public domain material from the ,google ,books project47 ,,oudewater ,,en ,,omtrek1 ,,geologisch1 ,,mythologisch ,,en ,,geschiedkundig ,,geschetst ,,door ,w4 ,c4 ,,van ,,zijll1 ,,jz4 ,,oudewater1 ,w4 ,c4 ,,van ,,zijll1 ,jz4 #ahfa4 ,de mensch is de weerkaatsing van het aardsche leven1 dat in hem is1 hij ziet de natuur aan en tracht haar te verstaan4 ,dr4 ,gneis1 uitlegging van ,siegmund en ,rohdes geologische voorstellingen4 ,de mythen worden bij ieder menschenras1 in zijne vroegste tijdperken gevonden1 en bevatten al wat de ouden wisten en geloofden4 ,zij bevatten dus niet alleen geschiedkundigen berigten1 maar alles wat hun in een zoo vroeg tijdperk gewigtig schijnt en waarvan het de kennis wil bewaren en voortplanten4444 ,de grondslag dus van de geschiedenis der menschheid1 ligt in de mythologie4 ,p4 ,h4 ,tydeman4 ,mythologie4 ,de geschiedenis1 is voor ieder een gemeenschappelijk goed een geestelijke erfschat1 die ieder menschen geslacht bij zijne aftrede van het groote tooneel des levens nalaat aan het nieuwe1 dat zijne plaats vervangt4 ,men mag dat schoon erfgoed niet onaangeroerd laten1 maar het uitzetten op winst1 zijne waarde trachten te verhoogen en het uitbreiden voor ieder1 opdat de geschiedenis voor ons nageslacht in een nog ruimeren zin worde1 wat zij ons bereids was2 de spiegel van het leven des menschen in het verledene1 de leerschool voor vorsten en volken in het tegenwoordige en de toekomst4 ,august ,thierry1 ,rcits des ,temps ,mrovingiens4 ,,voorberigt4 ,het aanvaarden van den arbeid1 dien wij hierachter de eer hebben1 onzen geachten minnaars van plaatsbeschrijvingen aan te bieden1 ontsproot uit verschillende redenen4 ,de voornaamste was echter eene groote voorliefde voor het onderzoek en de studie van de geschiedenis des ,vaderlands4 ,het trof mij bij dat onderzoek den naam van mijne geboortestad ,oudewater bijna niet in de historiebladen genoemd te zien2 uitgenomen door de bloedige feiten des jaars #aege1 vonden wij den naam van ,oudewater daarin bijna niet en toch speelde het stedeke in de geschiedenis des vaderlands eene voorname rol4 ,wt wij echter vonden aangeteekend1 werd gretig verzameld1 geschift1 en voor zoo ver wij konden1 tot een vloeijend en beredeneerd geheel gebragt4 ,de regtvaardigheid vordert van ons de verklaring1 dat wij bij het verzamelen van de bouwstoffen1 wat het geschiedkundige gedeelte aangaat1 van de beschrijving van ,oudewater door den gewezenen balluw dezer stede1 den ,heer ,g4 ,r4 van ,kinschot1 een ijverig gebruik hebben gemaakt1 en ofschoon dit ten jare #agde verschenen werk het minste op volledigheid mag aanspraak maken1 zoo heeft hij door dien arbeid toch de eer1 het eerste de spade in den onbewerktuigden akker te hebben gezet4 ,de namen der andere bronnen waaruit wij bij het vervaardigen van dit werk hebben geput1 zijn naauwgezet in de noten aangeduid1 echter rekenen wij het ons nog ten pligt1 openlijk te berigten1 dat het archief van ,oudewater met zijnen inventaris ons goede diensten bewezen heeft1 doordien de ,edel ,achtb4 heer ,r4 ,w4 ,haentjens ,dekker1 ,burgemeester dezer stad1 ons met de meeste bereidwilligheid het gebruik van een en ander vergunde2 ook van de ,heeren ,prof4 ,p4 ,harting en ,dr4 van ,geuns1 beiden te ,utrecht1 ,a4 ,m4 ,montijn1 ,oud ,burgemeester en ,johannes ,putman1 te ,oudewater1 benevens ,j4 van der ,lee ,az4 te ,monnikkendam gewerden ons mededeelingen4 ,wat de titel aanbelangt1 die wij aan het werk schonken1 zij dit opgemerkt4 ,iedere vaderlandsche geschiedenis wordt begonnen met eene korte schets van de vroegere gesteldheid des bodems1 wij volgden dit voorbeeld voor onze plaatsbeschrijving2 maar werkten het opstel een weinig uit en aldus werd dit de geologische schets van dit oord4 ,daarna werd de bodem ter bewoning geschikt en men bewoonde hem spoedig4 ,het waren echter heidenen die zich op denzelven hadden nedergezet1 wij schetsten hunne godsdienstige vereeringen1 verwezen op de sporen die daarvan zijn1 of schijnen overgebleven te zijn1 en dit is de mythologische schets4 ,en aldus naderden wij tot het #c;e deel van dit werk de schets der beschreven geschiedenis4 ,de overgang van de eene schets tot de andere ging dus zeer geleidelijk4 ,wat het geschiedkundig gedeelte aangaat1 dit was bij de menigvoudige oneenigheden1 die hier dikwerf op verschillend gebied zijn voorgevallen1 geen aangename taak2 wij plaatsten ons echter op een onzijdig standpunt en hopen niemand in zijne begrippen te hebben gekwetst4 ,nog iets4 ,buiten ons toedoen1 door verschillende omstandigheden1 is het verschijnen van het laatste gedeelte van dit werk eenigzins vertraagd1 zoodat wij van pag4 #eca tot #ecf onze mededeelingen tot in het jaar #ahfa hebben gedaan1 die wij op pag4 #cfh ons voorgenomen hadden tot in #ahfj te doen2 maar nu het verschijnen toch die vertraging had ondergaan1 konden wij het niet van ons verkrijgen1 mededeelingen1 als de spoedige voltooijing van de canalisatie van den ,hollandschen ,i,jssel enz4 niet te vermelden4 ,wat wij dus ten jare #aheh 7het begin van het verschijnen van dit werk7 in onze geologische schets van pag4 #be tot #cj over dit onderwerp schreven1 is nu in #ahfa bijna geheel voltooid4 ,de titelplaat1 geteekend en op steen gebragt door onzen stadgenoot1 den ,heer ,e4 ,c4 ,rahms1 stelt voor een gezigt op de groote kerk en den toren in #ahfj1 de in het jaar #ahfa geamoveerde ,i,jsselbrug en den ,i,jssel voor zijne canalisatie2 voorts het wapen der stad1 omringd door allegorische voorstellingen1 die geene opheldering behoeven4 ,en nu mijn lezer6 zij u dit werk aangeboden met den wensch1 dat de fouten die er zijn ingeslopen1 door u goedgunstig mogen worden verschoond1 en dat deze regelen iets mogen bijbrengen1 tot meerderen luister van ons dierbaar vaderland en ,oudewater en omtrek4 ,,geologie4 ,i4 ,,oudewater ,,en ,,omtrek1 ,,geologisch1 ,,mythologisch ,,en ,,geschiedkundig ,,geschetst4 ,de oppervlakte der aarde1 onze woonplaats1 is bij lange na niet altijd in dien toestand geweest1 waarin wij haar tegenwoordig kennen4 ,dr4 ,w4 ,c4 ,h4 ,staring4 ,laat andren ,holland plat en laag en leelijk noemen1 ,mij lokt de rijke wei met witte en geele bloemen2 ,ik min het vette rund1 dat aan den waterkant ,een heldren spiegel vindt met loovers om den rand4 ,ik roei graag door de vaart waar waterlelies groeijen1 'k ,hoor graag des kiewits roep1 of zie den kemphaan stoeijen2 ,niet in een apentuin gekortwiekt en verminkt1 ,maar op een biezenland naar 's diertjes vrij instinkt1 ,waar 't zwarte waterhoen en de pleviertjes wonen1 ,die schuilen aan den kant of zich ter no vertoonen4 ,z was heel ,holland eens4444 ,mr4 ,j4 ,p4 ,amersfoort4 ,indien het waar is1 dat beschaving1 wetenschap en kunst hand aan hand gaan1 dan zal meestal daar waar eene dezer drie aanwezig is1 behoefte aan de andere bestaan2 dan ook dragen de wetenschappelijke voortbrengselen--waaraan het ons tegenwoordig niet ontbreekt--het hunne bij tot de toenemende beschaving1 alom merkbaar4 ,was men vroeger gewoon1 alles meer oppervlakkig en algemeen te beschouwen1 thans dringt men niet zelden tot de mindere of liever1 tot de onder-afdeelingen door1 onverschillig van welken tak van wetenschap ze zijn2 overtuigd als men is1 dat deze het juist zijn1 die aaneengehecht1 de stoffen leveren voor een beter en meer volmaakt geheel4 ,welnu1 ook de wetenschap der geschiedenis heeft hare onderdeelen1 en die zijn voornamelijk de plaatsbeschrijvingen4 ,en wanneer dan deze laatste spreken van oude1 van langvervlogen tijden1 dan vooral is het dienstig1 dat ook de grond geschetst worde waarop de te behandelen onderwerpen voorvielen4 ,dit staat met dusdanige beschrijving in naauw verband1 gelijk blijken zal4 ,hierom eerstens hebben wij ons voorgenomen iets te leveren over ,oudewater's bodem4 ,bovendien is die wetenschap 7onder den naam van geologie of aardvorming bekend7 ook van nut voor menig inwoner dier plaats1 waarvan eene korte schets van den grond en deszelfs verschillende lagen bestaat4 ,zoodanige schets daar te stellen is echter geene gemakkelijke taak4 ,uitstekende geleerden1 waaronder mannen als professor ,harting--langen tijd onze geachte stadgenoot--de heer ,staring en anderen1 hebben tot de kennis der geologie van geheel ons vaderland zelfs1 roemvol de hand geleend4 ,ondersteund door van 's lands wege gedeeltelijk bekostigde1 en op sommige plaatsen des rijks ondernomen putboringen1 konden zij zich met volle teugen aan de bron dier edele wetenschap laven1 en mogten zij zulke belangrijke resultaten bekomen1 dat wij bij het lezen van hunnen arbeid1 onze geringe ervarenheid met de kennis dier heeren vergelijkende1 onwillekeurig terugdeinsden1 om iets omtrent de geologie van ,oudewater en omtrek in het licht te geven4 ,onze eerste drijfveer echter gevoegd bij de overtuiging1 dat elke bijdrage1 van hoe weinig oogenschijnlijk nut1 hoe oppervlakkig ook daargesteld1 den geleerden nogtans aanleiding kan geven tot het maken van gevolgtrekkingen1 die tot de kennis van den vaderlandschen bodem van belang zijn1 behaalden op deze vrees de overwinning4 ,alvorens dan dezen arbeid te aanvaarden1 gevoelen wij ons echter verpligt aan te merken1 dat wij geene vergravingen of putboringen zagen bewerkstelligen2 maar dat alleen de veeltijds onzamenhangende berigten van werklieden ons ten dienste stonden4 ,wat wij dus konden te weten komen van laatstgenoemden1 zelf ontdekten en met de werken der geleerden eenigzins in toepassing bragten1 zullen wij thans trachten uiteen te zetten4 ,wanneer wij1 goedgunstige lezer6 den bouwgrond1 of liever1 de bovenste aardlaag in ,oudewater bezien1 dan ontwaren wij al dadelijk1 dat die tot de klei-soorten behoort4 ,zet men echter den voet buiten het stadje1 dan is de afwisseling van klei- met veenachtigen grond zeer in het oog loopend4 ,doch deze bodem is niet altijd z geweest als hij zich thans aan onze blikken voordoet2 neen1 veranderingen1 groote vervormingen hadden ook hier1 even als elders1 op en in dien grond plaats4 ,die talrijke weiden1 waarop in den liefelijken zomertijd1 dartele runderen als op een donzig groen met bloemen doorweven tapijt1 heen en weder huppelen of rustig grazen1 waarop hagelwitte lammeren hun vreedzaam geblaat doen hooren1 waren hier eertijds niet2 en die menigvuldige bouwlanden1 overvloedig getooid met graanhalmen1 wier ontelbare airen1 bij elke koelte zich wringende en buigende1 als eene gouden korenzee aan ons voor natuurschoon gevoelig oog vertoonen1 zou men vr een aantal eeuwen er te vergeefs gezocht hebben4 ,de weiden waren drassige gronden1 doorzaaid met talrijke waterpoelen2 de ,i,jssel was in zijnen loop nog door geen dijken beperkt1 en de treffende vergezigten van thans1 werden toen belemmerd door eeuwenoude bosschen1 die hunne reusachtige takken hemelhoog verhieven4 ,de mensch echter wist door zijn vernuft1 waterachtig land tot weiding zijner runderen en het voortbrengen van veldvruchten bekwaam te maken3 den ,i,jsselstroom binnen zekere grenzen te beperken2 hij alzoo heeft veel tot verandering van den bodem toegebragt4 ,maar ook nog vr zijn voet de plaatsen betrad1 die wij dagelijks bewandelen1--vr deze streek zich vertoonde in de gedaante als waarvan wij zoo even eene schets gaven1 ook toen was ,oudewater's bodem reeds aan menigvuldige verwisselingen onderworpen geweest4 ,trachten wij deze gesteldheden nu achtereenvolgend en zoo beknopt mogelijk na te gaan4 ,zeer noodzakelijk oordeelen wij het1 den lezer in de eerste plaats bekend te maken1 dat de geologen bij het beschrijven van een bodem1 dien voornamelijk1 tot op eene zekere grens1 in twee afdeelingen scheiden3 in alluvium en diluvium4 ,wij volgen hun voorbeeld1 en beginnen al dadelijk eenige verklaringen te geven van het ,,diluvium4 ,door bovenstaande benaming verstaat men voor ons bestek de zandige gronden1 welke op eene zeer aanmerkelijke diepte worden aangetroffen3 dien grond1 ter verduidelijking1 waarin men te dezer plaatse de wel aantreft4 ,de beteekenis nu van het woord ,diluvium is vloedvorming1 en als van zelve komt men dus tot de gevolgtrekking1 dat die thans onderaardsche zandlaag eenmaal ten bodem verstrekte aan eene ontzaggelijk groote watermassa4 ,ook de heer ,staring spreekt in zijn ,bodem van ,nederland van den niet te miskennen oorsprong der tot het diluvium behoorende gronden uit water4 ,in alle gevallen dus1 was het diluvium eenmaal onder het water bedolven1 en zijn er reeds tal van eeuwen sedert zijne vorming verloopen4 ,in dit tijdperk ontstonden door verschillende oorzaken vele golvingen in den bodem1 zoodat de oppervlakte een zeer ongelijk aanzien verkreeg4 ,veronderstel1 dat men de alluviale of later gevormde lagen onzer plaats eens kon verwijderen en het diluvium alzoo ontbloot werd1 men zou die onregelmatigheid dadelijk bemerken1 en het zou zich als 't ware gelijk eene zandzee met monsterachtige baren aan ons vertoonen4 ,voorts kwam men hoogst waarschijnlijk tot de overtuiging1 dat die bodemgolving zich in eene ,n4,o4 en ,z4,w4 rigting uitstrekt1 en bepaald zag men1 dat zijne oppervlakkige bestanddeelen uit blaauw--soms echter ook uit rood zand bestonden4 ,alligt vond men ook hier en daar een boomstam in den grond uitstekende4 ,bewijzen voor de onregelmatigheid dezes diluviums kan men vinden in de putboringen1 hier en elders1 in ,oudewater's omtrek gedaan4 ,hier toch was de wel 7die1 gelijk nu bekend is1 zich in genoemde formatie bevindt7 omstreeks #i1ej ,ned4 el1 op andere plaatsen ongeveer #aj1 #ae1 ja zelfs #be ,ned4 ellen van den beganen grond verwijderd4 ,de meening van sommigen--inzonderheid van werklieden die nu en dan met het maken van waterputten belast worden--dat de wellen met aderen1 als de takken eens booms1 door den grond loopen vervalt dus1 nu wij weten1 dat de plaats waar de wel wordt aangetroffen1 zich op ongelijke diepte bevindt4 ,gemiddeld bekwam men welwater3 ,in ,oudewater op omstreeks #ab1ej ,ned4 el4 ,in deszelfs omtrek1 als in3 ,williskop en ,snelrewaard #aa1-- ,hekendorp en ,roozendaal #i1ej ,papekop1 ,hoenkoop1 ,ruigeweide en ,linschoten #a #g1ge ,omtrent ,papekop strookt dit ook vrij goed met het onderzoek van laatstgenoemden ervaren geoloog3 ,er zijn aldus geene redenen--zegt hij1 na over de boorputten van ,gouda en ,leiden gesproken te hebben--die niet mogen doen aannemen1 dat in ,zuid-,holland1 op eene geringe diepte onder de alluviale klei en het lage veen het diluvium begint1 en dat dit het zand is1 hetwelk bij ,utrecht op #b el diepte wordt aangetroffen1 bij ,woerden op gelijke diepte1 en ook1 welligt in een voormaligen uitgeschuurden tak van den ,rijn op #g el2 bij het station ,papekop regelmatig op deze diepte2 bij ,gouda op #i tot #ab el1 en bij ,rotterdam waar de ,rijnspoorweg tegen den zeedijk oploopt1 op #ad1e el onder de oppervlakte4 ,grondboringen langs deze rigting hebben zulks aan het licht gebragt4 #b ,op een paar plaatsen evenwel hoorden wij van eene eenigzins meer aanmerkelijke diluviale diepte gewagen1 dan die welke wij als gemiddeld opgaven2 wij bedoelen bij het begin van ,hoenkoop en ,williskop4 ,om pompwater te verkrijgen moest men op eerstgenoemde plaats tot ruim #ag el boren1 en ruim op #ah1e ,ned4 el bekwam men op de laatste welwater1 hoewel van een onaangenamen smaak4 ,nog eenigen tijd heeft men daarna1 wel is waar1 doorgeboord2 doch steeds even walgelijk vocht bekomende1 heeft men thans den arbeid tot het verkrijgen van goed smakend drinkwater gestaakt4 ,zelfs schijnt het1 dat men nog niet eens tot het eigenlijke diluvium was doorgedrongen1 dewijl het bekomen water zijdelings aangestuwd werd2 hetwelk men1 naar ons werd medegedeeld1 nog tijdig genoeg bemerkte om1 gelijk men vreesde1 te verhoeden dat het huis ondermijnd werd1 daar de aandrang1 van de zijde van het gebouw komende1 tevens ook het zand medevoerde1 waarop het gefondeerd zou zijn4 ,bij de boring bekwam men voornamelijk veen1 derrie en ijzeroer1 alsook boomstronken en schelpen4 ,de punten waarop deze twee putten geboord zijn1 liggen hemelsbreedte circa #a_/d uur gaans in ,n4,o4 en ,z4,w4 rigting van elkander verwijderd1 en al zoo vindt men hier1 dunkt ons1 op eene treffende wijze de diluviale bodemgolving1 waarvan gehandeld is1 bewaarheid4 ,gaan wij thans over latere vormingen te behandelen1 n4l4 die van het3 ,,alluvium4 ,in het kort dient nu eerst vermeld te worden1 welke gronden men bij het pompen maken gewoonlijk aantreft4 ,reeds is gezegd1 dat de bouw- of bovengrond in ,oudewater uit klei bestaat4 ,deze kleilaag strekt zich alhier gewoonlijk tot op omstreeks #c1aj ,ned4 el in den grond uit1 doch is meestal met eene meerdere of mindere hoeveelheid kalk en steenpuin1 scherven van potten1 enz4 vermengd4 ,zoodanigen met steen vermengden grond noemen de geleerden3 ,steigeraarde4 ,de klei1 die in deze steigeraarde voorkomt1 zouden zij rivier- of zeebezinking heeten4 ,buiten de stad worden puin en scherven niet zoo menigvuldig1 en over het algemeen ook niet zoo diep aangetroffen4 ,het waarom geven wij eenige bladzijden later4 ,in of onder deze bovenste aardlaag treft men dikwijls nog iets aan1 dat niet over het hoofd mag worden gezien4 ,wij bedoelen die talrijke overblijfsels van boomen1 welke door de geologen met den naam van kien- of grondhout worden aangeduid4 ,wanneer men nu tot hiertoe gegraven heeft1 wordt dit verder belet of ten minste moeijelijk gemaakt door het zoogenaamde zakwater4 ,de spade heeft hare dienst gedaan1 en men moet--wil men den bodem tot op de wel doorboren--zijne toevlugt nemen tot andere werktuigen2 alhier gebruikt men daarvoor gewoonlijk de zoogenaamde aardboor4 ,de eerste grondstof1 die men hiermede opboort1 is doorgaans rood zand1 veelal ook turfgrond en derrie1 welke beide laatsten de aardkundigen met den naam van laag veen zouden bestempelen4 ,niet zelden overigens ontmoet men ook ijzerachtige zelfstandigheden1 die in de geleerde wereld als ,oerbanken of ,i,jzeroer bekend zijn en zoowel in alluvium als diluvium aangetroffen worden4 ,alligt zal men begrijpen dat al deze alluviale vormingen zoowel op ongelijke diepte als breedte in den grond aanwezig zijn4 ,is nu de boor door dit alles heen gedrongen1 dan komt zij op rood1 meest altijd echter op blaauw zand1 en hierin is het1 dat men zeker kan zijn de wel aan te treffen2 geen wonder ook3 de alluviale gronden zijn doorboord2 het werktuig is tot het diluvium doorgedrongen6 ,in de ,oudewatersche ,peperstraat brak zoodanig werktuig--naar men meent1 op een stuk hout--ter diepte van omstreeks #bj1gj ,ned4 el1 'twelk echter niet belettede1 dat de pomp genoegzaam water aanvoert4 ,alzoo was de boor toch bepaald tot het diluvium doorgedrongen4 ,en wat haar breken betreft1 naar de werklieden gissen op hout1 zoo meenen wij hen in die veronderstelling te mogen versterken1 daar wij ergens in ,staring's voortreffelijken ,bodem van ,nederland lazen1 dat1 bij diluvialen vloed1 waarschijnlijk boomstammen van elders zullen zijn aangevoerd1 die zich in onzen bodem vast woelden4 ,voorts onderrigtte men ons1 dat men in de ,roodstraat circa #be1 en op het ,roodzand #c eindelijk1 plus minus #ab1ej ellen diepte moest hebben1 voordat men het genoegzaam rekende om er met goed gevolg de pomp op te plaatsen4 ,welwater1 uit een roodzandigen bodem ontspruitende1 is het smakelijkst om te drinken1 en hoe zwaarder grond1 hoe eerder welwater1 zijn bekende zaken1 die van de praktische kennis van den werkman getuigen4 ,dit1 geachte lezer6 is eene beknopte schets van het ,oudewatersche alluvium2--doch1 hoe zijn deze gronden gevormd8 welke natuurkrachten en wetten hebben hen daargesteld8 ,ziedaar twee vragen omtrent hare geschiedenis1 die wij zoo duidelijk en beknopt mogelijk zullen trachten te verklaren4 ,dadelijk heeft men een algemeen denkbeeld van het ,alluvium1 indien men de beteekenis des woords zelve kent4 ,alluvium toch wil niets anders zeggen1 dan3 land1 ontstaan door bezinking en aanslibbing4 ,daar echter die naam een weinig onvolkomen is1 zijnde niet al de te behandelen gronden gevormd op de wijze als dat woord uitdrukt--gelijk nader blijken zal--moet men alzoo onder dit woord deels wezenlijken naam1 deels kunstterm verstaan4 ,gelijk men bij de beschrijving der putboringen heeft gezien1 dienen wij dus te behandelen de3 ,bouw- of ,bovengrond4 ,steigeraarde4 ,rivierbezinking4 ,zeebezinking4 ,kien of grondhout4 ,zakwater4 ,rood zand4 ,veen4 ,derrie4 ,i,jzeroer2 dat alles tot het alluvium teruggebragt kan worden4 ,wij verlieten ons diluvium nog gedeeltelijk in het water bedolven4 ,langzamerhand evenwel1 naar mate er meer grond werd aangevoerd1 verrezen de landen uit het water4 ,eerst werden de hooge diluviale golfruggen ontbloot1 en het water bleef op de diepste plaatsen1 onder anderen in 't begin van ,williskop het langst gespaard4 ,op den bodem en in het water begonnen zich planten te ontwikkelen1 en vooral waren het de zoomen der wateren1 welke door hunne vochtige gesteldheid dien plantengroei begunstigden1 spoedig waren dan ook water en aarde in een weelderig plantenkleed gehuld6 ,jaarlijks stierven vele dezer planten af1 ontbonden zich1 en--de stoffen dezer ontbinding legden den grondslag aan de later gevormde of alluviale gronden4 ,dit brengt ons van zelve tot het behandelen des alluviums2 beginnen we met het3 ,veen4 ,onder dezen algemeenen naam verstaat men hoofdzakelijk twee soorten3 hoog en laag veen4 ,gaarne zouden wij beiden willen behandelen1 ware het niet1 dat voor ons bestek slechts eene dezer beiden3 het laag veen voldoende is2 de andere soort wordt in onzen omtrek niet aangetroffen4 ,de turf1 van hoog veen vervaardigd1 wordt in deze streek veelal met den naam van ,vriesche1 die van laag veen met den naam van ,korte turf aangeduid4 ,beiden niettemin zijn gedeeltelijk van plantaardigen oorsprong3 andere omstandigheden en invloed stelden verschil in hunne wording daar4 ,zien we welke er noodig waren voor de vorming van3 ,,laag ,,veen4 ,reeds heeft men op pag4 #aa gezien1 dat de diluviale gronden en wateren met een plantenheir overtogen waren2 ook weet men1 dat door de onveranderlijke wetten der schoone natuur1 elk grashalmpje1 hoe klein1 elke bloem1 hoe statig en forsch ook1 hoe meer zij hare ontwikkeling nabij komt1 zij ook des te meer haren dood1 dat is3 hare ontbinding nadert4 ,ook de planten1 die het diluvium van zijne naaktheid hadden beroofd1 ook zij moesten eenmaal der natuurwetten dezen tol betalen4 ,de ontleding van planten tot laag veen gaat niet dan met hulp en medewerking van andere stoffen4 ,water en lucht brengen het hunne er toe bij1 terwijl de bodem waarop de verrotting plaats grijpt1 mede eenig deel daaraan neemt4 ,planten alzoo1 die aan1 op of in het water leven en tot ontbinding overgaan1 worden laag veen met behulp der lucht1 die in het water opgelost is1 met behulp van het water zelf2 en eindelijk door medewerking van de aarde1 omdat de ontbonden plantenstof zich gedeeltelijk met den bodem1 waarop zij zich plaatst1 vereenigt4 ,derhalve1 het veen dat in onze streken aanwezig is1 ontstond1 omdat het water1 of de met water te veel doortrokken grond1 belette1 om de plant den gewonen weg der ontbinding te doen ondergaan4 ,door te verklaren1 welke die laatste weg is1 komen wij op eene tweede alluviale grondsoort1 tot de ,humus of ,bouwaarde1 't welk ons tevens geleiden zal tot het bespreken van de ,derrie4 ,ieder weet1 dat1 wanneer men op een droogen grond in de open lucht eenige planten1 die men door uit de aarde te rukken hare groeikracht benomen heeft1 een zekeren tijd aldaar laat liggen1 zij niet lang haar vriendelijk uiterlijk behouden3 bladeren1 bloemen en stengels worden weldra geelachtig bruin1 verminderen aanmerkelijk in omvang1 en bij voor verrotting gunstige omstandigheden1 is er spoedig van die kunstgewrochten der natuur slechts een weinig zwarte aarde overig4 ,zoo ook ging het met de verbazende vegetatie1 die zich op de diluviale vormingen ontwikkelde4 ,ook die planten stierven af1 en na jaren tijdsverloop was er reeds een laagje plantaardige grond of humus gevormd4 ,het zal wel geen betoog behoeven1 dat de formatie van veen en humus met langzame schreden voortging1 daar de ontbonden plantenstof van een #ejtal jaren slechts eene kleine verhooging van onzen bodem zal ten gevolge gehad hebben4 ,duizelt u dan het hoofd niet1 lezer6 bij de gedachte aan dat tal van eeuwen1 dat in den nacht der tijden zal moeten zijn weggezonken1 alvorens die dikke veenlagen gevormd waren1 als waarvan bij onze putboringen sprake was8 ,men zij echter bedacht niet al te spoedig de oudheid van onzen veenbodem naar zijne trage wording af te meten1 daar er vele voorbeelden bestaan1 dat groote veenbrokken door de kracht van verbazende watervloeden elders losgerukt en voortgestuwd1 zich op eene andere plaats vestigden4 ,zij nu de aandacht eenige oogenblikken bepaald tot de ,derrie4 ,moeten wij verklaren wat derrie is1 vraag het den landbouwers onzer streek1 en zij zullen u zeggen1 dat het eene onvruchtbare grondsoort is1 zonder bewerking en vermenging van mest bijna niet te bebouwen4 ,de wetenschap stelde zich echter hiermede niet tevreden3 al spoedig ontdekte men1 dat het een mengsel is van veen1 dat bij zijne vorming met veel aarde werd gemengd4 ,niettemin behoort het onder het veen4 ,neemt nu de minnaar van onderzoeken een weinig derrie op de hand1 dan kan hij de bestanddeelen in bovenstaande oppervlakkige analyse aangeduid1 alligt daaraan herkennen4 ,zoo zal dus op ,uiterwaarden in de lagere plaatsen derrie kunnen ontstaan1 omdat de verrottende planten jaarlijks met veel slib bedekt en vermengd worden4 7,over welke slib nog later74 ,steeds verhoogde zich intusschen de grond door leven en dood van planten en dieren1 en met een legio waterpoelen en moerassen was onze bodem doorzaaid4 ,maar hierbij niet langer getoefd2 en bepalen wij onze aandacht nu eene wijle bij het ,i,jzeroer1 zoo menigvuldig in ons alluvium aanwezig4 ,i,jzeroer4 ,ieder geoloog weet1 dat verreweg de meeste gronden met eene soort van ijzer zijn vermengd4 ,de scheikundigen noemen dit ijzer-oxide4 ,dit ijzer-oxide is eene door de natuur gevormde verbinding van ijzer met zuurstof1 dat vaak nog met koolzuur en water vereenigd is4 ,dit zijn echter nog geene oerbanken4 ,om die te vormen zijn het alweder de planten1 die daaraan te hulp moeten komen4 ,waar deze of diergelijke stoffen verrotten1 zegt de heer ,staring #d1 kan dit laatste--het ijzer-oxide--een gedeelte van zijne zuurstof verliezen en wordt daardoor ijzer-oxidule1 dat de eigenschap heeft van zich op te lossen in koolzuurhoudend water1 hetwelk in elken grond1 maar vooral in gronden rijk aan bewerktuigde stoffen aanwezig is4 ,zoo wordt dus het ijzer-oxide langzamerhand aan die aardlaag1 waarin verrotting plaats heeft1 onttrokken en met het water naar elders heen gevoerd4 ,men ziet dan ook zeer dikwijls1 dat heideplanten met hare wortels het omringende zand tot op eenigen afstand wit hebben gekleurd en dat1 over het algemeen1 de bovengrond van zandgronden1 na lang aan den invloed van den plantengroei blootgesteld te zijn geweest1 witter van kleur is dan de ondergrond4 ,waar daartoe gelegenheid bestaat1 vloeit zulk ijzerhoudend water in slooten weg1 alwaar het in aanraking met de dampkringslucht komende1 troebel wordt en de bij de landbouwers zoo zeer gevreesde geelroode kleur aanneemt4 ,bij toetreding van dampkringslucht1 tot den ondergrond1 of van water1 dat die lucht bevat1 wordt het koolzuur ijzer-oxidule ontleed1 verliest zijn koolzuur en levert ijzer-oxide-hydraat1 hetwelk onoplosbaar in water de oerbanken vormt4 ,dat de zure humusstoffen van teelaarde of veen mede in staat zouden zijn om ijzer-oxyde op te lossen1 wordt wel beweerd1 maar is geenszins bewezen4 ,overigens is de klei een noodzakelijk vereischte voor het ontstaan van ijzeroer2 waar die niet aanwezig is1 vormt zich1 zooals op de zandgronden1 slechts zandoer1 een door ijzer-oxide hydraat aaneengebakken zand1 echter nimmer zooveel ijzer bevattende1 dat dit met voordeel hieruit gewonnen kan worden4 ,zandoer vormt harde banken van groote uitgestrektheid1 maar die nimmer in lage1 moerassige1 kleihoudende gronden voorkomt1 waar ijzeroer zijne plaats inneemt4 #e ,menigvuldig--wij zeiden het reeds--is dat ijzeroer1 welks wording ons thans niet duister meer is1 in ,oudewater's gronden aanwezig4 ,bij de reeds meermalen besproken putboring in den tuin van den heer de ,jong1 trof men1 naar ons onderrigt werd1 eene groote hoeveelheid ijzeroer aan4 ,in ,papekop gebruikten wij water1 waarin de ijzersmaak met de grootste zekerheid was op te merken1 en vaak vestigen zich om de pompbuizen zveel ijzerdeelen1 dat men genoodzaakt is1 haar van nieuws op te boren4 ,in de ,linschoten behoeft men slechts een oppervlakkigen blik in vele slooten te slaan1 om zich dadelijk te overtuigen1 dat zich daar ter plaatse veel ijzer bevindt4 ,bijna overal ziet men den bodem van het water met plekken van eene roodachtig bruine kleur afgezet1 die1 laat men zoodanige vakken met rust1 weldra het tal van oerbanken zullen vermeerderen4 ,ook in onzen ,hollandschen ,i,jssel bij ,goejanverwellesluis zag ik zoodanigen grond1 en een varensgezel maakte mij de opmerking1 dat zulks salpeterigheid was4 ,niet onvermeld willen wij laten1 dat men het er alhier algemeen voor houdt1 dat weteringen en slooten die roodgrondig zijn1 des winters bijna nooit in voor het begaan vertrouwden toestand zijn3 ja zelfs hoe sterker het vriest1 het ijs daar te meer gevaarlijk wordt om te betreden4 ,onbevoegd als wij ons rekenen1 de gegrondheid dezer volksopmerking al of niet te kunnen bevestigen1 zoo zou het toch wenschelijk zijn dat onze natuurkundigen de aandacht er op bepaalden4 ,volgens de verklaring eindelijk van een niet onwetenschappelijk werkman1 zou blaauw zand--diluviale gronden8--steeds met ijzer gepaard gaan4 ,waarschijnlijk echter bedoelde hij hier blaauwe klei1 daar het gebleken is1 pag #ae1 dat klei onafscheidbaar van ijzeroervorming is4 ,dit onderwerp heeft alzoo doen zien1 dat ook de ijzeroerbanken eene niet onbelangrijke rol in de vorming van ,oudewater's alluvium spelen4 ,voor ons onderwerp achten we hier nu genoeg van ter neder geschreven om er niet langer bij stil te staan4 ,om de volgorde dus te behouden1 dient nu te worden gehandeld over het3 ,rood zand4 ,aan welke oorzaken nu kan het toegeschreven worden1 dat zulks in ons alluvium aanwezig is8 ,men zou zich kunnen laten verleiden1 zijne afkomst te zoeken uit de ten naastenbij #c uren afstands van ,oudewater liggende rivier de ,lek4 ,zij toch1 kon men denken1 voert steeds eene hoeveelheid rood zand met zich in den stroom mede1 dat op de bedding eindelijk bezinkende1 later in den handel als lekzand voorkomt4 ,menige overstrooming dier rivier van vroegeren en lateren tijd1 zou u alsdan na verdwijning van het water1 een met zand bedekten bodem als achtergelaten1 voorspiegelen4 ,eene tweede gissing zou kunnen zijn1 zijn moederland in de ,noordzee te willen vinden4 ,bekend is het toch1 dat er op den bodem dier verbazende watermassa veel rood zand wordt aangetroffen1 en dat een tal van vloeden1 uit haren boezem ontsproten1 vele ,nederlandsche provincin van tijd tot tijd teisterden2 doch ook dit is onwaarschijnlijk3 uit de zee kan ons wel bij overstrooming een weinig slib teruggeschonken worden1 maar geen zand4 ,met beter gevolg zullen wij den blik op de bergen van ,belgi en ,duitschland slaan4 ,de bergen leverden het zand 7door slijping van het water gevormd71 en de rivieren voerden het hierheen2 deze laatsten toch spelen in de vorming van ons alluvium de hoofdrol4 ,derhalve schijnt de oorzaak ons zeer eenvoudig toe3 dezelfde stroom of stroomen die het zand naar de ,noordzee voerden1 hebben het rood zand te ,oudewater gebragt4 ,beide is het van denzelfden oorsprong1 door dezelfde stroomen aangevoerd1 uit dezelfde bergen van ,belgi of ,duitschland ontstaan1 en zooals voorheen de rivieren rood zand medevoerden1 voert ook de ,lek zulks thans nog mede4 ,stellig evenwel hebben andere rivierarmen1 in andere rigtingen1 vroeger den bodem van ,oudewater doorsneden2 want zonder zulke rivieren had de bodem niet gedeeltelijk door aanslibbing kunnen ontstaan4 ,vervolgen wij echter3 ,zakwater4 ,dit regelt zich1 wat zijne diepte betreft1 naar de hoogte des waterstands en van den bodem4 ,bij hoog water en lagen grondslag1 is men er dus spoedig toe genaderd4 ,daarbij speelt het regenwater1 dat wegzakt hierin ook eene voorname rol2 terwijl de meerdere of mindere vastheid der stoffen1 die de bovenstaande aardkorst daarstellen1 het wegzakken van het regenwater verhindert of bevordert4 ,rivier- en ,zeebezinking4 ,verschillende formatin zijn alreeds behandeld4 ,daar echter het zoo even beschreven zakwater1 eigenlijk niet tot het alluvium gerekend kan worden1 zoo gelieve de lezer zich met zijne gedachten1 bij het begin der rivierbezinking te verplaatsen1 werwaarts wij hem zullen volgen4 ,als van zelve1 komt men dan in de gelegenheid1 eene korte schets daar tusschen te lasschen van3 ,,de ,,geschiedenis ,,van ,,den ,,hollandschen ,,ijssel4 ,de vorming van veen1 derrie1 ijzeroer1 enz4 gaat steeds haren gang4 ,reeds voorlang zijn duizenden planten van een kort bestaan en los weefsel1 vervangen door een aantal krachtige boomsoorten1 in zulk eene menigte bij elkander staande1 dat zij den naam van woudreuzen ten volle waardig zijn4 ,alomme doorkruisen talrijke rivieren ons land1 en de schoone ,europesche rivier de ,rijn1 door onzen ,borger de grootvorst van ,europa's stroomen genoemd1 splitst zich in verschillende armen1 als wilde hij de geheele landstreek in eenen vruchtbaren beemd herscheppen4 ,ook de ,hollandsche ,i,jssel was een tak des statigen ,rijns2 ook deze omtrek deelde dus in het voorregt1 zijne met allervruchtbaarste slib bezwangerde wateren1 over zijne bedding te laten heenvlieten4 ,ofschoon hij--de ,i,jssel--nu van tijd tot tijd deze zijne bedding eenigzins verlegt--want alle rivieren deden dit--blijft hij zijne rigting toch door deze streek houden1 en de loop bijna dezelfde4 ,men wete echter1 dat de rivierstroom toen niet zoo snel voortschoof als tegenwoordig3 de boschrijke gesteldheid dezer streek1 waardoor hij zich doortogt baande1 was daarvoor groote hindernisse4 ,zacht alzoo1 stuwde de ,i,jssel zijne wateren door woud en beemden en over veengrond immer voorwaarts1 tot in den breeden schoot des woelenden oceaans4 ,de slib waarmede de vloed beladen was1 bleef op1 of langs struiken en boomen hangen en vestigde zich goeddeels1 gehoorzaam aan de wetten der zwaartekracht1 op zijne bedding3 deze slibtoevoer of dit kleibezakken is de rivierbezinking4 ,weldra was dan ook geheel deze streek met eene breede streep klei doorweven1 zeer afstekende bij den veengrond1 waarop zij zich gevestigd had en die haar omringde4 ,immer hield deze nieuwe alluviale vorming aan2 ja met zulke snelheid ging de opeenstapeling van rivierslib op rivierslib voort1 dat zij zich spoedig tot op eene aanmerkelijke dikte had nedergelegd4 ,hierdoor ontstond land1 dat men met den naam van ,waardland1 of ook wel kortweg met dien van ,waard bestempelde4 ,dit woord is verwant met ons tegenwoordig werkwoord worden1 zoodat men door waard gerustelijk aangeslibt1 of geworden land kan verstaan4 ,de ,uiterwaarden langs den ,i,jssel gelegen1 herinneren nog aan dezen naam4 ,in ,oudewater nu was1--te oordeelen naar de zich soms #c1aj ,ned4 el in den grond bevindende kleilaag--dat landworden reeds vroeg begonnen4 ,de bewoners1 die zich hier gevestigd hadden1 bemerkten dit1 en ziende1 dat--niettegenstaande er reeds vele plekken waren1 die bij gewone vloeden niet meer aan overstroomen onderworpen waren--er toch nog steeds nieuwe of jonge waarden gevormd werden1 noemden zij daarom de plaats hunner vestiging--om ons van de tegenwoordige spelling der taal te bedienen--,oude ,waarden4 ,hoogstwaarschijnlijk sprak men den naam dezer plaats naderhand ,oudewaerten uit1 doorliep vervolgens den overgang ,oudewaeter1 en behield daarna zijnen tegenwoordigen naam4 ,en zie hier den ,naamsoorsprong van ,oudewater naar onze bescheiden meening het best verklaard4 ,gelijk het echter met de meeste afleidingen van plaatsnamen gaat1 wier oorsprong niet dadelijk tastbaar is1 zoo ook vindt men hiervoor verschillende redenen opgegeven4--,s4 van ,leeuwen #f en ,franc4 ,halma #g zijn dan ook de waarheid het meest nabij als zij zeggen1 dat het eigenlijk af zou komen van ,oudewaarden als in een oud eiland of oude waard liggende4 ,m4 ,z4 ,boxhorn #h spreekt er aldus over3 ,oudewater soude moeten ghenaemt worden ,oudewaerten1 ist dat ghy haer eerste beginsel aensiet4 ,oudewaerdt en beteekent niet anders1 als een oud ,eylandt ofte ,contreye4 ,ende sy schijnt also geseyt te worden tot onderscheyt van die waerde daarbijliggende ende wort hedensdaeghs ,nieuw ghenoemt ,ook ,lud4 ,smids #i is--op gezag van dezen laatste1 schijnt het--dezelfde meening toegedaan4 ,men ziet dus1 dat velen dit gevoelen aankleven4 ,de heer van ,kinschot #aj en velen na hem1 willen echter liever1 dat dit plaatsje zijn naam van den ,i,jssel1 als oud water zou ontvangen hebben2 daarmede stemmen wij dus evenmin in1 als met hetgeen wij elders in eene noot lazen #aa1 dat de ,romeinen het ook daarom den naam van ,aquae ,veteres zouden hebben gegeven2 maar zijn het ten volle eens met de ,tegenwoordige staat der ,vereenigde ,nederlanden1 waarin wij lezen3 ,uit de latijnsche benaming van ,aquae ,veteres--alleen eene letterlijke vertaling van den tegenwoordigen naam--zien wij niet dat eene afleiding te haalen is4 #ab ,en hoe vele plaatsen wijders zijn aan oude wateren gelegen1 en toch bestaat er in geheel ,nederland1 voor zoo verre wij weten1 slechts n plaatsje1 dat ,oudewater heet4 ,voor de stelling1 dat de naam ,oudewater wezenlijk van bovenvermelden geologischen oorsprong is1 zou nog kunnen aangevoerd worden1 dat men1 behalve de zoo even genoemde ,uiterwaarden nog in den omtrek vindt1 ,snelrewaard als boerenbuurt1 en de hooge ,woerd of ,waard daarinliggende2 voorts3 ,barwoutwaarder1 het dorpje ,waarder1 en misschien mag het nabijgelegen ,woerden hier ook gerangschikt worden als synoniem met ,waarden4 ,in alle gevallen1 onze meening is bovenstaande2 men voegde1 wij houden het 7altijd onder verbetering7 vol1 bij onze plaats slechts oude tot onderscheid dier andere waarden4 ,het zij in het voorbijgaan gezegd1 dat wij ons om deze reden1 ook niet met de meening van den oudheidkundigen heer ,buddingh kunnen vereenigen1 die de namen van waard- en woerdplaatsen zoo gaarne eene mythologische beteekenis wil toegevoegd hebben4 ,vooralsnog dient evenwel teruggekeerd1 tot ,oudewater's geologie1 en wij beginnen dus weder met den ,hollandschen ,i,jssel1 die1 gelijk bekend is1 zoo veel heeft toegebragt tot de vorming van ons alluvium2 waarom wij ons niet kunnen onthouden1 voor het reeds verhandelde en nog volgende van ons onderwerp1 de volgende regelen gedeeltelijk toe te passen3 ,het schijnt1 dat de ondermaansche dingen ,zijn wonderlijk van aard en vol veranderingen3 ,ik zag het vaste land met water overdekt ,en weder uyt de plas het vaste land verwekt4 't ,is vreemd1 dat verre van de zee en van de gronden ,het zeegewas en rare schulpen zijn gevonden1 ,en dat een anker lag in 't hooge dorre land1 ,in plaats van in de zee of aan den waterkant4 #ac ,tot dat ondermaansche wonderlijk van aard en vol veranderingen behoorde ook de ,rijn1 en als gevolg van dien1 wederom de ,i,jssel4 ,nadat de eerste eeuwen lang steeds zijne wateren in den magtigen oceaan had uitgestort1 werd hij aan zijne monding verstopt1 en 't natuurlijk gevolg was1 dat zoo wel de tak1 die den naam van ,rijn behouden had1 als zijne overige armen verandering in hunnen loop moesten ondergaan4 ,halma teekent er dit van aan3 #ad ,in oude tijden plagt den ,rhijn nevens ,batavia of 't ,batouwerland eenen zeer snellen loop te hebben1 totdat hij bij ,katwijk in zee viel2 maar toen maakte hij door de ,maas en ,waal slechts eenen traagen en kleenen vloedt1 nu integendeel1 door het opstoppen van den ,rhijn1 het doorgraven van de ,lek en ,yssel1 loopt de stroom bijna geheel te niet en de traage loop van ,waal en ,maas is in een zeer snellen afdrift verandert4 ,belangende den tijdt en d'oorzaak van de gedachte opstoppinge des ,rhijns1 bij ,katwijk1 daarin zijn zeer verschillige gevoelens2 de oorzaak wordt niet anders gelooft1 dan door eenen allerfelsten storm en invloeijinge der zee geschiedt te zijn1 tegen den loop des ,rhijns zoo krachtig met water en duinzandt indringende1 dat de ,rhijn1 in zijnen loop daardoor gestuit1 eenen anderen zwaai heeft moeten nemen1 of gemaakt worden1 om het land van 't water des ,rhijns en den vloed daardoor ontstaan en door de ,lek enz4 quyt te maken4--,de oude ,hollandsche kronyk stelt eenen vervaarlijken stormwindt op 't jaar #hfj uit de ,noordt-,weste1 die het zeewater den ,rhijn injoeg en in 't land dreef1 daar duizenden van menschen en beesten door verdronken1 de boomen uit de aarde rukkende en omverre werpende2 dat daardoor de inwoonders genoodzaakt zijn geworden1 de ,lek te graven1 om hun water in en door de ,maas voortaan in zee te loozen4 ,wat dat graven van de ,lek betreft1 hierover willen wij ons niet uitlaten1 als niet voor ons bestek geschikt4 ,de geleerde heer ,staring spreekt echter ook van het jaar #hfj2 doch neemt op gezag van anderen eene tijdruimte van #adj jaren aan1 voor het verstopt maken des ,rijnmonds #ae1 als hij zegt3 ,men meent1 dat de ,rijnmond te ,katwijk tusschen #hfj en #ajjj verstopt is geraakt4 ,ook de ,vecht en de ,goudsche ,i,jssel zullen omstreeks dien tijd wel geen ,rijnwater meer afgevoerd hebben2 maar de hoofdstroom door den ,i,jssel1 de ,lek en ,beneden-,maas1 de ,waal met de ,merwede en de oude ,maas en door de ,maas met de ,amer het ,hollandsche diep en het ,haringvliet gegaan zijn4 ,de verdere veranderingen in den loop dezer rivieren kunnen voornamelijk aan de bedijkingen worden toegeschreven1 die in het midden der achtste eeuw begonnen1 al meer en meer uitgebreid en verbeterd1 eerst eeuwen daarna die kracht en uitgebreidheid kregen1 welke ze in staat stelde om den loop der rivieren te wijzigen4 #af ,omstreeks dezen tijd dus1 zal er eene groote verandering met den ,i,jssel plaats gehad hebben4 ,nu toch stellen wij ons voor1 dezelve aan den invloed der getijden onderworpen te zien1 toen1 gelijk nu nog voortgebragt door eb en vloed der ,noordzee4 ,ook deze vloed voerde slib mede en die wordt zeebezinking genoemd4 ,wanneer wij nu het oog slaan op de ,uiterwaarden om ,montfoort gelegen1 en daarbij weten1 dat zij vrij oppervlakkig zelfs uit rivierklei bestaan1 dan zou het wat al te sterk uitgedrukt zijn1 indien wij beweerden1 dat de ,i,jssel geen ,rijnwater met slib beladen meer afvoert4 ,zij moge minder afvoeren dan vroeger2 maar zij voert toch ,lekwater 7dus ,rijnwater7 af en met slib beladen1 getuige voornoemde ,montfoortsche landen1 die hunne vruchtbaarheid niet geheel aan het indringend vloedwater verschuldigd zijn2 te meer nog daar1 tegenwoordig ten minste--de vloed niet verder gaat dan halverwege ,montfoort en ,oudewater 7zie beneden72 het binnendringende vloedwater echter zal het afstroomende ,i,jsselwater 7uit de ,lek afkomstig7 tot stilstand brengen1 en stilstaande zal ook het ,lek water zijne slib afzetten4 ,niet onwaarschijnlijk zal dit punt van botsing dan1 omtrent ,oudewater geweest zijn4 ,hier toch is de ,i,jssel op zijn smalst2 hier dus is de meeste slib1 welke dan ook1 afgezet4 ,nu is de regtstreeksche verbinding van ,lek en ,i,jssel boven ,i,jsselstein met eene afdammingssluis verbroken1 en het hierdoor lekkende water kan nog door den ,i,jssel afgevoerd worden4 ,lekwater komt wijders den ,i,jssel nog binnen bij vloedgetijde te ,i,jsselmonde wanneer er overvloedige aandrang van opperwater in laatstgenoemde rivier is1 en daarin is weder een bewijs te vinden1 dat ons alluvium nog uit rivier- en zeeklei wordt gevormd4 ,overigens dient nog te worden vermeld1 dat men in onzen ,hollandschen ,i,jssel acht uren eb en vier uren vloed heeft1 welke laatste bij gewone getijden tot omstreeks halverwege ,montfoort en ,oudewater gaat4 ,volgens eene ons onlangs gedane mededeeling1 zoude voorheen de vloed echter verder gegaan zijn1 en indien men in aanmerking neemt1 het verhoogen der bedding en het begroeijen met waterplanten in het riviertje tusschen die twee plaatsen1 dan is dit niet onaannemelijk4 ,echter heeft zij bij middelmatigen vloed ten onzent nog die kracht1 dat een ligt voorwerp1 drijvende op den vloed1 in eene minuut omstreeks #be ,ned4 el wordt opgestuwd1 terwijl het1 in het ebben #ae1ae ,ned4 el in hetzelfde tijdsverloop wordt afgevoerd4 ,wanneer men zich op de tegenwoordige ,oudewatersche ,i,jsselbrug bevindt1 op het oogenblik dat de ebbe schijnt te eindigen en de vloed aldaar begint1 kan men zich van een opmerkenswaardigen natuurstrijd overtuigen4 ,met het oog naar den kant van ,gouda gewend1 ziet men alsdan reeds eenigen tijd1 het vloedgetij zich tegen de door hare zijvleugelen trechtervormige brug aanwenden1 terwijl men1 zich omwendende naar de zijde van ,utrecht1 de eb nog steeds ziet aanhouden4 ,deze strijd wordt vooral begunstigd door een zijsprank die naar de stadshaven voert1 waarheen het tegen elkander stootende water gedeeltelijk zijne toevlugt neemt4 ,na verloop van een half uur evenwel1 geldt het regt van den sterkste1 en de vloed stuwt als overwinnaar zijne wateren tot ongeveer op de plaats1 die straks is aangeduid4 ,geheel of gedeeltelijk was de ,i,jssel oorzaak van de volgende plaatsnamen3 ,i,jsselstein1 ,oudewater1 ,goejanverwellesluis1 ,haastrecht1 ,stolkwijkersluis1 ,gouda1 ,moordrecht1 ,ouderkerk aan den ,i,jssel1 ,capelle aan den ,i,jssel1 ,krimpen aan den ,i,jssel en ,i,jsselmonde4 ,op eenige komen wij in andere afdeelingen van dit werk nog terug1 ook om hunne naamsreden te verklaren4 't ,wordt echter meer dan tijd1 nu van naamsafleidingen gesproken wordt1 ook omtrent die van den ,i,jssel te gewagen4 ,niets is natuurlijker1 dan dat men--om zulks met goed gevolg te doen--moet teruggaan om zoo mogelijk zijne oude spelling en uitspraak op te duiken4 ,de meeste woorden toch ondergingen in den loop der eeuwen in bovenstaande punten zoo vele verbasteringen1 dat men vaak niet dan met groote moeite tot hunnen eigenlijken oorsprong kan afdalen4 ,bijna algemeen is men tegenwoordig van 't gevoelen1 dat de verouderde schrijfwijze van ,i,jssel is3 ,ysala1 en zulks wijders eene verbinding is van de woorden ,y en ,sala2 ,y beteekent water en ,sala loop2 alzoo ,ysala van vroeger en ,i,jssel van thans wil niets anders zeggen dan waterloop4 #ag ,de ,i,jsselslib hebben wij reeds als hoogst nuttig voor de geologie dezer streek leeren kennen4 ,zij heeft echter nog eene hoogst weldadige eigenschap3 de geschiktheid tot het maken van steenen4 ,onder meer wetenswaardigs nog van deze rivier1 zullen wij hierover iets uittrekken uit eene kleine brochure1 in #ahed te ,gouda in het licht verschenen #ah3 ,de ,hollandsche ,i,jssel behoort geenzints tot de hoofdrivieren van ,nederland2 eerst sedert weinige jaren heeft de hooge regering besloten1 haar als rivier te erkennen4 ,al moge men dan ook deze rivier beschouwen als van weinig belang zijnde voor den algemeenen rivierstaat des lands--iets1 dat nog zeer te betwijfelen is--zoo is zij toch voor de binnenlandsche welvaart en het binnenlandsch verkeer geenzins onbeduidend te noemen4 ,de industrie aan de beide oevers dezer rivier is belangrijk2 daardoor heerscht er langs de boorden welvaart1 die elke bezoeker op de sprekendste wijze ontdekt4 ,van den benedenmond af tot ,gouda bestaan de bekende steenfabrieken niet minder dan #bh in getal4 ,de waarde der alhier gefabriceerde metselsteenen wordt per jaar op niet minder dan viermaal honderd en vijftig duizend guldens gerekend4 ,honderden van arbeiders vinden hun bestaan in die fabrieken2 de ambachtslieden en de neringdoenden in de dorpen hebben een zeer groot gedeelte van hunne welvaart aan de steenfabrieken te danken4 ,de grondstof1 de eigenlijke bron van deze welvaart1 is de slib waarmede het rivierwater is bezwangerd4 ,deze1 daartoe opgezameld en bearbeid1 geeft het kleideeg1 waarvan de deugdzame ,i,jsselsteenen worden vervaardigd4 ,ten gevolge van1 of in verband met de steenfabrieken1 bloeijen de rietmatmakerijen1 waarvan ieder jaar honderden guldens door de fabriekanten worden betaald4 ,aan beide zijden van de oevers zijn scheepmakerijen gelegen1 allen even werkzaam en in vollen bloei4 ,op zes van deze werven wordt de grootste soort van koopvaardijschepen gebouwd4 ,onverschillig van welke zijde men ook de steenfabrieken beschouwt1 men zal altijd hunnen gunstigen invloed op de vermeerdering der waarde van den vaderlandschen grond ontmoeten4 ,zij moeten dus voor aanzienlijke bijdragen tot den nationalen rijkdom worden erkend4 ,ja1 zveel schrijft men zelfs aan deze zeebezinking toe1 dat men1 zooals wij elders lazen1 wel zeide1 dat geheel de stad ,dordrecht uit de tot steenen gebakken slib der rivier is opgebouwd4 ,een enkel voorbeeld in cijfers--zoo stond daar verder--zal ons dit ophelderen4 ,aan den ,hollandschen of ,goudschen ,i,jssel spoelt jaarlijks zulk eene groote hoeveelheid van de fijnste en beste klei aan1 dat men heeft kunnen berekenen1 dat er in #bi jaren1 namelijk van #afgb tot #agjj1 bij het verval der steenbakkerijen1 #ghd bunders ter diepte van #c palmen aangeslibte klei aldaar zijn blijven liggen4 ,in #ahcj rekende men1 dat de #bh aldaar aanwezige steenbakkerijen jaarlijks ongeveer #ajj1jjj kubiek-ellen slib verbruiken1 benevens #be kubiek-ellen zand uit de ,maas1 waaruit men jaarlijks door elkander #hj millioenen steenen bakt4 ,en is het dan wel te veel1 als wij nogmaals eenige regels van predikant ,janzonius in betrekking tot deze kostbare grondstof aanhalen8 #ai ,o zilv're ,yzzelstroom1 met wonder eb en vloed1 ,wat torscht uw kille schoot een onwaardeerbaar goed1 ,en schatten zonder end4444 ,zonder einde echter8 ,zal de sluis tot afdamming van den ,i,jssel boven ,gouda1 niet een volkomen hinderpaal zijn voor eb en vloed aan dezen kant1 en bij gevolg voor den aanvoer van slib naar deze streek1 en aan de andere zijde der sluis goeddeels ten koste van de welvaart der steenfabrijkanten8 ,volgens de genoemde brochure--wat het laatste betreft--ja gewis4 ,hoe vele malen dus1 o ,i,jssel1 stuurdet gij uwen gezwollen watervloed over en trok die weder terug van de plaats1 die wij thans ,oudewater heeten4 ,wie duide het tal van malen aan1 dat uwe wateren den ,roozendaalschen en ,hekendorpschen dijk kusten1 daargesteld om uwen loop te bepalen8 ,de vruchtbare slibbe1 die gij aan beide zijden afzettet1 waarmede gij den bodem verhoogdet1--zij was oorzaak1 dat men u nogmaals een naauweren loop gaf1 wijl gij de kostbare ,uiterdijken vormdet en alzoo den bewoners dezer environs gelegenheid verschaftet uwe boorden met een edelen voedselbouw te omzoomen1 niet alleen2 maar die ook in den blonden zomertijd met runderen te bevolken4 ,daarom1 zeiden wij1 beperkte men in dit oord wederom uwen loop door het aanleggen van twee kaden1 die gij op hare beurt ten koste der breedte uwer bedding nogmaals een vetten bodem afstond1 geschikt tot krachtigen boomengroei en weelderig bruin gepluimd riet4 ,bij ,oudewater kleine1 doch niettemin door mij beminde ,i,jssel6 weldra zal het duizend en nogmaals duizendental uwer vloeden1 die gij thans nog tot boven ,oudewater voortzet1 beperkt worden4 ,de rustelooze waterloop1 waarop reeds onze heidensche voorouders staarden1 zij zal gestuit worden1 om alligt nooit weder zonder beteugeling zijn getij tot voorbij ,oudewater te hervatten4 ,dra toch zal men de reeds vervaardigde afdammingssluis bij ,gouda in werking stellen1 en de ten onzent bijna digtgeslibte waterloop zal spoedig wederom een verbreeden en verdiepten bodem erlangen4 ,met het laatste 7't verdiepen7 is men van boven ,i,jsselstein tot boven ,montfoort bereids genaderd1 en reeds duiden de genommerde paaltjes1 in den omtrek geslagen1 aan1 dat men daarmede ook hier weldra een aanvang zal maken1 hier echter tot nut der plaats1 daar de slibtoevoer thans weinig of bijna geen nut meer voor ,oudewater doet4 ,integendeel2 want zooveel klei is er op bedding en oevers aanwezig1 dat de scheepvaart niet dan met de grootste moeite onderhouden wordt1 en ook dikwijls belemmerd is4 ,men kon dan ook aannemen1 dat het der scheepvaart te danken is1 dat zij tot nu toe1 zonder anderer hulp nog ,ysala of waterloop is4 ,zal echter de ,i,jssel den naam1 hem door onze voorouders geschonken1 behouden8 ,wij vreezen van niet geheel4 ,het landvolk en de ,oudewatersche stedeling zullen wel is waar1 hem met dien naam blijven bestempelen1 maar op landkaart en bij hooge regering loopt hij gevaar met dien van ,vecht verwisseld te worden4 ,de grond voor deze onderstelling is1 dat men de ,i,jsselrivier1 immers ook van af de sluis bij ,gouda tot aan de ,vecht zal verbeteren1 zoodat men zich van beneden tot boven die sluis1 al dadelijk van den ,opper-,i,jssel in den gekanaliseerden ,i,jssel of ,vechtstroom bevindt4 ,zelfs spreekt de meergemelde brochure reeds1 van de aanstaande ,vechtrivier of den gekanaliseerden ,i,jssel te ,gouda of te ,oudewater4 ,het is hier1 dunkt ons1 de plaats nog niet1 te gewagen van den vermeerderden bloei en welvaart1 van de veranderingen in de plaatselijke gesteldheid der stad1 hieruit zullende voortvloeijen2 maar vinden het niet ongepast nog te vermelden1 dat de kosten tot deze verbetering op niet minder dan #cjj1jjj gulden zijn beraamd1 waarvan de provincie ,zuid-,holland f #ij1jjj1 de prov4 ,utrecht f #aaj1jjj en het rijk f #ajj1jjj zal verstrekken4 ,men gist nogthans1 dat deze kosten1 niet voldoende zullen zijn4 ,dan1 keeren wij na deze uitweiding over den ,i,jssel1 die van zoo veel invloed op de alluviale wording des bodems was1 tot onze eigenlijke geologie terug1 door te verklaren wat eigenlijk rivier- en zeeklei is4 ,oppervlakkig zal men tusschen zee- en rivierbezinking geen verschil kunnen bemerken4 ,beide zijn van dezelfde vale1 blaauwzwarte kleur2 beide behooren zij tot de kleisoorten4 ,ten einde echter den lezer--wie zulks niet mogt weten--dadelijk te verklaren wat rivierbezinking is1 wete hij1 dat die aarde dezelfde is1 welke bij de meeste onzer ,oudewatersche medeburgers bekend is onder den naam van ,pottebakkersaarde4 ,deze slib is haar ontstaan verschuldigd aan de rotsen waarover de ,rijn buiten ons vaderland henen loopt4 ,zij--de rotsen--vervormen zich1 door de kracht en slijping van het daarover vlietend water1 in keisteen1 zand en slibbe2 welke laatste1 als het zachtste gedeelte1 gemakkelijk in den stroom wordt medegevoerd en zich1 even als de zeebezinking thans nog1 op den bodem afzet4 ,vroeger is opgemerkt1 dat men omstreeks ,montfoort zeer ondiep en in groote hoeveelheid rivierbezinking aantreft2 en uit eene publikatie van ,oudewater's gemeenteraad eener voorgenomen doch door het ministerie van oorlog weder verbodene verkooping van een gedeelte der ,oudewatersche vestingwerken1 herinneren wij ons1 dat er zich ook in de wallen ,pannenbakkers-aarde bevond4 ,deze nu zal niet van elders zijn aangevoerd1 maar bekomen zijn1 uit de zich daarnaast bevindende grachten4 ,treffend en schoon is het dus bewaarheid1 dat de grijze ,rijn 7want welke rivier anders87 hier zijne slibbe deed bezinken1 en ook de zee bragt slibbe aan1 en met haar eene niet mindere vruchtbaarheid1 deze als zee--de andere als rivierbezinking bekend gemaakt4 ,dr4 ,staring geeft in de ,bodem van ,nederland een zeer gemakkelijk middel aan de hand om deze beide kleisoorten van elkander te onderkennen4 ,rivierbezinking levert1 nadat men er de steendeeg van gemaakt heeft1 bij verbakking roode1 zeebezinking gele steenen4 ,met het oog nu naar de ,woerdsche pannebakkerijen gerigt1 zien wij aldaar ook roode1 langs den ,i,jsselkant gele steenen vervaardigen1 welke laatste onder den zoozeer bekenden naam van ,i,jsselsteenen aangeduid worden4 ,van veel belang zou het wezen1 verschillende kleigronden van ongelijke diepte1 hier en daar in en om ,oudewater te verzamelen1 en die ter verbakking naar eene steenplaats op te zenden1 ten einde alzoo met meerdere naauwkeurigheid den invloed van ,rijn en ,yssel op onzen bodem te bepalen4 ,grond- of ,kienhout4 ,dit wordt in deze streken zoo menigvuldig aangetroffen als elders misschien in geheel ons vaderland4 ,ieder landbouwer die slechts op eenige geringe diepte zijn grond omwoelt op onvergraafde plekken1 kan zeker zijn1 grondhout aan te treffen4 ,daarenboven1 in ieder werk dat over den natuurlijken toestand van het vroegere ,nederland schrijft1 vindt men ook het algemeen gevoelen van een zeer woudrijken toestand bevestigd4 ,bij ons vermeenen wij hiervoor nog te kunnen verwijzen naar den naam van het ,schakenbosch in ,hekendorp1 waarover in de mythologische schets nader4 ,meer bepaald nu nog over het grondhout4 ,nog waren er geene dijken opgeworpen en de wateren hadden nog immer vrij spel door wouden en poel1 voornamelijk bij ,n4,w4 storm4 ,bij een of meerdere groote watervloeden nu1 7onder anderen de ,kimbrische vloed of die van omstreeks #hfj1 waarvan beide geboekstaafd is1 dat zij een verbazend tal van boomen ontwortelden7 met storm en orkaan gepaard1 zullen de meeste boomen die als grondhout bij ons worden aangetroffen1 wel zijn ontworteld1 daarna met veen overgroeid of met slibbe bedekt zijn1 of wel op den bodem waarop zij lagen1 gedaald1 daar men tegenwoordig ook aanneemt1 dat de aarde werkelijk aan daling onderworpen is of althans geweest is4 ,de volksmeening1 dat alle boomen naar eene windstreek met de kruin liggen1 kan den toets der waarheid niet doorstaan1 daar men die ook anders met den top liggende heeft gevonden4 ,wijders behooren deze boomen tot de gewone soorten die allen1 behalve de eik1 nog veelvuldig alhier groeijen4 ,wilgen-1 maar vooral elzenhout komen dikwerf voor4 ,merkwaardig is het1 dat het grondhout veeltijds tot aan den beganen grond rijst4 ,wanneer dit op wei- of hooilanden het geval is1 kan de landbouwer uit eene geele doode streep opmaken1 dat aldaar een boomstam de reis naar de oppervlakte des bodems heeft aangevangen4 ,meergemelde geoloog spreekt ergens van dat omhoog rijzen der boomstammen3 het is hetzelfde verschijnsel als datgene waarbij op een grindweg het grove grind altijd boven komt en het fijne grind naar beneden gaat4 ,het laatste schiet n4l4 door de holten naar beneden en ligt zoo de grovere stukken op3 zoo ook bij de stammen4 ,steigeraarde4 ,zoo als gemeld is1 treft men haar gewoonlijk tot op tien voet in den grond aan4 ,ieder zal wel willen toestemmen1 dat hoe dieper die puinaarde zich over 't algemeen bevindt1 het des te grooter bewijs is voor de oude bewoning eener dusdanige plaats4 ,even buiten ,oudewater zelfs1 behoeft men meestentijds slechts #b #c voet in den grond te dringen om geene steigeraarde meer te vinden4 ,en thans1 goedgunstige lezer1 zijn wij weder tot de oppervlakte des bodems1 tot de zoogenaamde ,teelaarde genaderd4 ,weinig zijn de geologische veranderingen1 die in dezen tijd daarin worden aangebragt4 ,hier en daar vermeerdert1 ja1 de steigeraarde1 verhoogt en mengt de vlijtige landbouwer zijn akker met plantaardige en dierlijke meststoffen1 of werkt zijn bouwgrond ondereen met uitgebaggerde derrie1 die hij daarna welige grond noemt1 doch alles kan van luttel beteekenis geacht worden tot vervorming van ons alluvium4 ,zeevloeden en doorbraken van rivieren woelen thans niet meer1 geholpen door hunnen bondgenoot1 de wind1 verdelgend en woest over weiland en bouwakker2 want door middel van dijken en sluizen heeft men hen als het ware gedwongen1 zijne aangewezen grenzen niet te overschrijden3 bosschen zijn uitgeroeid2 veenachtige drassige grond in de schoonste beemden herschapen2 alomme prijken lusttuintjes met schoone bloemen beplant en lieve prieltjes voorzien1 waarin men zoo gaarne eene wijle verblijft2 in n woord1 de trotsche woestheid der natuur van weleer1 heeft ook in ,oudewater en omtrek plaats gemaakt voor de orde en regelmaat der #ai;de eeuw4 ,deze eerste afdeeling zouden wij nu als geindigd kunnen beschouwen1 ware het niet dat wij nog eene aanmerking hadden te berde te brengen4 ,zij is deze3 de lezer heeft wel in aanmerking te nemen1 dat de beschrevene alluviale lagen niet zijn gevormd met die opeenvolgende orde1 welke is aangeduid2 alleenlijk moest er verdeeling gemaakt worden1 om geregelder de schets te kunnen vervolgen1 en alzoo zijn er grenzen bepaald1 die in de natuur vaak niet bestonden4 ,zoo vormde zich o4 a4 derrie op klei1 en klei op derrie1 en daarenboven weten wij1 dat de wording van ijzeroer en veen bij daartoe gunstige omstandigheden nog steeds aanhoudt4 ,alzoo sluiten wij deze geologische schets4 ,in onze verbeelding zetteden wij voet op het diluvium over wiens wording reeds eeuwen en eeuwen henenrolden1 en ook het alluvium1 welks vorming1 hoe weinig in dit oord ook1 nog steeds aanhoudt1 werd der aandacht gewijd4 ,in alles bespeurt men echter de wijze hand van den grooten ,schepper en ,bestuurder der geheele natuur1 door ,wien alleen alle krachten en hulpmiddelen konden zamenwerken tot vervorming van den bodem4 ,ten volle zijn wij overtuigd1 voor den geleerde weinig nieuws geschreven te hebben1 misschien zelfs betraden wij hier en daar het dwaalspoor1 of bezigden te onduidelijke uitdrukkingen2 doch aan onze plaatsruimte eenigzins bepaald1 konden en ook durfden we niet te lang de aandacht onzer lezers op dit punt bepalen4 ,mogten evenwel deze weinige regelen1 eenig denkbeeld hebben gegeven van de geologische kennis onzer vaderstad4 ,,mythologie4 ,,ii4 ,met den ijver tot onderzoek1 kwam ook allengs de overtuiging van het nut daarvan4 ,men kreeg hier opheldering over menig oud gebruik1 over aloude wetten en instellingen1 over woorden en uitdrukkingen1 die sedert eeuwen duister geweest waren1 en men leerde de denkwijze der vroegere tijden al beter en beter kennen1 zoodat dit onderzoek ook reeds voor andere wetenschappen nut gedragen heeft4 ,mr4 ,l4 ,ph4 ,c4 van den ,bergh4 ,zeker1 die lust1 deze ijver tot onderzoek1 waarvan in bovenstaand motto wordt gesproken1 is aangenaam en nuttig3 de mensch1 die geschiedenis beoefent1 volkseigenaardigheden en volksgebruiken met historisch waarnemend oog nagaat1 hij leeft in zekeren zin niet alleen in dezen tijd3 neen1 door zich te verplaatsen naar het grijs verleden1 toovert hij zich personen en zaken voor den geest1 geheel vreemd somtijds aan die der eeuw waarin hij leeft1--smaakt hij een genot1 een verheven genoegen1 hen onbekend1 die omtrent de geschiedenis onverschillig zijn en alzoo hun zedelijk voordeel niet willen doen met het nut1 dat zij in zich bevat4 ,de geschiedenis en vooral de onbeschreven geschiedenis tot leidsvrouwe1 en gij kunt ver1 zeer ver doordringen in den onmetelijken tijd-oceaan2 zij toch is de genius die u bijstaat1 om thans verlaten plekken te bevolken1 met de schimmen van heldhaftige mannen1 geleefd hebbende in den grijzen voortijd6 ,aller landen en volkeren geschiedenis is belangwekkend4 ,de historie der laatsten heeft ons geleerd1 dat eenigen1 hoe nietig in hun begin1 groot werden en magtig1 maar dat ook juist die magt en die weelde hen verwijfd maakten1 dat het de middelen waren tot hun ondergang4 ,helaas1 ook zij ondervonden1 dat de zoete weg der weelde glibberig was en gevaarlijk te betreden4 ,zoo traden dan eenmaal magtige volkeren af van het groote wereldtooneel2 van velen bleef dikwerf niet eens de naam overig4 ,bij anderen wisselden voor- en tegenspoed1 ontwikkeling en achteruitgang elkander af1 doch zij hielden zich staande tot op dezen stond4 ,is dan de kennis omtrent de wisselingen van ieder land en van elk volk zoo treffend en nuttig voor den mensch1 hoeveel te meer moet het ons dan aansporen de geschiedenis na te gaan van ons eigen land1 en strenger nog1 van die dierbare plekke gronds1 waarop wij het eerste levenslicht aanschouwden1 welligt ook eenmaal den grooten natuurcijns zullen betalen1 en onder welks groenende kerkhofzoden ook daarna onze assche zal rusten4 ,gevoelen wij ons bij die gedachte reeds opgewekt1 geen vreemdelingen te blijven op de breede baan der geschiedenis1 er is echter nog een prikkel1 nog een drijfveer die ons daartoe geleidt3 deze1 dat wij geene laakbare onverschilligheid mogen toonen1 omtrent het bedrijf en leven onzer vaderen1 die zoo veel veil hadden voor hun nageslacht2 als hunne naneven niet alleen1 ook als bewoners van den grond1 dien zij ontwoekerden1 hebben wij welligt zelfs een pligt te vervullen2 de beoefening hunner geschiedenis4 ,en deze algemeene beschouwingen1 geachte lezer1 zijn ook van bijzondere toepassing op ,oudewater en omtrek1 de punten onzer beschrijving4 ,ontrollen wij dan de geschiedbladen1 en zien wij daarin1 welke gevaren ons dapper voorgeslacht dikwijls trotseerde1 hoe het uit menigen kamp als overwinnaar terug keerde1 hoe het moed met beleid en kracht bij innige volharding wist te voegen2 hoe het leefde en stierf4 ,en1 waar die geschiedrollen ontbreken1 daar zijn het alhier plaatsnamen en volksgebruiken1 die ons toefluisteren van dappere voorvaderen1 van krachtige mannen1 blond van haar en blaauw van oog1 die hunne sterkgespierde leden alleen dekten met eene ruwe dierenhuid1 los om de breede schouderen geslagen en bevestigd met eene doorn1 van voorvaderen1 offerende aan goden die niet bestonden1 aan hemelligchamen1 vuur en water1 aan boom en plant1 aan stroomen1 enz4 ,ook de voormalige gesteldheid van ,oudewater's bodem1 die in de eerste aflevering behandeld werd1 bood zich voor dusdanige vereering uitnemend aan4 ,behalve immers1 dat zij hier even als elders hunnen goden konden offeren1 verschafte de woudvolle toestand hun ter aanbidding boomen2 in den vetten kleibodem groeiden planten in overvloed die zij vereerden1 en de ,i,jsselstroom bood hen eene woonplaats aan voor hunne watergoden en waterdienst2 en dit1 geachte lezer6 is het verband tusschen geologie en mythologie1 dat op bladz4 #b beloofd werd om aan te toonen4 ,en1 niet waar1 het is niet te verwonderen1 dat wij juist bij gebrek eener zekere geschiedenis dezer streek tijdens het heidendom1 die in hunne godendienst1 hunne natuurvereering of mythologie trachten te zoeken1 welke1 als het dierbaarste wat zij bezaten1 ook de veelvuldigste sporen heeft nagelaten4 ,als zoodanig dan willen wij het eerst eenige heidensche feesten behandelen1 waarvan sporen schijnen of wezenlijk zijn achtergebleven2 daaronder zal men dan ook aantreffen de meivuren1 waarvan wij zullen trachten te bewijzen3 wie zij toegewijd waren1 en daarna wat zij nog zijn2 ten einde alzoo vergelijkingspunten verkregen worden1 tusschen heidensch offervuur van vroeger en vreugdevol kinderspel van thans4 ,,mythologie4 ,,feesttijden4 ,,feesten4 ,,volksgebruiken4 ,het geheele godenstelsel is thans niet meer in zijn geheel op te delven4444 wij treffen slechts brokstukken aan4442 maar deze fragmenten1 die thans meer dan ooit met zorg worden verzameld1 leeren ons thans nog oordeelen over het geheel dat verloren is4 ,d4 ,budding4 4444,door al die kleine aanduidingen en bijzonderheden te verzamelen1 te schiften en de een met de andere te vergelijken1 bekomt men eindelijk een tweelicht1 waarbij men vele voorwerpen redelijk leert onderscheiden444444444 en ik vind geene zwarigheid te veronderstellen1 dat sommige dier verbalen zeer oud zijn en welligt tot de tijden des heidendoms opklimmen4 ,mr4 ,l4 ,ph4 ,c4 van den ,bergh4 ,hoewel men niet van ons zal vergen1 eene uitgebreide mythologie van ons land te leveren--wijl deze bereids bij onderscheidene auteurs bestaat en ons bestek daarvoor ook te beperkt is--zoo moeten wij echter1 om in het vervolg dikwijls niet onverstaanbaar te worden1 in de eerste plaats vooral den in de mythologie oningewijde opmerken1 dat zij voornamelijk verdeeld wordt in drie soorten3 de ,oostersche-1 de ,westersche- en de ,noordsche mythologie4 ,dan moeten wij zeggen1 dat1 ofschoon men bij alle deze1 vele gronddenkbeelden aantreft1 die onderling veel overeenkomst met elkander hebben1 zij toch eveneens bij vergelijking een aantal punten van verschil aanbieden4 ,en dit laat zich immers zeer gemakkelijk begrijpen4 ,zal het heidendom in het zuidelijk ,europa en in ,azi1 dat ook eene natuurdienst had1 zich in hun zonnig klimaat1 onder den wolkeloozen hemel1 waar andere planten en boomen tierden1 zich geen veel weelderiger natuurvergoding hebben voorgesteld dan de wilde in ,scandinavi #bj en ,i,jsland1 levende in eene geheel andere omgeving4 ,toch1 al gewerd ons de ,noordsche of ,odinische mythologie uit het koudere klimaat1 zoo was zij toch geenszins zonder dichterlijken gloed1 zeker neen3 daar uit het ,noorden kwam zij tot ons1 die natuurdienst1 dat mythenstelsel1 niet alleen in legenden1 schoone overleveringen en heldensagen1 maar ook in oorkonden1 geschreven in de zoogenaamde ,norraena taal4 ,deze waren het echter nog niet alleen die ons der ,n4 volkeren mythologie deden kennen3 ook de twee edda's verspreidden daarover veel licht #ba1 en onbetwistbaar is het1 dat de mythologie van dit land niet slechts het meest der ,noordsche nabij komt1 maar ook dikwijls de grootste overeenkomst daarmede aanbiedt3 en geen wonder1 ons land werd gedeeltelijk uit het ,noorden bevolkt4 ,van daar ontleenden wij dus ook gedeeltelijk taal1 wetten en heidensche eerdienst4 ,bij die ,noordsche volkeren nu1 die een magt van goden en godinnen hadden1 was ,odin de oppergod1 en ,frigga zijne gemalin1 en van deze twee1 zegt de heer ,budding1 stamt bijna geheel het asen- of godenstelsel af1 wier leven en bedrijf in het hemelsche ,asgard1 wier invloed op ,midgard 7de aarde7 en wier togten naar de onderwereld de edda-liederen dikwijls met zulke krachtige liederen afmalen4 #bb ,hoe groot de magt echter was die ,odin bezat1 stond hij evenwel onder de beschikking der ,nornen of schikgodinnen4 #bc ,dit bewijst de ,baldur's mythe en de professie der ,vla van het ,noorden4 ,die voorspelling1 aldus vervolgt ,budding1 betreft den dood van ,baldur 7een zoon van ,odin7 en geeft aan de geheele ,n4 ,godenleer behalve een behagelijk weemoedigen tint1 ook eene bepaalde rigting aan alle bedrijven en heldenfeiten van het asenleven in ,asgard4 ,ten volle zijn wij het met genoemden oudheidkundige eens1 en wij kunnen dan ook niet aan de heidensche feesten beginnen1 tenzij de vriendelijke lezer iets nader omtrent den dood van den goeden ,baldur is ingelicht4 ,in het ,dietsch heidendom1 zegt ,mr4 ,p4 ,blommaert1 #bd schijnt een dualismus ten gronde te liggen1 hetwelk men schier in alle trappen van deszelfs natuurleer aantreft4 ,zoo staan ,mispelheim #be en ,nevelheim tegenover elkander1 en door derzelver wederzijdsche werkingen1 stichtten zij de wereld en het leven4 ,in eene mindere schaal kan men deze gedachte vervolgen in de tegenstellingen van het licht tegen de duisternis1 den dag tegen den nacht1 den zomer tegen den winter1 welke in eeuwige wisseling en als het ware in gedurigen strijd voortrollen4 ,dit natuurverschijnsel werd bij de ,scandinaven door de schoone mythe van ,haudur en ,baldur voorgesteld4 ,haudur en ,baldur zijn ,wodan's zonen4 ,baldur wordt de goede bijgenaemd2 hij is zoo schoon en rijzig dat hij glanst4 ,haudur is dof van kleur en blind #bf1 doch geweldig sterk4 ,hij was het1 die zonder erg den doodelyken pyl op ,baldur afschoot en zyns broeders onschuldige moorder werd4 ,zoo wordt zyn dood in de edda verhaelt4 ,baldur de goede droomde1 dat zyn leven in gevaer was4 ,daer hy dit den ,asen bekend maekte1 hielden zy daerover raed1 en er werd besloten1 ,baldur tegen alle mogelyk gevaer te verzekeren4 ,frig nam gevolgelyk den eed af aen het vuer1 water1 yzer1 aen allerlei metalen1 steenen1 aen de aerde1 boomen1 ziekten1 dieren1 vogelen1 vergiftige slangen1 dat zij hem niet zouden schaden4 ,als dit gedaen was en aen allen bekend gemaekt1 verheugden de ,asen zich daerover1 zoodat zij ,baldur vooraen in de vergadering stelden2 eenigen schoten naer hem1 anderen hieuwen op hem1 anderen wierpen met steenen1 en wat zy ook deden1 hy had daer geene schade van4 ,daer ,loki #bg dit zag1 verdroot dit hem hevig2 hy begaf zich onder de gedaente eener oude vrouw naer ,fensal bij ,frig4 ,die vrouw vroeg aen ,frig1 of zij wist wat de ,asen in hunne vergadering voor hadden4 ,zij antwoordde3 allen schieten naar ,baldur zonder hem te deeren1 er bij voegende3 ja1 wapens en boomen zullen hem niet hinderen1 ik heb ze allen den eed afgenomen4 ,dan vroeg de vrouw3 hebt gij alle mogelijke dingen bezworen1 dat zij hem niet kunnen beleedigen8 ,frig antwoordde3 er wast een kleine jonge boom ten westen van ,walhal #bh1 met name ,misteltein 7mistel1 marentak1 viscum7 die mij te jong scheen om in eede genomen te worden4 ,daerop ging de vrouw heen4 ,loki trok nu den misteltein uit en ging daermede ter vergadering4 ,haudur1 die blind was1 stond aan het uiterste des kreits4 ,nu sprak ,loki hem aen1 en vroeg hoe het kwam dat hij niet op ,baldur schoot4 ,vooreerst1 zeide hij1 kan ik hem niet zien1 en ten tweede heb ik geen wapen4--,ik zal u toonen waer hij staet1 en schiet dan op hem met deze roede4--,haudur nam ,misteltein en schoot naer ,loki's aanwijzing op ,baldur4 ,het schot doorboorde den goede die dood ter aerde viel4 ,dit is het allergrootst ongeluk1 dat goden en menschen ooit te lijden hadden4 ,de verslagenheid onder de ,asen was groot1 en de diep bedroefde ,frig zijne moeder1 bood hare gunst aen dengene1 die ,baldur kon verlossen4 ,hermoder de snelle trok daerheen1 maer vruchteloos was zijne poging4 ,en nu1 geachte lezers6 wat dunkt u van deze schoone mythe8 kon de strijd tusschen dag en nacht1 zomer en winter meer schilderachtig worden voorgesteld dan daar8 ,en thans dan1 na deze mededeeling kunnen wij een aanvang maken met de beschrijving der feesten1 waarin overal de gloor van dezen strijd doorstraalt4 ,het zal nu wel niemand meer verwonderen1 dat ons heidensch voorgeslacht den tijd niet bij jaren afbakende1 zooals wij dit doen2 zij deden dit in betrekking tot den stand der zon bij zomer en winter1 en telden bij nachten1 als slaande dit alles op den dood van hunnen beminden ,baldur4 ,in den langsten nacht1 bij hen moedernacht genaamd1 dan1 wanneer de zonne keerde en de strijd tusschen licht en duisternisse op nieuw aanving en zij dachten1 dat deze schoone hemelbol weder op nieuw voor hen geboren werd1 dan ook jubelde men1 vierde feest1 en slagtte een ever1 dan hadden zij hun midwinterfeest #bi1 en smaakte men gedurende twaalf dagen ongekende feestvreugde3 dan ging hun jaar in4 #cj ,zeer vele schrijvers en mannen van groote geleerdheid beschouwen het als zeer opmerkelijk1 dat vele landhuren bij onze landbouwers op ,midwinter verschijnen3 ook dan gaat voor hen in zeker opzigt weder een nieuw jaar in4 ,niet onwaarschijnlijk is dat van mythologischen oorsprong1 en daar ook vele oude stukken in ons bezit zijn van landerijen1 om ,oudewater gelegen #ca1 wier huur ook om dezen tijd3 sonnendaegh nae ,st4,martensdagh in den wynter verschijnt1 zoo zijn wij zeer geneigd aan te nemen1 dat ook hier de mythologische jaaringang daarin een spoor naliet4 ,daarna treedt onze ,nieuwjaarsdag op1 die insgelijks op hun midwinter1 ook wel joelfeest genaamd1 inviel4 ,de voormalige bewoners dezer landen vierden feest van het oude jaar in het nieuwe1 en ook dit gebruik is alhier bij velen nog in stand1 door het oude jaar uit en het nieuwe in te drinken4 ,wijders bewijzen onze woorden3 jolen1 jool hebben1 jolig zijn1 volgens de meening van alle schrijvers die wij hierover raadpleegden1 zonder kijf afkomstig te zijn van het mythologische joelfeest4 ,eveneens het geraas maken en schieten in dien nacht1 wil de oudheidkundige ,budding1 7en niet zonder grond7 als sporen zien van de midwinterviering4 ,behalve dat1 zou in ,oudewater het voormalige tromslaan en het tegenwoordig nog in gebruik zijnde klokkespelen van twaalf tot een uur op nieuwjaarsnacht mede daaraan kunnen herinneren1 te meer nog1 daar ook bij het meifeest het klokkegebeijer wordt vernomen4 ,niet1 dat bij de heidenen het tromslaan1 het buskruidschieten en klokkespelen uitgevonden was1 zooals de lezer zal weten2 maar het volk1 gewoon op dien tijd feest te vieren1 bezigde ook daarna de middelen welke latere uitvindingen hen verschaften1 om geraas te maken en zich te verheugen4 #cb ,en dan1 wanneer op ,nieuwjaarsnacht wij die tierende jolige menigte gadeslaan1 die het oudejaar uit en het nieuwe indrinkt1 als wij dan het klokkenspel hooren bespelen1 dan voorzeker is dit in staat1 in onze verbeelding die tierenden te doen verdwijnen en de schimmen te doen optreden onzer voorvaderen1 die hun joolfeest vierden4 ,zeker toch1 dit tieren en jolen zijn overblijfselen1 maar gewijzigde overblijfselen1 uit het heidendom van dit oord4 ,wat al stof tot nadenken voor u en ons1 wij1 die in hun zonnegod slechts een deel zien van al het geschapene van den grooten ,schepper3 wat al stof tot overweging biedt ons het nieuwjaarsfeest aan buiten hen die dien ,god niet kenden4 ,dan1 te middernacht1 met het gesloten jaar achter1 en het nieuwe voor ons1 wel is waar geopend1 maar toch schuilende achter den dikken sluijer des tijds6 ,gewis1 dan is het tijd tot ernstige gedachten1 in plaats van het smaken van uitbundige vreugde1 gesproten uit het blind heidendom4 ,en toch is1 wel beschouwd1 de geringste tijdverdeeling de poorte tot een nieuw levensjaar6 ,in hoever de ,vastenavond partijen1 waarmede men ook in ,oudewater en omtrek veel op heeft1 van mythologischen oorsprong zijn1 zullen wij van den ,bergh #cc laten beslissen3 ,in ,februarij had mede een heidensch feest plaats4 ,de ,indiculus superstitiones meldt3 de spuralibus in ,februario4 #cd ,bijzonderheden zijn mij daarvan niet bekend1 doch mij komt hoogst waarschijnlijk voor1 dat daaronder niet anders te verstaan zij dan de vastenavondvreugde1 die van ouds onder het volk groote deelneming vond en dikwijls tot uitspattingen aanleiding gaf4 ,er moet dan echter om dien tijd een heidensch feest geweest zijn1 dat niet met de christenprediking is uitgeroeid kunnen worden1 want vastenavond is niet heidensch4 ,ook het met de rommelpot loopen in ,februarij1 waarvan ,budding spreekt1 houdt bij ons nog stand1 onder het zingen van het volgende lied3 ,vrouw1 't is vastenavond1 ,ho1 mannen1 ho6 ,ik kom niet t'huis voor t' avond1 ,zus of zoo6 ,vrouw1 verkoop uw beddigje ,en slaap op stroo6 #ce ,in de maand ,maart vierde men de lente-nachtevening4 ,de duisternis wordt al meer en meer bestreden4 ,zou onze jaarlijksche ,eijermaandag hieraan herinneren1 die het laatst van ,maart of met het begin van ,april invalt8 het is immers de maandag vr ,paschen1 en ,het mag wezen zoo 't wil1 ,paschen valt in ,maart of ,april4 ,zie hier eenigen grond voor onze vooronderstelling3 ,men beschouwde het ei bij het heidendom aldus3 een ei1 dat op zich zelve levenloos schijnt1 bevat in hare doode omhulsels de kiem van herleving4 ,in den ,overijsselschen volksalmanak #ahdj laat ,halbertsma in zijne bijdrage over de ,paasch-eijeren dit ook duidelijk blijken1 en ,dr4 ,leemans teekent in zijne beschrijving der romeinsche steenen doodkisten aan3 ,onder de zinnebeeldige beteekenis van het ei1 komt vooral die van herleving in aanmerking4 ,daarom legde men ook een ei in de doodkisten4 #cf ,mogelijk vereerde of verkocht men elkander omstreeks den tijd van eijermaandag--ook 7in verbastering welligt7 eijermarkt genaamd--eijeren1 als een bewijs van herleving in de natuur4 ,ook het ,paasch-eieren eten wordt hier eveneens1 in navolging der geleerden1 door ons herinnerd4 ,in den laatsten tijd echter zagen wij1 voor zoover onze herinnering zich uitstrekt1 nimmer eijeren op de markt ten verkoop aangeboden4 ,is dit geen bewijs te meer1 dat markt eene verbastering is van maandag8 ,wel wordt er handel in boomen gedreven1 doch ook deze vertegenwoordigen immers de herlevende natuur4 ,ook kramerijen worden uitgestald1 de klokken bespeeld1 op ,bacchus' altaar wordt meer dan op gewone dagen geofferd3 in het kort1 het is eene soort van kermis4 ,na dit alles zijn wij niet vreemd van de gedachte1 bij de talrijke overblijfselen der natuurdienst1 dat de ,oudewatersche eijermaandag1 bij het herleven der natuur invallende1 eertijds een heidensch feest was1 waarin het in de mythologie zinnebeeldige ei als beeld van herleving1 eene voorname rol speelde4 ,het ,meifeest4 ,nu staen des meyentacken uitghespreit ende bloeijen schoon ghelijk roode rosen4 ,hofmann van ,fallersleben4 ,omtrent zeer vele feesten is op te merken1 dat1 op den avond vr den feestdag zelven het vieren daarvan niet alleen reeds aanbreekt1 maar er zelfs een groot gedeelte van beslaat4 ,zoo spreekt men bijv4 van kers-avond1 van ,st4-,nicolaas-avond1 en nog een groot aantal voorbeelden zou kunnen worden aangehaald4 ,dit is ook van toepassing op het meifeest1 dat op mei-avond of op den laatsten ,april invalt4 ,deze aanmerkingen1 geachte lezer6 wilden wij vooraf laten gaan4 ,het heidendom dan had drie groote of hoofdfeesten3 over het eerste of midwinterfeest zie hiervoren2 het tweede is het ,osterafeest1 aan hetwelk nu de aandacht zal worden gewijd en dat insgelijks een zonnefeest was4 ,de zon heeft in de lentenachtevening gezegevierd3 het reuzenvolk is bestreden2 de overwinnaar treedt de blijde woning binnen en zoo ook de geheele voorjaars-aarde4 ,freija 7de aarde7 ook ,asterdis genaamd1 viert feest1 zoo ook de gansche natuur4 #cg ,dan droeg men bij de verrezen lentezon in processie het beeld des doods of des winters naar den vloed of de grens der gemeente en bij het offermaal1 en jubelende en in groote vreugde werd het herlevende beeld der ,natuur naar het dorp gebragt4 #ch ,in ,meimaand trad men in het huwelijk2 dan versierde men het feestvertrek3 zij1 de moeder aarde1 tooide zich immers ook in een met bloemen geschakeerd kleed1 zij immers gaf haren kinderen het voorbeeld4 #ci ,met ,mei1 zegt de groote oudheidkundige van den ,bergh op bladz4 #ec van zijn critisch ,woordenboek der ,ned4 ,mythologie1 met ,mei hield men onder de duitsche volken het begin van den zomer1 en vierde daarom den eersten dag dier maand4 ,grimm beweert1 ,myth4 #dch1 dat men daarvoor geen vasten dag bepaald had en dit slechts vaststelde naar toevallige teekenen1 b4v4 de komst van de eerste zwaluw of ooijevaar1 of het bloeijen van het eerste viooltje4 ,in ,nederland1 geloof ik1 was het niet zoo1 waarvan het spreekwoord3 eene zwaluw maakt nog geen zomer4 ,de eerste ,mei bepaalde hier den aanvang des zomers1 en geen andere dag werd als zoodanig gevierd4 ,dan ook plantte men in ,noorwegen1 ,zweden1 ,denemarken en ,i,jsland meiboomen1 met bloemen omhangen1 en ontstak men feestvuren2 dan was men in ,denemarken gewoon te zeggen3 de zomer rijdt het land binnen4 ,aan dit vreugdevol meifeest namen vele aanzienlijken deel4 ,des nachts van den #a ,mei1 zegt de heer ,budding #dj1 ving de tocht aan3 jonge mannen reden vooraan1 daarop volgde de meigraaf 7majgreve7 met twee kransen versierd1 waarvan eene op elken schouder2 het overige gevolg had slechts eenen krans1 en als zij dan op de plaats hunner bestemming gekomen waren1 werden er meiliederen aangeheven4 ,de maagden plaatsten zich dan om den meigraaf1 en deze laatste koos dan eene majinde of meigravin1 door een krans op haar te werpen4 ,luister eens1 hoe ,engelberts ,gerrits1 onze zeer bekwame grijze historicus die meisjes bij den optogt naar het feestvuur zingen laat3 #da 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 ,ostera biedt haar glansen ,de lentetijd is daar4 ,de meiboom spreidt zijn kleuren ,en weeft een blanke kroon2 ,staakt1 droeven6 staakt uw treuren3 ,de lente strooit haar geuren1 ,verheugt u in haar schoon4 ,laat ons de goden loven1 ,brengt ,frei en ,freja eer2 ,zij vieren feest daarboven3 ,wat winter mogt ontrooven1 ,dat brengt de lente weer4 ,god ,baldur zal herleven ,in goud en zonneglans2 ,in dalen en langs dreven ,gaat hij een feestkleed weven2 ,komt1 zusters6 in den dans6 ,daarna laat hij de meiboom plantende knapen hunne takkebossen nederwerpen bij het beeld van ,freja4 #db ,de oudste der barden neemt een brandenden spaan en ontsteekt de houtmijt1 onder het afsmeeken van den zegen over de veldvruchten4 ,de ,gydien knielen rondom het beeld en den houtstapel2 de priesters en de overigen plaatsen zich er achter4 ,dan neemt de bard het offermes1 het lam wordt gebonden1 voor het beeld gelegd1 en het vlijmend offermes glijdt door den malschen hals1 en het bloed bepurpert de blanke vacht4 ,terwijl het dier den doodstrijd kampt1 sprenkelt de priester het bloed in de vlammen1 over de hoofden der priesteressen1 en de roep3 heil ,frei en ,freja6 wordt heinde en ver herhaald4 ,en zoo ver het oog draagt1 ziet men heldervlammende lentevuren1 terwijl de lucht wedergalmt van blijde feestliederen1 en de bard de ingewanden van het offerdier onderzoekt1 en daaruit voorspellingen maakt over oogst en vrede4 ,de priesters verlaten daarna de plaats en verschaffen der menigte vrijheid1 hunne lentevermaken te vervolgen4 ,alle meisjes vormen nu een wijden kring rondom den boom en den meigraaf1 en naar de toonen van der skalden instrumenten huppelt men1 zingende terwijl het feestvuur knettert3 ,o ,maigreef1 zie in 't ronde1 ,het blijde feest is daar6 ,kies u een schoone blonde ,met bloemen in het haar4 ,kom1 zoek u een majinde1 ,in onze reijen uit6 ,ligt wordt zij uw beminde ,en dan uw zoete bruid4 ,dan laten de verdienstvolle schrijvers van ,ons ,vaderland den meigreef1 nadat hij de maagdenrei langs hem heen heeft doen huppelen en zijne bloemkransen heeft opgeheven1 aldus zingen3 ,maar als ik heb gekozen1 ,dan baat geen schuchter neen1 ,en met angstvallig blozen ,sluipt geen ,majinde heen4 ,de meikroon zal ik bieden ,als waardig minnepand1 ,en zoo ze bloo wil vlieden1 ,het meisje draag' de schand6 ,en als dan de meigraaf gekozen heeft1 zong men weder4 ,andere jongelingen namen dan ook daaraan deel1 en zoo verlustigde men zich1 totdat de laatste vonken van het feestvuur waren uitgedoofd4 ,overigens merken wij nog op1 dat1 bij den grooten strijd van zon en duisternis1 door ,haudur en ,baldur voorgesteld1 men nog zomer en winter vergeleek bij twee kampvechters die elkander den voorrang benijdden4 ,er is echter nog niet bepaald gezegd1 wie dat feest was toegewijd4 ,aan een1 bepaald was het zulks ook niet4 ,in het voorgaande evenwel heeft men reeds ,ostera meermalen aangetroffen1 en deze zal aan de bijzondere vereering van het feest niet vreemd zijn geweest4 ,grimm verhaalt1 dat de ,aprilmaand in ,duitschland nog ,ostermonat genoemd wordt1 en deze ,ostera1 zegt hij1 moet1 even als het angs4 ,eastre1 een hooger wezen van het heidendom beteekend hebben4 ,het oude h4d4 adv4 ,ostar beduidt het aanbreken van den dag1 evenzoo het oude n4 ,austr4 ,ostera1 ,eastre mag alzoo eene godheid van den stralenden morgen1 van het opstijgende licht geweest zijn1 eene vreugde en heil aanbrengende verschijning4 ,ook ,buddingh1 ,etmuller en ,hoeufft denken aan een herrijzingsfeest4 ,doch niet vermoedelijk alleen aan ,ostera1 ook aan de godinne der liefde was het feest gewijd4 ,dat wijders de godin ,ostera ook aan watervloeden en waterstroomen vereerd werd1 wil de oudheidliefhebber ,buddingh bewezen hebben uit den plaatsnaam ,oosterlee3 ,ooster van ,ostera1 lee van water1 alwaar hij ontwijfelbare sporen van waterdienst wil zien4 ,het planten en opsieren van meiboomen leidt hij het liefst uit hunne boomendienst af4 ,ook1 zegt hij1 waren de ,friezen gewoon hunne feestvuren op hoogten te ontsteken4 ,ofschoon nu echter ons ,meifeest in ,april of ,meiavond begint1 dat ons meer aan de viering alleen in ,april zou kunnen doen denken1 zoo smelt dit feest ongemerkt bij het meifeest in4 ,daarom hebben wij ,ostera's en meifeest in elkander laten vloeijen4 #dc ,welligt was er ook in het heidendom geene grens4 ,en nu het ,meifeest1 zoo als dit ongeveer een #aetal jaren terug door ons werd medegevierd4 ,reeds eenige dagen vr die zoozeer gewenschte meiavond daar is1 zijn de knapen ijverig bezig voornamelijk het hunne tot het vieren daarvan aan te brengen4 ,allerwege houden zij zich onledig brandstoffen te verzamelen1 en menige bewoner van ,oudewater en omtrek wordt met kinderlijken aandrang aangezocht eenig hout voor hun doel af te staan4 #dd ,de brandstoffen1 door de knapen vergaderd1 worden alsdan op den bewusten avond buiten de ,broekerpoort 7nu gesloopt7 in ,hekendorp gebragt1 alwaar men die in brand steekt4 ,terwijl men dan de houtmijt die reeds aanmerkelijken omvang heeft1 bij den ,i,jssel ziet opgestapeld1 en een aantal knapen in griendjes en het ,schakenbosch nog meerder hout zoeken2 verbeidt men met ongeduld het bespelen van het klokkenspel1 dat te zes ure een aanvang neemt1 want dit is het sein tot het ontsteken der vuren4 ,twee aanvoerders1 die met de regeling van een en ander belast zijn #de1 steken dan1 zoo spoedig het teeken uit den grijzen toren gehoord wordt1 het vuur in de brandmijt1 en weldra knapt en knettert het meivuur1 zijne roodgele vlam al meer en meer verheffende en spattende vonken van zich werpende4 ,thans stijgt de vreugd ten top2 knapen met stokken gewapend1 huppelen van vermaak1 heffen bij het opstijgende meivuur een lied aan1 en lustig worden petten gezwaaid4 ,nadat men zich aldus geruimen tijd in dartelheid vermaakt heeft1 en de brandstofverzamelaars geen voldoenden voorraad meer aanbrengen1 de vlam begint te verkleinen en het vuur zich niet meer stoort aan de opwakkeringen van de stokende knapen1 begint men te spreken van dokken #df1 dat gewoonlijk ook bijval vindt4 ,de aanvoerders hebben hun gezag verloren1 springen door het verflaauwende meivuur en dokken mede4 ,men werpt petten1 zoo men kan1 ook elkander er in1 en het meivuur is tot genoegen van deelnemers en toeschouwers afgeloopen4 ,dat groote meivuur uitgenomen1 ziet men daarenboven hier en daar in om de stad gelegene tuinen en elders1 kleinere vuren ontsteken4 ,ook was men vroeger tijd gewoon1 hier meiboomen plaatsen1 waarboven eene kroon was gesteld1 welke veel overeenkomst had met die voorwerpen van hoepelhout en papier1 waarmede men het verkrijgen van nieuwe haring kenmerkt4 ,op het ,roodzand #dg werd1 nog geen vijftig jaren geleden1 dusdanige boom gezien1 om denwelken in dolzinnige vreugde werd heen gesprongen4 ,insgelijks kwamen eertijds vele ingezetenen met de meifeesten op de stoepen bijeen1 en dan werd de avond in blijden kout doorgebragt1 en nog wordt des zondags gedurende geheel de ,meimaand het klokkespel van zes tot zeven ure bespeeld4 ,en nu1 geachte lezer1 willen wij het verband van vroeger en nu aantoonen1 door ons op bladz4 #dj beloofd4 ,het was wel niet te verwonderen1 dat het heidendom met ,mei een feest aan den lentegod en aan ,freja offerde4 ,zij kenden immers den grooten ,god niet dien wij aanbidden1 en wat kon hen1 die natuurdienst hadden1 wel meer daartoe aansporen dan de zoete ,mei8 ,dan1 als de boomen ontloken1 de aarde met schoone bloemen bezaaid was en met jeugdig groen bedekt1 de geur van meitakken op den adem des winds door de lucht werd gedragen en de vogels hunne nesten bouwden1 hun lief gezang aanhieven en eijeren legden1 die hen aan de herleving herinnerden4 ,dachten zij reeds zoo1 het zou welligt immers eene ijdele poging zijn het getal dichters op te sommen1 die in onzen tijd nog de lente hebben bezongen4 ,de lezer zal opgemerkt hebben1 dat het gebruik uit het ,noorden1 van meiboomen te planten1 waarvan is melding gemaakt1 ook in ,oudewater in gebruik was4 ,de grens of vloed van het dorp1 waarheen wij zagen1 dat het beeld des winters werd gedragen1 komen beide hier in aanmerking1 in betrekking tot de plaats waar het meivuur gebrand wordt3 nu nog is het de gewoonte1 met onbeduidenden wind het meivuur omstreeks een boogscheut afstands van de grens der gemeente te ontsteken4 ,welligt was het ook toen reeds in gebruik1 het feestvuur op die grens te branden1 wijl zij ook dat voor heeft dat zij aan den ,i,jsselvloed ligt3 dit toch verkrijgt te meer grond1 doordien ,buddingh meent 7zie hierover bladz #ee7 dat de godin ,ostera ook aan watervloeden vereerd werd1 en dat de ,friezen gewoon waren hunne vuren op hoogten te ontsteken4 ,dit treffen wij alhier immers aan1 wijl het meivuur langs den ,i,jssel gestookt wordt in ,hekendorp3 dorp komt hier af van terp1 en terp is hoogte1 en dat ,hekendorp vroeg bewoonbaar was1 zal de lezer zich uit de geologie herinneren kunnen4 ,in de aanvoerders zien wij de meigraven of barden waarvan wij spraken1 en het voormalige meivuren branden op verschillende punten hield1 zooals werd aangetoond1 immers in onze kinderjaren nog stand4 ,het oude noordsche spreekwoord3 de zomer rijdt het land in wordt herinnerd door ons gezegde3 de zomer is in het land4 ,het zingen en springen bij het feestvuur wordt nog door de knapen herhaald4 ,met ,mei trad men in het huwelijk en versierde het feestvertrek2 maar de meimaand is immers ook nu nog de geliefkoosde maand om de huwelijksboot in te stappen1 terwijl ook de meitakken nog in de huizen niet zeldzaam zijn4 ,de klokken worden ,zondag in ,mei bespeeld1 het meifeest was mede en voornamelijk een zonnefeest4 ,niet waar1 geachte lezer6 treffende gelijkenis1 o4 i4 onomstootbare bewijzen dat het meifeest een zonnefeest was2 maar ook aan de godin der liefde gewijd werd4 ,wat al gedachten kan zulks opwekken1 nu wij immers eenigzins het verschil kennen1 tusschen heidensch offervuur van vroeger en vreugdevol kinderspel van thans6 ,in ,junij vierde men in tegenoverstelling van het ,midwinter-1 het ,midzomerfeest4 ,de zon1 in den eersten nacht van het ,joelfeest geboren1 heeft op #ba ,junij haar hoogste standpunt4 ,nu ook wordt de strijd tusschen duisternis en licht beslist4 ,baldur1 de zonnegod1 moet het onderspit delven1 ,haudur heeft met den misteltein den eerste gedood4 ,de feestvuren van elders1 spelen niet onduidelijk op den lijkbrand van ,baldur4 ,op ,pinkster1 zegt ,hofdijk1 kwamen de afgevaardigden der zeven ,friesche ,zeelanden bij den bekenden ,upsal-boom te zamen1 en deze historische bijzonderheid doet aan ,baldur denken1 enz4 ,het vroegere oude gebruik van ,gouda om zich voor ,pinksteren met daauwslaan te verlustigen1 is volgens ,buddingh nog een overblijfsel van het midzomerfeest4 ,insgelijks bestaat nog de oude feestgewoonte1 zegt hij immers1 het midzomerfeest beschrijvende1 om namelijk op pinkstermorgen vr dag en dauw1 zoo men het noemt1 de stad te verlaten1 zich in het veld te verzamelen en met groen en bloemen te versieren1 dat men dauwtrappen of dauwslaan noemt4 ,wie bij deze gelegenheid te laat in het veld komt1 is van de geheele menigte de luilak4 ,in deze plaats verlaat men den zaturdag vr ,pinksteren zeer vroeg zijne slaapplaats1 en die te laat komt1 of liever bij wien men het huis gesloten vindt1 behangt men de woning met zoogenoemde kikkerbloemen 7van de familie der coroniferae72 zoodanige slaper is dan de vuiglak2 vuig1 weet men1 is traag1 vadsig2 lak komt van laken1 verafschuwen4 ,de dag zelf draagt nog den naam van ,vuige ,pinksteren2 en het lied3 ,vuiglak1 vuiglak6 ,vuiglak is vroeg opgestaan ,en toen weer naar zijn bed gegaan wordt dikwijls ten spot van zoodanige tragen gezongen4 ,bij het stuk over het meifeest1 geachte lezer1 hadden wij u reeds bekend kunnen maken met iets van zoo groot belang voor de mythologie of liever voor hare afschaduwingen in ons leven1 dat dit nu toch niet langer verzwegen zij1 hoewel het ook nader nog meermalen in herinnering zal worden gebragt4 ,hiervoor zij dus uwe bijzondere aandacht verzocht4 ,toen het ,christendom ook in ons land over het heidendom allengs begon te zegevieren1 werd menig gebruik van der heidenen natuurleer of godendienst1 tot kinderspel verlaagd1 de namen hunner goden werden dikwijls door verachtelijke namen in afschuw gebragt2 in n woord1 menigmaal stelde men wat vroeger zeer in aanzien stond1 in een bespottelijk daglicht1 en zoo stak de duisternis van hunne dienst nog sterker af bij het licht1 door de geloofsverkondigers ontstoken4 ,daarom werd het meivuur alligt vreugdevol kinderspel1 en daarom moeten wij ook hierna nog dikwijls1 met in onze taal verachtelijke woorden hunne voormalige godendienst aantoonen4 ,de reden1 dat zulks nu door ons wordt vermeld1 is deze1 dat wij nog in de vuige ,pinksteren iets gissen te zien1 dat als eene nieuwe gedachte bijzonder den geleerde met de meeste bescheidenheid zij voorgelegd4 ,de lezer kan nu weten1 dat de zonnegod in den moedernacht werd geboren4 ,vroeg in het jaar dus1 wijl het jaaringang was4 ,moet hier de lichtgod ,baldur den luilak niet verbeelden1 van wien men zingt3 ,luilak is vroeg opgestaan8 ,op de luilakken die lang slapen1 kunnen wij toch wel niet toepassen1 dat zij vroeg opstaan4 ,in ,junij waarin onze ,pinksteren gemeenlijk invalt1 heeft de zon haar hoogste standplaats in deze gewesten bekomen en gaat al lager1 zij legt zich hoe langer hoe meer ter ruste1 en dan vindt ook ,baldur ruste in den dood4 ,wordt dit niet herdacht door3 ,en toen weer naar zijn bed gegaan8 ,hoe het zij1 de gelijkenis was o4 i4 te treffend om ze den mytholoog te onthouden1 vooral als de latere verafschuwing hunner leer en menigvuldige mythologische overblijfselen dezer plaats hiermede worden in verband gebragt4 ,vierde men op aarde het midzomerfeest met groote vreugde1 ook de ,asen deden zulks in ,walhalla1 ter eere van den zoo men immers meende1 onkwetsbaren ,baldur4 ,buddingh meent1 dat men dit godenleven op ,midgard of de aarde navolgde door het steekspelen1 balslaan1 en doelschieten4 ,hierin kunnen wij ons met genoemden schrijver vereenigen4 ,behalve1 dat het doelschieten ook hier eertijds plaats had1 zou dan ook het balslaan in het nabijgelegen ,polsbroek1 waar dit nog plaats grijpt1 hierop toegepast kunnen worden4 ,dit balslaan en kaatsen moet zelfs in #afje te ,oudewater nog zoo sterk in zwang zijn geweest1 dat daartegen een verbod van den magistraat werd afgevaardigd1 dit toch onder de kerkdienst te laten3 ,dat niemandt van den burgheren ofte inwoonderen deser stede1 wie hy sy1 op sondaghen ofte geordonneerde biddaghen1 van 'smorgens ten neghen tot elf uren toe1 zal mogen kaetsen4 ,en op eene andere plaats3 ,dat ook niemandt binnen deser stede op ter straten1 op ten kerckhove1 uyte wateren bij de ramen1 mitter kolven den bal slaen1 noch metter slingher #dh1 ofte ander instrument steenen1 ofte yet quetselikx werpen en sullen moghen1 ,ghelijck oock niemandt met boghen1 bussen1 ofte diergelicken gheweren14444 buyten den doelen zal mogen schieten4444 #di ,ook het haan den kop afslaan #ej en katknuppelen op de zoogenaamde en zotklinkende ,kaaloorsche kermis merkwaardig altijd tweede ,pinksterdag invallende en omstreeks ,hoenkop plaats hebbende1 zijn welligt sporen van het heidensche ,midzomerfeest4 ,de kermis op het nabijgelegen ,haastrecht1 die op den tijd van midzomerfeest invalt1 biedt eveneens nog een treffend spoor daarvan aan3 als de kermis begint1 wordt aan beide zijden van het dorp een kruis opgerigt1 en wie dan balling was mogt op dien tijd ongehinderd het dorp binnenkomen4 ,dit laat zich uitmuntend verklaren als men weet1 dat ook met het ,baldursfeest welligt alle veten zullen zijn vergeten en het zwaard in de scheede bleef4 ,toen nu ,baldur in den strijd bezweken was1 treurden daarover de goden en ook de gansche natuur in de volgende weken1 daarom ook staat in ,julij ,heimdall1 de wachter der goden1 op de tinne des hemels1 en houdt de wacht tegen ,mispelheim's zonen1 want zwoel is de lucht en groot het gevaar na ,baldur's dood4 ,de vuren1 in de vorige maand ontstoken1 duren des nachts voort1 opdat het monster der duisternis1 als het tegen de zon mogt aanrukken1 moge verschrikt worden4 #ea ,het geldersch gebruik1 om bij het invoeren van den laatsten oogst met emmers en gieters vol water achter eene deeldeur te staan oppassen1 om zoowel den aanvoerder als de veldvrucht daarmede te begieten1 omdat dezelve in den algemeenen rouw niet droog mag binnenkomen1 hield voor jaren en houdt misschien nog stand in den omtrek van het nabijgelegen ,bodegraven1 alhoewel eenigzins gewijzigd4 ,in ,augustus gaat de rouw der godenmoeder ten einde1 zij bezoekt weder de woningen der menschen1 voor wie weder feesttijd aanbreekt4 #eb ,het is de tijd van den oogst immers1 en wie zou zich dan niet verblijden8 ,de heidenen deden dit reeds1 want de geheele oogsttijd was een vreugdetijd1 en geen der geringste1 wijl het derde groote jaarfeest daarin plaats had4 ,wederom een treffend bewijs hunner natuurvereering4 ,de natuur toch1 die in ,mei1 boomen en planten met kracht deed ontluiken en in ,junij en de volgende maand als het ware stilstond even als de godenmoeder treurende1 herleeft in ,augustus merkbaar1 gelijk ook bij de koningin van ,asgard1 wier rouw ten einde gaat4 ,de natuur doet het plantenheir nog eenmaal met kracht ontluiken1 en daarna is de ontwikkeling voor dat jaar geindigd1 en de bladeren en de bloemen vallen weder af4 ,loopen wij echter onzen tijd niet vooruit4 ,men meende1 dat in ,augustus de ,oestwagen door de lucht reed4 ,in ,oudewater vindt men het geloof daaraan nog niet geheel uitgedoofd4 ,wat echter die wagen was1 zullen wij duidelijk trachten te maken4 ,het was in de mythologie altijd een bewijs van eene groote godheid1 als men haar het bezit van een wagen toekende1 waarmede zij door de lucht reden4 ,zoo hadden ,wodan1 ,thor enz4 wagens4 ,veelvuldig zijn nog in het noordelijk deel van ons land de sprookjes van rijdende wagens4 ,zoo kent men ergens een vurigen1 op eene andere plaats een ijzeren1 onder ,hedum een gloeijenden1 in de ,over-,betuwe een helwagen1 enz4 ,alleen te ,zwartewaal in ,zuid-,holland maakt ,wollff #ec gewag van den ,oegstwagen4 ,doch deze laatste spelling ,oegst met eene g daartusschen houden wij voor onjuist4 ,zie hier de reden van onze meening4 ,men heeft zich waarschijnlijk in den waan gebragt1 dat ,oegstwagen is gelijk ,oogstwagen1 als in den oogsttijd rijdende2 doch daar wij in ,oudewater nooit van ,oegst- altijd van ,oestwagen hoorden gewagen1 houden wij zulks voor niets dan eene verbastering van ,oster- of ,osterawagen4 ,bekend is het toch dat ,ostera een wagen had1 daar men zeide3 de zomer rijdt het land binnen4 ,welnu dan1 diezelfde gedachte gissen wij nu vervolgd met den ,oestwagen in de laatste maand van den zomer1 wanneer men welligt zal gezegd hebben3 de zomer rijdt het land uit4 ,deze gissing1 die wij echter niet met eigenwaan willen doordrijven1 zij alzoo met bescheidenheid aan het oordeel der mythologen onderworpen4 ,in ,oudewater--werd ons verhaald--kwam men voorheen dikwijls bij stillen avondstond of nacht bijeen1 om den oestwagen te hooren rijden4 ,hoewel dit echter nu niet meer plaats heeft1 is dit toch zeker1 dat ons gepasseerde jaar nog in allen ernst verzekerd werd1 dat men den ,oestwagen nog kan hooren rijden4 ,voorzeker moeten wij ons hier verwonderen1 hoe zoodanig bijgeloof zoo stand kon houden2 de eenvoudige werkman zeide echter ook3 veel van die zaken waren niet meer zooals ten tijde van zijn vader en toen hij een jongen was1 aanwezig1 want toen de ,franschen in het land waren1 hebben deze dat weggenomen4 ,en inderdaad1 de man had hierin gelijk1 dat op dien tijd het bijgeloof zoo in deze plaats als elders zeer veel verminderde1 dat hier echter de plaats niet is om te bewijzen4 ,en hiermede vooreerst genoeg van de feesten in ,augustus4 ,zien wij nu1 wat er van dit oord in ,september te verhalen is4 ,welligt viel naar de gissing van den ,delfschen mytholoog omtrent dezen tijd het derde jaargerigt der volksvergadering in1 waarvan wij de eerste in het voorjaar1 de tweede in den zomer1 en de derde in het najaar kennen4 ,zoo werd nog in #acbi door hertog ,jan ,,iii bepaald1 de jaargedingen te houden des maandags na ,driekoningen1 na beloken ,paschen en ,st4 ,jan-,baptist4 ,op welken tijd die nog in #afje werden bepaald te zullen gehouden worden in ,oudewater1 zal nader worden aangetoond1 wijl deze op meerdere mythologische feesttijden slaan4 ,opmerkelijk mag echter de oude kermistijd genoemd worden1 welke de laatste week in ,september1 omstreeks ,st4 ,michael daar was4 ,de herfstnachtevening1 die alsdan gevierd werd1 zou nader1 volgens gis van prof4 ,rooijaards1 op het feest van dien heilige zijn overgegaan4 ,hoe het zij1 de feestdag van ,st4 ,michiel werd in allen gevalle vroeger zeer luisterrijk alhier gevierd1 wijl de oude parochiekerk dien tot patroon had4 ,in ,october vinden wij alhier geene sporen van heidensche eerdienst4 ,en van die in ,november1 als het feest van ,st4 ,maarten bij de ,christenen inviel1 en in ,december als het midwinterfeest daar was1 is reeds gesproken1 en wij treden daaromtrent niet in herhaling4 ,gingen nu1 geachte lezer1 sommige zaken die men groot waardeerde1 tot diepe verachting en kinderspel over1 dat echter ging niet met alle heidensche feesten zoo4 ,het heidendom liet niet zoo gemakkelijk zijne blijde feesten glippen1 voor die van het christendom4 ,wijsselijk besloot men dus waar dit kon en niet met de kerk streed1 de feesten van eerstgenoemden op die der laatsten over te brengen2 alzoo waren de heidenen spoediger voor het christendom gewonnen4 ,daarom ook werd het midwinterfeest1 waarbij zij hunne zonnegeboorte vierden1 veranderd in ons kersfeest1 waarin de ,christen de geboorte herdenkt van den ,zaligmaker4 ,het ,osterfeest1 waarin men het verrezen zonlicht herdacht1 werd het feest van den verrezen ,godmensch4 ,nog noemt men in ,duitschland ,april ,ostermonat1 en het ,paaschfeest ,ostern4 ,de opstanding van onzen ,goddelijken ,verlosser was de opgang van het morgenlicht der eeuwigheid1 zegt de heer ,hofdijk1 van het licht der onsterfelijkheid1 glansender en heilrijker dan het rijzend licht van ,astera4 ,ziedaar genoeg om het feest der godinne in dat van den verrijzenden ,heiland te vervormen4 ,in ,junij1 de maand waarin ,pinksteren gewoonlijk invalt1 zegt laatstgenoemde schrijver weder1 en de zon heur hoogste standplaats heeft1 vierden de noordsche goden het feest van ,baldur1 den schoonste van hen allen1 den lichtgod1 en de menschen hielden ter zijner eer het midzomerfeest4 ,en om die onuitwischbare vierdagen te verchristelijken1 werd het feest der uitstorting van den heiligen ,geest daarop overgebracht4 ,in plaats van den zoo zeer beminden ,baldur werd het feest van den zachtmoedigen ,johannes den ,dooper daarna gevierd4 ,van daar dus1 zooals wij zagen1 ook onze kaaloorsche kermisvreugde en die van ,haestrecht2 van daar de zoo wijd beroemde of welligt beruchte ,stolksche ,pinksteren2 van daar niet onzeker1 dat ,st4 ,joannes nog de patroon is der kerken van de nabijgelegen plaatsen ,gouda en ,montfoort4 ,het herfstfeest werd daarna welligt gewijzigd in het feest van ,st4 ,michiel1 de patroon der kerk1 waarbij ook tevens de vroegere kermis inviel4 ,zie1 zoo moesten en ook zoo konden de feesten van het heidendom worden vervormd in die van het lichtende ,christendom1 dat toch ook zijn feesten had4 ,nog kwam ons zeer opmerkelijk voor1 dat de oude jaargerigten1 die1 zoo als wij zagen1 in ,augustus plaats hadden en ook1 volgens bepaling van een van ,hollands graven1 nog op drie andere tijden1 ook in ,oudewater na gehouden vacantie op eigenaartige tijden werden hervat4 ,schepenen voors sullen onghehouden zyn ter vierschare te compareren1 omme partyen regt te administreren op de ordinaris vacantiedagen1 ,beginnende d'eerste vacantie1 vastelavontsdagh1 #ed ende ghedurende acht daghen4 ,de tweede beginnende acht daghen voor ,paesschen #ee ende expirerende acht daghen nae ,paesschen1 ,de derde beginnende drie daghen voor den vijfden ,junij1 wesende alsdan binnen dezer stede ordinaris peerdemarckt ende gheduyrende drie daghen nae den selfden vijfden ,junij4 ,de vierde1 beginnende ,pinxteravont #ef1 ende ghedurende acht daghen lanc1 de vijfde beginnende den ,x,v,i,i,ien ,septembris #eg1 wesende ordinaris ,soutmarckt1 ende gheduyrende veertien daghen1 ,de seste beginnende ,,xviiii daghen #eh voor kerkmisse1 ende eyndigende veertien daghen nae kerkmisse4 #ei ,uit een en ander is het nu gebleken1 dat vele heidensche feesten nog lang in afschaduwing stand hielden en nog stand houden2 sommigen echter hoe lang nog8 #fj ,de ,christelijke feesten zullen zeker blijven bestaan1 doch de feestvreugde op nieuwjaarsnacht8 het tromslaan is niet meer in zwang1 en het schieten vernamen wij in de laatste jaren niet meer1 nu dit van wege het plaatselijk bestuur wordt verboden4 ,alleen het klokgebeijer1 het zingen van de nachtwacht en het jolen der menigte bleven4 ,tegen de vastenavond-buitensporigheden wordt nog even als vroeger door kerkelijk gezag gestreden4 ,den eijermaandag zagen wij in eenige jaren zeer verflaauwen en veel van zijn ouden luister verliezen4 ,en het meivuur en de meivreugde8 ,waren de knapen in onze jeugd nog bezig1 dagen te voren uren en uren den speeltijd ontwoekerd1 brandstoffen voor het meifeest te verzamelen1 thans schijnen zij eerst daaraan te worden herinnerd1 als het lustige ,hei1 't was in de ,mei6 uit den--bouwkundig beschouwd--zoo schoonen toren hen tegengalmt4 ,wel worden dan nog eenige brandstoffen in der haast bijeengeraapt1 doch--en dit laat zich zeer goed begrijpen--de mijt verheft zich niet meer zooals vroeger1 en weinig daarenboven zouden de veelal natte twijgen aan het voorgestelde beantwoorden1 hadde in den laatsten tijd1 de oudheidminnaar de knapen niet in staat gesteld1 de smeulende takken door gekocht hout te verlevendigen4 ,ook de aanvoerders die eertijds nog fungeerden1 worden niet meer benoemd4 ,voeg bij deze verflaauwing der knapen1 de wet van #bb ,october #ahcf1 ,prov4 blad ,no4 #hb1 luidende geen zaadstroo of ruigte1 op het open veld te verbranden1 dan #af ,ned4 ellen van den grooten weg of de passage1 een maatregel om het schrikken der paarden te voorkomen1 en de geachte lezer1 maakt met ons ongetwijfeld de gevolgtrekking1 dat ook dit weldra niet meer zal worden aanschouwd4 ,alleen het brandde dit jaar nog in ,hekendorp1 nog aan den ,i,jssel1 nog omstreeks de stadsgrens4 ,de ,vuige ,pinksteren geraakt al meer en meer in vergetelheid4 ,zelden wordt de ,chaerophyllum silvester 7kikkerbloem7 meer van haren stengel gerukt om1 ten teeken van spot1 aan de huizen te worden gebonden4 ,de ,kaaloorsche kermis wordt telkens minder1 verplaatst zich1 en verliest daardoor van hare eigendommelijkheid4 ,ook de oude kermistijd 7herfstnachtevening en ,st4-,michiel7 is nu verplaatst in ,augustus1 en wel sedert besluit van den raad op #bi ,april #ahed1 hetwelk in ,junij deszelfden jaars door ,gedep4 ,st4 werd goedgekeurd1--en eindelijk1 ,oudewater heeft geene schepenen meer1 die hunne gerigten op de aangetoonde zeer interessante tijden hervatten4 ,dit alles zouden wij kunnen verlengen1 doch waarvoor8 ,er is antwoord op de vraag3 hoe lang nog8 en dat antwoord is3 niet lange meer4 ,en de minnaar van onderzoek1 zal alzoo na verloop van eenige jaren slechts te vergeefs zoeken1 naar de overblijfselen van vele dier mythologische feesten1 en de niet minnaar van onderzoek8444 ,weinig zal hij er aan gedacht hebben1 dat hij zoo lang de instandhouder was van de heidensche feestviering1 en wij1 mogten wij in dit opzigt voor het reeds ter neder geschrevene waarheid gesproken hebben wat daaromtrent in het prospectus werd beloofd1 onzerzijds gered en ter neder geschreven1 wat de tijdgeest van het volkseigen nog niet geheel vernietigde en met zich voerde in den wijden stroom der vergetelheid4 ,de maanden alzoo mythologisch beschouwd zijnde1 zullen wij nog een weinig bij de dagen der week verwijlen1 wier benamingen insgelijks van heidenschen oorsprong zijn1 als bij de noordsche volkeren voornamelijk van goden afgeleid zijnde4 ,zoo heeft ,zondag betrekking op de zonvereering4 ,op ,zondag is dan ook gebleken1 dat in ,meimaand de klokken bespeeld worden1 en treffend genoeg was het ,meifeest een zonnefeest4 ,maandag4 ,iedere gezindte1 zegt ,tydeman #fa1 diende hare godheid op zijnen maandag der week4 ,deze dag wordt bij zeer vele landlieden daardoor nog in eer gehouden1 dat zij op denzelven tot geen prijs eenig akkerwerk zullen beginnen2 hij was dus oudtijds de rustdag voor landbouw en vee4 ,het heidensch volk was gewoon op den heiligen weekdag1 van min noodzakelijke werken uit te rusten en gedeeltelijk den dag1 avond en nacht onder spel en met vreugde door te brengen4 ,ook vond het gelegenheid1 om dan bij tempels de wetten en bevelen te hooren afkondigen1 en de waren te verruilen of te verkoopen3 van daar dat de marktdagen en kermissen aan de heilige tijden verbonden werden4 ,van daar dan welligt eveneens den eijermaandag2 van daar dat de tweede vacatie van schepenen op ,maandag werd hervat2 van daar de ,kaaloorsche kermis op ,maandag4 ,de zesde vacatie van schepenen was insgelijks op ,maandag geindigd2 het begin van het oude kermisfeest was op dien dag1 en ook liet zich het carillon vr eenige jaren van tien tot elf ure op ,maandag hooren4 ,zie1 het zou toch al heel toevallig zijn1 zoo hier geene mythologie ten grondslag ligt en alles toeval is4 ,dingsdag1 ,woensdag en ,donderdag lieten in onze omstreken geene sporen van heidensche herinnering na1 uitgenomen in hunnen naam1 en dit is alles behalve plaatselijk4 ,den naam ,vrijdag1 die aan ,freija1 ook aan ,freja kan herinneren1 schrijven wij het liefst1 gelijk anderen1 aan de laatste1 de godinne der liefde1 toe1 omdat de ,vrijdag ook alhier de dag is1 waarop men het meest aanteekent ten huwelijk2 zonder dat het den verloofden bewust is1 wordt alsdan1 in de verlichte negentiende eeuw1 nog menig offer aan ,freja1 de liefde-godin1 gebragt1 door op heur naamdag ten aanteekening te gaan4 ,overigens nog herinneren de woorden3 vrijen1 vrijer1 vrijster1 aan ,freja4 ,zaturdag doet aan ,satur denken4 ,de ,vuige ,pinksteren op ,zaturdag invallende1 heeft echter op dezen god geene betrekking4 ,en hiermede besluiten wij de feesten en feesttijden4 ,,plaatsnamen4 ,bleek het reeds dat ,oudewater zich op hooge oudheid kan beroemen1 zoowel uit zijn geologischen naam als uit zijne mythologische feesten en feesttijden1 zoo moeten onze medeburgers echter niet denken1 dat juist deze plaats alleen1 uit den geheelen omtrek hierop zich mag verheffen4 ,neen1 ook de namen van naburige gemeenten bewijzen maar al te zeer1 dat zij geenszins uit de jongste tijden dagteekenen4 ,in het kort willen wij dit1 zoo veel in ons is1 aantoonen3 ten eerste daar wij zulks eenigzins verpligt zijn1 als beschrijvende ,oudewater en omtrek2 ten andere omdat wij1 eenmaal in onzen mythologischen bloemhof rondwarende om een tuiltje te maken1 daar bloemen zagen die wij hier misten1 en die in onze verzameling naar ons oordeel niet misstonden1 bloemen in het heidendom geplant en hunne planters zoo lange door het christendom heen nog niet verloochenende1 maar integendeel ons nu nog tegengeurende4 ,en voor het overige1 hoe meer bewijzen immers worden aangevoerd1 van mythologie uit den omtrek1 zooveel te meer is het onloochenbaar dat de ruwe voorvader ook eenmaal zijne hutten opsloeg1 op de plaats van het tegenwoordig ,oudewater4 ,het eerst trachten wij dan te vermelden1 den ,naamsoorsprong van ,haastrecht4 ,de eerste lettergreep schijnt zeer waarschijnlijk te duiden op den eenen of anderen aas of god der heidenen4 ,de daarvoor geplaatste h toch kan niemand verwonderen1 die weet1 dat het bij de ouden reeds zeer natuurlijk was1 dat deze aspiratie gebruikt werd voor eene klinkletter1 en in tegenovergestelden zin1 dikwijls waar die letter voor een woord voegde1 werd weggelaten4 ,menigwerf was deze uitspraak de oorzaak tot spotternij3 ,hik eb een ondje met een okje1 enz4 ,in plaats dat men dit echter als eene beleediging moest beschouwen1 mogt men liever1 bijna zeggen wij trotsch zijn op die beschimping3 het is immers een bewijs voor de oude bewoning huns oords1 een overblijfsel van het taaleigen hunner vaderen4 ,deze zelfde verwisseling had ook te ,oudewater plaats1 na te gaan in de spraak van eenige oude bewoners dezer plaats1 die nog dikwijls zeer groote moeite aanwenden1 hun aard hierin te verloochenen4 ,ziet zoo schijnt dus ,aas veranderd te zijn in ,haas4 ,trecht was een overtogt over een water #fb1 en zoo ziet men1 dat ,haastrecht weleer1 veelligt een trecht was aan den ,i,jssel1 waar de een of andere aas 7haas of god7 vereerd werd4 ,hetgeen over deze aspiratie is gezegd1 is ook van toepassing1 op de bijna twee uren van ,oudewater liggende boerenbuurt ,heeswijk4 ,hebt gij1 geachte lezer1 nooit opgemerkt dat het landvolk de aa- dikwijls met de ee-klank verwisselt8 ,hebt gij hen nooit hooren spreken1 van eene veerkoe en van leeg water1 in plaats van eene vaarkoe en van laag water8 ,welnu1 hier mag gerust gezegd worden3 wat nu is1 was reeds toen2 ook hier dus1 schijnt ,heeswijk1 ,haaswijk1 ,aaswijk en met dit de herinnering als in ,haastrecht aan den een of anderen god4 ,buddingh zegt3 de verhooging van ,ass1 ,ase met de aspiratie tot ,hase1 ,hasse is even natuurlijk als de verzachting of verscherping tot ,es1 ese1 esch1 en de overgang van hase in hese1 hees1 enz4 ,zekere landen tusschen ,oudewater en ,montfoort1 de ,es-kampen genaamd1 krijgen hierdoor ook eene zeer oude beteekenis4 ,dat overigens ,heeswijk van vrchristelijke dagteekening is of kan zijn1 blijkt uit zijn hoogen kleibodem1 die vroeg bewoonbaar was1 en uit de verklaring van laatstgenoemden mytholoog1 dat ,looen en beeken zoowel als wouden1 bergen1 terpen1 wijken en hoven aan de ,asen kunnen zijn toegewijd geweest4 ,wijk is echter meer geologisch4 ,men bewoonde1 zoo als men weet1 terpen of hoogten1 hierop verzamelde men zich meer bepaald in wijken 7vici71 en hiervoor bood ,heeswijk zich aan1 gelijk straks werd aangetoond4 ,mastwijk1 ,bulwijk1 ,cromwijk en ,vlooswijk1 die allen in den omtrek liggen1 houden wij insgelijks vici te zijn4 ,had men veel zoodanige wijken en terpen bij elkander1 zegt ,buddingh1 bladz4 #h1 dan maakte dit bij de oude germanen eene gooi1 go1 dat is land of landschap4 ,in dezer voege ,buddingh4 ,z,ed4 veroorlove mij echter hem op te merken1 dat in deze environs liggen1 zooals uit eene oude omslagtige kaart bleek1 in ,barboswaarder een ,goy1 in ,rapijnen bij ,linschoten een ,goy en in de buurt ,kattenbroek niet minder dan drie ,goyen4 ,niet dat wij de vertaling ,goy voor landschap verwerpen1 zoo komt zij ons--indien deze allen van dien tijd zijn--toch wat duister voor1 omdat in zoodanig kort bestek zoo vele ,goyen worden aangetroffen1 en die toch kwalijk allen1 eene vereeniging van wijken en terpen zullen geweest zijn4 ,wat kan ,montfoort beteekenen8 ,hierover is regtstreeks en zijdelings veel gegist2 zoo doet ,rademaker 7,kabinet van ,nederlandsche en ,cleefsche ,oudheden7 de volgende voorslagen3 ,zou het woord ,montfoort1 zoo veel kunnen beteekenen als mons fortis--sterke ,burg8 of moet het voor eene zamenvoeging gehouden worden van ,mont en forde1 omdat hier de ,i,jssel welligt vroeger zeer ondiep en waadbaar is geweest1 nademaal forde en vorde voor eene ondiepte kan gehouden worden1 volgens de aanteekeningen van den oudheidkundigen ,h4 van ,heusden8 ,onwaarschijnlijk1 antwoorden wij4 ,wat is dan hier ,mond8 ,in verouderde woorden eertijds zoo als nog bij de ,duitschers maan beteekenende1 zal dit dan welligt zinspelen op de vereering der maan in het heidendom4 ,ook ,buddingh is van gis1 dat vele mondplaatsen op maanvereering zien4 ,zie slechts4 ,evenwel schijnt het1 zegt hij1 dat de maan onder verschillende namen bij de meer ,germaansche dan ,scandinavische volkeren onder de namen mond1 enz4 is vereerd geworden4 ,en foort zou volgens een geleerd schrijver zoo veel kunnen beteekenen als3 overgang over een water4 ,de verklaring van het woord ,montfoort zou alzoo zijn3 overgang over een water 7de ,i,jssel7 bij eene plaats waar de maan vereerd werd4 ,wulverhorst is de naam eener boerenbuurt1 ruim een uur van ,oudewater4 ,meergenoemde schrijver gist1 dat de meeste horstplaatsen welke hij synoniem met ,rosplaatsen wil zien1 hun naam zouden hebben van de heilige rossen of paarden uit het heidendom1 die daar op algemeene kosten werden onderhouden4 ,zoo noemt hij o4 a4 ,brinkhorst1 ,lijnhorst4 ,dit stemmen wij niet gereedelijk toe4 ,veel eerder hellen wij over tot de uitlegging van horst voor een klein bosch4 ,wulverhorst kan alzoo een bosch geweest zijn1 waarin zich wolven ophielden4 ,deze laatste waren toch vroeger in ,nederland niet zeldzaam4 ,het boven aangehaalde ,lijnhorst is echter meer opmerkelijk1 als dit vergeleken wordt bij ,wulverhorst1 en wij daarbij nagaan1 dat ,linschoten daarbij ligt4 ,horst en ,lijn of ,lin schijnen dus ook hier eenigzins verwant4 ,wat beteekent echter ,lin8 ,toetsen wij dit aan de ,mythologie4 ,de godin ,freija had hare gezellinnen3 ,lina was er eene van4 ,deze was zeer zacht van inborst1 zij was de vriendelijke troosteresse des menschdoms1 die de menschen beschermt voor onheil en den lijdenden de tranen afkust4 #fc ,bij de ,saxers was zij bekend onder den naam van ,hlijn1 ,linia1 ,lin4 ,de opvatting juist zijnde 7waaraan wij niet twijfelen71 dat de gezellin van ,freja1 ,lin1 in ,linschoten een spoor harer vereering naliet1 had zij1 de geliefde begunstigster der jagt als zij was1 ook alligt eene plaats1 waar men ter harer eer schoot1 schoten deed1 en dit zou alsdan ook licht over de laatste lettergrepen van ,linschoten verspreiden4 ,zoo werd dan de maan 7mond7 te ,montfoort1 en ,linia te ,linschoten vereerd4 ,liet ,linia1 die de lijdenden zoo verzorgde1 ook nog niet in den naam ,zorglijn--naam op het hek van een weiland bij deze plaats--een spoor harer vereering na8 ,roozendaal4 ,bij het bespreken van de buurt ,wulverhorst verwierpen wij eenigzins de afleiding van ,horst als eene plaats waar de rossen uit het heidendom zouden zijn onderhouden4 ,veeleer nemen wij dit aan omtrent ,roozendaal1 dat alsdan ,ros- of ,rossendaal zou genoemd zijn en gemakkelijk in ,roozendaal kan zijn overgegaan4 ,daarnaast1 ligt naar ,oudewater op3 ,vliet4 ,bij hooge watervloeden vlugtte men in vroeger tijden1 toen rivieren en zeen1 nog door geene dijken geboeid1 onbelemmerd daarheen stroomden1 naar terpen en wieren1 ook op bladz4 #dd bij ,buddingh ,vliedbergen genaamd4 ,ook bij ,oudewater hebben wij1 zooals boven kan gezien worden1 nog eene streek ,vliet genaamd4 ,vroeger stond daar een kasteel waarvan nog een bouwval staat1 insgelijks ,vliet genaamd4 ,doch dit alles bewijst nog niet1 dat zulks een voorvaderlijke vliedberg was3 het volgende echter meer4 ,werd de plaats waar thans het nieuwe huis te ,vliet staat en wordt zij thans nog niet het hoogt genoemd8 ,wel is waar1 is er nu van het hoogt weinig meer aanwezig en zal de landbouwer dit deels uit den weg geruimd hebben2 voor ettelijke jaren echter was daar nog eene hoogte aanwezig4 ,bij het bouwen van het nieuwe huis te ,vliet werd zij grootendeels weggegraven4 ,hieruit ziet men ten eerste1 dat hier de naam ,vliet eene hoogte kan aanduiden1 en ten tweede1 dat1 de oudheid dezer plaats in aanmerking genomen1 hier alligt aan een voorvaderlijken ,vliedberg kan gedacht worden4 ,dit zoo zijnde worden wij nog meer genoopt dit aan te nemen door het woord daal--dal--in ,roozendaal1 dat1 zooals bekend is1 daarnaast ligt4 ,denkt men aan dal1 dan ontstaat daaruit noodwendig het denkbeeld aan eene hoogte4 ,welnu1 deze is ,vliet of het ,hoogt4 ,en wetende dat zoodanige plaatsen ook wieren werden genoemd1 zoo kan ook ,wierxoord bij ,goejanverwellesluis eveneens daaraan herinneren4 ,de lettergreep cop1 die als uitgang in zooveel plaatsnamen in den omtrek wordt aangetroffen1 als daar zijn3 ,benscop1 ,hoenkoop1 ,willeskop1 ,papekop1 ,reijerskop1 ,gerverskop1 ,teccop1 enz4 zinspeelt1 dunkt ons1 nergens dan op de veenlanden die met een cop1 kop of einde in de kleilanden schieten4 ,deze afleiding laten wij echter gaarne voor eene betere glippen4 ,is ,lopik ook eene verbastering van ,locop1 even als ,japik die is van ,jacob8 ,dit laten wij ter beslissing der lezers over4 ,de uitgang in ,cattenbroek1 ,diemerbroek en ,polsbroek1 allen om de stad gelegen1 laat zich beter begrijpen3 broek beteekent eenvoudig3 waterachtig en drassig land4 ,van de aangrenzende boerenbuurt ,ruige ,weide zal wel geene verklaring van den naam noodig zijn4 ,het woord zelve zegt o4 i4 wat het is4 ,hekendorp is een naam met welken wij reeds meermalen kennis maakten4 ,de twee eerste lettergrepen van deze boerenbuurt duiden op watergeesten uit het heidendom1 n4l4 de nechsen3 de n ging in h over1 #fd zoodat zulks ,hechsendorp werd4 ,inderdaad1 op eene oude kaart vonden wij ,hekendorp aangeduid ,hexendorp4 ,dorp1 zagen wij1 is gelijk terp of hoogte4 ,ook de naam van het naburige ,popelendam herinnert aan watergeesten4 ,bladz4 #hb immers lezen wij bij ,buddingh3 ,men schijnt ook nog andere watergeesten te hebben gehad1 doch die1 zooals wij vermeenen1 achter den algemeenen naam van ,nikkers en ,niksen wegschuilen1 als de ,bomme en ,bommelo1 de ,pope en ,popelo4 ,grimm kent de ,bude 7,butzman7 den ,popel1 ,popelman4 ,ook in ,delft heeft men nog schuins over de ,nikkersteeg de ,popelsteeg4 ,popelendam herinnert ook alzoo aan een of meerdere waterbewoners4 ,,woudendienst4 ,barwoutswaarder1 ,schagen bij ,linschoten1 het ,schakenbosch bij ,oudewater4 ,men had inzonderheid onder het heidendom zekere landerijen en wouden1 die dienen moesten om de eerdienst met al wat er toe hoorde te onderhouden4 ,p4 ,h4 ,tydeman4 ,het was een groot wout2 daer hoorde men dat vreesselick geluyt van den wilden beesten die in dat bosch waren1 van beyren1 leeuwen1 van everzwijnen1 van wilde stieren1 die zoo vreesselick gebaerden dat een mensche gruwen mochte4 ,goudsch ,kronijkske4 ,zoo als men uit bovenstaand motto ziet1 had men in het heidendom heilige wouden en landerijen4 ,in die bosschen dienden zij hunne goden1 daarin werd zoo menig offer hen opgedragen1 daarin werd somtijds de mensch1 het grootste wezen der schepping1 als zoen tusschen de asen en den mensch om het leven gebragt4 ,geen oningewijde stond het vrij1 deze bosschen aan te raken1 of zonder voorafgegane overeenkomst zich het gebruik dier gronden te veroorloven4 ,uit de geschiedenis der ,batavieren is ons de naam bekend van het heilige bosch waarvan ,tacitus spreekt4 ,van de ,friezen weten wij insgelijks1 dat bij hen zoodanige gewijde bosschen gevonden werden1 want in #gbh verwoestte men dezelve4 ,hunne ligging is evenwel nog niet opgespoord4 ,dikwijls was de omvang van zulk een tempelwoud verbazend groot en bevatte de1 uitgenomen nog de priesterlijke woningen op zekeren afstand van den hoofdtempel1 andere gewijde heiligdommen1 welke het gemoed van den mensch tot de toenadering van de godheid moesten voorbereiden4 ,deze tempelwouden dienden tot hetzelfde gebruik als anders de tempels zelve4 ,men slagtte er de offers1 stortte er gebeden uit en hield er offermaaltijden4 ,ook werden er de bijzondere en algemeene feesten1 de vierschaar en bijeenkomsten gehouden4 ,sommige dienden tot vrijplaatsen voor misdadigers en gevlugte slaven4 ,een voorname prachtige gewijde boom was de geliefkoosde verblijfplaats der godheid1 die in een zoodanig woud vereerd werd4 ,iedere schennis er van1 zelfs het afbreken van takken en de daaraan gepleegde misdrijven werd streng of met den dood gestraft4 ,het altaar bestond uit een zwaar granietblok of rotssteen1 rustende op den grond of op onderliggende steenen4 ,het standbeeld der godheid was doorgaans van hout1 en ruw bewerkt4 #fe ,de wouden waar zoodanige kerken stonden1 zegt ,blommaert1 werden ,paro1 bearo 7bar1 beer7 genoemd4 ,in het nabijgelegen ,barwoutswaarder treft men1 zoo als wij zien1 bar aan4 ,barwoutwaarder is aldus3 woud waar eene heidensche vereeringsplaats was op eene waard4 ,ziet1 zoo vereenigen zich met elkander geologie en mythologie1 zoo als ook in menigen plaatsnaam hiervoren bleek4 ,wat is echter ,schagen bij ,linschoten en het ,schakenbosch bij ,oudewater8 ,het antwoord is zeer kort4 ,schagen1 ,schaken acht men te zijn afgeleid van sacrum4 #ff ,de vertaling van ,schakenbosch 7sacrum nemus7 zou alsdan zijn ,heilig ,woud #fg4 ,het lust ons1 nog iets over deze wouden uit te weiden4 ,toen ,claudius ,civilis den opstand tegen de ,romeinen bewerkte1 vergaderde hij hen in een heilig bosch4 ,men is het echter niet eens waar dat bosch gelegen heeft4 ,men gist op de drie plaatsen3 #ao4 het ,schaken- of ,saksen- 7sacrum1 heilig7 bosch bij ,voorschoten2 #bo4 het ,nederikswoud 7zuidwaarts van ,nijmegen72 #co4 het ,haagsche bosch als het grootste en meest beroemde en de plaats waar der ,batavieren bondgenooten1 de ,kaninefaten1 woonden1 en in welker nabijheid men het eerst den aanval beproefde op de sterkten der ,romeinen4 ,ook strekte dit woud zich uit tot ,kennemerland1 waar de overlevering nog leeft1 dat ,brinio op den huldiging-heuvel bij ,heemskerk ten schilde werd geheven1 alvorens hij met de ,friezen ,roomburg en het ,praetorium ging bestoken4 ,dit laatste woud voor hetwelk zoo vele bewijzen pleiten wordt dan ook door de meeste schrijvers gehouden voor het heilig woud1 waar ,claudius ,civilis den opstand bewerkte4 ,tot zoo ver de gissingen van ,engelberts ,gerrits4 ,doch nu de naam ,schakenbosch bij ,oudewater4 ,geenszins betwisten wij aan het vorstelijk 's ,gravenhage of aan ,voorschoten de eer1 dat daar dat heilig woud eertijds zijne trotsche kruin ten hemel stak2 neen1 doch onze meening is dat er of zeer vele heidensche heilige bosschen zullen geweest zijn1 of dat in deze landen een uren uitgestrekt woud zal geweest zijn1 en wel zoodanig dat het bosch bij de tegenwoordige residentieplaats1 vereenigd met dat van ,voorschoten1 zich zal hebben uitgestrekt tot bij ,oudewater1 dat1 naarmate het bosch bij de eene of andere plaats lag1 het ook daarom verschillende namen droeg1 en dat ook daarom zooveel uiteenloopende plaatsen hiervoor worden aangewezen4 ,niet dat wij beweren dat dit alles bosch was1 ongetwijfeld was het hier en elders onderbroken door ledige vakken4 ,dit is geene gissing op lossen grond4 ,indien wij toch hiervoren reeds zagen1 dat het ,haagsche bosch tot in ,kennemerland zich uitstrekte1--indien wij weten dat het ,schaken1 door ,blommaert alweder ook ,merwede-bosch genaamd1 in de elfde eeuw nog geheel de landstreek van ,gorkum tot aan het zeestrand en 7let wel7 over den ,rijn tot aan ,haarlem zich uitstrekte1--dat ,merula zegt1 dat dit woud tot digt bij ,haarlem van ,leiden beginnende1 zoo digt en donker was1 dat men die twee plaatsen kon naderen door van boom tot boom te gaan zonder de aarde te raken1 dan houden wij het er voor 7zeer wel mogelijk dat wij dwalen7 dat ons weinig bekend ,schakerbosch een deel uitmaakte van dat waarvan reeds zoo veel en menigmaal is gesproken4 ,hier nog bijgevoegd ,schagen en ,wulverhorst in de nabijheid1 alsmede ,barwoutswaarder1 het zoo menigvuldig aantreffen van grondhout1 zooals men bereids kan weten1 het overgroot aantal plaatsnamen in deze aangewezen ruimte die verder nog aan ,wouden herinneren1 en ten slotte de stoute verklaring van ,lud4 ,smids #fh1 dat vroeger ,suidholland1 het ,sticht van ,utrecht en ,rijnland enkel bosch en meer waren1 en het duistere van dat groot aantal heilige wouden nadert o4 i4 zijn einde4 #fi ,ook bij het bestuderen der ,mythologie kwam ons geene plaats voor1 die zooveel overeenkomst met de plaats onzer beschrijving aanbood als 's ,gravenhage4 ,en nu1 geachte lezer6 wij beloofden in ons prospectus1 u te zullen rondleiden door de wouden onzer voorvaderen1 die hier eenmaal stonden1 en gij hebt ons wel de eer willen aandoen1 te zullen volgen4 ,lust het u thans8 ,dat zij ons dan beziele1 de genius der verbeelding1 die doet zien in het leven der volkeren1 reeds lange verdwenen1 en der landen1 van gedaante verwisseld2 dat zij ons voere over de wijde klove van vervlogene eeuwen en eeuwen tot in het heidensche tijdvak6 ,zie6 de dagvorstinne purpert het oosten en penseelt den omtrek met ligtrooden tint4 ,de nevelen1 die zoo even nog de landstreek met een valen sluijer omhingen1 stijgen hemelwaarts2 tallooze dauwdroppelen schitteren met ongewone pracht als zoo vele vreugdetranen bij het verdwijnen der duisternis4 ,zie1 daar verliest zich het laatste dauwfloers1 en baadt zich alles in eene zee van licht4 ,nu opent de malva ook heur blanke kelken2 nu ook wademt ons de geur van meitak en vlierstruik tegen1 gedragen wordende op den adem der frissche atmospheer2 een heir van vogels kweelt en tjilpt en fluit3 het is morgen4 ,in zulk een uur is het dan ook1 dat de dichter zijne luite stemde en zijne muze hem toefluisterde3 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 ,dan voelt de geest zijn kracht van vleuglen1 ,en maakt van 't stof zich los en vrij1 ,dat hem met tragen boei wil teuglen ,als waar zijn vlucht slechts hoovaardij6 ,dan stijgt hij boven zonnewegen1 ,wat wet van zwaartekracht regeert1 ,en zweeft den eeuwgen vader tegen ,wiens grootheid hij met knieling eert2 ,wiens wijsheid hem verstomd doet buigen1 ,wiens almacht hem ontzachlijk is1 ,maar van ,wiens liefde 't luidst getuigen ,die stemmen vol geheimenis1 ,die uitgaan in de stille wouden1 ,wier niet te ontraadslen wonderkracht ,eene eeuwige eenheid blijft behouden 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 #gj ,en terwijl wij dan den indruk gevoelen van het plegtige uur1 spoeden wij ons voort over de1 door de natuur gevormde aangeslibte verhevenheden of waarden met wuivend riet begroeid1 naar het voor ons liggende ,schakenbosch4 ,op onzen togt herwaarts1 zouden wij ons kunnen ophouden1 bij de voorvaderlijke woningen of liever hutten en hunne bewoners1 die in dit vroege uur1 reeds zooveel bedrijvigheid toonen1 doch kiezen wij hiervoor liever een anderen tijd3 nu een morgenuur daar in het woud4 ,en al meer en meer het bosch naderende1 dat zich zoo trotsch in de blaauwe lucht afsteekt1 ontvliegt menig schuchter waterhoen de biezen1 en menige rietvink hare jongen1 schuilende in de wuivende rietstengels langs den breeden ,i,jsselstroom1 waarlangs wij gaan4 ,en zoo doorgaande1 ontsluit zich voor ons oog een prachtig gezigt4 ,wij staan aan den voet van het woud1 en daardoor baant zich de ,i,jssel een weg4 #ga ,een waterstroom door een bosch1 welk eene pracht6 ,wat teekenen zich die woudreuzen in het zeewaarts vlietende water6 ,zie1 die losgespoelde boomen1 vastgehaakt in den oever waarlangs het water zich nu eenigzins versneld een weg baant1 die eik met ontbloote wortels en dan die kronkeling waar zich de rivierstroom heen wendt en aan ons oog onttrekt1 die kirrende tortels daarboven1 zwevende op hunne ranke wieken1 en gij zegt in begeestering3 ,wat is ,god groot in de natuur4 ,zoodanig woud moest het dan ook zijn1 dat den ,germaan deed huiveren van ontzag1 waarin de beelden zijner godheden waren opgerigt en de kille altaarsteenen zoo dikwijls bepurperd werden door het slagten van onschuldige offers4 ,zulk een stroom moest het zijn1 waarin zijne magtige watergeesten woonden en zijne bekoorlijke nimphen4 ,die dappere mannen1 die zich met zwaard of speer en een uit teenen gevlochten schild met ongepantserde borst1 waagden in de digte drommen van moordende vijanden3 zij sidderden voor dat woud1 omdat het de woonplaats was van dikwijls vertoornde goden1 sprekende door het gekras van raven en gehinnik van paarden4 ,doch1 sidderen wij al niet voor de altaren1 hunnen goden opgerigt1 voor die priesters en de uitspraken der wigchelaarster1 voor het gehinnik der rossen of het gekras van onheilspellende vogels1 van welke laatste dit woud zoo dikwijls de klanken opvangt1 dan gevoelen wij toch bij het binnentreden insgelijks gewaarwordingen die het zenuwstelsel aandoen1 doen schokken en trillen bij dat indrukwekkende hetwelk de wouden in onze ziele overgieten4 ,zeker1 het moet een met ijs omschorst gemoed zijn1 dat hier niet beeft van ontzag1 en knielt van eerbied voor den eenigen ,maker van dit alles6 ,boven ons knoestige eiken met hunne breede en hooge takken1 kruinen van blondgeschorste beuken1 van ranke populieren wier bladen schuchter beven op de bladstelen1 bemoste ruwe wilgentakken en fiere beuken1 nooit door den mensch besnoeid1 en dat alles in woeste wanorde een prachtig natuurdak vormende1 in welks geheimzinnig1 ruischend loover zoowel de kleine schildvink als de groote boschraaf nestelen1 en door hetwelk de koesterende zonnestralen slechts nu en dan1 als ware het eene gunst1 mogen doortintelen en waarin dus de plegtige overeenstemming heerscht van een somber licht4 ,niet zoo somber echter als voor eenige uren toen de zon nog niet speelde met de kabbelende ,i,jsselgolven1 want toen was het1 dat onder het statig 4 4 4 4 lommer was de somberheid van 't graf3 ,een dikke en tastbre nacht door wolken van gebladert ,beschaduwd1 in wier schoot de nevel zich vergadert ,van heide en woudmoeras1 die als een zwart gewaad ,het kreupelhout verdicht en om de stammen slaat2 ,een strakke duisternis1 die d' afstand wech doet vloeijen1 ,die elken vorm versmelt of zwellend saam doet groeijen1 ,tot een onzetbren klomp1 een massa uitgebreid-- ,een onbewogen zee van louter donkerheid4 ,zoo is dat bladerenschild in-een gevlochten1 en terwijl wij naar boven zien naar de schaarsche plekken waardoor het licht betooverend doorstraalt1 verwart zich onze voet in de ranke winde1 voortkruipende over den bemosten boschgrond en zich vervolgens vast slingerende om den krachtigen eik1 van waar hij zijne bloemen toont1 en stormen tart1 als ware het1 om ons te doen zien1 dat als de zwakke bij den sterkere heul zoekt1 het den laatste niet hindert en den zwakke doet leven1 ten spijt van de stormen des maatschappelijken levens4 ,en wij keeren terug van uit den heidenschen tempel1 door het spichtig boschgras en over vochtig mos en ranke varens en wij haasten ons nu wij1 zij het ook van ver1 het brullen des woudstiers en het huilen van wolven vernemen1 met wien welligt nu reeds eenige bewoners van dit oord in strijd zijn4 ,en den uitgang naderende van den trotschen natuurtempel1 gewennen wij ons langzaam aan het strakkere licht daarbuiten1 en de hutten vertoonen zich weder aan ons in al hare nederigheid1 te nederiger bij het verheven gevoel dat het statige woud op ons maakte4 ,thans is het ons duidelijk dat zij niet binnen de enge muren eens steenen gebouws verzamelden maar in het woud dat het meest kan stemmen tot nadenken4 ,doch ook bij het verlaten van het bosch zij het ons vergund in de werkelijkheid terug te treden4 ,en de wouden zijn verdwenen en de ,i,jssel is weder smal1 en in plaats van het huilen van wolven hooren wij het vreedzaam klingen der schapenbellen1 en wij zeggen in verwondering3 verdwenen6 verdwenen6 ,en den herder vragende hoe dat kleine stuk bouwland genoemd wordt1 zal hij u zeggen welligt3 vriend1 dat is het ,schakenbosch2 voor eenige jaren was het nog een griend4 ,en wij zeggen dan stellig3 stond daar nu het woud waar onze vaderen offerden8 is dat nu het overblijfsel van het ,schakenbosch86 ,en dan is het of de tijdgeest fluistert3 vergankelijkheid666 ,en wij herhalen in begeestering3 't ,schakenbosch is nu verdwenen ,met zijn digtgeweven kruin2 ,godenbeelden1 offersteenen1 ,liggen lange reeds in puin4 ,nimmer zal men meer vergadren ,onder 't lispelend geblaart1 ,want zij zijn niet meer1 die vadren1 ,zoo vol moeds en zoo vermaard4 't ,schakenbosch waarin de heiden ,zijnen goden offers bragt1 ,opdat alle ramp en lijden ,steeds mogt wijken door hun magt4 ,ach1 dit ,schakenbosch zoo prachtig1 ,ook aan feestvreugd vaak gewijd1 ,is verdwenen1 doch de naam nog ,lispelt van verganklijkheid4 ,geen frameen meer1 geen schilden ,hangen aan den trotschen eik1 ,en de lijkasch dezer wilden1 ,werd vereend met de ,i,jsselslijk4 ,had men dus hier een heilig bosch1 dan laat het zich gemakkelijk begrijpen1 dat er ook priesters moesten zijn of barden4 ,waar nu woonden die8 ,treft men bij ,oudewater daarvan nog een spoor aan8 ,mone en ,westendorp hebben het reeds aangetoond1 dat de ,friezen ook hunne hoven hadden4 ,in het werkje van den eerw4 heer ,ds4 ,heldring--,opsporing van ,bataafsche en ,romeinsche ,oudheden1 ,legenden1 enz4--worden wij met zeer vele hofplaatsen bekend gemaakt uit het bekoorlijke ,gelderland1 die1 oudheidkundig beschouwd1 de eene al interessanter zijn dan de andere4 ,meestal droegen zij onmiskenbare bewijzen van vroege bewoning1 door het aanwezig zijn van heele en verbrokene oudheden4 #gb ,die tempelhoven1 zegt ,buddingh1 waren tevens tempelwouden4 ,dat het hof van ,wateringen vroeger door hoog geboomte omringd was1 is mij bij herhaling verzekerd1 en nog ligt de hofwoning in het woud1 gelijk het geheele vriendelijke dorpje zelf even als het hof in het ,schaker- of ,sacrebosch tusschen geboomte verscholen is4 ,daar op die hoven dan woonden vermoedelijk1 gelijk zulks ook in het noorden en in ,friesland plaats had1 de ,batavische ,barden of ,priesterschaar4 ,wat eene schoone vergelijking weder3 het schakenbosch daar1 en het schakenbosch hier4 ,immers het ,papenhoef een steenworp van ,oudewater en ongeveer #ae minuten van het land liggende1 dat tegenwoordig nog den naam ,schakenbosch bewaart1 maakte toen--kunnen wij haast met zekerheid zeggen--een deel uit van het heilige woud1 vooral indien wij den korten afstand tusschen die twee plaatsen en het grondhout daartusschen gevonden in aanmerking nemen4 ,had het meerbekende schakenbosch bij ,voorschoten dus eene hofplaats1 ook dit had er eene4 ,de letterverwisseling hoef voor hof kan toch1 dunkt ons1 geene verwondering baren als men weet1 dat oo dikwijls oe geschreven werd4 #gc ,papenhof of hoof zal dus ,papenhoef zijn uitgesproken1 welke uitspraak is behouden gebleven4 ,ook hier dus zal het tempelwoud tempelhof geweest zijn en zullen de priesteren van het heidendom daar gewoond hebben4 ,wat het vorenstaande ,papen betreft1 wel ver van deze meening meer ongeloofbaar te maken1 voert zij eerder daar nog een bewijs voor aan4 ,bij de ,christelijke prediking immers is alligt die plaats ook tot een christelijk einde ingerigt 7langs het ,papenhoef ligt de ,kerkwetering7 en werd alsdan het ,papenhoef4 #gd ,dit althans is zeker3 de vereeringsplaatsen der heidenen gingen dikwijls tot die van het ,christendom over4 ,zeer treffend ligt in het oude ,barwouts of ,barboswaarder insgelijks een ,hofwaarder2 dat dit op dezelfde wijze verklaard wordt door ons1 behoeft niet te worden gezegd4 ,verder zegt laatstgenoemde schrijver1 dat vele dier hoven tot een aantal plaatsnamen hebben aanleiding gegeven1 komt mij als ontegensprekelijk voor4 ,een naauwkeurig onderzoek zoude het kunnen ophelderen1 of aldus ,vollenhoven1 ,schoonhoven1 ,zevenhoven1 ,achttienhoven en vele andere vooral in ,zeeland tot de tijden vr het ,christendom aldaar opklimmen4 ,wat het nabijgelegen ,schoonhoven aangaat1 deelen wij zoowel den schrijver als onzen lezers mede1 dat die plaats reeds ten tijde van het heidendom bewoond werd3 althans de ,nikkersloot bij ,schoonhoven aanwezig1 is hiervan een onomstootbaar bewijs4 7,hiervan nader meer47 ,ook ,achthoven1 dat ,buddingh onder de hofplaatsen prov4 ,utrecht noemt1 en hetwelk in onzen omtrek 7bij ,montfoort7 ligt1 was1 indien wij het hiervoren over ,montfoort geschrevene nagaan1 alligt eene plaats heugende van het heidendom4 ,dit over de ,woudendienst4 ,behalve deze had men nog eene bijzondere ,,planten- ,,en ,,boomendienst4 ,de ,misteltein1 waarmede naar ,baldur werd geschoten2 de ,baldursbra1 aan ,baldur gewijd2 de ,elfrank 7,solanum ,dulcamarum71 welligt aan de ,alven herinnerende1 en de ,pinksterbloem 7uit het geslacht der ,iris7 waren welligt allen planten die men vereerde4 ,gaarne rangschikten wij hieronder nog3 de kikkerbloem1 7,chaerophyllum silvester7 die men op ,vuige ,pinksteren aan de woningen hangt4 ,in het ,christendom zelfs hield de gedachte aan deze vereering nog z stand onder het volk dat ook toen nog bijgeloof aan planten geschonken werd2 zoo verhaalt men van eene plant met roode vlekken1 dat deze onder het kruis zijnde van den ,zaligmaker1 met bloed bevlekt werd en sedert altijd met roode vlekken op de bladeren is4 ,ook aan de klaverplant met meer dan gewone bladen1 waarvoor de boeren zooveel geld bieden volgens de overlevering1 is welligt bijgeloof verbonden4 ,bij laatstgenoemden bleef immers het langst het bijgeloof aanwezig1 en dikwijls treft men nog een klaver van vieren in boeken bij hen aan4 ,dat ook boomen vereerd werden1 is ontegenzeggelijk4 ,de heer van den ,bergh zelfs #ge1 die geenszins spoedig iets aanneemt1 twijfelt hieraan niet1 evenmin als andere schrijvers4 ,de vlier-1 wilgen-1 esch-1 noten- en perenboomen gist men te zijn vereerd1 eveneens als de hazelaren 7asenlaar7 waarvan van den ,bergh zegt dat zij het hout leverden voor tooverroeden en wigchelstokken1 vonderhouten genaamd4 ,bijzonder echter waren de eik en de linde gewijde boomen4 ,van eerstgenoemde vindt men meer dan n voorbeeld aangehaald4 ,op 's ,grevehof in ,zutphen werd het leengerigt gehouden onder een eik en linde4 ,nog meerdere worden vermeld in genoemd werk1 o4a4 deze uit ,wolff's ,niederl4 ,sagen3 ,een man ging des avonds laat van ,koekelenberg naar ,molenbeek4 ,onder weg moest hij een overouden eik voorbij1 waarvan de stam reeds geheel hol was4 ,daar komende zag hij eene vlam om den boom spelen1 en toen hij wilde zien wat dat was1 hoorde hij eene vreeselijke en holle stem die hem toeriep3 gaat aan2 voor u is de dag1 de nacht is voor mij6 en bij elk woord schoot eene vlam uit den boom4 ,hier is1 zoo leest men verder1 duidelijk eene herinnering aan de heidensche godsdienst1 die met den val van het heidendom van de menschen verlaten1 alleen bij nacht spoken mag4 ,waarschijnlijk ziet het op ,thunar of ,wodan4 ,aan den gewijden eik1 zegt ,buddingh1 legden de eerste evangeliepredikers de bijl1 zooals bijv4 ,willibrord en ,bonifacius1 die zich daardoor in hunnen geloofsijver wel eens moeijelijkheden berokkenden2 doch hoezeer ook de gewijde eiken vielen1 de vereering1 de aanbidding hield zelfs hier en elders nog in de middeleeuwen stand4 ,nog worden in onzen omtrek veelvuldig de sporen van eikenboomen onder het grondhout aangetroffen4 ,de lindeboom was als boom der liefde bekend4 ,ook hiervan konden wij voorbeelden aanhalen2 alleen zeggen wij1 dat die ook niet allen bij de prediking van het ,christendom gevallen zullen zijn4 ,onder meer andere groote lindenboomen noemt van den ,bergh de lindenboomen die het heidensch altaar overschaduwen op de ,lage ,vuursche1 doch deze zijn niet te vergelijken met de reusachtige linde in deze plaats staande en bij oud en jong bekend onder den naam ,weesboom1 als bij het weeshuis staande4 ,om den lezer die nimmer die trotsche linde zag1 een denkbeeld van zijn verbazenden omvang te doen geworden1 vermelden wij dat zij ongeveer een ,ned4 el boven den bodem den aanmerkelijken omvang heeft van #d1ae ,ned4 el1 terwijl er op den bodem eens zooveel omtrek bij komt4 ,dat het dus niemand heugt1 wanneer deze boom geplant is1 is gemakkelijk te begrijpen2 ook komt hij op eene oude plaat reeds ongeveer voor als hij thans is1 daarenboven er is eene overlevering aan verbonden1 en ook dit bewijst zijne oudheid3 die overlevering is zeer waarschijnlijk uit de ,mythologie4 ,aldus1 dezen boom houden wij ten eerste voor een overblijfsel van den voormaligen woudvollen toestand dezer gewesten1 en ten tweede voor een boom van vroegere vereering1 hetwelk wij te geruster durven beweren daar de strenge oudheidnavorscher ,mr4 van den ,bergh voornoemde linden van ,lage ,vuursche1 welke niet zoo oud als de ,weesboom blijken te zijn1 onder zijne woudendienst noemt4 ,zie hier1 o4i41 de bewijzen3 ,stadgenoot1 hebt gij als kind nooit van uwe ouders of van wie ook gehoord1 dat boven in den boom een luik was waaruit de pasgeboren kinderen komen8 ,ongetwijfeld4 ,welnu1 denk hierover nu eens na1 breng dit eens met den boom der liefde in verband1 en dan vragen wij u3 zou deze legende niet van heidenschen oorsprong zijn8 ,deze opvatting juist zijnde1 zou men dan aan dezen boom van de godinne der liefde1 nooit geen offers gebragt hebben om een gezegend huwelijk1 en als men dan daardoor1 zoo men meende1 met kroost gezegend werd1 dan voorzeker is het in onzen tijd immers geen wonder1 dat ook hier de vereering weder tot het begrip der kinderen werd overgebragt4 ,en nog immer staat hij daar1 en nog immer tart hij stormen en orkanen hem te ontwortelen4 ,stormen en orkanen1 zeker die beleefde hij in het grijze ,oudewater1 als hij die elders zou beleefd hebben1 hier daarenboven woelden en was hij getuige van zoo vele stormen in het geprangde gemoed der ingezetenen bij zoo menigen fellen kamp4 ,en ingezetenen kwamen1 en ingezetenen verdwenen van het woelige wereldtooneel1 en de linde die de stille getuige was zwijgt1 of spreekt tot ons onverstaanbaar1 als het zachte zephiertje zijne telken jare vernieuwende bladerendos doet ruischen4 ,konde hij ons echter verhalen6 ,wat zoude hij getuigen van menschenleed en menschenvreugde1 van oorlog en vrede1 van weelde en gebrek6 ,wat zoude hij spreken--aangenomen dat hij zoo oud is als wij meenen--van geslachten en geslachten1 die hij overleefde van uit het heidendom tot in dit jaar6 ,hoeveel zoude hij kunnen bekend maken uit de tijden toen ,wodan1 ,thor en ,freija in vereering waren en men ook hem met ontzag naderde en toen het ,heidendom voor het ,christendom week4 ,hoeveel duisters zoude hij kunnen ophelderen uit de jaren toen de ,stichtschen zoo dikwijls deze plaats bestookten en den graven het bezit daarvan betwistteden--omtrent de gehechtheid aan gravinne ,jakoba in de ,hoeksche en ,kabeljaauwsche twisten1 die ook ,oudewater beroerden4 ,wat zoude hij al zeggen van zoo veel verwoesting en brand die het teisterde1 van het beleg en veroveren der stad door de ,spanjaarden in #aege1 van geslaakte angstkreten1 van getergde woede en diepen rouwe1 doch ook van vreugde en wederzien toen de plaats weder voor den ,prins genomen werd--hoe zoude hij gewagen van de lauweren die de moedige poorteren zoo menigmaal behaalden bij verschillende tijden en op verschillende gelegenheden van burgertwist en burgervrede1--doch hij zou dan ook ongetwijfeld iets verhalen1 hoe de tijd niet had uitgewischt dat hij in aanzien stond bij zoovelen van welke slechts flaauw of in het geheel niet de naam overbleef4 ,zij kwamen en zij verdwenen1 en hij schudt de wuivende takken nog steeds bij elke koelte1 als zeide hij3 op mij hebben geen stormen hunnen vernielenden invloed4 ,en gij1 landgenoot6 nadert gij ooit van de oost- of westzijde het nederige ,oudewater1 hef op dan uw oog1 en gij zult reeds van ver zijne knoestige takken zien2 en komt gij ooit binnen de plaats1 vergeet dan niet1 eenigen tijd te verwijlen aan den voet der statige linde1 hoogst waarschijnlijk heugende uit het heidendom van dit oord4 ,bereids zijn nu voor ons bestek classisch behandeld ,feesten en feesttijden1 ,wouden-1 ,boomen- en ,plantendienst4 ,om nu verder met de mythologische onderwerpen1 die in ,oudewater en omtrek voor tijdgenoot en nageslacht te redden bleven1 niet in het wilde rond te schermen1 zullen wij voortgaan1 die onder rubrieken of hoofdstukken te beschrijven1 zoowel in het kort waarop reeds de aandacht werd gevestigd als op diegene waarop zulks nog gedaan zal worden4 ,budding's ,westland wijze ons bij die verdeeling eenigzins den weg4 ,voor de ,terpen1 ,wieren en ,vlietbergen zoude men dus kunnen verwijzen1 naar ,hekendorp en welligt ook naar ,vliet en ,wierxoord4 ,wijken of ,wijkplaatsen zijn ,heeswijk1 ,mastwijk1 ,bulwijk1 ,sluipwijk1 ,kromwijk4 ,go-plaatsen ,goy in ,boswaerder1 ,goy in ,rapijnen en drie ,goyen in ,kattenbroek4 ,terwijl van de ,loo-plaatsen ,lopik en het oude ,bodekulo 7,bodegraven71 zouden kunnen worden aangemerkt4 ,,waterdienst ,,en ,,waterbevolking4 ,het volk bad aan den oever der rivieren1 en bragt er offers4 ,d4 ,buddingh4 ,bekend en onomstootbaar is het1 dat men in de mythologie niet alleen water vereerde maar het ook bevolkte met wezens van verschillende kunne en hoedanigheid4 ,bij ,tacitus--om maar iets uit het vele te noemen1 waarmede dit zou kunnen bewezen worden--vindt men vermeld1 dat1 toen de moedige kampvechter ,claudius ,civilis zijne strijders tegen de magtige ,romeinen aanbragt1 hij hunnen moed aanwakkerde1 door hen aan de tegenwoordigheid van den ,rijn te herinneren4 ,na dit te hebben geschreven1 vragen wij3 wordt er ook in deze environs daaromtrent iets aangetroffen8 ,en het antwoord is gereed3 meer dan men oppervlakkig denkt4 ,wie uwer heeft als kind nooit de ouderlijke vermaning gehad1 u niet te digt bij het water te wagen1 opdat de bullebak u niet in het water mogte trekken4 ,als kind geloofdet gij zulks1 doch hebt gij als man wel ooit gedacht1 dat die gewaande bullebak een wezen was oorspronkelijk uit de mythologie1 dat welligt in groot aanzien stond2 toch is het zoo3 zijn naam moge verloren zijn gegaan en bij den ,christen in bespotting zijn geraakt1 de herinnering van zijn mythologisch daarzijn is er1 zij het ook al weder bij de kinderen4 ,en het kind1 man geworden1 vertelt dit weder zijnen kinderen1 en aldus bleef1 blijft en zal het aandenken aan dien vroegeren watergod in stand blijven ook na onzen tijd4 ,een ander voorbeeld3 ,hela was in de ,n4 ,mythologie de godin der doodenwereld1 en weder zijn er vele voorbeelden1 dat zij aan rivieren sporen harer vereering naliet1 in verschillende helplaatsen4 ,ook te ,oudewater hebben wij aan den ,i,jssel nog eene woning genoemd3 het helletje1 die het aandenken onloochenbaar aan ,hela heeft1 en waarop wij nader in het breede hopen terug te komen4 ,verdere bewijzen zijn1 dat het meivuur langs den ,i,jssel gebrand wordt1 en ook merken wij op1 dat de plaatsnaam ,schakenbosch nog een land voorstelt aan laatstgenoemde rivier liggende4 ,de ,popen heeft men reeds als ,watergeesten leeren kennen4 ,en ten slotte herinnert de naam ,hekendorp afkomende van ,nechsendorp1 insgelijks aan ,watergeesten4 ,de nechsen1 nichsen1 doen1 volgens ,buddingh1 geen kwaad2 somtijds komen zij bij elkander1 schikken de haren naar de wijze der vrouwen1 en spreken met de menschen4 ,de nikkers1 nixen en meerminnen schijnen daarentegen boos1 en hebben1 volgens ,blommaert1 groen haar4 ,op een hoek der wallen van deze plaats1 ,n4,w4zijde1 daar ongeveer waar eertijds het kruidhuis stond1 loopt1 zoo men ons verhaalde1 des nachts eene zwarte vrouw over de gracht1 en op zekere waterkom tusschen ,utrecht en ,oudewater gaat insgelijks des nachts eene vrouwelijke gedaante over het water1 juist tusschen twaalf en een uur4 ,dat de nikkers wijders groen haar hebben1 bleek nog uit dit versje3 ,zaagt ge immermeer op de oceaan gevaren2 ,als de avondzon in 't golvend schuim verzonk1 ,een zeemeermin zich wieglen op de baren1 ,wen dijnend schoon haar groene vlecht doorblonk4 ,te ,schoonhoven1 merkten wij reeds op1 treft men nog de nikkersloot aan1 waarvoor men wel eens bekommerd is daar voorbij te gaan1 zonder men zich daarvan reden weet te verschaffen4 ,wij denken nu1 nietwaar8 dadelijk aan de booze nikkers1 en ons is het nu duidelijk4 ,wat ons welligt echter nog meer duidelijk werd1 is1 dat men den ,schoonhovenaren wel spottenderwijze verwijt dat zij groen haar hebben4 ,,vuurdienst4 ,vuur- en ,waterdienst zijn zeer met elkander verwant1 zegt ,buddingh1 en naar onze meening te regt4 ,zagen wij immers niet het meivuur1 dat onder dit hoofdstukje kan gerangschikt worden1 aan den ,i,jssel branden8 ,ook dit zij nader herinnerd1 als over den lijkbrand zal geschreven worden4 ,om echter verder in geene gissingen te treden1 zullen wij het hierbij laten blijven4 ,genoeg dat deze dienst onloochenbaar is bewezen1 en hare overeenstemming met de waterdienst ook hier is aangetoond4 ,,dierendienst4 ,de paarden zijn de eersten die onder dit hoofdstuk moeten optreden4 ,deze toch werden bijzonder vereerd4 ,tacitus1 die bij allen in dankbare herinnering moet blijven--,tacitus1 van de ,germanen sprekende #gf1 verhaalt1 dat het hun eigen was om uit paarden vermaningen en voorzeggingen uit te vorschen4 ,sommigen die glanzend wit waren en nooit door menschelijken arbeid besmet1 werden op algemeene kosten in heilige bosschen onderhouden4 ,zij werden voor de heilige wagens gespannen1 begeleid door de priesters of de voornaamsten des volks1 die zeer aandachtig hun hinneken en brieschen nagingen4 ,aan geene voorzegging werd meer dan aan deze geloofd1 niet slechts bij het volk1 maar ook bij de overheden en priesters4 ,de laatsten hielden zich zelven voor de dienaren--de paarden voor de medewustigen der goden4 ,zooals vermeld is1 zagen wij in ,roozendaal1 dat1 gelijk bewezen werd1 tot het ,schakenbosch zal hebben behoord1 zoodanige plaats waar de ,rossen zouden zijn onderhouden4 ,uitgenomen deze nog1 waren deze dieren den ouden zeer dierbaar4 ,het ros toch1 dat met zijn meester in den strijd was geweest1 kommer en ontbering1 leed en vreugde met hem genoten had1--dat werd ook de eer aangedaan op denzelfden houtmijt met het lijk zijns meesters te worden verbrand4 #gg ,ook dit zullen wij nader gelegenheid hebben op ,oudewater toe te passen4 ,overigens was dit dier voor het offeren en bij de offermaaltijden zeer in aanzien4 ,verder behooren tot de dierendienst welligt nog het zwijn1 wijl zoo vele evertanden bij offerplaatsen gevonden werden4 ,ook op het ,juulfeest slagtte men een ever1 zooals hiervoren werd aangetoond2 terwijl de os en de hinde welligt ook daaronder zullen kunnen gerangschikt worden4 ,ook aan de katten van ,freija1 de bokken van ,thor1 het veranderen der heksen in katten1 het ijzeren veulen1 de nachtmerrie der rossen en den kop van dit dier als voorbehoeding1 zij onder dit stuk gedacht4 ,,vogelvereering4 ,dat is een geluksvogel2 die een ongeluksvogel6 zoodanig gezegde zult gij1 geachte lezer1 wel dikwijls vernomen hebben4 ,doch bij dat vernemen heeft menigeen er niet aan gedacht1 dat men ook hiervan den oorsprong in de mythologie onzer vaderen te zoeken had4 ,de priesters der ouden maakten bij het voorspellen van iets1 vooral ook veel gebruik van het geluid en de vlugt der vogels4 ,nog is de ooijevaar--elders heileuver--heilaanbrenger1 bij sommigen in hoog aanzien2 een ooijevaar immers die het nest op een huis maakt1 brengt1 gelijk men wel zegt1 geluk aan3 het verstoren dier vogels het tegendeel4 ,ziet men hem voor het eerst in het lieve voorjaar1 met veel geld bij zich1 dan is men geheel het jaar niet zonder4 ,ook de zwanen en zwaluwen rangschikken wij1 in navolging der geleerden1 onder deze rubriek4 ,op het dooden van ooijevaars en zwanen stond eertijds zelfs de doodstraf4 ,ziet1 zoo hield zich ook deze vereering nog lang staande4 ,de zwaan was in de natuurleer onzer vaderen aan de godin der liefde gewijd4 ,zonder dat ook wij hier juist eene gevolgtrekking willen maken1 is het gebruik der palmpaschen1 die dikwijls met afbeeldingen van zwanen zijn versierd1 opmerkelijk4 ,te opmerkelijker omdat ook die welligt weder tot kinderspel overging4 ,zwaluwen zou ik niet gaarne verstoren1 zeide mij iemand1 want die staan in de ,schrift beschreven4 ,ook dit zoeken wij als in de mythologie van origine zijnde3 velen toch beschouwen ook zonder deze uitlegging de zwaluwen als heilaanbrengende vogels4 ,ook de haan is van beteekenis evenals de zwaluw2 verkondigt de laatste het naderen der lieve lente3 de eerste vermeldt het aanbreken van den dag4 ,hoewel dit nog niet als heidensch kan worden beschouwd1 zoo spelen de hanen toch in de ,noordsche ,mythologie #gh eene rol die men oppervlakkig niet zou vermoeden4 ,men kent daarin bij de ,trolden de vuurroode1 de gele bij de ,asen1 en de zwarte in de onderwereld4 ,het hanensabalen op de ,kaaloorsche kermis bij ,h,o,e,nkoop1 het vermeld vinden van3 offert den goden een haan1 en de zeer interessante bijdrage1 die wij nog nergens aantroffen3 dat men1 bij het verhuren van landerijen1 bij den huurprijs nog een haan moest voegen1 als die leverbaar was1 kunnen o4i4 allen aan deze vereering doen denken4 ,vraagt men3 wanneer was de haan leverbaar8 wij zeggen1 dat men zulks er voor hield als deze vogel van den grond kon springen op den rand eens wateremmers4 ,koekoek en specht zijn weder voorspellende vogels4 ,onheilspellenden zijn welligt raven1 eksters1 uilen en de roode haan4 ,odin wordt voorgesteld met raven bij zich1 die hij elken dag laat uitvliegen1 en welke hem daarna vertellen wat nieuws er is2 het zal uitkomen1 zegt men immers1 al zouden de raven het uitschreeuwen4 ,het huilen van nachtuilen wordt bij velen als zeer ongunstig beschouwd4 ,en de roode haan ten slotte1 hoewel ongunstig en overdragtelijk1 en zulks welligt geworden bij de verachting des heidendoms1 is al te wel bekend4 ,in ,oudewater ten minste herinnert men zich het tartende en spijtige gezegde van van ,bossu in #aegc1 toen hij voor deze plaats met zijne soldaten en gepreste boeren het hoofd stiet #gi3 ,al eerder een jaar ten einde zou gaan1 ,zal ik er door jagen den rooden haan4 ,,gedrochten4 ,de heidenen1 die in hunne verbeelding zoowel goden en godinnen als hemelligchamen1 enz4 vereerden1 bragten ook hunne hulde aan gedrochten en gruwelijke beesten4 ,een voorname daaronder was de ,monoschyros1 gelijk ,westendorp dit spelt4 ,buddingh spelt het woord echter ,monochyros4 ,dit wezen1 zegt laatstgenoemde schrijver1 nog in zijn geheel te herstellen1 zal ons wel niet gelukken1 doch wij kunnen door de woordverklaring en sage gissen wie het geweest zij4 ,hij verklaart dien ,monochyros dan in verband tot de maandienst en vertaalt het maanverzwelger 7mona--maan chyros fr4 chirer1 verscheuren1 verzwelgen7 en dit zou ons dan den noordschen manogarmr 7i4e4 ,lunam devastans sive devorans naar1 ,magnus #aaj7 weder schenken--,garm1 gar1 ger1 gir--schrijft de ,delftsche oudheidminnaar1 is ons chyros1 gierig1 begeerig4 ,magnusen noemt het onder de natuurgedrochten4 ,de geleerde ,westendorp noemt het zelfs een god1 en zegt1 dat deze in ongemeene merkwaardigheid stond4 ,zie hier wat hij er van heeft opgeteekend3 #hj ,er is daarvan door ,corn4 ,aurelius in zijne ,batavia #da1 bladz4 #gg-gi deze volgende sage geboekt3 ,een ,athener ,demarchus die tot de lijfwacht des keizers ,constans behoorde1 kwam uit ,brittannie terug en stapte op de ,maas te ,staelduinen aan land4 ,vervolgens wijdde hij een altaar aan den god ,monoschyros of den alleen sterke4 ,weldra werd zoowel de hulde aan deze godheid als zijne godspraak in ,batavie en in ,klein ,friesland boven allen beroemd4 ,de toeloop was aldaar groot4 ,men bood zijn kinderen denzelven aan1 opdat zij sterker dan anderen zouden worden4 ,daarna verhaalt hij 7,aurelius7 de geschiedenis eener merkwaardige offerande door iemand uit ,bodegraven nabij ,oudewater4 ,over de verschillende gevoelens dier geleerden omtrent de ware beteekenis dezes woords zullen wij ons niet uitlaten2 alleenlijk hadden wij gaarne gezien1 dat ,westendorp het met zijne ruimte had kunnen overeenbrengen1 die offering over te nemen4 ,,aardgeesten1 ,,dwergen1 enz4 ,deze komen onder verschillende benamingen voor4 ,mr4 van den ,bergh #ha noemt3 ,dreumes1 ,dreutel1 ,drol1 ,keutel4 ,door de kaboutermannetjes is hetzelfde te verstaan4 ,dreutel1 zegt laatstgenoemde schrijver1 beteekent1 gelijk keutel1 de drek van schapen4 ,door het ,christendom1 vervolgt hij1 is de naam in verachting geraakt1 en1 gelijk bij de ,israeliten vreemde goden drekgoden heeten1 tot benaming voor het laagste en verachtelijkste gebruikt4 ,de echte beteekenis1 zegt deze geleerde1 is echter nog niet geheel versleten2 ik herinner mij een kinderliedje1 beginnende3 ,klein1 klein dreuteltje1 7kleutertje1 dreumesje17 ,wat doe jij in mijn hof6 ,en hier doen wij van den ,bergh welligt geene ondienst als wij het vervolg daarvan ter nederschrijven1 zooals de jeugd dit in ,oudewater opdreunt3 ,jij plukt al mijn bloemetjes weg1 ,jij maakt het al te grof4 ,dit laatste duidt op den soms lastigen aard dier wezens4 ,veelal nogtans waren zij ook goed4 #hb ,de kleine pijpjes die in de aarde gevonden worden1 zegt men1 zijn van aardmannetjes2 veelal dan ook worden zij naar hen genoemd4 ,uit dit alles blijkt ook weder verachting en kinderspel van het vroegere heidendom4 ,,luchtgeesten4 ,hieronder worden verschillende wezens verstaan4 ,bokkenrijders1 bezemrijders en meer andere heksen welke door de lucht rijden4 ,dit onderwerp stellen wij ter beschrijving tot nader uit1 als de heksenwaag ten tapijte zal worden gebragt4 ,onder de ,,woud- ,,en ,,veldgeesten4 worden gerangschikt de ,weerwolf1 kwade hond1 de ,droes en ook de ,nachtmerrie1 voor zoo ver die in het veld verschijnt1 benevens het ijzeren ,veulen4 ,het bijgeloof aan het ijzeren ,veulen is hier ook nog in aanzijn2 het is een zeer lastig wezen1 en gelijk elders1 plaagt het dikwijls den mensch4 ,overigens heeft het nog de eigenschap in de lucht te kunnen stijgen4 ,ook de nachtmerrie komt in deze streken bij de paarden der landbouwers menigwerf voor4 ,als paardenziekte is dit in onze dagen gelijk vroeger wel geen wonder1 en dit zal het niet blijven zoolang men geene voorbehoeding tegen die ziekte heeft uitgevonden of ontdekt4 ,in dezer voege spreekt ongetwijfeld de verlichte mensch1 die niet aan de nachtmerrie gelooft als schadelijke geest1 gelijk1 helaas1 nog velen om ons dit doen4 ,met wat ontsteltenis op het gelaat zegt de bijgeloovige landman des morgens nadat hij de ineengescharrelde manen van het dier dat lijdende geweest is1 heeft aanschouwd3 mijn paard heeft de nachtmerrie gehad4 ,slaat hem nu gade2 zie1 hij wil het bijgeloof met bijgeloof verdrijven3 hij bindt twee steenen over elkander1 nu heeft de nachtmerrie geen vat meer op het beest4 ,anderen plaatsen een paardenkop op het rietendak1 en hierop gaat dan de nachtmerrie rijden in stede van op het op stal staande dier4 ,bijgeloof1 bijgeloof6 dat uwe telgen zonder men het zich bewust is gekweekt worden in plaatsnamen en gebruiken1 is niemand euvel te duiden2 u nogtans willens en wetens in stand te houden1 is vernederend voor den mensch uit de negentiende eeuw4 ,,huisgeesten4 ,hieronder rangschikken wij1 gelijk ,buddingh1 den ,boeman1 waarvoor de kinderen bang te maken men hen zoo dikwijls tot gehoorzaamheid dwingt4 ,verscheidene schrijvers hebben omtrent de naamsbeteekenis van den ,boeman gegist1 zooals daar o4a4 zijn deze geleerden3 van den ,bergh1 ,buddingh1 ,kiliaan1 ,grimm1 ,hoeuft1 ten ,kate1 ,teenstra4 ,hoe zij echter verschilden in meening1 hierin is men het1 voor zoo ver wij nagingen1 eens1 dat hij donker van kleur is4 ,overigens denkt ,grimm bij het ontraadselen van den naam ,boeman1 ,bolderman1 aan bulderen1 leven maken4 ,,drietallen4 ,sol4--,mond1 ,tyr1 ,lun4--,hertha1 ,frowa1 ,frau4 ,gelijk ,nott en ,dagur 7nacht en dag7 zoo verschijnen ,sol en ,mond 7zon en maan7 steeds in vereering naast elkander1 waarbij gevoegd ,hertha 7de aarde7 het eerste mythologische drietal daarstellen4 ,terwijl dit drietal ook hier in toepassing kan worden gebragt1 zullen wij daarmede tegelijkertijd nog een bewijs aanvoeren1 dat ,lin in ,linschoten wezenlijk aan ,lina schijnt te herinneren1 zooals reeds vroeger werd gedacht4 ,ter zake nu3 ,sol- of ,zonvereering4--,onder al de feesten uit het heidendom1 hiervoren beschreven1 hebben wij zonvereering aangetroffen2 het zal dus niet noodig zijn hier langer bij stil te staan4 ,mond1 ,tyr1 ,lun4--,was de opvatting van den naamsoorsprong in ,montfoort juist1 dan liet de maanvereering daarin een spoor na4 #hc ,nog onder een anderen naam werd de maan vereerd4 ,als god des tijds werd hij ,tyr 7,tijs7 genoemd4 ,de oude germanen begonnen of mogten den krijg niet vr nieuwe maan aanvangen2 alzoo reeds een bewijs dat zij invloed op de overwinning had4 ,voeg bij deze maanvereering nog de bijgeloovigheden die men nog bij het op- en afgaan der maan pleegt1 o4 a43 zaaijen1 boomen snoeijen1 enz4 enz41 en men heeft nog meerdere bewijzen4 ,ook te ,linschoten zagen wij de maan vereeren4 ,immers vindt men bij ,buddingh opgeteekend1 dat de maan onder de benaming van ,hlijn1 ,luna1 ,,lin in het ,noorden vereerd werd--onder dien van ,lun1 ,lunia1 bij de ,saxen1 en dat ,luna met ,lina en ,,lin verwant is1 wordt insgelijks bij hem vermeld4 #hd ,hertha4--,nu rest ons nog iets van ,hertha1 ,frowa1 ,frau uit dit oord te verhalen1 en ons drietal is ook hier aangetoond4 ,niet alleen dat wij dit kunnen doen1 maar wij zullen in de gelegenheid zijn1 dit ook z te doen1 dat wij zonder voorliefde moeten getuigen1 dat het in ons land1 onzes erachtens1 niet meer zoo bekend is4 ,hertha1 ,freija1 ,frowa1 ,frau4--,reeds heeft men hiervoren gezien1 dat de gemalin van ,odin1 ,freija was4 ,deze ,freija1 ook onder de namen ,frowa en ,frau bekend1 werd ook in sommige omstandigheden ,hertha genoemd4 ,tydeman teekent o4 a4 van deze aan #he3 ,de gemalin van ,odin was ,frigga of ,frigge1 welke men voor dezelfde houdt als ,hertha4 ,deze naam geeft het denkbeeld van de aarde te kennen1 welke algemeen door de heidenen als de vruchtbare moeder1 voedster1 onderhoudster1 weldoenster der menschen1 geefster en uitdeelster van welvaart en zegen1 en voortbrengster van allerlei vruchten geerd en aan welke onder de godheden een hooge rang toegedeeld werd1 enz4 ,het is natuurlijk dat1 indien ,frigga ook ,hertha genoemd wordt1 ,hertha ook ,freija1 ,frowa1 ,frau was4 #hf ,tusschen ,oudewater en het dorp ,linschoten ligt in de boerenbuurt ,linschoten eene brug1 zeer opmerkenswaardig de ,v,r,o,u,w,e,nbrug genaamd2 en dit woord leiden wij van ,frau1 en wel3 a4 om de treffende overeenkomst van vrouwen met frau4 b4 omdat aan een der beide boorden van het water de ,linschoten eene vereeringsplaats van ,frau zal geweest zijn4 ,aan de andere zijde zal dus voor de menschen daar wonende eene brug niet ondienstig zijn geweest1 en niets is meer natuurlijk dan dat deze frauenbrug genoemd werd4 ,was die brug er echter toen nog niet1 dan kan zij nader toch haren naam daarvan gekregen hebben4 c4 ,freija1 ,frowa had hare gezellinnen1 en zooals wij zagen1 was ,lin er eene van4 ,welnu1 de vrouwenbrug ligt immers in de ,linschoten4 d4 ,omdat het ons drietal3 ,sol1 ,mond en ,hertha of ,frau1 volmaakt4 ,wodan1 ,thora en ,freija4 ,in dezer voege wordt het tweede heilige drietal gerangschikt4 ,sporen van ,wodan-vereering in plaatsnamen vonden wij in ,oudewater en omtrek niet4 ,oppergod als hij was1 zal hij echter ook ongetwijfeld in deze streken zijn vereerd geworden4 ,ook de magtige ,thorn #hg1 ,thor1 ,thunar1 liet weinig1 althans geene duidelijke vereering in onze dagen na4 ,omtrent beiden echter vindt men aangeteekend dat hun trechten toegewijd waren1 en als zoodanig denken wij dus dadelijk aan ,haastrecht1 #hh dat wij reeds hiervoren aan den een of anderen ,aas1 ,haas of god wilden toegewijd zien4 ,al de eigenschappen dezer beide godheden ter neder te schrijven1 zou den lezer welligt vermoeijen en ons te wijdloopig doen zijn2 daarom laten wij hetgeen over ,wodan geschreven werd1 hierbij voorloopig blijven4 ,alleenlijk dit nog van ,thor4 ,hij had een attribuut of wapen1 zijnde een hamer met een korten steel1 mjolner genaamd4 ,de worp van dezen hamer verpletterde en vernielde en kwam na den worp steeds tot hem weder1 volgens ,tydeman4 ,in de kruizen op de boerenwoningen nu1 die ook in den omtrek van ,oudewater nog dikwijls daarop worden aangetroffen1 willen eenige schrijvers eene navolging zien van ,thors hamer1 hetgeen ons echter meer aan een christelijk beginsel doet denken4 #hi ,deze drietallen bepaalden zich ook tot in meerdere zaken4 ,uit den zeer grooten1 zeer interessanten voorraad dien wij van elders hieromtrent zouden kunnen nederschrijven1 vooreerst uit onzen omtrek nog dit3 ,waart gij1 geachte lezer1 ooit op een boeren-vastenavondpartje8 ,indien gij dit bevestigt1 dan kwam men u ook nog ongetwijfeld aanzoeken eens te klinken1 en wildet gij dit verzoek dan niet weigeren1 dan hebt gij1 hun gebruik niet kennende1 nmaal geklonken zooals dit onder ons gebruikelijk is bij dergelijke gelegenheden4 ,dit was hun echter niet genoeg3 gij moest dit nu ook doen zooals het behoorde1 en nog twee malen stooten4 #ij ,indien gij dan naar de reden van dit gebruik gevraagd hadt1 zou men u gezegd hebben3 ,wat reden8 dit hoort zoo2 alle goeije dingen bestaan in drien6 ,wat is de reden8 herhaalt ons welligt de lezer4--,luister2 het drinken op iemands gezondheid1 een toast slaan1 zoo men het noemt1 is van heidenschen oorsprong4 ,zij--de heidenen--dronken reeds de bruine meede of den hoorn met schuimend gerstenat ter eere hunner goden ,sol1 ,mond en ,hertha1 en ,wodan1 ,thor en ,freija kwamen het eerst in aanmerking2 voor ieder werd eens en dus in het geheel driemaal aangestooten en gedronken1 en deze drinkplegtigheid bleef--het laat zich zeer wel begrijpen--wederom het langst bij de boeren aanwezig4 #ia ,het is echter den landbouwer uit de negentiende eeuw onbewust1 dat hij op het vieren van den vastenavond1 die1 zooals wij zagen1 oorspronkelijk heidensch zal zijn1 driemalen klinkende1 tweemalen de navolger is der mythologische gebruiken van zijn heidenschen voorvader4 ,in zekeren zin kan de mythologische schets1 voor zoo ver die n4l4 niet op gissen berust1 reeds beschouwd worden onder de geschiedenis te behooren4 ,zij bevat immers reeds iets van hetgeen hier gebeurd is1 en deze geschiedenis nu is de onbeschreven geschiedenis4 ,het lustte ons echter1 haar de mythologische schets te noemen1 ook deze was immers voor ,oudewater en omtrek de onbeschreven geschiedenis4 ,en zoo is het nu ook bijna uitsluitend gesteld met hetgeen nu volgen zal4 ,dit hoofdstuk toch zal gewijd zijn aan de plaats met den omtrek der zoogenaamde groote kerk tijdens het heidendom in dit oord4 ,gedachtig aan de onbeschreven geschiedenis1 zullen onze mededeelingen vooreerst echter gaan1 tot aan en met de invoering van het ,christendom alhier1 als wanneer de onbeschreven geschiedenis eindigt4 ,als zoodanig dan willen wij de moeijelijke taak op ons nemen1 te bewijzen1 dat daar waar later de ,christen zijne dooden begroef1 eertijds de heidenen er ook de hunnen toevertrouwden1 u wel verzoekende mij bij dit moeijelijk onderwerp met uwe verschoonende aandacht te willen volgen4 ,,bewijzen1 ,,dat ,,de ,,plaats ,,en ,,omtrek ,,waar ,,nu ,,groote ,,kerk ,,en ,,toren ,,staan1 ,,welligt ,,eertijds ,,aan ,,heidensche ,,eerdienst ,,gewijd ,,waren1 ,,er ,,echter ,,stellig ,,eene ,,heidensche ,,begraafplaats ,,was4 a4 ,de ligging aan den ,i,jssel4 ,eerst zij nog opgemerkt1 dat bij de meeste heiligdommen1 eene gewijde tempelbron1 kom of ander water was1 dat tot reiniging diende4 ,mr4 van den ,bergh4 ,reeds poogden wij den lezer een begrip te schenken van waterbevolking en watervereering1 zoowel van elders als van dit oord1 en waarover men gelieve te zien bladz4 #gg-ii1 als ook hier van toepassing kunnende zijn4 ,en hoewel alles1 daar vermeld1 reeds pleit voor genoemde eeredienst1 zijn er1 deze uitgenomen1 nog meerdere bewijzen van stroomvergoding alhier aan te brengen1 en wij zullen die ook aanvoeren1 nadat wij eerst iets gezien hebben1 van hetgeen daaromtrent elders wordt aangetroffen1 zullende dit weder stof tot vergelijking voor ons aanbrengen4 ,het valt ons al dadelijk op1 dat zoovele steden waar men voorvaderlijke gedenkteekenen heeft gevonden1 juist aan rivieren gelegen zijn4 ,hoe komt dat1 geachte lezer8--,zeker1 de aanslibbing der rivieren maakte het oord spoedig voor bewoning geschikt1 en de rivieren verschaften onderling verkeer en welvaart2 doch welligt zal de stroomvereering insgelijks daarmede in verband kunnen worden gebragt4 ,immers1 zij hadden voor die eerdienst zoodanige gehechtheid1 dat de critische van den ,bergh zich er aldus over uitlaat3 #ib ,deze eerdienst was zoo diep bij hen ingeworteld1 dat die nimmer geheel is uitgeroeid kunnen worden1 niettegenstaande de ,christelijke geloofspredikers aanhoudend ten sterkste daartegen ijverden en deze dienst als heidensch en vloekwaardig afmaalden en ook vele wetten daartegen gerigt zijn4 ,men meene echter niet1 dat zij het water zelf als eene godheid vereerden3 zij beschouwden het als de verblijfplaats der goden en daarom heilig1 bijna gelijk als de omtrek der heiligdommen gewijd was4 ,uitgenomen nog een aantal geleerden1 spreekt ook de heer ,tydeman #ic in dezer voege4 ,verder merkt hij op1 dat1 onder de rivieren1 vooral de ,rijn1 de ,rhoer en de ,vecht in aanzien stonden1 terwijl men dacht--aldus vervolgt hij--dat zij door goden werden bewoond1 wier rang zich naar de grootte en voortreffelijkheid dezer stroomen schikte4 ,voornamelijk in de bogten der wateren was het1 dat men offers aanbragt en de mythologische plegtigheden verrigtte4 ,in ,westphalen wijzen de overleveringen nog meeren aan1 van welke men gelooft1 dat zij grondeloos zijn #id1 met andere onderaardsche meeren gemeenschap hebben1 of waarin op sommige tijden een dof onderaardsch geluid wordt gehoord4 ,dikwijls waren deze gewijde wateren met bosch omzoomd of door een prachtig woud gedekt4 ,het groote gewigt1 dat men aan deze waterdienst hechtte1 toonde zich vooral ook daarin1 dat de heidensche kerken doorgaans aan rivieren of meeren gebouwd werden2 dat er bij een heiligdom of bij een gewijd offerwoud geen put1 enz4 mogt ontbreken4 ,nog zeer veel zouden wij kunnen aanhalen4 ,uit het aangevoerde is nogtans reeds voldoende gebleken1 dat de riviervergoding bij de ouden in groot aanzien was4 ,wat kunnen wij nu toepassen op den ,i,jssel1 waaraan de kerk gebouwd is8 ,er werd aangetoond3 a4 ,de omtrek der heiligdommen was geheiligd4 ,welnu1 de ,i,jssel hier als heiligdom beschouwd1 was dus de omtrek geheiligd en daarom eene plaats van vereering4 b4 ,vooral de ,rijn was in aanzien4 ,men denke dat de bevallige ,i,jsselstroom een tak des statigen ,rijns was4 c4 ,dikwijls waren de gewijde plassen met een prachtig woud gedekt4 ,de lezer wete1 dat het schakenbosch er bij lag4 d4 ,en ten slotte3 dat de heidensche kerken doorgaans aan rivieren gebouwd werden1 is juist hetgeen wij voor onze plaats wilden beweren1 in zoo ver namelijk dat wij hier door kerk1 plaats van heidensche vereering verstaan4 ,hier nog bijgevoegd1 dat de plaatsen van heidensche vereering dikwijls in die der ,christenen overgingen1 en men wordt te meer genoopt1 te zeggen1 dat hier zoodanige overgang zal hebben plaats gehad4 ,het is en blijft vooralsnog gissen1 en wij herhalen dus3 welligt was op die plaats een heidensch heiligdom4 ,stelliger bewijzen nogtans zullen wij aanvoeren1 dat die plaats eerst eene heidensche begraafplaats was1 waarin later de ,christen zijne lijken begroef4 b4 ,in den omtrek der ,groote kerk vertrouwden de heidenen hunne dooden4 ,id solum observatur1 ut corpora clarorum virorum certis lignis crimentur4 ,struem rogi nec vestibus nec odoribus cumulant1 sua cuique orma1 quorundam igni et equus adjecitur4--,sepulcrum cespes erigit4 ,tacitus1 de ,mor4 ,germ4 ,levenden en dooden behooren hier toch tot n geslacht1 slechts in tweederlei woning3 in die der werkzaamheid en rust4 ,ds4 ,heldring1 ,opsporing van ,oudheden4 ,al de heidensche volken1 zegt ,tydeman1 stelden een buitengewoon hoogen prijs op eene eerlijke en welvoegelijke begraafplaats4 ,deze mogt niet verkocht of overgedragen worden4 ,ieder graf was als het ware een altaar1 waarbij men de afgestorvenen voortdurend moest huldigen2 en eene begraafplaats te schenden1 was eene groote misdaad4 ,de plegtigheden nogtans waren bij de verschillende godendiensten niet dezelfde4 ,freijer beval het begraven der lijken in grafheuvelen4 ,odin wilde dat men het lijk verbrandde en de asch f in de zee wierp f in eene lijkbus in een ronden grafheuvel bijzettede4 #ie ,bij ,blommaert #if vinden wij o4 a4 nog in dezer voege omtrent heidensche begrafenisplegtigheden gewag gemaakt3 ,uit het geloof aen de ,walhalla1 waer niemand dan gesneuvelden werden toegelaten1 kwam de dood op het slagveld vereerend voor4 ,daerop te vallen was de zaligste dood des ,belgs4 #ig ,hij beschouwde het leven als een proeftijd om tot de zael der onsterfelijken1 de verblijfplaats der goden en walkuren #ih1 te geraken1 en voor niets was hij meer beducht1 dan1 als eene vrouw of een onvrije1 door langdurige ziekte gefolterd op zijn bed te moeten sterven en als deze naer de zael van ,hela #ii te dalen4 ,door deze begrippen geleid1 bragten velen zichzelven1 nadat zij vooraf de wigchelarij daarover geraedpleegd hadden1 met het zwaerd den dood toe wanneer eene hevige ziekte hen overviel1 ten einde alzoo regtstreeks naer de goden te varen4 ,en zoo was het1 genegene lezer3 ,als een van ,bato's kroost1 na lang en smartvol lijden1 ,zijn strijdbijl of zijn zwaard daar doelloos hangen zag1 ,dan kiemde soms de lust van d'aard zich te bevrijden1 ,dan slaakte hij den wensch3 mogt ik het dezen dag6 't ,is eervol1 zei hij dan1 te leven of te sterven3 ,te leven op de jagt1 te sneuvlen op het veld2 ,waarom1 ,walkuren#ih6 moest ik deze gunste derven8 ,groot1 groot toch is het loon te sneuvlen als een held6 ,zie1 daar treedt een priester nader ,met een langen1 witten baard2 ,en de kranke zegt hem3 ,vader6 ,ik ben 't leven moe op aard4 ,nimmer mogt uw uitspraak falen4 ,blusch ik zelf mijn lichttoorts uit3 ,toeven mij ,walhalla's zalen1 ,of neemt ,hela#ii mij ten buit8-- ,hoor dus zegt de priester plegtig1 't ,vooglenheir en 't heilig ros #ajj2 ,vriend1 de goden zijn geregtig1 ,maak uw band met ,midgard #aja los4 't ,voegt den held als held te sterven2 ,dappre1 't is de wil der gon2 ,hela zal u niet verwerven3 ,in ,walhalla is uw loon4 ,een lach omplooit zijn mond2 hij neemt het duchtig wapen1 ,het zware slagzwaard op1 en zwaait het om zich heen2 ,wat dof en hol gekraak6 hij treft zich aan de slapen3 ,het was der goden wil1 zijn lichttoorts was gedoofd4 ,het lijk eens gesneuvelden vorsten1 aldus vervolgt ,blommaert1 werd op een versierd bed gelegd1 en in het beste gewaed of wapenrusting gehuld1 getooid met zwaerd en schild4 ,en uitgestrekt en koud ziet men den held daar liggen1 ,gekleed in wapendos1 en naast hem schild en zwaard2 ,als markbod was hij steeds de voorste in de wiggen #ajb1 ,nu is hij in ,walhal en beter dan op aard4 ,zoo spraken dan welligt de vrienden en allen die hem kwamen bezoeken1 en die gedurende drie nachten en drie dagen #ajc daar de lijkwacht hielden4 ,men bragt den doode dronken toe1 en hief liederen te zijner gedachtenis aan4 ,zoo bijv43 ,het was ,alfadurs wil dat deze held ging scheiden2 ,heft dus den horen op1 wijl hij zich reeds verblijdt ,bij 't roemrucht voorgeslacht4 ,geindigd is zijn lijden2 ,heft1 heft den horen op2 hem zij dees dronk gewijd6 ,dan had eene uitvaert plaets4 ,de doode1 door zyn geslacht en gebueren gevolgd1 werd naer de begraefplaets gedragen1 gewoonlijk 7let wel7 in de nabyheid van het woud of de kerk der landstreek4 ,daer werd het doodenmael gehouden1 het lijk op een houtstapel tot assche verbrand en deze1 in eene lijkbus verzameld1 werd met een zodenheuvel overdekt of in den grond van het gemeen kerkhof bijgezet4 ,deze lijkbrand had gewoonlijk des avonds plaets bij ondergaende zon1 hetwelk microcosmisch voor den dood van ,baldur werd gehouden1 en de plegtigheden1 by de begrafenis van ,baldur gevolgd en zoo juist in de ,edda beschreven1 zullen wel te dezer gelegenheid gevolgd zijn geweest4 ,by den lijkbrand van vorsten of uitstekende wijkingen verbrandde men op den zelfden scheijerstapel met den held ook zijn paard1 en hefte men lofliederen ter hunner eere aan4 #ajd ,en de dagvorstin zonk neder ,en verloor zich achter 't woud1 ,en de bleeke maan steeg teder ,boven bosch en kreupelhout4 ,langzaam vloot langs de ,i,jsselboorden 't ,water tot in de oceaan4 ,en in velerlei akkoorden ,hieven vooglen 't danklied aan4 ,ziet1 een lijkstoet treedt uit 't lommer1 ,en een ros bij toom geleid4 't ,manlijk wezen tuigt van kommer1 ,doch niet een die tranen schreit4 #aje ,hoog1 van uitgelezen twijgen1 #ajf ,is de houtmijt opgeregt2 ,hoog zal dra de vlam ook stijgen1 ,is het lijk er op gelegd4 ,weldra spelen rosse vlammen ,dartel spel met lijk en paard2 ,daarna wordt de asch des krijgshelds ,liefdevol bijeen vergaard4 ,en een grijsaard1 oud van dagen1 ,spreekt intusschen van den held1 #ajg ,hoe hij strijden kon en jagen2 ,alles1 alles wordt vermeld4 ,allen blijven 't doodmaal vieren1 ,allen die genoodigd zijn1 ,en mogt hun geen rouwfloers sieren1 ,geener rouwe was in schijn4 ,weer den horen volgeschonken1 ,nog een lijkdronk ingesteld1 ,ter gedachtenis geklonken ,van den afgestorven held4 ,de heidensche begraefplaetsen--ten slotte--bestonden in grafheuvelen voor enkele personen of voor een gansch geslacht1 en in gemeene begraefplaetsen4 ,zien wij nu wat wij weder voor de punten onzer beschrijving hiervan kunnen toepassen4 ,dat men ook hier prijs stelde op eene heilige begraafplaats1 bleek reeds doordat dezelve aan den ,i,jssel ligt4 ,dat men begroef in de nabijheid van het heilig bosch1 kan ook op deze plaats1 als bij het schakenbosch liggende1 worden toegepast4 ,het sterkste bewijs voor dit hoofdstuk is dit3 ,de heidenen verbrandden hunne lijken1 en was het een persoon van aanzien1 dan werd ook het ros mede verbrand4 ,en ook dit1 geachte lezer1 is ons gebleken in het grijze ,oudewater4 ,zoodanige voorvaderlijke begraafplaats werd er ontdekt in den omtrek der kerk4 ,ach1 wie dacht er echter aan1 toen men1 eenige weken geleden1 op dat gedeelte der oude heidensche begraafplaats waar nu een kaaspakhuis staat1 in laatstgenoemd gebouw den bodem verlagende1 men eene menigte verbrande houtskoolbeenderen1 waaronder de overblijfselen van een paard1 en asch ontdekte8 #ajh ,ach1 wie dacht er aan1 herhalen wij1 dat men de rustplaats schond van--wie weet het--welken dapperen voorvader1 en men de beenderen verwijderde van zijn moedig ros1 dat hem zoo fier welligt rondvoerde door de digte drommen van moordende vijanden8 ,ach1 wie dacht er aan1 toen het werkvolk de deels wel verschroeide doch nog niet geheel verbrande dierenbeenderen--het moet uit de pen--verkocht aan een beenderenkoopman3 dat men overblijfselen verkocht eener heidensche begrafenis8 ,eerst toen een en ander reeds ontruimd en op elkander gereden was1 vernamen wij1 dat zulks gevonden was1 en toch1 wij weten niet welk gevoel ons overmeesterde toen wij daarbuiten op den aardhoop die wezenlijk eerwaardige overblijfselen verstrooid vonden liggen2 toen wij van het vele een stukje geroosterd been en houtskool medenamen om die zorgvuldig te bewaren4 ,welk gevoel overmeesterde ons het meest8 ,was het de interessante ontdekking voor mijne geboorteplaats1 of het gevoel1 overblijfselen te bezitten--hoe nietig ook--van hem die ook eenmaal hier leefde en ontsliep met de zalige hope1 om in ,walhalla den nectar te drinken uit de bekkeneelen van verslagen vijanden2 van hem1 wiens lijk en strijdros eenmaal daar1 in het tegenwoordige ,oudewater1 ten voedsel dienden aan de rosse vlammen van den grooten houtmijt1 hoog opflikkerende langs de bevallige ,i,jsselboorden8 ,wie zegt het8 ,zeker altans1 wij keerden zonderling aangedaan huiswaarts4 ,vraagt gij1 geachte lezer3 ,waar is de heuvel8 waar de urne8--het wederwoord is3 de heuvel is reeds vroeger geslecht1 welligt toen de eerste hut of het eerste huis daarop gebouwd is4 ,en de urne zal waarschijnlijk f verbroken f welligt tot huiselijk gebruik zijn ingerigt4 ,alleen de houtskolen en de beenderen bleven en werden onder de dit jaar opgebrokene bevloering bedolven1 dewijl de industrie van het verkoopen der kalkachtige overblijfselen van dieren en1 helaas6 ook van menschen toen nog niet zoo in gebruik was4 ,wie zal het echter nu nog ontkennen hetgeen aan het hoofd dezes staat3 ,in den omtrek der groote kerk vertrouwden de heidenen hunne dooden4 c4 ,het ,helletje4 ,in den loop der mythologische schets is de godin ,hela reeds menigmalen ter sprake geweest1 het is hier echter de plaats iets meer van deze neder te schrijven4 ,hela is de godin der benedenwereld4 ,zij doodt of vervolgt niet1 zij neemt slechts de zielen in bewaring der menschen die op hun bed sterven1 en houdt ze onverbiddelijk in hare woning vast4 ,zij is half zwart en menschenkleurig1 somtijds geheel zwart2 zij reed op een driebeenig paard rond1 pest en ziekten verkondigend4 #aji ,zij is de dochter van den boozen ,loki en van eene reuzin4 #aaj ,zij was het die ,baldur niet wilde laten gaan nadat hij met misteltein gedood was1 en zij staat alzoo met de dooden en begraafplaatsen in verband4 ,overigens--zegt ,buddingh #aaa--schijnt in de water- en vuurdienst een gebruik bij uitingen te hebben plaats gehad1 waarvan wij meenen dat ook ten onzent nog hoewel zwakke sporen aanwezig zijn1 namelijk dat men de dooden gaarne over een stroomend water1 eene helrivier1 een meer of zoo iets heen voerde1 hetzij dan naar het begrip der ouden naar ,chimle 7den hemel7 of naar het gebied der doodsgodin ,hela4 ,ook nu weder zullen wij bij vergelijking tot zeer interessante gevolgtrekkingen komen4 ,op het oude kerkhof1 aan het zuidelijk gedeelte des torens1 staat een huisje1 het ,helletje genaamd4 ,bij al het voorgaande dat wij reeds van dit kerkhof weten1 herinnert dit ,helletje zoo duidelijk aan de beheerscheres der dooden1 ,hela1 dat hier1 o4 i41 geen twijfel over is1 te meer nog daar men1 zooals werd aangehaald1 de dooden zoo gaarne over een stroomend water voerde2 ook dit toch was de rusteloos stroomende ,i,jssel1 waaraan ook het ,helletje ligt4 ,de geachte lezer nu zal wel begrijpen1 dat daar waar ,hela dus hier eertijds woonde1 waar zij hare heerschappij over de dooden uitoefende3 de plaats ,hela genoemd werd1 en dat de woning of woningen1 hier nader gebouwd1 den naam van de beheerscheres der dooden uit de ,noordsche ,mythologie bleef behouden4 ,indien hij dit aanneemt1 zooals wij dit aannemen1 dan hebben wij ook door dit vertoog een bewijs te meer aangebragt1 dat het kerkhof eene heidensche begraafplaats geweest is4 d4 ,de begraafplaats der heidenen wordt het kerkhof der ,christenen4 ,het voorloopig laatste bewijs1 dat de bewuste plaats vroeger eene plek was waar het stoffelijk overschot der heidenen bewaard werd1 zal nu vermeld worden4 ,alles1 geachte lezer6 wat hiervoren aangehaald is om te bewijzen dat de bewuste plaats wezenlijk eene heidensche begraafplaats was1 wordt versterkt door de zaak die wij nu nog alleen kunnen beoordeelen1 dat die plaats een ,christen-kerkhof werd4 ,omtrent vele plaatsen uit ons dierbaar vaderland is dit reeds ten duidelijkste gebleken4 ,en dit verwondere niemand4 ,de ouden reeds1 zagen wij immers dat zoo veel eerbied betoonden aan het stoffelijk overschot hunner dooden1 en die eerbied was nog geenszins verflaauwd toen de ijverige geloofsverkondigers ook hier het evangelie kwamen verkondigen4 ,deze predikers nu moesten natuurlijk zooveel uitroeijen1 dat met de kerk in strijd was4 ,zouden zij hun nu ook de plaats niet laten waar de assche hunner vaderen rustte en waar zij ook eenmaal hoopten te zijn8 ,neen1 ook hier werd zeer wijsselijk besloten1 ten einde hen te spoediger voor het omhelzen der nieuwe leer te bewegen1 de oude rustplaats der dooden te behouden4 ,daardoor had hij1 de nieuw bekeerde1 immers de zoete hoop1 bij zijne vaderen te rusten1 die1 wel is waar1 in ,walhalla ontslapen waren2 doch beider stoffe zou zich nader toch vereenigen1 alhoewel de ,christenen het begraven van lijken invoerden4 ,en het geschiedde3 de begraafplaats der heidenen werd ook in ,oudewater het kerkhof der ,christenen1 en de assche van heiden en de beenderen van ,christenen zijn beiden langs den ,i,jsseloever vereend1 en weelderig voedt zich het spigtig kerkhofgras met de zwarte aarde die van beiden overbleef4 ,bij het onwetend ontdekken der heidensche begraafplaats1 hiervoren vermeld1 vond men ook een aantal menschenbeenderen4 ,men had er eerbied voor1 en zij werden weder in den grond bedolven onder de nieuwe bevloering4 ,ach1 smaken zij die rust1 die stille rust1 die wij eenmaal ook onze assche toewenschen6 ,denke er zoo ieder over2 wij zagen het immers3 levenden en dooden behooren hier toch tot n geslacht1 slechts in tweederlei woning3 in die der werkzaamheid en rust4 ,,begrafenisplegtigheden ,,voorheen ,,en ,,nu4 ,en wat ik al gaarne bijwoon of niet--men zal mij al zeer ligt bij een ,christelijk feest aantreffen4 ,ook vindt gij mij ligt bij eene begrafenis1 als als ik mijn medemensch ten grave breng4 ,hoewel mijne ziel dan geene vreugde vindt1 zoo is er toch nog eene gedachte in die ure1 welke mij met een zachten vrede vervult1 het is de gedachte3 deze is dan ook wederom ten einde van zijne loopbaan gekomen1 heeft gestreden en geleden en is den laatsten kamp te boven4 ,ds4 ,heldring4 ,het kwam ons niet ongepast voor1 eenmaal aan de begrafenisplegtigheden der heidenen bezig zijnde1 nog iets weinigs daarvan te herhalen en ook nu weder daarna te zien wat wij nog in onzen tijd als gewijzigde heidensche overblijfselen daarvan te beschouwen hebben4 ,bij de heidenen zagen wij1 als iemand het tijdelijke met het eeuwige verwisseld had1 hem dronken ter eere brengen en bezoeken4 ,ook in onzen tijd komt men dikwijls ten sterfhuize om den doode te zien1 en al brengt men hem nu geen dronken meer toe3 de stille traan1 heenbiggelende over de heete wang1 en uw gezegde3 hij was groot en regtschapen zegt niet minder4 ,bij de heidenen had men reeds een lijk-aanvoerder1 die met de regeling der begrafenis belast werd1 ,chrene bedar genaamd4 ,hierin zijn onze woorden grienen1 huilen voor ,chrene1 en bidder voor bedar4 ,de overeenstemming is zeer opmerkelijk4 ,boerenbegrafenissen zijn alhier nog het meest eigenaartig en het meest met het grijs verledene instemmende4 ,ook ,hofdijk maakt hiervan gewag4 ,zie slechts wat hij op bladz4 #ge van zijne ,historische landschappen zegt1 over eene begrafenis der ouden schrijvende3 ,ware het nu spade schemering en niet slechts dalende zonne1 zoodat u de aloude dragt en het voorkomen der ,germanen niet in het oog viel en gij slechts de donkere gedaanten langs u voorbij zaagt gaan--gij zoudt gelooven eene gewone dorpsbegrafenis te hebben aanschouwd4 ,ook thans nog treft u de overeenkomst van het eerwaardig gebruik1 en ,buddingh1 het zelfde onderwerp beschrijvende1 meldt in dezer voege3 dat men bij begrafenissen ook steeds veel prijs stelde 7vroeger en ten platten lande meer dan thans in de steden7 op het beijeren1 op het bombam van klokken1 ten einde daardoor den duivel te verschrikken of van het lijk te houden1 schijnt wel eenigzins ons vermoeden te bevestigen1 dat men ook in het heidendom dat bombambeijeren1 hetzij dan van klokken of hoedanig ook1 gekend hebbe4 ,hoe dit zij3 ook in ,oudewater worden nog zelden de klokken voor lijken van stedelingen1 minder zelden voor gestorven buitenmenschen geluid4 ,als er dan hier een doode is en de familie of betrekkingen willen de begrafenis naar aloud gebruik doen plaats hebben1 dan wordt hij1 zoo men dat noemt1 eerst overluid1 hetwelk zich daardoor opmerkt1 dat men driemaal met eene klok klept die ligt van klank is2 daarna gaat men met groote klokken aan het luiden1 en bij mannelijke dooden is de plegtigheid nu vooreerst hiermede gedaan4 ,is het echter eene vrouw1 die gestorven is1 dan klept men nog eens na het luiden ter onderscheiding4 #aab ,zooals reeds werd opgemerkt1 gaat men dan den doode bezoeken1 en onder het klokkengelui wordt het lijk daarna begraven4 ,dit klokkengelui begint voor de buitenmenschen zoodra men aan de grens der gemeente is1 waar omstreeks het lijk van den wagen wordt genomen en de stad doorgedragen4 ,ook zij die het lijk vergezellen1 volgen dan loopende achter de baar4 #aac ,bezie dezen optogt nu wat nader4 ,zie1 daar gaat nog1 als ten tijde van het heidendom1 de lijkaanvoerder of bidder2 ter zijde van dezen loopt #aad een agent van policie1 dan volgen de dragers met de zwarte lijkbaar1 en daarachter de nabestaanden1 vrienden en geburen1 de mannen met rouwfloers om den hoed1 soms tot aan de knin van achter afdalende1 de vrouwen insgelijks in rouwgewaad met regenkleeden over het hoofd1 waarachter hun aangezigt soms bijna geheel wegschuilt4 ,het gebruik dezer regenkleeden is zeer oud4 ,eeuwen en eeuwen terug droeg men die immer in het dagelijksch leven3 zoodanig hoofdkleed was toen gebruikelijk4 ,men ziet het reeds eenigzins op de teekening eener vrije vrouw uit de #aj;de eeuw1 en de afbeelding eener bejaarde vrouw uit de #ae;de eeuw #aae heeft dit veel duidelijker4 ,hoe de wijze van kleederdragt ook veranderde3 dan1 als men in rouwe gedompeld was1 behield men dit en behoudt men dit nog tot in onzen tijd4 #aaf ,terwijl wij dit opmerken1 zijn wij reeds het kerkhof genaderd1 het stoffelijk overschot wordt in de groeve nedergelaten1 en nadat men nog eenmaal heeft gezien in het graf1 dat weldra de asch des dierbaren afgestorvene zal bevatten1 verlaat men den ,godsakker1 onder luid geween of verborgen smarte1 zooals men hem betrad4 ,weder aan de grens der stad gekomen1 houdt men nu met klokkenluiden op1 en bidder en agent verwijderen zich4 ,men denke echter niet dat men nu zonder bidder is2 neen1 van den eersten dag dat het lijk er was1 wordt naar aloud gebruik de eerste buurman1 naar de stad of beter naar het kerkhof aan wonende1 tot groefbidder benoemd4 ,die belast zich dan met de meeste werkzaamheden aan de begrafenisplegtigheden verbonden1 en bij dien aan huis wordt ook het vetje of doodmaal gehouden4--,doodmaal6 zegt gij welligt1 dit had ook1 zooals hiervoren bleek1 reeds in het heidendom plaats6 en uwe aanmerking is teregt4 ,prikkelt dit welligt uwe weetgierigheid hiervan iets meer te weten1 zoo luister3 ,wat de begrafenismaaltijden en lijkburen onder het heidendom waren1 zegt ,buddingh1 bladz4 #adg1 schijnt ons toe1 te blijken door hetgene ,aug4 ,schrader1 ,germ4 ,myth4 #ahdc 7uit ,boltens ,gesch4 der alten ,ditmarsen1 ,i1 #cae1 enz47 aanhaalt1 welke laatste berigt1 dat het heidendom gewoon was1 na het ter aarde bestellen der asch aan ieder die deze plegtigheid hetzij uit aanverwantschap of nabuurschap had bijgewoond1 een hoorn of houten schaal met bier of andere dranken gevuld1 aan te bieden1 die men eerst ter eere der goden1 daarna ook van den afgestorvene ledigde4 ,bij al het voorgaande wat wij reeds van de begrafenisplegtigheden voorheen en nu met elkander vergeleken en de treffende overeenkomst zagen1 komt de zaak dat de buren er bij waren in aanzien4 ,den buurman toch zagen wij reeds groefbidder2 de buurman spant niet zelden zijne paarden voor den lijkwagen2 bij den buurman vindt ook het lijkmaal plaats1 en waarin bestaat dit--bij de heidenen1 zagen wij1 in bier2 en waarin nog--in brood en bier4 ,het heidendom1 dus zegt ,buddingh nog1 schijnt echter een duidelijk onderscheid gemaakt te hebben tusschen dezulken die aan eene ziekte1 en anderen die in den oorlog of een gevecht overleden of gevallen waren4 ,de eersten werden in het ,noorden ,bior 7ons ,piers7 genoemd4 ,het verschil is hiervoren reeds aangetoond1 doch indien het dus waar is 7waaraan wij niet twijfelen7 dat een buiten het gevecht gestorvene1 piers genoemd werd1 dan verklaren wij daaruit tevens ons ,oudewatersch spreekwoord3 hij is zoo dood als een pier4 ,grootendeels en nu voorloopig genoeg1 hebben wij de mythologie van ,oudewater en omtrek beschreven4 ,voorloopig genoeg1 zeggen wij3 hoe ligt toch zal het plaats kunnen hebben1 dat1 bij het vermelden van historische feiten1 daarin nog mythologische daadzaken zijn doorweven1 die dus met elkander een geschiedkundig geheel zullen uitmaken4 ,alleenlijk noemen wij nu de heksenwaag4 ,bij het schrijven over de natuurleer onzer vaderen1 hopen wij1 zaken te hebben aan het licht gebragt1 die eeuwen hier in dit belangwekkend oord plaats hadden en eeuwen daarna met een onzigtbaren sluijer tijdens het ,christendom waren bedekt1 en toch hebben wij het gewaagd dien sluijer op te ligten en rond te zoeken in den mythologischen chaos van weleer4 ,mogen deze woorden--hopen wij--niet euvel worden opgenomen6 ,indien wij toch1 vr er iets van de ,mythologie dezer belangwekkende plaats in het licht was1 door bestudeerden ons de aanmerking hoorden maken met een spottenden trek op het gelaat2 hoe het mogelijk was8 ,oudewater mythologisch te beschouwen2 dan moet er wel een dikke sluijer over heen gespreid zijn geweest4 ,omtrent vele facta hiervoren vermeld1 zal men ongeloovig de schouders ophalen1 en als zoodanig getroostten wij ons reeds vele aanmerkingen van onbevoegde beoordeelaars4 ,bijna alles echter wat vermeld is1 schreven wij meest op het gezag van geleerden1 en wij maakten voor ,oudewater en omtrek de toepassing1 verkregen--wij durven het zeggen--door langdurige studie en scherp onderzoek2 en wij passen nu gerust de woorden van ,hofdijk toe ook op dit oord3 ,zoo gaat het oude heidendom1 al is het ook met gemaskerd1 met dikwerf gansch verhuld gelaat1 nog altoos onder ons rond4 ,men neme echter in aanmerking1 dat de vermelde daadzaken brokstukken1 niet dan hier en daar verspreidde bouwstoffen zijn van het gebouw1 dat verdwenen is--eene mythologie van ons land4 ,velen hebben reeds met verbazende inspanning hunne krachten aangewend1 die bouwstoffen uit het stof der eeuwen op te rakelen1 echter niet om de mythologie weder in te voeren1 zooals met pedante dwaasheid wel gezegd werd1 doch om leven1 zijn en denken1 nader te leeren kennen van ons roemrucht voorgeslacht waaraan wij zooveel verpligt zijn4 ,dit was dan ook eene onzer drijfveeren1 bij deze beschrijving1 en wanneer later velen uit ons vaderland door het opduiken van mythologische overblijfselen uit het oord hunner bewoning--al is het ook in het oog van velen belagchelijk die in kinderspel enz4 te zoeken--wanneer velen dan hunne bouwstoffen hebben aangebragt1 dan vindt men welligt door schifting1 wrijving en vergelijking daarvan onderling1 het grootste gedeelte weder der mythologie onzer vaderen1 die men voor altijd dacht opgelost in den onstuimigen en woeligen tijd-oceaan4 ,hierdoor zal men dan ook nog betere contrasten kunnen zien tusschen heidensche godendienst en ,christen ,godsdienst2 dan zal het duistere van het heidendom1 dat viel en diep viel1 al sterker en sterker afsteken bij het lichtende ,christengeloof2 dan zullen wij ons nog meer dankbaar gevoelen omtrent de eerste predikers van het ,christendom in ons dierbaar vaderland4 ,alzoo gingen wij dan door met de mythologische beschrijving1 met den ijver van dit onderzoek immers kwam1 zooals wij zagen1 ook allengs de overtuiging van het nut daarvan4 ,de fragmenten die wij opmerkten1 leerden ons zien wat heidensch en verderfelijk is in onzen tijd1 en mede wat onmiskenbaar verhevens tevens zij hadden die in den nacht van ongeloof omdoolden en zich nog niet konden verwarmen aan de koesterende stralen van het gezegende ,christendom2 die fragmenten leerden ons oordeelen over het geheel dat verloren is1--deden ons eindelijk zien1 dat deze plaats of gepaster dit oord reeds vr de invoering van het ,christendom in ons vaderland1 bewoond werd door onze voorouders van ,germaanschen stam4 ,welke echter de namen onzer voorouders in deze oorden waren1 zij ons vergund onder ons geschiedkundig gedeelte te beschrijven1 dat nu aan de beurt is4 ,,geschiedenis4 ,,iii4 ,,namen ,,onzer ,,voorouders ,,in ,,deze ,,oorden4 ,vijf-en-twintig eeuwen terug1 en ,nog lag ,europa woest4 ,de nevel der barbaarschheid ,hing zwaar1 en dunde pas aan 't zuiden voor de schaarschheid ,van enkle stralen lichts1 het oosten uitgestroomd1 ,en boorende in die nacht1 meer dan verwellekoomd2 ,doch 't ,noorden1 overzwermd door onbekende horden1 ,die als het kruid der heide1 ontloken en verdorden1 ,ontstonden1 streden en vergingen op een bom1 ,woest als hun aart1 wild als hun tochten en den toom ,zoo min gewend als zij4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 ,noord-,nerland half in zee ,bedolven1 bood den zwervers oord noch ste ,dan eerst op ,drenthes grond1 waar donkre boschwaranden ,de heuvelige hei belomren tot de stranden ,des ,noorder oceaans4 ,hist4 ,landschappen van ,hofdijk1 blz4 #cd4 ,op denzelfden voet zoude ik u kunnen aantoonen van andere volken1 dat zij van de ,celten gesprooten zijn1 doch deeze zijn de voornaamsten op welke wij betrekking hebben1 en er blijft dus geen twijffel over1 of de ,nederlanden1 die f tot de ,gallien f tot ,germanie behooren1 zijn ook door dezelve bevolkt geworden4 ,de aloude ,staat en ,geschiedenissen der ,vereenigde ,nederlanden4 van ,e4 ,m4 ,engelberts1 dl4 ,i4 blz4 #afh4 ,het is dikwijls voor velen een struikelblok geweest1 als zij de namen hunner voorouders van een oord1 laat staan van een stad of dorp1 wilden bepalen4 ,de volgende redenen zijn voornamelijk hiervoor aan te voeren en moeten in aanmerking worden genomen3 a4 ,van de vroegste bewoning onzes lands bestaan geene oorkonden4 b4 ,men heeft zich dikwijls niet behoorlijk rekenschap gevraagd1 wanneer ons land1 en strenger het oord hunner beschrijving1 voor bewoning is geschikt geworden4 c4 ,daar waar al van vroege bewoning wordt gesproken1 wordt menigwerf die plaats niet juist aangeduid4 d4 ,die dit in later tijden nog eenigzins gedaan hebben1 waren vreemdelingen--meestal ,romeinen4 e4 ,waar die dus inheemsche plaatsnamen noemden1 waren die meestal gelatiniseerd1 en hoewel soms eenige overeenkomst met de tegenwoordige hebbende1 zijn zij dikwijls zeer onkenbaar geworden4 f4 ,vor1 ten tijde van1 en n der ,romeinen verblijf in ons land1 was het bevolkt door een aantal volksstammen1 die elk hun eigen naam hadden1 hetwelk natuurlijk de verwarring vermeerderde1 als men de grenzen hunner bewoning moest aanduiden4 g4 ,hunne woonplaatsen waren daarenboven niet stationair3 nu eens moesten zij die verlaten door overstroomingen1 dan weder door het aandringen van nieuwe1 of gepaster1 andere volksstammen4 ,de aandachtige lezer zal dus met ons de overgroote moeijelijkheid inzien1 iets degelijks te schrijven over de namen onzer voorouders in deze oorden4 ,echter zullen wij een en ander aan dit land en dit oord toetsen4 a4 ,van de vroegste bewoning onzes lands bestaan geene oorkonden4 ,,oudste ,,bevolking4 ,de tijden zijn reeds lange heen gevloden1 waarin1 als men iets van de vroegste vaderlandsche geschiedenis wilde schrijven1 men het eerst gewaagde van de ,friezen en ,batavieren4 ,immers reeds lang voor die volken hier woonden1 hadden andere stammen dit land tot hunne woonstede verkozen4 ,het ware ruwe en wilde volken1 van welke geen oorkonden bestaan1 en dit kan men ook niet verwachten van die woeste kohorten1 die1 hoewel vele deugden bezittende1 die wij dikwijls missen1 toch een natuurleven leidden2--volken1 aan wie kunsten en wetenschappen bijna ten eenenmale onbekend waren1 en1 al hadden zij dus den lust gehad oorkonden of geschiedrollen te vervaardigen1 dan immers stuitten zij op de werktuigen waarmede4 ,hoe duister de bevolking van eenige landen ook wezen moge1 zoo houdt men toch ,azi als het moederland1 en brandpunt dat ,europa bevolkte1 en om dit te bewijzen1 zullen wij voornamelijk ,engelberts' aangehaalden ,aloude staat volgen4 ,de ,celten--zoo worden de oudste volken van bijna geheel ,europa en ook van ons land genaamd--de ,celten waren ,scythische volkeren4 ,deze ,scythiers waren weleer het grootste volk van den aardbol4 ,zooals wij reeds opgemerkt hebben1 woonden zij in ,azi en wel binnen en buiten het gebergte ,imaus in het noordelijk gedeelte van laatstgenoemd werelddeel4 ,eene sterke vermenigvuldiging van hunnen stam was echter oorzaak1 dat zij zich wijd en zijd verspreidden1 en de ,sarmaten en ,celten ontsproten4 ,de ,celten nu trokken door tot aan de ,caspische zee1 vestigden zich in ,perzie1 doch keerden zich voornamelijk naar de ,zwarte zee1 zonden volkplantingen naar ,thracien1 ,macadonie en ,griekenland1 staken van daar over naar de eilanden der ,middellandsche zee1 naar ,europa en ,klein-,azie4 ,in het ,noorden zullen de ,celten door ,moscovien insgelijks in ,europa f vrijwillig f uit noodzakelijkheid gedrongen zijn en1 door den oceaan gestuit1 meer zuidwaarts zijn getrokken1 totdat zij elkander eindelijk ontmoetten1 en alzoo ,europa met inwoners vervuld was4 ,en dit1 geachte lezer1 is de meest waarschijnlijke eerste bevolking van het werelddeel en het land dat wij bewonen4 ,twijfelt men er nog aan1 dat ,europa door bewoners uit ,noord-,azi is bevolkt geworden1 zoo zie verder3 ,dat ,azi reeds vroeg bevolkt was vr andere landen1 weten wij uit de ,h4 ,schrift4 ,ook is het bekend1 dat in ,zuid-,azi reeds vroeg1 zeer vroeg kunsten en wetenschappen op een hoogen trap van ontwikkeling waren1 toen ,n4-,azi1 laat staan andere volken1 nog in diepe onwetendheid begraven lagen4 ,was ,europa dus uit ,zuidelijk ,azi gepopuleerd1 dan hadden zij ook de kunsten en wetenschappen medegebragt die zij reeds hadden4 ,de ,celten nogtans waren wild en ruw1 en hadden dus met de primitieve zuidelijke bewoners weinig gemeen4 ,de ontegenzeggelijke weelderigheid der ,zuid-,aziers daarenboven maakte hen ook voor dusdanige verhuizing minder geschikt1 te minder3 daar hunne liefelijke landstreek met haren schoonen blaauwen hemel zoo een contrast aanbood met het onbebouwde en toen ter tijd meestal mistige ,europa4 ,de ,scytiers van ,noordelijk ,azi echter hadden daarvoor meerdere geschiktheid4 ,de sobere levenswijze die zij leidden1 maakten hen bestand tegen de vele ongemakken waarmede zij hier zouden te kampen hebben4 ,nog zouden wij onder dit hoofdstuk kunnen schrijven over de ,phoeniciers welke zich later waarschijnlijk in het ,z4-,w4 ,europa vestigden--over de ,sarmaten en over hunne begrenzing met de ,celten1 welke laatsten ook1 ter onderscheiding der eersten1 ,scyto-,celten genoemd werden--hoe er door die begrenzing en ondereenmenging weder een andere volksstam1 die der ,finnen1 ontsproot--hoe de ,sarmaten de grenzen van ,europa en ,azi in het ,noorden besloegen1 terwijl ,zweden1 ,noorwegen1 ,denemarken1 ,duitschland1 ,groot-,brittanni1 ,spanje en een gedeelte van ,itali en ,sicilien1 enz4 door de ,celten ingenomen werd2 en hoe zij zich weder uit ,europa onder den naam van ,gallaten 7,gallo ,graecae7 in ,klein-,azi vestigden4 ,genoeg echter1 dat bewezen is1 dat ,europa's bewoners ,celten waren4 b4 ,men moet zich eenigzins rekenschap vragen1 wanneer ons land1 en strenger het oord onzer beschrijving voor bewoning is geschikt geworden4 ,welligt zijn er1 die aanmerking maken1 dat ons land niet is genoemd onder de landen die bekend zijn als door de ,celten bewoond4 ,met gerustheid kunnen wij zeggen3 ons vaderland is door de ,celten bewoond4 ,de vraag is nu echter3 waar en wanneer4 ,te zeggen1 dat geheel ons vaderland door hen bewoond is geweest1 zou groote dwaasheid zijn4 ,men zal zich nog uit onze geologische schets kunnen herinneren1 hoe traag de laagveenwording voortging2 dr dus waar die wording plaats greep--en zij deed zulks in een groot deel van onze provincien--was het onbewoonbaar4 ,laag-veenwording toch en moerassig drassige grond1 zijn aan elkander verbonden1 en de moerassig drassige grond was toen althans niet bewoonbaar4 ,ook de geduchte vijandin--de ,noordzee hebben wij als eene groote hindernis voor eene zeer vroege bewoning leeren kennen4 ,ook van haar kan de vriendelijke lezer zich herinneren1 hoe zij hare schuimende golven over het zuchtende land wierp1 dood en verderf met zich voerende4 ,het zag er dus in dit oord slecht voor zijne bewoning uit3 dit zegt ons de geologie1 en alzoo zal ,oudewater en omtrek wel niet voor der ,celten bewoning zijn geschikt geweest4 ,hofdijk1 onze teregt zoo hooggevierde historicus1 hakt den knoop door1 als hij zegt3 ,eenige eeuwen voor de geboorte van ,christus1 toen de westelijke streken van ,nederland nog moerassige riet- en boschgronden waren1 doorsneden van vele wateren en meeren1 werd alleen slechts een gering deel van het hooger oostelijk land1 het woudvolle landschap dat wij ,drenthe noemen1 bewoond4 ,ruwe volksstammen1 met den algemeenen naam van ,celten of ,voor-,germanen bestempeld1 leefden daar grootendeels van de jacht op de wouddieren3 wilde ossen1 rendieren1 elanden1 beeren1 everzwijnen en anderen1 die er in menigte gevonden werden4 ,van de ,nederlandsche ,celten is echter niets bekend1 en alleen door het ijverig opsporen en onderzoeken der achtergebleven oudheden uit hun tijdvak is men eenigzins geslaagd1 zich een oppervlakkig denkbeeld van hunne levenswijze te vormen4 #aag ,en welke zijn die achtergebleven oudheden1 waardoor men eenigzins geslaagd is zich een oppervlakkig denkbeeld van hunne levenswijze te vormen8--,zaagt gij1 geachte lezer1 ooit in ,drenthe die kolossale steengevaarten die men onder den naam van hunnebedden aanduidt8 ,welnu1 die fluisteren u alsnog van dat geslacht 'twelk eenmaal uit ,azies noorden tot ons kwam2 daaronder rust de assche van hen die wij ,celten noemen4 ,de landbouw kwam eerst zeer laat in het heichtige ,drenthe in gebruik1 en zij is het er nog het minst1 bij onze overige provincin vergeleken4 ,die reusachtige steenhoopen bleven dus daar zoo lang gespaard1 dat men1 door oudheidliefde gedreven1 die heeft laten staan1 en zij nu wel gespaard zullen blijven voor het meer en meer van oudheidliefde gloeijend nageslacht4 #aah ,zooals ,lud4 ,smids meent #aai1 was het eene dame1 ,titia ,brongersma1 die het eerst oudheidkundige ontdekkingen daaronder heeft gedaan1 en wel in het jaar #afhe4 ,uit de van tijd tot tijd daarin gevonden voorwerpen blijkt wijders1 dat f het metaal hun onbekend was1 f dat zij het niet wisten aan te wenden2 hunne wapenen enz41 daarin gevonden1 waren meestal uit vuursteen geslepen1 en daarom noemt men dat tijdvak veeltijds de steenperiode4 ,zoo stonden de zaken1 totdat deze bewoners lang nog vr de geboorte des ,zaligmakers1 door overstroomingen en door uit het ,noorden aankomende volken verdrongen1 bijna of geheel uit deze landen verdwenen en vervangen werden door nieuwe bewoners1 die1 hoewel reeds meer beschaafd dan hunne voorgangers1 toch zeer eenvoudig daarheen leefden4 c4 ,daar1 waar al van vroege1 van ,voor-,germaansche bevolking wordt gesproken1 wordt menigwerf de plaats niet juist aangeduid4 d4 ,die dit dan in later tijd nog eenigzins gedaan hebben1 waren vreemdelingen1 meestal ,romeinen4 e4 ,en waar die dus plaatsnamen noemden1 waren die meestal gelatiniseerd1 en hoewel soms eenige overeenkomst met de tegenwoordige plaatsnamen hebbende1 zijn zij dikwijls zeer onkenbaar geworden4 ,op dit alles1 geachte lezer1 zullen wij1 gelijk gebleken is1 moeten letten om de namen der vroege bewoners van dit oord aan te duiden1 om welke reden wij deze onderwerpen allen bij elkander getrokken hebben2 wij zouden ook zeer moeijelijk elk afzonderlijk kunnen beschrijven1 omdat wij ons nu in deze1 dan weder in eene andere rubriek-aanduiding zullen bevinden4 ,laat ons nu een en ander nog beknoptelijk nagaan4 ,nog digter zou de sluijer1 die over het bestaan der na-,celtische bewoners is gespreid1 zijn1 indien niet de heerschzuchtige ,romeinen1 omstreeks #ej jaren vor des ,zaligmakers geboorte1 ook deze oorden waren komen bezoeken4 ,eerst traden onze vaderen met hen in verdrag1 doch later1 toen de ,romeinen dit niet naleefden1 werden zij al meer tot een staat van slavernij gebragt4 ,onze voorouders nu1 die hen zoo trouw gediend en zelfs tot de lijfwacht van ,romes keizer behoord hadden1 werden dit moede2 de voormalige bondgenooten waren weldra vijanden1 en nu deden zij hun dikwijls door groote nederlagen zien1 dat zij met een dapper volk te doen hadden4 ,door deze en meerdere omstandigheden werd ons land het voorwerp eener meer aandachtige beschouwing1 en wij zeggen het ,wagenaar na3 ware de oorlog met de ,romeinen niet voorgevallen1 wij zouden weinig van ons land en het oord onzer beschrijving weten4 ,julius ,csar1 ,mela1 ,plinius en ,tacitus1 moeten wij het eerst als geschiedschrijvers dezer landen noemen4 ,ofschoon deze nu dikwijls de bewoners dezer oorden regt laten wedervaren1 waren het echter geen ,germanen of ,gallirs die dit geboekstaafd hebben1 en als zoodanig heeft hun schrijven wel eens iets van vleijerij aan die natie tot welke zij behoorden4 ,het waren geen ,germanen of ,gallirs1 zeggen wij4 ,de ,romeinen toch verdeelden ,galli1 dat zich uit ,italie tot ons land uitstrekte1 in drie voorname deelen1 van welke het ,belgisch ,galli het noordelijkste uitmaakte4 ,de ,belgen waren dus ,gallirs4 ,nader heeft men dezen naam alleen op de zeventien provincien toegepast1 en wat het woord ,germanie betreft1 de naam ,germania inferior is de beste dien ik heb kunnen ontdekken4 #abj ,hoever en tot waar nu ,belgisch ,galli en ,germania inferior strekten1 is echter niet met juistheid te bepalen3 dit toch is1 zooals in c4 gezegd werd1 niet juist aangeduid1 wij zouden alleen van het oorspronkelijk vaderland kunnen zeggen1 dat het ten deele tot ,galli doch voornamelijk tot ,germanie behoord heeft en dat de inwoners in taal en zeden met de ,duitschers overeenkwamen1 gelijk zij ook meest uit volkplantingen van deze volken bestonden4 #aba ,het meest maakten de oude schrijvers hun werk als zij den staat van ons land hebben willen aanduiden1 van den loop der rivieren en inzonderheid van den ,rijn4 ,wat wij hiervan door hen weten1 is zoo merkwaardig1 dat ik niet kan nalaten1 het hier neder te schrijven3 ,julius ,csar schreef ten tijde van den ,gallischen oorlog1 omstreeks #ej jaren voor ,christus' geboorte1 van ons land ongeveer dan aldus3 ,de ,maas vloeit uit het gebergte ,vogesus op de grenzen der ,lingonen1 en zich met een zeker gedeelte van den ,rijn1 dat de ,waal genoemd wordt1 vereenigd hebbende1 vormen zij het eiland der ,batavieren1 en valt niet eerder dan #hj1jjj schreden van daar in zee4 ,doch de ,rijn ontspringt uit het land der ,leponten die de ,alpen bewonen1 loopt zeer snel door de landpalen der ,nantuatiers1 der ,helvetiers1 der ,sequanen1 der ,mediomatricen1 ,tribocers1 der ,treviren4 ,wanneer hij dan aan de zee genaderd is1 verspreidt hij zich in verscheidene takken1 en maakt vele groote en kleine eilanden1 voor het grootste gedeelte bewoond door woeste en barbaarsche natien1 onder welke er gevonden worden waarvan men meent1 dat zij van visschen en eijeren leven4 ,eindelijk vloeit hij door verscheidene monden in zee4 ,de oude schrijver ,pomponius ,mela1 een ,spanjaard van geboorte1 en die onder ,tiberius ,caligula en ,claudius leefde1 teekent het volgende aan3 ,de ,rhijn1 uit de ,alpen afdalende1 vormt digt bij deze bergen twee meeren3 het ,veneter- en het ,acronisch meer4 ,hierop langen tijd eenzaam en in eene zelfde kil bestendig voortvloeijende1 wordt hij niet ver van de zee hier en daar verspreid1 doch ter linkerzijde blijft hij dan ook eene rivier1 en totdat hij uitvloeit de ,rhijn--daar hij ter regterzijde eerst eng en aan zich zelve gelijk1 nadat zijne oevers wijd en zijd van-een wijken1 een groot meer uitmaakt1 dat de landen heeft vervuld en ,flevo genaamd wordt4 ,voorts een eiland van den zelfden naam omvattende1 wordt hij wederom enger en ontlast zich in de gedaante van eene rivier in zee4 ,daarna schreef ,plinius secundus3 ,in den ,rhijn zelf is het zeer schoon eiland der ,batavieren en ,caninefaten omtrent #ajj1jjj schreden in de lengte en de andere landen der ,friezen1 ,cauchen1 ,frisiabonen1 ,sturiers1 ,marsatiers1 welke bij elkander liggen tusschen ,helium en ,flevum4 ,dus worden de monden genaamd1 door welke de ,rijn in zee vloeit1 na zich ten noorden in meeren1 ten westen in de rivier de ,maas te hebben uitgestort4 ,door een anderen mond welke tusschen deze beide in is1 behoudt hij eene kleine kil die naar zijnen naam genoemd wordt4 ,terwijl ,tacitus1 die onder ,vespasianus leefde1 eindelijk dit nog aanmerkt3 ,het eiland der ,batavieren werd tot verzamelplaats gesteld om 't gemakkelijk aanleggen1 en was welgelegen om het heirleger en den krijg over te schepen4 ,want de ,rhijn1 vlietende met eene doorgaande kil1 en kleine eilanden omvloeijende1 splitst zich in het begin van het land der ,bataven in twee stroomen1 en behoudt zijn naam en snelheid van loop vandaar hij ,germanie voorbij streeft1 en totdat hij zich met den oceaan vermengt1 langs den ,gallischen oever breeder en zachter heen vloeit1 alsdan met een anderen naam ,waal genoemd wordt4 ,thans verandert hij dezen naam mede in den stroom van de ,maas en komt door den geweldigen mond derzelve zich in denzelfden oceaan uitstorten4 ,zie daar1 geachte lezer1 die weinige dierbare regels1 over den ouden staat van ons land geschreven4 ,hiernaar zijn de oude kaarten meestal zamengesteld1 en hierdoor ontstonden dan ook1 naar de verschillende gevoelens1 zoo veel verschillende kaarten1 en met bewonderenswaardig geduld en studie1 heeft de schrandere ,engelberts dt weten overeen te brengen1 waarin deze oude schrijvers1 zoo het scheen1 verschilden4 ,behalve deze beschrijving bestaan er nog de zoogenaamde reiskaarten van ,peutinger4 ,het was het gebruik der ,romeinsche legerhoofden1 de routen huns legers aan te teekenen langs de door hen gemaakte heirwegen4 ,wanneer hunne legioenen te velde gingen1 #abb werden er kundige lieden afgezonden om naar geschikte plaatsen tot het opslaan van een leger om te zien2 het kamp werd opgenomen1 de gereede weg1 langs welken het leger en de voorraad trekken moesten1 van afstand tot afstand opgemeten en de rust- of standplaatsen aangeteekend4 ,deze noemden zij ,metatores en ,mensores4 ,alles was dus van te voren bepaald1 en de geleiders moesten zich hiernaar gedragen1 ten einde men het leger zoude kunnen aantreffen1 kondschap ontvangen en voorraad toeschikken1 wanneer de noodzakelijkheid het vorderde4 ,hoe gelukkig1 dat wij in het bezit zijn van dusdanige kaarten6 hierop kunnen wij eenigzins ontwaren waar de ,romeinen hunne togten hebben gehad1 en welke plaatsen en plaatsnamen daar nog van overig zijn4 ,de volgende namen vinden wij opgeteekend in de twee heirwegen die van ,lugdunum naar ,noviomagum voerden4 ,de een liep langs den linker ,rijn-oever aldus3 #a7 ,van ,lugdunum over het #b7 ,praetorium ,agrippinae uit tot #c7 ,matelo1 #d7 ,albamanis1 #e7 ,niger ,pullus1 #f7 ,lauri1 #g7 ,fletio1 #h7 ,lev fanum1 #i7 ,carvo1 #aj7 ,castra ,hercules1 #aa7 ,noviomagum4 ,laat ons nu zien hoe deze plaatsnamen bij eenige verschillende schrijvers worden uitgelegd4 #a4 ,lugdunum willen ,bertius1 een beroemd landbeschrijver1 en ,s4 van ,leeuwen als het tegenwoordige ,leiden aanduiden4 ,menso ,alting houdt het echter voor ,loegsduinen of ,loosduinen4 #b4 ,prtorium ,agrippin is1 volgens ,bertius1 ,menso ,alting en ,s4 van ,leeuwen1 ,roomburg4 #c4 ,matelo wordt door ,bertius gehouden voor ,koudekerk2 ,van ,leeuwen houdt het voor ,rhijnsburg2 ,van ,loon heeft nog eene andere meening4 #d4 ,albaminis is ,alphen bij ,bertius en van ,leeuwen4 #e4 ,niger ,pullus--,woerden1 ,bertius en van ,leeuwen4 #f4 ,lauri is ,leerdam1 naar ,cluverius en van ,leeuwen4 #g4 ,fletio--,vleuten bij ,utrecht1 volgens ,bertius en van ,leeuwen4 ,alting plaatst het tegenover ,vleuten4 #h4 ,levae fanum voor ,leeuwen1 volgens ,bertius en van ,leeuwen4 ,alting nogtans houdt daarvoor ,wijk bij ,duurstede4 #i4 ,garvo is volgens van ,leeuwen1 ,grave2 ,bertius denkt aan ,grave of ,kille2 ,alting aan ,rawijk4 #aj4 ,castra hercules houdt ,alting voor ,malburg2 van ,leeuwen voor ,erkeles4 #aa4 ,naviomagum voor ,nijmegen1 bij alle ons bekende schrijvers4 ,de andere weg liep aan1 tot en over de ,maas aldus3 #a7 ,lugdunum1 #b7 ,forum hadriani1 #c7 ,flenum1 #d7 ,table1 #e7 ,caspingium1 #f7 ,grinnis1 #g7 ,ad ,duodecimum1 #h7 ,noviomagum4 #a4 ,lugdunum4 ,zie over de oude ligplaats hiervoren4 #b4 ,forum hadriani is1 volgens ,bertius en ,van ,leeuwen1 ,voorburg4 #c4 ,flenum1 volgens ,bertius3 ,delft4 #d4 ,table zou1 volgens ,bertius en van ,leeuwen1 ,alblas zijn4 #e4 ,caspingium is ,giessen naar ,bertius2 ,giessenburg naar ,van ,leeuwen1 en ,asperen naar ,alting4 #f4 ,grinnis is ,rhenen volgens ,cluverius en van ,leeuwen1 doch ,menso ,alting houdt het voor ,gorcum4 #g4 ,ad ,duodecimum1 duizend passen boven ,lewen volgens ,alting2 echter ,wageningen bij van ,leeuwen4 #h4 ,noviomagum4 ,zie hiervoren4 ,terwijl het gevoelen van den schranderen ,engelberts globaal hierop nederkomt3 ,men kan1 totdat men nadere ontdekkingen doet1 opmaken1 dat de eene weg over 't ,huis te ,britten1 ,leiden1 ,alphen1 ,woerden1 ,utrecht1 niet ver van ,wijk bij ,duurstede en ,wageningen heeft geloopen tot aan ,nijmegen1 en de andere aan den zuidkant over ,voorburg1 ,kralingen1 #abc ,alblas1 ,asperen1 en zoo over de ,waal naar ,nijmegen4 ,hoe nu1 geachte lezer1 wijs te worden uit zoo vele verschillende meeningen8 ,tot hier hebben wij u dan ook willen brengen om te bewijzen1 dat1 zooals in e gezegd werd1 de plaatsnamen gelatiniseerd werden1 en dat1 al hebben zij dikwijls nu nog eenige overeenkomst met de tegenwoordige1 zij echter zeer onkenbaar geworden zijn4 ,hoe het zij1 wij laten ons over de duisterheid der tabulae peutingerianae1 zooals die ook genaamd werden1 niet in gissingen4 ,wat ons echter daarvan bij alle schrijvers bleek1 is1 dat de heirbaan1 die langs den linker ,rijn-oever liep1 ook in den omtrek van ,oudewater lag4 ,tusschen ,montfoort en ,oudewater1 echter het digtst bij eerstgenoemde plaats1 wijst men nog nu ten dage een stuk bouwland aan1 dat de hooge ,waard genoemd wordt4 ,daar stond eenmaal eene ,romeinsche sterkte1 en menig overblijfsel van dat magtige1 vroeg beschaafde volk werd in later jaren gevonden1 als onmiskenbaar bewijs dat eenmaal de ,romeinen er geweest waren4 #abd ,op bladz4 #adb maakt ,smids in zijne ,schatkamer nog aldus van die plaats gewag3 ,voorts heeft hier weleer eene ,romeinsche sterkte gestaan1 terwijl zulks hare hoogte aanwijst behalve de opgedolven munten1 steenen en allerlei gebroken vaatwerk1 in eene groote menigte nu en dan weggehaald4 7,buchelius over ,heda1 bladz4 #bbi47 ,en telken jare nu als de koesterende lentezon den landman noopt zijne zaden aan den akker toe te vertrouwen1 en hij de ploeg bot schaart op de scherven van ,romeinsch huisraad1 die ons als toeroepen3 zoo verkeert weldra alle aardsche grootheid in ellendig puin1--hoe weinig denkt hij er dan aan1 dat daar eenmaal de trotsche ,romeinsche adelaren geplant waren op der ,bataven grond4 ,doch ook nu hebben wij de regelen van ons prospectus ontvouwd3 dat de bevallige boorden des ,i,jssels weleer door de ,romeinen bewoond werden4 f4 ,vr1 ten tijde van1 en n der ,romeinen verblijf in ons land was het bevolkt door een aantal volksstammen1 die ook elk hun eigen stamnaam hadden1 hetwelk natuurlijk de verwarring vermeerderde1 als men de grenzen hunner bewoning moest aanduiden4 g4 ,hunne woonplaatsen waren daarenboven niet stationair3 nu eens moesten zij die verlaten door overstroomingen1 dan weder door het aandringen van nieuwe volksstammen4 ,zeker1 er waren in ons land een tal van stammen van verschillenden naam1 ofschoon zij godsdienst1 zeden en levenswijze met elkander gemeen hadden4 ,de voornaamsten daarvan waren de groote en kleine ,friezen en de ,batavieren1 waaraan de ,tubanten1 de ,bructeren1 de ,sicambren1 ,chamaven1 ,gugernen1 ,toxandrirs1 ,caninefaten en ,sturiers grensden1 terwijl de ,trivieren1 ,eburonen1 ,condrusen1 ,tongeren1 ,aduatiken1 ,nerviers1 ,atrebaten1 ,menapiers en ,morinen zich zuidelijker gevestigd hadden4 #abe ,was het1 geachte lezer1 reeds zoo moeijelijk1 heirwegen op te sporen1 die toch in den bodem zekere sporen hebben nagelaten1 die men dikwijls zien en betasten kan1--hoeveel te moeijelijker moet het dan zijn de plaats aan te duiden van zoovele stammen1 verschillend in naam2 die niet altijd zekere sporen van bijzondere stammen hebben nagelaten1 en wier woonplaats daarenboven niet stationair was1 om de redenen in g hiervoren aangetoond4 ,men kan dus ligt nagaan1 dat wij ook voor de verschillende oorden waarin men deze stammen plaatst1 een magt van schrijvers en schetskaarten zouden kunnen aanhalen1 doch wij hopen1 met de reiskaarten dit overbodig te hebben gemaakt4 ,slaan we dus meer bepaald ons oog op dit oord4 ,dat hier heidenen gewoond hebben1 is reeds uit onze ,mythologische schets van ,oudewater en omtrek op meer dan eene plaats ten duidelijkste gebleken4 ,ook behoeven wij dus hierom er niet bij stil te staan3 hoe sedert het verblijf der ,celten in ons land deze streek geschikt werd ter bewoning1 en hoe er reeds toen ter tijde ,oudewaarden bestonden1 waarover wij naar de geologische schets zouden kunnen verwijzen4 ,genoeg1 het was bewoond2 de vraag is dus3 door welken stam of welke stammen8 ,achter ,tacitus' historie1 vertaald door den drossaert ,p4 ,c4 ,hooft1 vindt men eene verklaring eeniger namen van ,,volken en steden1 die in de boeken van ,tacitus worden gelezen1 gesteld naar het gevoelen1 de bewijzen en gissingen van ,p4 ,cluverius1 ,p4 ,ferrarius1 ,m4 ,a4 ,baudrand en andere landbeschrijvers4 ,zien wij nu eerst wat die van het eiland der ,batavieren zeggen in hun tijd1 nadat wij vroeger gezien hebben wat de oude schrijvers daarvan gezegd hebben4 ,batavia is het eiland der ,batavieren1 dat van den ,rhijn en de zee werd omringd1 te weten van den ,rijn1 daar zich die bij ,schenkenschans in tween splitst1 behoudende de eene tak zijn zelfden naam1 terwijl de andere tak de ,waal genoemd wordt1 en die daarna ook de ,merwe heet1 en eindelijk bij ,rotterdam de ,maas genoemd wordt1 totdat zij voorbij den ,briel in zee loopt4 ,dit eiland begreep een klein gedeelte van het land van ,cleef1 een gedeelte van ,gelderland1 de provincie ,utrecht en een groot deel van ,holland1 met de volgende steden3 ,huessen in het land van ,cleef1 ,tiel1 ,buren1 ,culenborg in ,gelderland1 ,wijk bij ,duurstede1 de stad ,utrecht en ,montfoort in het ,sticht van ,utrecht4 ,voorts ,asperen1 ,heukelum1 ,leerdam1 ,vianen1 ,i,jsselstein1 ,gorinchem1 ,nieuwpoort1 ,schoonhoven1 ,gouda1 ,leiden1 ,rotterdam1 ,schiedam1 ,vlaardingen1 ,delft en andere steden in ,holland4 #abf ,oudewater1 geachte lezer1 wordt hieronder niet genoemd1 doch indien wij nagaan1 dat de plaatsen uit den omtrek worden aangeduid1 en juist ,oudewater1 dat daar tusschen ligt1 niet1 dan aarzelen wij geen moment1 ,oudewater onder die andere steden in ,holland te noemen en alzoo ook deze plaats te rangschikken als vroeger op het eiland der ,batavieren gelegen hebbende4 ,op bladz4 #d verbeteren zij dan ook dadelijk hunne onvolledigheid1 en door dit na te schrijven zijn dan ook onze voorouders in deze oorden volgens hen genoemd4 ,de ,caninefaten1 lezen wij daar1 was een volk1 dat een gedeelte van het eiland der ,batavieren bewoonde1 te weten aan den oever des ,rijns van ,batovodurum of ,wijk ,duurstede tot ,lugdunum of ,leiden1 begrijpende 't gewest daar nu ,culenborg1 ,i,jsselstein1 ,montfoort1 ,oudewater1 ,woerden en ,gouda ligt4 ,mogten die geleerden dwalen1 wij nemen het niet op ons1 hoewel ook wij niet zonder grond meenen1 dat de ,caninefaten eertijds mede op de plek woonden van het tegenwoordige ,oudewater4 ,gelijk de magtige baren des ,oceaans de krachtige duinen aan den oever allengs naderen1 en met immer toenemend geweld eindelijk deze zonderlinge zeereuzen1 die de oceaan zelf heeft geschapen1 weder vermeesteren en1 gelijk ,saturnus zijne kinderen1 verslinden3 zoo ook bruisten de woeste volksstammen uit het noorden1 het oosten en het zuiden1 vooral in de vierde eeuw1 aan op der ,batavieren grond1 en namen de volksstammen der ,batauers1 ,caninefaten en vele anderen als het ware in hun magtigen schoot op1 en deden hen eindelijk geheel verdwijnen van het wijd uitgestrekt schouwtooneel1 waarop de volken hunne rollen wisselen onder oneindige verandering in magt en vernedering1 onder weligen voorspoed en diepen val4 ,slechts hier en daar vinden wij onder ,julianus de afvallige nog eenige gezinnen die wijzen kunnen op hunne voorvaderlijke afkomst1 en hoewel zij1 die den krijgsmansstand kozen1 onder de ,romeinsche veldteekenen nog altijd hun ouden roem als lijfwachten behielden1 en zelfs ,constantinus in het nieuwgebouwd ,constantinopolis beschermden1 moesten degenen1 die vlijtig hunne akkers beploegden1 weldra onderdoen voor deze woeste indringers4 ,vooral drie groote volkstakken1 even als de vroegere van ,germaanschen oorsprong1 en in zeden en gebruiken weinig van elkander verschillende1 treffen wij in de vierde eeuw onzer jaartelling aan1 als bezitters van het roemruchte eiland der ,batavieren--waaronder1 zooals wij nu weten1 ook de plaats van het tegenwoordig ,oudewater behoorde4 ,slaan wij het oog naar het zuiden1 dan zien wij de moedige ,franken naderen en zich uitbreiden van ,gallie over ,belgien tot aan de boorden des ,rijns4 ,van het oosten dagen de ,saxen op1 ontplooijen hunne benden over ,gelderland en ,overijssel1 en stuiten ter linkerzijde tegen de fiere en moedige ,friezen1 die als hechte rotsen in den woelenden tijdstroom nog daar staan voor ons oog en de eerbiedwekkende telgen zijn van den krachtigen ,scandinavischen eik 7volgens de aloude stamsage7 door 't volkshoofd ,frizo geplant aan de barre kusten der ,noordergolven4 ,en in dezen ontzaggelijken volkschaos welke in die dagen op der ,batavieren grond dooreenwoelde1 kiemde een toekomstig volksbestaan1 eene magt1 die wel is waar eerst na eene voortgaande ontwikkeling van eeuwen eene hooge mate van perfectie zoude bekomen1 doch dan ook na langzamen vooruitgang een zoo hecht geheel vormde1 dat krachtiger naburen er voor beefden en het zwaard bot schaarden op ,nederlands beukelaar1 de beschermer van vrijheid en onafhankelijkheid4 #abg ,in de vierde eeuw was ,nederland alzoo bezet door de drie groote germaansche stammen3 ,friezen1 ,saxen en ,franken1 in wier langzame verbinding en geheele of gedeeltelijke zamensmelting de grondslag van onzen volksaart moet worden gezocht1 en aan wie behoort te worden gedacht1 wanneer er sprake is van onze voorouders4 ,wat er hier of daar welligt van de oude stammen nog overig was1 loste zich in de hoofdstammen op4 ,zoo ging het ook met de kleine stammen1 later ingedrongen1 b4v4 zoo men wil1 de ,slavische in ,zuid-,holland en die der ,angelen op de ,veluwe4 #abh ,zoo stond het1 mijne lezers1 met het volk en dus ook met de namen onzer voorouders in deze oorden1 die wij van nu aan tot op een zekeren tijd niet meer onder een bijzonderen naam kunnen aanduiden4 ,tot meerdere completering van de namen onzer voorouders zij nog vermeld1 dat ,oudewater en zijn onderhoorig land nog op het einde der dertiende eeuw aan het bisdom van ,utrecht gehoord heeft4 #abi ,alzoo waren zij toen ook ,utrechtenaars of ,stichtschen4 ,in onses ,heeren jaren twalfhondert en tachentig1 in den avont der feesten ,sinte ,pauwels in den wijnter #acj 7#bd ,januarij #abhj7 is het echter aan ,holland verpacht en wel aan ,noord-,holland4 #aca ,toen waren zij dus ,noord-,hollanders4 ,de verschillende namen1 die zij gehad hebben bij verschillende innemingen der plaats1 en indeelingen des lands1 gaan wij voorbij2 alleenlijk herinneren wij nu1 dat ,oudewater thans is1 een deel van het dierbare ,nederland en gelegen in ,zuid-,holland4 ,onze naam is dus ook nu ,nederlanders1 ,zuid-,hollanders en ,oudewaterschen4 ,,zeden ,,en ,,gewoonten4 ,doch uwe belangstelling1 mijn lezer1 waarborgt mij1 dat in uw gemoed het betere beginsel spreekt1--dat het u een lust is1 u soms te stellen te midden van de geslachten der voortijden en rondom u ziende1 een oog te slaan in de eigenaartigheden huns levens4 ,hofdijk1 ,historische landschappen1 blz4 #fa4 ,eenmaal gevestigd1 werd dat ,christendom het groote middel ter beschaving des volks1 en wat meer zegt1 tot deszelfs zedelijke en godsdienstige ontwikkeling4 ,rooijaards1 ,invoering van het ,christendom1 blz4 #cga4 ,het zou een arbeid van een verbazenden omvang zijn1 onzer vaderen zeden en gewoonten1 in alle fijnheden te willen schetsen3 wij willen het dus doen in overeenkomst met dit boek1 uit de volgende oogpunten3 a4 de zeden en gewoonten der heidenen1 voor der ,romeinen komst4 b4 na hun verkeer met hen4 c4 de invloed van het ,christendom er op2 en die van d4 den handel en de tegenwoordige communicatie4 a4 ,zeden en gewoonten onzer voorouders vor der ,romeinen komst4 ,op bladzijden #adg en #adh is reeds vermeld1 dat al de heidensche stammen1 daar opgesomd1 hunne levenswijze1 godsdienst en zeden met elkander gemeen hadden1 en dus ook de bewoners van dit oord4 ,schetsen wij dus de zeden en gewoonten van dit oord1 dan doen wij het ook onvermijdelijk van allen2 dit kan niet anders1 hoe wij ook plaatselijk zouden willen zijn4 ,het waren krachtige1 sterke voorzaten1 die eenmaal ons oord ter woon verkozen4 ,zij kleedden zich veel in de vachten van door hen gedoode wilde beesten1 en was dit dan van een woudstier1 dan gaven de daarop gelatene horens bij hun lang gebaard aangezigt hun een woest aanzien1 hetwelk echter zeer door hun zacht blaauw oog werd getemperd4 ,in hunne ziel waren daarenboven een aantal deugden die bij ons1 helaas6 niet meer zoo menigvuldig worden aangetroffen4 ,in hunne jeugd waren zij ingetogen1 in het huwelijk kiesch en eerbaar4 ,was het dus wonder1 dat zij sterk waren en krachtig1 en daardoor geducht in den oorlog8 dat gezondheid en onschuld van geslacht tot geslacht onder hen werd voortgeplant8 ,de matigheid in drank1 en het beteugelen in den lust tot het spel1 liet bij hen wel eens wat te wenschen over1 en hierdoor ontstonden dan meermalen twisten1 die echter spoedig door hunne verzoenende inborst weder bijgelegd werden4 ,zij leefden meer naar gewoonte dan naar wetten1 hetwelk de dichter zoo kernachtig uitdrukt3 ,gewoonte was een wet en overlevring1 ,was geschiednis4 ,vooral de gastvrijheid1 liefde voor den ouderdom en voor hunne woonstede waren bij hen gewone deugden4 ,godsdienst en levenswijze waren naar de natuur ingerigt1 en weelde was hun bijna of in het geheel niet bekend4 b4 ,onzer vaderen verkeer met de ,romeinen4 ,reeds lang nadat de ,romeinen hier verkeerden1 waren alle gebruiken nog op voorvaderlijke wijze bij de hier wonende stammen4 ,langzaam echter1 nadat zij de meer verfijnde manieren1 de weelde der zuidelijke overweldigers zagen1 leerden zij die ook genieten1 de eerste trap van weelderiger zingenot was daargesteld en werd steeds meer en meer betreden4 ,het had nogtans ook zijne voordeelige zijde1 het verkeer met de ,romeinen4 ,zij teekenden feiten en daden in hunne geschiedrollen op1 die anders zouden verloren zijn1 en van hen leerde men wetenschappen en kunsten4 ,twee door hen gestrooide kiemen dus zouden later sterk ontluiken3 die van wetenschap en weelde4 c4 ,de invloed van het ,christendom op de zeden4 ,hoe verfijnd men echter reeds eenigzins geworden was1 men bleef toch altijd nog heiden4 ,eindelijk echter werd ook voor onze gewesten het licht ontstoken van den eenigen waren ,god4 ,de gewesten waren rijp daarvoor1 en het heidendom viel4 ,wel bleven sommige gebruiken gewijzigd voortduren en doen zij dit zelfs nog1 zooals uit de ,mythologie bleek3 het ,christendom werkte desalniettemin heilzaam op de gemoederen der menschen1 dus ook op zeden en beschaving4 ,het was dan ook wederom het ,christendom1 dat later de kruistogten in het leven riep en weder ontzaggelijk voordeeligen invloed op beschaving uitoefende4 d4 ,de handel en tegenwoordige communicatie in betrekking op zeden en beschaving4 ,wat is er in ,oudewater nu nog van de zeden der vroege bewoners over8 ,van hunne gebruiken hebben wij dit in de ,mythologische schets zoo volledig en geregeld mogelijk beschreven4 ,zeker1 de poorteren dezer voormalige veste hebben het dikwijls getoond1 dat de oude moed der ,caninefaten nog in hen was bij verschillende gelegenheden1 en wij twijfelen er niet aan3 zoo ,nederland in gevaar was1 ,oudewater zou nog zijn ouden geest niet verloochenen4 ,ook de eenvoud der zeden bleef hier in aanzijn toen naburige plaatsen die reeds lang hadden afgelegd4 ,ook ,j4 van de ,capelle 7,bosdijk7 maakt elders van den prijzenswaardigen eenvoud in ,oudewater gewag1 en1 niet waar8 eenvoud en gepaste gemeenzaamheid van welgestelden met hunne minderen1 dit is waarlijk schoon en ware grootheid4 ,spoedig echter zal ook deze schoone eenvoud verdwijnen1 en alhoewel ,oudewater nog kan wijzen op zeer oude familin die hier reeds eeuwen stationair zijn1 wordt de zeer bekende ,oudewatersche eenvoud en voorvaderlijke gastvrijheid al meer en meer zeldzaam4 ,dit betreuren wij4 ,niet dat wij niet van vooruitgang houden3 zoo iemand dan zijn wij er voor2 doch wij wenschen3 mogte eenvoud van zeden met ontwikkeling van beschaving en wetenschap zamen gaan6 ,wat is de reden8 ,de handel en gemakkelijke communicatie4 ,door het eerste hebben ook de handeldrijvende bewoners verkeer met andere natin1 en maken zich hunne zeden eigen1 en door de gemakkelijke communicatie van steden en steden en landen en landen zal eens welligt de tijd aanbreken1 dat alle nationaliteit der meeste ,europesche staten zich heeft opgelost1 in den aanlichtenden horizont en den grootschen naam van vereenigde en algeheele ,europesche beschaving1 en ook voor die toekomst1 voor dat blijde verschiet herhalen wij3 mogte eenvoud van zeden1 met ontwikkeling van beschaving en wetenschap zamengaan6 ,,opkomst ,,en ,,ontwikkeling ,,der ,,stad4 ,oudewater en omtrek1 wat moet gij ook schoon geweest zijn in uwe oorspronkelijke trotsche woestheid1 toen gij het eerst bezocht en bewoond werd door ons roemrucht voorgeslacht6 ,wat moet gij u grootsch vertoond hebben met uw woud1 dat zich zoo fier in den blaauwen aether zal hebben geteekend6 ,wat zal de ,i,jssel met zijne kabbelende golven1 als een breed lint in uwen bodem liggende1 een prachtig effect gemaakt hebben6 de ,i,jssel1 onbelemmerd daarhenen vlietende1 omzoomd met een heir van planten en bevolkt door veelkleurig geschubde bewoners4 ,ook gij1 waardlanden1 moet der beschouwing waardig en in overeenstemming met het landschap geweest zijn6 gij1 die door uwe hoogere ligging--veroorzaakt door den stroom waaraan gij ligt--ten weelderigen groei verstrektet aan boom en heester en plant4 ,deze oude waarden1 geachte lezer6 waren het dan ook1 zooals wij u reeds opmerkten1 waarop onze voorouders hunne hutten bouwden1 en die den naam aan de plaats onzer beschrijving zullen hebben gegeven4 ,aan deze moet dus nu weder gedacht worden1 de opkomst en ontwikkeling van ,oudewater beschrijvende4 ,zien wij dus nu eenigzins1 hoe de plaats van het tegenwoordige ,oudewater tijdens zijne eerste bewoning in de eerste eeuwen zich zal vertoond hebben4 ,het oord onzer beschrijving tot aan de eerste bescheiden4 ,het laat zich al zeer gemakkelijk begrijpen1 dat daar waar op de waarden boomen stonden1 deze hinderden tot het bouwen van woningen1 en alzoo uit den weg moesten geruimd worden4 ,zoodanige uitgeroeide bosschen werden veeltijds rode geheeten4 #acb ,in het tegenwoordige ,oudewater zijn twee straatnamen3 de ,roodstraat en het ,roodzand4 ,de eerste loopt naar den ,i,jssel1 en de tweede ligt langs genoemde rivier4 ,in onze geologische schets hebben wij gezien1 dat de benaming niet kan voortspruiten uit alluviaal roodzand4 ,dewijl deze nu juist tot en langs den ,i,jssel voeren en wel daarenboven nog grenzen aan het oude heidensche kerkhof1 reeds door ons beschreven3 is het zeker1 dat die twee straten op oude waarden gebouwd zijn2 hoogst waarschijnlijk zijn daar bosschen uitgeroeid 7uitgerooid zegt het landvolk7 en werden zij daarom rode genoemd1 dat later in ,roodstraat en ,roodzand zal overgegaan wezen4 ,dikwijls zelfs noemt men die straten nog ,rooistraat en ,rooizand1 hetwelk ons denkbeeld van uitroeijen1 uitrooijen te meer schijnt te bevestigen4 #acc ,de ,friezen1 ,batavieren1 ,caninefaten of welke ,germaansche stammen ook1 die eertijds ons land bewoonden1 hadden echter nog geene steden4 ,moedig van aart als zij waren1 beschouwden zij het hunner dapperheid onwaardig en hunner gezondheid nadeelig1 zich achter vestingmuren op te sluiten2 zij bouwden dus hunne woningen niet aan elkander4 ,de gedaante hunner woningen was somtijds vierkant of lang vierkant1 meestal echter rond4 ,dit toch blijkt ons ten duidelijkste uit de afbeeldingen der ronde ,germaansche woningen1 op de zegezuil van keizer ,antonius1 welke nog te ,rome bewaard wordt4 #acd ,de reden waarom men die gewoonlijk rond maakte1 is1 dat de zoodanigen het sterkst waren2 dat zij in den minsten omtrek de meeste ruimte hadden1 minder leden van het weder en ook warmer waren4 #ace ,hunne ronde stulpen1 waarmede van ,loon ze vergelijkt1 waren gebouwd in dezer voege3 ,in de aangewezen ruimte staan hier en daar palen1 die een kring daarstellen2 daartusschen nu werden teenen gevlochten zooals onze landbouwers nog wel hunne horden maken1 waarin natuurlijk de ruimte van eene of meerdere deuren werd uitgespaard3 dikwijls toch hadden zij twee deuren naast elkander4 ,dit geraamte1 of zoo gij liever wilt dit vlechtwerk1 wordt van buiten bestreken met koemest en kleiaarde3 het vervaardigen van steen toch was hun nog geheel onbekend1 en nogtans gebruikten zij reeds die bouwstoffe1 die rivierbezinking1 die wij in onze geologische schets zagen geschikt te zijn tot het bakken van rooden steen4 ,nadat de sparren er op aangebragt zijn1 wordt de kap voltooid door het dekken met riet en stroo1 hierin eene opening latende die tot schoorsteen dient4 ,ook van binnen werd het vlechtwerk hunner woningen met aarde bestreken4 ,de geachte lezer denkt bij het lezen van de beschrijving dezer woningen1 dus alligt aan de veehokken1 die1 nog op deze wijze vervaardigd wordende1 eene voorvaderlijke woning in het klein voorstellen4 ,hunne opperhoofden nu hadden ook zoodanige woningen2 alleen zullen zij wat netter bearbeid1 wat ruimer en hooger geweest zijn4 ,dt weten wij althans uit ,tacitus1 dat de wanden van sommige gebouwen van binnen met witte blinkende potklei wel bestreken werden4 ,somtijds doorkneedden zij dezelve met aarde van verschillende kleuren1 waardoor de muren zich als geschilderd met bonte aderen en vlakken niet onaartig moet voorgedaan hebben4 #acf ,verder waren alle woningen met palen en horden afgezet1 en ook dit vinden wij nog bij onze landbouwerswoningen weder1 hetzij met slooten1 hetzij met uit teenen gevlochten horden en hagen4 ,onze voorouders namen dien maatregel1 opdat het vee hunne stolpen niet zou beschadigen4 #acg ,en zoodanige hutten denke zich nu de vriendelijke lezer ook te dien tijde in ,oudewater en omtrek4 ,het ,markveld bij ,oudewater4 ,hun eigendom werd verdeeld zooals nog ten onzent3 in roerende en onroerende eigendommen4 ,de voorname roerende have in de oudheid was vee1 huisraad1 wapenen en kleederen4 ,onroerende bezittingen4 ,bij alle volken1 hetzij deze bij hunne kudden en jagt leven of landbouwers zijn1 is het bezit van roerende goederen gevestigd4 ,niet zoo gaat het met den grondeigendom4 ,herders en jagers trachten naar gemeen eigendom2 landbouwers integendeel naar verdeelde en beperkte gronden4 ,onze voorouders nu1 gingen uit een herders- en jagersvolk1 trapsgewijze tot een landbouwend over1 ontspruitende uit eene vermindering van wild en het gevolg van meerdere beschaving4 ,men vindt bij hen1 dat de grondslag van privaat-eigendom op dien van gemeen eigendom berust1 zooals men dan ook nog eeuwen daarna kan nagaan4 ,gedurende het eerste tijdvak onzer geschiedenis dan leefde het volk bij veeteelt en akkerbouw1 en in het oog springend was het1 zooals wij dit ons nu nog zeer wel kunnen begrijpen1 dat de herder naar de geheelheid des eigendoms trachtte3 de landbouwer daarentegen naar verdeeling4 ,de eerste toch had ten minste in dien tijd onveranderlijke weiden en bosschen noodig tot driften1 wijl hij zwervende kudden had1 en de grond slechts door uitgestrektheid dienstig kon zijn4 ,de landbouwer zocht het tegenovergestelde en omringt1 gelijk nog1 den hof om zijne woonstede met hagen1 grachten en tuinen1 en door deze wederzijdsche verhouding en strekking van herders en landbouwers treffen wij nevens elkander aan3 verdeeld en onverdeeld eigendom4 ,bij het verdeeld eigendom zullen wij slechts ter loops stilstaan als minder voor ons bestek geschikt3 alleen toeven wij nog eene wijle bij het onverdeeld eigendom1 dat1 zooals wij nu kunnen nagaan1 het oudste is en waarvan bij ,oudewater nog een spoor aanwezig bleef4 ,wanneer een ,dietsche volksstam eene onbewoonde landstreek in bezit nam1 werd deze inbezitneming door zekere sijmbolische teekenen aangewezen4 ,men trok met vuur om de landstreek1 en noemde dit3 het land met vuur heiligen2 terwijl tot aanwijzing der grensscheiding paalsteenen werden geplant1 nagels in boomen geslagen en teekenen er in gesneden4 ,het stellen der grensteekenen geschiedde plegtig1 en wanneer het voor geheele landen of gemeenten plaats had1 was dit in de tegenwoordigheid des volks en der wederzijdsche naburen voor privaat-eigendommen4 ,de grensbeperking heet in oude oorkonden circumducere peragrare1 ook cavallicare1 omrijden4 ,grenssteenen en boomen waren heilig2 men mogt geen takken of twijgen er uit kappen4 ,degene die paalsteenen verzettede1 werd in den grond gedolven en zijn hoofd door eene ploeg afgereden4 ,dan werd de grond onder elkander aangewezen secundum dignitatem 7volgens ,tacitus ,g #bf74 ,dit was het verdeeld eigendom bijgevolg4 ,de aangrenzende wouden en weiden echter waren gemeen en onverdeeld1 en die werden naar ligging aan de grens--let wel--mark genoemd4 7,de eigenlijke beteekenis van mark is alzoo grens4 ,tusschen de wouden op de velden zette het volk zich neder1 en zoo komt mark soms de beteekenis van bosch zeer nabij4 ,gemeene gronden worden in ,duitschland nog marken genoemd47 ,dien ten gevolge behoorde tot de gemeente of mark3 woud1 vloed1 weiden in of om het woud gelegen1 wild1 gevogelte1 enz4 ,tot de mark werden niet gerekend3 de woningen1 het akkerland1 de hoven1 vruchtboomen en de besloten weiden om de woningen liggende4 ,naar mark werden de mede-eigenaars der gemeentegronden markgenooten geheeten 7westph4 markenote71 het geregt markgeregt1 woudgeregt2 en de aangestelde heer markregter1 markmeester4 ,om deelachtig in de wouden te mogen zijn1 moest men eigendom in de gemeente hebben en daar wonen4 ,iedere volle markgenoot heeft hout voor brand en bouw4 ,aan het woud zelve had ieder genoot slechts een onverdeeld aandeel1 en zooals wij zagen1 werden ook zijn huis1 hof en akker in uitgebreideren zin tot de mark betrokken4 ,ongeveer vier minuten zuid-oostwaarts van ,oudewater1 geachte lezer1 ligt een stuk land1 genaamd het markveld4 ,dat dit alleen uit geheel onzen omtrek nog zijn ouden naam van mark behouden heeft1 komt ons ontegensprekelijk voor1 en wij zullen hiervoor bewijzen aanvoeren4 a4 ,dadelijk doet ons de eerste lettergreep mark aan eene voorvaderlijke mark denken4 b4 ,dit gevoelen wordt nog versterkt door het achtergevoegde veld4 ,zooals wij zagen1 had ieder volle markgenoot hout voor brand en bouw4 ,dit had tengevolge1 dat het bosch niet zoo groot bleef als het bij hunne komst was1 al kleiner en kleiner werd1 en in veld veranderde4 ,op bladz4 #ah lezen wij daarenboven bij ,blommaert3 veld zou volgens eenige taalkundigen afstammen van vellen1 omhouwen1 zoodat het eigenlijk een bosch zou beteekenen dat omgeveld is4 ,alle velden nu zullen zoo wel niet ontstaan zijn1 doch hier1 waar die twee oude woorden zoo in eenen adem worden uitgesproken1 is dit ongetwijfeld zoo4 ,de oudheid dezer plaats is overigens een bewijs te meer4 ,verder zagen wij1 dat mark grens beteekende4 ,opmerkelijk nu is het1 dat het markveld nu nog juist de grens daarstelt van de provincien ,zuid-,holland en ,utrecht2 bij die verdeeling zal dus ook waarschijnlijk de oude mark1 de oude grens1 zijn in aanmerking genomen4 ,het geregt heette markgeregt1 zooals wij zagen2 opmerkelijk nu werd vroeger een deel van het markveld voor geregtsplaats gebruikt en wordt het soms nog het galgenveld genaamd4 ,ook is in het ,markveld het zoogenaamde schuthok4 ,zoo als men weet1 is dit eene plaats waarin dwalend of verdoold vee wordt bewaard voor den eigenaar4 ,thans gebeurt dit niet zoo menigmaal als voorheen1 toen de kudden niet zoo door slooten en staketsels in hun loop beperkt werden4 ,intusschen ook dit is1 o4 i41 nog eene eigenschap1 verbonden aan eene voorvaderlijke mark1 een land ten algemeenen nutte4 #ach ,zij leefden echter niet zoo ongestoord daarheen1 onze vaderen1 als wij in onze tijden4 ,werden zij niet verontrust door vijandelijke drommen1 dan waren het woeste overstroomingen en doorbraken1 die hunne spattende golven1 als zoovele witgekuifde strijders over deze landen zonden1 verwoesting in mark en heem aanrigtende4 ,een dezer stormen1 geachte lezer1 zal dan ook omstreeks #hfj ,oudewater en omtrek geteisterd hebben1 waaromtrent wij echter verwijzen naar de geologische schets1 waar men ook zien kan1 dat in de achtste eeuw het maken van dijken werd begonnen1 welke echter eerst eeuwen daarna de kracht en uitgebreidheid zouden erlangen om in staat te zijn den loop der rivieren te bedwingen4 ,en zoo geschiedde het1 het volk werd beschaafder1 en daardoor werden de woningen ook fraaijer1 hoewel zij toch nog steeds met riet gedekt werden en er zeer eenvoudig uitzagen4 ,zoo stonden de zaken1 toen in #abfe ,henrik van ,vianden1 #chste bisschop van ,utrecht1 ,oudewater tot eene stad maakte en den inwoners benevens het burgerregt nog vele privilegien schonk4 #aci ,nu ook ontrollen zich een chaos van bescheiden en pergamenten1 en nopen voor en na ons ter beschrijving een aantal publieke en merkwaardige gebouwen1 welke beschrijvende wij de ontwikkeling der stad te gelijker tijd eenigzins zullen kunnen nagaan4 ,,voormalige ,,en ,,tegenwoordige ,,publieke ,,en ,,merkwaardige ,,gebouwen4 ,de monumenten zijn de gedenksteenen van het verledene1 omdat zij de getuigen1 somtijds zelfs de voorwerpen waren van vroegere handelingen4 ,de monumenten verschaffen ons eene geschiedenis op eene andere wijze1 namelijk in vormen1 die een geheele reeks van waarheden en denkbeelden in zich sluiten en bij ons opwekken2 zij verhalen ons juist niet al het gebeurde1 maar zij leeren ons kennen hoe het voorgeslacht leefde1 dacht en gevoelde1 en dat heeft voor het minst even zoo veel waarde als de vermelding van eene reeks gebeurtenissen4-- ,w4 ,n4 ,,rose4--,verhandeling1 uitgesproken ter algemeene bijeenkomst van de leden der maatschappij tot bevordering der bouwkunst van #bc ,junij #ahed4 ,de groote of oude parochie-kerk met toren4 ,zij zijn het overwaard1 die trotsche gothische gebouwen1 dat wij bij den aanvang dezer groote1 en voor ,oudewater interessante afdeeling1 voor hen het eerst de aandacht des vriendelijken lezers verzoeken4--,immers1 wat al jaarkringen werden sedert hunne stichting1 steeds door anderen vervangen4 ,wat al eeuwen rolden sedert henen om zich spoorloos1 en voor altijd op te lossen in den peilloozen oceaan des tijds6 ,en de gebouwen onzer beschrijving8 ,zij werstonden den sloopenden tand des tijds1 gelijk zoo velen hunner zusteren uit dat tijdvak1 als tuigden zij eenpariglijk van den vromen ,godsdienstzin onzer vaderen4 ,en1 wanneer nu de oudheidminnende naneef1 den drempel van ons statig kerkgebouw overschrijdt1 neen1 dan blijft de indruk der schoone kerkgothiek bij hem niet achterwege1 dan wordt hij gestemd tot hooger1 dan ook denkt hij onwillekeurig aan hare stichting1 zijn geest ontrukt zich van het tegenwoordige en vliegt over eene klove van eeuwen en eeuwen1 en met genoegelijken weemoed en stillen ernst1 doolt hij vervolgens rond over de menigte grafzerken1 die hem als toefluisteren van 't grijs verleden en den rappen tijdstroom4 ,wanneer wij de kerk uit de vele oogpunten wilden beschouwen1 die wij konden en het allezins waardig zijn1 zou ons bestek overschreden worden1 daarom doen wij het slechts uit eenigen1 en bij voorkeur uit die1 met hare geschiedenis in betrekking staande4 ,het geleidelijkst kunnen wij naar onze meening beginnen met3 a4 ,,de ,,standplaats ,,van ,,kerk ,,en ,,toren4 ,hieromtrent kunnen wij echter kort zijn1 daar zulks in ons mythologisch gedeelte reeds eenigzins beschreven is1 alwaar wij aantoonden1 dat genoemde plaats reeds ten tijde van het heidendom een sepulchrale bestemming had1 begunstigd1 door de oude waard waarop zij lag4 ,was er echter bij die begraafplaats nog een gedeelte aan eenige andere mythologische vereering gewijd8--wie zegt het--zeker echter is het--zoo als in den loop der vroegere schets reeds werd opgemerkt1 dat vele heidensche offerplaatsen bij de christen-prediking1 ook tot christelijke vereeringsplaatsen werden ingerigt4 #adj ,deze overgangen--ook dit toonden wij reeds meermalen aan--waren ook in ,nederland niet zeldzaam en een tal van voorbeelden pleiten er voor4 ,genoeg1 dat wij de zekere overgang van heidensche op christelijke begraafplaats alhier hebben aangetoond2 en weet men nu daarbij1 dat die op een deel derzelfde plaats is1 waar nu kerk en toren staan1 dan wordt dit nog te meer aannemelijk4 ,met zekerheid mogen en kunnen wij echter niets hieromtrent ter neder schrijven--de gordijn is gevallen441 en welligt onherroepelijk gevallen4 ,opmerkenswaardig is echter b4 ,,de ,,tuf-1 ,,duif- ,,of ,,cementsteen ,,aan ,,den ,,toren4 ,als vrij zekere stelregel kan men aannemen1 dat wanneer men aan een oud gebouw1 duifsteen aantreft1 het dan ook zeer oud is4 ,alle schrijvers1 die de aandacht hunner lezers op den duifsteen aan oude gebouwen vestigden1 zijn dit zelfde gevoelen toegedaan--en wel in die mate1 dat men er de gevolgtrekking nevens maakt1 dat de ,romeinen meestal den omtrek van dusdanig gebouw eenmaal ter hunner woonplaatse verkozen hebben4 ,zoo was b4 v4 het ,duifhuis bij ,rotterdam--naar zijne steenen aldus genoemd--eene ,romeinsche sterkte1 de heidensche kapel te ,nijmegen is van duifsteen gebouwd en was de vroegere heidensche kapel te ,utrecht1 insgelijks van denzelfden steen opgetrokken4 #ada ,de geleerde ,berkhei heeft o4 a4 van den duifsteen nagegaan en geschreven1 dat men hem veel op kerkhoven vindt1 omdat onze voorzaten gewoonlijk hunne lijken met deze soort van steen dekten en de ,gothen er van bouwden4 ,ds4 ,heldring zegt1 omtrent zijne beschrevene voorvaderlijke begraafplaatsen1 waarin insgelijks duifsteen werd aangetroffen1 dat zij deels ,bataafsch en deels ,romeinsch waren--de blaauwe urne bewees het eerste1 de duifsteen enz4 het laatste4 #adb ,doch hoe nu duidelijk gemaakt1 vraagt zich welligt iemand1 dat men juist altijd duifsteen aan dusdanige oude monumenten aantreft4--,luister3 ,gebakken metselsteenen waren ten tijde der ,romeinsche overheersching nog niet uitgevonden1 en al ware dit zoo geweest1 dan had men immers in ons land nog geen steen-ovens--de duifsteen echter kwam in onzen bodem in natura voor--en nog een bestanddeel van den grond uitmakende1 was hij zacht en kon alzoo gemakkelijk in die gedaante gebragt worden1 die men verkoos4 ,wordt het dus niet belangwekkend1 mijne lezers1 dat gij u aan de beneden-westzijde van het torengebouw1 van de aanwezigheid eener aanmerkelijke hoeveelheid duifsteen kunt overtuigen1 en wij u daarbij kunnen mededeelen1 dat voor ruim #ej jaren de geheele kerk in haren beneden omtrek nog uit duifsteen bestond1 zoo ook een verbroken portaal aan de zuidzijde van laatstgenoemd gebouw8 #adc ,en zoo is het1 het aanwezig zijn van den cementsteen aan den toren1 doet dit gebouw1 eene veel hoogere oudheid erlangen1 als men tot hiertoe meende4 ,in het breede zouden wij ons in eene volgende rubriek kunnen ophouden over de beteekenis der hemelstreken in het heidendom1 en waarom men in het christendom bijna immer tot regel had aangenomen1 de ,godshuizen1 oost en westwaarts te bouwen--ook hier zouden wij tot verrassende resultaten komen1 doch om meer dan eene reden kunnen wij hier er niet over schrijven4 c4 ,,de ,,hooge ,,ligging ,,der ,,kerk4 ,de kerk-symboliek1 die zich zoo treffend door geheel de kerk laat bespeuren1 speelt reeds in de verhevene ligging eene groote rol1--,tertulliaan zeide reeds3 de kerk moet hoog liggen4 ,gaat dus opwaarts ter kerke1 ,sion toch ligt ook op eene hoogte1 en klimt dan met ,salomon ten offer4 #add ,nog is de hooge ligging der kerk1 voornamelijk aan de oost-en zuidzijde zeer opmerkelijk4 ,ongetwijfeld echter vertoonde zich dezelve in de eerste tijden na hare stichting nog meer verheven4 ,allengs toch verhoogde men al meer en meer de straten1 zoo zelfs dat het in den tijd waarin wij leven1 bij de arbeidslieden volstrekt geen zeldzaamheid heet1 een halve ,ned4 el diepte onder de tegenwoordige straat nog eene geplaveide straat aan te treffen4 ,de standplaats der kerk bleef echter meer dezelfde1 en daarom moet de opgang eertijds nog aanmerkelijk hooger geweest zijn4 d4 ,,wien ,,was ,,de ,,kerk ,,eertijds ,,toegewijd4 ,het is ongetwijfeld ieder onzer lezers bekend1 dat het bij de roomschgezinden gebruikelijk is1 kapellen en kerken aan zekere heiligen toe te wijden1 of1 om den gebruikelijken term te gebruiken1 een heilige tot patroon der kerk te kiezen4 ,welnu1 natuurlijk is zulks ook met deze kerk het geval geweest en als van zelf doet zich dus de vraag op3 wie was de patroon van deze kerk8 ,men zegt1 aldus vinden wij bij van ,kinschot #ade aangeteekend1 dat1 eerst ,st4 ,willebrord en daarna de aartsengel ,michiel de patronen daarvan zouden geweest zijn4 ,naar onze meening zijn voor het gevoelen van den eersten de volgende redenen aan te voeren3 a4 ,dat ,st4 ,willibrordus eerste patroon der parochiekerk geweest is1 schijnt ons hieruit te blijken1 dat hij in ons land het evangelie verkondigd heeft1 zijn standplaats ,utrecht was en hij dikwijls in de environs ging prediken4 b4 ,oudewater lag digt bij ,utrecht4 ,in dit oord woonde heidenen1 en het was door zijne waardlanden vooral ligt te genaken4 c4 ,aangenomen dus eens1 en het wordt hoogst waarschijnlijk1 dat hij hier gepredikt heeft1 dan zal men later1 zich zijne prediking herinnerende1 na zijnen dood hem alligt tot kerkpatroon gekozen hebben4 d4 ,zekere torenklok1--die den volke het geheele uur verkondigt1 is aan twee zijden versierd met een bisschopsafbeelding1 onder iedere waarvan staat ,st4 ,willebrordus4 ,ook dit doet aan zijn patronaat denken4 e4 ,van waar halen ,kinschot en zoo velen de meening1 dat deze ijverige geloofsheld later de patroon zoude geweest zijn4 ,deze sage pleit welligt nog het sterkst voor het algemeen gevoelen4 ,doch moeten wij omtrent ,st4 ,willebrordus' patronaat nog eenigzins twijfelachtig de schouders ophalen1 bepaald weten wij1 dat zulks omtrent den aartsengel ,michiel niet het geval is2 wij gaan het aantoonen4 ,het feest eens kerk-patroons wordt bij de roomschgezinden met plegtigheid gevierd en de opkomst naar de kerk van de leden eener zoodanige gemeente1 is op dien dag natuurlijk groot4 ,vreemdelingen kwamen dan1 vooral eenige eeuwen geleden1 op dien dag hunne waren ten verkoop aanbieden1 en hierdoor ontstonden de kermissen4 ,voor eenige jaren nu--stadgenooten weten dit--was alhier de kermis-aanvang nog des ,maandags na ,st4 ,michielsfeest #adf en alzoo kan hieruit reeds met zekerheid ,st4 ,michiel als voormalige kerkpatroon worden aangemerkt4 e4 ,,bouworde ,,en ,,constructie ,,van ,,kerk ,,en ,,toren4 ,de bouworde van beiden is1 zooals met een oogopslag aan de spitsbogen en versierselen te zien is1 der schoone en symbolische gothiek gevolgd4 ,wat hare constructie aangaat1 zij zou eigenlijk verdeeld moeten worden in drie voornamen klassen en wel3 #a4 ,hare oorspronkelijk constructie4 #b4 ,dezelve na de reformatie en1 #c4 ,na het jaar #aheh of zoo als zij zich nu vertoont4 ,indien--en wij nemen aan het vrij exact te doen--indien wij de kerk en haren oorspronkelijken staat in den geest bezochten1 dan zouden wij tevens haar beschrijvende1 de symbolische beteekenis van het geheel1 zoowel als van hare onderdeden niet kunnen voorbij gaan1 om dat het gelijk een weefsel is en een geheel uitmaakt2 de beperkte ruimte echter waarover wij te beschikken hebben1 is eene der redenen1 waarom wij het niet doen1 te meer daar wij ook hiervoren reeds beloofd hebben1 zoo veel mogelijk uitsluitend op een meer geschiedkundig terrein te blijven4 ,als zoodanig dan stellen wij ons voor1 de leemten eenigzins aan te vullen1 die de ,heer van ,kinschot1 de constructie van de kerk beschrijvende heeft gelaten1 eenige der veranderingen aan te stippen1 die na zijnen dood de kerk onderging en de naamlijst der predikanten1 op zijn voetspoor te completeren tot op onzen tijd4 ,op bladz4 #cj en #ca #adg lezen wij omtrent hare constructie3 ,de parochie kerk hier ter stede is al vrij aanzienlijk1 en met twee choren voorzien4 ,het eerste 7was7 aan het ,h4 ,sacrament1 het andere aan de ,h4 ,maria toegewijd444 ,zij staat kort bij en aan de rivier de ,i,jssel1 is van eene groote ruimte1 rustende op zestien pilaren in twee reijen verdeeld1 en had voorheen drie kruizen wulfsels1 die in het jaar #agcb vertimmert zijn4 ,in deze kerk hebben reeds vr het jaar #acbi vier altaren gestaan1 zijnde toen door ,diderik ,kiel en anderen een vijfde daar bij gesticht1 waar bij nader mogelijk nog meerdere gekomen zijn1 die met eenige vicarijen en inkomsten voorzien werden4 ,aan den torenmuur is een kas van een groot oud orgel1 wier deuren van binnen met bisschoppen en andere roomsche geestelijken1 in knielende en biddende gestalte beschildert zijn4--,dit orgel1 door deszelfs oudheid onbruikbaar geworden zijnde1 heeft men in het jaar #afde een kleiner naast den toren1 ter zijde het oude geplaatst4 ,was de geheele kerk1 zoo als wij reeds ter neder schreven aan ,st4 ,michiel gewijd1 zoo werden echter ook de altaren1 naast den almogenden ,godt aan zekere heiligen toegewijd4 ,de ,heer van ,kinschot maakt gewag van vijf altaren1--dit getal is echter later minstens nog met een vermeerderd4 ,wij kunnen dit met zekerheid bepalen1 dewijl wij de verschillende namen dier autaars duidelijk1 als in deze kerk aanwezig geweest zijnde1 hebben aangetroffen4 ,laat ons het aantoonen4 ,de twee choren1 zagen wij aan het ,h4 ,sacrament en de ,h4 ,maria gewijd4 ,oude1 in ons bezit zijnde pergamenten #adh--;die wij ieder oudheid minnaar met genoegen willen toonen--maken gewag van een ,st4 ,cornelis autaer #adi en van een ,st4 ,jans autaer #aej4 ,zeker stuk #aea op het gemeente archief aanwezig1 maakt gewag van een ,st4 ,jacobs autaer en het ten jaren #acbi door ,diederik ,kiel enz4 gestichte1 was ter eere van den almogenden ,godt en de ,h4 ,catharina4 #aeb ,van meerdere altaren dan de zes hier genoemde1 vinden wij geen melding gemaakt1 en wij zouden die ook bezwaarlijk in onze gedachten in de kerk te regt kunnen brengen4--,voor de zes genoemde wagen wij het4 #a4 ,het hoofd-altaar 7aan het ,h4 ,sacrament7 bevond zich ongetwijfeld1 in de oostwaarts uitstekende groote nis of apside4 #b4 ,daar naast stond volgens de sage1 ter noordzijde van het ,h4 ,sacrament altaar1 insgelijks een autaar1 dat volgens ,kinschot aan de ,h4 ,maria gewijd was en trouwens zeer in de geest der kerksymboliek is4 #c4 ,een derde altaar zal hoogstwaarschijnlijk aanwezig zijn geweest in de tegenwoordige catechiseerkamer1 ten zuidoosten der kerk1 te meer daar wij ook met eenige zekerheid de voormalige sacristy daarin denken4--,nog op dezen dag bezit die kamer een fraai gothisch gewelf4 #d4 ,ook de tegenwoordige consistorie1 ten noorden der kerk1 waarin ons insgelijks de gothische bouwkunst nog frappeert1 zal een altaar hebben omsloten4 #e4 ,vroeger was de kerk een kruiskerk1 zoo als gemakkelijk in ,rademakers kabinet van ,nederlandsche en ,kleefsche oudheden op het plaatje de kerk en toren voorstellende1 te zien is4--,het zuidelijk uitspringende gedeelte is reeds lang verbroken1 doch ook daarin denke men zich met gerustheid een altaar--en ten #f4 ,bevond zich in de kerk1 aan de westelijke zijde1 nog een doopkapel waarin welligt het ,st4 ,jans autaer zal aanwezig geweest zijn4 ,laat ons bij het laatstgenoemde nog een weinig toeven4 ,waarom nu mijne lezers stond daar aan de westelijke zijde zoo veel mogelijk van het hoofdaltaar verwijderd de doopkapel8--,vele redenen had men hiervoor o4 a4 deze4--,de kerksymboliek gedoogde niet1 dat de nog ongedoopte kinderen1 tot het eigenlijke kerkgebouw zouden toegang hebben2 heidenen als zij waren1 werden zij dus westwaarts herwaarts gebragt1 om zoo te kunnen over gaan tot de rei der christenen1 die in de oude kerken toen meestal baden met het aangezigt naar het mysterieuse oosten4 ,zeer opmerkelijk waren de veelhoekige zijden dezer kapel en voornamelijk was dit in haar dak op te merken--hoogst waarschijnlijk was zij achthoekig--toen men dezelve in #aheh verbrak1 speet het ons later1 dit toen niet te hebben nagegaan1--een steenen duif1 het symbool van den ,h4 ,geest1 aan het gewelf vr de afbraak aanwezig1 doet ons nog meer aan de doopkapel denken #aec te meer daar acht stralen van de duive uitgaan4 ,twijfelt men nog aan de waarheid1 dat daar de doopkapel was1 zie dan nog meerdere gronden4 ,uitgenomen1 dat het nu al meer en meer duidelijk wordt1 dat het ,st4 ,jans autaar daarin aanwezig zal geweest zijn1 te meer als wij aan ,st4 ,joannes ,baptist denken1 die hier door ,st4 ,jan moet worden verstaan1 vond men bij het amoveren dezer kapel1 in hare bevloering1 ongeveer drie palmen met zand overdekt1 een fraai doopvont1 van blaauwe steen2 in den omtrek was hetzelve achthoekig1 hoewel het eene ronde vochtholte bezat4 #aed ,nadat wij u hebben opmerkzaam gemaakt op het getal acht in onze doopkapel1 vermelden wij u ook de symbolische beteekenis er van4 ,de meeste of liever vele doopvonten1 geachte lezer1 waren eertijds achthoekig1 omdat het getal acht1 de acht zaligheden aanduidt en ten tijde van ,st4 ,ambrosius was het reeds een symbool van 's menschen wedergeboorte door het doopsel4 ,doch genoeg van de doopkapel1 laat ons nu nog de muur- en gewelf-schildering kortelijk onze aandacht wijden4 ,reeds ten tijde van ,karel de ,groote1 was het beschilderen der kerkwanden1 met leerzame en stichtende beelden1 bepaald voorschrift en in de eigenlijke middeneeuwen lezen wij1 dat1 men in de kerken1 bijna geen enkele witte plek kon aantoonen4 #aee ,ook in onze kerk trof men ten vorige jare o4 a4 in de apsis1 sporen van muurschildering aan1 zoo ook in de gewelven der doopkapel1 doch in beiden is men met zoo veel ruwheid te werk gegaan1 dat men niets hiervan heeft kunnen copieren4 ,voorts bevonden zich nog voor de reeds meermalen genoemde reconstructie aan de zuidzijde in het verwelf der kerk eenige wapenschilden met een jaartal4 ,het geheel had ongeveer de grootte van eene ,nederlandsche el breedte en lengte--eigenlijk waren de voornoemde wapens slechts eenvoudige schilden1 zonder strengen heraldische eigenschappen3 een dezer schildjes toch was beschilderd met metselaars1 een andere met timmermans een derde en vierde naar het ons voorkwam--het was door oudheid onduidelijk--met smidsgereedschappen en boogschutterswerktuigen4 ,het omschrift was in ,gothische letters aldus3 ,i ,h ,s ,maria ,joseph terwijl beneden de schilden stond3 ao dni xvc ende #aaa #aef ,wat de beteekenis dier schilden aangaat1 wij houden het er voor1 dat de afbeeldingen der gereedschappen van die verschillende bedrijven zoovele gilden vertegenwoordigen1--en dat die gilden1 de kosten der gewelfschildering gezamelijk hebben bekostigd4 ,trouwens1 dat de gilden toch zulks meer deden a4 m4 ,d4 g4 hiervan zou menig voorbeeld zijn aan te brengen4 ,nu wij dit dan weten1 kan het1 dunkt ons geen verwondering baren1 de gereedschappen huns bedrijfs op een verwulf tot aandenken van hunnen ,godsdienstigen ijver te vinden4 ,neemt men nu wijders in aanmerking1 dat wij in van ,kinschots ,oudewater bladz4 #ca lezen3 aan de toornmuur is een kas van een groot oud orgel1 wier deuren van binnen met bisschoppen en andere ,roomsche geestelijken in knielende en biddende gestalte beschildert zijn enz41 dan kunnen wij bijna veilig bepalen1 dat zich ook hier bijna geen enkele witte plek zal vertoond hebben4 ,de kunstkenner en kunstminnaar zal helaas echter bij een bezoek in deze kerk niets meer van deze schilderingen aantreffen1 alles wat wij er van beschreven is verdwenen en spoorloos verdwenen4 #aeg ,van de oude orgels zelve1 waarvan ,kinschot gewaagt1 is mede niets meer te zien1 doch onder eenige aanteekeningen ons van een vriendelijke zijde geworden1 vinden wij o4 a4 ,de orgelkas en wapenborden in de prot4 kerk1 die na de revolutie in #agie van hun plaats zijn genomen1 werden1 voor zoo ver zij niet door de eigenaars waren gehaald1 den #bi ,mei #ahjj publiek verkocht6 ,in #ahch werd echter weder een orgel aan de westelijke zijde der kerk gebouwd1 dat in hooge mate sierlijkheid met aangenaam toongeluid vereenigt4 ,dit orgel is vervaardigd door onzen bekwamen ,rotterdammer de ,heer ,kam--het is voorzien van twee clavieren en vrij pedaal terwijl zijn geheel niet weinig tot verfraaijing der kerk toebrengt4 ,de ingangen der kerk ten tijde harer stichting waren de volgende3 twee aan den toren en wel aan de noord- en zuidzijde1 zoo als nog te bemerken is1 hoewel zij niet meer gebruikt worden4 ,voorts was er een aanwezig aan de zuidzijde der kerk1 het portaal daarvan is verbroken1 doch de ingang bestaat nog--terwijl de ingang ten noorden1 eveneens nog in aanzijn1 waarschijnlijk wel van hare stichting zal dagteekenen4 #aeh ,de tegenwoordige ingangen ten oosten1 mag men volstrekt niet als van hare stichting dagteekenende1 beschouwen4 ,de beschrijving der vroegere en tegenwoordige gedaante onzer schoone kruiskerk1 mag ik niet eindigen1 zonder aan de grafmonumenten van eenigen de aandacht mijner lezers te hebben bepaald4 ,het eerst laten ook wij in aanmerking komen1 de grafmonumenten1 van wijlen onzen beroemde stadgenoot de ,heer ,rudolph ,snellius van ,rooijen4 ,op de grafzerk1 die eertijds zijne asche drukte1 stond volgens ,rademaker #aei een ,latijnsch en ,duitsch omschrift1 waarvan het laatste aldus luidde3 ,hier leit begraven ,rudolphus ,snellius van ,rooijen in sijn leven ,professor ,matheseos in de ,universiteit van ,leiden sterft den #b ,maart ,anno #afac4 #afj ,naar wij vermeenen is deze steen thans verlegd en aanwezig in het oostelijk gedeelte der kerk1 in plaats van in de noordzijde der kerk in den #ab regel het #aa graf--waar hij vroeger aanwezig was1 het zou dus later eenige verwondering kunnen baren zijne grafzerk #afa1 in het oostelijk en zijn monument in het noordelijk gedeelte der kerk aan te treffen4 ,dit monument is wel der vermelding waardig--het is bevestigd aan een pijlaar1 van verschillenden marmersteen daargesteld1 en naar de ,ionische bouworde vervaardigd1 terwijl het geheel door 's grooten geleerden wapenschild wordt gedekt en door weenende kinderen vastgehouden4--,het volgende omschrift is daarin te lezen3 ,,piae ,,memoriae ,,viri ,,cl4 ,,rudolphi ,,snellii ,a ,,royen1 ,,patricii ,,veteraquinati2 ,,qui ,,anno ,m4 ,d4 ,,xlvii4 ,v4 ,,oct4 ,,natus ,,iuventutis ,,partem ,,docendis ,,marpurgi ,,in ,,hassia ,,literis ,,et ,,artibus ,,cum ,,laude ,,exercuit1 ,,aetatem ,,reliquam ,,in ,,acad4 ,,leydensi4 ,,tum ,,matheseos ,,tum ,,hebraeae ,,linguae ,,professione1 ,,cum ,,cura1 ,,fide1 ,,et ,,bono ,,publico ,,exegit3 ,,bis ,,rectoratu ,,honorifice ,,functus1 ,i,l,lmis4 ,,duobus ,,mauriciis1 ,,principi ,,auriaco ,,et ,,lantgravio ,,hassiae1 ,,ob ,,artium ,,quas ,,amabant ,,praestantiam ,,carus1 ,,tandem ,,leydae ,,anno ,,aetatis ,,suae ,,sexagesimo ,,sexto ,,ii4 ,,mart4 ,,deo ,,et ,,naturae ,,concessit4 ,,hoc ,,patriae ,,loco1 ,,ubi ,,corpus ,,humari ,,ipse ,,voluit1 ,,monumentum ,,quod ,,patri ,,decreverat ,,fil4 ,,willebrordus ,,paternae ,,virtutis ,,haeres ,,atque ,,decus1 ,,ejusdem ,,filius ,,rudolphus1 ,,avo ,,ponendum ,,curavit4 7,luidende in 't ,nederduitsch aldus37 ,ter ,godvruchtiger ,gedachtenisse van den zeer ,doorluchtigen ,heer ,,rudolphus ,,snellius ,,van ,,royen2 die1 na geboren uit een adelijk geslacht te ,oudewater in 't ,jaar #aedg den #e ,october1 daarna een gedeelte zijner ,jeugd te ,marpurg in ,hessen aan het onderwijzen der ,talen en ,kunsten met ,lof besteed hebbende1 en het overige van zijnen ,leeftijd op de hooge ,school te ,leiden1 als ,hoogleeraar der ,wiskunde1 en ,oostersche ,talen1 met vlijt1 trouw en algemeen nut hebbende doorgebragt1 na dat hij twee malen het ,rectoraat met roem bekleed had2 en de achting van twee doorl3 ,mauritsen3 den ,prins van ,oranje en den ,landgraaf van ,hessen1 om zijne uitmuntende kennis in die kunsten1 die hun vermaak waren1 gewonnen had1 eindelijk te ,leiden1 in den ,ouderdom van #ff ,jaren1 op den #aa ,maart1 aan ,god en de ,natuur den tol betaalde2 heeft op deze plaats van zijne ,vader-,stad1 alwaar de overledene wilde begraven zijn1 het gedenk- en ,eereteken1 het welk deszelfs ,zoon3 ,,willebrordus ,,snellius1 ,volle erfgenaam en ,opluisteraar van zijns ,vaders deugden1 voor zijnen ,vader hadt geschikt1 deszelfs ,zoon ,,rudolphus ,,snellius voor zynen ,grootvader laten oprigten4 ,op het zuider-choor1 in den #d regel1 het #f graf1 stond voor ongeveer drie jaren nog het volgende grafschrift4 #afb ,,mors ,,janua ,,vitae4 ,,theodorus ,,tromper ,,gulielmi ,,consulis ,,filius1 ,,veteraquinas1 ,,patriae ,a ,,secretis1 ,,cum ,,uxore ,,sua ,,margarita ,,arminia1 ,,immortalitatis ,,exuviis ,,sub ,,hoc ,,saxo ,,depositis1 ,,expectant ,,resurrectionem4 ,,natus ,,est ,,ao4 ,m4 ,,dc4 ,,xxxii4 ,,die #be4 ,,aprilis4 ,,obiit ,,anno ,m4 ,,dc4 ,,lxxiii4 ,,die #g4 ,,maii4 ,,nata ,m4 ,,dc4 ,,xxxvi4 ,,die #af ,,octob4 ,,obiit ,,anno ,m4 ,,dc4 ,,lxxvi4 ,,die #bj ,,mart4 7,dat is37 ,,de ,,dood ,,is ,,de ,,poorte ,,des ,,levens4 ,dirk ,tromper1 ,zoon van den ,burgermeester ,wilhelm ,tromper1 ,oudewatenaar1 ,geheimschryver van zyne ,vaderlijke ,stad1 en deszelfs ,huisvrouw ,margariet ,arminia verwachten hier1 onder deeze zark1 het ,sterfelyke hebbende geeindigd1 eene zalige opstanding4 ,hy werd geboren in 't ,jaar #afcb den #be ,april3 en stierf in 't jaar #afgc den #g ,mei4 ,zy zag het levens licht in 't ,jaar #afcf den #af ,october3 en sloot voor 't zelve hare oogen den #bj ,maart des ,jaars #afgf4 ,op het hooge- of midden ,choor1 in den #f regel1 het #f graf1 vondt men op de graf-zark1 dit opschrift3 ,,deo ,,trino ,,et ,,uni ,,opt4 ,,max4 ,,sacrum ,,et ,,aeviternae ,,memoriae ,,ornatissimi ,,cornelii ,,jacobi ,,vander ,,hoef ,j4 ,v4 ,l4 ,,qui ,,postquam ,,sospes ,,ex ,,galliis ,,rediisset4 ,,pie ,,in ,,complexu ,,matris ,,et ,,amicorum ,,obdormivit1 ,,ipsis ,,kalendis ,,martii ,m4 ,,dc4 ,,iii4 ,,hic ,,resurrectionis ,,diem ,,expectat3 ,,vixit 7,,demptis ,,octo ,,diebus7 ,,annos ,,xxiv ,,margareta ,,willhelmi1 ,,mater ,,defuncti4 ,,hoc ,,mortale ,,immortalis ,,observantiae ,,monumentum1 ,,dilecto ,,eheu6 ,,filio1 ,,maesta ,,cum ,,lachrymis ,,posuit' ,,vixit ,,annos ,,xxiv4 ,,dieb-1 ,,xiix4 ,,men #i4 #afc 7beteekenende in 't ,nederduitsch1 als volgt37 ,den ,eenen1 ,drievoudigen1 besten en grootsten ,god ,toegewyd1 en ,ter ,eeuwige ,gedachtenisse van den zeer voortreffelijken ,heer ,,cornelis ,,jacob ,,vander ,,hoef1 ,licentiaat in de beide ,rechten1 ,die1 na dat hy uit ,frankryk behouden was te rug gekomen1 ,godvruchtiglyk in de armen zyner ,moeder en ,vrienden ontsliep op den #a ,maart van 't ,jaar #afjc4 en hier den dag der weder-opstandinge verwacht4 ,hy leefde #bd ,jaar min #h dagen4 ,margareta ,wilhelmsdr41 des overledenen ,moeder heeft dit verganklyk gedenkteeken van hare onsterfelyke liefde aan haren teeder beminden zoon1 met betraande wangen1 laten oprigten4 ,leefde #bd jaar1 #i maand3 #ah dagen4 ,op het voorzeide hooge choor1 in den #d regel1 het #c graf1 zag men eertijds op eene grafstede uitgehouwen de onderstaande gedenkwoorden3 ,,nobili ,,ac ,,strenuo1 ,d4 ,,johann ,,gibson ,,equiti1 ,,apud ,,mag4 ,,magnae ,,britanniae ,,regem ,,militum ,,vice ,,tribuno1 ,,et ,,apud ,,inlustr4 ,,belgii ,,ordd4 ,,centurioni4 ,b4 ,m4 ,,conjux ,,maesta ,m4 ,h4 ,l4 ,m4 ,q4 ,j4 ,p4 ,,excessit ,,anno ,,aerae ,,christianae ,m4 ,,dc4 ,,xxxv4 ,,aetat4 ,,lv4 7,dat is37 ,den ,edelen en ,dapperen ,heer1 ,johann3 ,gibson1 ,ridder1 ,lieutenant ,colonel onder de legertroepen ,van den grooten ,koning van ,groot-,britanje1 en ,kapitein ten dienste der ,hoogm3 ,heeren ,staten ,generaal4 ,des zelfs bedrukte ,vrouw1 heeft haren ,zaligen ,gemaal met innige droefheid1 en zoo als 't betaamde1 dit gedenkteeken ,laten oprigten4 hij ,stierf in 't jaar #afce1 volgens de ,tydrekening der ,christenen1 ,oud #ee jaaren4 #afd ,toen men echter in meergenoemde jaren de kerk vermaakte1 werden wij door het beitelen op de kalk eener pilaar aan de zuidzijde der kerk1 het volgende opschrift in gothische letters en cijfers gewaar4 ,int jaer ,x,vc en ,,xxiiij op ,sint-,jacobs dach1 sterf heer ,jan ,jacobz444 ,mert8 ,int jaer ,m vierc ende ,,lxxxi op ,st4 ,mathijs dach sterf ,dirck van ,zijl ,int jaer ,x,vc en ,,xxij den ,x,i,i,je ,junij sterf ,daniel van ,zijl ,int jaer ,,xv en ,,iiii de ,x,x,ve ,novembris sterf ,jacob ,huygz4 ,int jaer ,x,vc en ,,xiiii te ,x,i,i,je ,novembris sterf ,roelof ,jacobzoen ,int jaer ,,xv en ,,xxxvi op ,sinte ,bartholomeus dach sterf ,claes ,wouters ,aecht ,wouter ,claeszoens weduwe sterf ,ao ,x,vc en ,,iij 7of ,,iiij7 den ,,xix dach in ,mei4 ,vier wapenschildjes in de vier hoeken van den zachten steen uitgehouwen voltooiden dit geheel4 ,terwijl op den muur ten noorden der kerk het volgende zigtbaar werd4 ,ao ,x,vc de ,,xxx te dach maert sterf ,katrijn van ,zijl4 ,ao ,,xv en ,,xij den ,,ij te dach junij sterf ,jan van ,zijl4 ,an ,x,vc en ,,xvij den ,,xviii ten ,junius sterf444 #afe ,nog een aantal grafzerken zouden te beschrijven zijn1 o4 a4 van geestelijken1 en ambtenaren van der stede ,oudewater1 doch waar te eindigen1 en waarom ons langer te bedroeven1 over den vernielende beitel des steenhouwers6 ,bij het ten einde spoeden der schets van de constructie der kerk en toren mogen wij onzen lezers niet onbekend laten1 dat er in #agjg op verzoek van de magistraat aan de ,staten van ,holland en ,westfriesland octrooi bekomen werd tot een loterij van f #fjj1jjj tot redding en zuivering van de stads- en der ,godshuizen-lasten enz4 7hieronder moet men vooral ook aan de kerk denken74 ,terwijl in het jaar #agcd op #af ,april van wege de ,staten van ,holland en ,westfriesland octrooi werd bekomen voor ,burgemeester en de ,regeerders der stede van ,oudewater om tot reparatie van het orlogie ,beijerwerk en ,dak van hare kerk1 alsmede het orgel van dien1 te mogen negotieren met vrijdom van alle belastingen1 de somme van achtien duizend gulden tegen de interest van drie per cents 's jaars1 en die te vinden bij parate executie1 bij een ommeslag van eene stuiver per ,gulden van de huur waarop ieder ,huis bij het laatste quohier is getaxeerd1 in #a #a_/b stuiver van ieder koebeest1 onder de parochierende districten4 ,dit stuk nog op het archief berustende is voor de reconstructie der kerk zoo belangwekkend1 dat wij niet mogen nalaten onzen lezers er copie van te geven4 ,de ,staaten van ,holland en ,westvriesland1 doen te weeten1 ,alsoo ons te kennen is gegeven by ,borgermeesteren en ,regeerders der ,steede ,oudewater1 dat het ,orlogie1 ,beijerwerk en ,dak van haare ,kerk1 als mede het ,orgel van dien ten eenemaal door ouderdom was vervallen en ontramponeert1 in soo verre dat de ,supplianten tot voorkoming van presente gevreesd werdende ongelukken genoodsaekt waren geweest een vak van het te doen afbreken1 ende tot maken van 't selve ontrent ,ses duysend ,guldens aan kosten waren gevallen1 dat de ,supplianten gaarne de verdere nodige reparatien soude doen1 waartoe soude werden gerequireerd nogh de somme van ontrent ,agtien duysend ,guldens1 dog dat der ,kerks nogh der ,stads ,finantie in ,staat was1 om soo veel ,capitaal te konnen opbrengen1 dat vervolgens de ,supplianten hadde geprojecteerd die somme te ligten by negotiatie op ,lyff ,renten1 ende de ,renten van dien te vinden uyt het inkomen van meergem4 ,kerk1 en 't geen daar aan te kort soude mogen komen1 bij omslag over de ,inwoonders van ,oudewater voorn4 en ,parochieerende districten van dien1 dog dat sy ,supplianten aan de eene syde bedugt waren1 dat die somme beswaarlyk soude te bekoomen syn1 ingeval de beleggers konde denken dat haar ,capitalen met eenige #ajj;e41 #bjj;e1 minder ,penningen in tyd ende wylen soude werden belast2 ende aan de andere syde dat de te doene omslag veel oppositie soude vinden1 ten ware de ,regeering van ,oudewater daar toe door ons wierde gequalificeert1 waarom de ,supplianten te rade waaren geworden sig te keeren tot ons1 ootmoediglyk versoekende dat wy aan de ,supplianten geliefden te permitteeren op ,lyfrenten te negotieeren de somme van ,vier en ,twintigh ,duysend ,guldens1 ten lasten van de ,kerk van ,oudewater1 ende aan die ,capitalen te vergunnen vrydom van alle belastingh1 hoe deselve ook soude mogen werden genaamd1 dat wy wyders de ,regeering van ,oudewater in der tyd geliefde te authoriseeren en qualificeeren1 om de ,renten van 't meergem4 ,capitaal1 voor soo verre uit de ,revenuen van de kerk niet soude konnen werden geconsequeert1 te mogen vinden by een ,personeele omslag over de ,inwoonders van ,oudewater en parochieerende districten van dien1 ,jaarlyks na proportie van derselver middelen te doen1 en soo van het een als van het ander te verleenen acte in forma4 ,,soo ,,is ',t1 dat wy de saaken1 en het versoek voorsz4 overgemerkt hebbende1 en genegen weesende ter beede van de ,supplianten naar ingenoome ,consideratien en advis van onze ,gecommitteerde ,raden1 uyt onse regte ,wetenschap1 souveraine ,magt en ,authoriteyt de supplianten hebben geoctroyeerd en gepermitteerd1 gelyk wy deselve octroyeeren en permitteeren by desen1 omme ten lasten van haare ,kerke op ,losrenten ten hoogsten tot ,drie per ,cento ,jaarlyks te mogen negotieeren een ,capitaal ten belopen van ,agtien ,duysend ,guldens toe1 met vrydom van alle belastingen1 hoedanig deselve ook souden mogen syn genaamd1 ,authoriseerende en ,qualificeerende verders de ,supplianten en derselver successeurs in officio1 om voor den tyd van dertigh ,jaaren1 jaarlyks1 soo tot betaling der ,intressen en aflossing van het voorsz4 te negotieeren ,capitaal1 als om daar uit ook te konnen vinden de ,stads ,lasten1 dewelke uit het ,jaarlyks inkomen voor het geheel niet konnen werden goedgemaakt1 te mogen heffen en by parate ,executie1 ten lasten van den gebreekigen vorderen eene stuyver van de gulden van de huure der huysen1 op de voet soo als die huure genomen en gereguleerd syn1 by het laast geformeerde ,quohier der ,huysen van alle de ,ingeseetenen van de ,stad1 mitsgaders van alle de opgeseetenen van het ,platte ,land1 onder de ,stad en ,parochieerende districten behoorende1 geen ,koehouders zynde1 mitsgaders van alle de ,koehouders1 ten ,platten ,landen aldaar1 in welkers opzigt de bovengemelde belastingh niet wel soude konnen werden geintroduceert1 een en een halve stuyver van yder ,koebeest1 twee en meer ,jaaren oud synde1 het welke ten tyde der ,jaarlykse opschryving aan de ,pagters van de ,hoorngelden sal werden opgegeven3 alles nogtans onder deeze ,expresse ,conditie1 dat telkens als 'er gelde sullen nodig syn1 tot het onderneemen van het een of ander werk aan der ,supplianten kerk1 en 't geene daar toe behoord1 daarvan alvorens sullen moeten kennis geven1 aan onse ,gecommitteerde ,raaden voornoemd1 gelijk ook gem4 negotiatie sal moeten geschieden1 met derselver kennisse en goedvinden1 dat de meergemelde ,negotiatie1 en omslag met het geene daar toe behoord sal moeten geschieden by de ,supplianten de derselver successeurs in officio sonder daar voor eenig salaris te mogen brengen ten lasten van de ,stad of van de ,kerk1 direct of indirect3 ,dat wyders het voorsz4 te negotieeren ,capitaal van ,agtien ,duysend ,guldens ten lasten van de kerk sal moeten werden afgelost in twintigh ,jaaren1 en eyndelyk sullen de ,supplianten en derselver ,successeurs gehouden syn alle ,jaar1 wegens dese negotiatie en het geene daar toe behoord te doen behoorlyke ,reekening aan ,gecommitteerde uyt de ,magistraat en ,vroedschap1 mitsgaders aan ,kerkmeesteren in der tyd1 en die 't ,jaar voor de ,reekeningh in dienst syn geweest1 gelyk de ,reekeningh van de ,kerk altoos werden gedaan2 en binnen veerthien dagen na dat deselve sal zyn gedaan1 daar van ,copye ,authentycq over te geven aan onse ,gecommitteerde ,raaden1 op poene van dat de ,supplianten of derselver successeurs ontrent het een of het ander in gebreeken blyvende1 het effect van dit ons verleende ,octroy sullen komen te verliesen4 ,lastende een yder die dit aangaan sal1 sig hier na te reguleeren4 ,gedaan in den ,hage onder onze ,groote ,zeegelen hier aan doen hangen op den #af ,april in 't ,jaar onzes ,heeren en ,zaligmakers ,zeeventhien ,honderd ,vier en ,dertigh4 7,was geparaphreert7 ,j4 ,g4 ,v4 ,,boetselaar1 vt4 7,lager stond7 ,ter ordonnantie van de ,staaten1 en was getekent ,,willem ,,buys4 ,ingevolge deze magtiging nu1 heeft de kerk veel van hare oorspronkelijke constructie moeten afstaan4 ,alvorens tot het onderzoek naar de oudheid der kerk1--het beschrijven harer bediening en het opsommen der bedienaars over te gaan1 zij het ons vergund een korte schets van ,,de ,,gedaante ,,en ,,de ,,klokken ,,des ,,torens te geven4 ,de toren is aan den voet--en wel aan de westzijde zooals wij reeds ter neder schreven1 voorzien met duifsteen en voor het overige van rooden gebakken steen opgetrokken--dezelve is met drie stagien voorzien en heeft een aantal gothische versierselen1 terwijl zij de gedaante heeft van een domtoren4-- ,de heer van ,kinschot zegt1 bladz4 #ci1 dat er in ,friesland vele torens van zoodanig een maaksel gevonden worden1 en zooals het hem toeschijnt1 heeft in oude tijden1 op deze toren een spits gestaan1 terwijl hij zich om zijn gevoelen te staven1 beroept op de afbeelding dezer stad1 in het toneel of beschrijving der steden van ,holland door ,m4 ,z4 ,boxhorn4 ,zelfs hebben wij nog een plaatje omstreeks #afgb vervaardigd1 en een gezigt op deze stad moetende voorstellen1 waarop de toren met een spits voorzien is4--,doch1 dat er na #afaj een spits op den toren geweest is1 gelooven wij niet1 eveneens zooals anderen meenen1 dat de bouw des torens niet is voleindigd1 en dat men hem daarom met een nok en zonder spits heeft voltooid2--en wel hierom4 ,de toren in het tooneel van ,boxhorn komt voor in een platte grond dezer plaats1 zijn geheel is omstreeks een nederlandsch duim groot1 dus de spits ongeveer drie streepen4--,de vervaardiger heeft er machinaal1 gelijk wij zullen aantoonen een spitsje opgezet1 denkende zulks op een toren te moeten zijn4 ,in het grootere plaatje1 dat wij van deze stad bezitten omstreeks #afgb1 komen zoo vele ongeloofwaardigheden en misstellingen voor1 dat wij het reeds daarom niet kunnen aannemen4 ,doch1 7en dit maakt beide plaatjes tot onware voorstellingen17 wij hebben in ons bezit eene teekening van den toren ,ao #afaj1 uit de zeer geloofwaardige plaatjes van ,rademakers kabinet van ,nederlandsche en ,kleefsche oudheden1 en hierop komt den toren voor1 zooals hij zich nu nog vertoont1 met dezelfde nok met twee kruizen--aan het plaatje van ,boxhorn omstreeks #afcb en het andere ongeveer #afgb mogen wij volstrekt ons geloof dus niet schenken4 ,ook de schilderij1 op het stadhuis1 voorstellende de moord in deze plaats door de ,spanjaarden in #aege1 doet den toren zonder spits zien4 ,indien wij dus ,stoops schilderij hieromtrent mogen gelooven1 7en wij doen het17 dan moet de tijd1 dat er op den toren eene spits geweest is1 tot voor #aege opklimmen4 ,de meening1 dat de torenbouw niet geheel volgens het aanvankelijk plan is voltooid1 is niet zoo gemakkelijk te wederleggen2 wij kunnen omtrent de torenhoogten in het algemeen slechts aanvoeren1 dat men het zich in de tijden waarvan deze kerk heugt1 veel al ten pligt en regel stelde1 de toren zoo hoog te maken als de kerk lang was4 ,neemt men nu in aanmerking1 dat lengte en hoogte hier vrij wel accorderen1 dan zou men ook aan het laatste met eenige zekerheid mogen twijfelen4--,ten slotte zouden wij daarbij nog kunnen aanvoeren1 of dan al de torens in ,friesland1 waarop de onze volgens de heer van ,kinschot zooveel gelijkt1 allen in hunnen bouw niet voltooid zijn1 of allen mogen verondersteld worden met spitsen te zijn geweest1 dit is immers niet aan te nemen4 ,uit een en ander mogen wij dus opmaken1 dat de toren zooals hij nu zich vertoont1 de originele gedaante daaromtrent zal hebben behouden4 ,doch genoeg hiervan1 wijden wij nog onze aandacht eene wijle aan de torenklokken1 die over het algemeen in onzen tijd eveneens een punt van scherpzinnig onderzoek voor de geleerden uitmaken4 ,de klokken1 die wij bij het bestijgen van den toren1 het eerst ontmoeten1 zijn de luiklokken1 doorgaans de groote en kleine klok genoemd3 de groote is toegewijd aan de ,h4 ,maria1 zooals wij uit het volgende omschrift kunnen opmaken1 dat in gothisch schrift is aangeduid4 ,sancta 99 ,maria 99 virgo 99 intercede 99 mi 99 toto 99 mundo 99 quia 99 genuisti 99 regem 99 orbis 99 anno 99 domino 99 m 99 ccccc ,johannes 99 ,moer 99 me 99 fecit4 ,dat is3 ,heilige maagd ,maria wees mijne voorspraak1 omdat1 gij den ,koning der wereld1 7tot heil7 der geheele wereld hebt voortgebragt4 ,door mij ,johannes ,moer is1 7deze klok7 vervaardigd1 jaar des heeren vijftien honderd4 ,de kleine luiklok is1 daar zij te hoog voor eene opmerkzame beschouwing hangt1 niet geheel door ons kunnen worden nagezien4--,van het gotisch schrift1 is ons het jaartal ,,mcccccxi alleen duidelijk voorgekomen4--,beter was natuurlijk het volgende in latijnsche letters1 daar van na te schrijven4 ,ego sum via1 veritas ac vita4 #aff dat is3 ,ik ben de weg1 de waarheid en het leven4 ,het gothisch omschrift en de fraaije versierselen van de reeds meermalen aangehaalde ,willebrordusklok1 die het geheel uur slaat1 zijn mede tot onze groote spijt1 door hare gevaarlijke plaatsing slecht te beschrijven4 ,nog treffen wij op den toren aan de brandklok1 doch deze is1 vergeleken bij de vorige1 van veel jonger dagteekening even als de klokken van het carillon1 die meest allen door ,gerardus ,both vervaardigd zijn1 zooals uit hunne omschriften te zien is4 #afg ,,oudheid ,,der ,,kerk4 ,wanneer en door wien deze kerk gesticht is1 schrijft de ,heer ,kinschot1 blijft onzeker1 doch men vindt bij het orgel1 aan eene pijlaar het jaartal #ajjc met oude letters1 die waarschijnlijk het jaar van derzelver stichting aanduiden4 #afh ,dikwijls hebben wij naar die pijlaar en die oude letteren gezocht1 doch1 indien wij in aanmerking nemen1 dat er in #ahch een ander orgel gebouwd is1 kan het ons niet verwonderen1 dat beiden verdwenen zijn4 ,wij zullen echter eenige redenen aanvoeren1 waarom ook wij meenen1 dat de stichting van #ajjc heugt en alzoo het waarschijnlijk van van ,kinschot tot eenige meerdere zekerheid brengen4 ,uit de geschiedenis der middeneeuwsche kerkenbouw1 mijne lezers1 weten wij1 dat het volstrekt niet tot de zeldzaamheden behoorde1 als men soms eene of meerdere eeuwen vooral op kleine plaatsen over kerk en toren bouwde2 trouwens1 men wilde in die tijden1--in groot contrast met tegenwoordig1 als men meest ligt en digte praalkerkjes bouwt--men wilde in die tijden1 een trotsch1 een schoon en verheven gebouw daarstellen1--dan lag men eerst den grondslag van den westelijken toren en de oostelijke apsis1 en wat men zelf niet kon en dacht te voltooijen1 dat liet men over aan het nageslacht1 te doen1 dat het deed1 zoo schoon en met zveel sijmbolische aanduidingen als men kon aanbrengen1 ter eere van ,hem1 die eenmaal daar binnen zoude vereerd worden4 ,brengen wij nu1 de waarschijnlijke oudheid der kerk in verband1 met hetgeen wij reeds vroeger schreven1 nl41 dat de plaats waarop de kerk gesticht werd1 eertijds een heidensch kerkhof was1 dan wordt die waarschijnlijkheid reeds iets minder1 de kerk immers nam ook na zijnen dood den ,christen binnen hare muren1 of in haren omtrek--in de schaduwe harer transen--op1 en waar kon men veronderstellen beter te rusten1 dan daar8 ,doch vooral de duifsteen1 nog aan het benedengedeelte der toren aanwezig1 en waarmede de kerk aan haar beneden omtrek voor ruim #ej jaren nog was omzoomd1 de duifsteen waarmede men voor #bjjj jaren reeds bouwde1 doet ons met eenige gemoedelijke overtuiging denken1 dat het jaartal #ajjc het jaar der kerkstichting zal zijn4 ,neemt men nu wijders in aanmerking de trage voortgang harer bouw1 dat ,oudewater in #abfe reeds tot stad werd gemaakt en het factum1 door van ,kinschot vermeld1 dat er reeds voor 7hoe lang7 het jaar #acbi vier altaren in de kerk aanwezig waren1 dan wordt het gevoelen van het jaar harer stichting--#ajjc--;al meer en meer aanneembaar #afi1 doch1 dit dan waar zijnde1 dan mag ,oudewater zich beroemen1 binnen zijne muren te hebben1 een der oudste kerken van ,nederland4 ,,bediening ,,der ,,kerk4 ,de 7bediening der7 pastorie wierdt van oudts door den deken van ,oud-munster van ,utrecht1 en1 den paus beurtelings verschonken1 het recht van vicarissen benoemen1 ging bij overdragt en de burgers stelden den kerkbewaarder 7koster7 aan1 volgens voorrecht van ,graaf ,aelbrecht van ,beijeren dd4 #bh ,mei des jaars #adjj4 #agj ,sedert de geloofshervorming1 behoort de kerk van ,oudewater onder het classis van ,gouda en ,schoonhoven1 welke tot ,junij des jaars #aegh onder het classis van ,dordrecht geweest is4--,twee ,predicanten bedienen thans 7#agdf7 de ,gereformeerde gemeente4 ,in het jaar #afdg echter werd op raad van de ,heeren ,gemagtigde ,raden1 om de zwaarte van den dienst1 en uitgebreidheid der parochierende districten1 een derde predikant toegestaan1 doch ter aanhouding van de ,regering der stad ,gouda te gelijk bepaald1 dat ingeval eene kerk mogt worden opgericht in het dorp van ,goverwellensluis1 dat alsdan de jongste predikant1 in de kerk van ,oudewater dienstdoende1 als predikant in de kerk van het voorz4 dorp zoude worden #aga gebruikt4 ,doch sedert het jaar #agba1 is die derde predikants-plaats weder niet meer vervuld1 dewijl de stad door onmagt en verval1 de gewoonlijke stadswedde des predikants niet langer konde opbrengen en betalen4 ,zulks om de twee predikanten te gemoet te komen in de dienst bij de ,staten van ,holland1 werd overeengekomen1 dat1 door de kerkeraad onder approbatie van den magistraat zoude worden beroepen1 een persoon tot ziekentrooster1 catechiseermeester en nog een tweede tot schoolmeester en voorzanger1 beide onder toevoeging van der staten #agb wedde te zullen genieten4 #agc ,de kerkenraad bestaat uit twee predikanten1 vier ouderlingen en vier diakenen1 welke bij het ledig zijn eener predikants plaats1 de beroeping van een anderen predikant doen1 doch het drietal1 moet zoowel als het beroep1 aan de beslissing der magistraat1 ter al of niet aanneming worden aangeboden4 ,zoo stond het met de bediening der kerk1 tijdens de ,heer ,kinschot2 7#agdf7 doch het is noodig1 dat wij de veranderingen daarin sedert aangebragt1 kortelijk aanstippen3 ,wel is ,gouda nog de classis waaronder de kerk behoort1 wel wordt zij nog door twee predikanten bediend en is het getal der diakenen nog vier1 doch de hoeveelheid ouderlingen is sedert vele jaren met een vermeerderd en alzoo op vijf gebragt4 ,de gekozen drietallen1 en door den kerkeraad beroepen predikanten1 behoeven voorts niet meer den magistraat ter approbatie worden voorgelegd4 ,de ziekentroosters en catechiseermeesters1 worden insgelijks in onze dagen1 hier ter plaatse niet meer benoemd1 daar de predikanten1 de bediening als zoodanig1 weder op zich hebben genomen en op het gehucht ,goejan-verwelles-sluis eindelijk1 werd ten jare #ahde1 een aan de protestantsche eerdienst gewijde kerk gesticht1 waarvan de bediening niet op den jongsten predikant alleen rust1 doch om beurten wordt waargenomen1 door de twee leeraars der ,hervormde gemeente uit deze plaats4 ,het beheer van de bezittingen der kerk1 is opgedragen aan het collegie van kerkvoogden4 i4 ,,bedienaars ,,der ,,kerk4 ,vicarijen en ,vicarissen4 ,zoo als wij reeds opgemerkt hebben1 stonden er eenmaal in de kerk reeds voor #acbi vier altaren4--,uit het testament van ,diderik ,kiel1 weten wij nog1 dat hij in laatstgenoemd jaar aan de vier toen bestaande altaren1 een jaarlijks inkomen van vier ponden1 te weten aan ieder autaar een heeft gemaakt4 ,voorts heeft hij met zijne erfgenamen1 en eenige andere personen1 die in den brief der stichting uitgedrukt staan1 ter eere van den almogende ,godt en van de ,h4 ,catharina in de kerk een nieuw autaer gesticht1 en zekere inkomsten daaraan geschonken4 ,het recht van de ,vicarissen te benoemen1 hebben de gemelde erfgenamen aan zich behouden1 zoodat1 uit kracht van hunne voorstelling1 nog binnen hetzelfde jaar #acbi de eerste vicaris aan 't voornoemd autaar werd3 #a4 ,gerardus ,pes1 een onderdiaken4--,in het jaar #acff heeft meergenoemde ,kiel1 het recht van een vicaris voor te stellen aan den ,ridder ,gerrit van ,vliet1 en deszelfs erfgenamen voor eeuwig en altijd geschonken4 ,in #adbg vinden wij als vicaris van hetzelfde altaar4 #b4 ,willem die ,rode1 een priester4 ,als deze vicarij later overgebragt was1 op het altaar van het ,hoogwaardigste ,sacrament1 is zij ,ao4 #aeae bekleed1 door den ,weled4 geb4 ,heer #c4 ,floris van ,vliet4--,na den dood van ,heer ,floris in #aecg1 is zij op voorstel van ,gerrit van ,woerden1 heer van ,vliet en ,bochorst 7die toen het beschreven regt had7 opgedragen aan #d4 ,meester ,adriaan ,christiaanse van ,oudewater1 priester4 ,aan het gemelde altaar van het ,h4 ,sacrament was ook eene vicarij gesticht ter eere van de ,h4 ,maria1 dewelke in het jaar #aebi door ,jan van ,woerden1 heer van ,vliet ter bekleeding gegeven is1 aan #e4 ,diderik1 die op dien tijd te ,leuven studeerde4 ,de vader van dezen ,diderik1 die een burger van ,oudewater was en ,amelgerius heette1 heeft de inkomsten dezer vicarij met een jaarlijksche rente vermeerderd4 ,in het jaar #adjj heeft ,gerrit ,wiel1 een werelds persoon op zijne ziel gezworen1 dat de bewijsbrief1 die het autaar van den almogenden ,god en de ,h4 ,maria toebehoorde1 door den watervloed bedorven en vernield was4 ,sommigen echter zijn van meening1 dat voor ruim #ej jaren de originele brief nog hier aanwezig was4 ,hij 7,wiel7 heeft echter al de bezittingen1 tot het gemelde altaar behoorende aangewezen1 en een voor een met name uitgedrukt1 niet alleen1 doch ook nog met eenige bezittingen vermeerderd4 ,in het jaar #adjc heeft ,laurens ,diderikse ,rampen1 het recht van de vicarij van het autaar der ,h4 ,maria1 met alles tot dat recht behoorende1 opgedragen en overgedaan aan den ,hoog,ed4 ,heer ,gerrit van ,vliet en deszelfs nazaten4 #agd ,voorts kunnen wij niet onvermeld laten1 dat nog op den #ab ,julij #achd door ,pons ,pietersse en ,machteld zijne huisvrouw eene vicarij op het autaar van de ,h4 ,maria en ,st4 ,jan ,baptist gesticht is1 die door bisschop ,florentius van ,utrecht bekrachtigd werd4 ,voorts vinden wij nog gewag gemaakt1 van #f4 ,heer ,christiaen ,reijersz1 vicaris van ,st4 ,jans-autaer van ,oudewater4 ,van welken tijd dit echter is1 kunnen wij niet met zekerheid bepalen daar wij dit1 op het in ons bezit zijnde document niet aangeteekend vinden4 ,zie hier mijne lezers de namen van vicarissen1 die ik heb kunnen ontdekken4 j4 ,r4 ,c4 ,,geestelijken ,,in ,,de ,,groote ,,kerk4 ,in het jaar #acbi vinden wij gewag gemaakt1 dat pastoor van ,oudewater was de ,heer #a4 ,johan ,pellekussen4 ,anno #adjc werd deze pastorie bediend door #b4 ,bartholomeus ,janse4 #age #c4 ,johannes van ,bueren was in #adaf alhier pastoor1 tevens was hij proost van ,st4 ,marie van ,utrecht en proost te dezer stede4 #agf #d4 ,dirk ,ponss was priester in ,oudewater ,anno #adfe4 #e4 ,henderik ,henderikse was hoogstwaarschijnlijk alhier priester in #aeae1 ten minste op de bewaarplaats der oude stedelijke archieven1 berust de originele acte waarbij ,heer ,henderik ,henderikse1 priester1 overdraagt aan het ,gasthuis van ,oudewater een viertel land1 gelegen op de noordzijde van ,linschoten1 tegen eene jaarlijksche uitkeering van vijftien ,rijnsche ,guldens1 naar inhoud van den brief door ,gasthuismeesters hen daarvan gegeven dd4 #bi ,october #aeae4 #f4 ,jan ,ottoszoon was alhier in #aecg onder-pastoor4 ,deze hoewel onder de priesters in dienst bij de kerk in #aedc en #aedd niet genoemd wordende1 was toen alligt in geestelijke bediening bij het nonnen- of bagijnenklooster1 doch later nog in dienst der kerk geweest4 ,in het resolutieboek van den magistraat dezer stad #a ,julij #aehd vindt men het volgende aangeteekend--den erfgenamen van ,heer ,jan ,ottosz wordt volgens hun lieder bescheid van dato #bh ,januarij #ae48 toegelaten het erf van patershuis1 kelder en alle reliquien van het convent tot hen lieder behoef te mogen gebruiken1 aanvaarden enz4 enz4 ,in het jaar #aedb was pastoor der kerk de ,heer #g4 ,loeffridus van der ,haar1 die naar ,utrecht vertrok en aldaar nog in #aegg leefde4 #agg ,uit de rekeningen van ,getijdemeesters #aedc en #aedd schijnt te blijken1 dat de bediening der pastorie omstreeks dien tijd ook is waargenomen door den reeds onder de kleine reeks vicarissen aangeduiden priester4 #h4 ,adriaan ,christiaanse elders ,kerstens4 ,voorts bleek nog uit de originele rekeningen van ,getijdemeesters der kerk annis #aedc en #aedd1 dat hij in dien tijd eerste en oudste pastoor was4 #i4 ,jacob ,jacobse1 alhier begraven zonder aanduiding van jaartal of dag4 #agh ,zooals ons de doodregisters doen zien1 waren in of kort na #aedd nog in bediening der kerk de navolgende geestelijke heeren4 #aj4 ,govert ,gerritse1 alhier zonder aanduiding van jaartal begraven4 #aa4 ,jacob ,bonser1 naar men meent gesproten uit een oude familie van ,oudewater4 #ab4 ,bartholomeus ,florisse in #aegd alhier begraven4 #ac4 ,gerrit ,sijbertsz begraven in of iets voor #aegd4 #ad4 ,cornelis ,jacobse4 #ae4 ,willem ,jacobse 7werd begraven #aeib47 #af4 ,cornelis ,gerritse4 #ag4 ,cors ,reijersz4 #ah4 ,hendrik ,geerlofse1 deze laatste drie waren kapellanen als noodhulp--7,geerlofse werd begraven in #aeie47 #ai4 ,simon ,janse4 #bj4 ,geerlof ,gerritse4 #ba4 ,dirk ,amelgersz4 #agi ,in #aeff was pastoor te dezer plaatse4 #bb4 ,theodorus ,aemilius4 ,niet onwaarschijnlijk was hij de laatste pastoor in de kerk onzer beschrijving en daarin ook de eerste predikant1 hoe het echter zij1 wij zien stellig op de naamlijst van predikanten dezer plaats1 bij van ,kinschot vermeld1 genoemde ,aemilius als pastoor en eerste predikant voorkomen4 ,als zeker mogen wij echter nog niet aannemen1 dat dadelijk na het omhelzen der protestantsche beginselen door ,aemilius1 de kerk voor de protestantsche eerdienst werd gebruikt1 en hij dus dadelijk als openbaar hervormd leeraar daarin mogt optreden1 omdat wij bij een aantal ,nederlandsche geschiedschrijvers en ook bij van ,kinschot bladz4 #bcd het volgend voorval lezen1 toen de ,spanjaarden in #aege de stad belegerden4444 ,zulks deszelfs bezettelingen1 als zich nu met een wisch ontzet vleijend1 en daartoe door hunne ,hoplieden zijnde aangezet1 als uitgelaten bachanten zoo naar de ,hoofdkerk als de kapellen dier stad vlogen1 alwaar zij zich van de kruissen1 kerkvanen en onderscheidene kerkelijke plegtgewaden der roomsche geestelijken1 meester maakten1 en met allen dien bekomen toestel1 op en rondom de wallen dier stad1 op de manier der roomsgezinden een nagebootsten ommegang #ahj maakten onder het gestadig uitjouwen1 der voor de plaats gelegerde ,spanjaarden1 tot derzelver zeer ongemeene verbittering en door die weer tot geen mindere aanprikkeling ter wraakneming1 wegens dezen hoon hun godsdienst aangedaan1 bij eenen landaart maakten1 die gelijk ieder van de bij die volken in zwang zijnde inquisitie #aha weet1 zulks nooit1 zonder deswege allerschrikkelijkst wraak te nemen ongemerkt zal laten voorbijgaan4 ,uit dit verhaal maakt men dus eenigzins de opmerking1 dat de kerk nog niet der hervormde eerdienst zal gewijd geweest zijn1 toen men in #aege vr de moord er de kruizen1 vanen enz4 uitnam1 en1 dat de kerk voor der katholijken en protestanten eeredienst beide gediend heeft1 even als ,st4 ,jacobs kerk van ,utrecht1 hiervan vonden wij geen spoor4 #ahb ,,predikanten4 #a4 ,theodorus ,aemilius #aeff1 was eerst pastoor en is later als predikant naar ,utrecht vertrokken4 #b4 ,huig ,dirksz #aegd--vertrokken naar ,gouda in #aege4 #c4 ,johannes ,gelasius 7,vitriarius genoemd7 alhier vermoord in de spaansche troebelen ,ao4 #aege4 #d4 ,laurentius ,copicanus #aegh vertrokken naar ,leiden #aegi4 #ahc #e4 ,chistianius ,sinapius ,venlo #aegh--;hij werd beroepen van ,dordrecht en vertrok naar ,medenblik in hetzelfde jaar #aegh4 #f4 ,abraham ,jansz4 werd beroepen van ,vlaardingen #aehc1 vertrok naar ,montfoort #aehf4 #g4 ,simon ,johannes ,groeninganus beroepen #aehf4 #h4 ,andreas ,stangerus #aehi1 heeft zijne dienst alhier geeindigd den #c ,mei ,a4 #afjh4 #i4 ,adrianus ,wittius werd beroepen als ,proponent #afja4 #aj4 ,johannes ,lydius1 is van ,arlanderveen den #aa ,april #afjb1 in de dienst dezer ,kerke getreden1 stierf #afdc4 #aa4 ,levinus ,de ,raad1 werd beroepen van ,ridderkerk #afjh1 en vertrok naar ,haastrecht #afag4 #ab4 ,fredericus ,abbema1 #afai1 is den #e ,aug4 #afcf ,emeritus verklaard1 behoudende den rang en zyne wedde4 #ac4 ,gibbo ,theodori b ,eerst1 is beroepen van ,schoonderwout #afcf1 en ,emeritus verklaard #affh4 #ad4 ,cornelis ,molswyk1 kwam als ,proponent #afde1 en stierf #c ,october #afef4 #ae4 ,johannes ,valkius1 voor ,derde ,predikant beroepen van ,cockengen1 #afdh1 vertrok naar ,amersfoort #afeh4 #af4 ,casparus ,velthuysen1 werd beroepen van ,ouwerkerk aan den ,yssel den #bg4 ,october #afeh in plaats van ,ds4 ,joh4 ,valkius1 en stierf #afgd4 #ag4 ,henricus ,rynsdyck1 beroepen van ,pynaker #afeg1 vertrokken naar ,amsterdam1 aldaar bevestigd den #i ,january #affg1 en overleden den #f ,maart #afhi4 #ah4 ,simon of ,samuel ,gruterus wierd beroepen van ,ysselmonde #affg1 los gemaakt1 als beroepen te ,haarlem1 den #bb ,november #affi1 en stierf aldaar ,emeritus #agje4 #ai4 ,theodorus ,gibonis b ,eerst1 is beroepen van ,meerkerk ,loco ,patris ,emeriti #affh1 en zelf ,emeritus verklaard #afih4 #bj4 ,johannes ,vereycken1 is beroepen van ,wormerveer #afga1 en gestorven #afgd4 ,na eene langdurige ,vacature van twee plaatsen1 zijn beroepen3 #ba4 ,casparus ,wagtendorp1 uit de ,nieuwpoort beroepen den #c ,julij #afge1 in de plaats van ,d4 ,casparus ,velthuysen1 alhier overleden1 vertrokken naar ,breda #afhj4 #bb4 ,johannes ,rulicius1 beroepen van ,berkel1 den #ca ,july #afge in de plaats van ,d4 ,johannes ,vereycken1 alhier overleden1 vertrokken naar ,haarlem #afha1 stierf aldaar den #bb ,mei #afif4 #bc4 ,johannes vander ,horst1 beroepen van ,willige ,langerak den #af ,december #afhj1 in de plaats van den vertrokken ,d4 ,casparus ,wagtendorp1 gestorven #afhg4 #bd4 ,arnoldus ,brantius1 beroepen van ,berg-,ambacht1 in de plaats van ,ds4 ,johannes ,rulicius1 den #bb ,maart #afhe1 gestorven #agab4 #be4 ,otto ,brand ,swalmius1 beroepen van ,overschie den #bf ,januarij #afhi1 in de plaats van den overledenen ,d4 van der ,horst1 vertrokken naar ,enkhuyzen #afic4 #bf4 ,wilhelmus den ,appel1 beroepen van op den ,bommel den #a ,february #afid1 in plaats van den vertrokken ,d4 ,otto ,brand ,swalmius1 overleed #agac4 #bg4 ,isak ,hazeu1 beroepen van ,voorhout den #ba ,augustus #afih1 in de plaats van ,d4 ,theodorus ,gibboni b ,eerst1 ,emeritus1 insgelijks ,emeritius verklaard #agad4 #bh4 ,cornelius ,houthoff1 beroepen van ,haastrecht ,januarij1 #agac1 na vijf maanden verblijf vertrokken naar ,dordrecht1 en van daar naar ,amsterdam #agai4 #bi4 ,johannes de ,wildt1 beroepen van ,oirschot den #ad ,september1 #agac1 in de plaats van den vertrokken ,ds4 ,c4 ,houthoff1 gestorven den #bd ,sept4 #agch4 #cj4 ,johannes ,voss1 beroepen van ,claaswaal1 den #ad ,september #agac1 in plaats van den overledenen ,d4 ,wilhelmus den ,appel1 stierf den #f ,augustus #agdf4 ,bij ,resolutie van de ,staten van ,holland en ,westfriesland van den #ba ,junij ,ao4 #agda4 werd ,d4 ,j4 ,voss1 vermits zyn zwakheid en verval van levensgeesten1 van de ,h4 ,dienst gexcuseerd1 tot ter tijd zijn ,eerw4 mogte hersteld worden1 ,salvo honore et ,stipendio4 #ca4 ,daniel ,bedber1 beroepen van ,schalkwyk den #bg ,maart #agad1 in de plaats van ,isak ,hazeu1 verklaard ,emeritus--,los-gemaakt naar ,alkmaar den #aj4 ,november #agae4 #cb4 ,wilhelmus ,mesch1 beroepen uit den ,hitzert den #bd ,maart #agaf1 in de plaats van den vertrokken ,d4 ,daniel ,bedber1 overleed den #h ,januarij #agba4 #cc4 ,albertus ,heshusius1 beroepen van ,vreeland den #ai ,maart #agci1 in de plaats van den overledenen ,d4 ,johannes ,de ,wildt1 vertrok naar ,haarlem1 en heeft zijne afscheids-reden gedaan den #c ,april #agda4 #cd4 ,johannes ,marinus ,costart de la ,morasiere1 beroepen uit den ,nieuwpoort den #bh4 ,maart #agda1 in plaats van den vertrokken ,d4 ,albertus ,heshusius2 hij heeft zijn intrede predicatie gedaan #g ,mei #agda #agfh4 #ce4 ,johannes ,ernestus ,jungius1 beroepen van ,dalfsen den #d ,october #agda tot derden predikant--ter oorzake van zware ongesteldheid van ,ds4 ,johannes ,voss4 #ahd #cf4 ,adrianus ,ploos van ,amstel beroepen van ,oud-,loosdrecht den #ad ,julij #agdd1 in plaats van den vertrokken ,ds4 ,johannes ,ernestus ,jungius--bevestigd #ae ,november #agdd en overleden #agfb4 #cg4 ,jacob van ,kampen beroepen van ,kedichen ,ao4 #agfc1 in plaats van ,ds4 ,ploos van ,amstel1 vertrokken naar ,rhenen #aggd4 #ch4 ,ds4 van ,beuningen ,noordbeek beroepen van ,polsbroek1 is alhier overleden4 #ci4 ,hermanus ,zwavink1 beroepen van ,heer ,jansdam1 is te dezer plaatse overleden1 den #g ,maart #ahjj4 #dj4 ,johs4 van ,nuijs ,klinkenberg1 beroepen van ,overschie ,ao4 #agge4 ,anno #aggf vertrokken naar ,deventer en van daar naar ,amsterdam4 #da4 ,antonie ,kuyper1 beroepen van de ,wormer #aggf vertrokken naar ,delft #aggi van daar naar ,amsterdam4 #db4 ,corns4 ,jan van ,seist1 beroepen van ,wilnis #aggi1 vertrokken naar ,delft #aghj4 #dc4 ,dideribus ,hermanus van ,rossum van ,wilnis beroepen #aghj vertrokken naar ,delft #aghh4 #dd4 ,petrus ,theodorus ,avink du ,pr1 beroepen van ,zuilen #aghh1 naar ,hoorn vertrokken #agij4 #de4 ,johannes ,bekking1 beroepen van ,schipluiden #agia en overleden #ahji4 #df4 ,jacobus ,roeloffs 7in plaats van den onder ,nr4 #ci genoemden en overleden ,h4 ,zwavink7 is beroepen van ,streefkerk in #ahja en overleden in ,maart #ahbe4 #dg4 ,matthias ,johs4 ,rmer1 7in plaats van den overledenen ,ds4 ,bekking71 beroepen van ,wognum en ,wadweide #d ,junij #ahji1 overleden #ae ,julij #ahba4 #dh4 ,jacobus ,hendrik ,tol1 in plaats van den overleden ,m4 ,j4 ,rmer2 beroepen van de ,meern1 intrede gepredikt #f ,october #ahbb1 vertrokken naar ,kampen in ,februarij #ahbe4 #di4 ,michael ,adrianus ,jentink1 in plaats ,h4 ,j4 ,tol4--,beroepen van ,vinkeveen ,anno #ahbe4--;,intrede gepredikt #g ,augustus #ahbe4--,vertrokken naar ,harlingen #bd ,julij #ahca4 #ej4 ,gerardus ,steenhoff in plaats van de overleden ,jac4 ,roeloffs--beroepen van ,jutphaas #ahbf4 #ea4 ,apollonius ,cornelis ,lorentz1 in plaats van ,michiel ,adrianus ,jentink--proponent in #ahcb en overleden alhier in #ahde4 #eb4 ,hermen de ,vries1 in plaats van den overleden ,a4 ,c4 ,lorentz--beroepen van ,heikop en ,boekop in #ahdf1 vertrokken naar ,leeuwarden #ahea4 #ec4 ,jan ,pieter de ,keyser1 in plaats van ,h4 de ,vries--beroepen van ,noordeloos #ahea1 vertrokken naar ,arnhem #aheb4 #ed4 ,george ,philip ,kits van ,heyningen1 in plaats van ,jan ,pieter de ,keyser4--,beroepen van ,rijsoord en ,strevelshoek in #aheb1 vertrokken naar ,deventer #ahee4 #ee4 ,johannes ,marcus ,kolff1 in plaats van ,g4 ,p4 ,kits van ,heyningen1 beroepen van ,odijk in #ahef4 ,tot hiertoe mijne lezers strekt der predikanten-lijst in dezen tijd1 zoodat de bedienaars van de kerk onzer beschrijving nu zijn de ,eerw4 ,heeren ,gerardus ,steenhoff en ,johannes ,marcus ,kolff4 ,nog iets over de kerk zelve4--,is het dus nu niet te betreuren1 nu wij eenigsints meer bekend zijn geworden1 met deze grijze eerwaardige kerk1 dat men bij het herstellen derzelve1 7dat nu en dan hoog noodzakelijk was71 zoo weinig acht heeft geslagen1--voornamelijk in de voorgaande eeuw--om de oorspronkelijke constructie te behouden4 ,wanneer zal men het toch beter leeren begrijpen1 wat de ,gothiek is en hoeveel aestetisch gevoel een schoone gothische kerk bij ieder moet opwekken1 die zelfs slechts weinig van deze verheven bouwkunst begrijpt6 ,doch niet alleen in ,oudewater1 in verreweg de meeste plaatsen van ,nederland is men met de meeste onverschilligheid met het herstellen der oude kerken te werk gegaan4 ,is dit voor de pen van een minnaar der gothiek soms wat streng1 dan zullen wij een deskundige citeren4 ,het is mij niet bekend zeide op de algemeene bijeenkomst van de leden der maatschappij tot bevordering der bouwkunst op #bc ,junij #ahed de ervaren ,rotterdamsche architect de ,heer ,w4 ,n4 ,rose ,het is mij niet bekend1 dat er ergens een gebouw uit de middeleeuwen bestaat1 dat in een volledige toestand van onderhoud is gebleven2 hetgeen men veranderd heeft1 is niet verbeterd2 de herstellingen zijn of gebrekkig geweest1 of zijn geschied geheel tegen den stijl van het gebouw1 hetgeen uit het oogpunt van de kunst beschouwd1 met eene langzame slooping gelijk staat4--,en het is treurig te moeten bekennen1 dat dit nog dagelijks plaats grijpt1 en wel het meest die groote en merkwaardige voortbrengsels der kunst treft1 die onze steden tot sieraad konden verstrekken en waarvan het schoone1 het eerwaardige en het verhevene van den gothischen stijl het krachtigst te voorschijn komt4 ,doch mijne lezers1 al is nu deze kerk geen kruiskerk meer1 al tooit zich niet meer muur noch gewelf--zooals nog de protestantsche kerk in ,naarden--met schoone beschilderingen1 al maakte men ingangen1 waar deze met haar geheel niet harmonieren1 al bekalkte men hare eerwaardige muren van buiten met ,portlandsche cement en al verplaatste en verhakte de steenhouwer de grafzerken1 om daaraan eene meer onderling gelijke gedaante te geven1 de zerken1 die dus nu niet meer de assche dekken van hen1 wier namen er nog op uitgedrukt zijn1 #ahe nog is de kerk schoon1 nog heeft men stoffe in overvloed1 om zich personen en zaken van het grijs verleden voor den geest te tooveren4 ,personen en zaken8--,zeker mijne lezers1 of komt het niet bij u op als gij u binnen hare grijze muren bevindt1 hoe dikwijls de manhafte poorters daar zich hebben verootmoedigd voor hun ,hemelheer1 en kracht en moed gesmeekt1 zich waardiglijk tegen een even dapperen vijand te verdedigen1 hoe dikwijls de verwulven het stemgeluid der ,godsdienstleeraars hebben opgevangen en teruggekaatst1 van hunne hoogte tot in het soms blijde1 doch ook soms bedroefde gemoed mijner medeburgers6 ,wie somt het op1 hoe menigmaal de tranen gevloeid zijn1 van grijsaard en kind1 van echtgenoot en vader1 van bruidegom en verloofde op de kille grafmonumenten1 die de asche dekken1 van diepbetreurde dooden1 wier zerken ons nog zoo dikwijls wij de kerk betreden1 zoo somber het memento mori als toeroepen4 ,doch wij nopen u met ons het kerkgebouw te verlaten1 want wat zoude het ons baten steen voor steen te ondervragen1 de sombere en plegtige stilte van het ,godshuis wordt niet onderbroken door eenig wederwoord1 het statig gebouw zwijgt en blijft zwijgen4 ,en nu wat dunkt u geachte lezer1 was het wel te veel1 toen wij om oudheid en schoone bouwtrant het eerst de aandacht voor kerk en toren verzochten8 ,de kerk staat daar zoo plegtig en de toren verheft haren nok nog zoo fier gedurende zoovele eeuwen6 ,nog bestaat er van buiten eenheid1 en beiden--al maakt het een vreemd contrast1 de kerk bekalkt en de toren nog ongesmeurd te zien--1 beiden immers dragen zij de onmiskenbare sporen der schoone gothiek1 beiden nog bezitten zij eene menigte spitsbogen1 waardoor genoemde bouworde zich insgelijks onderscheidt1 die spitsbogen waarin de vrolijk tjilpende zwaluw lustig haar kunstig nestje van ,i,jsselklei bouwt1 vanwaar zij uitvliegt naar omhoog in den blaauwen aether om voedsel op te doen1 voor zich en de haren6 ach1 de mensch vindt bij het zien eener gothische kerk zooveel stoffe tot nadenken6 ,en weder wie vreemdeling is in deze plaats1 en haar eenmaal mogt bezoeken1 hij zal zich eenige minuten der beschouwing van kerk en toren gewijd niet beklagen4 ,indien wij nu de beschrijving der publieke en merkwaardige gebouwen1 die binnen ,oudewater staan of gestaan hebben1 naar derzelver oudheid vervolgden1 dan moesten wij noodzakelijk den draad der kerkelijke gebouwen afbreken en het natuurlijk gevolg daarvan zoude zijn1 dat de orde1 die wij ons aanvankelijk voorstelden1 er door lijden moest4 ,alzoo zullen wij doorgaan eerst de reeks kerkelijke gebouwen tot den tegenwoordigen tijd te beschrijven1 doch om dit met te meer vrucht te doen1 is het allernoodzakelijkst1 hoewel noode1 de aandacht eerst kortelijk te bepalen op ,,de ,,uitoefening ,,der ,r4 ,c4 ,,eeredienst ,,binnen ,,oudewater1 ,,na #aege ,,tot #agje-agji1 ,,en ,,de ,,geestelijken ,,die ,,hier ,,leeraarden4 ,na de inname der veste door de ,spanjaarden in #aege1 is het gemakkelijk te begrijpen1 dat de uitoefening der roomsche ,godsdienst aan geene belemmering zal onderworpen zijn geweest1 en de kerk1 al was de protestantsche leer daarin reeds voor #aege gepredikt1 zij toch door de ,spaansche bezettelingen weder zal gebruikt zijn geworden tot uitoefening hunner eerdienst4 ,het gelukte echter in het volgende jaar aan den onverschrokken van ,zwieten en de zijnen1 wederom de stad voor ,oranje te overrompelen1 en van dien tijd ongeveer1 kunnen wij veilig aannemen1 dat de parochiekerk in het ongestoord bezit der hervormden zal geweest zijn4 ,wat waren helaas de gemoederen verbitterd in het woelige tijdvak onzer beschrijving1 ach6 zij die steeds vrienden waren1 verkeerden aldra niet zelden in openbare vijandschap1 de teederste banden1 die van minnende echtelingen1 van ouders en kroost1 van familien en aanverwanten1 werden soms wreed vaneen gereten1 en eene betreurenswaardige wrake verving eene zoete vriendschap en genegenheid4 ,en van waar de laakbare stemming8 ,ach mijne lezers6 ook ,oudewater voedde in zijnen boezem de giftige slang van geloofs- en godsdiensthaat1 en wel zoo1 dat het de betreurenswaardigste gevolgen met zich sleepte4 ,hadde men helaas beter begrepen1 dat het geloof van protestant en katholijk beide een waren in het ,goddelijk gebod van naastenliefde1 en toch werd het in dien tijd1 door beiden zoo ongelukkig verbroken4 ,gelukkig echter na het woeden van den genoemden storm in al zijne woestheid1 verminderde zij allengskens1 tot er eindelijk een vrij dragelijke ruste aan den horizont lichtte4 ,en het moest alzoo geschieden1 want de mensch ging in de ontrolling der drie laatste eeuwen vooruit1 met rassche schreden vooruit1 op de schoone bane van stoffelijke en geestelijke beschaving4 ,hierdoor begon hij het ongerijmde1 het den christen vernederende der geloofshaat in te zien1 en nu4444 nu in onze welgeordende maatschappij1 onder het bestuur van ,nederlands beminden derden ,willem1 zijn alle burgers van ,nederland gelijk voor de wet1 onze volks-vertegenwoordigers toonen meest allen te begrijpen1 wat de negentiende eeuw van hen vordert1 wat de verlichte mensch uit dien tijd wil2 en de vruchten dier vooruitgang8 ,tuigt het mijne lezers1 hoe schoon zij zich openbaren op iedere plaats van het gezegende ,nederland4 ,in de eerste tijden dan na den moord door de ,spanjaarden1 in de kleine veste zoo mededoogenloos uitgevoerd1 konden de roomschgezinden hunne ,godsdienst naar willekeur nog in het openbaar uitoefenen2 in die vrijheid echter konden zij zich niet zeer lang verheugen1 daar reeds van den #e ,september #aegh een placaat bestaat op de vicarijen en geestelijke bezittingen1 alsmede de uitoefening der roomsche eeredienst4 ,spoedig mogten zij nu niet meer hunne religie in het openbaar uitoefenen4 ,wij vinden ook in dien tijd geen pastoor1 als hier verblijf houdende en voor het algemeen leerarende1 in eenig document aangeduid4 ,zoo stonden de zaken1 toen in #afad de roomsche geestelijke ,baaks of de later zoo beroemde ,johannes ,wachtelaar1 doch waarschijnlijk meermalen beiden1 voor het eerst in stilte1 begunstigd door het nachtelijk duister1 de mis celebreerden1 ten huize van den poorter ,jan ,willemse ,copper4 #ahf ,naar wij bijna met zekerheid kunnen vermelden1 bleef men het huis van dezen steeds als punt van bijeenkomst houden #ahg1 en kwamen er van tijd tot tijd1 de weg gebaand zijnde1 andere geestelijken1 alhier de gemeente bedienen4 ,zoo weten wij1 dat in #afae en #afaf alhier kwamen prediken de ,heer gidius1 die opgevolgd werd door deszelfs broeder ,thomas1 doch kort daarna vertrok4 ,in #afbj was alhier als priester werkzaam zekere pater ,jacobus ,tyras genaamd1 een ,antwerpenaar van geboorte4 ,lector in de theologie te 's ,hertogenbosch1 zond zijn overste hem in #afbj naar ,holland als missionaris1 en ,oudewater1 's ,gravenhage1 vervolgens de omstreken van ,hoorn en ,enkhuizen1 waren getuigen van zijnen ijver4 ,eindelijk kwam hij op aandrang der catholijken binnen ,hoorn1 rigtte daar eene bidplaats op en was de eerste missionaris1 die op bepaalde plaats en tijd de roomschen vereenigde en de diensten met plegtigheid verrigten mogt4 ,zoodanige vorderingen in de uitoefening zijner ,godsdienst moesten evenwel duur gekocht worden1 daar ,tyras bij zijne komst te dezer plaatse1 den kerker tot verblijf werd gewezen en dezelve in ,hoorn insgelijks drie maanden moest betrekken4 ,hij stierf te ,hoorn1 #c ,september #afch en werd in het choor der groote kerk begraven4 #ahh ,na dat den weg door ,tyras tot het uitoefenen zijns geloofs1 al meer en meer bereid was geworden1 was het ,modestus ,stevens ,senk1 die het eerst het herderschap in het openbaar op zich nam4 ,harderwijker van geboorte1 was hij bij leeraar in de roomsche theologie1 tevens kanunnik van ,deventer4 ,in zijne geestelijke bediening het opzigt gehad hebbende over de ,veluwe1 heeft hij daarna de gemeenten van ,oudewater en die van ,i,jsselstein bediend1 gelijk hij zelf in een brief van de geestelijkheid aan ,jacobus ,bool getuigt4 ,bij de gemeente van deze plaats bediende hij tevens nog ,linschoten1 ,weerden1 ,roozendaal enz4 ,nader werd hij in ballingschap verzonden en is te ,keulen1 alwaar hij tot president van het ,hollandsch collegie aangesteld was1 overleden1 den #e ,julij #afed4 #ahi ,op deze is gevolgd in #afbf of #afbg1 ,johannes ,bekom1 een ,utrechtenaar en ,lincenciaat in de ,godgeleerdheid1 deze is echter naar ,delft beroepen4 ,tijdens ,bekom echter nog alhier verbleef1 kwam ook hier de eerste pater der ,jezuiten1 ,ludovicus ,soutien4 ,tot dusver was er echter nog geene kerk voor het uitoefenen hunner eerdienst1 doch wij kunnen veilig aannemen1 dat de in het begin dezer eeuw verbroken kerk aan het ,heilig leven gebouwd of ingeruimd is1 tusschen #afbf en #afdj tot het publiek uitoefenen dier godsdienst4 ,eenigen tijd is hier ook geweest als priester ,johannes ,kuisten1 die daarna naar ,raanburg vertrok4 ,ook de ,heer ,nicolaas van ,hee1 moeten wij onder de geestelijken dezer plaats noemen4 ,hij was geboren te ,polsbroek volkomen ,bacelier in de ,godgeleerdheid en is alhier gestorven of begraven op den #ba ,april #afgc4 ,als orde-geestelijke was pater ,houtman van den genoemden pater ,soutien opvolger1 zoodat wij van nu aan in ,oudewater een reeks wereldlijke priesters en een reeks orde-geestelijken of paters moeten vermelden1 hierdoor ontstonden dan ook twee gemeenten en tengevolge van dien1 twee kerken1 de eerste3 de paterskerk zagen wij1 reeds op het ,heilig leven en de tweede de kerk voor de wereldlijken priesters verrees aan de markt4 #aij ,in de beschrijving door ,h4 v4 ,r4 bladz4 #ccd vinden wij nogthans ook vermeld1 dat naar luid van een brief van ,philippus ,rovenius anno #afej1 ,jacobus ,houtman1 daar als noodhulp genoemd wordt bij pastoor ,van ,hee #aia4 ,hoe het zij1 dit althans weten wij zeker1 dat de twee kerken in #affg en #affh bestonden4 ,de doopregisters immers dier beide gemeenten zijn nog in aanzijn1 die van de kerk aan de markt1 dagteekent van #d ,mei #affg en die van het ,heilig leven1 van den #ab ,november #affh4 ,na ,van ,hee1 is gevolgd zeker ,heer ,gillis1 wiens opvolger wederom geweest is ,adrianus ,overgow #aib ten zijnen tijde weder was noodhulp zekere ,johannus ,duc van ,montfoort en successivelijk nog meerdere1 doch hunne namen laten wij achterwege4 ,in ,overgows plaats is gekomen de ,heer ,hugo ,hoofd1 een ,montfoortenaar1 doch ,hoofd werd naar ,amsterdam beroepen en ,overgow keerde weder naar zijne pastorie binnen ,oudewater4 ,hier had hij eerlang voor de pastorele rechten te kampen1 tegen pater ,paulus ,oosternijk1 een ,jezuit en zendeling alhier4 ,de pater beweerde1 dat de pastoor niet bevoegd was om de katholijken der omliggende dorpen te gaan bedienen4 ,doch nadat de ,heer ,hugo van ,heussen de stukken onderzocht en de getuigen gehoord had1 heeft hij den pater het proces tegengewezen4 ,onder de geestelijken die de ,roomsche eerdienst alhier hebben waargenomen1 moet nog genoemd worden1 pater ,rollandus ,daniels1 doch door vertrek van dezen naar elders is er eenige schorsing in de geestelijke dienst op het heilig leven geweest1 immers wij kunnen dit opmaken uit de doopregisters1 die in #agje eindigen en in #agji wederom beginnen4 ,omstreeks voornoemde tijd1 was pastoor aan de marktkerk de ,heer ,johannes ,chrysostomus ,vijfhuizen1 een ,hagenaar4 ,in de ,hervormde ,godsdienst opgevoed zijnde en langen tijd geleefd hebbende1 omhelsde hij later het ,roomsche geloof4 ,nadat hij hier en daar als noodhulp had gestaan1 werd hij door den ,bisschop van ,sebaste naar deze plaats geschikt1 om de ingezetenen en gemeentenaren uit den omtrek te bedienen4 ,deze pastoor ,vijfhuizen was het1 die de beginselen van de eerdienst der bisschoppelijke ,clerizie toe gedaan zijnde1 ook zoodanig een gemeente alhier stichtte en na vruchtelooze pogingen1 tot het aankoopen van een huis waarin hunne ,godsdienst uit te oefenen1 zijn zij in het bezit gebleven van de kerk aan de markt1 tot op dezen tijd4 ,de naamlijst van ,roomsche geestelijken1 der twee kerken1 die wij tot hiertoe dooreen ter neder schreven1 moet dus1 nu het kerken zijn1 waarin verschillende eerdiensten worden uitgeoefend1 onder afzonderlijke rubrieken voorkomen4 ,,roomsch ,,catholijke ,,orde-,,geestelijken ,,aan ,,het ,,heilig ,,leven4 ,anno #agji was pastoor aldaar de eerw4 heer ,johannes de ,ruyter1 minderbroeder1 die op den #bj ,februarij #agbe overleed en tot opvolger had zijn kapelaan in hetzelfde jaar4 #agbe ,alexander de ,neve1 die den grooten tol aan de natuur betaalde den #bh ,augustus #agfg1 en opgevolgd werd door deszelfs kapelaan in #agfg met name ,franciscus ,rogiers1 deze den #ad ,februarij #agha overleden zijnde1 kwam in zijne plaats in #agha ,lambertus ,lem1 die onder ,rogiers1 zijn kapelaan was4 ,pastoor ,lem1 die in #agif den #bi ,november stierf heeft tot kapelanen gehad3 a4 ,johannes ,augustinus ,moorman die den #bg ,december #aghd overleed4 b4 ,henricus ,marselus ontslapen den #bg ,november #agij4 c4 ,michael van de ,ven4 d4 ,johannes ,schenk1 die tweede adsistent was4 ,de opvolger als pastoor voor den eerw4 ,heer ,lem1 die in #agif overleed1 was nog in hetzelfde jaar de reeds genoemde ,michael van de ,ven1 die tot aan zijn dood 7#bc ,mei #ahji7 de pastorale betrekking bekleedde4 ,nog in #ahji werd hij opgevolgd als pastoor door zijnen kapelaan ,johannes ,schenk1--door zijn overlijden echter1 werd in #ahad als pastoor dezer gemeente benoemd ,christianus ,florus1 die reeds sedert ,anno #ahji kapelaan was bij pastoor ,schenk2 deze pastoor is alhier overleden op den #b ,mei #aheb na #dc jaren als priester in deze gemeente te zijn werkzaam geweest4 ,gedurende zijn ambt van pastoor alhier heeft hij de volgende kapelaans gehad3 a4 ,gerardus ,schouten #b ,maart #ahbi in deze gemeente--hij werd in die betrekking opgevolgd door b4 ,josephus ,wilhelmus van ,ewijk1 die van hier als pastoor naar ,bommel is vertrokken op den #b;den ,junij #ahcd4 ,na dezen is alhier als kapelaan gezonden c4 ,antonius ,franciscus ,ranshuizen1 die van hier als kapelaan naar ,hoorn vertrok den #aa ,oct4 #ahce en opgevolgd werd door d4 ,henricus ,theodorus ,loninck1 die uit dezen plaats den #ad ,nov4 #ahdi als kapelaan vertrok naar ,rotterdam en in wiens plaats is gekomen e4 ,wilhelmus van ,asveldt1 die als kapelaan naar ,haarlem ging den #d ,junij #ahea2 zijn opvolger was #aic f4 ,fredericus ,stephanus ,kraaivanger1 die van hier als kapelaan naar ,leiden vertrok den #bd ,mei #ahec4 ,nog in hetzelfde jaar van het overlijden des eerw4 heeren ,florus 7#aheb7 is alhier als pastoor gezonden ,franciscvs ,schreurs die als pastoor naar ,coevorden ging den #ca ,mei #ahec en in #ahec wierd opgevolgd door ,alexander ,matthias ,balthasaar die tot kapelaan had sedert #e ,junij #ahec ,stephanus ,ignatius ,rooters4 ,de eerw4 ,heer ,balthasaar is van hier vertrokken als pastoor der ,mozis en ,aaron kerk van ,amsterdam in het jaar #ahed als wanneer hij opgevolgd werd als pastoor door den eerw4 heer ,johannes ,henricus ,dierhoff1 die deze pastorie tot op dezen dag1 met zijn kapelaan den eerw4 pater ,stephanus ,ignatius ,rooters bedient4 ,,geestelijken ,,der ,,bisschoppelijke ,,clerizie ,,der ,,kerk ,,aan ,,de ,,markt4 ,anno #agjj ,johannes ,chrysosotimus ,vijfhuizen1 die alhier in #agbi overleed en opgevolgd werd in #agbi door pastoor ,hubertus de ,vos1 in wiens plaats ,ao4 #agfh kwam de eerw4 heer pastoor ,theodorus van ,hagenouwe die van hier in #agig vertrok en na #ahad in ,oosterhout is overleden4 ,in #agig was pastoor ,godefridus ,spruyt van ,schiedam naar hier gekomen4 ,achtereenvolgend heeft hij tot kapelanen gehad1 de ,heer ,h4 de ,jong die van hier als pastoor naar ,gouda vertrok en ,p4 van ,wijk die van hier ging om de pastorie van ,hilversum te bedienen 7die beiden daar nog in bediening zijn47 ,pastoor ,spruyt van zijne pastorie afstand gedaan hebbende1 is elders gaan wonen1 en in #ahac opgevolgd door ,franciscus ,johannes ,guddee1 die van ,hilversum naar hier is gekomen en overleden is den #c ,augustus #ahed na #da jaren in zijne gemeente te hebben geleeraard #aid4 ,tijdens zijne ziekte is als noodhulp alhier geweest de eerw4 heer ,c4 ,a4 ,harderwijk die nu pastoor van ,culenborg is4 #ahed4 ,de eerw4 heer ,henricus ,theodorus ,verhoeff1 bedient sedert het voorschreven jaartal nu de kerk aan de markt4 ,de oude kerk der ,roomsch ,catholijken4 ,volgens de ,heer van ,kinschot was dit kerkje der beschouwing van binnen waardig4--,uit een zekere bron weten wij echter1 dat het buiten meer gelijkenis met op een schuur dan op een kerk gehad heeft4--,hoewel deze kerk insgelijks zooals nog de tegenwoordige aan het ,heilig leven stond1 was hare standplaats echter niet zoo digt aan de ,kapelstraat als de tegenwoordige3 ,de tegenwoordige kerk der ,roomsch ,catholijken4 ,zij heeft even als de twee vorige zeer weinig aanzien1 dat voor een kerk-dicteert1 twee ingangen verschaffen den gemeentenaren toegang in dezelve1 de eene van uit de ,kapelstraat de andere langs het ,heilig leven2 haar van de laatste zijde naderende1 kan men in den gevel het volgende in hardsteen uitgehouwen opschrift bemerken ,,haec ,,domus ,,domini ,,aedificata ,ao4 ,,mdccciii dat is3 ,dit huis ,gods1 is gebouwd ,ao4 #ahjc4 ,bij het binnentreden bemerken wij dadelijk1 een zonderlinge constructie1 zelfs zoo1 dat niet het minst bij de bouwing aan symboliek schijnt gedacht te zijn1 gothiek is er trouwens geen stip aanwezig4 ,in deze kerk bevind zich #a altaar1 dat niet oostwaarts gerigt is1 doch op fraaiheid aanspraak mag maken1 de communiebank wordt als een meesterstuk van beeldhouwkunst geroemd2 zij bestaat echter slechts uit gedeelten van de communiebank uit eene kerk van ,i,jsselstein4 ,zijn wij wel onderrigt1 dan heeft men die eertijds aldaar publiek geveild en bij die gelegenheid welligt voor spotprijs alhier aangekocht4 ,het orgel heeft een clavier is zonder pedaal en onaangenaam van toon4 ,het jaartal van zijn bouw1 alsmede de vervaardiger zal men er niet op vinden4 ,om in de behoeften der steeds grooter wordende gemeente te voorzien1 heeft men voor eenige jaren de kerk vergroot1 zoodat er zich nu een groot getal gemeentenaren in kunnen vereenigen4 ,de harmonie in het gebouw toen nog aanwezig1 heeft echter zeer veel door dien herbouw geleden4 ,de kerk der ,bisschoppelijke ,clerezie4 ,dit kerkje1 dat zich nog in wel onderhouden toestand bevindt1 is zijn beziens van binnen om zijn fraaiheid niet onwaardig1 het heeft echter eveneens slechts een altaar1 het orgel heeft slechts een clavier en bezit geen pedaal1 het is zwak1 en niet zeer aangenaam van toon terwijl vervaardiger noch jaartal op hetzelve uitgedrukt staan4 ,de oudste patroon van deze kerk is ,st4 ,michiel2 doch door de opheffing der gemeente van ,polsbroek in #ahdb toen ook de bezittingen der kerk aldaar aan die onzer beschrijving gekomen zijn1 is ,st4 ,johannes den ,dooper1 die patroon van de kerk in ,polsbroek was1 als tweede patroon alhier aangenomen4 ,van buiten zou men bezwaarlijk eene kerk in dit gebouw herkennen1 ware het niet1 dat aan haren ingang1 een houten kruis was aangebragt1 waarop het volgende te lezen staat3 ,,in ,,hoc ,,signo ,,vinces dat is3 ,door dit teeken zult gij overwinnen4 ,om op eenige volledigheid te kunnen aanspraak maken1 mogen wij niet onvermeld laten1 dat wij nog ten vorige jare een locaal in zeker huis hebben bezigtigd1 staande op de have niet ver van de markt #aie waarin1 naar ons werd medegedeeld1 eertijds--eveneens ter sluiks--de ,mennonieten bijeenkwamen om hunne eerdienst uit te oefenen4--,de zekerheid1 dat het ,mennonieten waren durven wij echter niet uitmaken1 doch bepaald1 konden wij aan eenige versieringen nog bemerken1 dat er eerdienst in uitgeoefend is4 ,de christelijk afscheidenen in deze plaats woonachtig1 vergaderen tot het uitoefenen hunner godsdienst1 in zeker woonhuis #aif op het ,roodzand1 dewijl de gemeente hier niet zoo vele leden telt1 dat er eene kerk gesticht worde en een predikant aangesteld om haar geregeld te bedienen4 ,de ,israeliten die hier gedomicilieerd zijn1 bezitten--eveneens om hun gering aantal--geen ,synagoge1 daarom vergaderen zij in plaats daarvan sedert een aantal jaren in een woonhuis #aig staande op de ,korte donkere ,gaard4 ,hun aantal is zelfs zoo gering alhier1 dat zij bij sommige gelegenheden genoodzaakt zijn1 ,israelieten van eene andere plaats te ontbieden1 om naar eisch hun feest te kunnen vieren en uitoefenen4 ,en hiermede mijne lezers is de beschrijving van de reeks kerkelijke gebouwen ten einde1 wij noodigen u nu eerst1 met ons weder eenige eeuwen terug te gaan1 daar de beschrijving der geestelijke gestichten die hier eertijds in zoo ruime getale aanwezig waren1 ons toeft4 ,bij die beschrijving1 zullen wij ons ten regel stellen1 eerst de geestelijke gebouwen enz4 te beschrijven1 om daarna tot de gestichten over te gaan1 die ontstonden1 uit bijzondere en algemeene kosten tot liefdadig doel4 ,het voormalige klooster der zusteren van ,sinte ,lijsbeth of van ,st4 ,agnes in ,oudewater4 ,,aankomst ,,en ,,eerste ,,bijzonderheden ,,dezer ,,zusteren ,,alhier4 ,,ligging ,,van ,,het ,,klooster4 ,wij hebben zegt de heer van ,kinschot1 op bladzijde #eh zijner beschrijving van ,oudewater1 met zekerheid ontdekt1 dat hier een klooster van de zusteren van ,sint ,lijsbeth van de derde orde1 even als in 's ,gravenhage geweest is2 doch1 geen het minste overblijfsel daar meer van overig zijnde1 kunnen wij alleen ten bewijs aanhalen1 den voorrechtsbrief1 door ,hertog ,philips1 als ,graaf van ,holland op het verzoek van eenige geordende geestelijken1 op den #ag;den van ,lentemaand des jaars #adeb aan dezelve gegund1 waarnaar zij zich voegen1 schikken en gedragen moesten4 ,genoemde schrijver is al zeer karig met het mededeelen van bijzonderheden1 omtrent dit convent1 en het bewijs van derzelver bestaan in ,oudewater door hem aangevoerd1 mogen mijne lezers niet als zoodanig aannemen1 aangezien deze zusters in #adeb niet meer in deze plaats aanwezig waren2 doch loopen wij onzen tijd niet vooruit1 wij zullen deze zaak later van zelf opgelost zien4 ,in de beschrijving van het naburige ,schoonhoven door ,h4 van ,berkum1 vindt men de aankomst der zusteren alhier1 aan het hoofd dezes aangeduid1 vermeld4 ,de oorzaak1 dat zulks in de beschrijving van ,schoonhoven te vinden is1 ligt hierin1 doordien voornoemde conventualen van ,schoonhoven naar ,oudewater zijn gekomen4 ,zien wij dus1 wat van ,berkum daaromtrent heeft geboekstaafd4 ,van het klooster #aih van sinte ,lijsbeth1 en van de ,beggijnen of ,sustern1 op de oude ,haven1 moet men geen twee kloosters maken1 gelijk ik ergens gevonden hebbe1 het was er maar een1 onder deze verscheidene namen bekend4 ,het regte jaar van deszelfs stichting is mij onbekend2 in het jaar #acge1 was er niet1 als n klooster te ,schoonhoven dat der ,carmelieten2 het is zeker1 dat in het jaar #acii1 er al twee woningen voor geestelijke vrouwspersonen waren1 die van de susters op de oude ,haven1 en die van ,st4 ,agnes in de koestraat1 waaruit in dit voornoemde jaer 7#acii7 susters gestuurd werden naar ,oudewater4 ,het zal mijne lezers nu welligt duidelijk zijn1 waarom wij hiervoren ter neder stelden1 dat de geestelijke dochters1 f zusters van ,st4 ,lijsbeth1 f van ,st4 ,agnes zullen zijn genoemd geweest1 eene verwarring hoogst waarschijnlijk ontstaande1 doordien haar klooster of beter hare orde naar ,st4 ,lijsbeth was1 en hare bidkapel aan ,st4 ,agnes gewijd geweest zijn zal1 of omgekeerd4 ,deze zelfde verwarring verbeterde reeds hiervoren de ,heer van ,berkum in ,schoonhoven1 en daarbij weten wij immers zeker1 dat het ,st4 ,ursala convent in ,oudewater1 waarover wij later breedvoerig zullen schrijven1 eveneens zijn naam verschuldigd is1 aan de patrones van de kapel der conventualen1 die naar den derden regel van ,st4 ,franciscus leefden4 #aii ,als aanleidende oorzaak nu1 waarom deze zusters uit ,schoonhoven naar ,oudewater weken1 vinden wij in de oudheden van ,rijnland vermeld1 dat zij om de oorlogen1 7de ,hoeksche en ,cabellaauwsche twisten7 die het platteland onveilig maakten naar ,oudewater trokken4 #bjj ,en nu mijne lezers zullen wij eenige bijzonderheden vermelden1 omtrent het hoe en waar1 van deze hare vestiging in ,oudewater4 ,hiervoor staat ons ten dienste de copij van een handschrift1 medegedeeld in de oudheden van ,rijnland bladz4 #deg1 #deh en #dei1 en uit het klooster ,marienpoel bij ,leijden van oorsprong4 ,in 't jaer ons ,heeren #acii doe sende ,heer ,vrederik die ,biechter der susteren van ,scoenhoven op de oude haven1 en de ,heer ,claes1 ,biechter der susteren van ,sint ,agnieten te ,schoonhoven in die koestraat die eerste zusteren wt horen huse1 daer onse susteren voert wt gesproten zijn1 ende alre eerst vergaderdese int heilige leven te ,oudewater ende daer na vergaderdese bij ,pieter ,aven zoen over de sluse4 #bja ,daerna int jaer ons ,heeren #adab4 doe coft suster ,clemens ,gelis dr4 onse eerste mater in die derde oerde1 gheboren van eerbaren ouders van ,scoonhoven1 die ,husinghe1 die den ,heer van ,vliet toehoorde1 die stont in de capelstraat daer hi ons goedertierenheit in bewijsde om der wil zijnre vrouwen1 die hoor suster ,ariaen ,jans dr4 in onse ,cloester brocht4 ,in corte jaren daerna scoet ,jan ,melisz4 husinge boven wt1 dattet op onse werf vallen woude1 dat men met balken onderscoerde1 ende dese husinge coften wi1 ende van dat voerhuis ande straat wort ons capel ghemaekt #bjb ende after daeran onse butenhuus4 ,after teghen de stede muer #bjc langhes onse werf lieten wi een steenen huus timmeren1 daer wi inweefden1 bacten ende brouden1 en de torfden en de verpenscot4 #bjd ,daer voer dat huus stont enen sconen put di wi lieten graven1 daert water in ende wt vloeide ende ebbede1 door een zijl #bje wt d ijssel4 ,bisiden den put hadden wi enen sconen viver laten graven1 daer wi visch in hielden4 ,andie ander zijde van onse werf coften wi ,heer ,bertelmeus #bjf husinge1 ouse cureit1 dat was ons priesters husinge1 onse reventer #bjg ende sieccamer ende koken4 ,oec coften we ,ouwerogs husinghe met enen bergh1 daer susteren in woonden die den beesten en de tsuvel bewaerden1 die door een poort met een slot in quamen eten1 noch coften we #b husinge1 dat voorhuus stont an de ,capelstraat1 ende dat after huus stont an onse werf1 met een berch4 ,uitgenomen de voornoemde bijzonderheden staan in het gemelde stuk nog de volgende giften aan het klooster vermeld3 ,in 't jaer ons ,heeren #adac sterf ,peter ,ave soen1 op ,sint ,lambrechtsavond1 die onse susteren eerst versamende1 behalve menigherlei goedicheit die hi ons dee1 so gaf hi ons #be nobel ende #e pont tsjaers ewighe rente1 #ae groot voer een pont4 ,ziet hier mijne lezers1 u met onze beste pogingen op de hoogte gebragt omtrent den oorsprong van dit convent in ,oudewater4 ,uit een en ander hebben wij gezien1 op wat een aanzienlijke hoogte deze zusteren het in korte jaren gebragt hebben1 immers wij zagen het klooster reeds de aanmerkelijke ruimte beslaan1 van de westzijde der kapelstraat bij het heilig leven tot aan het tegenwoordig zoogenaamde klooster1 bij de oude vestingmuur der stad4 ,achter al deze huizen was eene aanzienlijke ruimte1 zoodat zij te over gelegenheid hadden1 die bedrijven uit te oefenen1 door ons hiervoren uit het stuk van de oudheden van ,rijnland gecopierd4 ,zij die in ,oudewater bekend zijn1 en iets van zijn geschiedenis weten1 zullen mij welligt tegen voeren3 al deze bijzonderheden daar vermeld1 omtrent de ligging van het klooster enz4 hebben betrekking op het verblijf van de zusters naar den #c regel van ,sint ,franciscus van penitentie1 gewoonlijk naar het kapelletje1 dat aan ,sint ,ursula gewijd was1 het ,st4 ,ursula convent geheeten4 ,het is zoo mijn lezer1 gij hebt gelijk1 doch ook mijne mededeelingen zijn juist4 ,laat ons het duidelijk maken4 ,nadat de zusteren van ,st4 ,lijsbeth of van ,sint ,agnes1 van het jaar harer komst in ,oudewater onder denzelfden naam1 en onder dezelfde orde als in ,schoonhoven1 ten minste hoogst waarschijnlijk1 daar heen leefden1 was het in ,anno #adad1 dat ,hertog ,willem1 ,graaf van ,holland toestond1 dat genoemde zusters1 uit de kapelstraat1 die leefden in een' woning en ,hofstadt die ,heeren ,jans van den ,vliete plachte wesen1 ien besloten ,cloester en convent van ,sint ,franciscus oerden1 geheten van penitentien sullen mogen funderen1 timmeren1 enz4 ,het is dus nu duidelijk geworden3 de zusters uit ,schoonhoven van ,st4 ,lijsbeth of ,st4 ,agnes1 werden ten onzent in #adad zusters naar den derden regel van ,sint ,franciscus van penitentie1 gewoonlijk zooals wij reeds opmerkten1 bekend onder den naam van het ,st4 ,ursula ,convent4 ,het voormalige ,st4 ,ursala-,convent1 of het klooster der zusters naar den derden regel van ,st4 ,franciscus orde van penitentie4 ,nadat wij den oorsprong der zusters alhier uit ,schoonhoven nagingen1 is de geleidelijkste overgang voor het beschrijven van het ,st4 ,ursala convent1 onzes inziens de mededeeling van de inhoud des briefs1 waarbij ,hertog ,willem het aannemen en de stichting van dit convent naar de orde van ,st4 ,franciscus1 oorlooft en consenteert1 en al dadelijk gaan wij dus hiertoe over3 ,willem by der ,genaden ,gods ,palsgrave op den ,rijn ,hertoch van ,beyeren1 van ,henegon1 van ,holland1 van ,zeeland ende ,heer van ,vriesland dan cont allen leuden1 dat wy om ,godts wille aangesien zelicheit onser en onser ouderen ziele1 en om den dienst ,godts allerwegen te meerren geoorloft en geconsenteert hebben1 verloven en consenteren met desen brief1 dat de vrouwe persoenen by de maegeden en weduwen in onser steede van ,oudewater in de ,capellestraet in een woninge en hofstadt1 die heeren ,jans van der ,vliete placht wesen een besloten cloester en convent van ,sint ,franciscus ,oerden geheten van penitentien sullen mogen funderen1 timmeren en volbrengen in der woningen voorsz4 en hem daarin laeten besluiten na manieren en de ordonnantien des voorz4 oerden1 als daartoe behoort1 ende nemen dit voorsz4 clooster en convent met haren goederen en personen daartoe behoorende in onser hoede en bescherminge1 gelikerwijs en in alre manieren als wy anderen cloesteren ende ,godtshuisen in onsen lande liggende genomen hebben1 en omdat wy dit vaste en gestade gehouden willen hebben1 voer ons en voer onse nacomelingen1 so hebben wy desen besegelt met onsen segele1 gegeven in den ,hage op ten eersten dach in ,septembre ,ao ,,mcccc en vierthien4 ,dit klooster1 stond onder het opzigt van het kapittel en de bisschoppen van ,utrecht1 terwijl de broeders van het gemeene leven1 doorgaans minderbroeders genaamd er het bestuur over hadden4 #bjh ,stil en vreedzaam1 leefden deze zusters eenigen tijd in het nederige ,oudewater voort1 en wij mogen vooronderstellen1 dat hunne inkomsten in korten tijd aanmerkelijk vermeerderden1 zeer gezind als men in die tijden was1 giften aan dergelijke gestichten te schenken1 ten minste in meergemeld handschrift uit het klooster ,marienpoel vinden wij nog vermeld3 ,leye ,wittender sterf in 't jaer ons ,heeren #adah op ,sint ,katrinedach1 si gaf ons 7het convent van ,oudewater7 in aelmissen #ah engelsche nobel4 ,niet lang echter mogten zij zich op deze ruste beroemen2 donkere wolken van onrust en woeling betrokken den politieken en kerkelijken horizont van ,holland en ,utrecht en444 de zusters van het ,st4 ,ursala convent moesten vlugten uit ,oudewater4 ,om dit echter duidelijk te maken1 is het noodig1 dat ik den vriendelijken lezer verzoek1 met mij de aandacht eene wijle te bepalen op zaken en gebeurtenissen1 die wel niet in ,oudewater voorvielen1 doch den grootsten invloed op het convent moesten hebben4 ,na den dood #bji van den ,bisschop ,frederik van ,utrecht in ,october #adbc1 #baj werd het kapittel in de daaraanvolgende maand bijeengeroepen tot het verkiezen van een anderen bisschop1 waartoe zich dan ook verscheidene mededingers opdeden4 ,rudolphus van ,diephout kanunnik te ,keulen en ,walravus van ,meurs1 kwamen onder allen het meest in aanmerking--,rudolph bekwam de meeste stemmen en werd alzoo tot bisschop gekozen4 #baa ,beide zonden echter gezanten naar ,rome om de bevestiging van den man hunner keuze van ,paus ,martinus de ,v te erlangen4 ,aan geen der beide partijen mogt dit echter gelukken en dientengevolge droeg kort daarna de paus het bisdom van ,utrecht op1 aan ,raban1 ,bisschop van ,spiers4 #bab ,toen deze echter vernam1 dat het ,sticht in hevige partijschappen verdeeld was1 liet hij zich gemakkelijk bewegen1 om zijn regt over te staan1 aan ,zwederus van ,kuilenburg1 die hem daarvoor zijn domproostdij opdroeg4 ,ook de paus nam hierin genoegen en ,zwederus werd bevestigd als bisschop van ,utrecht4 ,dan1 hierop volgde een openbare scheuring in het ,sticht4 ,de geestelijkheid der stad ,utrecht onderwierp zich aan 's pausen besluit en erkende ,zwederus voor bisschop4 #bac ,doch het overige gedeelte van het ,sticht bleef ,rudolf aanhangen4--,de paus aldus in zijn bediening gekrenkt1 verbood alle kerkelijke diensten1 in zulke plaatsen des bisdoms1 daar ,zweder niet erkend werd1 en sommigen eerbiedigden dit bevel uit ontzag voor den paus1 terwijl anderen de dienst bleven waarnemen4 #bad ,zweder intusschen1 had zich meester gemaakt van het slot ter ,horst1 en noodzaakte eerlang de steden ,amersfoort en ,rhenen en ten laatste ook de stad ,utrecht hem als ,bisschop binnen zijne muren te nemen1 zooals hij dan ook in ,augustus #adbe zijnen intogt in laatstgenoemde stad deed en er gedurende tien maanden verbleef4 ,daarna verbond ,zwederus zich met de ,kabellaauwsche partij in ,holland inzonderheid met zijne nabestaanden3 ,jan en ,willem van ,egmond en sedert ook met ,philips1 hertog van ,bourgondie1 die terstond pogingen aanwendde1 om den aanhang van ,rudolph en de vrienden der ,hoekschen in het ,sticht1 met geweld aan te tasten4 ,door een en ander1 maakte ,zweder zich binnen kort zoo gehaat in ,utrecht1 dat men een toeleg smeedde1 om hem uit de stad te houden1 en ,rudolphus in den bisschoppelijken zetel te herstellen1 dat in den zomer van #adbf1 door beleid van ,jan van ,renesse van ,rijnouwen gelukte4 #bae ,rudolph werd eerst door de ,ridderschap en de stad ,utrecht en door de ,ridderschap en de steden van ,overijssel en nader ook door de geestelijkheid1 tot postulaat1 ,ruwaard en ,beschermer van het bisdom aangenomen #baf en ,zweder alle ,regtsgebied ontzegd4 ,de laatste vestigde sedert elders den stoel des bisdoms en werd in het algemeen1 door den ,kabellaauwschen aanhang1 voor wettigen bisschop erkend4 #bag ,rudolph1 die nu in het ,over en ,nedersticht volkomen meester was1 verbond zich met vrouwe ,jacoba en de ,hoekschen #bah en haalde zich hierdoor den haat van hertog ,philips op den hals4 ,tot zoover mijne lezers heb ik u moeten brengen1 om het vertrek der zusters in #adbh uit het ,st4 ,ursala convent van ,oudewater1 wel te kunnen begrijpen4 ,oudewater toch erkende immers nog een laatstgenoemd jaar vrouwe ,jacoba als gravin1 doch deze was zooals wij zagen de partij van ,rudolph van ,diephout toegedaan1 en ,diephout met zijne aanhangers was door paus ,martinus de ,v tot den geestelijken ban veroordeeld4 #bai ,wat moesten onze conventualen nu doen8 ,ongehoorzaam zijn aan den paus wilden zij niet1 en in ,oudewater blijven1 en een anderen bisschop erkennen als de gravin die haren scepter nog over ,oudewater zwaaide1 konden zij niet4 ,zij werden dus genoodzaakt om te vlugten1 doch waarheen8 ,natuurlijk naar het gebied van ,hertog ,philips van ,bourgondie1 die den bisschop aanhing1 die zij erkenden1 ,zwederus van ,kuilenburg4 #bbj ,nu leefde er in dien tijd in ,leiden een zeer vroom en edel man1 ,boudewijn van ,zwieten genaamd1 en de mare van zijn weldoen1 had zich tot in het nederige ,oudewater verspreid4 ,ook deze was het met den ,hertog en ,zwederus eens1 en het was dus niet te verwonderen1 dat de vlugtende zusters uit het convent van ,oudewater1 naar hem de wijk namen en hem smeekten1 medelijden te hebben met haren toestand4 ,de echtgenoot van ,heer van ,zwieten voegde ook haar verzoek1 bij dat der nonnen en van ,zwieten besloot hierop de zusters voorloopig huisvesting te geven4 #bba ,hare aankomst te ,leiden had plaats op #bj ,maart #adbh4 #bbb ,onze kloosterlingen hebben ons nu reeds zoo veel belang ingeboezemd1 dat wij niet kunnen nalaten1 haar nog eenigen tijd elders te volgen4 ,nadat de nonnen bij ,van ,zwieten huisvesting hadden bekomen1 peinsde hij ernstig na over de toekomst der conventualen1 eenmaal onder zijn bescherming staande4 ,al spoedig was zijn plan een ander klooster voor deze zusters te stichten1 tot zoodanigen graad van rijpheid gekomen1 dat hij na verlof van den pastoor van ,oegstgeest en bevestiging van dit verlof1 door den bisschop van ,utrecht1 in #adca reeds een zoodanig gebouw onder ,oegstgeest had laten bouwen1 en deze bouwing was reeds in het volgend jaar harer ontvlugting1 in #adbi begonnen4 ,de eigenlijke plaats waar het klooster gesticht werd heette toen ,paddenpoel--,moerassig als de grond was1 denkt men in de oudheden van ,rijnland1 dat deze plaats dus genoemd werd1 naar deze amphibien1 die doorgaans op zulke moerassige plaatsen in menigte gevonden worden2--hoe het echter zij1 stellig weten wij1 dat de ,heer ,van ,zwieten na de stichting van het klooster aldaar1 deze weinig aestetische naam heeft laten veranderen1 in ,sinte ,marienpoel of onzer ,liever ,vrouwenpoel en wel op bevel van ,zwederus in #adbi4 ,aan dit klooster werd deze wet voorgeschreven1 dat het getal der geprofesside nonnen niet grooter dan veertig zoude zijn1 en1 dat er niet meer dan tien leeken of buiten zusters zouden aangenomen worden1 ten waar1 dat het algemeen kapittel1 en hij 7,van ,zwieten7 het bij zijn leven ook anders mogten verstaan4 ,ook moesten de nonnen1 die zoo als wij weten in ,schoonhoven en ,oudewater tot in ,ao4 #adad zusters van ,st4 ,lijsbeth of ,sint ,agnes heetten en nader in ,oudewater leefden naar den derden regel van ,st4 ,franciscus1 daar sedert de gelofte doen1 te leven als ,reguliere kanonnikessen naar den regel en de instelling van ,st4 ,augustinus4 #bbc ,de stichtingbrief was door den ,heer ,van ,zwieten bezegeld1 en op dat deze brief te grooter kracht zoude hebben1 heeft hij ,willem ,klinkaert1 prior in het klooster den ,hem buiten ,schoonhoven en ,herman ,jansz4 prior van het klooster te ,stein bij ,haastrecht die tot bezigtigers van dit klooster aangesteld waren1 verzocht1 hun zegel ook aan dezen brief te hangen4 ,dit alles heeft van ,zwieten dus gedaan1 op het feest van ,vrouwen ,lichtmis in het jaar #adca4 ,uit dezen merkwaardigen brief1 die wij om zijne uitgebreidheid niet in zijn geheel mogen overnemen #bbd ziet men tevens1 dat de reden van deze stichting was eene groote ,godsdienstzin1 dat hij nog #bh merghen lants1 luttel min of meer enz4 met het klooster1 het convent in eigendom schonk en de voorwaarden waarop dit plaats greep1 dat hij in het klooster eenmaal wilde begraven zijn1 en wat men voor de ruste zijner ziel en die zijner familie aldaar zoude bidden1 doch wij zien er uit een zekere zinsnede ook tevens1 hoe groot de nood was toen de conventualen vloden uit ,oudewater4 ,daarna volgt in meergemelde ,rijnlandsche ,oudheden een breedvoerige brief van de vermelding der landerijen en inkomsten1 die hij aan dit klooster bewezen heeft4 #bbe ,voorts bleek het den schrijver uit een ander stuk1 dat ,boudewijns zonen de stichting van hunnen vader bevestigd hebben4 ,ook ,philips1 ,hertog van ,bourgondie en ,graaf van ,holland heeft niet alleen gemelde stichting in #adde binnen de ,haag bevestigd2 doch er zelfs nog eenige gunsten aan toegevoegd1 waarvan de voornaamsten eveneens aldaar genoemd worden4 ,in #aeaf deed ,keizer ,karel als ,graaf van ,holland hetzelfde als ,philips in #adde--;en z steeg dit klooster in luister1 dat toen meester ,coenraad ,pietersz4 's konings gezworen ,landmeter in het jaar #aegj op het verzoek van den pater de grootte der landerijen opnam1 hij bevond1 dat dezelve #bge morgen #hg roeden was4 ,dit convent heeft1 zoo als uit een doodboek daaraan behoorende1 bleek1 onder zijne nonnen mogen hebben1 dames uit de edelste geslachten van ,holland zoo als uit de ,duivenvoorden1 ,poelgeesten1 ,alkemaden1 ,boekhorsten1 ,i,jsselsteins1 ,wassenaars en eene menigte anderen4 #bbf ,zie daar mijne lezers1 u in breede trekken geschetst1 hoe dit convent uit ,schoonhoven en ,oudewater gesproten1 opkwam en in luister steeg1 ook nadat de vlugtende nonnen uit ,oudewater er het eerst haren intrek namen4 ,het wordt echter tijd1 dat wij ons spoeden van ,marienpoel naar het in #adbh verlaten klooster in ,oudewater4 ,in het zelfde handschrift waarvan de inhoud door ons op bladz4 #bbg-bbi hier voren is medegedeeld1 en die zooals wij daar zien kunnen1 betrekking had omtrent het hoe en waar1 van het verblijf der zusteren in ,oudewater vr derzelver vlugt naar ,leiden1 vinden wij het volgende vermeld3 ,int jaer ons ,heeren #adcj1 coften die susteren van ,over ,issel al deze voersz4 husen metten erfrenten daer wise mede ghecoft hadden en de mitten lijfrenten die wi daer op vercoft hadden4 #bbg ,hieruit ziet men dus1 dat ons convent uiterlijk ongeveer #b jaren tijds zonder kloosterlingen zal geweest zijn1 daar de ontruiming in #adbh plaats had1 en de verkoop aan de zusters van ,over ,i,jssel in #adcj geschiedde3 immers1 dat die zusters een convent zullen hebben gekocht en het niet1 nog in hetzelfde jaar zullen betrokken hebben is slecht te vooronderstellen4--,wij worden te meer genoopt1 dit aan te nemen1 indien wij de gebeurtenissen nagaan1 in 's lands historie bladen4 ,vroeger toch hebben wij reeds opgemerkt1 dat toen ,jacoba met ,rudolph een partij uitmaakten zij zich hierdoor den haat van ,hertog ,philips op den hals haalde1 doch nadat de ,cabellaauwschen veeltijds met groot geluk streden1 werd volgens sommigen1 #bbh de vrede tusschen ,hertog ,philips en ,rudolph van ,diephout #bbi in den winter van het jaar #adbh getroffen2 doch men sloot toen en nader1 meermalen slechts een bestand4 #bcj ,uit het oorspronkelijk verdrag #bca toch1 ziet met zekerheid1 dat de vrede niet voor ,ao4 #adcj geteekend werd4--,alzoo hetzelfde jaar1 dat de zusteren van ,overijssel het klooster van ,oudewater kochten4 ,neemt men nu echter in aanmerking1 dat de strijd tusschen ,van ,kuilenburg en ,van ,diephout in voornoemd jaar echter nog niet ten einde was #bcb1 en dat ,van ,diephout reeds vroeger door de ,ridderschap en steden van ,overijssel en nader ook door de geestelijkheid tot postulaat1 ,ruwaard en beschermer van het ,bisdom aangenomen werd1 en ,zweder alle regtsgebied ontzegd1 dan zou men bijna tot gevolgtrekking mogen komen1 dat deze pas aangekomen conventualen1 de partij van ,rudolphus van ,diephout waren toegedaan4 ,langzamerhand echter geraakte eenige jaren daarna er een einde aan deze kerkelijke twisten 7zie de noot hier beneden7 en reeds in #addf was het klooster ook in ,oudewater tot zoodanigen trap van aanzienlijkheid gestegen1 dat ,philips ,hertog van ,bourgondie als ,graaf van ,holland toen de volgende ordonnantie rigtte1 tot wering der erfenissen van de geordende personen te ,oudewater4 ,genoemd stuk1 had echter volgens den ,heer van ,kinschot wel het meest betrekking op de geordende naar ,st4 ,franciscus1 dus op het ,st4 ,ursula convent4 ,philips c4 want binnen onse voorschreve ,landen binnen corten jaeren gefondeert1 gemaeckt1 ende begrepen sijn soo veel kloosteren1 ende vergaderingen van ,regulieren1 ende ,regulierissen1 ende van broederen1 ende susteren van ,sinte ,franciscus ,orde1 dat veel te veel is nae grootheyt van onze voorschreve ,landen1 ende noch dagelyx meer van den selven begrepen worden2 in welcken cloosteren1 huyzen1 vergaderingen die persoonen van den selven soo wel ,vrouwen1 als ,mannen1 meest alte neringen1 ende ambachten doen dat onbehoorlyk is ende hoe wel sy aldus geoirde1 ende begeven luyden syn1 off wesen souden1 sy hebben hem tot deser tyt toe willen bewinden erve te nemen van haeren ouderen1 ende dat erfelyk te gehouden1 sonder weder uyt te erven1 ende indien dat dat alsoo lange staen soude1 sonder voersienicheyt daar op te hebben1 sy waeren geschepen1 mits dat soo veel syn1 binnen korten jaeren gemaeckt1 alle die landen te getoigen1 daer by dat wy1 ende onse nacomelingen onse diensten verliesen mochten1 ende oock onse arme gemeynte1 ende ondersaten neringloos worden souden1 soo wel binnen ,steden als daer buyten1 ,ende om hier in te voorsien van behoorlyke remedie1 soo waeren bij onsen gemeenen ,rade1 ,ridderschap1 ende ,steden onser voorschreve ,lande1 van ,hollandt van ,zeelandt ende van ,vryeslandt geordineert seeckere commissarise1 die welcke alle den staet van den voorschreven georden1 ende geestelyken personen oversien souden1 ende dair nae te ordineren op dat getal1 ende grootheyt van den huysen ende vergaderinge van dien1 ende oock te oversien haer richeyt1 ende renten1 ende daer nae te voegen1 hoe ryk sy souden wesen om hoeren staet eerlyk1 ende redelyk te houden1 ende oock goede redelyke ordonnantien met hem te maken ende te overdragen1 hoe1 ende in wat schyn sy voortaen erven souden1 innemen1 ende uytgeven ende oock by testamente1 op dat in toecomenden tyden tusschen hem1 ende onsen waerlycken ondersaeten1 niet meerder geschils1 noch ongevals gebueren en soude1 die welcke commissarissen hadden begonnen voor hem te doen comen1 ende ombieden die overste van sommighen van den voorschreven cloosteren1 ende vergaderinghen hem op doende die manieren van den voorscreven ordonnantien maer alsoo 't scheen1 soo en hebben sy hem in geenre manieren willen ontdecken den staet van hoeren cloosteren1 noch goeden1 meynende altoos te blyven in hoeren opsette1 om erve te nemen1 ende alsoo alle die landen1 renten1 ende erven van onsen voorschreven landen te rapen ende onder te slaen ende oock met haeren neringen1 ende ambachten onse waerlycke ondersaeten neringlois te maecken ende den arbeyt1 ende ambachten te ontrecken1 't welcke ons om der redene wille vooschreven1 ende oock om andere waerachtige1 ende merckelyke redene daertoe dienende in geenrewys langher te lyden en staet1 ,ende hebben daerom gheordineert1 overdraegen1 ende gesloten1 dat voortaen geen gheoirde luyden1 van wat orde dat sy syn1 in onsen ,landen van ,hollandt1 van ,zeelandt ende van ,vrieslandt erve nemen en sullen van haeren ouderen maeghen noch vryenden in eenigher manieren1 noch oock niet meer lande1 noch erve en sullen koopen noch vercrygen bij testament1 noch anders in onse voorschreve landen binnen ,steden1 noch daer buyten1 tot der tyt toe dat die voorsz4 gheoirde luyden1 by den ,commissarisen daer toe gheordineert geweest1 off haeren gemachticht ghesent hebben sullen om met hem een overdrachte1 ende ordinantie te helpen ordineeren1 hoe1 ende in wat schyn zy voortaen erven1 ende hem hebben sullen in den punten voor verclaert1 ,ende op dat dit eenen yegelyken kondich wesen mach1 ,soo ist1 dat wy ombieden1 ende beveelen allen onsen ,baenridsen1 ,ridderen1 ,knapen1 ,steden1 ,bailjuwen1 ,drossaten4 ,officieren1 ende ondersaeten over al in onse voorschreve landen van ,hollandt1 van zeelandt1 ende van ,vrieslandt binnen ,steden1 ende buyten daer desen onsen bryeff gethoont sal worden1 dat sy den selven onsen bryeff openbaerlyck doen kondigen1 ende ghebieden op dat een yegelyck hem daer nae mach weten te rechten1 ende dat sy niet en gehengen dat eenige geoirde luyde voortaen erve nemen1 noch eenighe lande1 noch erve meer en copen1 noch en nemen by testamente off anders1 want dat onse eyntlycke meyninge1 ende welle is1 ,in ,oirconde c4 ,gegeven op den acht en twintichsten dach in ,octobri1 ,anno ses en veertich4 7#addf47 ,op dezen brief1 die wij uit van ,kinschot overnemen1 volgt eene andere ordonnantie van ,philips die den #ag ,maart #adeb aan de zusters van ,st4 ,lysbeth in 's ,gravenhage gerigt werd1 waarin verzachtende omstandigheden op den vorigen brief in voorkomen en zij geinstrueerd worden1 hoe zich omtrent het uitoefenen harer bedrijven te gedragen en hoeveel bezittingen zij mogen hebben--achter de originele brief stond geschreven3 ,de zusteren tot ,oudewater hebben eenen brief van ,woorden tot ,woorden als der zusteren brief van ,sint ,lysbethen zusterhuis in den ,haghe ende desen brief van der zusteren tot ,oudewater is van der dato veerthien daghe in ,maert ,anno ,x,i,i,i,jc4--,,lxvj4 na den loip 's ,hoefs4 ,en dezen brief nu haalt van ,kinschot aan1 om te bevestigen1 dat in ,oudewater zusteren van ,st4 ,lysbeth geweest zijn--hij kan er echter volstrekt geen betrekking op hebben1 daar wij immers zagen1 dat de nonnen van ,st4 ,lysbeth of van ,st4 ,agnes reeds in #adad deze orde verlieten1 voor die van den derden regel van ,st4 ,franciscus4--,de oorzaak zijner dwaling is onzes inziens gemakkelijk te begrijpen2 hij heeft zich laten verleiden1 door dat de zusters van ,st4 ,lysbeth uit 's ,gravenhage zoodanigen brief kregen en de zusteren van ,oudewater #d jaren later een zelfden--er wordt daarin echter kortweg van zusteren gesproken1 zonder vermelding der orde waartoe zij behoorden2 men beschouwe alzoo dezen brief als gerigt1 tot de zusters van het ,ursula convent1 dat wij in dit hoofdstuk beschrijven4 ,het aantal conventualen1 zal aanmerkelijk toegenomen zijn1 immers wij moeten het bijna hieruit opmaken1 door dien er in ,ao4 #aegb een groot gedeelte van dit convent naar ,utrecht ging4 ,de stadsrekening van dat jaar toch1 vermeldt eenige onkosten voor dezelver onderhoud aldaar betaald2 echter belettede deze delogering niet1 dat er in het jaar #aege een aanzienlijk aantal zusters in het klooster waren4 ,op het gemeente-archief is aanwezig1 een register van boekhouding van1 en aanteekeningen omtrent de landerijen en erfpachten en renten van dit convent1 over de jaren #aech-aeei en van #aegh tot #aegi4 ,de inzage dezer stukken doet ons zien1 dat die bezittingen zeer aanzienlijk waren4 ,volgens resolutie der ,staten van ,holland dd4 #bc ,mei #aegg moesten de goederen van dergelijke gestichten1 aan iedere stad daar dezelve gevonden werden1 in eigendom komen4 ,men heeft echter alhier niet zeer spoedig gevolg aan de uitvoering dezer resolutie gegeven1 immers eerst den #aj ,junij #aehb 7dus na een tijdsverloop van ruim #e jaren7 werd door de regering van ,oudewater en de conventualen1 eene conventie ten deze gesloten1 waarbij aan de laatsten1 voortaan een bepaald jaarlijksch inkomen zoude worden uitgekeerd1 dat tot dezen tijd toe1 niet geregeld was geschied4 ,bij deze overeenkomst werd de ouderdom tot grondslag genomen en tevens bepaald1 dat bij overlijden van eene der zusters1 dit eene verhooging van inkomsten voor de overblijvenden zouden ten gevolge hebben4 7,zie hier achter47 ,eene echter1 was er in het convent1 die met zeer veel onderscheiding bejegend werd1 namelijk de procuraetster ,emmetje ,goossensdochter1--en geen wonder3 toen de ,spanjaarden in #aege de stad belegerden en innamen1 was zij het voornamelijk1 die troost bood waar troost te bieden was1 en smarte lenigde waar smarte te lenigen was1 en o wij weten het uit de historiebladen1 de nood was er zoo hevig en de angste was er zoo groot6 ,deze ,emmetje ,goossensdr41 wordt dan ook inzonderheid in diverse resolutien van den magistraat geroemd1 om de getrouwe diensten door haar bij den overval bewezen en haar pensioen is uit dien hoofde meermalen verhoogd geworden1 als anderen deze onderscheiding niet te beurt mogt vallen4 ,de bezittingen van het convent werden apart geadministreerd en de pater1 mater1 procuraatster en leden 7hierna te noemen7 bleven den #be ,augustus #aehd borg bij de regering1 voor hunnen rentmeester ,jan ,jansen ,coppert4 ,beide originele stukken3 het laatste door al de conventialen onderteekend1 berusten ter secretarie4 ,bij de opheffing dan van dit ,st4 ,ursala-convent1 vinden wij vermeld1 dat er in waren de navolgende conventualen3 ,pater4 ,jan van ,alerdinck4 ,mater4 ,marrigje ,willemsdochter de ,lange1 oud #eb jaren4 ,procuraetster4 ,emmigje ,goossensdochter1 #eb ,zusters4 ,tryntje ,thonisdochter1 #hc ,geertje ,jansdochter1 #fj ,tryntje ,simonsdochter1 #cd ,heiltje ,willemsdochter1 #dh ,anna ,pietersdochter1 #ef ,pietertje ,pietersdochter1 #ca ,marritje ,gysbertsdochter1 #cf ,machteld ,gysbertsdochter1 #ca ,marretje ,ariensdochter1 #eb ,jannetje ,thonisdochter1 #cc ,marrichje ,cornelisdochter1 #fj ,urseltje de ,caesaris1 #gc ,was innoncent1 en werd voor rekening van het convent1 in het gasthuis te ,gouda onderhouden4 ,marrigje ,dirksdochter1 oud #gb jaren4 ,pyn ,jansdochter1 #fj ,lysbeth ,jacobsdochter1 #cb ,tryntje ,hillebrandsdochter1 #fa ,cornelia ,joostensdochter1 ,bregje1 kort daarna overleden4 ,de basis des ouderdoms nu1 die gevolgd werd omtrent het pensioen der conventualen1 ingevolge het besluit van #aehb was als volgt3 ,die van #fj jaren en daarboven oud waren 's jaarlijks f #fj1-- #ej tot beneden de #fj jaren #ej1-- #dj #ej #db1-- ,en die beneden de #dj #cf1-- ,in vier driemaandelijksche termijnen moest deze jaarwedde worden betaald4 ,ook was het conditie1 dat1 als de jongste der conventualen1 met ter tijd kwamen tot een ouderdom van #dj1 #ej of #fj jaar hun pensioen alsdan zoude worden verhoogd1 en zoo het gebeuren mogt1 dat zij door hoogen ouderdom1 of langdurige ziekte1 van hunne jaarwedde niet konden leven1 er dan in alle billijkheid in zou worden voorzien1 en dat hunne woning voor rekening van de stad in een ordentelijken staat zoude worden onderhouden4 ,zooals in het verdrag bepaald was1 konden zij dus in alle stilte in het klooster haar leven eindigen1 en ,st4 ,jacob #aehb1 was voor de conventualen de beslissende dag1 dat hare jaarwedde op genoemde conditien begon4 ,emmigje ,goossensdochter werd1 hoezeer slechts #fb jaren oud zijnde1 gerekend boven den #fj jaar te zijn1 voor haar weldoen voor en na den moord altoos gedaan4 ,cornelia ,joostensdochter1 wier ouderdom niet vermeld is1 was gesteld op half geld1 haar jaarlijksch pensioen was niet meer dan f #bc2 mogelijk was zij slechts eene werkzuster4 ,dat evenwel de goederen van dit convent1 niet dadelijk1 maar langzaam onder het bestuur der regering of van den rentmeester gekomen zijn1 schijnt ons toe te blijken uit de vermeerdering van inkomsten1 aangeduid in eenige nog aanwezig zijnde rekeningen van de bezittingen van dit convent1 #bcc na dien tijd4 ,den #ad ,januarij #afac requesteerde de conventspater ,jan van ,alerdinck1 wiens pensioen even als dat der andere conventualen reeds meermalen verhoogd was1 om eene vermeerdering zijner jaarlijksche toelage van f #ajj4 ,hierop werd echter geapostuleerd1 dat1 soo wanneer de supplt4 de brieven van 't incomen van 't oude convent volgens belofte bevorens gedaan1 zal hebben overgelegd1 alsdan zijne alimentatie zal worden verhoocht zooals behooren sal en eenigen tijd daarna werd zijn pensioen op #bjj ,gulden ook bepaald4 ,de laatste verhooging der jaarlijksche toelage aan de twee laatst overgeblevene zusters--,marrigje ,gijsbdr41 en ,jannigje ,thonisdr41 die steeds zijn blijven voortgaan met zieken op te passen enz41 is volgens resolutie van den magistraat in #afca gebragt tot #bjj ,gulden4 ,na het overlijden van allen1 is de rekening dier goederen bij die der stad gevoegd1 onder den naam van rekening der stad en het ,st4 ,ursula convent4 ,na de omwenteling van #agie is het laatste vervallen1 en de bezittingen1 met uitzondering van eenige kleine renten1 voor de helft der #ah4 eeuw1 allen verkocht4 ,wij mogen onze schets niet eindigen1 zonder aan het kloostergebouw zelve nog kortelijk de aandacht te bepalen4 ,beziet men het klooster op ,stoops schilderij in #agge1 dan ontwaart men langs de zuidzijde1 of daarnaar haren naam dragende straat het klooster1 een vrij aanzienlijk gebouw1 waarvan in onzen tijd echter geen spoor meer overig is1 daar het reeds lang voor den sloopenden tand des tijds viel2 maar toch444 wij zijn eenigzints onjuist1 immers1 wat gewaagt men nog dikwijls bij vergravingen van een onderaardschen gang1 die naar de kapel leidde1 wat spreekt men nog veel van de menigte kelders1 van het groot aantal fondamenten en van de duizendtallen steenen1 die men uit den historischen bodem opgraaft1 als ook van het ontdekken der put daar wi visch in hielden in het water in vloeide ende ebbede1 die in #ahbg ontdekt werd6 en immers ook de convents-kapel1 het zoogenaamde kerkje doet ons nog dikwijls aan het ,st4 ,ursula convent denken4 ,alzoo van dit gebouwtje1 dat nog bestaat1 zal men nog wel het een en ander van zijne verschillende bestemmingen enz4 kunnen opduiken4 ,reeds in #aegh vinden wij gewag gemaakt1 dat het klokje1 dat in het torentje der kapel hing1 publiek verkocht werd voor ,,xiij ,gulden ,,xviij st41 en nog in hetzelfde jaar werd het kapelletje1 ten minste zeker een gedeelte daarvan tot eene school ingerigt2 men heeft toen tevens den leidekker aanbesteed het dak te repareren4 ,de beoefenaars der uiterlijke welsprekendheid hielden daar ook oudtijds 7schrijft de ,heer van ,kinschot in #agdg7 hunne bijeenkomsten en tevens werd het kerkje1 zooals nog in onze dagen1 als locaal gebruikt tot uitdeelingen van verschillenden aart aan de behoeftigen4 ,nog in #agdg weten wij stellig1 dat het kerkje tot stads school gebruikt werd1 de laatste is sedert echter meer achterwaarts uitgebouwd en de kapel werd ingerigt tot woonhuis6 waarschijnlijk is dit geschied in #aghe1 daar wij aangeteekend vinden1 dat het in laatstgenoemd jaar aanmerkelijke vertimmeringen onderging4 ,voor eenige jaren vergaderde in het gebouwtje onzer beschrijving het muziekgezelschap ,amicitia et ,harmonia1 en tegenwoordig wordt hetzelve tweemalen 's weeks gebruikt1 tot repetitie-plaats van eene liedertafel1 ,crescendo genaamd4 ,in het jaar #aheg werd het reeds vroeger van zijn klokje beroofde torentje1 publiek geveild en verkocht voor eene som van f #ha--1 en wij schrijven het noode ter neder1 het griefde ons toen wij den slooper het breekijzer zagen stooten in het torentje1 dat zich zoo lief van buiten en binnen de stad voordeed2 toch1 wij minnen het gebouwtje nog1 o1 het herinnert ons zooveel2 somtijds gebeurt het1 dat wij ons alleen daarin bevinden en dan1 als wij zonder stoornis van anderen1 onze gedachten den vrijen teugel kunnen vieren1 dan verdwijnen soms in den geest de weinige kamermeubels1 voor de nederige bidstoeltjes der nonnen1 het tegenwoordige prosasche winkeltje maakt plaats voor het ,st4 ,ursula altaar2 dan zien wij den geurigen wierrookwalm ronddwarlen om den zwartgedoschten nonnenstoet1 en wij hooren de orgeltoonen ruisschen en de nonnen het ,ave aanheffen1 en het geluid wordt ernstig en plegtig teruggekaatst door het gothische koorgewelf2 maar dan1 als de verbeelding heeft plaats gemaakt voor de werkelijkheid1 dan is de bidkapel weer ledig en de toonklank van het orgel vergaan1 en het gezang der zusters wordt niet meer gehoord2 toch zoo denken wij dan1 schijnt het1 dat er iets hemels1 iets schoons1 het gebouwtje bleef en blijft omzweven3 immers onderrigting en beschaving der jeugd1 uitoefening der liefdadigheid1 beoefening der redekunst en poezij1 later de repetitien van de edele toonkunst1 niet waar8 dit alles regtigt ons met de meeste billijkheid1 te zeggen3 de kapel van het ,st4 ,ursula convent1 speelde ook na hare suppressie eene verhevene en aestetische rol in mijne vaderstad6 ,de tegenwoordige huizinge voor zusters naar den derden regel van ,st4 ,franciscus orde te ,oudewater4 ,nadat gedurende ruim twee eeuwen1 de zusters op de hiervoren aangeduide wijze in deze plaats waren verdwenen1 scheen men er binnen eenige jaren bijzonder aan te denken1 weder een convent van nonnen naar den derden regel van ,st4 ,franciscus van penitentie te ,oudewater op te rigten4 ,voor het jaar #aheg was het bestemd aan deze gedachten uitvoering te kunnen geven4 ,immers reeds op den #bi ,maart van gezegd jaar1 werd er uit ,rotterdam verzoek gedaan1 tot het voorschreven doeleinde een huis op de korte ,have1 onder ,no4 #ec aangeduid te koopen1 en eenigen tijd daarna1 werd door den ,heer ,johannes ,putman1 als lasthebbende1 dit perceel dan ook aangekocht voor eene som1 met de daaronder begrepen onkosten over de f #ejjj--;beloopende4 ,dit van buiten en binnen vrij aanzienlijk huis1 was weldra1 door de noodige veranderingen1 tot eene geschikte nonnenwoning geconstrueerd1 zoo dat nog in hetzelfde jaar #aheg eenige zusters uit een ,rotterdamsch zustershuis1 in deze plaats zich met ter woon vestigden4 ,deze zusters staan onder het opzigt van den ,bisschop van ,haarlem1 terwijl aan het hoofd dier orde gesteld is1 eene zoogenaamde algemeene overste der religieuse recollectinen penitenten1 van de orde van den ,h4 ,franciscus te ,rotterdam4 ,voornamelijk maken deze nonnen ook hare bezigheid van het opvoeden en onderwijzen van kinderen1 waardoor zij tevens in hare dagelijksche behoeften moeten voorzien4--,dat zij daarin vrij wel naar wensch geslaagd zijn1 schijnt ons toe uit de nadere inrigting van eene schuur tot schoollocaal1 die de zusters kunnen genaken1 door den tuin harer huizinge1 waaraan deze school1 die aan de ,achter of ,wijngaardstraat gelegen is1 grenst4 ,het voormalige ,cellebroers en ,zustershuis te ,oudewater4 ,in de oudheden van ,hugo van ,heussen1 zoo vermeldt ,kinschot1 wordt ook vermeld van een cellebroers en een cellezusterenhuis1 wier laatsten1 haar werk maakten om de zieken te bedienen en op te passen1 even als de eersten1 om de dooden te begraven2 doch ons is bij streng onderzoek geen meerdere stof ter beschrijvinge van derzelver gesteltenis1 gewoonten enz4 voorgekomen4 #bcd ,hier doet zich dus de ernstige vraag op1 zijn er wezenlijk in ,oudewater de ,cellebroers geweest8 ,niet een document op het gemeente archief pleit voor hun daarzijn in vroeger tijd2 niettemin1 wij mogen van ,heussen niet regtstreeks tegen spreken1 hij zal bij het beweeren1 dat zij hier gewoond hebben1 wel zijn reden gehad hebben4 ,cellezusters echter1 zijn hier zeker geweest4 ,immers ook de overgeblevene van deze corporatie werden ingelijks1 mits voortgaande met hunne ,christelijke werkzaamheden1 een gelijk pensioen als die van het ,st4 ,ursula convent toegelegd4 #bce ,bij resolutie van den magistraat dd4 #c ,april #aeid werden van ,anna ,gerritsdr4 de brieven geeischt1 met ontslag van den eed niet meer voor de zieken te gaan4 ,zuster ,anna ,dirksdr4 de papieren van dit gesticht overgelegd hebbende1 is de laatste van wie wij eenig berigt vonden4 #bcf ,alleenlijk rest ons dus hiervan nog te vermelden1 dat het gebouw1 waarin deze geestelijke personen woonden1 gehouden wordt voor het tegenwoordig nog zoogenaamde ziekenhuis1 waarvan ter gelegener tijd zal worden gesproken4 #bcg ,sedert lang zijn ook de cellebroers te ,oudewater1 indien zij er ooit geweest zijn1 den weg van alle vleesch gegaan1 zij rusten dan reeds lange ter plaatse1 waar zij eertijds hunne natuurgenooten zoo dikwijls heen bragten1 in den zwarten schoot der aarde4 ,opmerkelijk is echter1 met deze cellebroers het navolgende eenigsins in verband te brengen4 ,de plegtigheid en stille ernst1 zoo zeer passende aan eene begrafenis1 liet voor eenige jaren te ,oudewater1 soms nog al iets voor den behoeftigen stand1 te wenschen over4 ,om deze en alligt meerdere redenen1 kwam de eerw4 pater ,rooters op eene gelukkige gedachte4 ,hij noodigde namelijk een #bftal jongelingen1 allen van den fatsoenlijken burgerstand uit1 om de lijken van minvermogenden van beiderlei kunne en zonder onderscheid van ouderdom steeds de laatste eer eene plegtige begrafenis te verschaffen en tot veler blijdschap gelukte deze poging naar wensch4 ,op den #bc ,januarij #aheg1 werd den eerwaarden oprigter van wege het parochiaal armbestuur1 in zijne toen gehouden vergadering berigt1 dat deze vereeniging de belangstelling der gemeentenaren in hooge mate had opgewekt1 en tevens werd door genoemd bestuur den wensch uitgedrukt1 dat het nageslacht er nog die vruchten van mogte inoogsten1 die men nu reeds van die vereeniging zoo ruimschoots genoot4 ,en inderdaad1 het is plegtig te zien1 hoe deftig en ernstig de begrafenis van een behoeftigen medemensch door deze jongelingen geschied4 ,behoudens onze vroegere aanmerking1 zeggen wij gerustelijk3 er bestaat wezenlijk eenige overeenkomst1 tusschen de cellebroers van vroeger en de zich noemende parochiale dragers in onzen tijd4 #bch ,het voormalige riddermatig verblijf der ,st4 ,jans ,ridders te ,oudewater4 ,nog ne geestelijke orde1 die te ,oudewater eertijds bestond1 dient vermeld te worden2 ik bedoel de ,st4 ,jans ,ridders wier commanderie onder het landcommandeurschap van ,utrecht stond4 ,wij gaan dadelijk bewijzen1 dat zij te ,oudewater zoodanige riddermatige huizinge gehad hebben1 uit de navolgende4 ,ordonnantie1 roerende ,tieleman ,batenburch en het ,st4 ,jans ,huis te ,oudewater4 ,wi ,willem1 grave enz4 maken cont etc41 dat ,tieleman ,batenburch van ,oudewater quam voer ons ende droech op en vrey eigen onsen lieven ende getrouwe ,heeren ,jacob ,bisschop van ,suden sine woninge die hy liggende hevet binnen onser porte van ,oudewater mid erve ende met visschery en alsoe groet alse ,tiedeman voorschreve daer liggende hevet1 ende belegen hevet an die nortside ,dierc ,rapneys1 ende an die suutsyde ,pieter ,cesepeirmit1 welcke wooninge voorschreve ,hais ,jacob ,bisschop van ,suden voorschreve verliede ,tiedeman ,batenburch toet sinen leve1 ende na siene doet weder te comen op den ,bisschop van ,suden ende op ,sinte ,jans huse te ,oudewater der oerden van ,sinte ,jans erfliken te bliven1 in oerconde hier off1 soe hebben wi dezen brief besegelt met onsen segele4 ,gegeven in de ,hage des dinsendages na ,sinte ,jansdach uitgaende biechte1 int jaer ons ,heeren duisent drie hondert vijf en twintigh4 ,per episcopum ,sudenum et ,synomen de ,butim4 #bci ,duidelijker bewijs voor hun bestaan te ,oudewater is wel niet aan te voeren1 zoodat het geschrevene daarvoor reeds genoeg zoude zijn4 ,wij zijn echter nog in de gelegenheid er meerder van te schrijven4 ,zij moeten naar onze meening in genoemd jaar #acbe reeds in vrij groote getale hier aanwezig zijn geweest1 daar in #acbf des vrijdags voor ,st4 ,bartholomeus dag door gemelden ,graaf ,willem aan de broeders van het ,st4 ,jans huis te ,oudewater in eigendom werd gegeven1 een hofstede naast hun kapel gelegen1 om een kerkhof te maken4 ,voorts bestaat er onder de oude keuren van ,oudewater eene van ,st4 ,bartholomeus dach in jaer ons ,heeren ,duisent vier ,hondert vijf en vijftig1 waarvan het einde #bdj aldus luidt3 ende oock mede het ,broederschap van ,st4 ,jans van hare renten1 mogen mede in bieden als voorsz4 is4 ,van deze ,malthezer of ,st4 ,jans ,ridders1 waarvan het capittel steeds te ,utrecht gevestigd was1 vindt men vermeld1 dat hun commandeur van ,oudewater in #aeei prior van die orde was1 en dat hij sterk doleerde tegen het onregt1 dat ,philips ,,ii1 koning van ,spanje bij de invoering der ,bisdommen1 die orde aandeed4 #bda ,wat er van de goederen dezer orde nader gewierd1 is bekend4 ,onder de negen commandeurs echter1 die de staten van ,utrecht in #afea nog aanstelden1 wordt die van ,oudewater de tweede genoemd4 #bdb ,de vele pogingen sedert het laatst der #af;de eeuw aangewend1 om van den commandeur van ,st4 ,jans orde alhier1 terwille van de behoeftigen behoorlijke alimentatie te mogen hebben1 uit de goederen van den commandeur1 of dat hij alhier met ter woon zal mogen komen en uitdeeling aan de minvermogenden te doen naar ouder herkomen1 den #af ,october #aehc1 bij de magistraat der stad besloten1 aan ,willem ,i1 prins van ,oranje te verzoeken1 zijn vruchteloos geweest2 zoo ook alle latere pogingen hiertoe aangewend4 #bdc ,het huis der ,st4 ,jans ,ridders is hoogst waarschijnlijk gelegen geweest1 voor zoover men uit oude transporten en andere stukken kan opmaken1 aan het einde van de ,st4 ,jansstraat1 die voorheen een aantal huizen bevattede en ook haren naam wel van die orde bekomen zal hebben3 alzoo aan de oostzijde der stad nabij de ,wijngaard of ,achterstraat1 en de nu geamoveerde ,waardpoort4 ,het ,weeshuis4 ,dit gebouw1 is gelegen aan de zuidwestelijke zijde der stad1 bij de stadswal en de straat genaamd het ,klooster4 ,het is een vrij aanzienlijk huis1 dat met zijne rood en wit geschilderde deuren en vensters1 en het omringende geboomte1 een zeer lief en bevallig effekt maakt4 ,voornamelijk de reuzenlinde1 waarvan wij reeds vroeger spraken1 belommert met hare eeuwenheugende takken allerschilderachtigst1 dit gebouw van liefdadigheid4 ,de naam1 die het huis draagt1 drukt al dadelijk de bestemming uit1 die het eenmaal had2 al ware dit echter niet zoo1 dan nog zou het opschrift1 boven de poort1 die naar de plaats van het gesticht leidt1 u de bestemming duidelijk maken1 die men bij den opbouw aan hetzelve toedacht4 ,men ziet daar namelijk een steen aangebragt1 waarop in nette vormen eenige weeskinderen uitgehouwen zijn1 die door een1 in zittende houding gestelden leermeester onderwezen worden4 ,onder deze ordonnantie1 leest men3 ,bedenckt de arme weesen #afac4 ,treedt men nu de voornoemde plaats over1 en het gebouw binnen1 dan bevindt men zich aldra in de tegenwoordig nog zoogenaamde school1 waar de archieven van het gesticht bewaard worden en uit deze school nu geleiden u eenige treden opwaarts naar de regenten kamer4 ,hier valt het oog al dadelijk op eenige fraaije schilderstukken1 waaronder de grootste in de eerste plaats onzen belangstelling tot zich trekt4 ,het is een stuk van zekere schilder ,h4 van ,omme1 vervaardigd ,anno #afea1 en stelt een feestmaal voor van de weezen1 die te dien tijde in het gesticht waren opgenomen4 ,de welgelukte ordonnantie1 stelt alzoo een schilderachtig groepje knapen en meisjes voor1 met blijde gezigten en begeerige oogen naar de stevige spijzen op de tafel starende1 waarop de strijdlustige kinderen1 welligt dadelijk een dugtigen aanval zouden ondernemen1 indien niet de tegenwoordigheid van hun vader en moeder een te groot bolwerk voor de anders zwakke vesting ware4 ,op een deels ontrold blad papier1 leest men op het schilderij nog dit versje3 ,de weesen deser stad ,in haere jonge jaeren1 ,ontbloot van oudersgunst1 ,opvoeding en bewaeren1 ,genieten in dit ,huis ,lyf- en ,zielsonderhout1 ,dies syn sy schuldig1 ,god te danken menigfout4 ,uit deze voorstelling1 ontwaart men dus met zekerheid1 hoe zich de weezen in #afea alhier kleedden--eene bijzonderheid1 die naar onze meening1 het stuk nog al eenige historische waarde bijzet4 ,vervolgens bemerkt men op deze zelfde regentenkamer drie portretten1 waarop echter geen namen van schilders te vinden zijn1 dat des te meer te betreuren is1 daar de eerste die wij bezien1 alleruitmuntendst van penseelbehandeling is4 ,volgens de sage stelt dit portret voor1 zekeren burgemeester en volgens eene aanteekening ons van eene vriendelijke zijde geworden1 ,mr4 ,johan de ,koning1 eertijds een voornaam ingezetene alhier4 ,het tweede mannenportret1 is de beeldtenis van ,jan ,frederik van ,velzen1 en het derde--zijnde een vrouwenportret--van ,jannigje ,joostens1 hoogstwaarschijnlijk echtgenoot van den laatsten4--,deze drie personen1 hebben ieder aan het ,weeshuis een legaat gemaakt1 om jaarlijks op zekere dagen1 een feestmaal voor de daar aanwezige kinderen aan te rigten4 ,nog tot in deze eeuw1 werden deze dagen op voornoemde buitengewone wijze gevierd4 ,uitgenomen eene ruime zaal1 heeft dit gesticht overigens weinig1 dat ons kan boeijen en wij gaan dus over1 nog iets omtrent het bestuur aan het huis verbonden1 en het opzigt waaronder het stond1 aan te stippen4 ,ten tijde van den ,heer ,van ,kinschot 7#agdf71 kozen ,burgemeesters en ,schepenen twee goede vreedzame personen1 meer dan dertig jaren oud zijnde1 tot ,weesmeesters4 ,de pligt dezer laatsten was1 om opzigt te hebben over1 en kennis te nemen1 van al de goederen1 aankomende weeskinderen1 krankzinnigen1 onnoozelen en dergelijke personen1 die zich zelve niet konden besturen en aan hunne zorg werden toevertrouwd4 ,burgemeesters en ,schepenen hadden tevens de bevoegdheid1 deze personen als ,weesmeesters of een derzelven in hunne functie te mogen doen blijven of veranderen1 zoolang en dikwijls het deze magistraatspersonen geliefde1 en de gelegenheid van zaken het vereischte1 terwijl de ,weesmeesters bij het aanvaarden van hunne betrekking voor ,burgemeesteren moesten zweeren4 #bdd ,dat zij de goederen van weduwen1 weezen1 en andere opzigt behoevenden1 wl en getrouwelijk zullen bestieren en administreren of doen administreren1 en regeren1 mitsgaders voor zoo veel in hen is1 dezelve voorstaan4 ,den ,schout1 de ,burgemeesteren en ,schepenen erkennen en respecteren1 volgende de ordonnantie van de weeskamer1 en voorts alles doen1 't geen goede ende getrouwe weesmeesteren1 naar wetenschap hunner vijf zinnen1 schuldig zijn en behooren te doen4 ,uitgenomen de nu besproken ,weesmeesters1 werden er nog ieder jaar op ,vrouwe ,lichtmissedag 7#b ,februarij7 door ,burgemeesters en ,schepenen1 drie personen tot ,weesvaders gekozen1 waaruit een tot boekhouder enz4 werd benoemd1 voor de administratie van de goederen van het gesticht4 ,deze ,weesvaders1 mogten door ,burgemeesters en ,schepenen onderscheidelijk ieder jaar1 of eenigen uit hun drietal in hunne bediening achtervolgd worden1 zoo als genoemde magistraten te rade kwamen1 of de gelegenheid van zaken het wettigde4 ,de eed bij het aanvaarden van de betrekking als ,weesvader aan ,burgemeesters te doen was als volgt3 #bde ,dat zij lieden hunnen bevolen diensten wl en getrouwlijk bedienen1 en zulks de ,landen1 ,renten en andere inkomende goederen1 aan de voorgemelde ,godshuizen behoorende1 in alle getrouwheid bewaren en beschermen1 mitsgaders dezelve niet verkoopen1 alineren of vervreemden zullen1 dan met advys van de ,burgemeesteren en ,schepenen1 of in gewigtige zaken #bdf1 van de vroedschappen dezer stede4 ,dat zij ook van hunnen ontvang1 handelinge en administratie1 zullen doen1 goede en loflijke ,rekening1 ,bewijs en ,reliqua1 en voorts alles doen1 wes een iegelijk van henlieden1 in reguarde van henlieder respective diensten1 schuldig is1 en behoort te doen3 ,op zoodanige verbeurte in opzichte van het doen der ,rekeningen1 als bij de keuren gesteld is4 ,terwijl over de meer directe behoeften der weezen1 7verzorging1 spijziging kleeding enz47 voorzien werd1 door een binnenvader en eene binnenmoeder4 ,en nu1 sedert ,ao4 #ahaa worden er geene weesmeesteren en naar wij meenen ook geene weesvaderen door ,burgemeesters en ,schepenen meer benoemd2 terwijl men ook in ,julij #ahbi is begonnen1 het weeshuis tot huisvesting van behoeftigen1 in plaats van het armhuis beschikbaar te stellen4 ,voor ongeveer #be jaren1 werden al de zich in dit gebouw bevindende weezen1 ter verzorging en verdere opleiding naar de kolonie ,frederiksoord gezonden1 terwijl eenige ouden van dagen1 het huis nog steeds met terwoon bleven betrekken1 doch ook dit laatste is sedert eenige jaren opgeheven1 door het gebouw onzer beschrijving nu bijna uitsluitend1 zoodat eene oud binnenmoeder bewoond wordt4 ,de inkomsten1 nog aan het weeshuis verbonden1 worden geadministreerd door eenige regenten4 #bdg ,bij de vertimmeringen van de kerk der protestanten1 ten jare #aheg en #aheh werd de stadsschool als hulpkerk gebruikt1 en het ,weeshuis gedurende voornoemd tijdvak1 tot school geemploijeerd4 ,de bibliotheek van het departement tot nut van 't algemeen1 afdeeling ,oudewater is berustende op de regentenkamer van het ,weeshuis4 ,zie hier in breede trekken wat wij van de geschiedenis van dit gebouw konden opduiken2 gaan wij thans over kortelijk nog iets van het voormalig ,arm of ,ziekenhuis te berigten4 ,dit gebouw is gelegen bij het ,weeshuis1 ten zuiden der straat genaamd het ,klooster en ongeveer aan de ,vestingwal van dt gedeelte der stad1 waar eertijds de ,waardpoort zijne spitsen verhief4 ,schrijvende over de ,cellezusteren1 7zie bladz4 #bea7 hebben wij reeds opgemerkt1 dat de laatsten eertijds hoogstwaarschijnlijk daarin haar verblijf zullen gehad hebben1 en wij stipten daarbij tevens aan1 dat het later tot gevangenis eenigen tijd gebruikt werd4 ,het tijdvak evenwel juist te bepalen1 dat dit huis tot gevangenis diende1 is ons niet gelukt te ontdekken1 zeker echter is het1 dat het in #agdg gebruikt werd tot ,arm of ,ziekenhuis1 dat men er toen berooide en gebrekkige ingezetenen in voedde en oppaste1 en dat deze zorg was toevertrouwd aan het opzigt enz4 van een binnenvader en eene binnenmoeder4 #bdh ,sedert ,julij #ahbi werd het ,weeshuis als zoodanig echter gebruikt1 en het ,ziekenhuis dus onnoodig geworden zijnde1 werd dit den #aj ,november #ahbi1 door de regering der stad publiek verkocht4 ,de bestemming van het gebouw is sedert verdwenen1 daar er tegenwoordig eene boerderij in uitgeoefend wordt1 doch vrij algemeen1 draagt het gebouw nog den naam het ,ziekhuis4 ,het voormalige ,gast- en ,proveniershuis4 ,dit gebouw was gelegen op de ,wijngaard- of ,achterstraat1 in het oosten1 eenigzins noordelijk gedeelte der stad1 de steeg voerende van de markt naar de ,achterstraat3 leidde regtstreeks op het gebouw aan1 en wordt om deze reden nog de ,gasthuissteeg genaamd4 ,alhoewel er voor zoover mij bekend is1 geen plaatje bestaat1 dat de gedaante van dit gesticht bewaart1 zoo zegt ons echter de ,heer ,van ,kinschot #bdi dat het is een aanzienlijk en wel geordeneerd gebouw2 deszelfs voorpui is naar de ,jonische orde1 met blaauw steenen kantelingen4 ,zoodra men inkomt1 vindt men een groot plein met eene thuin4 ,de ,regenten-kamer is regtover den ingang van het huis geplaatst1 en daar rondom zijn gaanderijen en huisjes1 in n woord1 het geheele gebouw is van zoodanige constructie1 als tegenwoordig de meesten der zoogenaamde ,hofjes alom gevonden worden4 ,de stichting van dit gebouw1 dagteekent van den jare #aehj1 en de stichter was heer ,egbert ,speijers1 pastoor te ,berkenwoude ,oudewatersche van geboorte1 en zoon van den stads ,secretaris ,jacob ,speijers4 ,behoeftige burgers1 en leden zijner familie1 zoo zij tot armoede vervielen1 moesten daarin van het noodige worden voorzien en1 tot bestrijding der onkosten1 besprak hij zeer schoone landerijen en anderen inkomsten aan dit gesticht4 ,tevens bedong hij bij uiterste wille1 dat alle jaren op ,goeden ,vrijdag1 aan de kinderen der ingezetenen1 zonder onderscheid van ,godsdienst1 die alsdan naar het ,gasthuis kwamen1 brood en haring zoude uitgedeeld worden1 iets dat wij ontdekten1 dat nog in #agai geschiedde4 ,in latere tijden1 is men met het gebruik van dit gebouw in zoover van de oorspronkelijke bestemming geweken1 dat men ook lieden bij inkoop1 verzorging en inwoning in dit huis kon verschaffen2 deze personen werden dan provenieren genoemd1 en tengevolge van dien1 droeg het ,gasthuis ook wel sedert dien tijd1 den naam van ,proveniershuis4 ,de regenten1 waarvan er een boekhouder was1 waren belast met het beheer over dit gesticht4 ,hun eed voor burgemeesteren te zweeren was gelijk aan die der ,weesvaders1 reeds hiervoren door ons op bladz4 #bei kenbaar gemaakt #bej4 ,later werd dit gebouw1 door de ,gecommitteerde ,raden van ,holland en ,west-,vriesland aangekocht en omstreeks ,ao4 #aghj verbroken4 ,in ,ao4 #aghf werd de plaats waar het gasthuis eenmaal stond1 aangelegd tot een artillerie plein1 waarop ten jare #aghf een zeer schoon magazijn ter berging van ammunitie gebouwd is4 ,staken wij echter voor als nog1 de beschrijving van dit magazijn1 totdat er1 ter meer behoorlijke plaatse1 van zal geschreven kunnen worden4 ,met het ,gasthuis mijne lezers1 zij de beschrijving der reeks kerkelijke gebouwen1 geestelijke gestichten en huizen van liefdadigheid gesloten1 en bij de beschrijving van voormeld gasthuis1 geraakten wij ten slotte van uit een liefdadig gesticht in een artillerie magazijn4 ,het is daarom1 dat ik u nope1 met mij deze overgang te behouden en een begin te maken1 met het beschrijven van de ,lands en ,stedelijke gebouwen1 die verrezen zijn1 ter verdediging van vaderland en stad4 ,de poorten1 mogen als sleutelen der voormalige veste1 hier dus wel het eerst in aanmerking komen4 ,uitgenomen #d hoofdpoorten1 had ,oudewater eertijds nog #b kleine poorten1 die echter alleen tot gerief der ingezetenen dienden1 zoowel om op de buitensingels als in de omliggende tuinen te komen4 ,zij werden genaamd de ,biezenpoort1 die aan de noordwestelijke zijde der stad lag1 en de ,water of ,oostpoort1 die aanwezig was1 op het einde der ,oude ,huigensteeg4 ,in het belang der verbeterde vestingwerken1 die in de jaren #agdj en #agda aangelegd zijn1 werden deze poortjes beiden verbroken4 ,op ,stoop's schilderij1 voorstellende de moord in #aege1 ziet men hunne gedaante en gelegenheid4 ,van de genoemde #d hoofdpoorten1 gaan wij het eerst beschrijven3 de voormalige ,i,jssel of ,veerpoort4 ,eigenlijk zijn er twee ,i,jsselpoorten geweest1 die echter beiden gelegen waren1 in het zuidwestelijk gedeelte der stad1 bij de rivier de ,i,jssel1 waarom zij ,i,jsselpoort genoemd werden4 ,de oudste ,i,jsselpoort1 stond ten zuidwesten der ,romeinbrug1 naast de nu geamoveerde ,romeintoren4 ,hare standplaats1 was alzoo van uit de stad aan de binnenzijde van den ,i,jssel4 ,langs deze zijde der stad1 was ,oudewater dus niet zoo groot als tegenwoordig1 want de ,i,jssel1 die nu door de kom der gemeente aan twee zijden begrensd wordt1 was toen ter tijde de natuurlijke grens van ,oudewater ten ,oosten en zekere streek genaamd het veer of ,i,jsselveer ten ,westen2 van daar1 dat men haar ook de ,veerpoort noemde4 ,deze streek genaamd het ,veer1 kwam echter bij octrooi der staten van ,holland dd4 #b ,november #aehe #bea onder het regtsgebied van ,oudewater1 werd later binnen de stadswallen getrokken en van dien tijd moest de tweede ,i,jsselpoort1 dus gebouwd worden1 van uit de stad1 aan de buitenzijde van den ,i,jssel4 ,deze poort1 waarin de bezetting de hoofdwacht hield1 was aan de stadzijde1 naar de ,dorische orde gebouwd1 terwijl de gevel voorzien was1 met de wapenen der steden ,delft1 ,oudewater en ,alkmaar4 ,ten jare #aggi werd deze poort afgebroken en weder opgebouwd1 doch de hoofdwacht werd sedert verlegd1 in een daarnevens geplaatst gebouw1 waarvan wij ter behoorlijke plaatse zullen schrijven4 ,de ,i,jsselpoort1 zoo als wij schreven in het laatst der voorgaande eeuw gebouwd1 was echter reeds in #ahae bouwvallig geworden1 van daar1 dat men in laatstgenoemd jaar het bovengedeelte afbrak1 en men van toen alleen als ,i,jsselpoort1 twee ongewelfde steenen muren door een hek gesloten1 te beschouwen had4 ,wederom ter oorzake van bouwvalligheid1 besloot men in #ahef dit gedeelte der poort te verkoopen1 waarop nog in het zelfde jaar de afbraak volgde2 alleen twee net bijgepleisterde steenen muurtjes1 waarvoor nog altijd twee kanonnen geplaatst staan1 roepen als nog3 hier verhief zich eenmaal de ,veer of ,i,jsselpoort4 ,de voormalige ,broekerpoort4 ,zij lag aan de noord westzijde der stad1 insgelijks kort aan den ,i,jssel4 ,haar uittredende1 voert de weg u naar de boerenbuurt ,diemerbroek en ongetwijfeld is zij haren naam daaraan verschuldigd1 zoo ook de ,broekerstraat nabij deze poort gelegen4 ,de binnen en buitengevel van dit gebouw1 waren eertijds versierd met fraaije hardsteenen kantelingen2 later zijn deze weggenomen1 en de vier zijden met een ,italiaansch dak toegekapt4 ,deze poort deelde ,ao #ahef in hetzelfde lot van hare zuster de ,i,jsselpoort2 ook zij werd publiek verkocht en tengevolge van dien gesloopt4 ,voor zoover wij konden nagaan1 vindt men niet aangeteekend1 noch bij eenig schrijver noch in eenig stuk op het gemeente archief1 van wt jaar deze poort dagteekende en dewijl er ook op het gebouw zelf1 zich in onze dagen geen jaartal vertoonde1 is deze poort gevallen1 zonder den naneef te bevredigen1 als hij vraagt1 in wat jaar verrees aan de noord westzijde van ,oudewater de ,broekerpoort8 ,de voormalige ,linschoterpoort4 ,de ,linschoterpoort stond aan de noordoostelijke zijde van ,oudewater en verschafte den uitgang naar de boerenbuurten1 de heerlijkheid1 en het dorp ,linschoten waarnaar zij dus genoemd werd4 ,zij werd veranderd van een slot tot poort1 in het jaar #afgb1 zooals ten duidelijkste bleek uit het volgende opschrift in de architraaf van het gebouw aan de stadzijde uitgehouwen1 en door ons vr de amovering nageschreven3 ,,den ,,eersten 7,,steen7 ,,van ,,dese ,,poort ,,heeft ,,geleyt ,,cornelius ,,amelius1 ,,sone ,,van ,,mr4 ,,johan ,,de ,,koninck ,,op ,,den #f ,,april ,ao4 #afgb4 ,zij was gebouwd naar de ,dorische orde1 voorzien met drie kruisboogen waarin de hameije even als in al de overige poorten niet ontbrak1 en had ruim #dg voeten lengte4 ,vooral aan de buitenzijde1 was het een allerschilderachtigtst poortje met zijne gaanderij en vier bevallige boogen of openingen1 die een riant vergezigt over het omliggende landschap aanboden1 en haar vriendelijk voorkomen werd niet weinig verhoogd1 door de met vijf boogen voorziene brug1 die er vr lag4 ,z vertoonde zich een en ander tot in #aheg1 als wanneer in ,augustus des laatstgenoemden jaars deze poort en die brug1 publiek werden geveild en verkocht1 de poort voor #ffj en de brug voor #aaj ,gulden #beb4 ,de voormalige ,waard of ,utrechtsche poort4 ,deze is de laatste der vier hoofdpoorten1 die ons nog ter beschrijving rest4 ,zij stond aan het zuidoostelijk gedeelte der stad1 voerende naar de buurt ,snelrewaard en naar de stad ,utrecht en hierdoor is ons hare naamreden dus niet twijfelachtig4 ,dit gebouw had eene lengte van #aa #a_/b bij een breedte van #f #a_/b ,ned4 el terwijl haar verwulfsel met drie kruisboogen gemetseld was4 ,ook deze poort kon op fraaiheid aanspraak maken4 ,aan de binnenzijde zag men in den gevel in het midden1 het wapen van ,oudewater1 aan de regterzijde dat van ,delft en ter linker1 dat der stede ,alkmaar net in ,bentheimersteen uitgehouwen met het jaartal #afjg1 terwijl aan de buitenzijde der poort1 de hollandsche leeuw was aangebragt1 met het onderschrift ,hollandia en insgelijks met voornoemd jaarcijfer1 dat het tijdstip der stichting dezer poort aanduidde4 ,later zullen wij trachten te ontvouwen1 waarom men de wapens dezer drie voornoemde steden1 zoowel op de twee reeds genoemde poorten1 als op andere openbare gebouwen in ,oudewater en in de twee andere steden aantreft2 doch mij dunkt die hollandsche ,leeuw daar buiten1 aan de ,waardpoort hij had zoo zeer zijne beteekenis1 ,oudewater had1 zoo dikwijls met het trotsche ,sticht in onmin gelegen1 en de ,stichtschen zij hadden het ook menigmaal met groot verlies ondervonden1 als zij met die van ,oudewater streden6 mij dunkt die ,leeuw met zijn opgeheven klaauw1 stond daar zoo tergend voor die van ,utrecht juist aan die zijde van het gebouw1 dat bij andere poorten1 dat voor--of tegen--had1 dat zij meest uitsluitend naar de provincie ,utrecht voerde6 #bec ,nog ten tijde van den ,heer ,van ,kinschot 7,ao4 #agdf7 was deze poort ter linkerzijde van uit de stad1 voorzien met een spits torentje1 deze spits is er van echter reeds ten jare #aghd weggebroken4 ,in het jaar #afjg1 dat van den bouw der poort1 werd ook de nu sedert lang gedempte brug met #e boogen1 die er eertijds vr lag gebouwd4 #bed ,ook hiervoor is in de plaats gekomen1 eene kleine brug voor de communicatie te water in de stadsgrachten4 ,niet onvermeld mogen wij laten1 dat deze poort min of meer langen tijd1 tot gevangenis voor militairen is gebruikt geweest4 ,maar in ,augustus #aheg1 werd ook deze poort in publieke veiling gebragt en verkocht voor f #gfj1jj en eenigen tijd daarna werd slooping bewerkstelligd #bee4 ,oudewater in anno #abfe tot een stad gemaakt #bef was in #aheh veranderd in een soort van vlek6 ,deze vier poorten1 behoorden1 toen de vesting in welstand was #beg aan den staat1 zoodat dan ook van ,landswege in #ahae de ,i,jsselpoort gesloopt werd4 ,spoedig zou het ook toen reeds1 de beurt aan de drie anderen geweest zijn1 waren zij niet ten jare #ahba door de stad van de domeinen gekocht1 alleenlijk om het amoveren derzelve te voorkomen4 ,men is later ook van stadswege tot andere gedachten gekomen1 want wij hebben het einde van al de poorten gezien6 ,het is dikwijls voor ons een strijd1 tusschen oudheidgevoel en belang voor onzen tijd1 als wij een fraai monument zien verbreken1 dat voorheen zijn nut had1 doch door de verandering van tijden1 tegenwoordig tot niets meer dient4 ,zoo ook ondervonden wij dat gevoel1 toen de drie laatste schilderachtige poortjes onder den moker des sloopers vielen4 ,als oudheidminnaar1 kon het niet anders1 of het moest ons pijnlijk aandoen1 deze grijze sleutelen der stad1 die de stomme getuigen waren van zoo veel lief en leed der burgers die zij omsloten1 door den slooper te zien vallen4 ,zij worden vermoord1 dachten wij1 niet door het geschut des vijands maar door hare eigene burgers6 ,en dan als zoon der #ai eeuw1 kwam daar eene stemme tegen1 en ik moest zeggen en beamen met onzen tijdgenoot1 zoowel voor deze als zoo vele onnut geworden poorten3 valt1 gij steengevaarten aan onze steden1 gij belemmert ons het uitzigt naar ,gods vrije natuur4 ,valt1 gij zijt noodeloos in onzen tijd1 de burgers van ,nederland behoeven niet meer1 al is het ook bij nacht1 uit de veste gesloten te worden1 zij mogen geen schatting meer opgelegd worden1 als zij niet aan de uitnoodiging van het luiden der poortklok gehoorzamen #beh4 ,valt nietige gebouwen1 de hechtste vestingen1 door de natuur en de kunst te zamen gevormd en volmaakt1 zijn niet bestand tegen eene tegenwoordige hardnekkige belegering1 ook gij dus niet zwakke monumenten van vroeger tijd6 valt1 de #ai eeuw1 die spoorwegen en telegraphen heeft1 die de landen en landen als een maken1 en de afstand van werelddeelen en werelddeelen als doen verdwijnen1 zij gedoogt niet langer1 dat de burgers van een vrije staat1 niet ten allen tijde bijeen kunnen komen1 waar de communicatie naar den vreemde1 ook in ons ,nederland op zoo groote schale van toepassing gebragt is4 ,valt dus poorten valt1 als onnut in onzen tijd1 valt overal waar gij u bevindt aan opgeheven vestingen1 want door u in stand te houden1 bezwaart men de gemeentenaren met noodelooze schattingen voor uw onderhoud benoodigd6 ,de poorten beschrijvende1 hebben wij onwillekeurig gewag moeten maken van den ,romeintoren1 het slot of kasteel en de hoofdwacht1 en aangezien allen in deze rubriek ter beschrijving voegen1 willen wij het eerst iets vermelden van de voormalige ,romein of ,gevangentoren4 ,de ,romein of ,gevangentoren1 was gelegen ten zuiden der ,romeinbrug aan de ,i,jsselsluis bij den mond der stadshaven4--,het was een zeer oud gebouw1 had een vierkante gedaante1 en was nog in #agdf met een plat overwulfd1 van waar men een ongewoon fraai gezigt1 zoowel naar de stad als over den ,i,jssel had4 ,later echter1 heeft men dit gebouw1 met een kap of dak van blaauwe pannen voorzien4 ,de nige deur1 die in het gebouw van buiten was aangebragt1 bevond zich aan de oostzijde2 deze doorgaande1 geleidden u eenige treden opwaarts weder aan eene deur1 die de toegang tot het eigenlijke interieur van dezen toren was4 ,men verwonderde zich1 wanneer men van buiten den vrij aanmerkelijken omtrek van het gebouw had gadegeslagen1 over de geringe ruimte van binnen1 doch als men dan in aanmerking nam1 dat zijne muren eene meer dan ,ned4 el dikte hadden1 dan verdween spoedig deze twijfel4 ,dit gedeelte van het gebouw was slechts met een lucht1 dat tevens lichtgat was1 voorzien1 en mogt dus reeds op een geschikte gevangenis aanspraak maken2 doch was de misdaad groot1 en de persoon gevaarlijk1 dan werd het luik geopend1 dat zich in dit locaal bevond1 en een vochtige kelder1 bewaarde alsdan den misdadiger zeker en streng4 ,bij hoogen waterstand van den ,i,jssel moest de ongelukkige de wijk op een zich daar bevindende ladder nemen1 ten einde het binnendringende ,i,jsselwater1 aan wiens voet het gebouw aan de noordzijde gebouwd was1 te ontvlugten4 ,de naam ,gevangen ,toren1 komt dus wel niemand meer onduidelijk in zijnen oorsprong voor4 ,zijne benaming van ,romeintoren1 is niet zoo zeker op te lossen4 ,de ,heer van ,kinschot meldt op bladz4 #ej zijner beschrijving van ,oudewater aldus3 ,zij is van ongemeene groote steenen opgemetseld1 en men meent op goede gronden1 dat deze ten tijde der ,romeinen gebouwd1 en alsdan een ,wachttoren geweest zij1 die vervolgens ook tot een tolhuis1 als te dien tijde gelegen ter zijde der ,i,jsselpoort op en aan de ,rivier de ,i,jssel zoude gedient hebben4 ,de mogelijkheid1 dat het voor tolhuis gediend heeft1 willen wij niet ontkennen alhoewel wij het nog niet aannemen1 doch te betreuren is het1 dat de heer ,van ,kinschot t4 a4 p4 zijn goede gronden niet aanhaalt1 waarop hij meent1 dat deze door de ,romeinen gebouwd zou zijn1 en hun tot een wachttoren gediend zou hebben4 ,wij voor ons1 meenen zelfs goede gronden te kunnen aanvoeren1 om te beweren1 dat het gebouw onzer beschrijving1 niet door de ,romeinen gebouwd is1 doch van uit de middeneeuwen en niet ouder dagteekent1 en dat het een verdedigingstoren1 een wachthuis en gevangenis in of bij der stede muer geweest zij4 ,uitgenomen nog de vooronderstelling voor een verdedigingstoren uit de middeneeuwen1 mij ook mondeling door den zeer bekwamen archeoloog ,dr4 ,jansen1 ,conservator van het museum van ,oudheden1 te ,leiden medegedeeld1 schijnt onze meening bevestigd te worden1 uit den stevigen bouw van het voorwerp onzer beschrijving--muren toch van meer dan een ,ned4 el dikte1 hebben nog al iets kunnen wederstaan4 ,de muren van dezen toren1 waren van groote roode steenen opgetrokken1 en de ,romeinen bouwden in ons land immers meestal van ,duifsteen1 gelijk wij reeds vroeger hebben opgemerkt4 ,de ,romeintoren #bei stond eertijds in1 zeker echter aan der stedemuur1 en dit zet onze bewering niet weinig klem bij4 ,laat ons die stedemuur eens zoo wel mogelijk volgen van de ,linschoter tot aan de ,i,jsselpoort #bfj ten tijde1 dat de laatste1 toen nog bij de ,romeintoren stond1 dan zal over een en ander nog meer licht gespreid worden1 indien wij het aantal torens in der stedemuur vermelden1 in #aedb nog in dezelve aanwezig #bfa #a ,linschoeten poort4 #b ,toerentge aft adriae goessesz4 #c ,toerentge aft 'tgastuys4 #d ,nyeuwe toern4 #e ,toerentge after ,meeus ,huygesz4 #f ,dat outaer4 #g ,de ,weerdenpoort4 #h ,doode luydentoern4 #i ,koentgestoern4 #aj ,i,jsselpoort4 ,de ,romeintoren nu1 stond zoo als wij reeds meermalen opmerkten1 in of bij de stadsmuur #bfb aan de ,i,jsselpoort4 ,van veel gewigt als deze plaats was1 uit een oogpunt van verdediging1 zoowel om de poort zelve1 als de vereeniging van ,i,jssel en haven1 moest dr vooral de toren hecht en sterk van bouw zijn4 ,de meening1 dat zij van ,romeinschen oorsprong zou zijn1 wordt dus naar onze bescheiden meening door een en ander ontzenuwd4 ,de naam ,romeintoren1 gaf aanleiding tot deze vooronderstelling1 doch al werd in oude bescheiden1 de nevens liggende brug niet dikwijls ,remijnsbrug geheeten1 dat toch weinig van ,romeinbrug heeft1 dan nog zou de naam ,romeintoren1 met eenig regt kunnen voorondersteld worden zijn oorsprong te hebben1 van eenig persoon die ,romein of ,remijn heette4 ,dat dit toch geen zeldzaamheid was1 zag men duidelijk hiervoren aan de benamingen1 toerentge aft' adriae goessesz en toerentge after ,meeus ,huygesz4 ,wij hebben uit een en ander nu kunnen nagaan1 dat de meening1 dat dit gebouw uit de middeneeuwen en niet ouder heugt1 #bfc en gediend heeft ter verdediging1 tot wachtplaats en gevangenis1 naar ons oordeel vrij voldoende gebleken is1 #a4 uit zijne gelegenheid1 #b4 uit zijne constructie en ten #c4 uit de materialen waarvan het gebouw was opgetrokken4 #bfd ,toen nu in later tijden1 met de verandering der stedemuur in wallen1 al de torens1 die zich van afstand tot afstand in de vesting bevonden1 verbroken werden1 omdat men in de latere vestingplannen deze menigte torens als onnoodig beschouwde1 is het echter gemakkelijk te begrijpen1 dat de ,gevangentoren gespaard bleef4 ,de streek genaamd ,i,jsselveere werd1 zooals bekend is1 aan de vesting getrokken1 alzoo kon er geen sprake zijn1 dat deze toren1 om de aan te leggen vestingwallen moest wijken1 daar de laatsten nu langs deze zijde ongeveer #hj ,ned4 ellen uitgelegd werden4 ,daarbij was hij immers hoogstwaarschijnlijk toen reeds1 gelijk nog in onze dagen1 tot gevangenis bestemd1 waarvoor zeer pleitte1 de donkere ronde kelder die wij reeds hiervoor beschreven en ten tijde van zijnen opbouw daarin was aangebragt1 zooals met het grootste gemak was op te merken4 ,alzoo dan1 nemen wij aan1 dat zij gespaard bleef tot in onzen tijd1 n omdat zij bij de uitlegging der veste kon blijven staan1 n omdat men eene gevangenis steeds noodig had4 ,z bleef dan dit gebouw gedurende eeuwen achtereen in wezen en juist daardoor was zijn ontstaan achter de graauwe tijdnevelen zoo duister verborgen4 ,nogtans wij hebben gepoogd het twijfelachtige van wanneer op te lossen in het bevestigende toen6 ,mogte het ons gelukt zijn6 de lezer oordeele4 ,doch1 de tijden veranderen1 en de menschen met hen2 nadat het gebouw den sloopenden tand des tijds gedurende zooveel eeuwen had wederstand geboden1 moest ook hij vallen onder het vernielende staal des sloopers4 ,te gelijk met het torentje van het ,st4 ,ursula convent en de ,linschoter en ,waardpoorten werd in ,augustus #aheg de ,romeintoren tot afbraak verkocht1 en wel voor de som van #bcj1jj ,gulden4 ,reeds den #bj ,augustus deszelfden jaars sloeg men den moker aan het grijze monument4 #bfe--,weken en weken1 heeft men op zijne breede hechte muren moeten breken voor men aan den grondslag van het gebouw genaderd was1 als gedacht hij het doel zijner stichting1 en1 als tergde hij zijne sloopers met vasten wil en fieren hoogmoed1 gelijk zoovele strijdlustige poorters uit het tijdvak van zijne geboorte1 zich voornamen en ten uitvoer bragten het leven zoo lang mogelijk te rekken1 doch ook zoo duur mogelijk te verkoopen4 de ,hoofdwacht4 ,zooals wij reeds opgemerkt hebben1 bevond zich hoogst waarschijnlijk eertijds de hoofdwacht in de bij de ,i,jsselpoort liggende ,romeintoren4 ,stellig echter weten wij1 dat zij aanwezig is geweest in de tweede ,i,jsselpoort1 die later op het oude ,i,jsselveer gebouwd is4 #bff ,toen deze laatste echter in #aggi werd verbroken--hoewel later weder opgebouwd--bouwde men in het zelfde jaar ten zuidoosten der ,i,jsselpoort1 een uitsluitend tot hoofdwacht bestemd gebouw4 ,dit net gebouwtje1 dat nu aan de gemeente behoort1 werd natuurlijk als hoofdwacht nutteloos1 toen ,oudewater ophield1 onder de rei der vestingen te behooren4 ,tegenwoordig wordt het door een stadsagent bewoond en er tevens eene kleine nering in uitgeoefend4 ,het voormalig ,casteel of ,slot4 ,dat alhier een kasteel of slot geweest is1 schrijft de heer ,van ,kinschot op bladz4 #bd1 getuigen vele schrijvers1 en is ook zeker1 doch de tijd1 wanneer en door wien het gebouwd werd1 wordt nergens gevonden4 ,ook wij nemen zulks aan1 doch brengen met dit bedoelde kasteel niet in verband1 gelijk voornoemde schrijver1 de regelen van den vaderlandschen historicus ,matthijs van der ,houven die gewaagt1 dat in 't kasteleinschap van ,oudewater op den ,i,jssel het oude kasteel plag te liggen1 doch1 dat het in zijn tijd niet meer in #bfg wezen was4 #bfh ,deze regelen toch hebben betrekking op het kasteel te ,vliet in ,roozendaal bij ,oudewater dat op den ,i,jssel ligt1 en waarvan de rune nog bestaat4 #bfi ,wij begrijpen te minder1 hoe van ,kinschot deze regelen van ,van der ,houven op het ,slot van ,oudewater kon toepassen1 daar hij reeds op de volgende bladzijde 7#be7 weder omtrent hare ligging--en nu teregt--schrijft3 ,dit ,slot heeft eertyds gestaan aan de ,noort-,oostzyde van de ,stad1 by en omtrent dezelfde plaats1 alwaar nu de ,linschoter-,poort is gelegen4 ,de ,regeering verzogt zyne ,keyzerlyke ,majesteit1 als ,graaf van ,holland1 in het jaar #aecc1 om dit ,slot tot eene ,poort te maaken1 het geen zy verwierven1 onder deze verbintenisse1 van dat zy ten allen tyden op de eerste aanmaning van zyn ,keyzerlyke ,majesteit of zyne nakomelingen ,graaven van ,holland1 die ,poort van ,linschoten op haare kosten weder tot een ,slot herstellen zoude1 waarvan de verbindenis ,luidt1 als volgt3 ,wy ,burgemeesteren1 ,schepenen1 ende ,raiden der ,steede van ,oudewater1 doen te weeten1 ende bekennen mits deezen onsen ,brieve1 ,dat ,alsoe die ,keys3 ,majt4 belieft heeft tot onsen ernstigen vervolghe ende ,sollicitacie te accordeeren4 ,dat die ,poorte van ,linschoten1 in voir tyden gemaict tot een ,stercte of ,slot1 weder toegemaect sal worden tot een ,poirte van de voirsz3 ,steede1 gelyk die in voertyden plach te syne1 mits dat wy 't selve becostighen souden1 ende aan syn ,majt4 reserveerende 't ,logys van dezelve ,poorte voir syne officier off andertsins1 ende mits oick1 dat syne ,majt4 die voirsz3 ,poirte weder sal mogen maken tot een stercte als 't zyne ,majt4 of zyne nakomelingen ,graaven van ,hollandt believen sall1 ende van als3 geve onse behoirlicke brieven1 wy dancken zyne ,majt4 van desen voirsz3 ,consente ende ,gracie1 hebben nair voorgaande ,communicatie gehouden mitten ,rycdom ende ,vroetschap derzelver ,steede1 beloeft hebben ende beloeven mits deesen1 dat wy der voirsz3 ,poirte sullen doen repareeren ende maken mit dueren1 valle bruggen1 ameyden ende anders ter ordonnantie van mynen ,heere1 ,heeren ,anthonis van ,lalaing1 ,grave van ,hoochstraaten heer van ,montigm3 en ,stadthouder ,gnrael3 der voirsz4 ,landen van ,hollandt of zyne ,e3 ,gecommitteerde als van nooden weesen sal ome3 daar duer vuyt en3 in der voirsz3 ,stede te ryden en passeeren3 behouden den ,keys3 majt4 't ,logys van den voirsz1 ,poirte tot zyne ,majt4 beliefte1 ende diezelve ,poirte zyn1 ,keys3 ,majt4 of ,nakomelingen te laten volgen1 ome3 dair van een ,stercte weder gemaict te werden als wy dair toe van syne ,majt4 of syne ,erffgenaamen wegen vermaant sullen worden1 sonder daar tegens te doen in eenigerleie manieren4 ,des 't oerconden1 hebben ,wij ,burgemeesteren1 scepenen en ,raeden der ,voersz4 steede1 onser steede zegel hier aangehangen den achtsten dach van ,april in 't jaer ons ,heeren duijsend vijf honderd drie en dertich na scrijven der kerk van ,utrecht ende ons voorsz4 steede1 ende stonde onder geteekend ,r4 ,x4 ,speijert4 ,men zou wanen1 dat het vermaken van het kasteel tot poort1 ingevolge deze verbindtenis1 spoedig zal hebben plaats gehad1 wij kunnen dit echter met zekerheid tegen schrijven4 ,immers ziet men dit ten duidelijkste1 in de resolutien van den magistraat en uit zekere oude lijst van gedane bekendmakingen1 ter secretare van ,oudewater berustende1 #bgj waaruit blijkt1 dat de ,baljuw den #ad ,april des jaars #aehe1 eerst heeft doen bekend maken1 dat hij des anderen daegs ten thien uuren voor de middag wilde besteden het afbreken van 't kasteel bij de ,linschoter poort bij perseelen1 baecken om de derden steen ofte andersints1 alles achtervolgende de ,conditien en ,voorwaerden1 die men alsdan opleesen soude1 met bijvoeging1 dat dengenen1 die in eenig werk gading had1 ten voorsz4 tijde koomen soude bij de ,linschoter poort ende bedingen goed loon4 ,alzoo eerst #eb jaren na de meergemelde verbindtenis werd dit kasteel geamoveerd #bga4 ,zooals reeds werd beschreven1 ontbreken zoowel de naam van den stichter als de tijdsaanduiding van de stichting van dit kasteel2 een geloofwaardig persoon verzekerde ons echter1 dat hij ergens had aangetroffen1 dat er in zeer oude tijden alhier woonachtig geweest waren de vrijheeren van ,oudewater dat nu zoo zijnde1 zou er ten minste over den naam des stichters eenig meerder licht verspreid worden4 ,hoe het echter zij1 ten jare #aebg vinden wij vermeld #bgb dat kastelein van ,oudewater was ,jonkheer ,jan van ,vliet1 schildknape die als ,castelein van het sloth van ,oudewater aangesteld werd den #c ,november #aeai by ,kaerle1 by der ,gratin ,godts koninck van ,castilien van ,leons etc4 volgens ,commissie geregistreerd1 en te vinden1 in 't blaauwe ruige register #bgc fol4 #cd en in #aeee wordt als zoodanig gewag gemaakt1 van ,jonkheer ,pieter van ,cats1 maarschalk van ,montfoort4 ,aangezien nu beiden tevens bailluwen etc4 van ,oudewater waren1 en beiden in hetzelve zijn woonachtig geweest #bgd zoo komt het ons voor1 dat het geslacht der vrijheeren van ,oudewater uitgestorven zijnde1 later het slot van ,oudewater tot woning zal aangewezen zijn1 voor de ,baljuwen van ,oudewater die toen tevens aangesteld werden als ,castelein4 #bge ,later toen ook de ,linschoter poort in #aheg werd verbroken1 die zooals wij weten van slot tot poort werd gemaakt1 ja toen viel het ook aan de zigtbaar geworden zware muren en de groote roode steenen1 waarvan die waren opgetrokken1 gemakkelijk te bepalen1 dat de sloopers daar te doen hadden1 met muren van het oude slot of kasteel6 ,het voormalig ,arsenaal te ,oudewater4 ,het gast- en proveniershuis beschrijvende1 zagen wij dat dit gebouw door de ,gecommitteerde ,raden van ,holland en ,west-,vriesland aangekocht zijnde1 omstreeks #aghj verbroken en in #aghf aangelegd werd1 tot een ,artillerie plein waarop een zeer schoon ,arsenaal of bergplaats voor ammunitie in hetzelfde jaar #aghf getimmerd is4 ,niet langer dan #bh jaren heeft dit ,arsenaal in aanzijn mogen wezen1 daar het ten jare #ahad verbroken werd en men het terrein ,anno #ahag tot plantage heeft aangelegd4 ,in #ahbb dit plein aan de stad gekomen zijnde1 heeft men dezen grond in #ahef in erfpacht gegeven1 waarna later spoedig1 daarop een aantal huizen voor min gegoeden gebouwd zijn4 's ,lands voormalig ,magazijn van ,oorlog4 ,dit fraai gebouw1 stond eertijds aan de zuidzijde van de stad1 in de straat genaamd het klooster bij het weeshuis4 ,het had eene lengte van #ach bij een breedte van #bb voeten #bgf4 ,wanneer hetzelve gebouwd werd1 kunnen wij niet met zekerheid bepalen4 ,omtrent zijne slooping echter verkeeren wij niet in het onzekere1 deze had in #ahbj plaats4 ,het voormalig ,kruidhuis4 ,de kruidtoren was gelegen1 in een halve maan der vestingwerken in het noordwestelijk gedeelte der stad4 ,de heer ,van ,kinschot schrijft in #agdf1 dat het binnen weinige jaren gebouwd is4 ,de amovering van het kruidhuis geschiedde ten jare #ahbj1 als wanneer het even als het magazijn van oorlog1 door de administratie van 's lands domeinen werd verkocht4 ,de ,barak of ,caserne4 ,de ,caserne1 gelegen aan de westzijde van den ,i,jssel was #afh voeten lang en #cj voeten breed1 terwijl dezelve in #bd vertrekken verdeeld was4 ,zij werd voor stads rekening gebouwd1 en bij aanbesteding aangenomen voor eene som van f #ad1bjj2 deze gelden zijn voor het grootste gedeelte1 door de burgerij vrijwillig1 tegen eene interest van #d gefourneerd4 ,de eerste steenen aan dit gebouw werden gelegd1 op den #bi ,mei #agih door ,a4 ,m4 ,montijn1 ,jan de ,keiser ,jz4 en ,w4 ,putman1 zoo als op een steen in den voorgevel aangebragt1 te zien is4 ,sedert het jaar #ahaa wordt dit gebouw1 door particulieren bewoond1 terwijl het in #ahef in het openbaar werd verkocht1 en het gebouw dus nu eigendom van particulieren geworden is4 ,de schuttersdoele4 ,reeds in het jaar #aeja vinden wij gewag gemaakt van het volgende octrooi voor de voetbooghschutters van ,st4 ,joris ,gilde te ,oudewater4 ,uit dit octrooi bekomen wij echter de verzekering1 dat zij reeds lang vr genoemd jaar zich te dezer plaatse bevonden en hun aantal op het genoemde tijdstip niet minder dan #hj tot #ij bedroeg4 ,wij laten dit octrooi nu volgen3 ,philips1 by der ,gracie ,goids1 ,eertshertoge van ,oistenryck c4 onsen lieven en getrouwen ,raedt ende ,tresor4 ,gnerl3 van allen onsen ,domeynen ende ,finan3 ,jeronimus ,lauwerin2 ,saluyt ende ,dilectie4 ,wy hebben ontfaan die oidmoedige ,supplicae4 van onsen welgheminden die ,burchers der stede van ,oudewater over ende in den naame van de ,handboech-,schutters van den ,ghilde van ,st4 ,joris der voirsz3 ,stede1 inhoudende1 hoe deselve gelegen is op tie ,frontiren van onsen ,lande van ,holld4 strekkende aan den ,gestichte van ,utrecht ende ,lande van ,gelre1 dewelke na den overlyden van wylen onsen lieven ,heer ende ,grootevader ,hertoge ,karel van ,bourgn4 ,zaliger gedagten1 veel groote sware lasten en costen gehad ende geleeden hebben van diverse ,oirloogen1 niet alleen van den ,oorloge van ,utrecht1 maar alle andre die geweest zyn in onse voirsz4 ,lande ende ,graaflicheyt van ,holland als oick in de voirsz4 ,lande van ,gelre1 ,ende hebben de voirsz3 ,suppliante tot seekerheyd van der voirsz3 ,stede van ,oudewater opgesteld 't voirsz4 ,ghilde van ,st4 ,joris van den ,voetboech ,schutters1 tot in den getale van tagtigh of tnegentigh persoenen1 om welke ghilde ende gezelschap 't onderhouden by ,hertoge ,philips ende andre onse ,voorvaderen1 die voorsz4 ,supplianten verleend ende gegeven hebben geweest ,vyff ende ,twintig ,cliuts 't s',jaars tot ,,xxx ,gron4 't stuk1 dewelke sy den voirsz4 ,supplianten beweesen hebben gehad te ontfaan by handen van den ,rentmeester 't s',lands van ,woerden1 ende hebben 't selve alsoe gebruyckt tot in den ,jaar toe van ,,lxxviij4 ,dat die geroyeerd zyn geweest by gebrek van nyeuwe brieven van gfirmatien van wylen onse lieve ,vrouwe ende ,moeder die ,eertshertoginne ,saliger gedagten4 ,ende in den ,jaar van ,,lxxxvij4 soe zyn die voirsz4 ,,xxv4 ,cliuts s',jaars den voirn4 ,schutters weederome beweesen geweest op den ,rentmeester van den ,beede in ,holland1 als doe wesen uyt kragte van nyeuwe brieven van ,confirmacien van mynen ,genadigen ,heer ende ,vader myn ,heer den ,coninck1 sedert welk tyt tot in den ,jaar toe van ,,xciij4 de voirsz4 ,schutters niet meer betaald en syn geweest1 mits datter gheen ,beede in ,holland ende ,vriesland daar en binnen loop gehad en heeft1 ende hoewel dat seedert den voirsz4 ,jaar ,,xciij4 diversche ,beeden in ,hollandt loop gehad hebben ende nog doen1 nochtans en hebben die voirn4 ,schutteren van den voirsz3 ,,xxv4 schilden binnen derselver tyd niet ontfaan1 overmits dat sy van huer voirsz4 ghifte tot nu toe gheen gfirmacie verkreegen en hebben4 ,twelke hem compt ende keert1 tot grooten hinder schade en achterdeele1 ende meer sal er werde hen by ons hier op niet voirsien van onse gracie ende behoorlick provisie alsoo zy seggen1 ,ons zeer oidmoedelick daar ome biddende1 ,,soe ,,is ',t dat wy die saken voirsz4 overgemerct1 ende daar op gehad 't advys1 eerst van onsen lieven ende getruwen1 die ,luyden van onse ,reekn4 in den ,hage1 ende daer na van u1 wy hebben den voirn4 ,schutters van ,st4 ,joris ,gilde1 in onze voirsz4 ,stede van ,oudewater1 genegen wesende ter ,beede ende begeerte van de voorn4 ,supplianten1 ende ten eynde dat sy te bat gehert mogen syn te verstaan tot bewaaringe ende seekerheyt van de selver onser ,stede van ,oudewater daer veel belancx in leyd die ,brieven van ,gifte ende ,octroye van de voirsz4 vyff ende ,twintich ,scilden 'tsjaars1 henl4 gegonnen ende verleend by onsen voirsz4 ,voirders als voirsz4 is1 geconfirmeerd1 gevesticht ende belieft1 ende vuyt onsen rechten wetentheyt ende zonderlinge gracie1 confirmeeren1 vestigen ende believen1 mits desen onzen ,brieve1 ,ende op dat s'noot sy1 hebben hen die selve ,,xxv4 scilden 's jaars van nieuws gegonnen ende verleend1 gonnen en verleenen mits deesen onsen voirsz4 ,brieve1 om die van nu voortaan ,jaarlicx te hebben1 ontfangen ende gebruyken van de ,penn4 comende van onsen ,beden die in onsen voirsz4 ,landen van ,holland en ,vriesland loop hebben sullen1 ende by handen van onsen ,rentmeester van denselven ,beden in den quartier van ,noort-,holland jeegenswoerdich ende toecomende soe lange als 't ons gelieven sal1 ontbieden u daar ome ende beveelen dat by u doende die voirsz4 ,schutters gebruyken van onse voirsz4 ,gracie1 ,confirmacie ende nieuwe ,ghifte1 ghy hen doet van nu voortaan ,jaerlicx uytryken ende betalen of 't huren sekeren ,bode voor hen de voirsz4 ,,xxv4 scilden 's jaars by handen van onsen ,rentmeester van ,holland in 't ,quartier van ,noortholland voirsz4 jegenswoerdich ende toecomende1 ende van de ,penningen van synen ontfange comende van onser ,beede aldaar1 soo lange als 't ons gelieven sal1 als voirsz4 is4 ,denwelken onzen ,rentmeester jegewoerdich ende toecomende wy selve beveelen mits deesen dat alsoe te doene1 ende mits overbreyngende desen onsen jegenwoerdigen ,brieff ,vidimus ofte ,copye ,auctentyk van dien1 mitsgaders van de andere ,brieven van ,ghiften ende ,confirmatien boven geroerd1 voor een ende d'eerste ryse en soe menich werff als 't van nooden weesen sal1 deuchdelick genieten van de voirn4 ,schutters van de voirsz4 ,,xxv4 scilden 'tsjaars1 alleenlick wy willen dat al 't geene des hen daar aff gegeeven ende betaald sal worden geleeden ende gepasseerd zy in 't uytgeven der ,reekeningen van onsen voirsz4 ,rentmeester van onsen ,beden van ,holland in den ,quartier van ,noortholland voirsz4 jeegenwoordich ende toekomende1 die 't betaald sal hebben1 by den voirsz4 ,luyden van onsen ,rekeningen in den ,hage1 denwelken wy oock bevelen by desen1 dat alsoe te doene1 sonder eenighe zwaricheid ofte wederseggen ter contrarien1 want ons alsoe geliefd1 niet jegenstaande eenige ,ordonnantien1 ,restrinctien1 geboden oft verboden ter contrarien1 ,gegeeven in onser ,steede van ,brugge1 den lesten dach van ,april in 't ,jaar ons ,heeren ,duysent vyff honderd ende een1 ,aldus geteykend by mynen ,heer den ,eertshertoge ,jeronimus ,lauwerin ,tresorier ,generaal van de ,finan3 ende andre jegenwoerdich1 ,hanneton4 ,ende op ten rugge van deesen ,brieve staat gescreven dat hier naar volcht4 ,de ,tresorier ,generaal van de ,domeynen ende ,finantien myns ,genaden ,heer des ,eertshertoge van ,oistenryck1 ,hertoge van ,bourgondien1 ,jeronimus ,lauwerin consenteerd alsoe verre als in hem is dat 't inhouden in 't ,witte van desen jegewoordigen volcomen zy naar zyne vorme ende inhouden1 alsoe ende by der manieren dat deselve myne ,geduchtegen ,heer wil ende beveeld gedaan 't fyne by deselve1 ,geschreven onder 't handteyken van den voirsz4 ,tresorier ,general den tweesten dach van ,meye in 't ,jaar ,duysent ,vyff ,honderd ende ,een4 ,aldus geteykent1 ,,lauwerin4 ,vervolgens berust er op het gemeente archief een ordonnantie voor de schutters van den edelen ,cruysboog dd4 #bf ,augustus #aeig1 die wij echter om hare uitgebreidheid niet mogen overnemen4 ,voorts wordt nog in verscheiden keuren van deze schutters gewag gemaakt4 ,op het stadhuis wordt nog een fraaije vlinder bewaard1 die men denkt1 als insigne van de voetboogschutters van ,st4 ,joris ,gilde gebruikt te zijn4 ,omtrent de schuttersdoelen vinden wij vermeld #bgg in #agdf4 ,de ,doele staande in de ,kapelstraat is een oud gebouw1 't geen groote ruimte heeft en zeer bekwaam ter ,herberging van reizende en andere lieden4 ,zij komt de schutterij1 die nu in twee quartieren en vaandels verdeeld is1 in eigendom toe1 die ook aldaar hare vergadering houdt4 ,in den voorgevel van dit gebouw1 die in ,anno #aghg zeer verfraaid werd1 ziet men den ridder ,st4 ,joris den draak bestrijdende in steen uitgehouwen4 ,na de vernietiging der stedelijke schutterij1 is de ,doele ter voldoening van der stad's pretentien in #agih aan de gemeente gekomen en als eigendom getransporteerd4--,de stad heeft dezelve in #agii voor de som van f #ccjj aan een ingezetene dezer plaats verkocht4 ,de naam van het ,logement de ,st4 ,jorisdoele1 herinnert in onze dagen nog aan de oude schutters van ,oudewater4 ,en hiermede is ook de reeks gebouwen ten einde1 die hun ontstaan verschuldigd waren uit een beginsel van verdediging1 bij eene mogelijke belegering der plaats4 ,toen echter ,oudewater uit de rei der vestingen verdween1 zijn de meeste dezer gebouwen natuurlijk van onnut geworden1 en wij zagen dan ook de vernietiging van bijna allen4 ,nu resten ons nog eenige gebouwen te beschrijven1 die wij noch onder de kerken1 noch onder de geestelijke of liefdadige gestichten1 noch onder de gebouwen ter verdediging van stad en land konden rangschikken1 en toch tot de monumenten der stad behoorden of nog behooren4 ,wij beginnen met de voormalige latijnsche school4 ,nog tot in het laatst der #ag eeuw #bgh mogt ,oudewater zich beroemen1 binnen zijne muren eene ,latijnsche school te hebben1 hetgeen voor een plaatsje als dit1 zeer pleiten kon voor de welgesteldheid der ingezetenen4--,aangezien deze laatsten echter van tijd tot tijd verminderden1 en men dientengevolge geen genoegzaam getal leerlingen op dezelve aanbragt1 moest dezelve noodwendig vervallen4--,volgens resolutie der staten van ,holland dd4 #be ,februarij ,ao4 #afjj1 bekwam ,oudewater het regt1 op zijne beurt eene beurssaal te zenden in het ,theologisch ,collegie van ,holland binnen de stad ,leiden4 ,deze beurten moesten echter verwisseld worden tusschen deze plaats in het naburige ,woerden zoodat ten allen tijde een dezer twee steden een student in voornoemd collegie had1 achtervolgens besluit van hunne ,ed4 ,groot4 ,mog4 in derzelver hooge vergadering genomen1 waar omtrent wij verwijzen1 naar de resolutien van ,holland dd4 #be ,junij #afff4 ,deze resolutien en dit regt1 werden echter ten jare #agig vervallen verklaard en de herinnering1 dat ,oudewater eertijds een ,latijnsche school bezat1 bleef alleen in de geschiedrollen bestaan6 ,lombarden4 ,reeds in het jaar #acai1 drie weken na ,st4 ,maarten in den ,winter1 vindt men gewag gemaakt1 dat het ,lombardhuis te ,oudewater ter bewoning gegeven werd aan ,vranke ,oudekijns1 tot 's ,graven wederopzeggens toe4 ,kort daarop moeten echter de ,lombaarden uit ,oudewater getogen zijn1 #bgi daar men vermeld vindt1 dat in het jaar #acbc4 ,dirk ,batenburg verleid werd met het ,lombaarthuis te ,oudewater1 mits het zelve weder opgevende by de terugkomste van de ,lombaarden1 c3 ,ziet hier de inhoud van het bedoelde stuk4 #bhj ,wi ,willaem ,graue c3 maken cont allen luden1 dat wy ,dirc ,batenburg van ,oudewater gegeven hebben onse huys1 dat ons ane gecomen es van de ,lombaerts binnen onse ,poirte van ,oudewater in rechten liene van ons te houden in der maniere1 wair dat saeke dat die ,lombairts weder quamen ende wise in dat huys voirsz4 weder setten mitter woone1 soo souden wi ,dirc voirsz4 sinen cost en sinen scade1 dien hi aen den huse gedaen hadde1 gelden1 ende dair meede waer die manscap quite4 ,in oirconde c3 ,gegeven tote ,scoenhove op ,sinte ,martynsdach in de ,somer in 't jaar ons ,heeren ,,mccc drie en twintich4 ,daarna werd ten zelfde jare het volgende bevel aan den ,magistraat gegeven1 om de nagenoemde ,lombaarden in deze ,stad te ontvangen en ,burger-regt te laten genieten4 ,wi ,willaem ,gratie c3 onsen lieven en getrouwen ,schout1 ,schepenen1 ende ,raed van onser ,poirte van ,oudewater1 saluyt ende onse goede jongste2 ,wi doen u te weten1 dat wi in onse beschermte en geleyde genomen hebben1 en nemen dese ,lombairden1 die hier na geschreven staan1 dat es te wetene1 ,dammaes en ,philips ,asinier1 broeders1 en de ,hore ,maysinden om te wonene en te blivene in onser ,poirte van ,oudewater van onser ,vrouwe dage in den ,mairte die naestcomet1 twaalf jaer daer na volgende1 ende sullen coipmanscip driven ande hoir oirbair doen mit haren gelde1 geliken onse andere ,lombarden die wonen ende bliven in onse goede ,poirten van ,hollant2 ,en ombieden ju naerenstelicken1 dat ghi se ontfaet over uwe ,poerters ende hem helpet1 vordert en starket in alle hore rechten1 gelike juwe ,poerters die jairscarende durende voirsz4 ende des en laet niet4 ,gegeven in die ,hage op den ,jairsdach in 't ,jaer ons ,heeren ,m4 ,,ccc4 en drie en twintich4 ,in het jaar #aeie werd van wege de regering van ,oudewater aan ,jaques de ,causa ,michielsz41 een piemontees1 octrooi verleend tot het houden van de tafel van leeninge binnen ,oudewater4 ,aan ieder die omtrent de aanstelling van zoodanigen tafelhouder1 de voorwaarden waarop de verpanding en bij niet lossing1 den verkoop der panden plaats greep1 iets meer weten wil1 verwijzen wij naar de beschrijving van ,oudewater door ,g4 ,r4 van ,kinschot bladz4 #dci-dej4 ,nog omstreeks de helft der voorgaande eeuw1 vindt men vermeld1 dat de ,bank van leening1 met het daarbij van ouds behoorende woonhuis1 onder de accijnsen der stad1 voor zekere jaren verpacht werd4 ,uit een en ander zien wij1 dat ,oudewater nevens alle andere steden in ,holland en ,west ,vriesland geprivilegieerd was1 zoodanige bank te mogen hebben en verpachten1 met uitsluiting van alle andere plaatsen in het platte land #bha zijnde zelfs ingevolge deze volmagt1 de steden niet gehouden1 eenige tafelen toe te laten1 al hadden zij ook eertijds octrooijen daarvoor verkregen #bhb4 ,volgens resolutie der staten van ,holland #c-ab ,maart #aeid mogt door den ,lombardhouder van de zes gulden1 een halve stuiver in de week geheven worden4 ,het laatste ,lombardhuis te ,oudewater bevond zich op de ,donkere ,gaard en is tegenwoordig bekend onder nummer #dia4 ,sedert een groot aantal jaren1 werd dit huis verkocht1 en wordt het door particulieren bewoond4 ,alleen het stadswapen met het bijschrift3 ,,sauve ,,garde ,ao4 #agef doen den opmerkzamen voorbijganger alligt vermoeden1 dat hij zich bij het oude ,lombardhuis bevindt4 ,tegenwoordig bestaat er te ,oudewater slechts een hulp ,lombard en wel onder opzigt en contrle van den ,lombard uit het naburig ,woerden4 ,de ,waag1 ook gezegd de ,heksenwaag4 ,dit stadsgebouw1 bevindt zich aan de markt1 op den hoek der ,gasthuissteeg1 en werd waarschijnlijk in het jaar #aeie gebouwd1 aangezien dit jaartal in den voorgevel van dit gebouw wordt aangetroffen4--,reeds lang vr genoemd jaar1 bezat ,oudewater echter reeds eene ,waag1 immers reeds ten jare #aedg1 werd door ,zijne ,keizerlijke ,majesteit een bevel uitgevaardigd1 waarbij hij gelastte1 dat het gewigt der stad ,gouda in de ,waag der stad ,oudewater overgebragt zoude worden1 en tegen het gewigt uit laatstgenoemde plaats in gelijke stukken1 ten overstaan van zijn gecommitteerden gewogen zoude worden4 ,wij laten den inhoud van dat stuk hier volgen3 ,op ,huyden den anderen dach ,marcy ,ao4 ,x,vc1 ,,xlvii4 ,stilo ,trajectense zoe zyn ,adriaen ,louwerisz41 ,jacob ,gerytsz4 ,moen1 ,burgemeysters en ,schepenen desz4 stede van ,oudewater alsook ,frederick ,jansz4 ,muntere en ,jan ,jansz4 en ,pieter ,speyert1 ,secretaris derselver stede1 geweest in de voorsz4 stede ,waech1 ende aldaar gewoogen der stede ,wicht van der ,goude gebrocht by ,dirck ,cornz41 ,tollenaar ende ,rentmr derzelver stede1 van wegen der ,k4 ,majt tegens de wicht derzelver stede van ,oudewater in gelijke stucken1 ende is bevonden mitten zelfe te accorderen4 ,geschiet op ten dach1 jaer en de maent als boven1 7onder stond73 gextraheert uit het voorsz4 stedeboeck en accordeert daer naede by my onderteykent4 ,p4 ,speyert4 #bhc ,zooals iedere andere ,waag1 werd dezelve gebouwd1 tot het wegen van verschillende koopmanschappen1 en wel voornamelijk hier1 voor1 kaas1 hennip en verschillende soorten van touw1 allen producten en waren1 waarvan in en om ,oudewater veel in den handel wordt omgezet4 ,doch1 uitgenomen deze artikelen1 werd er eertijds nog een artikel opgewogen1 waardoor deze ,waag zich bij alle andere ,wagen onderscheidde1 een artikel1 dat haar een ongekenden naam in de geschiedrollen bezorgde1 en de ,waag deed worden een weldaad voor het menschdom4 ,aldus toch1 wordt onze ,waag genoemd1 in de ,almanach tot ,nut van 't ,algemeen1 jaargang #agib1 bladz4 #ie4 ,het artikel1 dat wij bedoelen1 waren4444 menschen1 die van tooverij beschuldigd waren1 en heksen genoemd werden4 ,wij willen de aanleiding tot het wegen van deze menschen1 een weinig breeder uiteenzetten en moeten daarvoor in dit hoofdstuk de onderafdeeling3 ,,bijgeloof ,,voorheen ,,en ,,later daartusschen lasschen4 ,het is slecht1 of eigenlijk in het geheel niet te bepalen1 wt bijgeloof is1 indien wij de tegenstelling niet vermelden van geloof en ongeloof4 ,het geloof zelve wordt nog in veel soorten verdeeld4 ,immers in het dagelijksch leven1 verwart men gelooven meestentijds met meenen1 met iets voor waar houden1 waarvoor men geene gronden kan bijbrengen4 ,in het stoffelijke1 gelooft men1 wat men met de zintuigen bemerkt1 wanneer geen zinbedrog ons misleidt1 en ,in het geestelijke eindelijk1 is het aan iedere gezindte bekend1 wat door geloof verstaan wordt4--,bij de ,christenen behoort dit geloof1 dit aannemen van iets1 wat men niet ziet1 tot hunne ,godsdienst1 en wel in die mate1 dat hunne ,godsdienst veelal hun geloof genoemd wordt4 ,het ongeloof staat natuurlijk tegenover geloof2 zoowel in het geestelijke als in het stoffelijke nu1 heerscht ongeloof4--,zoo is b4 v4 in het stoffelijke1 hij ongeloovig1 wanneer hij niet aanneemt1 dat het zoo is1 en het toch wezenlijk bestaat1 zonder het met zijne zintuigen te hebben bemerkt4 ,bijgeloof is het geloovig1 het met volle overtuiging aannemen van hetgeen wezenlijk niet is4 ,bijgeloof is meestal eene nog sterkere overtuiging1 dan een waar geloof1 doch het is en blijft altijd een wangeloof1 een onjuist geloof1 een geloof1 waarbij de mensch zich zelven bedriegt #bhd4--,wij zullen wel niet behoeven aan te toonen1 dat men ook hier weder in het stoffelijke en in het onstoffelijke bijgeloovige kan zijn4 ,het voornaamste bijgeloof van lateren en zelfs nog van onzen tijd1 is een overblijfsel1 van de mythologie onzer voorvaderen1 waarover hiervoren breedvoerig geschreven is4 ,toen wij de aandacht onzer lezers op de mythologische daadzaken in het heidendom bepaalden1 maakten wij bijna ook op iedere bladzijde1 de schaduw daarvan nog in onze dagen aanwezig1 bekend4 ,eigenlijk gezegd1 was de mythologie onzer vaderen voor hen nog geen bijgeloof1 het was eene natuurleer1 een wangeloof--doch het voortbestaan in het ,christendom van de onwaarheden1 die hunne mythologie bevattede1 dt werd voor den ,christen natuurlijk bijgeloof4 ,teregt vinden wij dan ook vermeld #bhe4 ,onze voorouders hadden1 als alle volkeren van den ,indisch-,germaanschen stam1 een duister ,godsdienstig geloof aan een goed en een kwaad beginsel2 doch1 gelijk het in de kindsheid der barbaarsche volken gaat1 waar het geloof aan een eenig ,god is verduisterd1 stelde men zich die beginselen voor als krachten1 als persoonlijke krachten1 als krachten van bovennatuurlijke wezens1 waarvoor de zwakke mensch moest bukken4--,in hunne sagen werd gesproken1 van de helden1 van het voorgeslacht2 en de verbeelding verhief die voorouders tot goden4--,hetgeen men waarnam en niet kon verklaren1 werd aan de werking dezer ,azen toegeschreven4--,bij iedere aanraking1 van den eenen volksstam met den anderen1 vermeerderde allengskens het bijgeloof2 maar toch te midden van dat bijgeloof1 bleef er nog eenig geloof over1 aan een magtigsten ,god4 ,wij hebben u dien ,god reeds als ,wodan doen kennen1 en ,wodan was het1 die in het laatst der dagen1 alle goden aan zich zou onderwerpen4 ,de goden der wereld1 en de aardgeesten voerden wel strijd1 tegen den ,god des hemels1 eindelijk zouden zij echter toch het onderspit moeten delven4 ,in n woord1 alles hetgeen door de menschen gedaan en verkregen werd1 werd door het volksgeloof aan de inwerking der ,goden1 toegeschreven4 ,toen het heidendom voor het ,christendom moest wijken1 bleven echter de toovenaars en heksen bestaan4 ,toovenaars waren de menschen1 die met de booze geesten of goden in verbinding stonden en die als overblijfselen van de heidensche priesters konden worden beschouwd1 terwijl de heksen1 die vrouwen waren1 doen denken aan de wigchelaarsters in de mythologie4 ,deze heksen nu hadden het vermogen1 de menschen op velerlei manieren te kwellen en nadeel toe te brengen1 geen wonder dus1 dat de jonge ,christenen1 door oppervlakkigen ,godsdienstijver gedreven1 met groote woede en toorn1 somtijds tegen die gewaande toovenaars en heksen vervuld werden1 wanneer er aardsche rampen voorvielen1 die zij aan de toovenaars en heksen1 en hunne verbinding met de booze geesten toeschreven4 ,toen de ,noord-,duitschers en ,denen pas tot het ,christendom bekeerd waren1 hadden booze wraakoefeningen tegen zoogenaamde heksen meermalen plaats1 weshalve paus ,gregorius ,,vii 7die regeerde van ,ao4 #ajgc-ajhe7 zeer ernstig aan zijne geestelijken in ,denemarken schreef1 dat zij dat volksbijgeloof toch zouden tegenwerken1 enz4 ,in de middeneeuwen1 nam zelfs het geloof aan hekserij ontzaggelijk toe1 en geen wonder6 de steeds toenemende beschaving en de meer en meer aangroeijende ondereenmenging van verschillende volken bragt te weeg1 dat er onderscheidene kunsten en uitvindingen werden ontdekt2 de drukpers nu was er nog niet1 om de volken het geheim dier uitvindingen kenbaar te maken1 en wat het volk niet begreep1 was een wonder of tooverij en de uitvinder eener nuttige zaak1 werd niet zelden vervolgd als heks en toovenaar4 ,het zou ons verbazend wijdloopig doen worden1 de duizendtallen voorbeelden aan te halen1 van de slagtoffers om tooverij en hekserij4--,de vervolging was weldra tot eene ongekende hoogte gestegen4--,meest alle rampen en plagen werden aan tooverij toegeschreven1 en de beschuldiging van tooverij ging zelfs z ver1 dat vorsten en geestelijken1 de beschuldigingen van hekserij niet konden ontgaan6 ,ontelbaar zijn dan ook de menschen geweest1 die hunne beschuldiging met het leven moesten boeten4 ,een paar voorbeelden1 slechts4 ,in het kleine bisdom ,bamberg werden in vijf jaren tijds #fjj menschen om tooverij ter dood veroordeeld1 meest verbrand1 en in hetzelfde tijdsverloop telde het niet veel grootere bisdom ,wrzburg #ijj offers #bhf4 ,maar1 vraagt mij welligt iemand1 werd dan iedereen1 die van tooverij beschuldigd was1 zonder vorm van proces veroordeeld1 werden er geene pogingen aangewend1 de ongelukkige beschuldigden van den dood te redden8 ,ja mijne lezers er werden pogingen daarvoor in het werk gesteld1 doch hoedanig waren zij8 ,ach zij bragten zoo zelden redding voor de beklaagden aan6 ,ja de pijnbank was er1 en die dan van tooverij en hekserij beschuldigd of verdacht waren1 werden op die pijnbank gebragt4 ,onder de smartelijkste folteringen werden zij ondervraagd4 ,de pijniging hield meestal aan1 totdat zij tot de bekentenis waren gebragt1 en daar eene bekentenis genoegzaam werd geacht1 wanneer zij op de vragen slechts een toestemmend antwoord hadden gegeven1 is het daaruit gemakkelijk te begrijpen1 hoevele duizenden onder de felste folteringen het ,ja hebben uitgeroepen1 om eenigen tijd verligting te erlangen1 op de vragen1 of zij op bezemstokken door de lucht hadden gereden1 of zij katten waren geweest1 enz4 enz4 #bhg4 ,ja er waren nog andere proeven1 zooals het ordal1 de vuur-1 de water- en naalden-proef1 doch het behoorde bij al deze tot de hooge zeldzaamheden1 indien zij ten gunste der beklaagden uitvielen4 ,geen wonder6 men vergde in deze1 bijna altijd wonderen van de ,godheid1 en na de wreedste pijnen reeds in de proef doorstaan te hebben1 werden zij meestentijds naar den houtstapel geleid en verbrand6 ,o de proeven ter bevrijding der ongelukkigen1 zij waren zoo slecht gekozen6 ,van tijd tot tijd echter stonden er groote mannen op1 die het durfden wagen openlijk hunne stem te verheffen1 ter bestrijding van het venijnig serpent1 dat men tooverij en hekserij noemde4 ,durfden wagen8 ,ja voorzeker er behoorde moed toe1 tegen dit bijgeloof met open vizier te velde te trekken1 in dien tijd1 toen bijna ieder onder de magt van het ellendig gedrocht zich bewoog4 ,de eerst bekende groote man1 die het bijgeloof heeft bestreden1 was voor zoover wij weten1 paus ,gregorius de ,,vii in de elfde eeuw4--,ofschoon het wel degelijk te vooronderstellen is1 dat in de drie volgende eeuwen dit niet zonder tegenspraak van velen heeft geheerscht1 zoo vinden wij echter eerst kort na de uitvinding der boekdrukkunst1 en de daardoor veroorzaakte meerdere bekendheid van gevoelens1 onderscheidene personen1 die het geloof aan hekserij en tooverij bestreden4 ,de beroemde regtsgeleerde ,alciatus1 leerde reeds1 dat het beter was1 de heksen nieskruid te geven1 dan haar ten vure te doemen daarmede zoo het schijnt doelende1 op zijne overtuiging1 dat zij1 die zich verbeelden onder de magt van booze kwellingen te staan1 meestal krank naar ligchaam en ziel waren4 ,onze groote ,rotterdammer ,desiderius ,erasmus1 stelde de geheele zaak der tooverij in een bespottelijk daglicht #bhh4 ,in #aeab verscheen er te ,gent een boekje in het licht1 bevattende #b kluchtspelen nl4 de klucht van ,homulus en ,hanske van der ,schilde4 ,dit boekje had een morele strekking1 het bestrijden der tooverij2 een ander boekje heeft tot titel3 tooveren1 wat dat voor een werk is1 beschreven door ,jacob ,vallick1 pastoor te ,grossen #aeei4 ,het bijgeloof1 wordt daarin bestreden1 op gronden van ,godsdienst en ,zedekunde4 ,johannes ,wier1 in #aeae te ,grave geboren1 later lijfmedicus van den ,hertog van ,cleef en ,berg1 was echter de eerste1 die volledig de vooroordeelen in deze bestreed4 ,hij had op zijne reizen onderscheidene executien van zoogenaamde heksen gezien4 ,de edele man had het voornemen opgevat1 de vooroordeelen van zijnen tijd grondig te wederleggen4 ,hij schreef eene verhandeling over de giftmengers en de toovenaars1 waarin hij bewees1 dat die twee zaken wel degelijk vaneen gescheiden moesten worden1 en toonde aan1 dat de regters van zijnen tijd1 dit niet deden4 ,vele regters erkenden hunne dwaling1 en betuigden hem hunne dankbaarheid1 voor zijn uitmuntend betoog4 ,hierdoor aangemoedigd1 schreef hij nog tot aan het laatst van zijn leven1 ter verdediging der zoogenaamde heksen4 ,cornelis ,loos van ,gouda werd aangezocht een zeker boek van ,wier te wederleggen1 doch door het lezen van zijn geschrift overtuigd wordende1 werd zijn geschrijf een eere schrift op zijn boek4 ,men weigerde te ,keulen het manuscript te drukken1 en ,loos werd gedwongen onderscheidene stellingen te herroepen en niet zonder vele pogingen ontkwam hij eene vervolging #bhi4 ,bij al deze gunstige geschriften ter bestrijding van het bijgeloof1 schreef zekere ,martinus del ,rio het groote boek3 ,onderzoek naar de tooverij1 dat in #aeii uitkwam1 en waarin het bestaan van toovenaars verdedigd werd4 ,del ,rio ging zelfs zoo ver1 dat hij beweerde1 dat de verlichte ,wier zelf een toovenaar was1 en hij hen daarom in zijn geschrijf verdedigd had4 ,in ,reijnald ,scott een verlicht engelschman1 vond del ,rio echter een geduchten bestrijder1 doch het bijgeloof woedde echter nog steeds met hevigheid voort4 ,in ,engeland vatte een ,jacobus ,i de pen op1 om de voorstanders der verlichting ,wier en ,scott te wederleggen en in ,duitschland werd de heksengeschiedenis1 door het gezag van den regtsgeleerden ,carpzovius in wezen gehouden4 ,op het laatst der #ag;de eeuw1 begonnen de regeringen de vervolgingen wegens tooverij1 wel meer na te laten1 doch het volk bleef niet minder bijgeloovig dan vroeger1 ofschoon het weder krachtige en bekwame strijders vond in ,adam ,tanner en ,frederik ,spee4 ,de laatste had als ,jezuit1 menige veroordeelde heks1 in hare laatste levensuren moeten bijstaan4 ,getroffen door hetgeen hij gezien en gehoord had1 schreef hij zijn boekje3 ,waerborg om geen quaat halsgeregt te doen1 een lief boekje1 dat door onzen bekenden ,amsterdamschen predikant ,balthazar ,bekker hoog geroemd en geprezen werd4 ,het geschrift van den ,jezuit ,spee1 werd in onze taal overgebragt1 door ,n4 ,b4 ,a41 zijnde ,n4 ,borremans1 ,remonstrantsch predikant te ,oudewater4 ,doch1 wat werden die edele menschenvrienden1 in hunne pogingen om de waarheid te verkondigen1 gedaan8 ,frederick ,spee zond zijn boekje om zich voor vervolging te behoeden1 naamloos in het licht4 ,borremans1 vertaalde het onder de letters ,n4 ,b4 ,a4 en ,balthazar ,bekker1 die in zijne betooverde wereld1 het bijgeloof aanrandde1 werd in #afib van zijn predikantsplaats ontzet1 als onregtzinnig #bij4 ,ik verzoek den lezer nog eens kortelijk met mij eenigen tijd terug te gaan1 tot naar het midden der #af;e eeuw en daar nog eens het bijgeloof en hare gevolgen kortelijk herhalen4 ,het ligt echter niet in ons plan1 dat bijgeloof stap voor stap te volgen1 immers dit onderwerp zou een ruimte beslaan1 als voor deze geheele plaatsbeschrijving bestemd is4 ,wij voeren u dus in gedachten terug tot in het regeringstijdvak van ,karel de ,vijfden1 waarin wij de ter doodbrenging van eene heks zullen schilderen4 ,allerwege ontwaart men brandstapels1 die de ongelukkige toeven1 die van tooverij beschuldigd zijn4 ,zie daar nadert men met zoodanig een slagtoffer den houtmijt6 ,ach het is eene vrouw en zij is echtgenoot en moeder1 want hij1 die zich onder den stoet bevindt1 hij met dien zonderling wreede trek op het gelaat1 met van woede glinsterende oogen1 die dreigend staren op de leiders van de zoogenaamde heks1 hij prevelt verwenschingen1 voor de beschuldigers zijner liefdevolle gade4 ,is zij ook moeder8 ,ja1 ja1 zie naast de veroordeelde draagt een andere vrouw een schreijende zuigeling1 en geleidt een achtjarige knaap1 en terwijl de vlottende menigte nu langzaam voortgolft naar de plaats waar het doodvonnis zal voltrokken worden1 ontwaakt de ongelukkige heks met aan razernij grenzende wanhoop uit den stillen waanzin1 waarin zij gedompeld was6 want zij ziet de houtmijt vr zich1 die weldra met hare assche een vormloos zaamgestorte massa zal uitmaken6 ,mijne kinderen gilt zij1 groote ,god1 mijne kinderen6 de zuigeling en de knaap omvattende1 o uwe moeder omklemt u nu voor het laatst1 zij drukt u na dezen immermeer de vurige kussen op uwe wangen4 ,zij zal haren lieven zoon niet meer ter schole leiden1 hare zuigeling niet meer voeden met het moederlijk voedsel6 en gij echtgenoot1 kermt zij1 ach1 zie niet zoo dreigend in deze bange ure1 wij zien ons weder1 dr1 waar wij niet meer aldus gescheiden zullen worden1 zorg voor onze kleinen1 voor de telgen van onzen gelukkigen echt1 omhels mij zoo als ik hen omhels4--,god6 ,god6 ik moet van u en hen scheiden444444 ,hier zonk de ongelukkige bewusteloos ineen1 door smartgevoel overstelpt4 ,in dezen toestand wordt zij op den brandstapel geplaatst1 aan den paal gebonden1 men brengt het vuur met de drooge twijgen in aanraking1 en weldra kronkelen zich de woeste vlammen1 om de in onmagt zijnde vrouw6 ,het vuur wekt echter spoedig de ongelukkige uit hare bezwijming1 en wanhopend wringt zij zich op den brandstapel1 door ligchaamspijn en boezemwee overstelpt--toch zoekt zij nog naar de plaats vanwaar zij hoort kermen1 gade dierbare gade1 vaarwel tot wederzien bij ,god in den hemel6 vanwaar zij hoort smeken1 moeder1 lieve moeder1 o kom bij mij6 ,o deze smartvolle ontboezemingen wat verschilden zij van de uitroepingen der volksmenigte4 ,voort1 voort met de heks1 want zij heeft met bezemstokken door de lucht gereden1 wij hebben haar in de gedaante eener kat gezien1 zij heeft onweders en ziekten verwekt1 en de kinderen betooverd1 z z1 verbrand haar1 verbrand haar6 ,weldra waren de laatste levensvonken van de ongelukkige echtgenoot en moeder uitgebluscht1 en4444 het bijgeloof had een offer meer geischt en genomen66 ,zulke treurige executien1 hadden in de tijden waarvan wij schrijven menigmaal plaats1 op honderde manieren gevarieerd1 zonder onderscheid van kunne of ouderdom4 ,geen wonder ook1 wij hebben het reeds aangetoond1 de proeven aangewend tot bevrijding eener aangeklaagde heks1 zij gelukten bijna nooit in het voordeel der laatsten4 ,maar eindelijk daagde er toch lichte aan den horizont3 er werd eene proef ontdekt1 die altijd de vrijspraak voor de beschuldigden van tooverij moest ten gevolge hebben1 eene proef1 die ook geen pijn veroorzaakte1 eene proef even onschuldig als zeker1 de heksen moesten zich namelijk laten wegen op de stadswaag te ,oudewater4 ,waarom vraagt ons welligt iemand moesten de heksen gewogen worden1 waarom moesten zij te ,oudewater gewogen worden en wie is de uitvinder1 de bedenker van deze proef1 die zooveel invloed op het bestrijden van het bijgeloof ten gevolge moet hebben gehad8 ,wij zullen een en ander zoo beknopt en duidelijk mogelijk ter neder schrijven4 ,de heksen1 die in het volksbijgeloof door de lucht konden rijden1 hadden volgens gevoelen van hare beschuldigers en vervolgers geene ligchaamszwaarte1 somtijds meende men zelfs1 dat zij nog minder dan niets wogen4 ,werden zij dus ter schale geleid1 en bevond men1 dat zij zoo zwaar wogen1 dat het met de natuurlijke proportie haars ligchaams overeen kwam1 en dat kon nimmer missen1 dan werd aan dezulken te ,oudewater een certificaat gegeven1 dat haar bij de minste beschuldiging van tooverij vrijwaarde1 tegen alle mogelijke vervolging4 ,waarom zij nu te ,oudewater moesten gewogen worden en wie de bedenker dezer weegproef was1 hiervan kunnen wij het volgende berigten3 ,van oudsher had de waag te ,oudewater een bijzonder goeden naam om hare juistheid in het wegen2 maar bovenal ook om het juiste en eerlijke gewigt in deze waag aanwezig zijnde en gebruikt wordende4 ,immers1 ten bewijze strekke hiervoor1 de ordonnantie van keizer ,karel de ,v1 waarbij hij ten jare #aedg aan die van ,gouda gelastte1 hun gewigt met dat van ,oudewater te laten ijken zouden wij in onze dagen zeggen4 #bia ,hieruit blijkt dus1 dat die vorst voor deze waag reeds eenige voorliefde had1 en men houdt dan ook algemeen den keizer1 voor den bedenker van deze weegkuur1 ofschoon het echter niet met zekerheid te bepalen is1 ten minste onder de oude geschriften ter gemeente secretarie berustende1 vinde ik dienaangaande geen licht verspreid4 ,het is echter bijna zeker1 dat ,karel de ,v wel de bedoelde persoon zal zijn1 die dat gebruik ingevoerd heeft1 en het ontbreekt dan ook niet aan schrijvers1 die dat zonder eenige bedenking aannemen4 ,laat ons nu overgaan1 meerdere bijzonderheden omtrent de aloude weegkuur te ,oudewater zooveel mogelijk uit oude stukken aan te voeren4 ,wij hebben hiervoren reeds gemeld1 dat er in het tijdvak dezer heksenbeschuldigingen1 door den pater jesuit ,spee1 een werkje ter bestrijding van het bijgeloof geschreven was1 ten titel voerende3 ,waerborg om geen quaat halsrecht te doen1 en dat dit boekje in onze taal werd overgebragt door ,n4 ,b4 ,a41 zijnde ,n4 ,borremans1 eertijds ,remonstrantsch predikant te ,oudewater4 ,in de voorrede van deze vertaling1 vermeldt de heer ,borremans eenige gissingen1 omtrent den oorsprong van dit weegregt alhier1 en deelt daarin tevens de volgende bijzonderheden mede1 door een der burgemeesteren van ,oudewater dier eeuw1 aan ,borremans zelf geschreven1 die zijn verzoek aan dezen magistraats-persoon omtrent eenige bijzonderheden van de waag en de gewogen wordende1 in zekere vragen had doen geworden4 ,na vermeld te hebben1 dat er vele zoogenaamde heksen van de stiften ,keulen1 ,munster en ,padeborn sedert keizer ,karels tijd1 reeds gewogen waren en nog werden1 vinden wij daarop t4 a4 p4 aangeteekend3 ,dat daar noit ymand uit een van die plaatsen gekomen was1 of zy hebben alle eenstemmig verklaart1 dat zy in hun land t' onregten van ,tovery beschuldigt wierden3 en zoo zy geen bewys bekomen konden1 van dat ze in de ,stads ,waege t' ,oudewater gewogen waren1 en hun gewigte met de gelegentheid hunnes ,lichaems overeen quam1 dat zy gevaer liepen van in hun ,land om lyf en goed te raaken3 ',t zeggen van die luyden was doorgaans1 dat die in hun ,land voor ,tovenaers gehouden wierden1 welken minder woegen4 ,de overleden ,secretaris de ,hoy hadde hem verhaalt1 dat in zynen tyd zeker persoon1 uit de bovendeelen in 't ,land daar hy woonde1 door eenen1 daar hy mede in geschil geraakt was1 in 't geruchte was gebragt1 van een ,tovenaar te zyn1 en dat hy geraden wiert1 om zich van de gezeyde laster te suyveren1 naer ,oudewater in ,holland te reysen1 en hem aldaar in de ,stads ,schale te laeten wegen1 en dat hy daar gekomen1 het zy door bottigheyd1 het zy door vreeze1 of door quade onderrigtinge1 wederom gekeert was na zyn ,landt1 zonder gewoogen te zyn1 maar dat hy in zyn ,vaderland komende1 en niet konnende toonen1 dat hy gewogen was 7zulx vermoedelyk voor bewys van schuldigheid genomen zynde1 als of hy te licht bevonden waare7 zoo is 't gerugt voort geslagen tot den ,regter van de plaats1 die gezogt had deze ,persoon in hegtenis te nemen1 maar hy gewaerschouwt was 't ontvlugt4 ,daer na in 't ,land1 daar hy gevlucht was1 geraakt zynde by een persoon1 die te vooren hier ook met eenen anderen in zodanige gelegentheid geweest was1 heeft den selven bevoolen met hem herwaarts aan te reysen1 gelyk hy ook t' ,oudewater gekomen1 en in de ,stads wage1 op die reyze en wyze als verhaelt is1 gewogen zynde1 weder was na huys gekeert1 en in zyn ,vaderland1 daar hy van daan gevlugt was1 het bescheyt van aldaer gewogen te zyn vertoont hebbende1 was hy weder in zyn geheel en in de volle bezittinge zyner goederen1 die by den ,regter al waren aengeslagen1 hersteld geworden4 ,op de #b;de ,vrage seit de ,burgemeester1 dat geen seker gewichte gestelt is1 wat iemand wegen moet1 maar dat het daarop aan kwam1 dat het gewicht met de natuurlyke geschapentheid des lichaams overeenkomt4 ,op de #c;de ,vrage1 van waar dit zyn oorsprong heeft1 seyt hy1 dat hem zulks onbekent zy1 maer dat egter blykt1 dat hunne ,stads wage in die buiten landen zulken aanzien hadde1 also 't verscheide malen gebeurt was1 dat die geenen1 welken verzochten gewogen te worden1 met bysondere ,voorschryvens hunner ,stad of plaats gekomen zyn4 ,echter word daarby gezegt1 dat ,keyzer ,karel zulk ,voorregt aan de ,stad ,oudewater1 uit oorzaak van hunne beproefde ,oprechtigheid in desen1 en van seker bedrog1 in een nabuurig dorp ontdekt1 geschonken heeft1 immers dat zulks het algemeen zeggen is4 ,teregt merkt ,ds4 ,kits van ,heyningen1 dan ook dien ten gevolge op3 #bib ,men ziet uit bovenstaand berigt1 dat de waag te ,oudewater niet alleen veel bekendheid had1 en voor officieel getuigenis diende1 maar1 dat ook de proef zeer onschuldig was4 ,had men een bepaald gewigt gesteld1 dat iemand op zekeren leeftijd wegen moest1 terwijl een ligter zijn1 dan zoodanig gesteld gewigt voor bewijs van schuld gold1 de proef ware wel niet pijnlijk1 maar toch gevaarlijk geweest4 ,nu daarentegen1 was 't genoeg1 wanneer het gewigt1 met de gewone gesteldheid des ligchaams in overeenstemming was4 ,men grondde die bepaling zeker op het volksgeloof1 dat onder andere meeningen ook deze koesterde1 dat een heks of toovenaar geen gewigt had4 ,intusschen was het voorregt aan de waag gegeven1 den waagmeester zelven niet geheel onverschillig4 ,wie gewogen werd1 betaalde natuurlijk het waaggeld en schoon de som zoo groot niet was1 bij de meerdere waarde1 die het geld in dien tijd had1 was zij toch een emolument geweest1 dat bij zijn post gerekend werd1 indien zij niet1 omdat een ieder er iets van hebben moest1--en dat is sinds dien tijd nog weinig veranderd1--zoo versplinterd was geworden4 ,men leze de volgende authentieke bepaling van3 ,leges te betalen bij die geene1 die in der ,stede ,waach1 uit beschuldiging van ,tovery gewoogen worden4 ,schepenen ,g #a 3 -- #af 3 -- _/ -- ,secretaris ,g #b 3 -- #ah 3 -- _/ -- ,bode ,g #j 3 -- #ab 3 -- _/ -- ,waachmeester ,g #j 3 -- #ab 3 -- _/ -- ,vroedvrouw ,g #j 3 -- #ab 3 -- _/ -- ,samen ,g #f 3 -- #aj 3 -- _/ -- ,wat er de laatste bij deed1 wier vermelding op de rekening eenige bevreemding wekken kan1 zal worden opgehelderd uit de volgende extracten uyt de ,registers van de ,judiceele en ,dagelyksche ,acten der ,stede ,oudewater4 ,alvorens echter daartoe over te gaan1 zij het ons vergund mede te deelen de ,,naamlijst1 voor zoover die op te sporen was1 van personen1 die ter zake van toverij beschuldigd werden1 en zich van tijd tot tijd in de ,waag van ,oudewater hebben laten wegen4 #bic ,maria ,konings1 ,dochter van ,gerard ,hesseling1 anders genaamt ,konings1 en ,anneke ter ,brugge1 woonende te ,konings in ,zurik in den ,kaspel van ,boekholdt1 in den ,gestichte van ,munster1 gewoogen den #bd ,februarij ,ao4 #afdd4 #bid ,leentje ,willems1 ,huysvrouw van ,jan ,aertsz41 woonende in de ,lange ,linschoten1 onder de ,parochie van ,oudewater1 gewogen ,ao4 #afdg4 ,jacobye ,paulus1 ,huysvrouw van ,steven ,willems1 woonende in de ,boerschap van ,wapenveld1 onder het ,schout-ampt van ,heerde1 gelegen in de ,provintie van ,gelderlandt1 gewoogen den #b ,mey ,ao4 #afgg4 ,marritje ,cornelis1 ,huysvrouw van ,thomas ,bastiaansz4 woonende over ,lecq in ,langeracq1 gewoogen den #ac ,january ,ao4 #afha4 ,sybilla ,essers1 ,dochter van ,jacob ,essers en ,geertruyd ,weyers1 woonende in den ,dorpe van ,kleinenbroek1 onder ,zutphen1 omtrent twee uuren van ,nuits1 gewoogen den #bc ,mey ,ao4 #afid4 ,aaltje ,brouwers1 ,huysvrouw van ,frans ,fransz41 geboortich uit de ,heerlykheid ,borcul1 ,vlekke ,heybergen1 gewoogen den #be ,september ,ao4 #afid4 ,maasje ,faessen1 ,huysvrouw van ,jan ,aartsz41 geboore in 't ,waal1 omtrent een half uur van de ,vaart1 over ,vianen1 gewoogen den #ag ,september ,ao4 #agaj4 ,geertruyd ,hendriksz4 van ,beek1 ,weduwe van ,christoffel ,klads1 woonende op 't ,zandt te ,utrecht1 gewoogen den #bc ,maart ,ao4 #agaa4 ,lysbet ,jans van ,wout1 ,weduwe van ,pieter ,ariensz4 ,vosmeer1 woonende binnen ,montfoort1 gewoogen den #ae ,mey ,ao4 #agac4 ,neeltje ,paulus ,pols1 geboortich van ,bergh-ambacht1 woonende in ,honkop1 gewoogen den #ca ,mey ,ao4 #agbh4 ,klaas ,ariensz4 van den ,dool1 gebooren te ,noordelois1 en ,neeltje ,ariensz4 ,kersbergen1 geboortich van ,lakerveld1 ,man en ,vrouw1 woonachtich op den ,dool onder ,meerkerk1 gewoogen den #ba ,juny ,ao4 #agbi4 #bie ,,extracten uit de ,registers van ,judicile en ,dagelijksche ,acten der ,stede ,oudewater4 ,wy ,burgemeesteren1 ,schepenen en ,raden der ,stede ,oudewater in ,hollandt1 doen kont en certificeeren eenen yegelyken mits dezen1 ten versoeke van ,maria ,konings1 oudt1 zoo sy seydt1 omtrent zes en twintig ,jaren1 dochter van ,geeraerdt ,hesseling1 anders meede genaemt ,geeraerdt ,konings1 ende ,anneken ter ,brugge1 wonende by ,barendt ,konings haren ,broeder1 te ,koninkx in ,surik in den ,kaspel van ,boekholdt1 in den ,gestichte van ,munster1 op een ,hofsteede toebehoorende zyn ,hoogheydt1 den ,heere ,prince van ,orangien1 weesende van deylbaren stature1 met een vrattjen aan de rechter zyde van hare kinne1 ons voorgestelt by ,johan ,duyst1 ,burgemeester der voorschreeve stadt ,boekholdt1 volgens zyn acte van ,certificatie van ,burgemeesteren en ,schepenen van ,boekholdt1 ons vertoont ende gebleeken2 dat op huyden voor ons ,compareerden de ,e4 ,willem ,pietersz4 ,tromper en ,johan van ,rodenburg1 beyde ,oudt-,burgemeesteren1 en jegenwoordig ,schepenen in dienste1 mitsgaders ,cornelis ,gysbertsz4 ,bodegrave1 gesworen bedienaar van deser ,stads ,wage1 dewelke ter instantie en versoeke van de voorschreven ,maria ,konings verklaarden1 hoe waar is1 dat de voornoemde ,cornelis ,gysbertz4 ,bodegrave de voorschreven ,maria ,konings ten haren ernstigen versoeke en requisitie1 in tegenwoordigheydt van hun ,comparanten ende meer andere personen1 na dat zy by ,jannetje ,barents ordinaris ,vroed-,vrouwe deser ,stede1 met voorgaande ,ondersoek1 verklaert was dat de gemelde ,maria ,konings tot hare ,onderkleederen ontkleedt1 ende de schoenen uyt-getogen1 niet van eenige zwaerte off gewichte by haar was hebbende1 met de balance in de ,ordinaris wage deser stede ,oudewater gewogen1 ende dat hun ,comparanten en allen evidentelyken gebleken is1 dat de voornoemde ,maria ,konings1 alleenlyk gekleedt en ondersogt zynde als voren1 was wegende hondert vier en dertig ponden zodanige oprechte #bif ,troysche wichte als men ordinaris in de voorschreven ,wage is gebruykende1 zulks dat wy mede by dezen certificeeren1 dat deselve ,wichte met de naturelyke proportie hares lichaems wel is accorderende4 ,ende alzoo de voorschreven ,maria ,konings aen ons versogt onse opene ,brieven van certificatie van de voorgenoemde ,verclaringe1 om haar daar mede te dienen in tydt en wylen1 daer ende wanneer haar zulks noodig en te raden wesen zal1 ende men gehouden is de waarheydt te getuygen1 in zonderheyd daar toe versocht zynde3 ,zoo hebben ,wy haer 't zelve versoek niet kunnen nog willen weygeren1 zonder bedrog3 des 't oirconde hebben wy deser ,stede ,zegel hier onder aengehangen1 ende by onsen ,secretaris doen onderteykenen4 ,in den ,jare onses ,heeren ende ,zaligmakers ,duyzent ,zes hondert ,vier ende ,veertig1 op den ,,xxiiij4 ,february4 7,onderstondt47 ,ter ordonantie van de ,heeren voornoemt geteekent4 7,was getekent7 ,h4 de ,hoy4 7,onderstont7 ',t voorschreven ge-xtraheerde by my ondergeschreven ,secretaris der ,stede ,oudewater accorderende bevonden1 met de vordere ,verclaringe3 dat in mynen voorschreven dienste veele persoonen invoegen voorseydt in de ,wage alhier zyn gewogen1 met gelyke ,verclaringe mutatis mutandis als vooren3 en specialyken noch in den lest voorleden ,jare #afdg1 drie verscheyden persoonen2 onder anderen eene ,leentjen ,willems1 ,huysvrouwe van ,jan ,aertsz41 wonende in de ,lange ,linschoten onder de ,parochie van ,oudewater1 't ,oirkonde geteekent dezen ,,vii4 ,january #afdh 7en was geteekent37 ,h4 ,de ,hoy4 ,wij ,burgemeesteren1 ,schepenen en ,raden der ,stede ,oudewater1 in ,holland2 doen cont ende ,certificeeren mits dezen1 ter requisitie van ,jacobye ,paulus1 huisvrouwe van ,steven ,willems1 wonende in de ,boerschap van ,wapenvelt1 onder 't ,schoutampt van ,heerde1 gelegen in de ,provintie van ,gelderlandt1 oudt1 zoo zy seyde1 omtrent #dj ,jaren1 wesende kortagtigh van ,persoon1 bruin van hair1 en blaauw van oogen1 langwerpigh van aangezigt1 en onder aan haer ,rechterwang een rood vlakje1 ,dat op huyden voor ,ons gecomen en gecompareert zyn1 de ,e4 ,gysbert ,isulsteyn1 en ,jacob de ,gyselaar1 ,schepenen deser ,stede1 mitsgaders ,adriaen ,munter1 geswooren ,bedienaar van deze ,stede ,wage1 dewelke ter instantie1 ende naerder versoeken van de voorn4 ,jacobye ,paulus1 verklaerden waer en waerachtig te wezen1 dat de voorn4 ,adriaen ,munter1 de genoemde ,jacobye ,paulus op haer speciael en ernstige versoeken1 ende in de praesentie en tegenwoordigheid van de voorn4 ,schepenen1 ,waagmeester1 en andere ,notabele ,personen1 na dat by ,niesken ,gerrits1 ,ordinaris ,vroedvrouwe alhier publicquelyk verklaerd was1 dat de meergemelde ,jacobye ,paulus1 blootshooft1 schoenen en hoosen uytgetogen1 gekleet met een onderrokje over haar hembd1 geenige wichte ofte swaarte by haer hadde1 met de ,ordinaris balance in de ,waag alhier gewogen heeft ,een hondert en een pont1 sodanige oprechte ,troyaense wichte1 als men ordinaris in deser ,stede ,waag is gebruykende1 zulx dat wy by desen ,certificeeren1 dat de voorsz4 gewigte met de ,natuurlyke proportie haeres ,lichaems wel is accordeerende2 ,ende alzoo zy daer van versogte onse opene brieven van ,certificatie1 omme deselve haar te dienen daer1 en zoo zulx behoort1 hebben wy haer 't zelve1 niet konnen nog willen weygeren1 zonder bedroch1 en tot meerdere verzeeckeringe deses1 hebben wy den zelven mettet stede ,zegel ende ondertekeninge van onsen ,secretaris bekragtigt1 op den #b ,mey #afgg4 ,wy ,burgemeesteren1 ,schepenen en ,raden der ,stede ,oudewater in ,hollant doen ,condt en ,certificeeren mits deesen ter requisitie van ,geertruyd ,hendriks van ,beek1 weduwe van ,christoffel ,clads1 woonende tot ,utregt op 't ,zant1 out1 zoo zy seyde1 omtrent twee en seventig jaren1 lang van persoon1 mager van wesen1 hoog blaauw van oogen en grys van haar1 dat op huyden voor ons gecompareert zyn de ,heeren ,jan van ,lexmont ende ,jacob ,bakker1 ,schepenen dezer ,stede1 mitsgaders ,cornelis van ,eynthoven 7by absentie van zyn vader ,dirk van ,eynthoven7 bedigde ,waagmeester van deze voorzs4 ,stede ,waag1 by ons ten deese geauthoriseert1 dewelke ter instantie en verder versoek van de voorn4 ,geertruyd van ,beek1 verklaarde waar ende waaragtigh te zyn1 dat den voorn4 ,cornelis van ,eynthoven de genoemde ,geertruyt van ,beek op haar speciaal en ernstig versoek1 in presentie en tegenwoordigheyt van de voorn4 ,schepenen1 geauthoriseerde waagmeester ende andere notable persoonen1 na dat by ,jacomyntje ,aertz ,dekker ordinaris ,stads ,vroetvrouw alhier publiequelyk was verklaart1 dat de meergemelde ,geertruyt van ,beek bloots hoofts1 schoenen ende kousen uytgetoogen1 alleen met haar hemdt over haar bloote lichaam1 bedekt met een ,faly off sluyer1 en genige gewigten off swaarte by haar hadde1 met de ordinaris balance in de ,waagh alhier gewoogen heeft een hondert ende twee ponden1 soodanige opregte ,troyaansche gewigten1 als men ordinaris in deser ,stede ,waagh is gebruykende1 zulks dat wy by deesen ,certificeeren1 dat de voorsz3 gewigte met de naturelyke proportie haares lichaams wel is accorderende1 ende alsoo zy daar van verzogte onse opene brieven van ,certificatie1 om de selve haar te dienen1 daar het nodigh weesen sal1 hebben wy haar 't selve niet kunnen nogh willen weygeren1 sonder bedrog3 ende tot meerder sekeringe deeses1 hebben wy deselve met het ,stede ,zegel ende ondertekeninge van onse ,secretaris bekragtigt1 op den drie en twintigste ,maart1 seventien hondert en elff4 ,wy ,burgemeesteren1 ,schepenen ende ,raden der ,stede ,oudewater in ,holland1 doen ,cond en ,certificeeren mits deezen1 ten verzoeke van ,claas ,ariensz4 van den ,dool1 geboortig te ,noordeloos1 oud ontrent #cg ,jaren1 kortagtig en eenigsins spitsig van ,ligchaam1 hebbende blaauwe oogen1 hoog bruyn van vel en hair1 en ,neeltje ,ariens ,kersbergen1 geboortig van ,lakerveld1 oud omtrent #ca ,jaaren1 matig van postuur en hoog ,zwanger1 bruyn van vel1 blaauwe oogen1 ,man en ,vrouw1 woonagtig op den ,dool onder ,meerkerk1 dat op huyden voor ons verscheenen zyn d',heeren ,dirk van der ,lee1 en ,gerrit ,ingen van ,liesveld1 ,schepenen dezer ,stede1 mitsgaders ,jan ,racaute1 geswooren ,waagmeester1 dewelke ten verzoeke van de ,requiranten verklaarden waar en waarachtig te zyn1 dat door den voorn4 ,waagmeester ,jan ,racaute op ernstige instantien van de ,requiranten1 in presentie van de voorn4 ,heeren ,schepenen en andere notabele persoonen1 op ,huyden den voorsz4 ,klaas ,ariensz4 van den ,dool in dese ,stede ,wage met de ordinaire balance en opregte ,troyaansche wigte1 gelyk men altoos in deeze ,stede ,waag gebruykt1 is gewoogen1 na dat ,philip vander ,werff ,geregts-bode dezer ,stad had verklaard1 dat denselve ,klaas ,ariensz4 vanden ,dool1 door hem was ontkleed1 schoenen en koussen mitsgaders andere kleederen uytgetoogen1 en zulks alleen in zyn hembd1 zonder dat hy eenige zwaarte van gewigten by zig had1 en is denzelven persoon bevonden zwaar te weezen een honderd twee en twintig ponden1 der voorsz4 ,troyaansche wigte2 wyders is de voorn4 ,neeltje ,ariens ,kersbergen invoegen voorsz4 meede gewoogen1 en naar dat door ,jacomyntje ,aertz ,dekker ,stads ,vroedvrouw alhier meede verklaard was1 dat de meergem4 ,neeltje ,ariens ,kersbergen door haar was ontkleedt schoenen en koussen uitgetoogen1 en zulks alleen bedekt met haar hembd en zwarte falie over haar bloote ,lighaam1 hangende het hair los by het hoofd1 zonder datse eenige zwaarte of gewigte by haar hadde1 en is dezelve persoone bevonden zwaar te weezen een honderd en tien ponden voorsz4 ,troyaansche wigte3 certificeeren vervolgens wy dat de voorsz4 gewigte met de natuurlyke proportie des lichaams van de requiranten beyde zeer wel is accorderende bevonden1 en alsoo zy daar van verzogten onze opene brieven van certificatie om dezelve te dienen1 daar en zoo zulks behoord1 hebben wy haarlieden 't zelve niet kunnen nog willen weygeren1 dit alles zonder bedrog2 en in bewys van waarheyd hebben wy deze met onze ,stede ,zeegel en ondertekeninge van onzen ,secretaris bekragtigt op den #ba ,juny #agbi4 ,in #agbi vinden wij alzoo van de laatste heksenweging gewag gemaakt1 en in dit jaar reeds zoo na grenzende aan onze verlichtende #ai;de eeuw1 zien wij ingevolge de laatste acte1 deze weegkuur nog met de meest mogelijke juistheid1 met inachtneming van alle gebruikelijke vormen ten uitvoer gelegd6 ,het was de laatste en gelukkig de laatste weeggeschiedenis met de zoogenaamde heksen op de ,waag1 want1 door het meer en meer verstandelijk ontwikkelde menschdom1 moest ook deze laatste proef1 al was zij onschuldig1 in onbruik geraken6 ,maar waren daarom de heksen-geschiedenissen1 het beschuldigen van menschen als toovenaars1 en het geloof aan heksen1 ook met de in onbruik geraakte proef op de waag te gelijk verdwenen8 ,neen mijn lezers1 neen1 het bijgeloof bleef voortsluipen tot in de #ai;de eeuw1 het sluipt nog voort in onze dagen4 ,waar het zich op vele plaatsen niet meer openlijk vertoont1 daar schuifelt het gelijk een venijnig serpent onder het spigtig gras1 en treft met zijn schadelijk gift1 dat het met zich omvoert1 soms nog vrij zeker4 ,immers hoe dikwijls berigten ons de dagbladen nog van heksen en beheksten1 hoe menigmaal hoort men1 vooral onder de geringere volksklasse nog gewagen van personen1 die meer kunnen dan menig ander4 ,doch gelukkig wij zijn vooruitgegaan1 en met rassche schreden vooruitgegaan1 en wie weet het hoe spoedig welligt1 dat het bijgeloof nog alleen bij name zal blijven voortbestaan6 ,o moge die tijd spoedig aanbreken4 ,nog mijne lezers bevindt zich deze waag waarin men heksen woog te ,oudewater1 nu echter de heksen er niet meer opkomen1 dient zij weer bijna uitsluitend tot het wegen van koopmansartikelen1 levend vee1 touwwerk1 kaas1 #big enz4 terwijl het regt tot dit wegen van stadswege van tijd tot tijd in het openbaar verpacht wordt4 ,wanneer ,oudewater door vreemdelingen bezocht wordt1 dan vragen zij natuurlijk alligt hen de heksenwaag te vertoonen1 #bih en onwillekeurig hoort men hen den uitroep ontsnappen3 h1 wat eenvoudig gebouw is die waag1 heeft deze nu eene zoo groote rol in de heksen-geschiedenissen gespeeld1 wierd daarin zoo menig mensch van het doemvonnis verlost1 hen door het bijgeloovige menschdom aangewreven1 en ja zoo was het1 dr hielden de harten op angstig te kloppen1 dr klonken voor slechts ,g4 #f4ej den beschuldigde de bemoedigende woorden tegen1 ga1 gij zijt vrij6 wij hebben u gewogen en 4444444 niet te ligt bevonden4 ,geboortehuis van ,jacobus ,arminius4 ,naast de stadswaag1 of meer juist1 door de ,gasthuissteeg gescheiden1 bevindt zich het geboortehuis van ,jacobus ,arminius4 ,het is een fraai huis1 de voorgevel is naar de ,ionische orde gebouwd1 met vele versieringen voorzien1 en is getooid met het symbool der fortuin1 waarin sommige menschen verkeerdelijk het standbeeld van den eersten remonstrant meenen te zien4 ,niettemin gelooven wij1 dat het opschrift van een marmeren steen1 eertijds onder het beeld der fortuin aanwezig1 wel eenige betrekking op onzen lateren ,leidschen hoogleeraar mag gehad hebben2 deze steen met dit opschrift1 zijn echter uit den gevel verwijderd1 en welligt verloren geraakt1 daar men ons verhaalde1 dat niemand het opschrift van dien steen kon ontraadselen4 ,wij moeten echter opmerken1 dat het huis niet meer in dien toestand is1 als toen ,arminius daarin werd geboren1 daar wij het jaartal #afja in den voorgevel vinden1 en zijne geboorte reeds in #aefj plaats had4 ,stellig echter is het huis weder op dezelfde plaats herbouwd1 zoodat wij nog met gerustheid mogen zeggen3 zie dat is het huis1 daar is de plek1 daar de groote ,arminius het eerste licht heeft aanschouwd4 ,voor eenige jaren 7in #ahed17 werden in het voorhuis1 eenige veranderingen aangebragt1 waarbij tevens het volgende vers verwijderd werd1 dat men tot dusver het huis binnentredende met fraai geschilderde gothische letters1 daarin had opgemerkt3 ,jammer1 ellende en grooten nood ,is der regtvaardigen dagelyksch brood1 ,die tot het eeuwige leven zyn verkoren ,steken veel distels ende doornen ,nog zal de ,heer ten allen tyden ,de vromen verlossen en verblyden4 ,ps4 #cd4 ,over ,arminius zelve zal te gelegener tijd worden geschreven--alleenlijk vermelden wij nog1 dat in het huis zijner geboorte1 nu eene grutterij wordt uitgeoefend4 ,het ,stadhuis4 ,het ,stadhuis bevindt zich op het fraaiste gedeelte van ,oudewater1 het is gelegen aan het begin der ,kapelstraat en maakt met zijne bevallige voorpui front naar het aangrenzende plein der ,vischmarkt4--,lief toch vertoont zich het ,stadhuis van buiten aan ieder1 die eenigen bouwkundigen smaak bezit1 immers1 de voorgevel die naar de ,ionische orde gebouwd1 en versierd is met het beeld1 dat de geregtigheid voorstelt1 de voorgevel getooid met de wapenschilden der steden ,delft1 ,oudewater en ,alkmaar naast elkander1 die weder beheerscht worden door den leeuw1 die op het hoogste gedeelte des voorgevels is aangebragt1 en weder het wapenschild van ,oudewater tusschen zijn gespierde pooten houdt1 dit alles maakt met de welaangebragte kleuren1 die een en ander bedekken1 een aangenaam effect1 dat nog verhoogd wordt1 door de sierlijke voorpui1 die uit vitruvius gebouwd1 en daarenboven getooid is met vier zittende leeuwen1 met wapenschilden boven de hoofdstukken der pijlaren aangebragt1 en het wapen van ,holland in het midden vertoont4 ,dit gebouw dagteekent van het jaar #aehh1 zoo als wij insgelijks nog in den voorgevel uit eenige ijzeren ankers die dit jaartal vormen1 kunnen opmaken1 het werd echter in genoemd jaar slechts vernieuwd1 op de oude grondslagen1 boogen en muren1 en met een leijen dak gedekt4 ,uit dit dak rijst een fraai torentje1 dat met eene daar inhangende klok voorzien is1 die ten tijde des ,heeren van ,kinschot #bii1 onderanderen diende1 ter bekendmaking der regtdagen1 en der gewoonlijke vergaderingen1 alsmede het sluiten en openen der poorten--zooals het tegenwoordig onder meer1 voornamelijk gebezigd wordt1 tot bijeenroeping van den volke1 indien er iets van de puije des raadhuizen van lands- of stadswege wordt verkondigd4 ,het ,stadhuis is gebouwd op #d boogen of verwulfsels3 een dezer1 aan de voorzijde aanwezig1 dient de nachtwacht1 tot punt van bijeenkomst en schuilplaats bij ongunstig weder1 terwijl het tevens na afbraak der ,romein of ,gevangentoren tot tijdelijke bewaarplaats voor misdadigers is ingerigt1 de overige drie holen zooals men ze noemt1 worden van stadswege tot bergplaats verhuurd4 ,bezien wij nu vlugtig het stadhuis ook nog van binnen4 ,de trappen die wij tot dat einde moeten beklimmen1 waren zoo als ,kinschot getuigt1 van blaauwe ,naamsche steen1 en gemaakt door ,duiliaan ,vlamingh1 eertijds ,mr4 ,steenhouwer te ,delft1 doch indien het uwe belangstelling waardig is1 zoo vermelden wij u1 dat men in het jaar #ahaf daarvoor andere heeft gelegd4 ,treden wij echter binnen--,al dadelijk bevindt men zich op eene ruime voorzaal1 aan wier einde eertijds de vierschaar was4 ,op deze voorzaal werd sedert ,ao4 #agih de ringvergadering gehouden1 waarvan ,oudewater toen de hoofdplaats was1 waardoor ook alstoen de vierschaar vernietigd werd #cjj4 ,regts aan den ingang dezer voorzaal bevindt zich de bodeskamer in #aheg daargesteld1 terwijl aan het achtergedeelte1 dr ongeveer1 waar vroeger de vierschaar was1 eenige wapenen1--overblijfselen van den moord in #aege--tot eene trofe geschikt1 deze voorzaal versieren #cja4 ,ter regterzijde verschaft eene deur toegang tot de ,secretarie die aldaar ten jare #ahei getimmerd is1 deze doorgaande1 komt men van ouds in de weeskamer1 die tot in dit jaar nog de ,secretarie was1 doch in laatstgenoemd jaar tot burgemeesterskamer werd ingerigt2 ter linkerzijde1 zien wij in dit laatste apartement eene deur in den muur aangebragt2 wij nemen de vrijheid deze te openen1 en geleiden u de raadkamer binnen1 waarin eertijds ook het geregt zijne vergadering hield4 ,reeds in #ahcd en #ahce werd deze raadkamer veel verbeterd en verfraaid1 en ook nog in #ahei is veel tot versiering en tot gerief hierin aangebragt1 zoodat een en ander zich nu in zeer netten toestand bevindt4 ,aan den wand1 ontwaart men de portretten van de beroemde mannen ,jacobus ,arminius1 in der tijd hoogleeraar in de ,godgeleerdheid te ,leiden1 en ,mr4 ,a4 ,van ,stipriaan ,luiscius1 eertijds ,med4 ,doct4 et ,chem4 ,lect4 te ,delft1 beide te ,oudewater geboren4 ,wat wij echter op deze raadzaal nog meer opmerken1 is het groote beroemde schilderij van den ,utrechtschen schilder ,d4 ,stoop1 voorstellende den moord der ,spanjaarden in #aege te ,oudewater gepleegd1 zoo als nog daarenboven uit het volgende originele opschrift blijkt4 ,oudewater onder ,philip ,,ii1 ,koning van ,hisp4 door beleit van ,hierges belegert #ai ,julij1 is nae dapperlyk beschieten1 ende grouwlyk gevegt stormenderhand ingenomen2 ,soldaten1 ,burgers1 ,vrouwen en ,kinderen wreedlyk vermoord ende de ,stad verbrand1 op den #g ,augusti #aege4 ,behoeven wij het wel te zeggen1 dat waar een ,stoop zoodanig tafereel vervaardigd heeft1 het niet mankeert aan fiks coloriet1 stoute figuren1 en bevallig uitgevoerde groepen1 dat iedere groep eene fraaije ordonnantie op zich zelve is1 zonder dat de bekwame schilder door deze dtails het geheel1 hierdoor uit het oog heeft verloren8 ,behoeven wij aan te stippen1 dat het stadsgezigt uit dien tijd met veel historische trouw is vervaardigd8 #cjb ,teregt stroomen er dan ook nog ieder jaar op den gedenkdag des moords1 honderden menschen naar het ,raadhuis1 om dit schilderij te bewonderen1 en zich te verplaatsen naar de tijden van den bloedigen oorlog met ,spanje4 ,wij verzoeken den lezer het gebouw met ons te verlaten1 daar de gijzeling1 die zich nog boven deze apartementen bevindt1 weinig aanlokkends ter bezigtiging kan aanbieden1 en hiermede sluiten wij dan ook de beschrijving onzer reeks publieke en merkwaardige gebouwen van ,oudewater4 ,wij hebben de gebouwen ondervraagd en zij hebben tot ons ten deele door de historie-bladen en oude bescheiden gesproken4 ,wij hebben gezien1 dat het waarheid was1 toen wij in ons motto den heer ,rose nazeiden3 ,de monumenten zijn de gedenksteenen van het verledene1 omdat zij de getuigen1 somtijds zelfs de voorwerpen waren van vroegere handelingen4 ,de monumenten verschaffen ons eene geschiedenis op eene andere wijze1 namelijk in vormen1 die een geheele reeks van waarheden en denkbeelden in zich sluiten en bij ons opwekken4 ,zij verhalen ons juist niet al het gebeurde1 maar zij leeren ons kennen1 hoe het voorgeslacht leefde1 dacht en gevoelde1 en dat heeft voor het meest even zoo veel waarde1 als de vermelding van een reeks gebeurtenissen4 ,de waarheid van dit motto1 zal nog nader uit het volgende hoofdstuk blijken4 ,,onderzoek ,,naar ,,de ,,redenen ,,waarom ,,de ,,wapens ,,der ,,drie ,,steden ,,delft1 ,,oudewater ,,en ,,alkmaar ,,in ,,en ,,aan ,,eenige ,,publieke ,,gebouwen ,,aldaar ,,gevonden ,,worden4 ,bij de beschrijving der publieke en merkwaardige gebouwen binnen ,oudewater1 heeft men gelegenheid gehad1 op te merken1 dat de wapens der steden ,delft1 ,oudewater en ,alkmaar aanwezig zijn1 geweest aan de gevels der geamoveerde ,i,jssel- en ,waardpoorten en nog zigtbaar zijn1 aan het ,raadhuis dezer gemeente2 daarenboven1 bevatten eenige gebindten in de kerk der hervormden1 eertijds insgelijks deze wapenschilden1 terwijl uit zeker huis #cjc gelegen aan de markt dezer plaats ten jare #ahef bij herbouw nog het wapen van ,delft werd verwijderd4 ,in ,delft waren de drie voormelde stedenwapens aangebracht1 aan den toren van het raadhuis1 aan de ,kameretten of het oude ,lombardhuis en aan den binnengevel van de ,waterslootsche of ,st4 ,jorispoort4 ,terwijl men dezelve te ,alkmaar aan de ,stadswaag en in het gewelfsel van de ,consistorie der groote kerk kon opmerken4 ,teregt moeten er dus gewigtige redenen hebben bestaan1 waarom dit drietal wapens nevens malkander worden aangetroffen1 doch wat de eigenlijke redenen zijn1 dit is niet meer met zekerheid te bepalen3 zoo hiervoor het echte bescheid bestaan heeft1 dan is het zekerlijk verloren geraakt1 en niettegenstaande vele aangewende pogingen1 hiervan eenig oorspronkelijk document op te duiken1 zijn zij vruchteloos gebleven4 ,het ontbreekt echter niet--zooals het gewoonlijk in dergelijke gevallen gaat1 aan een aantal gissingen daaromtrent1 en die willen ook wij dan vermelden1 daar eenige er van1 hoogst waarschijnlijk de voldoende oplossing op deze vraag geven4 ,onder de menigte schrijvers1 die hunne aandacht op de aanwezigheid en de redenen1 waarom deze wapens op voornoemde plaatsen aangebragt zijn1 bepaalden1 willen wij bij voorkeur raadplegen de heer ,bleiswijk in zijne beschrijving van ,delft1 ,eiklenberg in die van ,alkmaar en ,kinschot over ,oudewater en daarbij onze meeningen invoegen4 ,alhoewel het in oude tijden vrij gebruikelijk was1 dat door de eene stad aan de andere1 bij het daarstellen van openbare gebouwen1 geschenken gegeven werden1 en men ter gedachtenis daarvan1 het wapen van die stad1 ter herinnering aan zoodanig gunstbewijs1 daarin aanbragt1 zoo hebben eenigen gemeend1 dat men drom deze wapens in de vermelde reeks gebouwen1 in deze drie steden had aangebragt2 doch hier maken wij van ,kinschots gevoelen gaarne tot het onze1 namelijk1 dat zulks niet waarschijnlijk is1 aangezien in de ,besluit-boeken dier steden hieromtrent niets aangeteekend staat4 ,wij voegen hier nog bij de facta1 dat er op ons vrij wel geinventariseerd gemeente archief1 bestaat1 eene missive van de regering der stad ,alkmaar1 dato den #be ,mei #aehh1 ten geleide van 't conterfeitsel van 't wapen dier stad1 om dit nevens het wapen van ,oudewater en ,delft voor 't nieuwe raadhuis alhier te stellen1 als een gedenkteeken en onderhouding van het oude verbond onderling gemaakt4 ,hier wordt dus van geen geschenk der stad ,alkmaar1 doch van een verbond gesproken4 ,voorts hebben wij vermeld1 dat ten jare #ahef uit zeker huis aan de markt alhier1 het wapen van ,delft werd gebroken1 en dewijl voor zoover ons bekend is1 deze woning nooit een openbaar gebouw van ,oudewater geweest is1 kon ,delft hiermede ook in geen betrekking staan en zal laatstgenoemde plaats1 dan ook geen geschenk tot daarstelling van dat huis hebben verstrekt4 ,beneden zullen wij onze meening ook voor de reden1 dat voornoemd wapen1 dr aanwezig was aanvoeren2 echter is deze eerste gissing1 naar ons oordeel behoorlijk ontzenuwd4 ,ten #b;e1 willen anderen de reden van het feit hierin opgelost zien1 dat de steden ,delft1 ,alkmaar en ,oudewater in oude tijden1 en mogelijk wel in den ,hoekschen en ,kabeljaauwschen oorlog in onderling verbond zouden gestaan hebben1 en onder ne banier ten oorlog uitgetrokken zijn1 doch hierop merkt van ,kinschot #cjd weder teregt aan1 dat iedere stad hare eigene banier gehad heeft #cje en hem dit geheel onwaarschijnlijk voorkomt4 ,wij verwerpen met van ,kinschot eveneens deze meening1 immers1 dat die van iedere stad1 zich onder hare bijzondere banier ten oorlog schaarden1 vonden wij ook bij ,dr4 ,d4 ,j4 ,veegens1 in zijne ,haarlemsche vertellingen uit den ouden tijd bevestigd1 alwaar wij onder de vertelling het ontzet van ,haarlem op bladzijden #ajh-aji de volgende zinsnede aantreffen1 die ook deze tweede gissing met grond doet verwerpen3 ,door de stofwolken heen1 die de ruiters van ,jacobas leger uit het drooge zand deden opgaan1 blonken de banieren van hare getrouwe steden ,schoonhoven1 ,gouda en ,oudewater in de middagzon4 ,laten wij ons echter niet langer ophouden1 het aantal gevoelens van zoovelen mede te deelen en te wederleggen1 doch trachten wij liever1 er de ware oorzaak van op te sporen4 ,wij hebben hiervoren op bladz4 #cba1 reeds de zekerheid erlangd1 uit de missive der stad ,alkmaar van #be ,mei #aehh1 bij de geleide der afbeelding van het wapen dier stad1 om dat nevens het wapen van ,oudewater en ,delft voor het nieuwe stadhuis alhier te stellen1 dat dit tot een gedenkteeken en onderhouding moest dienen1 van het oude verbond onderling gemaakt4 ,nu komen wij op weg--er was tusschen deze drie plaatsen een verbond gemaakt1 dat verbond was ten jare #aehh reeds een oud verbond en dat verbond was in laatstgenoemd jaar nog tot geene verkrachting gekomen1 want die van ,alkmaar schreven1 dat de plaatsing van het wapen hunner stad aan het stadhuis1 dienen moest1 tot onderhouding van het verbond4 ,wat nu de bijzonderheden omtrent dit verbond waren1 hiervan ontbreekt het rechte bescheid1 doch wij zullen trachten te bewijzen1 dat de overeenkomst bestond3 #ao4 dat de poorters van ,delft en ,oudewater volgens onderling verdrag1 vrij waren het regt van uitgang 7exue7 te betalen4 #bo4 dat die van ,oudewater en welligt ook van ,alkmaar1 weleer met hunne vonnissen in zwaarwigtige en twijfelachtige gevallen bij die van ,delft mogten te rade gaan4 #co4 dat bij jaarmarkten in eene dezer drie steden1 eerst de poorters van de stad daar de jaarmarkt gehouden werd1 en dan de twee overige plaatsen1 het regt van voorrang in standplaatsen op de markt mogten hebben4 #do4 dat de drie steden voornoemd1 waren overeengekomen1 dat hare poorters een gelijk burgerregt1 als ieder in zijne stad hare eigen poorters toestond1 bij verhuizing zouden genieten1 en ten #eo4 dat het onderschrift van het wapen van ,delft op eene onderlinge overeenkomst van poorteren doelt4 ,i4 ,het eerst hebben wij ons voorgenomen te bewijzen1 dat de poorters van ,delft en ,oudewater vrij waren1 het regt van uitgang 7exue7 te betalen4 ,het zal echter vooraf velen onzer lezers niet onaangenaam zijn te vernemen1 wat dit voor een regt was1 ,aan vele steden #cjf in ,holland was het eertijds bij ,handvest vergund en in andere steden was het reeds lang een oud gebruik1 dat alle buiten lieden1 die in eene stad1 bij uitersten wil of versterfregt kwamen te erven1 van deze hunne erfenis1 een tienden penning1 ten behoeve van die stad moesten betalen1 voor en aleer zij hun gerfd goed1 uit die gemeente mogten vervoeren4 ,dit regt strekte zich ook uit1 tot die burgers of poorters1 die weigerachtig waren1 aan de hen opgelegde stadsdiensten en lasten of anderzins1 en zonder bewilliging uit de stad met hunne goederen vertrokken--en zoodanig regt nu1 was men gewoon te noemen1 het regt van exue1 exuwe of ,issue4 #cjg ,nu gebeurde het dikwijls1 dat deze heffing onder steden1 die gelijk regt hadden1 onderling werd opgelost1 zoodat de zoodanige plaatsen1 dit regt van malkander niet invorderden4 ,verscheidene overeenkomsten immers bestonden daarvan--zoo vinden wij vermeld1 in de handvesten van ,amsterdam 7#afac pag4 #cf7 dat men daar met de stad ,groningen zoodanig verbond gesloten had1 op ,st4 ,jans ,baptisten avond #aeec en nog vinden wij aangeteekend1 dat tusschen de steden ,haarlem en ,amsterdam een accoord in dezer voege aangegaan was1 op den #ag ,april #adfd4 ,een octrooi om exue te heffen was al zeer vroeg mede verleent geweest aan de stad ,delft1 doch dit is in den brand van den jare #aecf verongelukt1 zooals te zien is in het nader octrooi bij keizer ,karel den #bg ,maart #aede aan laatstgenoemde stad verleend1 waarbij vernieuwing van het oude octrooi werd gegund1 als3 voorregt van exuw te mogen heffen1 opbeuren en omvangen1 de twintigsten penning van alle goederen succedeerende1 of andersins gaande buyten de stede van ,delf mitsgaders ook so veel te mogen nemen1 en omvangen van den ,inwoonders1 of goeden uit derselver stede gaande in andre plaatsen1 als de wethouders aldaar nemen van de inwoonders van ,delf hetzij de tienden1 twaalfden1 of vijftienden penning4 #cjh ,zooals wij nu reeds gemeld hebben1 hebben die van ,oudewater met de ,delftenaars insgelijks een overeenkomst gesloten1 dat zij ter wederzijden vrij zouden zijn1 van dit exue regt te betalen en wel reeds op den #d ,maart #adbg1 waarbij die van ,oudewater aan ,delft beloofden3 ,dat sy tot genen dagen aan erfenissen1 nog aan besterfenissen1 die hare poorteren en inwoonderen in het regtsgebied van ,oudewater mogten aanbesterven1 belasten1 nog beswaren en sullen1 met enig pond geld van hen te eijssen1 of te nemen1 ten waar dat ter de ,burgemeesters van der stede wegen van ,delft voor en eerst van haar poorteren van ,oudewater eysschede en namen4 ,dit eerste vrienschapsbetoon van ,oudewater en ,delft is1 dunkt ons1 hiermede behoorlijk gebleken4 ,,ii4 ,het tweede punt1 dat wij te bewijzen hebben is1 dat die van ,oudewater bij uitspraak van hunne gewigtige en twijfelachtige gevallen in geregtszaken bij die van ,delft mogten te rade gaan4 ,de voor zijne eeuw zeer kundige ,mr4 ,simon van ,leeuwen getuigt1 dat meerdere steden gewoon waren onderling in dergelijke gevallen te rade te gaan4 ,zoo raadpleegde de stad ,woerden1 die #cji van ,gouda even als de laatste zulks weer deed #caj bij die van ,leiden1 ,weesp deed het #caa te ,amsterdam1 terwijl ,oudewater bij #cab die van ,delft te rade ging1 en ,delft wederom #cac advys inwon te 's ,hertogenhosch4 ,de ,heer van ,kinschot heeft in zijne beschrijving van ,oudewater twee zoodanige advyzen van bladz4 #fb tot en met bladz4 #ff medegedeeld4 ,het laatste was een advys van de heeren magistraten der stad ,delft1 dato den #ac ,september #afaj1 en de eerste was van den #b ,februarij #aeie en kortheidswille schrijven wij alleen de laatste over--het luidt aldus3 ,eersame ,discrete ,voersienighen ,heeren ende goede ,bontghenoten3 ,wy hebben gevisiteert het processie voor uwer l4 wtstaande tusschen ,baert ,jacobsz eyscher1 op ende tegens ,pieter ,harmensz4 van ,cendenoort gedn41 in welcke zaecke wy bevinden het poinct daer inne te bestaen1 off ,adriaan ,goossensz4 des verweerders ofte gedaegdes huysfrouse ,grootevader zoo wy verstaen in den jare ,x,vc4 ,liiij4 by titule van ,coope vercreghen hebbende van ,pieter ,cornelisz4 ,burgher tot ,dordrecht1 de vyertel lants die by den gedn4 an den eysscher vercoft is1 ,in deselve ,coope mede gehadt heeft de werff alhier in questie1 want indien ,adriaen ,goossensz4 in deselve coope van de vyertel lants mede gehadt soude hebben de werff in questie1 soo soude ons advys zyn1 dat dezelve werff den ,eyscher behoort geadiuceert te worden met ,condemnatie van ,costen1 en mette ,intreste ofte schade van 't ontberen van dyen vanden dach vande ,coop aff1 ontseggen hem zynen vorderen eysch van alle 't gundt daer op geplantet is1 ,maer indien beuonde wordt1 dat ,adriaen ,gossensz4 ,dselve werff vercreeghen heeft nyet wt ,crachte van de ,coop van de vyertel lants1 maardat sy ofte eenighe andere1 van des gedes4 voorsaeten1 ofte de gedn4 seluer by andere titule de voorsz4 werff vercregen soude hebben1 soo soude ons advys zyn1 dat men den eyscher zynen ,eisch en ,conclusie behoort te ontsegghe ook met ,condemnatie van ,costen4 hier mede ,eersaeme ,wyse ,discreten ,voorsienighe heeren ende goede bondtgenoten beuelen wy uwer ,e3 in de bescherminge ,gods des heeren ,al machtich geschreven tot ,delft den ij february ,ao4 ,x,vc4 ,,xcv4 7,lager stond37 ,die alle uwer ,e4 goede ,vrunden en bondtghenooten ,schoudt1 ,burgemren3 ,schepenen en3 ,raeden der ,stad ,delff en ter ,ordonnan4 van henluyden geteyckent by my1 7was getekend7 ,j3 ,,groenhout4 #aeie4 7de superscriptie was7 ,eersaeme1 ,wyse ,discreten seer voorsienighen heeren ende bondtghenoten ,de ,bailliu1 ,schepenen ende ,gerechte de ,stede van ,,oudewaeter4 ,uit dit aangevoerde en de gebezigde woorden goede bontgenooten1 is ook de waarheid van dit tweede betoog aangetoond4 ,,iii4 ,op de jaarmarkten in de steden ,delft1 ,oudewater en ,alkmaar hadden eerst de burgers van de stad daar de jaarmarkt gehouden werd1 en dan die der twee andere steden het regt van voorrang bij alle andere buitenlieden1 terwijl deze laatsten om hunne standplaatsen moesten loten4 #cad ,,iv4 ,de oorzaak tot al het onderlinge vriendschapsbetoon in ,i1 ,,ii en ,,iii aangetoond1 had hare aanleidende oorzaak hoogst waarschijnlijk drin1 dat er in zeer oude tijden volgens veler meening 7en wel volgens sage in het jaar #adba7 een verdrag tusschen de drie gemelde steden zoude getroffen zijn1 waarbij aan de poorters dier steden1 een gelijk burgerregt1 als ieder in zijne stad genoot1 zoude toegestaan en geschonken zijn1 immers schrijft de heer van ,kinschot in #agdf1 dat de drie genoemde steden1 dat poortersregt nog steeds genieten4 #cae ,nu is het dan ons ook duidelijk geworden1 waarom men het ,delftsche wapen aantrof in den voorgevel van het huis gemerkt ,n #cga aan de markt1 dat er ,anno #ahef werd uit weggebroken--een ingezetene van ,delft had zich--wie twijfelt er nog aan8--hier met ter woon gevestigd1 en tot gedachtenis aan zijne stad1 haar wapen in zijn huis aangebragt--voegen wij aan dit betoog nog de daadzaak1 dat er in de lijsten van aangenomen poorters te ,delft geene van ,oudewater en ,alkmaar voorkomen1 dan is er aan de waarheid niet meer te twijfelen4 #caf ,v4 ,neemt men nu ten slotte bij al het aangevoerde nog in aanmerking1 dat #cag het oude wapen der stad ,delft in de kamer van ,burgemeesteren aldaar berustende1 met zeer oude letters het omschrift bevatte3 ,sigillum ,communitatis ,oppidanorum de ,delf beteekenende3 ,het zegel van de gemeenschap der poorteren van ,delf1 dan moeten ook wij zeggen1 dit moet niet zonder bijzondere redenen1 maar met diep inzigt en wisse voorbedachtzaamheid alzoo verkregen zijn4 ,deze zinsnede3 gemeenschap der poorteren van ,delft moet ongetwijfeld doelen op het oude verbond van de steden ,delft1 ,oudewater en ,alkmaar4 ,het ,wapen van ,oudewater4 ,wij hebben ons in het voorgaande hoofdstuk onder anderen bezig gehouden1 met het wapen dezer plaats1 zonder dat de goedgunstige lezer nog eenige nadere omschrijving van dat wapen had1 het is daarom1 dat wij die nu dadelijk gaan maken4 ,het stadswapen dan1 vertoont een zilver veld1 waarop zich een burg bevindt1 wiens omloop met schietgaten en wiens poorten met hameijen voorzien zijn1 van boven uit dezen burg verheft zich een klimmende leeuw1 alles van rood of keel1 zooals men dit in de heraldiek noemt1 de leeuw echter is getongd en geklaauwd van hemelsblaauw 7lazuur74 ,dit zilver schild nu1 is gedekt met een kroon met drie fleurons van goud terwijl het wapenschild wordt vastgehouden door twee klimmende leeuwen1 in hunne natuurlijke verwen4 ,kinschot denkt1 dat het sijmbool van dit wapen is1 aldus3 ,oudewater ligt op de uiterste grenzen van ,holland tegen de grenzen van het ,sticht en dus naar die zijden bloot1 voor den eersten aanstoot der wapens wanneer het ,sticht overweldigd is2 vandaar1 dat hij ,oudewater dan ook noemt een ,burch en ,bolwerk voor het gewest van ,holland4 ,deze burg en dit bolwerk zouden dan naar alle waarschijnlijkheid1 een van ,hollands graven op de gedachte gebragt hebben1 deze gelegenheid der stad1 in haar wapen te doen vertegenwoordigen door den burg1 waarboven de leeuw als staat te waken1 tegen iederen onverhoedschen overval van eenen vijand4 ,in het jaar #ahaf werd van wege den koning1 o4 a4 de hooge raad van adel gemagtigd eenige of een aantal wapens te wettigen1 ingevolge besluit van den #bj ,februarij #ahaf1 en het was in laatstgenoemd jaar1 dat de gemeente van ,oudewater ingevolge het door haar gedaan verzoek door haar bevestigd werd1 in het bezit van het hiervoren omschreven wapen1 zoo als blijkt uit het onderschrift van het wapen dezer stad1 dat op het stadhuis in de raadkamer hangt3 ,gedaan in 's ,gravenhage den #bd ,julij #ahaf4 7was geteekent7 enz4 #cah ,regeringsvorm en ,regeringslieden4 ,in een privilegie van graaf ,willem1 ,anno #acbb1 waarbij de poorters van ,oudewater niet arrestabel worden verklaard1 wordt gewag gemaakt1 dat alstoen hier aan der stede regering waren3 seven scepenen1 twee ,raatsmannen en een ,bailju4 #cai ,voorts bestaat er een bevel van ,willem ,grave etc4 aan de magistraat van ,oudewater van het jaar #acbc namelijk om de ,lombaarden in hare stad te ontvangen en burgerrecht te laten genieten1 waarin de regeringslieden aldus werden genoemd4 ,wi ,willem ,grave etc4 onsen lieven en getrouwen ,schout1 ,schepenen ende ,raed van onser poorteren van ,oudewater saluyt enz4 #cbj ,terwijl graaf ,albrecht de magistraat dezer plaats in #acie vermeld1 onder de woorden ,scout1 ,borghe ,meesters1 scepenen en ,rade4 #cba ,tot op #adja echter1 zijn wij niet in het bezit van eenig stuk1 hoe de aanstelling van den magistraat geschiedde1 als wanneer in laatstgenoemd jaar ,hertog ,aalbrecht van ,beijeren op den ,st4 ,matthijs aposteldag1 aan de stad ,oudewater een handvest #cbb verleende1 waarin onder anderen geregeld werd1 het aanstellen van schepenen en achten #cbc het verkiezen van ,burgemeesters enz4 en wel in dezer voege3 ,de ,bailluw van ,rijnland zou ieder jaar op meiavond zetten of doen zetten1 zeven schepenen1 die niet te zeer onderling vermaagschapt zouden zijn4 ,wanneer nu een van deze schepenen gedurende zijn schependom kwam te overlijden1 dan zou de ,bailluw van ,rijnland nadat hem van stadswege daarvan was onderrigt1 binnen verloop van veertien dagen een anderen schepen verkiezen4--,voor en aleer de schepenen van het stadhuis zich verwijderden1 moesten echter tenzelfden dage1 de ,achten of acht raadsmannen gekozen worden4 ,voorts bepaalde hertog ,aalbrecht nog1 dat de schout1 schepenen1 klerk en de gezworen ,raadsmannen ieder jaar op ,st4 ,simon en ,judas avond1 uit ieder vierendeel der voornoemde stad1 staande ten halven schoten1 zouden kiezen twee ,burgemeesters met deze bepaling1 dat zij die binnen de laatste drie jaren ,burgemeesters geweest waren1 niet verkiesbaar waren1 en dat1 zoo er een van dezulken in zijne dienst aflijvig werd1 men alsdan een anderen binnen de drie dagen kiezen zoude1 dat de ,burgemeesters niet te na in de familie mogten zijn1 en vijf en dertig jaren of daarboven moesten oud zijn1 enz4 enz4 ,hertog ,aalbrecht1 bepaalde in dit zijn handvest1 zooals toen veelal gebruikelijk was1 dat al de daarin vermelde poincten en ieder in het bijzonder vast ende gestade gehouden moesten worden1 zooals er verder stond1 voor ons en onse nacomelingen ten eeuwigen dagen waarom hij dan ook dezen brief had laten besegelen met synen segele4 ,deze eeuwigheid duurde echter slechts een tijdsverloop van #ahd jaren 7van #adja tot in #aehe7 als wanneer ,holland ziende de gelegenheid en de stand van zaken in deze stad1 ten gevolge des moords in #aege1 goedvond1 eenige verandering in de uitvoering van meergemeld stuk van ,graaf ,aalbrecht aan te brengen1 weshalve de staten voor den tijd van drie jaren bevolen1 dat een van de ,burgemeesters en sommige van de schepenen1 niet op den vroeger bepaalden tijd behoefden af te treden1 wel verstaande1 dat daartoe vercoren sullen worden1 de bequaamste ende nutste personen uyt het geheele corpus van de gemeente1 zonder reguard te nemen op de quartieren1 schoten ofte loten1 ofte ook dat deselve in voorlede jaren zullen gedient hebben1 zullen de verkiezingen en de advysen diesaangeande vrij zijn1 als in andere steden van ,holland ende dit alleenlijk voor den tijd van drie eerstcomende jaren1 als voorseyt is2 te eynden1 dat de staten voornoemt verhopende1 dat de steede wederomme gecomen sal wesen tot haren ouden fleur1 hebben belooft ende beloven mits dezen die van ,oudewater voornoemd1 wederom te laten genieten1 het voornoemde privilegie naar zijnen form ende inhouden4 #cbd ,het is mij niet gebleken1 of na verloop van deze drie jaren1 de verkiezing weder op den ouden voet van #adja plaats had1 stellig echter moet het gebleken zijn1 dat dit octrooi niet langer haltbaar was1 daar wij in het jaar #aeia gewag gemaakt vinden van de volgende nieuwe octrooijen voor ,oudewater1 rakende de verkiezing van ,burgemeesters1 schepenen en vroedschappen der stad4 ,de ,ridderschap1 ,edelen ende ,steeden van ,holland en ,westvriesland1 ,representeerende de ,staten van denselven ,lande1 doen te weten1 ,alsoo tot dienste der ,steede van ,oudewater1 ende ten eynde de ingezetenen van dien in goede ordre ende gerustheid mogen gehouden1 ende onder het gebied ende ,respect van de ,magistraaten wederom tot welvaren gebragt werde1 ende ,regt ende ,justitie aldaar gebruyckt ende onderhouden als naar behoren nodig bevonden is te voorsien1 aangaande het stellen van de ,burgermeesteren1 ,schepenen ende ,vroedschappen aldaar1 naar jegenwoordige gelegentheid der selver ,steeden1 ende sonder de prjudicien van de ,privilegien van dien1 ,zoo is 't1 dat wy hier op gesien hebbende de ,privilegien ofte ,octrooi van ,hartog ,albrecht van ,beijeren ,h4 ,gl4 die van ,oudewater voornoemd verleend1 in den ,jaare #adja1 uyt onse regte weetenschap den voorn4 van ,oudewater gegund1 geconsenteerd1 ende geoctroyeerd hebben1 ,gunnen1 ,consenteeren1 ende ,octroyeeren by deesen1 dat aldaar geligeerd ende gesteld sullen worden by syn ,exellentie als ,gouverneur van de ,lande van ,holland1 c4 ,vier en ,twintig ,personen tot ,vroedschappen der voorsz4 ,steede van ,oudewater1 uit alle sulke meerder getal van de bequaamste1 rijkste en vreedsaamste derselver ,steede als bij de voorsz4 ,magistraaten syn ,exellentie sal worden geprsenteerd ende dat voor de eerste ,reyse1 ende soo wanneer eenige derselver ,vroedschappen sullen koomen te overlyden1 of uyt de voorsz4 ,steede metter ,woone te vertrekken1 ofte dezelve om eenige andere oorsaaken1 soude mogen verlaaten werden1 dat in de plaatse van deselve by de ,burgermeesteren in der tyd1 ende de andere ,vroedschappen aldaar eenen anderen meede van de ,rykste1 gequalificeerdste1 vreedsamigste verkooren en by de ,borgermeesteren geed sal worden4 ,item dat den ,bailliuw1 ,borgermeesteren1 ende ,vroedschappen alle ,jaars op den #be ,april nomineeren sullen ,vier ,persoonen uyt de ,scheepenen in diensten synde1 ende ,tien ,persoonen uyt de voorsz4 ,vroedschappen ofte andere van de rykste gequalificeerdste ,burgerye ende dezelve aan zynen ,exellentie by eenen1 die de voorsz4 ,borgermeesteren ende ,vroedschappen daartoe sullen ,committeeren1 ofte in syn absentie aan den ,president ende ,raden ,provinciaal van ,holland oversenden1 omme uyt de vier ,twee gecontinueerd ende uyt de ,tien vyff ,persoonen gekooren te werden1 voor een jaar tot ,schepenen der voorsz4 ,steede1 die by den ,bailliuw van ,oudewater van wegen de hoge ,overigheid ge-eed in officien gesteld sullen worden2 ,dat voorts den ,bailliuw1 ,burgermeesteren1 ,schepenen1 ,vroedschappen ende ,clerq der voorsz4 ,steede alle ,jaars op den #bh ,octobris sullen ,eligeeren ,twee van de ,rykste1 gequalificeerdste enne vreedsamigste ,persoonen derselver ,steede het zy uyt de ,vroedschap ofte ,burgerye tot ,borgermeesteren1 mits dat zyl4 een van de ,borgemeesteren van den voorleedene ,jaaren sullen mogen ,continueeren indien henl4 het selve goed dunken zal1 ,dies en sal men niemand als ,borgermeester verkiesen uyt ,scheepenen dienende in den tijd van de voorsz4 ,electie1 innegaande deselvde ,continuatie den #bh ,octobris ,x,vc4 twee en negentig1 ende die twee ,jaaren als ,burgermeester gediend sal hebben1 en sal na de ,expiratie van dien1 in de twee eerstkomende ,jaaren daar aan volgende niet weder als ,borgermeester geeligeerd mogen werden4 ,ende en sullen in de voorsz4 ,vroedschappe niet mogen weesen ,vader en ,zoon1 nogte ,schoonzoon1 nogte ,twee ,gebroeders1 nogte insgelyks als ,burgermren1 nogte ,schepenen gelyk op eenen tyd niet mogen dienen1 die malkanderen in ,consanguiniteit en adfiniteit als voren syn bestaande1 nogte ook ,zusters kinderen1 ende dit alles voor den tyd van tien ,jaaren eerstcomende1 ende onverminderd de ,privilegien ende ,geregtigheeden der voorsz4 ,steede ende ten eynde deese onse jegenwoordige ,brieven van ,octroy mogen worden agtervolgd ende onderhouden2 ordonneeren wy dat deselve in de ,griffie van de voorn4 ,hove sullen worden geregistreerd ende dat voorts een ygelyc hem daar na sal hebben te ,regaleeren4 ,gegeeven in den ,hage onder onse ,groote ,zeegelen hier aan gehangen1 den naastlesten ,augusty in 't ,jaar onzes ,heeren #aeia4 ,,ordonnantie van de ,heeren ,gecommitteerde ,raaden van de ,staaten van ,holland en ,westvriesland voor de ,regering van ,oudewater1 omme te ,eligeeren twee ,persoonen tot ,burgemeesteren derselve ,steede4 ,de ,gecommitteerde ,raaden van de ,staaten van ,holland ende ,westvrieslandt1 gesien hebbende 't inhoude van den ,octroye by den ,heeren ,staaten1 die van ,oudewater den ,naastlesten ,augusti lestleden verleend1 hebben verklaard1 ende geordonneerd1 verklaren ende ordonneren by deesen1 ,dat den ,bailliu1 ,burgemeesteren1 ,schepenen1 ,vroedschap1 ende ,clercq der voorsz4 ,stede1 den ,x,x,v,i,i,jen4 ,octobris toekomende sullen ,eligeeren twee van de ,rycxste1 ,gequalificeerdste1 ende ,vreedsamichste ,persoonen derselver stede1 't zy van de ,vroedschap1 ofte ,burgerye1 tot ,burgemeesteren sonder dat syl4 ouyt den ,burgemeesteren ende ,schepenen jegenwoirdelick dienende1 agtervolgen denzelven ,octroye yemand sullen mogen kiezen4 ,gedaan in den ,hage den ,x,x,i,i,i,jen4 ,octobris ,x,vc4 ,een en 't ,neegentich4 7,onder stond7 ,ter ,ordonnantie van ,gecommitteerde ,raden van ,staten voornoemd4 7,was geteekent7 ,c4 ,,de ,,rechtere4 ,in het jaar #afjj toen de tijd van toepassing van dit octrooi verloopen was1 werd op het verzoek van ,burgemeesters1 ,schepenen en ,vroedschappen der stad ,oudewater1 om voortaan te mogen blijven bij het octrooi dato den #bi ,augustus #aeia1 omtrent het stellen van ,burgemeesters1 ,schepenen en ,vroedschap aldaar1 hen dit niet toegestaan1 doch hetzelve werd bij resolutie der ,staten van ,holland1 dato den #ac ,september #afjj nog met tien jaren dus tot ,ao #afaa verlengd4 ,toen die tijd echter wederom verstreken was1 en de ,magistraat van ,oudewater zich bij die volmagtiging wel bevond1 zoo hebben de ,staten1 deze stad op den #h ,september in het jaar #afaa daarin bevestigd tot wederopzeggings toe4 #cbe ,in zoodanigen staat bleef de electie van de magistraatspersonen tot den tijd toe1 dat de ,burgemeesters en ,vroedschappen zich genoopt zagen1 om door het afsterven van vele der aanzienlijkste1 en tot de regering bekwaamste personen1 met opzigt tot het getal der ,vroedschappen aan de ,staten te verzoeken1 dat dezelve van vier-en-twintig tot op achttien mogten uitsterven1--dit werd dan ook door de ,staten toegestaan op den #aj ,februarij #afga1 mits de aanstelling van de andere ,magistraatspersonen1 in gevolge de privilegien en vorige octrooijen in zijn geheel bleef4 ,van voornoemd jaar #afga1 werd ,oudewater nu #aja jaar geregeerd1 door een ,bailjuw1 twee ,burgemeesters1 zeven ,schepenen en achttien ,vroedschappen1 die ieder een ,secretaris hadden4 #aja ,jaar zeiden wij1 immers in het jaar #aggb werd weder bij octrooi bepaald1 dat het getal der ,vroedschappen nu tot op #ab mogt uitsterven4 ,alvorens nu verder te gaan1 om eene andere regeringsvorm in ,oudewater te gaan beschrijven1 vinden wij het niet ongepast1 nog iets omtrent de wijze van aanstelling1 en de waardigheden dezer betrekkingen te ,vermelden4 ,de ,bailluw van ,oudewater was tevens ,opper-,dijkgraaf der onder de stad behoorende ,landen en had ook het ,schoutsambt van ,hollands ,graaflijkheid in pacht4 ,zijne aanstelling geschiedde door de ,staten van ,holland om genoemd ambt gedurende zijn leven te bedienen4 #cbf ,ingevolge de handvesten1 voorregten en later genomen besluiten1 werd de ,bailluw doorgaans gelast1 om ieder jaar de benoeming of het dubbel getal van ,schepenen aan de ,heeren ,staten en bij derzelver afwezigheid aan hunne ,gemagtigde ,raden #cbg tot het doen der verkiezingen over te brengen1 die dan ook de verkiezing deden1 en dezelve per brief aan den ,bailluw overzond om den verkozen in hunne betrekking te stellen en te #cbh beedigen4 ,voorts had de ,bailluw een ,stedehouder of plaatsbekleeder1 die bij afwezigheid of ontstentenis van den eerste1 in alles den ,bailluw vertegenwoordigde4 ,de twee burgemeesters1 die ieder jaar op den #bh ,october bij meerderheid van stemmen verkozen werden1 moesten1 zoowel de aanblijvende als aankomende ,burgemeester1 of ,burgemeesters1 in handen van den oudsten aftredenden ,burgemeester1 den navolgende eed doen en beloven4 #cbi ,de ,graaflijkheid van ,holland mitsgaders deeze stede gehouw ende getrouw te zullen zijn1 alle de stads voorrechten1 ,handvesten en keuren voor te staan en te handhaven1 goede politie onder de burgers en gemeente te onderhouden1 mitsgaders de ,kerk1 't ,gasthuis1 den ,heiligen ,geest1 't ,weeshuis1 ,weduwen en ,weezen1 in huerlieden geregtigheid te helpen1 beschermen1 en voorts alles te doen1 't geen goede en getrouwe ,burgemeesteren schuldig zijn en behooren te doen4 ,een dezer ,burgemeesters1 en wel doorgaans de oudste in bediening1 nam het ,thesauriers- of ,schatmeesters #ccj ambt waar1 voor den tijd van een jaar1 hij hield de kas van de goederen en inkomsten der stad1 en moest binnen het jaar1 nadat hij van zijne bediening ontslagen was1 van zijne administratie en bediening als zoodanig1 ten overstaan van de geheele ,vroedschap1 behoorlijk rekening en bewijs doen4 #cca ,de zeven ,schepenen1 uit eene benoeming of dubbel getal1 op den #be ,april van ieder jaar gemaakt1 werden door de ,staten van ,holland of bij derzelver afwezigheid1 door de ,gemagtigde ,raden verkozen1 en moesten den navolgenden eed in handen van den ,bailluw doen en zweren3 #ccb ,dat zy lieden recht ende justitie onpartydelyk tusschen twee mans dingtallen zullen bedienen1 en zulks t' allen tyden ter ,vierschaare te verschynen1 des by den ,heer daartoe verzogt zynde1 en voorts alles doen1 't geene goede en getrouwe ,schepenen schuldig zyn en behooren te doen4 #ccb ,tot #a ,januarij #ahjf als wanneer het vernietigd werd1 had ,oudewater ook nog ,schepen-,commissarissen ter ,judicature van den gemeene lands middelen1 niet alleen in zaken over de stad voorvallende of ondernomen wordende1 maar ook over ,hekendorp1 ,linschoten1 ,snelrewaard1 ,dijkveld1 het ,land van ,vliet en ,roozendaal1 zijnde alle bijzondere regtsgebieden1 en daarom was volgens het #ae art4 van ,hunner ,ed4 ,groot ,mog4 ,generaal placaat op den ophef van de gemeene middelen gegeven1 deze stad de hoofdplaats van het voorschreven ,district4--,van al de uitspraken en vonnissen mogt echter geappelleerd of gereformeerd worden aan de ,ed4 ,mog4 ,heeren1 ,gemagtigde ,raden der ,ed4 ,gr4 ,mog4 ,heeren1 de ,staten van ,holland en ,west-,vriesland4 ,de ,burgemeesters en ,vroedschappen kiezen bij 't openstaan van een overledene1 met der woon naar elders vertrokken1 of zijnen dienst verlaten hebbende ,vroedschap1 eenen anderen in diens plaats1 welke in handen van de in bediening zijnde ,burgemeesteren den eed moet afleggen1 en volgens het ,octroy en de ,continuatie van dien #ccc zweeren3 ,dat hy de ,ridderschap1 ,edelen en ,steden van ,holland ende ,west-,vriesland1 als verbeeldende de ,staten van het zelfde ,land1 mitgaders de ,burgemeesteren en ,schepenen deezer ,stede gehouw ende getrouw zyn zal1 en op 't verzoek van ,burgemeesteren voorsz4 t' alle tyden op 't ,stadhuis der zelver ,stede verschijnen1 om den zelfde ,burgemeesteren en ,schepenen te helpen raaden en besluiten tot nut1 dienst ende welvaaren der voorsz4 ,stede1 zulks hy in zyn gewisse1 en beste ,weetenschap zal oordeelen te behooren in gevolge van 't voorsz4 ,octroy der ,heeren ,staten4 ,de ,secretaris werd ingevolge zeker voorregt van ,albrecht1 paltsgrave op den ,rijn1 als ,graaf van ,holland verleend1 op den #ah ,mei ,ao4 #acid #ccd bij de ,burgemeesteren gelast en aangesteld4 #cce ,hij deed den gewoonlijken eed tot dat ambt in alle steden ingebruik1 en had stem in de jaarlijksche verkiezing van ,burgemeesters4 ,was hij daarbij echter ook ,vroedschap1 dan mogt hij toch altijd maar eene stem in de verkiezing uitbrengen4 #ccf ,naamlijst der respective ,bailluwen1 ,castelleinen en ,dijkgraven van de stad ,oudewater met de daaronder behoorende landen1 voor zoo ver de in de ,registers zoo van het land als de stad te vinden zijn4 #a4 ,bartholomeus van ,cattendijk4 ,aangesteld den #af ,junij #aeji4 #b4 ,bertelmeus van ,egmonde4 #c4 ,jonkheer ,jan van ,vliet1 ,schildknape1 ,heer van ,vliet1 ,hoenkop en ,berge-,ambacht tot ,castellein van het slot van ,oudewater aangesteld1 op den #c ,november #aeai1 by ,kaerle1 by der ,gracien ,godts koninck van ,castilien van ,leons etc4 volgens commissie geregistreerd en te vinden in 't blaauwe ruyge ,register1 fol #cd4 #d4 ,jan ,jacob ,gerritz4 #e4 ,gerrit ,jan ,jacobsz4 voor n jaar aangesteld den #bh ,januarij #aeed bij de ,luyden van de ,reekeningen des ,conincks in den ,hage volgens lastbrief1 te vinden in 't vijfde boek van de verpagtinge der offitien1 fol4 #bh vso4 #f4 ,jonkheer ,pieter van ,catz1 ,maarschalk van ,montfoort aangesteld den #cj ,december #aeee by de ,luyden van ,rekeningen des ,coninks in den ,hage en volgens commissie geregistreerd in 't vijfde boek der verpagtinge van offitien1 fol4 #db1 ende gecontinueerd by ,philips by der ,gracien ,godts ,gonink van ,castilien ,leon etc4 zijnde de connuatie geregistreerd in 't swarte ,ruyge ,register fol4 #bii vso4 #g4 ,jacob van ,alkemade1 geheeten van ,berry1 ,ambachts ,heer van ,comstrije4 ,aangesteld den #ca ,januarij #aefj by de ,luyden van de ,rekeningen in den ,hage volgens ,commissie geregistreerd in 't zesde boek der verpagtinge van offitien4 fol4 #g vso4 #h4 ,gerrit ,jansz4 aangesteld den #h ,januarij #aefe bij de luyden als voren1 en volgens commissie geregistreerd in het voormelde zesde boek1 fol4 #bj vso4 #i4 ,thijmen van ,leeuwen1 aangesteld als voren den #ae ,maart #aefe1 volgens commissie geregistreerd in hetzelfde boek fol4 #bb4 #aj4 ,gerrit ,gerritz ,craijestein4 ,aangesteld den #bj ,november #aegd bij de luyden van des konings rekening te ,delft4 ,ingevolge resolutie der staten van ,holland dato den #bc ,maart #aehc1 is hij ook aangesteld op den #ae ,april #aehc door de ,luyden van ,rekeningen in ,holland tot ,bailluw en ,dijkgraaf der drie gehuchten ,lange ,linschoten1 ,snelrewaard en ,heeckendorp paalende aan de stede van ,oudewater en werd als zoodanig volgens commissie geregistreerd in het eerste witte ,register van de verpachting der offitien1 fol4 #ch vso4 ,deze ambten heeft hij tot in het jaar #afah bekleed als wanneer hij is overleden4 #ccg #aa4 ,jonkheer ,gelijn ,zegers van ,jegen1 ,ridder1 ,heer van ,wassenhoven4 ,aangesteld den #e ,julij #afah1 bij die van de ,rekeningen der ,graaflijkheid van ,holland te 's ,gravenhage4 #ab4 ,mr4 ,karel van ,willigen1 aangesteld als voren op den #e ,januarij #afch4 #ac4 ,hendrik ,schrijver4 ,aangesteld den #i ,mei #afei4 #cch #ad4 ,gijsbert van ,craijestein4 ,aangesteld de #aa ,mei #affe en gestorven den #ba ,januarij #affi4 #ae4 ,johan van ,leeuwen4 ,aangesteld den #a ,februarij #affi4 #af4 ,mr4 ,hendrik ,schimmelpenning4 ,aangesteld den #b ,januarij #afgj4 #ag4 ,quirijn van ,strijen4 ,aangesteld den #ae ,januarij #afgd1 gestorven den #ca ,januarij #afid4 #ah4 ,mr4 ,cornelis ,schaap4 ,aangesteld den #e ,februarij #afid4 gestorven den #bh ,october #agbe4 #ai4 ,gaspar ,rudolf van ,kinschot1 ,heer van ,nieuwerkerk4 ,aangesteld den #i ,november #agbe4 ,deszelfs eerste ,commissie is geregistreerd in ,,xix ,witte register der verpachting van de offitien fol4 #bcb #cci hij stierf in het jaar #agdg4 ,tot dus ver de lijst des ,heeren van ,kinschot1 gaan wij nu door dezelve te completeren4 #bj4 ,mr4 ,willem ,dekker1 aangesteld #ai ,september #agdh4 #ba4 ,mr4 ,jan ,hugo van ,streijen1 aangesteld #ag ,maart #agec4 #bb4 ,mr4 ,aart van der ,goes1 aangesteld #af ,julij #agfh1 gestorven anno #aghi4 #bc4 ,mr4 ,engelbert ,paauw1 aangesteld #ac ,maart #aghi4 ,bij de resolutie van #agie1 van deze posten geremoveerd zijnde1 is op den #bb ,januarij van laatstgenoemd jaar in deszelfs plaats verkozen3 #bd4 ,de ,burger1 ,johannes ,justus ,montijn1 die op den #a ,april #agie van de provisionele representatie van 't volk van ,holland deszelfs commissie heeft ontvangen1 zijnde geregistreerd in het ,,ix register der commissie1--dan de regtbank1 onder het bestuur van ,keizer ,napoleon vernietigd zijnde1 zijn deze posten sedert vervallen4-- ,de breedvoerige omschrijving der ,maires en adjunct ,maires onder het ,fransch bestuur1 gaan wij stilzwijgend voorbij1 alleen vermelden wij1 dat tot in het jaar #ahcb het hoofd der ,gemeente was1 laatstelijk natuurlijk met den titel van ,burgemeester1 ,johannes ,justus ,montijn voornoemd1 die in deze betrekking werd opgevolgd door3 #be4 ,adriaan ,maarten ,montijn1 en wel in hetzelfde jaar #ahcb4 ,z,ed4 ,achtb4 verzocht echter in #ahee van dit ambt ontheven te worden1 weshalve hem in dit jaar eervol ontslag door ,z4 ,m4 den ,koning werd verleend4 #bf4 ,rijnardus ,william ,haentjens ,dekker1 bekleedt thans sedert primo ,januarij #ahef het ambt van ,burgemeester der ,gemeente ,oudewater4 ,de naamlijst der ,secretarissen dezer stad1 zijn sedert den jare #aedg de navolgende1 waarvan men melding gemaakt vindt3 #a ,pieter ,speyert1 was in dienst den laatsten ,februarij #aedg4 #b ,dirk ,simonsz41 vermeld in de ,resolutien van ,holland1 den #e4 ,februarij #aege4 #c ,j4 ,bonser1 was in dienst #aeha4 #d ,d4 v4 ,luytens1 vermeld in de ,resolutien van ,holland1 den #ae ,julij #aehd4 #e ,s4 ,j4 ,bonser1 was in dienst #afje4 #f ,mr4 4 4 4 4 4 ,everdingen4 #g ,h4 ,de ,hoy1 was in dienste #afcd4 #h ,dirk ,tromper4 #i ,gerard ,kersseboom1 aangesteld den #ac ,julij #afgc4 #aj ,mr4 ,pieter ,schrijver van ,roodenburgh1 aangesteld den #ac ,julij #afij4 #aa ,adriaan ,maas1 aangesteld den #aj ,april #agbe4 #ab ,franois van ,hoogstraten1 aangesteld den #c ,januarij #agdc4 #ac ,dominicus de ,jong1 aangesteld ,anno #ageh4 #ad ,jan de ,keyser1 aangesteld anno #aghi4 #ae ,adriaan ,maarten ,montijn1 aangesteld onder het ,fransch bestuur der maires ,a4 #ahaa1 werd ook na de omwenteling als zoodanig benoemd1 en is in het jaar #ahcg in deze betrekking bevestigd4 ,op ,z4,ed4 verzoek1 is hem als zoodanig door ,z4 ,m4 eervol ontslag verleend1 in te gaan den #a ,januarij #ahef4 #af4 ,rijnardus ,william ,haentjens ,dekker1 door den ,gemeente ,raad benoemd1 den #h ,februarij #ahef4 ,ziedaar in korte breede trekken iets omtrent de regering en de regeringspersonen alhier4 ,de ,gemeente-,raad van ,oudewater1 bestaat tegenwoordig ingevolge de ,wet tot regeling van de zamenstelling1 inrigting en de bevoegdheid der ,gemeente besturen uit #g leden met eenen ,burgemeester1 die met #b ,wethouders het collegie van dagelijks bestuur uitmaken1 terwijl aan den ,gemeente ,secretaris en den ,gemeente ,ontvanger1 insgelijks in laatstgenoemde wet hunne verpligtingen worden aangeduid4 ,de octrooijen van ,graaf ,aalbrecht1 en de resolutien der ,staten van ,holland1 omtrent de benoeming van den ,magistraat van ,oudewater zijn gelukkig reeds lang krachteloos verklaard1 en de aanstelling als zoodanig1 geschiedt thans in alle gemeenten van ,nederland ingevolge de bepalingen vervat in n en dezelfde wet4 ,oudewaters voormalig regt1 ,,van ,,rang ,,en ,,sessie ,,in ,,de ,,staatsvergadering ,,van ,,holland4 ,hebben wij nu gezien1 dat er omtrent het bestuur van iedere gemeente van ,nederland en bijzonder met dat van ,oudewater groote hervormingen plaats hadden1 ook het landsbestuur onderging niet minder groote veranderingen4 ,immers de ,staten ,generaal1 verdeeld in ,eerste- en ,tweede ,kamer1 alsook de ,provinciale ,staten--de twee laatste ligchamen uit vrijwillige stemming geformeerd--zijn allen in deze eeuw daargesteld4 ,wanneer er eertijds over 's ,lands aangelegenheden moest gesproken worden1 dan werd er vergadering belegd van ,ridders en ,edellieden uit verschillende oorden des lands1 en de groote en kleine steden van ,holland1 werden dan insgelijks beschreven ter ,staatsvergadering te verschijnen1 en eene deputatie uit den ,magistraat eener zoodanige gemeente1 woonde dan de bijeenkomst bij en had daarin regt van stem4 ,ook ,oudewater mogt zich beroemen1 de eer te hebben om zijne gemagtigden1 zitting te doen nemen in 's ,lands ,hooge ,vergaderingen en stem te laten uitbrengen1 omtrent de gewigtigste aangelegenheden1 van het veel tijds zoo benarde ,vaderland4 ,is de ,koninklijke residentie 's ,gravenhage nu alleen de plaats van bijeenkomst voor ,nederlands vertegenwoordigers1 vroeger werden er ook in eene menigte andere plaatsen van ons ,vaderland zoogenaamde dagvaarten gehouden2 zoo ook had de beschrijving van de ,vergadering der ,staten vr ,prins ,willem den ,i geen vasten voet2 immers1 nu eens werd zulks gedaan1 door den ,graaf of zijnen ,stadhouder1 en de ,raden van het ,hof1 #cdj dan weder door 's ,lands ,advocaat1 en den ,algemeenen ,ontvanger4--,genoemde ,prins beweerde echter1 dat het streed met de achtbaarheid #cda des hofs1 dat de beschrijving door den griffier geschiedde en dat het regt de ,staten ter dagvaart op te roepen1 hem alleen toebehoorde2 de ,prins wist dan ook de bewilliging van ,margaretha1 ,hertogin van ,parma als ,landvoogdesse te verkrijgen1 #cdb dat alle ,staatsvergaderingen streng verboden werden1 die zonder zijne aanschrijving en bewilliging geschiedden4 ,na den moord van den ,prins op den #aj ,julij #aehd1 werd kort daarna de vergadering der ,gemagtigde ,raden opgerigt1 en aan deze liet men sedert dien tijd altijd het beschrijven van 's ,lands ,staten over4 ,van ,kinschot getuigt1 #cdc dat de ,vergadering der ,staten gedurende een twintigtal jaren1 n4l4 van #aebd tot #aedd zeer verward is geweest1 doch dat men op dezelve veeltijds vermeld vindt de edelen en de zes navolgende plaatsen1 die groote steden genoemd werden #cdd te weten3 ,dordrecht1 ,haarlem1 ,delft1 ,leiden1 ,gouda en ,amsterdam1 echter werden ook wel nevens deze laatste steden de kleine steden beschreven1--waaronder zoo als wij weten ook ,oudewater behoorde1 zonder dat er echter een vaste orde of rang in gehouden werd4 a4 ,op den #af ,mei #aebe verschenen ter ,staten ,vergadering #cde nevens de ,edelen1 ,ridders en groote steden onder de kleine steden1 ook de ,gemagtigden van ,oudewater4 b4 ,te 's ,gravenhage verschenen op de dagvaarten van #bd1 #be en #bf ,mei #aebe namens ,oudewater ,jacobs ,gerrits en ,gerrit4 #cdf c4 ,te ,st4 ,geertruidenberg op het stadhuis den #ag ,junij #aebe1 verschenen ter vergadering ook wel die van ,oudewater1 doch van hen en die van ,enkhuizen staat geboekt1 dat men dezelve niet en konde met meer andere van de kleine steden4 #cdg d4 ,te ,breda verschenen op den #be ,junij #aebe namens ,oudewater1 ,jacob ,geritsz en ,pieter ,anthonis met bijvoeging1 dees was er den laatste dagvaart1 maar hier niet4 e4 ,te 's ,gravenhage verschenen voor ,oudewater1 op #ag ,november #aebg1 ,jacob ,klaas en ,daniel ,henreksz4 f4 ,op den #bc ,mei #aebh1 ,henrik ,geritsz4 g4 ,den #ac ,october #aebh1 ,jan ,dircx en h4 ,te ,utrecht den #bc dito1 ,henrik ,geritsz4 i4 ,te 's ,gravenhage op den #bi ,mei #aebi1 ,cornelis ,dirksz en ,jan ,pietersz4 j4 ,te ,brussel den #g ,junij #aebi1 ,jan ,pietersz4 ,voorts vindt men gewag gemaakt1 dat er op de dagvaarten van ,haarlem #bj ,september #aecd1 en op die te ,gouda #h ,augustus #aecf1 vele van de kleine steden waren1 zonder dezelve of haar ,gemagtigden aan te teekenen of te kennen4 #cdh k4 ,in 's ,gravenhage vertegenwoordigden ,oudewater van den #af tot den #bd ,september #aech1 ,jan ,robrechts en ,mr4 ,dirk van ,crempen4 l4 ,op den #ab en #ac ,october #aech1 #cdi ,jan ,robertsz en ,mr4 ,willem ,geritsz4 ,op den dagvaart te ,haarlem #aa en #ab ,augustus #aedj1 waren daar tegenwoordig meest al de #cej kleine steden1 even gelijk ook op de ,staatsvergaderingen in 's ,gravenhage den #aa en #bd ,februarij #aeda en de #aa ,september #aedb1 de kleine steden tegenwoordig waren4 #cea ,indien wij de resolutien van ,holland ab ,anno #aedd ad #aedi en van #ba ,november #aedd fol4 #ee inzien1 dan denkt men teregt1 dat de edelen en zes groote steden een geruimen tijd de ,staatsvergaderingen hebben uitgemaakt1 en zij de kleine plaatsen eenigzins begonnen te beschouwen als het vijfde rad aan een wagen te meer nog1 daar ,jacob van den ,ende1 in zeker getuigschrift zich daar noemende ,advocaat van de ,staaten van de ,graaflijkheid van ,holland1 onder anderen als in het voorbijgaan zegt dat de edelen en de zes groote steden van ,holland de ,staten van het land verbeelden4 ,niet te min zullen op de een of andere ,vergadering de kleine steden1 of eenige derzelve nog wel eens beschreven zijn geweest1 want volgens resolutie van ,holland1 den #bb ,december #aefc moesten voortaan de kosten voor de verschijning ter vergadering van eenige kleine steden1 komen ten laste van iedere stad of zonder bezwaring van 't gemeene land4 ,een en ander ging er soms echter zeer verward toe1 want3 m4 ,in ,mei #aefd werden echter al de kleine steden wederom ter dagvaart beschreven1 #ceb en het is hoogst waarschijnlijk dat dit daarna nog meermalen heeft plaats gehad1 want op ons gemeente archief berust een zeer interessant stuk1 namelijk eene ,nota1 houdende zeer gespecificeerde aanteekeningen van dag voor dag gemaakte verteringen en reiskosten van ,burgemeesters van ,oudewater1 op hunne reizen naar ,brussel1 den ,haag enz41 in #aefd en #aefe4 ,alles strookt hier dus3 in #aefc de resolutie dat de reiskosten voor de stad komen1 en in #aefd treffen wij de nota aan1 hunner verteringen1 omdat zij daarvan in ,oudewater nu rekening moesten doen4 ,wij vinden niet vermeld1 dat ,oudewater meer ter dagvaart geroepen werd1 dan in het jaar #aegb1 als wanneer ,oudewater de eerste plaats in ,zuid ,holland was1 die het voorbeeld van ,brielle volgde en zich verklaarde voor den ,prins van ,oranje ,willem de ,zwijger4 n4 ,op eene toen te ,dordrecht gehouden vergadering1 op den #ai ,julij des laatstgenoemden jaars1 waren namens ,oudewater tegenwoordig1 ,cornelis ,willemsz de ,lange ,burgemeester1 en ,jop ,pietersz van ,hattemer4 o4 ,den #bb vergaderde men weder te ,dordrecht1 #cec en p4 ,den #be ,julij te ,rotterdam4 ,wat er op deze hoogst gewigtige vergaderingen plaats had1 besparen wij om in ons laatste hoofdstuk van de beschrijving te vermelden4 q4 ,voorts werd ,oudewater geconvoceerd ter vergadering op den #bb ,november #aegd1 #ced om mede besluit te nemen op eenen door ,zijn ,excellentie ,willem van ,nassau gedanen voorslag1 #cee en mede te raadplegen op den voorslag1 en het antwoord bij de ,staten aan ,z4 ,excellentie1 rakende het bestier van den lande te geven4 #cef ,op deze bijeenkomst waren ,oudewaters gevolmagtigden1 ,willem ,jacobsz ,burgemeester1 en ,cornelis ,jansz4 ,schepen4 ,wel degelijk nam men dus nu ook van de kleine plaatsen notitie1 dat blijkt ten duidelijkste immers uit de hoogst zwaarwigtige onderwerpen1 voornamelijk over de regering des ,lands waarin zij gekend werden om te beraadslagen ja zelfs werd er nog goedgevonden1 dat de kleine plaatsen in zaken van contributie1 tractaten van pijs1 oorlog- of regeringsverordering mede beschreven zouden worden4 #ceg ,hieraan werd dan ook gevolg gegeven1 want in het jaar #aege werden op zeer vele vergaderingen1 r4 ,zoowel te ,delft als elders ter beraadslaging daarop aangetroffen1 ,willem ,jansz ,burgemeester1 en ,dirk ,simonsz ,secretaris van ,oudewater1 en deze dagvaarten werden niet zelden gehouden in tegenwoordigheid van ,zijne ,prinselijke ,excellentie4 ,wij zijn genaderd tot in ,oudewaters bloedjaar #aege1 en om reden dat de ,spanjaarden deze plaats hadden ingenomen was dit de oorzaak1 schrijft van ,kinschot1 #ceh dat in ,grasmaand van ,anno #aegf en eenigen tijd daarna1 nog geene ,afgezondenen dezer stad in de vergadering konden verschijnen1 s4 maar in ,april #aehc1 vindt men ,oudewater wederom onder de steden1 die geroepen waren om zeker renversaal aan ,z4 ,ex4 over te leveren1 met zijn zegel van verbonde of geheimzegel te bezegelen4 #cei ,dit stuk nu1 versiert nog ,oudewaters archief1 even zoo ook de door ,prins ,willem den ,i eigenhandig geteekende beschrijvingsbrief1 waarop t4 hij in ,dordrecht en wel op #d ,october van laatstgenoemd jaar ,oudewater uitnoodigt om ,gedeputeerden naar eerstgenoemde stad te zenden1 ten einde op den #af ,october mede over 's lands belangen te raadplegen4 ,weshalve door de ,vroedschap als zoodanig gemagtigd werden1 de ,secretaris der stad en ,dirks ,cley ,burgemeester4 u4 den #aj ,julij #aehd trof het moorddadig lood op eene verraderlijke wijze prins ,willem den ,i en daags daarna1 vergaderden de beide presidenten van de ,hoven en eenige steden op het ,delftsche stadhuis waarop aldaar ten spoedigste de vergadering der staten beschreven werd om orde te stellen1 en in 's lands regering te voorzien4 #cfj ,de gemagtigden van ,oudewater in deze1 waren schepen ,jan ,claasz4 de ,ameijde1 en de vroedschap ,jan ,jansz4 ,coppert4 #cfa ,volgens uitdrukkelijk bevel1 moesten zij echter behoorlijk bij hunne principalen gemagtigd zijn #cfb en de heer van ,kinschot laat die magtiging dan op bladz4 #aab-aad van zijn beschrijving volgen4 ,die van den raad van zijne excellentie nu1 waren gemagtigd1 om hunne dienst te blijven waarnemen1 totdat er omtrent 's lands regering anders zoude voorzien zijn4 #cfc ,toen nu de edelen en deputatien der steden aangekomen waren1 moesten zij in handen van den president ,nicolai den eed doen en beloven1 niets van de op de vergadering gehouden gesprekken of voorgedragen gevoelens omtrent het stuk der regering kenbaar te zullen maken1 enz4 ,daarop ging men tot deze zeer gewigtige beraadslaging over en toen ieder zijn gevoelen over deze aangelegenheid had geuit1 verklaarden al de kleine steden1 waaronder ook ,oudewater te willen vertrekken1 daar zooals men zich zal herinneren1 de verblijfkosten ten laste der gemeente kwamen4 ,dientengevolge werden allen ontslagen nadat zij alvorens de verzekering gegeven hadden zich nimmer van de vereeniging tusschen ,holland en ,zeeland te zullen scheiden en zich te gedragen naar al hetgeen door de blijvenden zouden geresolveerd worden4 #cfd ,ook kregen zij verlof om niet bij de ter aarde bestelling van zijn prinselijke excellentie tegenwoordig te moeten zijn1 zooals in de resolutie van ,holland ,anno #aehd den #bj ,julij vervat was1 dat namelijk ook #b gemagtigden van iedere kleine stad bij die lijkplegtigheid zouden verschijnen4 v4 ,nadat er voorloopig in 's ,lands bestuur voorzien was1 werd ,oudewater in #aehd weder aangeschreven ter statenvergadering te verschijnen1 ten einde mede te beraadslagen aangaande het aannemen van den ,franschen koning tot eenen ,heer en ,prins van het land4 ,ook voor dezen keer verschenen er geene gemagtigden van ,oudewater doch de stad getuigde per brief van #bi ,october #aehd1 dat zij zoude goed keuren en zich wilde gedragen1 naar al hetgeen in deze zaak besloten zoude worden4 #cfe w4 ,in de maand ,september #aehf1 verschenen ter staatsvergadering twee gedeputeerden uit ,oudewater met name ,jasper van ,dam1 ,burgemeester1 en ,pieter ,gerritz ,paes1 ,schepen4 x4 ,in #aehg reisden weder derwaarts de ,burgemeester ,pieter ,hz4 van ,gulick en ,jacob ,sijbertsz ,bonser4 ij4 ,in ,meimaand ,ao #aehh1 verschenen daar dezelfden1 om zoo mogelijk1 den vrede met den koning van ,spanje te helpen bevorderen4 #cff z4 ,terwijl ten jare #aehi insgelijks die van ,oudewater ter dagvaart verschenen4 #cfg aa4 ,gerrit van ,galen en ,willem ,jaspersz van ,nes verschenen nevens die1 eeniger kleine steden in het jaar #afjh ter dagvaart te 's ,gravenhage4 ,sedert dien tijd1 vindt men nergens van gemagtigden uit ,oudewater meer melding gemaakt4 ,dit is dan trouwens ook niet te verwonderen3 de groote steden ontwikkelden zich al meer en meer1 de kleine integendeel verminderden allengs in aanzien1 en dien ten gevolge1 waren die gedurige reizen der deputatin zeer bezwarend4 ,voeg hierbij het gevolgelijk verzuim van niet verschijning1 en het wordt duidelijk1 dat men allengs van ,oudewater geen notitie meer nam4 #cfh ,als vervolg op het betoog1 dat ,oudewater weleer zijn gemagtigden ter dagvaart mogt zenden1 vinden wij niet ongepast te vermelden3 #ao4 ,dat bij resolutie van den #ab ,october #agie1 door de municipaliteit der stad ,oudewater de burger ,johannes ,justus ,montijn werd gecommitteerd1 om ter vergadering der provisionele representanten van 't volk van ,holland sessie te nemen1 die dit dan ook op den #ac ,october #agie heeft gedaan1 #cfi en #bo4 ,dat ten gevolge van de #ahdh gewijzigde grondwet1 ten jare #ahej door de kiezers in het district ,gouda met #ehg van de #ici stemmen1 tot lid der provinciale staten van ,zuid ,holland is gekozen1 de ,heer ,a4 ,m4 ,montijn1 destijds burgemeester van deze gemeente4 ,z,ed4 ,achtb4 heeft dan ook als zoodanig zitting genomen4 ,,beroemde ,,en ,,vermaarde ,,mannen1 ,,geboren ,,te ,,oudewater ,oudewater heeft altijdt seer vruchbaer gheweest van goede verstanden4 ,boxhorn1 tooneel van ,holland1 p4 #cac4 ,het doet den inboorling van ,oudewater goed1 wanneer hij dusdanige getuigenis van zijne medeburgers hoort1 te meer1 wanneer zulks gezegd wordt1 door een' ,boxhorn1 die zich als historicus grooten naam verwierf4 ,vooral mogen wij ons beroemen1 op eene aanzienlijke lijst geleerde personen2 echter aanschouwden ook in ,oudewater het eerste levenslicht1 mannen1 die op andere wijzen schitterden4 ,wij hebben ons voorgenomen van de voornaamsten niet alleen hunne namen te vermelden1 maar er ook een korte biographische schets nevens te voegen2 wij doen dit in de volgorde van de oudheid der jaartallen waarin zij geboren werden1 en beginnen met ,,den ,,godgeleerden ,,johannes ,,palaeonydorus4 ,deze werd geboren in het jaar #adcc4 ,zijn familienaam is echter niet tot ons gekomen1 daar het woord ,palaeonydorus1 niet als zoodanig mag beschouwd worden1 immers het was te dien tijde1 onder de geleerden de gewoonte1 aan het ,grieksch ontleende toenamen1 aan geletterde personen te geven1 en dikwijls lette men daarbij dan naar de plaats hunner geboorte4 ,zoo ging het ook hier1 daar zijn toenaam ontleend is1 naar het grieksche woord ,,palaionyd,r4 ,johannes ,palaeonydorus1 de naam waarin onze persoon in de geletterde wereld bekend is1 beteekent dus ,johannes van ,oudewater4 ,de ,heer van ,kinschot1 en een legio andere schrijvers1 roemen hem1 als een voornaam ,godgeleerde van de orde der ,carmelieten4--,aangaande deze zijne orde1 heeft hij dan ook vele werken geschreven1 zoo ook over de historie der heiligen4 #cgj ,meesten tijds hield hij zich op te ,mechelen terwijl hij ,anno ,cristi #aejg in het #gd jaars zijns ouderdoms der natuur den groote tol betaalde4 #cga ,,de ,,letterkundige ,,cornelius ,,valerius4 ,deze man1 die in #aeab alhier het eerste levenslicht aanschouwde1 zou eenmaal schitteren1 als een der geleerdste mannen van ,nederland4 ,in de schole van zekeren ,georgius ,moeropedius1 begon in zijn prille jeugd1 zich zijn groot vernuft reeds zoodanig te ontwikkelen1 dat hij daar nog geen drie jaren geweest zijnde1 naar ,leuven gezonden werd1 en dr oefende hij zich zes jaren in de ,grieksche en ,latijnsche talen in het beroemde ,collegie van ,busledius4 ,toen hij in zijn vaderland wedergekeerd was1 leeraarde hij--weder zes achtereenvolgende jaren--als meester in de ,redekunst2 later deed hij1 hoogstwaarschijnlijk met het doel1 zijnen vruchtbaren geest nog meer te veredelen1 eene buitenlandsche reis1 en na deze volbragt te hebben1 werd hij in het jaar #aeeg1 #dg jaren oud zijnde1 de opvolger van zijnen ouden vriend ,petrus ,nannius1 als hoogleeraar in de ,latijnsche en ,grieksche talen te ,leuven1 en men had geen slechte keuze gedaan1 immers men vindt vermeld1 dat hij dit ambt met zooveel vlijt en trouw heeft bekleed1 dat iedereen van oordeel was1 dat niemand zuiverder en netter dan ,valerius spreken of schrijven kon4 ,terwijl onze groote ,junius in zijn ,batavia van hem getuigde1 dat hij was van eenen verhevenen geest1 en dat hij zich in eenen netten en zuiveren stijl van schrijven zoo in dicht als in ondicht bij uitnemendheid deedt uitblinken4 ,ook als auteur heeft hij zich1 naar aanleiding van deze getuigenis gunstig doen kennen1 en zijne geschriften even als van ,palaeonydorus in ,valerius ,andreas1 ,bibliotheca ,belgica vermeld1 regtigden ,junius volkomen1 tot het geven1 van deze hoogstgunstige getuigenis4 ,nadat deze geleerde aldus een reeks van jaren1 tot nut en wetenschappelijke opleiding van anderen zijn beste vermogen had veil gehad1 stierf hij1 in dezelfde plaats waar hij zoo uitermate schitterde1 te ,leuven op den #aa ,augustus des jaars #aegh1 #cgb dus op zes en zestig jarigen leeftijd4 ,het stoffelijk omhuldsel waarin zijne groote ziel gehuisd had1 werd ter ruste gelegd in de ,leuvensche ,st4 ,pieterskerk4 ,twee en dertig jaren daarna 7in #afaj7 heeft zijn leerling ,georgius van ,oostenrijk1 die toen ,cancelier dier hooge school was1 uit dankbaarheid voor het onderwijs1 hem door ,valerius geschonken1 in voornoemden tempel1 een praalgraf laten oprigten1 #cgc met het volgende opschrift4 #cgd ,d4 ,o4 ,m4 ,,cornelii ,,valerii ,,ultrajectini ,,ossa ,,heic ,,condita ,,consumpta3 ,,nomen ,,adscribere ,,aliena ,,pietas ,,voluit1 ,,an ,,aliena ,,tamen8 ,a4 ,,discipulo ,,venit4 ,,et ,,quantus ,,ille ,,qui ,,venit3 ,,meruit ,,juventutem ,,belgicam ,,ore ,,stylo4 ,,in ,,collegio ,,trilingui ,,docuit1 ,,non ,,minus ,,desertus ,,utilisque1 ,,postquam ,,loqui ,,desiit1 ,,quam ,,clarus ,,ternus1 ,,postquam ,,scribere4 ,,georgius ,,ab ,,austria ,,pr,,positus ,,hujus ,,ecclesi ,,et ,,academi ,,cancellarius ,,neglectum ,,xxxii4 ,,ann4 ,,monumentum ,,pr,,ceptori ,p4 ,c4 ,,ann4 ,m ,d ,c ,x4 ,,vixit ,,ann4 ,,lxvi4 ,,docuit ,,xxi4 ,,obiit ,,mdlxxiix4 ,,iii4 ,,eid4 ,,sext4 ,dat is3 ,aan den besten en grootsten ,god6 ,,cornelius ,,valerius1 des ,utrechtenaars beenderen ,liggen hier ter ,verteringe bewaard4 ,een naam1 der ,onsterflijkheid toegewijd door den ,eerbied van een ,vreemden1 ,evenwel niet van eenen onbekende1 ,want het geschiedt door zijnen ,leerling1 ,en wat was hij niet waardig1 voor wien het geschiedt8 ,hij toch heeft alles verdiend van de gansche ,nederlandsche ,jeugd1 door onderwijs en schriften4 ,in de ,oeffenschole der drie talen met zoo veel ijver ,leerarende1 ,dat hij niet minder welsprekend en nuttig was1 na dat hij ophield te spreken2 dan hij beroemd was en vereeuwigd1 na dat hij ophield met schryven4 ,,george ,,van ,,oostenrijk1 ,proost dezer ,kerke1 en ,cancelier der hooge schole1 heeft een ,,xxxii jaren lang verwaarloosd ,gedenkteeken voor zijnen ,leermeester laten oprigten ,in het jaar ,m4 ,d4 ,c4 ,x4 ,hij ,leefde ,,lxvi4 ,leeraarde ,,xxi jaren ,stierf in 't ,m4 ,d4 ,,lxxiix jaar1 den ,,xi van ,oogstmaand4 ,men zou zich nu kunnen laten verleiden1 dat1 naar aanleiding van dit grafschrift1 onze ,leuvensche ,hoogleeraar te ,utrecht zoude geboren zijn1 doch wij kunnen dit wederleggen1 en wel hiermede3 ,ten #a4 daar alle schrijvers ,cornelius ,valerius als te ,oudewater geboren1 vermelden1 en ,ten #b4 dat ,utrecht zich nooit de eer heeft aangematigd1 dat hij dr geboren zou zijn4 ,het laat zich overigens vrij goed verklaren1 waarom onze stadgenoot1 op dat grafschrift ,utrechtenaar genoemd wordt1 immers1 alle geestelijken wierden toen ter tijd genoemd1 wat hunne geboorteplaats of eerste studie betrof1 naar het kerkelijk regtsgebied waaronder zij behoorden4 ,oudewater nu1 het is hiervoren reeds meermalen aangetoond1 behoorde toen nog kerkelijk onder ,utrecht en van daar dan ook1 dat hij door zijnen dankbaren leerling1 die ,proost van ,st4 ,pieter te ,leuven was1 ,utrechtenaar genoemd werd4 ,op een getst portret1 dat van dezen geleerde bestaat1 komt hij om dezelfde reden als ,utrechtenaar voor1 en onze wederlegging daaromtrent is als boven4 ,aan het hoofd van deze afbeelding staat3 ,decessit ,louan ,,iii ,idus ,aug4 ,m ,d ,,lxxiix ,act4 ,,lxvi4 7daarna het portret en waaronder het volgende lofschrift47 ,cornelius ,valerius ,ultrajectinus orator et poeta1 ,quisquis es1 et magni nescis decora alta ,valeri1 ,adspice magnorum nomina clara virm ,lipsius hunc coluit1 ,schottus1 ,canterus et omnes ,belgica nobilitas est venerata ducem4 ,aub4 ,miraeus4 ,,de ,,geschiedkundige ,,gerardus ,,de ,,roo4 ,ofschoon wij den juisten tijd van zijne geboorte en overlijden niet geboekstaafd vinden1 zoo aarzelen wij toch niet1 dezen naar ouderdom van geboorte in onze reeks nu te laten volgen4 ,hij is bekend als groot historicus1 van een uitmuntend verstand1 en geene gemeene geleerdheid1 en was opziener der ,bibliotheek van ,ferdinand1 ,aartshertog van ,oostenrijk en heeft zich als ,chronijk ,schrijver van dat gewest gunstig onderscheiden4 #cge ,,professor ,,rudolphus ,,snellius ,,van ,,rooijen4 ,deze geleerde1 uit een adelijk geslacht geboren1 aanschouwde alhier in het jaar #aedg het eerste levenslicht1 en bragt later een gedeelte zijner jeugd te ,marpurg in ,hessen aan het onderwijzen van kunsten en wetenschappen met lof door4 ,na verscheidene reizen door ,europa volbragt te hebben1 heeft hij zich het meest op de geneeskunde toegelegd1 doch had zich ook bijzonder bekwaam gemaakt1 in de ,grieksche en ,hebreeuwsche talen4 ,nadat hij uit ,marpurg vertrokken was1 werd hij aan de ,hooge ,school te ,leiden bevorderd1 tot ,hoogleeraar in de wiskunde en ,oostersche talen2 hij bekleedde die betrekking z uitmuntend en met z veel ijver1 dat hij de hooge achting van den ,prins van ,oranje en den ,landgraaf van ,hessen verwierf4 ,nadat hij gedurende #cd jaren aldus tot heil zijner medemenschen gearbeid had1 en hij zich ook als schrijver gunstig had doen kennen1 stierf hij te ,leiden in #afac1 op #ff jarigen leeftijd4 ,zijne assche rust in de groote kerk alhier1 en het opschrift van zijn grafmonument1 hebben wij op bladzijden #ahj en #aha hier voren ter neder geschreven4 ,,professor ,,jacobus ,,arminius4 ,de vader van dezen alom bekenden inboorling van ,oudewater heette ,herman ,jacobszoon en was messenmaker van beroep1 terwijl zijne moeder zich ,angelica ,jacobsdochter noemde4 ,arminius bekwam dus bij zijn doop in #aefj1 den naam van ,jacobus ,hermanszoon4 ,toen hij echter later als ,theologant een grooten naam verwierf1 werd hem1 naar het ,latijn1 den naam van ,arminius gegeven1 zooals toen ter tijde onder de geleerden gebruikelijk was4 ,reeds in zijne prille jeugd1 werd hij vaderloos1 en ter opleidinge tot zich genomen1 door ,theodorus ,aemilius1 priester te ,oudewater1 die echter tot de nieuwe leer was overgegaan4 ,deze naar ,utrecht wijkende1 nam zijnen jeugdigen beschermeling met zich1 alwaar hij hem eene wetenschappelijke opleiding bezorgde4 ,niet lang daarna stierf ,aemilius1 toen zijn gunsteling nog slechts #ae jaren oud was4 ,de reeds bekende en vermaarde ,rudolphus ,snellius van ,rooijen1 zijn stadgenoot1 trok zich zijner aan1 en nam hem met zich naar ,marpurg4 ,doch ook dr werd zijn jeugdig gemoed weldra verontrust1 door de heillooze mare1 dat zijn geboortestad door de ,spanjaarden was ingenomen4 ,hij reisde derwaarts1 doch zag zijne moeder1 zijn broeder en zijne zuster niet weder2 zij waren gevallen onder 's vijands moordend staal4 ,hierop keerde hij terug naar ,hessen1 eene toen ter tijd nog al aanmerkelijke reis1 vooral als men haar te voet bij gebrek aan geld1 zoo als ,arminius1 moest afleggen4 ,dan om de troebele tijden naar ,rotterdam gevlugt zijnde1 geraakte hij aldaar in gunst van ,ds4 ,petrus ,bertius1 die hem daarna met diens zoon naar ,leidens pas gestichte ,hooge ,schole zond1 waar hij van zijn studie-tijd een zoo ijverig gebruik maakte1 dat toen de ,magistraat en de ,predikanten hem naar ,amsterdam zonden1 hij onder bescherming genomen werd van de hoofdlieden van het ,kramers-gilde4 ,in het jaar #aehb werd hij op kosten van ,amsterdam naar ,genve gezonden1 alwaar hij zich vermaarde mannen tot vrienden maakte1 doch ook vele vijanden bekwam1 omdat hij de wijsbegeerte van ,ramus met ijver verdedigde4 ,om laatstgenoemde rede ging hij naar ,bazel1 alwaar hij weldra zoodanig de aandacht der geleerden tot zich trok1 dat ,jacobus ,grijnaeus1 ,theologiae ,professor aldaar dikwijls onder zijn gehoor kwam4 ,ja--vermeldt van ,kinschot--dit ging zoo ver1 dat de gemelde ,hoogleeraar1 wanneer er in de openbare disputen een moeijelijk stuk voor kwam om op te lossen1 zich niet ontzag1 om ,arminius midden onder de andere studenten staande1 toe te roepen en te zeggen ,laat mijn ,hollander voor mij antwoorden4 ,nadat de ,godgeleerde faculteit vervolgens aanbood1 hem op hare eigene kosten te doen promoveren1 weigerde hij uit zedigheid die eer1 en keerde weder naar ,genve1 waar hij nogmaals drie achtereenvolgende jaren met vlijt zijne studie voortzette4 ,daarop ondernam hij in #aehf met ,adrianus ,junius eene reis naar ,padua1 om den ,hoogleeraar ,jacobus ,zabarella aldaar te hooren2 toen zij daarna ,rome en menige andere ,italiaansche stad bezocht hadden1 keerden zij nogmaals weder naar ,genve terug4 ,na eenigen tijd aldaar vertoefd te hebben1 kwam hij in het jaar #aehg te ,amsterdam1 dewijl hij vroeger1 om de protectie van die stad genoten1 zich verbonden had1 wanneer hij daartoe geregtigd was1 niet dan met toestemming van den ,magistraat in eene andere stad te prediken4 ,den #d ,februarij #aehh promoveerde ,arminius aldaar1 tot ,doktor in de ,theologie1 en den #ba ,julij werd hij tot ,predikant te ,amsterdam beroepen1 op #bh jarigen leeftijd4 ,hij maakte zich echter al meer en meer vijanden1 want in leeringen en geschriften1 was hij bekend1 het met ,galvinus en ,beza volstrekt niet eens te zijn1 op het punt van onwederstaanbare vrije genade en volstrekte praedestinatie1 waardoor hij dan ook de grondlegger werd van het ,remonstantismus1 en vooral met ,gomarus1 die zijne grootste tegenstrever in het land was1 in groote onmin geraakte4 ,een en ander gebeurde echter geruimen tijd1 nadat hij #ad jaren lang predikant te ,amsterdam geweest zijnde1 met groote moeite en op bijzondere voorspraak van ,anthonius ,thysius1 in het jaar #afjc tot ,professor aan de ,hooge ,school te ,leiden beroepen was1 willende de ,amsterdamsche ,predikanten hem niet ontslaan1 dan onder voorwaarde1 dat hij met ,gomarus in tegenwoordigheid van de ,synodale ,gedeputeerden in gesprek zoude treden1 dat plaats had en ten gunste van onzen stadgenoot uitviel4 ,te ,leiden aangekomen1 maakte hij weldra veel opgang1 en geraakte zoodanig in aanzien1 dat hij in ,januarij #afje tot ,rector ,magnificus benoemd werd1 doch in het volgende jaar legde hij het ,rectoraat weder neder1 terwijl hij bij die gelegenheid eene oratie over het verschil in de ,godsdienst deed4 ,zijne geschillen met ,gomarus1 namen echter zoodanig in hevigheid toe1 dat beide meer dan eens voor den ,hoogen ,raad te 's ,gravenhage ontboden werden1 om hunne stellingen te wederleggen4 ,ieder dezer mannen had natuurlijk zijne aanhangers1 maar terwijl beide partijen al hun vermogen aanwendden ter verdediging hunner zaak1 werd ,arminius door zoo veel werken afgemat en door zijn veel bewogen leven verzwakt1 door hevige koortsen aangetast1 die derwijze toenamen1 dat hij den #ai ,october #afji in den mannelijken leeftijd van #di jaren overleed--nadat hij zes jaren het ,professoraat bekleed had4 ,hij was op dertig jarigen leeftijd gehuwd geweest1 met zekere mejufvrouw ,real1 dochter van een ,amsterdamsch ,schepen1 en liet hij bij zijn overlijden zijne echtgenoot negen kinderen na4 ,de weduwe ontving van de ,staten uit zonderlinge gunst1 voor de goede diensten aan de ,hooge ,school te ,leiden door haar man bewezen1 uitgenomen 's mans jaarwedde1 nog eene van drie honderd ponden 7het pond #dj grootten74 #cgf ,dus was het leven van den grooten ,remonstrant1 die hoewel vele vijanden gehad hebbende1 van een aantal vermaarde tijdgenooten de hoogste lof en genegenheid ontving2 immers op #bh jarigen leeftijd1 werd hij reeds genoemd1 de vijl der waarheid1 de wetsteen der verstanden en het snoeimes der aangroeijende dwalingen4 ,in #agcg--;en niet eerder--is het portret van dezen ,hoogleeraar bij dat der ,professoren aan de ,academie te ,leiden gediend hebbende1 gevoegd geworden4 ,de nagedachtenis van zijn #bjj jarige dood werd nog op den #bb ,october #ahji door ,ds4 ,stolker te ,rotterdam feestelijk herdacht1 in een leerrede over ,hebr4 #ac vs4 #g2 terwijl omstreeks dezen tijd eenige aanzienlijke ,remonstranten het plan gehad hebben1 te ,oudewater1 vr zijn reeds door ons beschreven geboortehuis1 een standbeeld op te rigten1 dat echter om het terrein geen doorgang heeft gehad4 #cgg ,dr4 ,,abraham ,,van ,,stipriaan ,,lu,,scius4 ,deze geleerde1 een zoon van den edel ,achtbaren ,heer ,herman van ,stipriaan1 in leven ,schepen enz4 dezer stad1 en vrouwe ,agatha ,copper1 werd geboren te ,oudewater den #aj ,october #agfc1 en is te ,delft overleden den #b ,mei #ahbi4 ,deze beroemde geneesheer1 deed in ,october #aghg aan de ,leidensche ,hoogeschool zijn doctoraal examen1 vestigde zich in #aghh te ,delft1 alwaar in #aghi ook de post van ,lector in de scheikunde door hem werd aanvaard4 ,voorts werd hij in #agij benoemd door de koninklijke ,maatschappij van geneeskunde te ,parijs1 tot derzelver buitengewoon correspondent1 in #agia tot lid van het ,bataafsch ,genootschap der proefondervindelijke ,wijsbegeerte te ,rotterdam1 in #agib tot lid van het ,zeeuwsch ,genootschap der ,wetenschappen te ,vlissingen1 in #agid tot lid van de ,hollandsche ,maatschappij te ,haarlem1 in #ahjb tot lid van het provinciaal ,utrechtsch ,genootschap van kunsten en wetenschappen2 in #ahji correspondent der eerste klasse van het koninklijk ,instituut1 in #ahai lid van dezelfde klasse1 in #ahbd corresponderend lid van het ,bataviaansch ,genootschap1 in #ahbe lid der ,maatschappij van ,nederlandsche ,letterkunde te ,leiden en in #ahbf ,ridder der orde van den ,nederlandsche ,leeuw4 ,hij was van #ahja tot in #ahad vice president van de provinciale ,geneeskundige ,commissie1 gevestigd te 's ,gravenhage1 en daarna tot aan zijnen dood president van dezelve1 en tevens lid van de regering der stad ,delft4 ,met het beantwoorden van prijsvragen in verschillende vakken van geleerdheid heeft hij1 zoo binnen als buiten den lande1 grooten roem verworven1 en ten slotte deden zijne vele geleerde geschriften en de zoo gelukkige uitoefening der geneeskunde in deszelfs uitgebreiden omvang1 hem al vroeg onder de grootste geneesheeren van ons vaderland stellen4 #cgh ,voorts dienen nog onder de benoemde mannen van ,oudewater gerangschikt te worden3 ,wijlen de schout-bij-nacht ,,de ,,jong ,,van ,,rodenburg4 #cgi ,de ,rotterdamsche burgemeester ,m4 ,,verroen enz4 enz4 ,onder de nog levende noemen wij met achting3 den oud-resident van ,tagal op ,java ,j4 ,a4 ,,vriesman1 ridder der orde van den ,nederlandschen ,leeuw enz41 enz41 den hoofd-,ingenieur van den ,waterstaat ,n4 ,i4 ,,van ,,der ,,lee te ,deventer1 den priester ,j4 ,,baale1 oud ,biechtvader aan het ,zweedsche hof van ,h4 ,m4 de ,koningin1 den oud ,missionnaris op ,curaao1 gem4 ,sancta ,rosa ,j4 ,j4 ,,putman1 nu ,r4 ,k4 ,priester en ,kanunnik te ,utrecht1 en den bekenden schrijver ,r4 ,c4 ,h4 ,r,,mer1 ,dtr4 in de theologie en predikant te ,deil en ,enspijk4 ,op bladzijde #afd dezes werks1 mijne geachte lezers1 eindigden wij de onbeschreven geschiedenis van het oord onzer beschrijving1 zijnde wij alstoen genaderd aan anno #abfe1 het jaar waarin de beschreven geschiedenis van ,oudewater aanvangt4 ,wij hebben toen--als onzes inziens het beste geschikt om de ontwikkeling der stad te kunnen nagaan--de voornaamste gebouwen van ,oudewater beschreven1 zoowel wat hunne gedaante1 als geschiedenis betrof1 gingen de regeringsvorm en regeringspersonen kortelijk na1 die hier waren of nog zijn1 en besloten met de vermelding der voorname en geleerde mannen1 die in de plaats onzer beschrijving het eerste levenslicht aanschouwden4 ,veel is er echter nog1 dat wij in deze hoofdstukken niet konden inlasschen4 ,zoo hebben wij1 bij voorbeeld slechts vlugtig1 of in het geheel niet kunnen gewagen1 van belegeringen1 van rampen1 brand en ziekten1 die het stadje te verduren had1 van den bloei en welvaart die het vervrolijkte1 enz4 ,wij hebben bijna geen personen of corporatien hunne treurige of niet treurige rollen zien afspelen1 hen niet handelende kunnen laten optreden1 en aangezien wij dit alles nu1 volgens ons plan nog willen beschrijven1 in de gelegenheid gesteld door meerdere oorkonden1 handvesten1 enz4 enz4 dan waarvan wij reeds gewaagden1 zoo hopen wij dit alles kortelijk te schetsen1 in het volgende hoofdstuk1 dat wij om bovengenoemde redenen1 willen noemen zoo als hier achter volgt4 ,,oudewater ,,en ,,het ,,leven ,,in ,,oudewater4 ,van #abfe tot #ahfj4 ,dat ic de waerheit so verclare1 ,dat men weten moete dat ware4 ,melis ,stoke4 ,oudewaters naamreden hebben wij in onze geologische schets reeds getracht te verklaren4 ,oudewater is gelegen in het zuidoostelijk gedeelte van ,zuid-,holland1 aan den ,hollandschen ,i,jssel1 en ligt hemelsbreedte een uur afstands van ,schoonhoven en ,woerden1 terwijl het met deze laatste plaats eenen driehoek vormt4 #chj ,zooals hiervoren reeds gebleken is1 zou--volgens de getuigenis van den oudheidkundigen ,arnoldus ,buchelius--dit plaatsje omtrent het jaar #abfe1 door ,henrik van ,vianden1 den #chsten ,bisschop van ,utrecht tot eene stad verheven zijn1 als wanneer door hem aan de inwoners1 benevens het burgerregt nog vele voorregten en privilegin zouden zijn geschonken4 #cha ,zooals men dus bemerkt1 behoorde ,oudewater reeds zeer vroeg1 ook wat het landsgebied betrof1 onder het beheer der ,bisschoppen van ,utrecht2 totdat in het jaar #abhj in den avont der feeste ,sinte ,pauwels in den winter 7#bd ,januarij71 ,jan1 ,graaf van ,nassau en ,bisschop van ,utrecht1 deze plaats nevens andere steden1 voor een zekere somme gelds1 aan zijnen neef graaf ,floris den ,v verpandde1 om de vele diensten hem bewezen1 met dat voorbehoud nogtans1 dat hij of de andere bisschoppen die na hem komen zouden1 deze panden weder zouden mogen lossen4 #chb ,tengevolge dezer verpanding1 behoorde ,oudewater nu onder ,holland en wel onder het oude ,noord ,holland1 want deze landstreek werd alzoo genoemd1 omdat zij ten noorden van den ,i,jssel lag4 #chc ,nadat deze plaats nu gedurende een tijdvak van #ff jaren onder het regt dezer verpanding gestaan had1 nooit was gelost geworden1 en dus in dien tijd steeds aan ,holland en de goederen van het graafschap gebleven was1 heeft keizerin ,margaretha1 als gravin van ,holland1 die na den dood van graaf ,willem den ,,iv bij gebrek van mannelijke telgen1 het bestuur over ,holland1 door verleid van haren gemaal ,keizer ,lodewijk van ,beijeren1 verkregen had1 deze stad in het jaar #acdf het voorregt verleend1 dat ,oudewater nooit meer van de ,graaflijkheid van ,holland gescheiden zoude mogen worden4 #chd ,intusschen begon ,oudewater reeds eene vrij aanmerkelijke plaats te worden1 getuige hiervan onder anderen1 het factum1 dat reeds in #acai het ,lombardshuis alhier1 tot 's ,graven weder opzeggings toe gegeven werd aan ,vranke ,oudekijns4 ,immers vinden wij gewag gemaakt dat de ,lombardhuizen eerst in #acbg te ,schiedam1 iets voor #acdb te ,delft waren1 terwijl men in ,amsterdam niet vr het jaar #adgg van hen vindt gewag gemaakt2 getuige voorts de ordonnantie in den jare #acba van ,graaf ,willem den ,,iii aan den ,bisschop van ,suden1 om die van ,oudewater #bjj pont suarter tornoys te betalen1 om hunne ,stad te bemuren1 enz4 ,wij zien de ontwikkeling dezer plaats meer en meer toenemen1 door het voor en na ontvangen van een aantal regten en privilegin4 ,zoo werd door ,graaf ,willem den ,,iii in het jaar #acbb bepaald1 dat de poorters van ,oudewater niet arrestabel verklaard mogten worden1 en dat die van ,ammers hun regt niet vroed zijnde1 daarvan verklaring moesten gaan halen bij ,schepenen van ,oudewater1 voorzeker geen geringe onderscheiding4 ,in #acbd werd aan die van ,oudewater verlof verleend1 om buitenlieden1 mits goede knapen zijnde1 tot medeburgers te mogen ontvangen en burgerregt te laten genieten2 iets waarvan ongetwijfeld velen zullen gebruik gemaakt hebben4 ,in #acbe vinden wij het eerst van het ,st4 ,janshuis alhier gewag gemaakt1 al hoewel het er echter reeds lang voor genoemd jaar moet geweest zijn1 zooals uit het stuk zelve is op te maken4 ,in het volgende jaar 7#acbf7 werd tot wederopzeggings toe1 door ,graaf ,willem aan deze stad het privilegie geschonken dat alle landbouwproducten1 en voornamelijk boter1 vallende binnen de ,landen van ,woerden1 te ,oudewater moest ter markt gebragt worden1 op een boete van ,,xx schellingen4 ,hieruit ziet men dus1 dat hier de handel ook reeds vroegtijdig bloeide1 waarvoor nog verder ten bewijzen moge verstrekken1 dat eene verpachting van 's ,graven ,gruiten te ,oudewater voor vijf jaren in #accj bewerkstelligd1 aan ,graaf ,willem jaarlijksch #ee ponden opbragt en voorts dat de goede en de getrouwe luden van ,oudewater door denzelfden landvoogd ten jare #acdj gepriviligeerd werden voor tolvrijdom1 weshalve hij zijn ,rentmeester van ,zuid ,holland gebood dat hise vrij laete vaeren voorbi allen onzen tollen4 ,in #acde kregen zij weder vergunning van tolvrijdom en tevens het regt om keuren te mogen maken1 terwijl in het jaar daarna1 de stad ,oudewater door keizerin ,margaretha als gravin van ,holland1 geconfirmeerd werd1 in hare handvesten en vrijheden1 en zij zoo als wij reeds weten1 in dit zelfde jaar 7#acdf7 aan ,oudewater het privilegie schonk1 om het nooit meer van de ,graaflijkheid van ,holland te scheiden4 #che ,tot dus verre was alles in ,oudewater vrij rustig toegegaan1 indien wij ten minste het zwijgen der geschiedenis als zoodanig mogen aannemen4 ,doch op kalmte volgt veeltijds storm1 en ook boven de plaats onzer beschrijving pakten zich aan den politieken hemel1 dreigende wolken te zamen1 waarvan ,oudewater en deszelfs bewoners weldra al het schrikkelijke zouden gevoelen4 ,het was in het jaar #acdi1 dat op den ,utrechtschen bisschopszetel1 zich eene telg van een der adelijkste huizen van ,holland1 ,heere ,jan van ,arkel1 bevond4 ,men vindt in de ,batavia ,sacra ,,ii ,d4 bladz4 #ccg het volgende omtrent dezen bisschop aangeteekend4 ,deze ,johannes heeft er zich ten hoogsten aangelegen laten leggen1 om de goederen der kerke1 die door sommige der voorgaande ,bisschoppen verkocht en vervreemd waren1 weder los te maken4 ,hierin zal dan ook de rede gelegen zijn1 nu ,oudewater voor altijd van het ,sticht door ,margaretha gescheiden was1 dat de jeugdige gemijterde ,oudewater aantastte1 en dat op den dag na ,maria ,boodschap 7#bf ,maart7 van het gezegde jaar #acdi1 zijne veldteekenen en legertenten voor ,oudewater gezien werden4 ,van ,arkel zelf1 was aan het hoofd der aanvallers1 en aan zijne zijde bevonden zich ,jan van ,rijsenburg1 ,jacob en ,jan van ,lichtenberg1 ,everhard van ,driel en andere vermaarde leger-aanvoerders4 #chf ,de kamp was heet4 ,ontbrak het den ,bisschop noch den zijnen aan moed1 ook de stedelingen streden wakker1 al was hun getal in vergelijking van dat der aanvallers gering1 en al waren hunne muren en verdere verdedigingswerken blijkbaar niet in staat om hen voldoende te beschutten4 ,de genoemde krijgsbevelhebbers vonden met tal van onderhoorigen1 zoowel als van tegenpartijders den dood en welligt ware de aanval afgeslagen1 hadde niet van ,arkel op die punten1 waar het gevaar het grootst was1 zich gewaagd met die onverschrokkenheid1 waardoor zijn geslacht zich gewoonlijk onderscheidde en onvermoeid zijn strijders aangevuurd4 ,daaraan was het ongetwijfeld niet het minst toe te schrijven1 dat de veste viel4 ,zij had beter lot verdiend1 dan hare huizen door de vlammen te zien vernielen en hare inwoners1 hare zuigelingen niet uitgezonderd1 te zien vallen door het wraakzuchtige zwaard6 ,maar zij viel niet ongewroken4 ,het vernielingswerk was voltooid en eenige ,utrechtsche ,raadslieden1 waren in een der weinige huizen1 die aan de algemeene verwoesting ontkwamen bijeen1 om te overleggen1 wat men met den puinhoop zou aanvangen4 ,ziet gij die vrouw1 die om het gebouw schijnt rond te sluipen8 ,het is als of gloeijende wrake uit haar oog spreke4 ,misschien1 dat haar echtgenoot in de bres gevallen is4 ,misschien1 dat de ,stichtschen1 haar eenig kind vermoordden6 ,wat wil de ongelukkige met dat brandende stuk hout1 dat zij aangrijpt8 ,ha6 haar plan1--ik doorzie het1 nu zij met de eene hand de deur met de kracht der vertwijfeling digt rukt en met de andere het hout op het strooijen dak slingert4 ,zij bekomt haar doel--n punt des tijds--,zie hoe het vlamt6 nog een wijle--het knettert niet meer en de ledige plek vertoont niets meer dan puinhoop1 een puinhoop1 waaronder men weldra de verkoolde lijken1 van ,utrechts achtbaren zoeken zal4 #chg ,toen nu de ,hollanders vernomen hadden1 dat ,oudewater aldus door de ,stichtschen gewonnen en verwoest was1 vergaderde de geheele ,ridderschap1 die uit alle steden en dorpen1 eene groote menigte gewapende mannen bijeenbragt met het doel den ,bisschop op stichtschen bodem te gaan bevechten of een strijd met hem aan te gaan4 ,van ,arkel dit vernemende1 vergaderde hierop al zijn volk uit bisdom en stad en toog met deze heirkracht tot bij ,schoonhoven4 ,de poorters uit laatstgenoemde plaats1 trokken hen met het gewapende leger der ,hollanders1 met blinkende banier stoutelijk te gemoet1 en nadat er lang en heet gevochten was1 behielden die van ,utrecht het slagveld en behaalden wederom de victorie4 ,vele ,hollandsche edelen werden gevangen genomen1 waarvoor groote losprijzen door van ,arkel bedongen werden4 ,daarna werd er omtrent ,st4 ,bartholomeusdag een vrede tusschen beide partijen gesloten1 doch ze duurde korten tijd1 want omtrent ,sinte ,martijnsdag #acej waren de partijen weder in vijandschap4 #chh ,dan1 keeren wij tot ,oudewater terug4 ,in hetzelfde jaar #acdi1 toen de kleine veste1 door de stichtenaren zoo deerlijk verwoest was1 begon de zoo bloedige strijd1 die in de geschiedrollen onder den naam van ,hoeksche-en ,kabellaauwsche twisten staat opgeteekend1 en waarin ook het zoo zeer geschokte ,oudewater ruimschoots deel nam4 ,den strijd1 stap voor stap in hare aanleidende oorzaken te volgen1 kan men van ons hier niet vergen4 ,genoeg zij het te vermelden1 dat ,margaretha naauwelijks tot ,landvrouwe verkozen zijnde1 door haar gemaal naar ,beijeren ontboden werd4 ,zij ging1 onder belofte van haar tweeden zoon ,willem in haar afzijn herwaarts te zenden1 om de teugels der regering in handen te nemen4 ,haar oudste zoon ,lodewijk deed in ,september #acdf openlijk afstand van zijn regt op deze landen1 en ,keizer ,lodewijk verklaarde ,willem bij open brieven tot opvolger van ,vrouwe ,margaretha4 ,zij verliet in ,slagtmaand van laatstgenoemd jaar deze landen1 en ,willem besteedde het geheele volgende jaar om de genegenheid der landzaten te winnen1 doch hij arbeidde intusschen1 om zich nog bij het leven zijner moeder tot ,graaf te doen huldigen1 dat hem eerlang gelukte4 #chi ,de jeugdige ,willem kreeg nu door de reeds vermelde oorlogen met de ,stichtschen veel werks1 doch toen de vrede na de slag bij ,schoonhoven gesloten was1 begon hij openlijk en ernstig bij zijne moeder aan te houden1 dat hem de ,grafelijke regering dezer lande zoude afgestaan worden4 ,het overlijden van haren echtgenoot nu1 bragt daar veel aan toe4 ,zij besloot ten zijne behoeve afstand te doen1 van ,holland1 ,zeeland en ,west-,vriesland1 behoudende voor haar alleen ,henegouwen zoo lang zij leefde4 ,de hier van verleende brieven1 waren op den vijfden ,februarij #acdi te ,munchen in ,beijeren gegeven1 en werden sedert te ,geertruidenberg bezegeld door de ,hollandsche en ,zeeuwsche ,ridders en knapen in groote getale1 en door de steden ,dordrecht1 ,middelburg1 ,zierikzee1 ,leiden1 ,geertruidenberg1 ,delft1 ,haarlem1 ,alkmaar1 ,amsterdam en ,oudewater die te dezer tijden1 de aanzienlijkste steden van ,holland1 ,zeeland en ,west-,vriesland waren4 #cij ,voor het beheer dezer landen nu1 had ,hertog ,willem zich verbonden1 om jaarlijks uit de inkomsten tienduizend oude ,schilden aan ,vrouwe ,margaretha uit te keeren1 waarvan hij beloofde1 brieven1 op gelijke wijze door de ,edelen en steden bezegeld te zullen geven4 ,niet lang daarna1 ontstond er tusschen moeder en zoon een strijd1 zoo hevig en van zoo langen duur1 dat de voorvallen daarin1 niet dan met huivering gelezen zullen worden4 ,de rede van dezen oorlog was daarin gelegen1 dat graaf ,willem de jaarwedde zijner moeder onbetaald liet4 ,deze nu met reden daarover verstoord1 reisde naar ,holland1 alwaar zij het met groote inspanning1 z ver bragt1 dat ,willem wederom afstand van deze landen deed1 en in het jaar #acej1 de ridders1 knapen en steden waaronder ook ,oudewater1 die hem hulde gedaan hadden1 van den eed ontsloeg4 ,margaretha nam toen weder de teugels van het bewind in handen1 doch zij behield die maar weinige maanden--naauwelijks toch had ,willem afstand van 's lands regeringe gedaan of hij gevoelde berouw1 en wendde vele pogingen aan1 om de brieven van dien afstand weder magtig te worden1 dat hem echter in sommige steden mislukte4 ,vele aanzienlijke edelen en steden1 onvergenoegd over de tegenwoordige regering1 hielden zijne zijde en huldigde hem weder als graaf1 waardoor hij zich eerlang aan het hoofd van eenen grooten aanhang zag geplaatst1 die zich later ,kabellaauwschen noemden1 terwijl de partij zijner moeder den naam van ,hoekschen aannam4 ,nadat de geschillen nu tot een werkdadigen oorlog waren overgegaan1 sloot ,willem op den #bc ,mei #acea een verbond met vele edellieden en de meeste steden1 waarbij plegtig beloofd werd1 de aanhangers van vrouwe ,margaretha uit den lande te zullen houden1 en geen vrede met hen te zullen maken1 dan met onderling goed vinden1 enz4 ,de steden nu1 die zijne zijde hielden1 waren ,dordrecht1 ,delft1 ,leiden1 ,haarlem1 ,amsterdam1 ,alkmaar1 ,medemblik1 ,oudewater1 ,geertruidenberg1 ,schiedam en ,rotterdam1 waarbij zich kort daarna ook ,vlaardingen voegde4 #cia ,terwijl wij ,oudewater nu aan de zijde der ,kabellaauwschen aantreffen1 laten wij de partijen doortwisten en keeren wij tot het in bloei herlevende ,oudewater terug4 ,ofschoon wij wel niets omstreeks #acea van eenig privilegie aan de stad geschonken1 vinden gewag gemaakt1 zoo is het toch al veel1 dat graaf ,willem in #acea soeninge maakte1 met den eersamen ,vader in ,gode1 ,heere ,jan van ,arckel waardoor ,oudewater ten minste van die zijde eenige verademing kreeg4 #cib ,in hetzelfde jaar1 bleef ,oudewater met de andere steden van ,holland borg voor graaf ,willem1 over het voldoen van de denarin1 die ,johanna1 dochter van den hertog van ,braband en weduwe van ,willem den ,,iv1 ,grave van ,holland nog te eischen had4 #cic ,dordrecht en de elf andere steden--waaronder ook ,oudewater--bevroedende1 dat zij de meeste lasten van den binnenlandschen krijg te dragen1 en intusschen maar een gedeelte van het bewind in handen zouden hebben1 sloten later te zamen een bijzonder verbond1 waarbij zij beloofden1 elkander naar vermogen voor schade te bevrijden4 #cid ,middelerwijl beide partijen1 moeder en zoon1 nog eenigen tijd1 meest ten nadeele van ,margaretha streden1 kwam in #aced de zoo lang gewenschte vrede tot stand1 en de graafschappen van ,holland en ,zeeland benevens de heerlijkheid van ,vriesland gingen nu van het stamhuis van ,henegouwen in dat van ,beijeren over1 #cie en hieronder behoorde dus ook ongetwijfeld ,oudewater4 ,margaretha stierf kort na dit verdrag1 namelijk in #acee1 en nu vond graaf ,willem het in dezen tijd geraden1 de wapens tegen de ,stichtschen wederom op te vatten1 daar het verdrag tusschen hem en ,bisschop ,jan reeds #e jaar vroeger in #acej was ten einde geloopen4 #cif ,spoedig hierop rukte ,willem met een leger in het ,sticht1 niet ver van ,wijk bij ,duurstede1 waar hij vele verwoestingen aanrichtte en de ,bisschop niet gelukkig zijnde met het op de been brengen van vele wapenknechten1 daar vele edelen hem afvielen1 vonden de ,hollanders aldus weinig tegenstand in het ,sticht4 #cig ,ook de heeren van ,sleyde ende van ,dycle in verre landen gheseten1 door gonst des hertogen1 ontseyden sy mede den bisschop4 ,zy komende in het bisdom met omtrent ,,xl paerden wel ghewapent1 namen haren weg na ,oudewater ende also sy den wech niet wel en kenden zyn sy verdwoelt gheweest ende quamen onder haer vyanden by de stede van ,montfoort1 en die van ,montfoort waren op die tydt groote vrienden ende getrouwe medevechters des bisschops1 ende als de poorters van ,montfoort vernamen1 dat dese heeren daer waren1 ende nogthans heer ,zweer van ,montfoort haren heere op dien tijd binnen ,utrecht was1 zyn zy met alle haer macht witghegaen om teghen hen te vechten1 ende sy zyn handghemeen gheworden met malkanderen1 ende sy verwonnen hen1 ende namen den heere van ,sleyde ende den heere van ,dycle met alle haar soudenieren ghevangen4 #cih ,in #acef werden echter die heeren met hunne #dj schildknechten door den ,burggrave van ,montfoort weder ontslagen4 ,de vijandelijkheden hielden daarop nog eenigen tijd aan1 totdat anno #acef eene vrede tusschen ,holland en het ,sticht tot stand kwam4 ,in het jaar #aceg werd hertog ,willem1 de zoon die zijne moeder beoorloogd had1 krankzinnig en door bewerking der ,hoekschen1 die zich eenige jaren hadden stil gehouden1 doch nu het hoofd weder begonnen op te steken1 werd ,hertog ,albrecht1 ,willems broeder tot ,ruwaart benoemd4 #cii ,het laatste bescheid1 dat wij van ,hertog ,willem den ,v1 omtrent ,oudewater aantreffen1 is eene vergunning om zijne landpoorters1 buiten den ,landen gezeten zijnde en ook andere poorters tot wederopzeggings binnen de veste te mogen ontvangen2 en het eerste van ,albrecht is een consent van den #a ,mei #acga tot het maken van een brug over den ,i,jssel bij ,oudewater1 wit onse stede overgaende op ten gaenwech van den ,i,jsseldijc4 ,terwijl de ,hoekschen en ,kabbellaauwsche partijen doortwisten1 waaraan ook ,oudewater gedwongen of niet gedwongen deel nam1 gebeurde er te dien tijde overigens weinig belangrijks4 ,wij vinden slechts dat in #acfg een accoord tusschen ,oudewater en het ,waterschap van ,woerden getroffen werd1 nopens de uitwatering door de sluis alhier1 en de bruggen over de ,linschoten2 en een belofte der hoogheemraden van ,woerden om de sluis te dezer plaatse op eigen kosten te zullen onderhouden4 ,het eerst1 dat wij ,oudewater nu weder in de historiebladen aantreffen1 is den #af ,junij van het jaar #acgg als wanneer ,hertog ,albrecht1 ,ruwaart van ,holland1 en ,margareet van ,liegniech1 zijne echtgenoot bij uitersten wille1 ,oudewater vermaakten aan hunnen zoon ,jan ,bisschop van ,luik1 benevens meer andere goederen2 doch niet zoodra had hij gemerkt1 dat hij omtrent ,oudewater hier op geen regt had #djj1 of hij heeft zijnen uitersten wil daaromtrent herroepen1 en zijn genoemden ,zoon ,jan instede daarvan gegeven het ,land van ,voorne met de stad ,briel4 #dja ,middellerwijl had ,oudewater nu van de zijde der ,utrechtenaars onder ,bisschop ,jan van ,vernenburg1 die na ,van ,arkel die waardigheid bekleedde1 eenige verademing gekregen1 doch onder ,van ,vernenburgs opvolger ,arnold van ,hoorn1 had het oord en de stad onzer beschrijving weder veel te verduren4 ,ook hij had met ,jan van ,arkel onder meer1 dit gemeen1 dat gedurig oorlog voeren hem eigen was4 ,ook hij had het met de ,hollanders en den ,hertog te kwaad en nadat eerst ,zwammerdam en ,naarden veel van hem geleden hadden1 kreeg ,oudewater zijn beurt4 ,des derden dages na ,sinte ,jansdag te mid somer reedt ,bissop ,aerent voor ,oudewater en het was ten jare #acgd #djb ,ik vind ergens aangeteekend1 dat hij de stad gedurende twee maanden belegerd hield1 en haar toen ten spijt van den moedigen tegenstand door de ,belegerden geboden1 met storm innam4 #djc ,ik durf voor de juistheid van deze aanteekening niet instaan1 daar de schrijver1 die de bron waaruit hij putte niet heeft genoemd1 en niet al te goed bij mij aangeschreven staat4 ,meer hecht ik aan een anderen geschiedschrijver1 waar hij in dier voege schrijft3 hy nam daer ene roof ende ving uyt ,oudewater ,,lxxiii mannen4 #djd ,in ieder geval1 het blijkt mij uit het feit van den aanval1 dat ,bisschop ,arnold evenmin als ,bisschop ,jan van ,arkel voor ,oudewater een vrede houdende nabuur geweest is4 #dje ,terwijl de tijden aldus in woeling en onrust door vete van twee partijen heen snelden1 ontstonden er van tijd tot tijd groote geschillen tusschen verschillende gemeenten over hare tollen en ook over het stapelregt te ,dordrecht4 ,zoo hadden er in het jaar #achj tusschen den ,burggrave van ,leiden en die van deze stede ,oudewater dusdanige twisten plaats en waren dezelve zoo hoog gestegen1 dat ,grave ,albrecht van ,beijeren als scheidsregter tusschen beide partijen optrad4 ,deze twist was om der tollen tot ,alphen ende daaromtrent4 #djf ,in #achg werden door ,graaf ,albrecht de markt tollen te dezer stede voor den tijd van #e jaren aan de stad zelve verhuurd #djg en ten jare #acic werd ,oudewater met eenige andere steden door hem vrij gesproken van alle stapelregt te ,dordrecht1 waarover eveneens groote oneenigheid ontstaan was4 #djh ,dan keeren wij tot de ,stichtsche-1 ,hoeksche en ,kabellauwsche twisten weder terug4 ,die van ,oudewater waren zoo het schijnt nog steeds met wrok bezield tegen het stamhuis van ,arkel1 waarvan eene spruit in #acdi de veste verwoeste en een andere telg veel lude van ,oudewater verwonnen hadde van ,lyve ende van goede ten minste zeker is het1 dat die van ,oudewater dan ook1 waar zij konden niet stil zaten1 getuige hier van dat zij in die heerscip van ,haestrecht hadde gevangen1 ,melis ,aerritssoen boven des heeren geleyde van ,arkel1 ende ,pieter ,ottersoen1 die in der heerscip van ,haestrecht woende4 ,de twist was van dien aard dat zij in #achh door ,albrecht uit den weg geruimd werd4 #dji ,inmiddels stierf in het jaar #achi de krankzinnige ,willem de ,v1 waarna ,albrecht tot ,grave van ,holland werd verheven #daj en als zoodanig komt hij sedert dien tijd dan ook in de bescheiden van ,oudewater voor4 ,margaretha intusschen1 was in het jaar #achf overleden1 en sedert dien tijd1 had ,albrecht groote genegenheid opgevat voor ,aleida van ,poelgeest1 die te 's ,gravenhage bij hem ten hove was4 #daa ,die genegenheid verschafte echter veel onrust in het land1 en ook ,oudewater moest daaraan deel nemen4 ,zie hier wat er van de zaak is3 ,albrechts minnares1 wist den ,hertog z te believen1 dat zij in korten tijd1 bijna alles ten hove naar haren zin beschikten1 en door haar geraakten de ,kabbellaauwschen al meer en meer aan het bewind en natuurlijk griefde dit den ,hoekschen zeer4 #dab ,de wrok steeg dermate1 dat de ,hoeksche ,edelen eenparig besloten1 haar uit den weg te ruimen en op den nacht #ba en #bb ,september #acij kwam zij door verscheidene wonden om4 #dac ,willem ,kuser1 des graven hofmeester haar willende beschermen1 verloor eveneens het leven4 #dad ,de moordenaars verzuimden geen tijd om in allerijl het land te ruimen #dae benevens vier en vijftig ,hoeksche edelen4 ,hertog ,albrecht1 ongetwijfeld zeer verstoord over dit feit1 schijnt evenwel geene haast te hebben gemaakt1 met het opzoeken der hoofdaanleiders tot den moord1 doch ,koenraad ,kuser1 vader van den vermoorden hofmeester1 hield dermate aan1 dat eerstgenoemde een besluit nam om de ,hoeksche edelen1 die zich door hunne vlugt hadden verdacht gemaakt openlijk in te dagen4 ,geen hunner verscheen1 en nu werden zij veroordeeld leven en goed verbeurd te hebben4 #daf ,indien wij1 geachte lezer1 nu de bescheiden van ,oudewater omtrent dezen tijd aandachtiglijk nagaan1 dan schijnt het ons bijna ongetwijfeld toe1 dat ook deze stad hierdoor in de ongenade des ,graven gevallen was1 en1 derhalve de stad omtrent dien tijd hoeksgezind moet geweest zijn4 ,de lezer oordeele zelve4 #ao4 ,in het jaar #acib vinden wij een antwoord van den graaf aan die van ,oudewater aangaande het aanhouden van een hunner poorters met zijn goed door den tolner van ,gouda1 waaromtrent zij hun beklag bij ,albrecht hadden ingediend en waarin onder anderen voorkomt1 dat hij twee of drie of vier van den gerechte van ,oudewater geerne geven wilde ende oic gave een geleide inde veilicheijt om bij hem ende zyne rade te comen inde ,haghe1 also geinformeert1 beraden ende oic gemachticht van der stede wegen van ,oudewater dat sy een entlic dadingh met hem ende synen rade aangaan mochte van den breucken die sy hem misdaan hebben1 en waert dat sy des niet doen wilden soo en woude hy dair niet verder in doen1 dan hij den tolneren bevolen hadde4 #dag ,uit de woorden van den breucken die sy jegens mijnen ,heeren misdaen hebben en de daaropvolgende bedreiging1 komt hetgeen wij beweerden dus vrij wel uit1 en daarop vinden wij dan ook onmiddelijk in het genoemde jaar1 eene vergunning van den ,grave voor een geleide van #ab personen om hun te verantwoorden van des myn ,heer op hem te seggen heeft4 #dah ,hoewel hierop zekerlijk nog niet dadelijk eene verzoening het gevolg is geweest1 verleende hij de stede ,oudewater echter in het volgende jaar #acic1 eenige weken1 daarna een privilege van vrijdom van het stapelrecht #dai te ,dordrecht4 ,niet echter1 dan nadat er ten jare #acic nog een geleide van #aj tot #ab personen gedurende een maand1 ingaande den #a ,mei gegeven was1 om met ons te dadingen van zulke breuken als sy jegens ons misdaen hebben #dbj kwam er eene meer gunstige stemming omtrent ,oudewater in 's graven gemoed1 daar hij de stede een geleide gaf om tot ,st4 ,jansdag te midsomer met haren goeden overal in zijne landen ende stroome te komen1 doch den tolnaer van ter ,goude1 de goederen die hij nog steeds onder borgtogt had1 te houde tot den voorzegden tijd4 #dba ,niet lang echter duurde het1 of er volgde een algeheele verzoening1 men leze slechts3 ,item ,veertien ,dagen in ,julio ,anno ,,xciii4 beval mijn ,heer bi syn ,plackaert gegeven tot ,gorichem op ten dach ende in 't ,jair voirsz41 allen sinen ,tolneren van ,holland ende van ,zeeland1 dat si der steede van ,oudewater en horen mede ,poirteren gemeenliken mit horen goeden1 veylich voorbi myns ,heeren ,tollen zouden laten lyden1 op zulk recht als die voirsz4 stede en de ,poirteren van minen ,heer ende sinen ,voirvorderen hadden1 ende als si van ouds gevaren hadden1 duerende tot myns ,heeren wederseggen4 ,ende des wort geschreven aan den ,tolnaar ter ,goude1 dat hi dien dach van der ,poirteren goede 't ,oudewater die opgehouden waren voir die ,tollen ter ,goude1 ende die ,borchtochte dair of uitsetten ende verlangen soude tot sinen wederseggen toe1 en alle die ,poerteren van ,oudewater1 ende hoir goide veilich soude laten varen voir bi myns ,heeren ,tollen1 tertyd toe dat myn ,heer him anders te weten liete1 dat is te weten1 op sulc recht ende oude gewoonte als voirsz4 is4 ,wij mogen niet in gebreke blijven1 ter loops te vermelden1 dat in het jaar #acid1 aan ,schiedam en ,oudewater het oprigten eener stedelijke school vergund werd1 #dbb dat zeer pleit voor den bloei1 waarin te dien tijde die steden gestegen waren4 ,kinschot vermeldt 7pag4 #cad7 een stuk van grave ,albrecht ,anno4 #acie1 omtrent het afzetten van den schoolmeester ,jan ,mouwer en het overdragen dezer school aan ,pieter ,panssenz4 ,met het oog op de woelige tijden1 is dat stuk niet van belang ontbloot4 ,ng pleit voor het aanzien van ,oudewater te dien tijde1 dat het in #acie voor zich kreeg1 de koster-1 bode- en schrijfambachten1 en dat er in keuren van #acii1 gewag wordt gemaakt van draperijen en van eene ordonnantie omtrent den verbod van bieren van buiten4 ,na bovengemelde verzoening1 was de ,graaf sedert dien tijd1 omtrent de stad ,oudewater zelfs zoo gunstig gestemd1 dat hij op ,st4 ,andriesdag ten jare #acic aan die van ,oudewater bij oirconde beloofde1 met ,heer ,otto van ,asperen niet te zullen zoenen1 voor hij de stad bevrijd had van alle namaning1 wegens schulden van tienden1 die nu aan den ,graaf voldaan waren #dbc2 en dat de ,burgemeesteren1 ,schepenen en ,raden van ,oudewater1 tegenwoordig waren ter vergaderinge in den ,haag waarbij de ,graaf regels stelde op de munt1 enz42 maar bovenal1 dat hij ,woerden en ,oudewater ten zelfden jare authoriseerde1 om de bannelingen1 die wegens ,willem ,kusers dood voortvlugtig waren1 te mogen aentasten en vangen waer dat ghy hen vinden condt1 binnen in onsen ,landen of er buiten1 ende die brenght in onser vangenisse1 so dat ghy ons die moeght leveren ten onsen wille4 ,zelfs was zijn wil hieromtrent zoo nadrukkelijk1 dat wanneer de voortvlugtigen1 zich met kracht verweren mogten1 zij vrijheid hadden met hen te doen1 zooals zij wilden1 zullende hij het aanmerken als zulks door hem zelven gedaan4 #dbd ,indien wij nu nagaan1 dat er zich onder die bannelingen1 ,edelen bevonden1 als de ,burggrave van ,montfoort en de ,burggrave van ,leiden1 dan was die last zeker van dien aard1 dat er aan de verzoening van ,albrecht met ,oudewater niet meer te twijfelen viel4 ,inmiddels ontvlugtte de ,graaf van ,oostervant1 ,albrechts zoon1 die als de hoofdaanleider van den moord der ,jonkvrouwe beschouwd werd1 het hof zijns vaders en alras waren zij nu in eenen oorlog gewikkeld4 ,de vader van ,kuser echter1 was1 om het vermoorden zijns zoons1 meer dan ieder met haat tegen de ,hoekschen vervuld1 en hij was het1 die met eene vrij aanzienlijke legermagt1 de sloten ,hodenpijl1 ,duvenvoorde1 ,zandhorst1 ,heemstede en ,paddenpoel vernietigde4 ,nadat de partijen echter geruimen tijd getwist hadden1 verzoende in #acie1 ,hertog ,albrecht zich met zijn zoon1 de ,grave van ,oostervant1 en ook de ,hoeksche edelen geraakten wederom in 's ,hertogen gunste4 #dbe ,de aanleiding tot die verzoening1 was ,albrechts oorlog met de ,vriezen1 die in dit jaar uitbrak1 en waaraan men nu met vereende krachten ging deelnemen4 ,der ,hollandsche en ,zeeuwsche steden werden1 ten gevolge van dien oorlog1 bevolen1 een zeker getal schepen voor de vloot aan te brengen1 doch onder die steden1 door ,wagenaar ,,iii ,d4 pag4 #ccc vermeld1 vinden wij ,oudewater vreemd genoeg1 niet aangeteekend en hoogstwaarschijnlijk mag dit als een bewijs van genegenheid van 's ,graven zijde1 worden aangemerkt4 ,nadat de ,vriezen geduchte verliezen geleden hadden1 maakte ,albrecht ten jare #adjj met hen een bestand1 zijnde ,stavoren als toen de eenige stad in ,vriesland die nog ,hollandsche bezettingen hield4 #dbf ,men meent1 dat dit bestand ongetwijfeld moet worden toegeschreven1 aan den slechten staat1 waarin de finantin van ,albrecht door den oorlog geraakt waren #dbg1 en wij houden het er voor1 dat het de waarheid is1 trouwens indien ,oudewaters poorters omtrent dezen tijd iets1 het zij direct of indirect tegen den ,graaf misdeden1 dan waren zware boeten het gewone middel ter verzoening4 ,zoo kregen een aantal inwoners van ,oudewater in #acih ontslag van alles1 wat zij het vorige jaar op den tweeden ,kersdag misdaan hadden1 mits zij hun schuld afkochten1 en zoo hadden die van ,oudewater omtrent den jare #adjj misdaet in quetzinge gedaan aan ,willem ,snoy1 des ,graven pander van den ,lande van ,woerden1 en ook voor die overtreding bekwamen zij verzoening met ,albrecht1 op voorwaarde1 zij moesten hem ten zijnen behoef vernoegen van sestienhondert scilden4 #dbh ,dit kwam echter niet voort1 uit een geest van onmin van 's ,graven zijde met de stad onzer beschrijving1 doch om de vroeger gemelde rede1 immers in dezelfde veroordeeling dier sestienhondert scilden schonk hij ,oudewater vrijdom voor zijne tollen te ,sparendam en ,heusden niet alleen1 maar ook met ingang van den tweeden ,mei #adjj1 vrijdom van alle diensten in ,oost-,vriesland voor hem en zijne nazaten #dbi1 onder voorwaarde echter1 dat wanneer hij in persoon1 zijn zone van ,oostervant of van ,ludic er heentogen1 dit privilegie verviel4 ,albrecht had met het schenken van dit privilegie het oog op de ligging van ,oudewater op de grenzen van ,holland1 de voordeelen die uit het wel bewaken eener zoodanige vesting zouden voortvloeijen1 en ooc de trouwe dienste die zij ons voortijds gedaan hebben en nog doen mogen4 ,ten jare #adja ordonneerde ,albrecht het zetten van ,schepenen en ,achten1 het verkiezen van ,burgemeesters enz4 enz41 binnen ,oudewater1 dat tot nu toe op geen vasten voet scheen gebragt te zijn4 #dcj ,en sedert dit jaar #adja1 vinden wij bijna geen bescheiden meer van graaf ,albrecht1 die direct op ,oudewater betrekking hebben4 #dca ,loopen wij echter onzen tijd niet vooruit4 ,wij hebben reeds opgemerkt1 dat ,albrechts financile toestand1 in eenen slechten staat verkeerde4 ,dit was ten jare #adjj van dien aard1 dat hij wegens vroegere gedane beden noch van de steden1 noch van de bijzondere personen eenige hulp kon verkrijgen4 #dcb ,zoolang het dus niet hoog noodig was1 had hij ,jan1 ,heer van ,arkel die het ambt van ,stadhouder en ,rentmeester der grafelijke inkomsten van ,holland bekleedde1 niet zeer lastig gevallen om behoorlijke verantwoording zijner bestiering1 doch nadat hij dit nu tien achtereenvolgende jaren was in gebreke gebleven1 vorderde ,albrecht omtrent dezen tijd dit zoo scherp1 dat van ,arkel zich zoo beleedigd gevoelde1 dat hij voornam ,hertog ,albrecht openlijk den oorlog aan te doen4 #dcc ,oudewater en omtrek1 mijne lezers1 was het oord1 waarin de vijandelijkheden van dien bloedigen oorlog begonnen zijn4 ,nadat de trotsche ,jan van ,arkel nu rondweg geweigerd had1 verantwoording te doen1 op grond zoo hij zeide1 dat er eenigen in 's ,hertogen raad zaten1 hem te vijandig om dit te kunnen toevertrouwen1 gelastte ,albrecht zijnen zoon ,willem1 hem door allerlei middelen tot rede te brengen4 #dcd ,willem verklaarde toen in #adja1 het van ,oudewater naburige ,haastrecht1 ,vliste1 ,stolwijk en andere ,heerlijkheden des ,heeren van ,arkel verbeurd1 en bande hem ten eeuwige dage uit ,holland4 ,arkel zeide hierop eerst den ,hertog en #dce kort daarop ook grave ,willem den oorlog aan4 ,terstond begon van ,arkel nu de vijandelijkheden1 en wel met de stad onzer beschrijving4 ,oudewater1 dus laat de voorname historicus ,wagenaar #dcf zich uit1 ,oudewater was eene der sterkste grensvestingen van ,holland4 ,ook werd zij wel bewaard alzoo ,hertoge ,albrecht de poorters1 onlangs van alle krijgstogten in ,vriesland die hij zelve of zijne zoone niet bijwoonden1 voor altoos ontslagen hadt1 onder voorwaarde1 dat zij de stad trouwelijk bescherme zoude4 #dcg ,deze stad poogde ,arkel te verrassen1 doch het mislukte hem1 door de wakkerheid der poorters4 ,weten wij nog uit de divisie kronijk #dch dat hij voor ,oudewater verscheen met een deel ghewapenste volcx1 dan was het zeker een groote eer voor het stedeke ,oudewater1 dat het den verbitterden en heerschzuchtigen van ,arkel noodzaakte1 den terugtogt te doen aannemen4 ,van ,arkel had welligt dezen aanslag niet ondernomen1 indien hij niet vrienden van binnen had gehad1 die den toegang tot de stad voor hem openstelden1 door eene deur in de stadsmuur die naar den ,doelen leidde1 open te doen houden1 niettegenstaande men gewoon was die alle nachten te sluiten4 #dci ,nadat nu de oorlog tot in ,ao4 #adjc geduurd had1 kwam het tot een1 van beide zijden gewenschten vrede1 doch ,albrecht overleefde dezen niet lang1 daar hij in het volgende jaar #adjd overleed4 ,willem1 ,grave van ,oostervant nu1 volgde zijn vader op1 onder den titel van grave ,willem den ,,vi4 en in het begin des jaars #adje1 werd hij dan ook in het stedeke ,oudewater zelve ingehuldigd #ddj4 ,men ontwaart dit ten duidelijkste uit het privilegie1 waarbij hij die van ,oudewater bevestigt1 in hunne voorgaande privilegin4 ,willem1 c4 ,doen kond allen ,luden1 want die ,heerlicheden van der ,graafschap van ,holland1 ende anderen onsen ,landen1 aan ons gekomen1 ende besturven is1 by ,doode ons ,liefs ,heeren ,vaders ,hertoghe ,aelbrecht1 dien ,god ,salich gedenken moet1 en ons onzen ,getrouwe ,steede1 ende ,poirteren van ,oudewater vriendelick ontfangen hebben1 ende gehult1 tot horen ,rechten ,heer1 als dair toe behoord1 ,soo hebben wy daarom1 ende om goide gunst1 die wy hebben1 ende dragen1 tot onsen getrouwer ,stede van ,oudewater voorsz3 derzelver onzer ,stede1 ende ,poirteren aldaer1 geconfirmeert ende gevestiget1 confirmeeren1 ende vestige mit dezen ,brieve1 ,alle ,alzulke ,privilegien1 ,vriheden1 ende ,hantvesten1 ende ,rechten1 als zy van onzen ,voirvaders ,graven te ,holland1 van onzen ,lieven ,heer ende ,vader ,hertoghe ,aalbrecht voorsz3 ende van ons bezeegeld hebben1 ende geloven voor ons1 ende voir onze ,nakomelingen onzer getruwer ,steede ende ,poirteren van ,oudewater voorsz3 dair in te houden1 ende sterken na ,inhouden der ,brieve die dair aff bezegeld zijn4 ,in ,oirkonden c4 ,gegeven in den ,hage op ten xi4 dach in ,maert ,anno xiiijc ende vier4 ,secundum ,cursum4 ,gelijk de geschiedenis in de laatste drie jaren van ,albrechts regering1 met het vermelden van oude bescheiden en privilegien op ,oudewater betrekking hebbende1 zwijgt1 zoo scheen de pas gehuldigde ,graaf1 de stad onzer beschrijving voor dat gemis aan voorregten schadeloos te willen stellen4 ,nadat ,willem toch1 zooals wij zagen1 de stad in hare privilegin bevestigd had1 gaf hij op ,sinte ,thomas avond #adje #dda1 vergunning aan ,schout1 ,schepenen1 ,raden en poorters der stede ,oudewater om van vriend en vijand1 die schade aan de stad of aan de bezittingen der poorters deden1 schadevergoeding te mogen eischen1 en bij weigering daarvan1 hen zelfs voor hunnen euvelmoed van het leven te berooven4 ,het volgende privilegie in #adje was 's ,graven vergunning1 om binnen der stede gebied1 eenen molen te mogen zetten2 nog belooft ,willem in dit jaar1 als liggende op de grenzen van den ,lande1 ,oudewater nimmer meer te zullen scheiden van de grafelijkheid van ,holland1 en tevens stelde hij die van ,oudewater bij ander voorregt van dit jaar1 vrij1 van het betalen van morgen geld4 #ddb ,in de eerste tijden vinden wij nu bijna niet of weinig van privilegin van graaf ,willem omtrent ,oudewater gewag gemaakt1 doch in deze tijden werden er tusschen ,oudewater en het nabij gelegen ,woerden vele wederzijdsche verbintenissen gemaakt1 omtrent het waterschap van laatstgenoemde stad2 zoo vinden wij ten jare #adjg vermeld1 dat de hoog-heemraden van ,woerden aan ,oudewater beloofden om de brug over ,wierinken1 buiten kosten van die van laatstgenoemde stad te zullen onderhouden1 en van het jaar #adjh berust er ter gemeente secretarie alhier1 eene geauthentiseerd afschrift1 van eene acte1 waarin de hoog-heemraden van den ,lande van ,woerden zich verbinden1 de sluis binnen ,oudewater liggende1 te verlagen1 met bijvoeging1 dat wanneer het geregt van de stad zulks wilde1 het waterschap voornoemd1 die sluis ten allen tijde weder moest verhoogen4 ,ten jare #adac vergunde ,willem tolvrijdom aan die van ,oudewater en oorlof1 tot het zetten van accijns op bier en wijn1 terwijl hij in #adad toestond1 om binnen ,oudewater een nonnenklooster van de ,st4 ,franciscus orde van penetentiae te stichten #ddc4 ,en nu mijne lezers1 willen wij verder nagaan1 wat er op politiek gebied voorvalt1 en welke rol ,oudewater er in speelt4 ,het is bekend1 dat ,graaf ,willem1 slechts ne dochter had1 met name ,jacoba1 die in #adae op ruim #ad jarigen leeftijd in het huwelijk trad1 met ,jan1 hertog van ,touraine en grave van ,ponthieu later ,daufijn van ,frankrijk die in het jaar #adag1 kinderloos overleed4 ,hertog ,willem nu1 die tot dus ver geen wettige telgen had1 dan ,jacoba1 legde eene groote bezorgdheid aan den dag1 om haar van de opvolging in het bewind dezer gewesten te verzekeren4 ,dien ten gevolge1 wendde hij zich tot de edelen en steden van ,holland1 die hij ter algemeene dagvaart beschreven had1 en eene belofte afvergde om na zijn overlijden1 zijne dochter ,jacoba tot wettige landvrouwe in te huldigen #ddd4 ,die dagvaart werd in oogstmaand #adaf gehouden en onder de steden1 waarvan gemagtigden verschenen1 behoorde ook de stad onzer beschrijving4 ,ook de ,schouten1 ,burgemeesters1 ,schepenen en ,raden #dde van ,oudewater hadden plegtiglijk gezworen1 dat zij ,jacoba1 ,daufijne van ,vienne zoo ,willem vr haar1 zonder wettigen zoon na te laten1 overlijden mogt1 voor zijne erfdochter en leenvolgster erkennen1 en haar nevens haren wettigen voogd hulde doen en onderdanigheid bewijzen zouden1 haar met lijven en goed1 tegen alle hare vijanden zullende bijstaan4 ,en ,willem had nog bijtijds voor zijne dochter gezorgd1 daar hij in ,mei #adag overleed1 nalatende zijne echtgenoot ,margaretha en ,jacoba1 zijne dochter1 en eenigen tijd daarna werd deze dan ook door alle steden van ,holland1 uitgenomen ,dordrecht ingehuldigd4 ,terwijl wij nu ter loops de opmerking maken1 dat ,oudewater zich aan de ,hoeksche zijde bevindt1 willen wij zien1 wat er verder gebeurt4 ,niet zoodra hadden de ,kabellaauwschen de tijding van 's ,graven overlijden vernomen1 of zij begonnen het hoofd weder op te steken en alras hadden zij zich van het naburige ,i,jsselstein meester gemaakt4 ,doch de poorters der meeste steden1 bijgestaan door de ,stichtschen maakten het den vijand zoo benaauwd1 dat het stedeke weder spoedig aan 's gravinne zijde was4--,hare regering begon alzoo niet gelukkig4 ,maar van eene andere zijde zou ,jacoba weldra meer te lijden hebben2 wij bedoelen van haren oom ,jan van ,beijeren1 die haar het bezit van de grafelijke kroon ging betwisten4 ,dordrecht1 wij zagen het reeds1 had ,jacoba niet als gravinne erkend1 en1 ,jan van ,beijeren in die stad veel voet gekregen hebbende1 #ddf ging er persoonlijk heen1 en het was juist uit die stad1 dat hij zijne nicht bestookte4 ,eerst beproefde hij de steden afvallig te maken1 die haar gehuldigd hadden1 dat hem echter mislukte1 beroepende toen zich1 op den uitersten wille van haren vader1 die ernstig begeerd had1 dat men zijne dochter zoude uithuwelijken1 aan ,jan1 hertog van ,braband1 waardoor de ,landzaten naar geen anderen voogd over deze gewesten behoefden uit te zien4 ,nu echter begon ,jan van ,beijeren1 zamenspannende met eenige ,kabellaauwsche ,edelen1 met geweld zijne nicht te beoorlogen1 en dit deed dan ook de partij van ,jacoba besluiten1 om over het huwelijk van de gravin met den hertog van ,braband in ernstige onderhandeling te treden4 #ddg ,ten jare #adah kwam die verbintenis dan ook tot stand1 en haar echtgenoot nam hierna terstond den titel aan van ,grave van ,holland en ,zeeland1 wordende hij door de steden1 waar onder ook ,oudewater1 als zoodanig gehuldigd4 ,jan van ,beijeren echter wist het1 en door gunste van ,paus ,martinus den ,v1 en door een huwelijk met eene nicht van ,keizer ,sigusmundus1 zoo ver te brengen1 dat hij van laatstgenoemden1 het ,leen der graafschappen verkreeg1 en in het genoemde jaar1 insgelijks den titel van grave over deze ,landen aannam1 wordende de ,edelen en steden1 door keizer ,sigusmund ontheven van den eed van getrouwheid1 gezworen aan ,willem den ,,vi1 in betrekking tot zijne dochter1 ,jacoba van ,beijeren4 ,doch geene der steden1 die vooralsnog de gravinne afviel1 integendeel1 wij vinden vermeld1 #ddh dat de steden ,haarlem1 ,delft en ,leiden omtrent den aanvang van het jaar #adah1 op hun eigen geloove #ebi #a_/b engelsche ,nobels aan lijfrenten verkochten1 en de er van gemaakte somme1 beschikten voor vrouwe ,jacoba4--,maar ook ,oudewater1 nevens zes andere steden1 hadden beloofd1 die schuld1 nevens de drie gemelde te zullen dragen4 #ddi ,al die steden nu1 maakten zich reeds geruimen tijd bereid tot een beleg van ,dordrecht1 waarop de partij van1 of nog beter ,jacoba zelve het voorzien had1 en nadat er eenige gevechten van beide zijden hadden plaats gegrepen1 werden er van wege ,jacoba aan #ca ,hollandsche steden1 brieven afgezonden1 om over het belegeren van ,dordrecht te raadplegen4 ,korten tijd daarna1 werd het beleg ondernomen1 doch weldra moesten het de belegeraars met verlies opbreken1 en nadat ,jacoba1 nog in dit jaar1 het verlies van ,rotterdam te betreuren had1 werd er omtrent den aanvang van #adai1 een zoen tusschen beide partijen gemaakt4 #dej ,in die voorwaarden nu1 vindt men onder anderen vermeld1 dat het ,baljuw- en ,dijkgraafschap van ,zuid-,holland aan de gravinne als leengoed werd afgestaan2 ,oudewater werd er ingelijks onder begrepen1 wijl er in die acte voorkwam1 dat de ,landen voor vijf achtereenvolgende jaren1 door de ,hertogen van ,brabant en ,beijeren in het gemeen zouden geregeerd worden1 en dat de ,schouten en ,geregten in de steden1 alsmede de ,baljuwen en andere ambtslieden1 door hen gezamelijk zouden worden aangesteld4 ,zij behoefden echter aan de gravinne alleen den eed te doen1 doch met dien verstande1 dat zij insgelijks den hertog van ,beijeren1 onder ,jan en ,jacoba1 beide gehoorzaamheid moesten beloven4 ,jan van ,beijeren schond echter spoedig dit verdrag1 en na verloop van eenigen tijd1 werd hij dan ook in een aantal steden1 als ,ruwaard en oir of erfgenaam aangenomen4 ,inmiddels1 waren ,jan van ,brabant en zijne echtgenoot naar ,brabant gereisd1 alwaar hunne tegenwoordigheid vereischt werd4 ,van die gelegenheid nu1 maakte ,jan van ,beijeren gebruik1 om zich meer gezag aan te matigen1 dan hem toekwam4 ,op eigen gezag1 zoo vermeldt ,wagenaar1 ging hij nu de ,kabellaauwsch gezinden1 aan wie hij zijne bevordering te danken had1 in de regering der steden op het kussen brengen1 en zoo vinden wij dan ook bij van ,kinschot vermeld1 dat hij in het jaar #adbj1 ,treneijs ,pietersoon in ,oudewater tot ,schout benoemde1 #dea die hoogstwaarschijnlijk tot dien genoemden aanhang1 en van zijne vrienden was4 ,hoe wel ,jan van ,beijeren in een ander stuk van #adba1 ,jan van ,brabant noemt zijnen lieven ,neve zoo kunnen wij die zoete woordjes niet te veel vertrouwen1 immers in het jaar #adba stelde hij te ,oudewater weder1 dat zeer op de zijde van ,jacoba was1 drie kapiteins aan van zijnen aanhang4 #deb ,om onze schets naar behooren te vervolgen1 moeten wij nu een tweetal jaren teruggaan en zien1 wat er inmiddels voorviel4 ,het was ten jare #adai1 dat ,jan van ,beijeren met de ,stichtschen in onmin geraakte1 en alras vernamen de ,utrechtenaren de tijding1 dat ,jan van ,beijeren1 met hertog ,reinoud van ,gelder een verbond gemaakt had1 om in het ,sticht te vallen en onder anderen ,amersfoort en ,montfoort in te nemen4 #dec ,was het nu ten gevolge van die overeenkomst1 of was het de oude wrok tegen de ,montfoortenaars dat die van ,oudewater in het volgende jaar #adbj gretig de gelegenheid1--echter eene noodlottige gelegenheid--te baat namen om zich te wreken1 of waren de ingezetenen beneden ,schoonhoven tot aan ,oudewater toen reeds door het ,sticht onder brandschatting gebragt1 daar wij toch in de geschiedenis zien1 dat zulks in #adbj plaats had1 wij weten het niet1 doch waar is het1 dat wij van het volgende heete gevecht in dit jaar vinden gewag gemaakt4 ,in den aanvang van #adbj gingen de oneenigheden tusschen ,utrecht en den slinkschen ,jan van ,beijeren tot dadelijken krijg over1 en ,montfoort koos de partij van den ,bisschop4 ,in dezen oorlog1 maakte een van des ,burchtgraven verwanten1 ,heer ,lodewijk van ,montfoort1 zich door een wakker wapenfeit vermaard4 ,bij een inval van die van ,oudewater in 't ,sticht1 trok ,lodewijk in der haast te ,montfoort zoo vele manschappen zamen1 als er uit de verdedigers van slot en stad gemist konden worden1 en voerde deze luttele bende1 alleen uit voetknechten bestaande1 den vijand tegen1 en1 zegt de ,bisschoppelijke kronijkschrijver van der ,beke1 toen heer ,lodewijk met de zijnen hen ontmoette1 gedroeg hij zich als een onvertsaagd ridder1 die den moed van een leeuw bezat en reed op den vijand in1 en zijne voetknechten1 deden als heerlijke stoute mannen1 en streden vromelijk nevens hem4 ,ook de vijanden weerden zich mannelijk en stout1 als of zij jonkers waren1 en zoo werd er niettegenstaande het getal volks aan beide zijden slechts klein was1 kloek en wakker gestreden2 want elk wilde gaarne het veld behouden2 maar die van ,oudewater moesten 't eindelijk opgeven en ruimden met een verlies van omstreeks #gj man aan dooden of gevangenen het veld2 terwijl de ,montfoorters in triumf met den buit binnen hunne stad keerden1 ende danckten ,gode ende ,sint ,martijn1 dat si met sulcker eeren ende met sulcker gewin gedaen waren4 #ded ,noodlottig1 wij zeiden het reeds1 was dit bloedig gevecht voor ,oudewater1 maar indien wij nagaan1 dat de ,bisschoppelijke ,kronijkschrijver van der ,beke getuigde dat die van ,oudewater zich mannelijk en stout geweerd hadden als waren zij ,jonkers1 dan moeten er van de zijden der ,montfoortenaars1 wier verlies niet wordt genoemd1 insgelijks in dit gevecht waarin kloek en wakker gestreden werd menigeen gevallen zijn4 ,inmiddels waren de stichtschen het met de ,hoekschen eens1 en gingen ,jan van ,beijeren beoorlogen1 doch ,oudewater hoewel hoekschgezind1 stond1 schijnt het te veel onder van ,beijeren1 om zich niet aan zijne zijde te scharen1 getuige daarvoor onderanderen1 de benoeming zijnentwege in dit jaar1 van den gemelden ,schout ,treneys ,pietersoon4 ,de bondgenooten tegen ,jan van ,beijeren waren niet gelukkig in hem te beoorlogen1 doch in hetzelfde jaar kwam er weder een vredesverdrag tusschen beide partijen tot stand4 ,terwijl dit echter gebeurde1 ging ,jan van ,beijeren zwanger van het voornemen1 den tragen en vadsigen ,jan van ,brabant1 echtgenoot van ,jacoba1 met zijne mannen op te zoeken1 en spoedig werd dan ook dit voornemen ten uitvoer gebragt1 ten schade van ,jacoba4 ,door een en ander werden niet alleen de ingezetenen van ,brabant1 maar ook ,jacoba afkeerig van ,jan van ,brabant1 en weldra was eene echtscheiding het gevolg er van4 ,spoedig echter 7in #adbb7 huwde ,jacoba ten derde male met ,humfreij1 hertog van ,glochester en ook hij noemde zich alras ,grave van ,henegouwen1 van ,holland1 ,zeeland1 enz4 enz4 en terwijl wij nu1 nevens ,jan van ,beijeren den hertog van ,glochester aantreffen1 begint zich ook ,philips1 hertog van ,beijeren als vermoedelijken opvolger in het beheer dezer graafschappen aan te merken4 ,inmiddels werd de gravinne1 in #adbd bij afwezigheid van ,glochester1 te ,bergen gevangen genomen en naar ,gent gevoerd4 ,zij wist echter hare wachters in manskleederen te verschalken en te ontvlugten1 en drie dagen daarna te ,woudrichem zijnde1 werd zij door heer ,jan van ,viane naar ,oudewater1 ,schoonhoven en ,gouda gevoerd en in die steden1 waarin zij den meesten aanhang had1 werd zij terstond als ,gravinne erkend4 #dee ,nu begonnen er weder spoedig andere onheilen voor de gravinne te naken1 en wel ten gevolge van den dood van hertog ,jan van ,beijeren in het jaar #adbe4 ,hij toch had zijn regt op deze graafschappen bij uitersten wille aan ,philips1 hertog van ,bourgondie1 afgestaan1 en nu maakte deze zich weldra gereed1 om hetgeen hem afgestaan was1 door kracht van wapenen te nemen1 en zelfs werd hij door ,jan van ,brabant de tweede echtgenoot van ,jacoba1 tot ,ruwaart over deze gewesten benoemd4 ,nu wist de hertog van ,brabant spoedig te weeg te brengen1 dat de ,edelen en steden1 die ,jan van ,beijeren erkend hadden1 hem alras tot wettigen grave huldigden1 zonder1 dat er bij die gelegenheid van ,jacoba en haar goed regt op de ,landen1 een woord gerept werd4 ,doch1 mogten de meeste niet meer aan de ongelukkige gravinne denken1 zoo had zij in haren tegenspoed toch den troost1 dat ,oudewater1 nevens ,gouda en ,schoonhoven1 aan hare zijde bleven4 ,in de tijden1 dat een en ander aldus voorviel1 was ,jac4 van ,gaasbeek door ,jacoba's tegenpartij tot stedehouder over ,holland benoemd4 ,spoedig waren nu de vijandelijkheden tot een werkdadigen oorlog overgegaan1 wordende kort hierop het beleg voor ,schoonhoven geslagen4 ,jacoba1 beducht voor ,gouda1 waar zij zich meest ophield1 had den ,i,jsseldijk doen doorsteken1 en schier al het land onder water gezet1 waardoor de stad van die zijde gedekt was1 doch aldra vernam zij1 dat men zich gereed maakte1 om de stad van de ,rijnzijde te naderen4 ,met die zijde toch1 had zij niet als met het beneden eind te werk kunnen gaan1 immers dan had zij niet alleen de gemeenschap met ,oudewater afgesneden1 maar ook met het ,sticht1 waarmede zij ne lijn trok4 ,met hare getrouwe steden en de ,stichtschen1 besloot zij nu den naderenden vijand te gemoet te trekken1 en alras kwam het nu in het jaar #adbe #def tot een gevecht bij ,alphen4 ,die van ,gouda1 ,schoonhoven en ,oudewater vielen hen nu onvoorziens op het lijf1 #deg schoon zij minder in getal waren4 ,zij bekwamen de overwinning1 en bragten nevens vele gevangenen1 de vaandels van ,haarlem1 ,leiden en ,amsterdam1 in vreugde en gejuich binnen ,gouda4 ,niet zoo gelukkig was de ,hoeksche partij in ,zeeland1 waar de troepen der ,gravin met hulp van die uit ,engeland1 in #adbf een gevecht bij ,brouwershaven verloren4 ,na die nederlaag1 toog vrouwe ,jacoba met haar leger tot voor ,haarlem en ook bij dien veldtogt1 werd de banier van ,oudewater aan hare zijde niet gemist2 #deh maar ook in dit beleg1 keerde zich de krijgskans tegen de ,gravinne1 die nu bijna de eenen ramp na de anderen trof4 ,nog waren de drie meergemelde steden1 ,jacoba getrouw #dei1 toen zij zich in de grootste benaauwdheid te ,gouda ophield1 en haar huwelijk met ,glocester te dien tijde ontbonden werd2 niettemin schepte zij weder eenigen moed1 door den dood van hertog ,jan van ,brabant in #adbg3 doch wat baatte het8 ,nadat immers der ,hoekschen vloot bij ,wieringen bijna vernield werd1 trok ,philips in de lente des jaars #adbh met een leger op ,gouda aan1 waarin zij zich in bangen nood bevond4 ,in dien toestand durfde ,jacoba het beleg niet afwachten1 maar besloot met ,philips in onderhandeling te treden2 dit geschiedde1 en men verzoende zich2 maar men begrijpt ligtelijk1 dat de voorwaarden niet ten gunste voor de ongelukkige ,gravinne uitvielen4 ,die voorwaarden echter te vermelden1 zou ons buiten het bestek voeren1 wij willen den lezer alleen herinneren1 dat er onder anderen besloten werd1 dat de gravin niet zonder toestemming van ,philips weder in den echt mogt treden1 dat ,philips de ,regering van ,holland bleef behouden onder den titel van ,ruwaard en ,oir1 en dat de ongelukkige ,jacoba slechts den 7hollen7 titel van gravinne mogt behouden4 ,voorts zouden hare drie getrouwe steden1 niet achtervolgd worden1 ofschoon zij tot dus ver tegen den ,hertog geweest waren4 enz4 ,nog in dit jaar trok de gravinne met den hertog door ,holland en ,zeeland1 hem alom tot ,ruwaard1 regter en ,oir of wel erfgenaam der ,landen doende huldigen4 #dfj ,slechts #g weken na het verzoenen met de betreurenswaardige gravin1 kwam ,philips1 wiens voorganger de regering der steden buiten tijds1 tegen aandruischen hunner privilegien veranderd had1 in een acte omtrent ,oudewater voor als ,ruwaard4 ,wij laten den inhoud van deze acte volgen1 als niet van belang ontbloot zijnde3 ,philips1 by der ,genaden ,gods ,hertoge van ,bergoenjen1 ,graef van ,vlaenderen1 van ,artoys en van ,bourgoenjen1 ,palentyn1 ,heere van ,salins en van ,mechelen1 ,ruwaert over die ,landen van ,henegouwen1 van ,holland1 van ,zeeland1 ende van ,vriesland1 doen kont allen luyden1 7want die goede luyden van den ,gerechte der ,stede van ,oudewater aen ons gekomen zyn klagende7 dat wy dat ,gerechte aldaer wonende doen versetten alsoo zy vernomen hebben1 't welck is t' alsoo geschiet wesen souden tegen haer ,hantvesten ende oude ,herkoomen1 by de welcke men niet geplagen en heeft dat voorsz3 recht te versetten maer een werve 's jaers alsoo wy seggen1 ons ootmoedelicken bidden dat wy ons dies verdragen1 ende hem in haren voorsz3 ,handtvesten ende ,herkomen houden wouden1 die wy hem geconfirmeert hadden2 ,soo is 't dat wy om des besten wille belast hebben sommige onse ,raetsluyden dat voorsz3 ,gerechte te versetten1 die aldaer in blyven1 ende dat voorsz3 ,gerecht voeren sullen1 tot die tyt toe dat men gewoonlick is van outs te vermaecken1 ende dan sullen weder andere daer in geset worden ende blyven1 na haren ,handtvesten die sy vermeten daer of te hebben1 geconsenteert hebben ende consenteren mits desen ,brieve1 dat die versettinge nu alsoo geschieden sal van de ,gerechte voorsz3 deszelver ,stede geen hinder1 prejuditie1 ofte achterdeel en drage1 noch en zy tegen haer voorsz3 ,hantvesten1 noch dat wy daerom eenich nieu recht verkregen hebben1 om die ,stede voorsz3 maer dat zy daer af alzoo geheel in zyn ende blyven1 ende wy in onse heerlyckheyt1 alsoo wy ende zy tot hier toe geweest hebben3 ende des 't oirkonde soo hebben wy desen ,zegel aen desen ,brief doen hangen4 ,gegeven in onsen ,stede van ,dordrecht1 op den vyftienden dach van ,augusto1 in 't ,jaer ons ,heeren ,duysent vier hondert acht en twintich4 ,inmiddels werd ,frank van ,borselen tot stadhouder over ,holland en ,zeeland benoemd1 en ,philips1 de zaken aldus naar zijn zin in orde gebragt hebbende1 vestigde zich in ,brabant4 ,het was echter omtrent dezen tijd1 dat de bekende scheuring in het ,sticht plaats had met bisschop ,zweder van ,culenburg en ,rudolph van ,diephold en dat de religieuse zusters ,oudewater moesten ontruimen en de vlugt naar elders nemen4 ,wij mogen1 noch willen in herhaling treden1 omtrent hetgeen wij vroeger 7van pag4 #bbe tot pag4 #bdi7 daarvan ter neder schreven1 genoeg zij het1 dat wij in dit hoofdstuk1 in den geleidelijken loop der gebeurtenissen er naar verwezen hebben4 ,wij treden een paar jaren verder op historisch gebied4 ,reeds in #adcj had ,philips zich in ,holland1 ,zeeland en ,west ,vriesland als grave weten te doen huldigen #dfa1 toen er weder iets gebeurde1 waardoor in dat jaar zijne aanzienlijke magt weder met meerder regt bevestigd werd4 ,zoo als men weet1 mogt ,jacoba ingevolge het verbond in #adbh1 niet dan met toestemming van de ,staten1 hare moeder en ,philips1 weder in het huwelijk treden1 en toch deed zij dit ten jare #adcc1 in het geheim met heer ,frank van ,borselen1 en volgens meerdere voorwaarden1 waren nu hare onderzaten van alle gehoorzaamheid aan de gravin bevrijd4--,men begrijpt ligtelijk1 dat ,philips van die gelegenheid partij trok1 en de zoo gewenschte afstand ten zijnen behoeve volgde weldra1 bedingende ,jacoba alleenlijk voor zich1 de heerlijkheden ,voorne1 ,zuid-,beveland1 en ,tholen1 benevens de tollen van ,holland en ,zeeland gedurende haar leven4 ,stierf ,philips echter vr haar1 dan was besloten1 dat zij weder in het bezit harer graafschappen treden zoude2 maar zij overleefde hem niet1 daar zij aan eene teringziekte in het jaar #adcf overleed4-- ,de ongelukkige1 zij had ondervonden1 dat niet altijd een vorsten kroon geluk aanbrengt6 ,toen nu de gravin afstand van hare graafschappen gedaan had1 ging de regering ook in het huis van ,bourgondi over1 doch al spoedig ondervond men1 wat het inhad door den magtigen ,philips geregeerd te worden4 ,het lust ons niet1 dit alles ter neder te schrijven1 genoeg zij het te vermelden1 dat de landzaten al spoedig genoodzaakt werden deel te nemen1 aan uitheemsche oorlogen1 iets dat het reeds zoolang geschokte graafschap weinig verademing bezorgde1 en ofschoon wij die van ,oudewater niet voor #adch genoemd vinden1 als er aan deel nemende1 zoo is het toch bijna ongetwijfeld1 dat zij er niet gemist zullen zijn4 ,omtrent dezen tijd1 was het hansee verbond opgerigt1 en onze landslieden begonnen nu sterker1 dan voorheen1 op de ,oost-,zee handel te drijven4--,der oostersche koopsteden1 gewoon die vaart alleen te hebben1 verdroot dit zeer1 en al spoedig waren vijandelijkheden van beide zijden het gevolg4 ,de zes ,wendische steden1 besloten weldra den landslieden den oorlog aan te doen1 versterkt door een verdrag dat zij sloten met den ,hertog van ,holstein en1 dat het hen ernst was1 blijkt uit het feit1 dat zij in #adcg een grooten roof op de ,hollandsche en ,zeeuwsche schepen behaalden1 de vaartuigen in den grond boorden1 en het bootsvolk gevangen namen4 ,duurte en oproer vertoonde zich nu alras in onze gewesten en nadat men vruchteloos op schadeloosstelling had aangedrongen1 begon men het moede te worden1 er moest wraak worden genomen6 ,er werd eene algemeene dagvaart beschreven1 en men nam op naam van ,philips een besluit1 om alle groote schepen1 binnen #ad dagen op te takelen1 en in staat te stellen om zee te kiezen1 een iegelijk moest terstond zijn harnasche bereijden en bereijd houde om altijd bereijt te zijn en ten oorlog uit te trekken waar hij vereischt zoude worden--voorts moesten er met den meesten spoed op stapel gezet en afgetimmerd worden omtrent #hj ,baardsen zijnde een soort van oorlogschepen1 en bijna geen stad of dorp die geen bevel kreeg daaraan bij te dragen en zoo moest dan ook ,oudewater zorg dragen in tijds eene zoodanige ,baerdse in gereedheid te hebben4 #dfb ,menige roof werd nu1 na dat een en ander in gereedheid was gebragt1 gepleegd2 en z groot was de overmoed en dapperheid der onzen1 dat men in het jaar #addj eene groote ,oostersche vloot nam1 die met zout derwaarts keerde4 ,soms echter keerde ook de krijgskans1 en men begon van beide zijden naar den vrede te haken1 van dat gevolg1 dat men in #adda met deze ,wendische steden een bestand sloot1 met den hertog van ,holstein verzoende1 enz41 enz4 ,intusschen begonnen de ,hoeksche- en ,kabellaauwsche twisten1 na verloop van een paar jaren1 met meer hevigheid dan ooit te woeden1 zoodat in verschillende steden groote oproeren ontstonden1 die soms zeer hoog liepen1 en niet zelden dan slechts met moeite door geestelijken en wereldlijken magt konden beteugeld worden4 ,oudewater moet echter vrij rustig geweest zijn1 maar ,philips had ook aan ,schout1 ,burgemeesteren en ,raden van ,oudewater geschreven1 dat zij op een en ander een zeer waakzaam oog zouden houden4 ,in het jaar #adde werd dit gebod weder herhaald overmits der beroeringe ende opheven wille in onsen lande van ,holland wesende en tevens beval de ,grave er bij1 dat indien de poorters van ,i,jsselstein het in hunne gemeente te kwaad kregen door de troebele tijden1 dat die van ,oudewater dan1 het zij bij dag of nacht1 hen de poorten zouden ontsluiten opdat zij aldus met lijf en goed er des te veiliger zouden kunnen zijn4 ,de sluwe ,philips wist echter redenen genoeg voor dit gunstbetoon te vinden1 immers1 aan het slot van dit bevel meldt hij1 dat zoo het geviel1 dat die van ,i,jsselstein de wijke binnen ,oudewater zochten1 dat men dan in ,oudewater beter in staat was de stad te bewaren1 om het grootere getal weerbaren1 dat er zich alsdan in zou ophouden4 ,het is ons echter niet gebleken1 dat de poorters van ,i,jsselstein ooit van die vergunning hebben gebruik gemaakt4 ,het was omtrent dien tijd1 nadat de geschillen der partijen een weinig bedaard waren1 dat ,philips ernstig begon te denken om de erfenissen der georderde personen in den lande1 een weinig tegen te gaan4 ,reeds in #addf vinden wij zoodanige ordonnantie omtrent de georderden van ,oudewater als mede eene van ,anno #adef4 ,voorts beval de ,graaf in het jaar #adfc1 in aanmerking nemende de klagten der steden ,schoonhoven1 ,oudewater1 ,woerden1 ,weesp1 ,muiden en ,naarden over het vorderen van morgen geld in het ,sticht van ,utrecht gedaan1 dat die van ,holland in het ,sticht van ,utrecht gerfd zijnde1 niet verpligt waren aan die heffing te voldoen4 ,sedert dien tijd vind ik niets meer van ,philips omtrent ,oudewater vermeld1 hij stierf dan ook weinig tijds daarna1 namelijk in het jaar #adfg en nog in dat jaar1 werd hij in de regering door zijn zoon ,karel den ,stoute opgevolgd1 die in het jaar #adfh door de ,hollandsche steden waaronder ook ,oudewater als graaf werd erkend4 #dfc ,hij was van een zeer oorlogzuchtigen aard1 perste de go gemeenten vele opbrengsten af en onder zijne regering ontstond er in menige stad oproer1 dat hij echter meest ten zijnen voordeele wist te dempen4 ,zijn geheele regering was bijna aan oorlog voeren1 zoo wel in het binnen- als in het buitenland1 gewijd1 dat dan ook waarschijnlijk als de reden moet worden aangemerkt1 dat wij niet n bescheide of iets dergelijks1 van hem omtrent ,oudewater aantreffen4 ,hij sneuvelde in den slag bij ,nancy ten jare #adgg1 nalatende eene dochter ,maria genaamd1 die hem nog in genoemd jaar in de regering opvolgde4 ,ook hare regering kenmerkte zich door oorlog van buiten en tweespalt van binnen4 ,in ,holland toch1 was alras het vuur van oneenigheid tusschen de ,hoekschen en ,kabellaauwschen weder hevig aan het branden4 ,de zware lasten1 die men nog te dragen had1 bragten verscheidene steden aan het morren2 sommige eischten van de overheid rekening van hare inkomsten en stonden er zoo sterk op1 dat de vroedschappen1 die meest allen ,kabellaauwschgezind waren1 allengskens de steden uitweken1 en alras door ,hoekschen vervangen werden4 #dfd ,dit toch gebeurde onder anderen te ,gouda1 ,schoonhoven en elders en zoo ook spoedig in ,oudewater4 ,van ,berkum1 in zijne beschrijving van ,schoonhoven maakt over een en ander aldus gewag3 als ,gerrit van ,poelgeeste in de slotvoogdij van ,schoonhoven hersteld was1 stond de gemeente te ,schoonhoven onder dien ,hoekschgezinde op1 en eischte rekening van stadsgoederen1 en als de ,cabellauwsche bestierders1 dit niet wilden en konden1 gingen zij heimelijk de stad uit1 waardoor hunne plaatsen met ,hoekschgezinden vervuld wierden4 ,de uitgewekene regenten1 gingen nu naar ,wolfaart van der ,veer1 stadhouder van ,holland1 verzoekende van hem1 in de stad in hunne bedieningen1 zonder ergens om gemoeid te worden1 hersteld te zijn1 doch er volgde niets op1 en ,schoonhoven bleef ,hoeksch1 en bragt met die van ,dordrecht en ter ,gouda even na paschen in het jaar #adgi1 ,oudewater insgelijks aan die zijde4 #dfe ,zien wij nu eerst eens wat er inmiddels op ander gebied voorviel4 ,ongeveer twee jaren geleden1 was vrouwe ,maria1 reeds in het huwelijk getreden1 met ,aartshertog ,maximiliaan van ,oostenrijk doch eerst in de lente des jaars #adgh deed hij als kerkelijke voogd en momboir van vrouwe ,maria1 den eed aan de bijzondere steden in dezen landen1 wordende aan hem in diezelfde hoedanigheid den eed van getrouwheid door de staten gedaan1 #dff en spoedig 7den #f ,april #adgh7 werd dan ook ,oudewater door ,maximiliaan in al zijne privilegien bevestigd1 zooals onder de gravelijke regering dezer gewesten gebruikelijk was4 ,nu begonnen de troebelen van ,hoekschen ,kabellaauwsch1 door ons op de vorige pagina ter neder geschreven1 zich te vertoonen1 en onder de oproerige steden die zich weder aan de ,hoeksche zijde geschaard hadden1 troffen wij ook ,oudewater aan1 #dfg niettegenstaande ,gouda en ,schoonhoven met loosheden de stad aan hare zijde gekregen hadden4 #dfh ,weldra kregen nu de ,hoekschen1 die natuurlijk tegenstrevers van ,maximiliaan waren1 verbazenden aanhang4 ,verscheidene steden waren van die partij1 en zoo stout werden zij1 dat ,leiden waaruit zij verdreven waren1 in #adha door hen bij verrassing ingenomen werd4 ,doch ook hunne tegenpartijders zaten niet stil1 zooals ligtelijk te begrijpen is1 alhoewel het ten vorige jare vruchteloos beproefd was1 ,oudewater weder aan de ,kabellaauwsche zijde te brengen2 immers wij maken die gevolgtrekking indien wij lezen1 dat bij het vertrek van ,maximiliaan uit ,holland1 hij zijn stadhouder ,joost van ,lalaing beval1 de ruste in de steden te herstellen1 dat hem echter nergens gelukte dan te ,hoorn en te ,gouda4 #dfi ,in #adha kwam men er echter niet zoo gelukkig in ,oudewater af4 ,eerst werd het hoekschgezinde ,dordrecht ingenomen1 en daarna vielen ook ,schoonhoven en ,oudewater weder in de magt der ,kabellaauwschen4 ,tot het innemen van ,oudewater1 had ,gerrit ,uitenbroek1 ,schout dier stede eertijds veel toegebragt1 maar hij werd er dan ook sedert met ballingschap en verbeurd verklaring zijner goederen voor gestraft4 #dgj ,men begrijpt ligtelijk1 dat ,maximiliaan de ,kabellaauwschen aan de regering stelde1 en zoo als het een ,vorst betaamt1 ging hij zelve eenige wederspannige steden bezoeken4 ,zoo toog hij onderen anderen naar ,dordrecht1 ,gouda1 ,oudewater en ,schoonhoven1 alwaar hij de verandering door de ,kabellaauwschen gemaakt1 bekrachtigde #dga en aldra onderwierp ook ,leiden zich aan den ,grave4 ,nadat de zaken nu aldus door ,maximiliaan in orde gebragt waren1 was hij weldra met het ,sticht in oorlog gewikkeld1 en voor het op de ,stichtsche grenzen liggende ,oudewater was die krijg alles behalve rustig1 gelijk wij zullen zien4 ,wij moeten echter eerst de reden tot dien oorlog een weinig ontwikkelen4 ,de stad ,utrecht1 alhoewel zelve inwendig verdeeld omtrent haren ,bisschop ,david van ,bourgondi1 die de stad had moeten ruimen1 was in deze tijden nu de eenigste toevlugt der hoeksche ballingen1 en de ,utrechtschen1 die onder ,reijer van ,broekhuisen ,leiden hadden helpen bemagtigen1 waren niet zonder buit naar ,utrecht gekeerd4 ,dit1 doch vooral het aanhouden der ,hoekschen1 had ,maximiliaan doen besluiten1 tot het aanslaan der ,utrechtsche goederen1 die onder zijn gebied bevonden werden1 zelfs werden die van ,utrecht alomme in ,holland vast gehouden1 willende ,maximiliaan hen niet ontslaan1 ten ware men den ijverig hoekschgezinden ,burggrave van ,montfoort en de hoeksche ballingen uit ,utrecht deed vertrekken1 dit geschiedde echter niet1 en uit die tweedragt1 rees in het jaar #adha1 de voornoemde krijg1 die drie jaren duurde4--,men zeide in ,holland wel1 dat die oorlog gevoerd werd1 om ,bisschop ,david tegen de wederspannige ,utrechtenaren te verdedigen1 doch de ware oorzaak was het verblijf der hoeksche ballingen in de stad4 #dgb ,wel poogde ,utrecht een verdrag tot stand te krijgen1 doch vruchteloos1 ,maximiliaan vorderde1 dat men den ,bisschop geheel en al onderdanigheid zoude bewijzen1 en de vreemde knechten uit de stad zou doen vertrekken1 en dit gelukte hem niet4 #dgc ,naarden werd nu door de ,stichtschen verwoest en ,jutphaas door de ,hollanders verbrand1 die tevens het beleg voor het ,blokhuis op de ,vaart sloegen1 zij leden er echter eene geduchte nederlaag1 vele vonden er den dood1 en sommige liepen alle dat zij mochten1 na ,schoonhoven1 na ,oudewater1 na ,i,jsselstein en na ,woerden1 niemant en sach na den anderen om4 #dgd ,nadat de vlugtelingen aldus eene veilige schuilplaats1 in de goede ,hollandsche steden gevonden hadden1 werd er in het ,sticht veel verwoesting door de ,hollanders uit wederwraak aangerigt1 en uit voorzorg tegen iederen onverhoedschen overval1 werden er in den winter van het jaar #adha groote garnizoenen gelegd binnen ,i,jsselstein1 ,oudewater en ,woerden1 en ook ,weesp werd van meerder krijgsvolk voorzien4 #dge ,in het volgende jaar1 werd er te ,schoonhoven eene dagvaart gehouden1 tusschen den ,stadhouder en de ,hollandsche steden ter eenre1 en ,utrecht ter andere zijde1 doch men scheidde vruchteloos en de wederzijdsche vijandelijkheden gingen even hevig haren gang4 #dgf ,midderwijl overleed in #adhb1 de geprezene vrouwe ,maria1 gravinne van ,holland1 en haar eenige zoon ,philips1 een kind van vier jaren1 was haar opvolger onder den titel van ,philips den ,,ii1 en ,maximiliaan zijnen vader1 ontving al spoedig als voogd en ,ruwaart den eed van getrouwheid der ,hollanders4 ,na dit vermeld te hebben1 willen wij ,oudewater en omtrek verder hun rol in den stichtschen oorlog zien afspelen4 ,noodwendig moeten wij met den aanslag op ,dordrecht in #adhb beginnen4 ,de ,burggrave van ,montfoort dan1 had in genoemd jaar een aanslag ondernomen op ,dordrecht1 waar binnen hij heimelijk verstand houding hield1 #dgg en zoo geschiedde het dan1 dat sy hen hebben voorzien van schepen groot en cleyn1 daer sy volck van wapenen in setten daer ,capiteynen of waren1 heer ,willem van ,wachtendone en ,adriaen van ,naeldwyck1 en waren wel viij ,c sterck en wel ghewapent1 en zyn die ,leeke neder ghevaren1 ende quamen op eenen saterdach voor ,dordrecht en alsoo dat ghetye ghegaen was en mochten in sy die stede niet comen1 en voeren die ,mase op tot voorby ,vloerdinghen4 ,dit hadden die ,hollanders schier vernomen en souden hen bevochten hebben1 en had dit tegen den nacht niet gegaen1 nochtans waecten sy alle den nacht en waren in roere1 ende vele van die schepen voeren na ,zeeland ende dardere keerden weder1 ende grepen eenen moet en traden opten ,i,jseldyck ende gingen nader ,gouda toe1 ende daer stont een blockhuys opten dyck1 dat sy an brande staken1 ende gingen voorby1 dat sy maer n man verloren ende sy worde van die van der ,gouda achtervolgt1 maer sy en deden hen niet1 ende ghenakende die stede van ,oudewater quamen hen te ghemoet die knechten1 en een deel poorters van der stede1 ende sy hadden een scharpe mangelenghe te samen1 en sloegen deen den anderen vast volck af1 maer die van ,oudewater hadden tmeeste verlies van hare poorteren1 die veel geslagen worden1 en van daer quamen sy voor die van ,i,jsselsteyn daer sy ooc een gevecht mede hadden1 en quamen dus met grooter avontueren weder binnen de stad van ,utrecht4 #dgh ,wij zien dus dat de ,hollandsche steden die zij voorbij trokken en met name ,oudewater zich dapper gekweten hadden1 en welligt hadden die van ,utrecht nooit hunne stad weder gezien1 zoo niet de ,schouten van eenige ,zuid-,holl4 dorpen zich hadden laten overhalen1 den landslieden diets makende1 dat het ,hollanders waren die een aanslag op ,utrecht voorhadden4 ,dit verraad moesten zij echter later met het leven boeten4 #dgi ,na dien tijd vinden wij in eenige jaren niet onmiddelijk van ,oudewater gewag gemaakt1 maar wel dreunde de bodem van het losbranden des geschuts in den omtrek1 wel zullen die van ,oudewater deel hebben genomen in de wisselende oorlogskansen1 en hebben mede gedadingd in de gehouden dagvaarten4 ,doch onze orde van zaken vordert1 dat wij vlugtig nagaan wat er inmiddels voorviel1 ten einde op de hoogte te zijn1 als wij over eenige weinige jaren ,oudewater weer in de geschiedrollen vermeld vinden4 ,het was mede in dit jaar #adhb1 dat de ,stadhouder van ,lalaing1 de sloten van ,harmelen en de ,haar bemagtigde4 ,die twee sterkten nu1 behoorden toen ter tijde aan de heeren ,gijsbrecht en ,dirk van ,zuylen1 die groote partijen des ,bisschops waren4 ,de ,utrechtenaren integendeel1 poogden ,i,jsselstein te bemagtigen1 doch vruchteloos1 en de ,hollanders namen zelfs kort hierna1 bijgestaan door eenige magt van ,bisschop ,david1 weder het ,blokhuis op de ,vaart terug1 dat kort daarna ten gronde toe1 werd geslecht4 ,zoo het schijnt1 trotsch op hunne overwinningen1 belegerden de ,hollanders in #adhc ook ,montfoort1 eveneens met het voornemen1 dit ten gronde toe af te breken1 doch dit mislukte hen2 immers1 men brak het beleg weder spoedig op4 ,nu was het de beurt voor ,utrecht zelve4 ,nog in dit jaar werd het belegerd1 onder aanvoering van ,maximiliaan1 en weldra ging de stad bij verdrag over4 ,de ,graaf deed zijne intrede binnen ,utrecht met grooten luister1 en de ,bisschop die gevangelijk naar ,amersfoort was gevoerd1 werd na het bemagtigen der stad in zijn regt hersteld4 ,dus was het einde van dien bloedigen ,utrechtschen oorlog1 waarin ook de stede ,oudewater zijn treurig en veel bewogen drama had afgespeeld4 ,maximiliaan intusschen1 kreeg in #adhh1 in de ,zuidelijke ,nederlanden1 weder veel te doen met menigen opstand zijner onderdanen1 en die tweespalt bragt de ,hollandsche ,hoekschen op de gedachten1 daarvan zooveel mogelijk partij te trekken4 #dhj ,bij het vlugtig nagaan der gebeurtenissen door die partij nu aangewend1 zullen wij in het volgend jaar de stad onzer beschrijving weder aantreffen4 ,jonkheer ,frans van ,brederode1 tot hunnen aanvoerder benoemd zijnde1 bemagtigde nog in #adhh ,rotterdam4 ,nadat zij aldus vasten voet herkregen hadden1 ondernamen zij hunne strooptogten1 tot voor de poorten der steden4 ,nog in dit jaar sloegen zij voorts het beleg voor ,schoonhoven1 doch met verlies van meer dan #bjj man1 oorlogswerktuigen en schepen1 weken zij naar ,rotterdam terug4 #dha ,tevens bemagtigde ,jan1 ,burchtgrave van ,montfoort1 het slot te ,woerden1 van waar hij den ,hollanders veel schade deed met strooptogten1 en het vorderen van brandschattingen van de naaste dorpen1 heerenhuizen en landbouwerswoningen4--,de omtrek van ,oudewater had een zeer lastigen nabuur in den ,burchtgrave1 en de plattelands-bewoners vooral1 hadden veel van hem te lijden4 #dhb ,z naderde het jaar #adhi--,maximiliaan was nu sedert de wederspannigheid der ,hoekschen1 zelf naar deze gewesten gereisd1 om hunnen overmoed te beteugelen1 en noodigde alle ,kabellaauwsche steden uit1 waaronder dus ook ,oudewater1 tot het beteugelen der hoeksche woelingen4 ,het eerst moest nu ,rotterdam weder aan zijne zijde gebragt worden1 en men sloeg er dan ook spoedig het beleg voor4 ,jonkheer ,frans1 integendeel poogde ,schiedam te verrassen1 dat hem echter niet gelukte4 ,meer voorspoedig waren hunne wapens in het dorp ,overschie1 dat zij bemagtigden1 en met de stede ,geertruidenberg die zij overrompelden1 doch na nog een paar veroveringen1 die zij op den vijand behaalden1 leden zij nabij ,rotterdam eene geduchte nederlaag1 waarvan het gevolg was1 dat ,rotterdam weder overging4 ,tot dus ver schijnt het1 dat de ,burgtgraaf van ,montfoort niets dan het land had afgestroopt1 doch nu wilde hij ook steden bemagtigen4 ,eerst poogde hij in het begin van ,october #adhi1 ,naarden in te nemen1 doch het mislukte hem4 ,hetzij hij nu toornig was1 over die teleurstelling1 of1 dat hij dacht1 dat men te ,oudewater niet zoo op zijne hoede zoude zijn1 dit meldt de geschiedenis niet1 doch wel1 dat hij nog in dezelfde maand ,october met zijne veldteekenen en hoeksche benden voor ,oudewater verscheen1 doch z vriendelijk werd hij ontvangen1 dat hij genoodzaakt werd naar zijne schuilhoeken terug te trekken1 en zich vergenoegen moest1 den toren van buiten de stad gezien te hebben4 #dhc ,de opmerkzame lezer begrijpt ligtelijk1 dat die gestadige binnenlandsche twisten voor de kleine steden1 ook nog uit een ander oogpunt1 dan bloedvergieten1 nadeelig werkten2 namelijk voor den handel1 te meer voor een stedeke als ,oudewater1 dat met zijne kleine schepen bijna nergens vermogt te varen1 ingesloten als het naar de bovenzijde was1 door ,montfoort en ,woerden en beducht als men dus moest zijn1 voor de strooperijen van den vijandelijken nabuur4 ,gelukkig dus1 dat men nu met geweld1 die twee ,hoeksche steden onschadelijk ging maken4 ,in #adij dan1 werd ,montfoort belegerd1 en na grooten tegenstand1 die den ,hollanders geboden werd1 ging het bij verdrag over4 ,het spreekt van zelve1 dat de ,hollanders bij die gelegenheid1 voor hen voordeelige voorwaarden bedongen en ,holland en ,oudewater behoefden ingevolge dat verdrag1 niet meer voor ,jan van ,montfoort beducht te zijn1 wijl hij ook ,woerden had moeten afstaan4 ,nadat de ,hoekschen nu nog een paar jaren hun wankelend bestaan hadden voortgesleept1 mag men omtrent #adib1 het einde van den ,hoekschen en ,kabellaauwschen strijd aannemen1 die nu bijna #aej jaren geduurd had4 ,inmiddels had ,maximiliaan in het jaar #adid1 afstand gedaan van de regering dezer landen1 en nog in dit jaar werd zijn zoon ,philips den ,,ii1 als ,grave van ,holland en ,zeeland ingehuldigd4 ,het eerste1 dat wij van den jongen ,graaf vinden gewag gemaakt in de bescheiden van ,oudewater1 is in het jaar #adig1 als wanneer hij aan den ,heer ,jan van ,vliet1 octroy verleende1 om zijne gevangenen te mogen doen opsluiten binnen ,schoonhoven1 ,langerack1 ,liesveld en ,oudewater en het tweede is een octrooi van den jare #aeja1 voor de voetboogschutters van het ,st4 ,joris ,gild te ,oudewater4 ,wij hebben dit voor ,oudewater belangwekkende octrooi1 ter behoorlijke plaatse1 schrijvende over den ,st4 ,joris ,doelen reeds kenbaar gemaakt1 en het is dus onnoodig het nu te herhalen4 ,op ne uitdrukking er van1 moeten wij echter nog eens de aandacht vestigen1 omdat die ons leiden zal1 den stand van zaken in ons land eenigzins na te gaan1 waarin ook ,oudewater weder werd betrokken4 ,de ,hertog namelijk1 verleende aan de ,schutters eenige voorregten en spreekt tegelijker tijd van ,oudewater1 dat het legt op die frontieren van onsen landen van ,holland strekkende aan den gestichte van ,utrecht ende lande van ,gelre enz4 ,wij gaan nu over te vermelden1 waarom hij de uitdrukking ,gelre gebruikte4 ,van ouds her1 waren de ,hollanders met de ,gelderschen van tijd tot tijd in oorlogen gewikkeld geweest4 ,gedurende geruimen tijd echter1 hadden beide partijen zich rustig gehouden1 maar nu begonnen zij op het einde der #ae;de eeuw de vijandelijkheden op nieuw4 ,aan het hoofd der ,geldersche partij was ,karel van ,egmond gesteld1 tegen indruischen der regten van ,adolf van ,nassau1 die over dat gewest1 stadhouder voor den ,roomsch koning was4 ,men begrijpt ligtelijk1 dat de ,hollanders en ,gelderschen op wederzijds grondgebied1 veelvuldige strooptogten ondernamen4 ,in het jaar #adig nu1 kwam het wel tot een bestand1 doch in #adih1 begon de krijg wer op nieuw en na eenige veroveringen van en door ,maximiliaan1 werd er ten jare #adii weder een bestand tot wederopzeggings gesloten2 het zal nu duidelijk zijn1 waarom ,philips in genoemd octrooi1 zoo zinspeelt op dat hertogdom en waarom hij gedachtig is1 dat ,oudewater zoo veel van diverse oorlogen te lijden gehad had1 niet alleen van ,utrecht als oock van de voorsz4 lande van ,gelre4 ,terwijl wij ter loops aanstippen1 dat in het jaar #aejj1 ,philips een zoon te ,gent geboren werd1 die wij later onder den naam van ,karel den ,,ii #dhd zullen aantreffen1 keeren wij weder tot den ,gelderschen oorlog terug1 die in #aejj heviger dan te voren werd voortgezet4 ,na vele overwinningen1 die de ,hollanders in #aeje op hunne tegenpartij behaald hadden1 liet ,philips1 die nu gemakkelijk ,karel van ,egmond ten onder had kunnen brengen1 zich door hem verleiden tot een bestand van twee jaren4 ,die twee jaren overleefde ,philips echter niet2 hij overleed in het jaar #aejf te ,burgos in ,spanje1 en ,karel volgde hem in dit jaar op1 natuurlijk onder voogdijschap1 wijl hij nog geene #g jaren oud was4 ,de regering der landen1 werd aan zijn ,grootvader ,maximiliaan opgedragen1 die de waardigheid in #aejg weder overdroeg aan zijne dochter ,margaretha1 die als landvoogdesse erkend werd4 ,maar nog in #aejf1 had van ,egmond het voor den tijd van twee jaren gemaakte verdrag met ,philips verbroken1 nam spoedig eenige steden in en ontving zelfs fransche hulpbenden4 ,geen wonder dus1 dat men in #aejg voor een inval in ,holland beducht was1 en het geschiedde ook aldus4 ,karel had zijne legermagt in drien verdeeld en van dat gedeelte1 dat bij ,nijmegen lag1 hadden de ,hollanders het meeste te vreezen4 ,nadat hij nu in ,brabant vele veroveringen gemaakt had1 viel hij in ,holland4 ,men poogde ,oudewater te verrassen1 doch de bezetting en de poorters hielden zich dapper en ,oudewater werd niet genomen1 het mislukte schrijft ,wagenaar door de wakkerheid der poorteren4 #dhe ,niet overal echter werden zij zoo dapper onthaald1 immers ,bodegraven werd omtrent dien tijd door den vijand plat gebrand1 terwijl het slot te ,muiderberg en de stad ,weesp werden bemagtigd4 ,hevig was de strijd1 die nu in vele oorden van ons land voorviel4 ,in het jaar #aejh werd er een bestand voor #f weken gesloten1 doch na eenigen tijd stond men weder vijandig tegen elkander4 ,anno #adac sloot men een vierjarig bestand4 ,karel van ,gelre was echter van een te woeligen aard om zich stil te houden1 en aldra was hij weder in een oorlog gewikkeld in ,groningerland4 ,inmiddels had ,maximiliaan besloten1 zich van de voogdijschap over zijn kleinzoon te ontdoen1 en in het jaar #aeae aanvaardde de #ae;jarige ,karel ,,ii zelve de teugels van het bewind over deze landen1 wordende hij dan ook als grave gehuldigd4 ,het eerste feit1 dat ,wagenaar van den jongen graaf ter neder stelt is het volgende3 ,de schouw en de zorg der dijken in ,holland was1 van de tijden van ,willem de ,,ii toevertrouwd geweest aan dijkgraven en heemraden1 die uit de voornaamste ,ingelanden gekozen werden4 ,de jonge regent nu1 had zich voorgenomen verandering in de oude gewoonte te brengen1 zoo het heette1 om den slechten toestand waarin zich over het algemeen de waterkeeringen bevonden2 maar anderen zien er een bewijs in van het te veel bewustzijn zijns oppergezags4 ,hoe het zij1 de jonge graaf nu nam die gelegenheid waar1 om den ingelanden het opzigt over de dijken1 ten minsten voor een tijd geheel te ontnemen1 aanstellende tot opperopzigter eene van ,poirtiers van wien men niet wist1 dat hij een voet lands in deze gewesten bezat4 ,men begrijpt ligtelijk1 dat dit als eene inbreuk op de aloude vrijheden werd beschouwd1 en groote ontevredenheid verwekte4 ,onder de archieven nu1 die ,oudewater bezit1 vinden wij eene geauthentiseerde copij van den #ai ,maart #aeji1 behelzende een octrooi1 tot het voeren van een schouw op den ,hoogen ,dijk van ,bodegraven af tot den ,linschoterdijk toe1 door #e heemraden1 als een uit ,delft1 een uit ,leijden1 twee uit ,gouda en een uit ,oudewater1 met den castelein en dijkgrave van ,woerden1 ook ten onzent had men dus redenen van ontevredenheid4 ,nadat de ,gelderschen in #aejg1 het hoofd voor ,oudewater hadden gestooten1 vinden wij1 uitgenomen het bovengemelde1 het stedeke in eenige jaren niet in de geschiedenis genoemd1 alleen treffen wij in het jaar #aeaj iets van plaatselijke aangelegenheid aan1 namelijk eene ,sententie ,interlocutoir van den grooten raad des keizers te ,mechelen tusschen den heer van ,montfoort1 appellant ter eenre1 en den procureur generaal1 geinthimeerden ter andere zijde1 roerende de huizen en andere werken en defensien1 gemaakt voor de ,veer of ,i,jsselpoort der stede ,oudewater4 ,wij houden ons bij dat stuk niet op1 maar gaan zien1 wat er onder het bestuur des jeugdigen ,karels voorvalt4 ,in het jaar #aeaf1 begon men de vijandelijkheden tusschen de ,gelderschen wederom op ,hollandsch grondgebied4 ,men had hier kennis van hunne toebereidselen gekregen en alomme in oogstmaand bevel gezonden1 om geene stilzaat met hen te maken1 maar zich gereed te houden om hen te wederstaan niet slechts1 maar al alle mogelijke afbreuk te doen #dhf en nogtans gelukte het hun1 nog vr het einde der gemelde maand ,nieuwpoort bij ,schoonhoven te overrompelen4 #dhg ,nu was men insgelijks voor ,oudewater en ,woerden bezorgd1 en het ,hof gaf dra1 in het begin van ,september1 bevel1 om alle boomgaarden1 ruigten en hoogten waarin en waarachter de vijand rondom die steden zoude kunnen schuilen1 te slechten en uit te roeijen4 #dhh ,dit stuk is zoo belangwekkend1 dat wij ons gedrongen gevoelen1 het ter neder te schrijven4 ,die ,grave van ,nassau1 van ,vianden c4 ,heer tot ,breda c4 ,stadhouder ,gnail41 die ,president ende ,raide des ,coninx van ,castille1 van ,leon1 van ,grenade1 van ,arregon c4 ,eertshertoege van ,oistenryck1 ,hertoege van ,bourgoingnen1 gecommitteerd ten saicken zynre ,landen van ,holland1 ,zeeland en ,vriesland1 den ,eersten gezwoeren ,boede ,exploictier van der ,camere van den ,raide in ,holland hier op versogt1 ,saluyt4 ,alsoe ,heer ,karel van ,geldre en andere ,vianden deser ,landen hem dagelycx poeghen en uyterste nairsticheyt doen ome heymelicken ende by subtile wegen in te neemen die besloeten ,plaatsen des ,lands1 wair inne mit aldar narsticheyt ende list voirsien behoert te wesen en te remedien over 't gunt dat tot cruchenisse d'selve plaatsen strekken soude moegen1 ende want wy verstaan hebben dat omtrent en vast aan die ,stede van ,oudewater veel ruychten1 doorn hoechten van graften staen dair onder die vianden hem selven souden moegen bergen en soe na derselver ,stede komen dat men hem luyden niet ende soude sien ofte scieten noch oick die geene die vuyter zelver ,stede soude willen gaen moegen wachten1 wair deur gescapen wair groet inconvenienten te gebueren tenderende tot verlies van d' selver ,stede1 wair inne wij behoeren te voirsien1 soe is 't dat wy u ontbieden ende bevelen1 dair toe committeeren mits des1 is 't noot dat ghy van stonden aan trect binnen der voirsz4 ,stede van ,oudewater1 ende aldaar bij ,clockgeluyden openbairlicken voor al den volcke van wegen der voirsz4 ,c4 ,m4 gebiedt en beveelt dat een ygelick hebbende ,boomgairden ofte andere ,landen binnen acht honderd treeden van de voirsz4 ,steede bepoet mit ,doorn1 bewassen mit ,ruychten ofte andere hooge graften dair onder die vyanden souden moegen schullen1 dieselve ,doorn reychten of hoege graften binnen drie dagen na der ,publicatie van deesen vuytroyen ende amoveren1 op ,peyne ,vyftigh ,phls3 ,guldens dieselve 't appliceren halff tot ,pro3 van der ,c4 ,m4 voirsz41 ende halff tot ,prouffyte van den officier vander ,plecke2 gebiedt ende bevelt voert van wegen als boven den ,officier van d' voirsz4 ,steede op tie verbeurtenisse van zyn officie en ,recessen dair op staande dat ingevalle yemand in gebreken sy de voirsz4 doorn ruychte ofte hoege graften te breecken ofte royen binnen den voirsz4 tyde dat hy 't selve doe doen tot costen van den genen die in gebreeke sal wesen en 't selve offgebroecken appliceeren en employeeren tot synen ,prouffyte1 van 't welk te doen wy u geven volcomen magt1 auctoriteyt en speciaalbevel ons certifficerende wes ghy hier inne gedaan sult hebben en u wedervaren sal wesen4 ,gegeven in den ,hage onder 't ,segnet dat wy noch ter tyd gebruycken hier beneden opgedrukt op den ,derden ,dach in ,septembri in 't ,jaar ons ,heeren ,duysend vyff honderd en ,zesthiene1 ondergeschreven ,by mynen ,heer de ,stadhouder ,gnail4 die ,president ende ,raide van ,hollant1 ,zeelant ende ,vriesland4 ,ondergeteykent ,c4 ,,dam4 ,uit dit stuk leeren wij tevens1 hoe wild en woest het in het begin der #af4 eeuw nog in den omtrek van ,oudewater was en het is tevens opmerkelijk1 hoe men1 zich bevindende op zekere hoogte van den breeden dijk1 nog beide torens over die uitgestrektheid bijna ten voete uit1 kan zien4 ,het is ons niet bekend1 dat men echter een van die steden in #aeae overvallen heeft1 gedachtig welligt aan de voornoemde waakzaamheid1 of aan de vriendelijke ontvangst in het jaar #aejg1 die nog versch in het geheugen lag4 ,inmiddels duurde de krijg voort tot in de ,lente van #aeag1 als wanneer er voor een paar maanden weder een bestand werd gesloten1 doch van beide partijen slecht gehouden werd4 ,die gedurige onrust1 had een aantal poorters doen besluiten naar elders1 hoogst waarschijnlijk naar vreedzamer oord de wijk te nemen1 en eene menigte ingezetenen1 die dit nog niet gedaan hadden1 waren ingelijks van voornemen ,oudewater vaarwel te zeggen4 ,de verdediging der stad zou dus slecht geweest zijn1 had de vijand nu ,oudewater pogen te nemen4 ,dit de wijk naar elders nemen1 was in het jaar #aeag van dien aard geworden1 dat de stadhouder1 grave van ,nassau in genoemd jaar van wege zijn ,c4 ,m4 aan alle uitgewekenen1 beval1 om op verbeurte van lijve en goed binnen ,oudewater weder te keeren1 en het spreekt van zelve1 dat aan hen1 die de gemeente nog niet waren uitgetogen1 dit insgelijks onder toepassing van genoemde straf1 strengelijk verboden werd4 #dhi ,nadat er nu nog eenigen tijd bloedige gevechten hadden plaats gegrepen1 werd er nog in dit jaar een bestand van #f maanden met ,gelre gesloten4 ,wij mogen niet verzuimen te vermelden dat de grave van ,holland in #aeah tot koning van ,spanje en in het jaar #aeai1 door overlijden van ,maximiliaan1 ook tot de keizerlijke waardigheid verheven werd4 ,sedert nu onder den naam van ,karel ,v bekend zijnde1 willen wij hem dan ook aldus1 bij voorkeur zoo noemen4 ,inmiddels was ,karel den ,v1 ten jare #aeba in een oorlog gewikkeld1 met den franschen ,vorst ,franois den ,i4 ,de hevigheid van den krijg drukte ,holland zeer1 trouwens alle leenmannen werden ter heervaart ontboden1 niet om het graafschap1 maar den keizer te dienen1 #dij en ook de steden moesten ieder een zeker getal weerbare mannen aanbrengen4--,voeg hier bij1 dat de gelderschen in die tijden1 en eveneens in het jaar #aebc niet stil zaten1 maar in ,holland vele strooperijen aanrigtten1 en men maakt zich een denkbeeld van den benarden toestand van deze gewesten4 ,het fransche leger echter1 werd ten jare #aebe geheel vernield1 en ,franois zelve gevangen genomen1 dit was dan ook de rede1 dat men een bestand sloot1 waarin onder anderen de haringvisscherij1 die geruimen tijd gedrukt geweest was1 wederom vrij werd1 iets1 dat te meer algemeen vreugde verwekte4 #dia ,een en ander had echter 's lands middelen z uitgeput1 dat men in #aebe1 f #hjjjj van de schamele gemeenten vorderde1 doch het werd door de staten1 waarbij ook de gemagtigden van ,oudewater waren1 om een aantal redenen geweigerd4--,de staten tegen den #ag ,junij wederom te ,geertruidenberg beschreven zijnde1 ging de stadhouder nu de gemagtigden van stad voor stad na1 tot het inwilligen1 dat veel van dwingen had1 om genoemde som bij een te brengen4--,de afgevaardigden eenigsins aan het wankelen gebragt1 beloofden nog eens verslag te zullen doen en voor het einde der maand1 zoo mogelijk met gunstiger rapport te ,breda te verschijnen4 ,men vergaderde ten bepaalden tijde en de staten stemden1 dat zij den keizer believen zoude1 zoo het de meeste steden het ook aldus begrepen4 #ah steden stemden er vr1 maar ,delft1 ,oudewater en ,alkmaar benevens nog #c andere steden stemden tegen1 genoodzaakt als zij waren1 door hunne slechte financiele gesteldheid4 ,eenigen tijd er na1 besloten echter de staten1 ,delft alleen uitgezonderd1 een geschenk bij een te brengen ter uit deelinge voor den stadhouder4 ,inmiddels was de keizer in het jaar #aebf gehuwd en in het jaar #aebg werd hun uit dit huwelijk een zoon geboren1 die wij in het vervolg onder den naam van ,philips den ,,ii4 zullen leeren kennen4 ,de stad ,utrecht intusschen1 was ten jare #aebg zeer met den ,bisschop in onmin geraakt en op verzoek der ,burgerij zelve1 had de ,hertog van ,gelre eenig krijgsvolk in ,utrecht gelegd en men begrijpt1 dat deze zich gretig van de aangeboden gelegenheid bediende1 om zijn gezag meer in het ,sticht uit te breiden4--,de ,bisschop geen kans ziende1 de stad magtig te worden1 sloeg zich neder op de ,vaart1 alwaar hij in allerijl een blokhuis deed opwerpen en spoedig had het platte land van beide partijen zeer te lijden4 #dib ,de ,hollanders het innemen van ,utrecht vernomen hebbende1 baarde hun dit veel ontsteltenis4--,terstond werden maatregelen genomen tegen eenen zoo lastigen nabuur4--,onder anderen werd er bevel gezonden naar ,amsterdam en ,gouda1 om krijgsvolk te zenden naar ,weesp1 ,oudewater en andere grenssteden van ,holland4 ,de steden nu1 toonde zich genegen dit te doen1 doch sommige grenssteden wilden geene meerdere bezetting innemen1 ,amsterdam had versterking gezonden naar het slot te ,muiden1 doch zij werden niet binnen gelaten4 ,gouda had aan die van ,oudewater insgelijks eenige knechten aangeboden1 maar zij werden tot nader beraad afgewezen4 #dic ,wat was de reden van die weigering van ,oudewater8 ,bestond er eene vete8 of oordeelde men zich zoo sterk1 dat men geene hulptroepen noodig had1 of eindelijk1 gunde men eene vreemde stad de eer niet te strijden met die van ,oudewater1 nu het er misschien voor hen op aan zou gaan den dierbaren geboorte grond te verdedigen en zich nieuwe lauweren om het hoofd te vlechten8 ,de geschiedenis heeft geen antwoord op die vragen4 ,de vrees voor den ,hertog van ,gelre bleek echter voor als nog ongegrond te zijn1 immers na eenigen tijd1 kwamen er brieven aan den ,raad van ,state1 waarin de hertog nevens de stad ,utrecht1 verklaarden in goeden vrede en nabuurschap met ,holland te willen leven4 ,de ,bisschop1 nog steeds uit de stad ,utrecht gebannen zijnde1 verzocht in dit jaar om onderstand aan ,holland1 en men kwam om die rede te ,schoonhoven bij een4 ,de ,bisschop zelve verscheen er insgelijks en vertoonde den gedeputeerden der landvoogdesse1 hoeveel er den keizer aangelegen was1 dat de ,gelderschen uit het ,sticht werden verdreven4 ,de bisschop besloot zelfs later1 het wereldlijk gebied van het ,sticht den keizer te willen afstaan1 tegen eene jaarlijksche toelage1 en zelfs werden er #aebh fondsen bijeen gebragt tot versterking van den alouden ,hollandschen bodem4 ,de ,hertog van ,gelre in tijds kennis gekregen hebbende1 van hetgeen er ten zijnen nadeele gedaan en besloten was1 vond het geraden1 de ,hollanders te overvallen eer zij het hem deden1 en in ,maart #aebh toog hij met omtrent #bjjj ruiters en knechten1 voorbij ,montfoort en ,woerden naar den ,hage1 waar hij eene vreesselijke plundering aanrigtte4 ,voeg nu daar tegen de magt der ,hollanders die tevens versterkt werd door middelen en wapenen van ,belg en ,spanjaard en het verwondere niemand1 dat de krijg wederom heet werd4 ,een aantal verliezen leden nu de ,gelderschen1 doch onder het voornaamste1 was het verlies van ,utrecht1 dat hen bij verrassing in #aebh ontnomen werd4 ,alras was de ,bisschop nu weder in zijn zetel hersteld en tevens werd ,karel den ,v1 nog in dit jaar heer van ,utrecht zoodat er eindelijk in dit jaar nog een vrede met van ,gelre gesloten werd4 ,dit verdrag werd echter zoo slecht onderhouden1 dat men binnen weinige jaren tot een tweede verdrag besluiten moest4 ,wij vinden dan ook aangeteekend1 dat er in #aebh eene staten vergadering in ,utrecht gehouden werd1 dat als gevolg1 van het vergroot regtsgebied van den keizer is aan te merken4 ,de gemagtigden uit ,oudewater waren er tegenwoordig4 #did ,het eerste1 dat wij nu weder van ,karel omtrent ,oudewater vinden gewag gemaakt1 is een octrooi in #aecj voor den heere van ,montfoort1 dat hij de boosdoeners1 die gevangen zullen worden1 in den dorpe van ,linschoten1 ,snellerwaard en ,heekendorp zal mogen gevangen brengen1 in ,z4 ,k4 ,m4 gevangenisse binnen ,oudewater tot zijner majesteits of zijner erven weder opzeggen4 ,wij zien dus1 dat nu het ,sticht onder het gebied van den keizer stond1 ,montfoort ook van de gelegenheid tot profijt1 wist partij te trekken4 ,dezelfde vorst verleende ten jare #aecc toestemming1 dat het slot bij de ,linschoter poort1 tot eene poort gemaakt mogt worden en in het jaar #aecd schonk hij nog een octrooi nopens de waterhoogte in de ,wierinken4 #die ,nu ,utrecht dan ook met ,holland onder een gebied staat1 zal het niemand verwonderen dat de ,stichtschen en voornamelijk de ,montfoortenaars niet zoo menigvuldige openlijke gevechten met ,oudewater hadden2 ,oudewater had vooreerst het groote periode doorleefd1 grensvesting te zijn1 tegen het trotsche ,sticht van ,utrecht4 ,al hoewel wij nu in de eerste jaren den naam van de stad onzer beschrijving niet1 of weinig1 in algemeene noch bijzondere geschiedenis vinden1 zoo willen wij toch vlugtig den loop van zaken schetsen4 ,ten gevolge van het overlijden in #aecj van de landvoogdesse ,margareta1 kwam de keizer naar de ,nederlanden en werd door de staten in groot getal te ,brussel begroet1 en ook nu werd ,oudewater wederom vertegenwoordigd4 ,eenigen tijd er na werd vrouwe ,maria1 koningin van ,hongarije1 tot landvoogdesse over de ,nederlanden benoemd1 waarna hij weder naar ,duitschland vertrok4 ,in het jaar #aech overleed de ,hertog van ,gelre die ,oudewater1 zoo als wij weten1 zoo dikwijls met zijne troepen bestookt had en ook van die zijde kreeg men dus eenige verademing4 ,bijna #ej jaren achtereen1 had de woelige van ,egmond ,holland beoorloogd4 ,nog in dit jaar was men ook namens ,oudewater op een aantal dagvaarten tegenwoordig1 die meesten tijds ten doel hadden om te spreken of men de buitengewone beden al of niet wilde toestaan4 ,onder de staten zelve1 waren daar omtrent twee partijen1 namelijk de groote steden1 en de edelen met de kleine steden1 waaronder ,oudewater4 ,wij mogen het echter van onze ruimte niet afnemen1 dit in het breede mede te deelen1 doch verwijzen den belangstellende naar ,wagenaar ,v ,d4 pag4 #adh tot en met #aea4 ,nadat ,antonie van ,lailang in #aedj sedert #ah jaren ,stadhouder over ,holland en ,zeeland geweest was1 overleed hij in dit jaar1 wordende nog in dit jaar met de ,stadhouderlijke waardigheid bekleed1 ,ren van ,chalons prins van ,oranje4 ,het was in het jaar #aeda1 dat de keizer in een oorlog gewikkeld werd1 met de ,fransche en ,deensche vorsten en ook de ,gelderschen begonnen omtrent dezen tijd1 de vijandelijkheden onder ,maarten van ,rossum weder te hervatten1 en door die gezamenlijke vijanden hadden aldra deze gewesten weder verbazend te lijden4 ,neemt men nog bij het bovenstaande in aanmerking1 dat men den ingezetenen door gedurige en onophoudelijke opbrengsten bijna had uitgeput1 en dat men zeide de in #aedb gevraagde bede van #fjjjj gulden weder te zullen opbrengen1 en zelfs van de twee runderen er een te willen afstaan1 indien de landvoogdesse ,holland er mede bevrijden kon van branden en brandschattingen1 beducht als men nog tevens was in ,holland voor den inval der ,gelderschen dan was de toestand in dezen tijd alles behalve geruststellend en wij kunnen ons dan ook zeer goed begrijpen1 waarom men in het jaar #aedb te ,oudewater voor het eerst van eene lijst vinden gewag gemaakt1 van de weerbare manschappen1 zooals dezelve onder hunne hoofdlieden verdeeld waren1 om zich op de muren der stad te vervoegen4 ,dit stuk1 berustende op het gemeente archief1 is van zoo groot belang1 n omdat het ons het getal verdedigers van de veste doet kennen1 n omdat het ons eene vrij juiste omschrijving geeft van de vestingwerken van ,oudewater in dien tijd1 dat wij ons gedrongen gevoelen er den inhoud nader van te doen kennen4 ,wij zullen dan tevens gelegenheid hebben om op te merken1 dat de stad eertijds niet grooter was1 zooals de volks meening is4 ,a4 ,hoeff ,willesz #dif hoema vande ,linschoete' poort tot dat toeringen toe aft' adriae goessensz en is lanck ,,xxv roeden en heeft onder hem3 7volgen de namen van #ba manschappen47 ,b4 ,herme ,huygesz hoema van dat toerentge aft' adriae goessesz4 tot dat torentge aft' tgastuys en is lanck ,,xxxiii roeden en heeft onder hem3 7#bi manschappen47 ,c4 ,dirck ,woutersz hoema van dat toerenge aft' tgastuys totte nyeuwe toern toe en is lanck ,,xxxviii roeden en heeft onder hem3 7#bi manschappen47 #dig ,d4 ,wout' ,willesz4 hoema van den nyeuwe toern tot dat torentge toe after meeus huygesz4 en is lanck ,,xxxv roeden en heeft onder hem3 7#cb manschappen47 ,e4 ,jan ,geritsz4 ,vinck hoema van dat toerntge aft' meeus huygesz4 tot dat oultaer toe en is lanck ,,xxvii roeden en heeft onder hem3 7#be manschappen47 ,f4 ,gerit ,taets ,geritsz4 hoema van dat outaer tot die weerden poort toe en is lanck ,,xxiii roeden en heeft onder hem3 7#bb manschappen47 ,g4 ,adriae ,henrick ,simosz4 hoema van den weerden poort totte doode luyden toern toe en is lanck ,,xxvii roeden en heeft onder hem3 7#bd manschappen47 ,h4 ,jan ,jansz4 ,cock hoema tussche den doode luyden toern tot koentges toern en is lanck ,,xl roeden ende heeft onder hem3 7#ce manschappen47 ,j4 ,jan ,jacobsz4 ,speyert hoema van koentges toern tot die yselpoort toe en is lanck ,,xl roeden en heeft onder hem3 7#cc manschappen47 ,k4 ,cornelis ,ottesz hoema vande ,yselpoort tot dat twyncket toe en heeft onder hem3 7#ah manschappen47 ,l4 ,piet' ,cornelisz hoema vanet twynket tot die brouckerpoort toe en is lanck ,,xxxiii roeden en heeft onder hem3 7#be manschappen47 ,m4 ,gerit ,sybertsz1 hoema vande broucker poort tot die mole toe en is lanck ,,xxvii roeden en heeft onder hem3 7#bj manschappen74 ,n4 ,gerit ,geerlofsz4 hoema van de mole totte biessetoern toe en is lanck ,l roeden en heeft onder hem3 7#cc manschappen47 ,o4 ,piet' ,jansz1 hoema vande biese toern tot scutters toern toe en is lanck ,,xxxii roeden en heeft onder hem3 7#af manschappen74 ,p4 ,cornelis ,symosz hoema vande scuttoern tot die linscoet' poort toe en is lanck ,,xxii roeden en heeft onder hem3 7#aa manschappen47 ,uit deze ordening blijkt1 zegt ,dr4 ,rmer in de ,utrechtsche volksalmanak #ahei1 dat in het jaar1 waarin zij vervaardigd werd1 de verdediging van ,oudewater bestond in eenen doorloopenden muur1 gebroken door een viertal poorten en verscheiden torens van meerdere of mindere grootte4 ,de rigting van dien muur was niet dezelfde als die van den lateren wal4 ,ik vermoed1 dat aan de oostzijde de muur eenige schreden meer binnenwaarts stond1 dan waar in later jaren de wal werd opgeworpen en ten aanzien van de westzijde verkeer ik in dit opzigt niet in het onzekere4 ,wat het eerstgenoemde betreft1 gelde de opmerking1 dat het erf van den ,doelen thans op verre na niet reikt tot aan den oostelijken stadswal1 terwijl ik toch in eene onzer kronijken het volgende vind aangeteekend3 ,in den selven jaer doemen screeff ,,mcccc ende een1 wert ,jan ,heer 't ,arckel1 tot ,pierlepont1 ende des lants van ,mechelen vyant des ,hoochgeboren ,deurluchtigen ,vorste ,hertoghe ,aelbrechts van ,beijeren1 ,grave van ,henegouwen1 van ,hollant1 van ,zeelant enz41 dair hij syn ontseg brieven op sende op die ,nyeborch by ,alcmaer ende maecte een reijse op ,oudewater ende waenden dat gewonnen te hebben mit vrienden1 die hy dair binnen hadde1 dat hem ontstont1 overmits dattie gene1 die hem dair toe geholpen souden hebben1 dat op die tijt niet toe brengen en conden1 want men gewair wert1 dat die doire1 die in den ,dulen gaet1 men des nachts open vant1 die men alle nacht plach te sluten ende die doir staet in der stadt muir4 #dih ,mogt evenwel dit vermoeden onjuist zijn1 zeker is het1 dat aan de westzijde der stad in dien tijd niet tot de stad behoorde dat gedeelte1 hetwelk nu tusschen de linkerzijde van den ,yssel en den westelijken wal gevonden wordt1 maar dat integendeel de westelijke muur den regteroever der gezegde rivier volgde1 zoodat hij1 uitgaande van de ,ysselpoort1 toen staande bij den ,gevangentoren aan de ,romeinsbrug #dii1 in regte lijn met geringe buiging naar de ,nieuwepoort voortliep en aan de overzijde van de haven van de ,romeinsbrug af evenzoo met eenige kromming langs den kerktoren tot aan de ,goudsche- of ,broekerpoort4 #ejj ,dan1 keeren wij weder tot den algemeenen stand van zaken terug4 ,het eerste feit1 naar onze wijze van zien1 der aandacht in dit werk waardig1 is1 dat ,karel den ,v4 in #aedc ,gelre en ,zutphen aan zijn gebied wist te onderwerpen1 en ,maarten van ,rossum in zijne dienst overging1 waardoor men in ,holland nu voor goed van die oorlogszuchtige zijde verlost werd4 ,in het jaar #aedd overleed in een gevecht bij ,st4 ,disier1 de stadhouder van ,holland1 de ,prins van ,oranje1 die bij uitersten wille het prinsdom ,oranje en zijne andere heerlijkheden gemaakt had1 aan zijn neef ,willem van ,nassau1 die in #aecc te ,dillenburg geboren1 nu even #aa jaren oud was1 welke wij spoedig 7in #aedi7 als stadhouder van ,holland zullen leeren kennen4 ,uitgeput als men dus raakte1 door een aantal oorlogen1 moet men zich niet verwonderen1 dat des lands finantiewezen in een zeer slechten staat verkeerde1 zelfs had men op de twee tienden1 die traaglijk inkwamen een som van twintig ten honderd moeten opnemen4 ,de staten wendden in #aedd derhalve al hunne pogingen aan1 om zich van de lasten zoo veel mogelijk te ontdoen en zij deden de kleine steden1 die de impost niet getrouwelijk opbragten1 met name ,oudewater en ,woerden scherpelijk aanmanen1 dat zij zich beter zouden hebben te kwijten4 #eja ,ten jare #aedh werd er een verbintenis gemaakt1 waarbij de polder ,snelrewaard en ,zuid-,linschoten bij ,rijnland wordt ingenomen4 ,onder anderen werden daarin vastgesteld1 dat het polderbestuur zal bestaan uit #d ,heemraden1 waarvan #b uit den polder1 #a uit ,montfoort en #a uit ,oudewater4 ,wij zien hieruit1 dat ook het waterschapswezen1 al meer en meer op een beteren voet gebragt werd4 ,wij gaan eenige jaren met stilzwijgen voorbij en beginnen nu met het jaar #aeee te vervolgen4 ,tot dus verre1 waren in de steden zelve inzamelaars aangesteld geweest1 van des lands imposten en bij het doen hunner verantwoording had men bevonden1 dat de impost op de wijnen en bieren over #aeed nog geen #bjjjj ponden ad #dj grooten had opgebragt1 dat den edelen en eenige steden te weinig toescheen4 ,men oordeelde1 dat die accijnsen bij wijze van verpachting meer zouden opbrengen1 en men besloot dan ook tot genoemden maatregel over te gaan4 ,men ontwierp eene ordonantie en een berigtschrift voor hen die de verpachting doen zouden4 ,de heer ,j4 van der ,duin werd nevens twee gemagtigden1 benoemd voor #ab steden1 de ,heer ,j4 van ,duivenvoerde nevens gemagtigden voor #aa en ,heer ,willem van ,lokhorst nevens gemagtigd uit ,delft en ,leijden in #h steden1 waar onder ook ,oudewater4 ,de uitslag hier van was1 dat er in dit eerste jaar aldus ruim eens zoo veel van den ,impost kwam4 #ejb ,in dit jaar gebeurde er echter nog iets1 dat eene groote verandering in des ,lands toestand te weeg bragt4 ,karel den ,v deed in het jaar #aeee1 afstand van het gebied over de ,nederlanden1 en droeg het bewind over aan zijn zoon ,philips1 sedert onder den naam van ,philips den ,,ii aangeduid4 #ejc ,in de #dj jaren die ,karel over ons ,land geregeerd had1 verleende hij ,oudewater het voorregt #ejd zegt men1 tot het wegen van menschen1 verdacht van tooverij1 waardoor menig mensch van den brandstapel gered werd4 ,bij den aanvang der regering van ,philips1 willen wij onzen lezers bekend maken met eene groote gebeurtenis reeds onder het beheer van zijnen vader begonnen1 met de geloofshervorming4--,wij vonden echter tot dusver niet aangeteekend1 dat zij tot in ,oudewater was doorgedrongen en behoefden er dus nog niet van te gewagen1 spoedig echter1 moeten wij omtrent de stad onzer beschrijving er over handelen en het is dus noodig1 dat men vooraf eenigzints op de hoogte zij4 ,de geloofshervorming dan1 was zooals wij meldden1 onder ,karel den ,v uitgebroken1 en de ,keizer had zeer tegen dezelve geijverd4--,hij had gezien1 dat zij in ,duitschland een aantal ,vorsten en ,staten vereenigd had1 om zijn ijver tegen de nieuwe leer te beperken en hij was beducht1 dat hare opgang ten onzent insgelijks niet ver af was1 er werden scherpe placcaten tegen de belijders van het protestantismus gerigt en de ,inquisitie werd ingevoerd4--,ook zijn zoon ,philips1 was een groote ijveraar tegen de hervorming1 en geen wonder dus1 dat hij de voetstappen zijns vaders drukte4 ,hij bezigde dezelfde middelen als zijn vader gedaan had1 doch ,karel wist die voorzigtiger en met meer gematigheid te gebruiken4 ,hij toch1 ,nederlander van geboorte1 kende de ,nederlanders beter1 dan zijn zoon ,philips1 die in ,spanje het eerste levenslicht aanschouwd had1 de eerste wist1 dat zij het beste zachtelijk en allengskens tot onderdanigheid wilden gebragt worden4 ,spoedig stonden er verscheidene ,landschappen tegen hem op1 die hij eindelijk verloor4 #eje ,in het jaar #aeei was ,philips nu vier achtereenvolgende jaren in de ,nederlanden geweest4 ,in ,spanje werd nu zijne tegenwoordigheid vereischt1 en hij maakte zich tot de terugreis gereed4 ,hij stelde echter vooraf ,margareta van ,parma aan tot ,landvoogdes4 ,de ,raad van ,state werd insgelijks weder hersteld1 wordende tot gewone ,raden benoemd1 de ,bisschop van ,atrecht1 den ,prins van ,oranje1 de grave van ,egmond1 ,philips van ,stavoren ,heer van ,glion1 ,karel1 ,baron ,barlaimont voorzitter van den raad der finantiele zaken en ,viglius van ,zerichem van ,aytta voorzitter van den geheimen raad4 #ejf ,ook de ,vliesridders enz41 kregen gelijk van ouds wederom toegang tot den ,raad van ,state1 mits vooraf door de ,landvoogdes beschreven wordende1 en tevens werden er over de bijzondere ,landschappen stadhouders benoemd1 wordende ,willem van ,nassau ,prins van ,oranje als zoodanig aangesteld over ,holland1 ,zeeland en ,utrecht4 ,de zaken aldus in orde gebragt hebbende1 vertrok ,philips naar ,spanje4 ,oranje1 ,egmond en ,hoorn konden het echter maar in het geheel niet eens worden met ,granvelle1 en dit liep zooverre1 dat er zich aldra in den ,raad van ,state twee partijen opdeden4 ,zelfs verschenen de drie eersten niet meer ter vergadering in den raad1 indien de laatste er nog tegenwoordig was4 ,een en ander nu1 waren redenen1 waarom hij in #aefd1 weder op last van ,philips uit de ,nederlanden opontboden werd4 ,de hervorming intusschen kreeg al meer en meer voet en breidde zich ook in onze gewesten al meer en meer uit4 ,een paar jaar daarna1 verbonden zich een aantal aanzienlijken1 die een verzoekschrift tot opheffing der ,inquisitie der ,landvoogdes aanboden1 en door die gelegenheid kwam de naam van ,geuzen in aanzijn4 ,tot dus verre1 had men de nieuwe leere slechts in het geheim gepredikt en in bijzondere huizen1 doch nu begon men dit ook openlijk te doen4 ,ook te ,oudewater vinden wij in dit jaar het eerst van hervorming gewag gemaakt4 ,immers in het jaar #aeff komt de voormalige priester ,theodorus ,amilius op de lijst der protestantsche leeraars van ,oudewater het eerst voor4 ,ook begon in dit jaar de bekende beeldstormerij1 die de grootste verwoestingen aanrigtte4 ,men heeft echter reden om te veronderstellen1 dat de beeldstormerij in ,oudewater niet heeft plaats gehad1 zooals wij reeds vroeger pag4 #bjc hebben kunnen opmerken1 alhoewel dit in naburige steden het geval schijnt geweest te zijn4 #ejg ,de blijde hoop1 dus teekent ,symon ,stijl aan #ejh die een aantal menschen op de vertooning van zulk eene stoutheid stelde1 was een vermakelijke1 maar tevens ongelukkige droom4 ,zij ondervonden straks1 dat hun eigen gestel door die stuipen magteloos geworden was1 en dat het gebroken verbond met hunne ,roomsche medeburgers1 naauwer en noodzakelijker geweest was1 dan zij gemeend hadden1 trouwens het was wel te denken1 dat ,philips het betreurenswaardige feit der beeldstormerij zoude straffen4--,ook het verbond der edelen ging te niet1 door afscheiden der ,roomsche en het wankelen der overige partij1 waarmede het volk terstond zijn ruggesteun verloor4--,zelfs hoorde men reeds1 dat de ,hertog van ,alva met eene aanzienlijke krijgsmagt uit ,spanje verwacht werd1 en toen nu de ,prins van ,oranje naar ,duitschland vertrok1 toen weergalmde de lucht van wee en ach1 een ieder begon de straf te vreezen van misdaden1 die hij of uitgevoerd of aangemoedigd of ten minste niet naar zijn vermogen verhinderd had1 en het gevolg was1 dat duizenden en duizenden vlugtten naar elders en veiliger oord4 ,de nieuwgebouwde kerken der onroomschen wierden afgebroken1 en derzelve bindten tot galgen ter straffe van de stichters gebezigd4 ,alva kwam dan ook ten jare #aefg met een magtig leger uit ,spanje1 en men meldt1 dat dit de rede was1 dat de ,landvoogdes haar ontslag aanvroeg en verwierf4 ,de graven van ,egmond en ,hoorn werden spoedig gevangen genomen en onthoofd1 terwijl aldra door ,alva insgelijks den raad van beroerte werd ingesteld aan wiens hoofd zekeren ,vargas gesteld was4 ,voor dien raad van beroerte nu werd ieder er gebragt1 die verdacht was tegen de ,roomsche religie te zijn en ten gevolge der ontelbare veroordeelingen werd hij door anderen den bloedraad genoemd4 ,alva vorderde nu al spoedig ook zulke zware opbrengsten1 dat men zich van alle zijden er tegen begon te verzetten4 ,terwijl de neringen dus gedrukt gingen en men alom in bangen nood was1 trof ,alva in #aegb de mare1 dat den ,briel door de watergeuzen ingenomen was4 #eji ,wij moeten dit een weinig duidelijk maken4 ,de ,prins van ,oranje naar ,duitschland vertrokken zijnde1 zat er niet stil4--,hij had met behulp zijner broeders ,lodewijk en ,jan van ,nassau een leger op de been gebragt1 dat een ongelukkigen togt naar de ,nederlanden gedaan had4--,in die teleurstelling en verlegenheid oordeelde de ,prins1 dat men het geluk ter zee moest beproeven1 dat met beter gevolg ten uitvoer gebragt werd4 ,de watergeuzen1 zoo werden zij genoemd door partij en tegenpartij1 maakten zich met eene kleine ,vloot zeer geducht1 door het nemen van een tal van schepen1 die dan met hunne lading buit gemaakt werden4 ,zij hadden echter geene veilige haven om binnen te loopen1 en het gelukte hun die te krijgen1 door het innemen van den ,briel4 ,na den ,briel1 waar nu de ,oranjegezinden meester waren1 kozen ook aldra 's prinsen zijde ,vlissingen1 ,medemblik en andere ,noord-,hollandsche steden4 ,na ,simon ,stijl tot hiertoe gevolgd te hebben1 doen wij weder van ,kinschot optreden4 ,hij meldt3 pag4 #baa1 #bab en #bac4 ,dus gingen de zaken in 't ,noorden van ,holland1 maar in 't ,zuiden maakte het dus ver wel geslaagde geluk des ,nassauschen ,aanhangs nog eenen vry grooteren ,sprong3 want op den ,negentienden van ,zomermaand #eaj zettede de ,heer van ,zwieten met slechts eene handvol volks de stad ,oudewater #eaa en drie dagen laater ook ,gouda om2 welk voorbeeld sedert door ,leiden1 ,dordrecht1 #eab ,haarlem en ,gorkom gevolgd wierdt4 ,invoege slechts ,delft1 ,amsterdam1 ,rotterdam1 ,woerden1 ,schoonhoven1 ,naarden1 ,muyden en ,weesp het nog in ,holland alleen maar met den #eac ,spanjaardt hieldt4 ,wiens ,staaten op de ontfange aanschryving van ,alva den vyftienden #ead van ,hooimaand te ,dordrecht met een oogmerk vergaderden1 't gene vry ver van dat des aanschryvers verschilde4 ,mids dezelven1 op de aanspraak van den ,heer ,philips van ,marnix1 uit den naam van den ,prins van ,oranje aan de ,vergadering gedaan1 tot deszelfs behoeve niet alleen ordre tot het ,ligten van geld1 maar op 't zien van den ,lastbrief aan den ,graaf van der ,mark door denzelven mede gegeeven1 dien #eae tot algemeenen ,stedehouder zyner ,doorluchtigheid over geheel ,holland aanstelden2 #eaf welke in die hoedanigheid zich straks van #eag ,rotterdam en ,woerden verzekerde1 midts de bezettelingen dier eerstgemelde ,stad1 #eah door ,bossu voorheen daar ingelegdt1 thans dezelve1 even als korts daarna alle de overige ,spanjaarden geheel #eai ,holland1 verlaaten hadden4 ,zulks zich de ,prins van ,oranje in ,persoon nog voor het uitgaan van het ,jaar ,vyftienhonderd ,tweenzeventig derwaart #ebj vervoegde1 om dat ,gewest en de overige ,steden en ,landen1 welken zich aan 't wreede ,landbestuur van den ,hertog van ,alva onttrokken hadden1 tegen denzelven te beschermen4 ,welke nu1 hoewel te laat1 uit dit zeldzaam beloop der zaken gewaar wierdt1 hoe zwak het gebouw eener geweldige ,regeeringe is1 wier grondslagen niet dan in 't sement van 't vergoote bloed van de daar door afkeerig gemaakte gemeente gegrondvest zijn4 ,men begrijpt echter ligtelijk1 dat ook de ,spanjaarden en ,spaanschgezinden niet stil zaten4 ,in een aantal steden werd de grootste moord en plundering aangerigt1 ten einde dezelve met geweld weder onder het bestuur van ,spanje te brengen4 ,ook de stad ,oudewater poogde de grave van ,bossu te vermeesteren1 doch het mislukte hem4 ,de toedragt der zaak was als volgt4 ,bossu1 was in deze tijden nog van ,philipswege ,gouverneur van ,holland en ,utrecht4 ,de stad ,utrecht nu1 had toen ter tijde de spaansche zijde nog niet verlaten en het was van uit die stad1 dat ,bossu ,oudewater ging bestoken4 ,eerst had hij beproefd den ,briel en ,haarlem weder aan de spaansche zijde te brengen1 doch toen hem dat mislukt was1 #eba moest onze stad er aan1 onderrigt als hij was dat er in ,oudewater weinig buspoeder en een klein getal ongeoefende soldaten waren4 ,de ,heer van ,zwieten echter1 die ,oudewater vroeger voor ,oranje genomen had1 en binnen de stad was1 het gerucht van het voornemen van van ,bossu gehoord hebbende1 zond eene missive aan den kastelein van ,woerden met verzoek1 hem eenig buskruid toe te zenden1 dat van ,zwieten dan ook nog tijdig gewerd1 omdat van ,bossu toch1 het niet bij het voornemen liet berusten4 ,het was in het begin van ,junij des jaars #aegc1 op eenen ,zaturdag1 waarop het in ,utrecht weekmarkt is1 dat hij op eens de poorten van ,utrecht deed sluiten1 zoodat er niemand nu vermogt uit de stad te gaan4 ,al de wagens #ebb en ook de boeren #ebc1 werden nu geprest en met deze #hj vaandels soldaten1 toog hij in der haast naar de stad ,oudewater alwaar hij des avonds aankwam4 ,van ,bossu1 verzocht nu met zijne manschappen te worden binnen gelaten1 doch hij bekwam ten antwoord1 dat men1 wat den grave zelve betrof1 er niet op tegen had1 doch dat men die eer niet gunde aan zijne #hj vaandels manschap1 die het echter van wege de stad ,oudewater niet aan brood1 haring1 bier enz4 ontbrak4 ,men zegt1 dat toen de grave met zijne troepen voor de stad was1 zich op de vestingmuur een oud moedertje vertoonde met haar spinnewiel1 en op een kalf wijzende1 zeide zij tot den vijand de tergende woorden3 ,zoo min als dit kalf garen kan spinnen1 ,zoo min zal ,duc d',alve de stad overwinnen4 ,van ,bossu echter was zoo onvergenoegd1 dat1 toen men in zijn verzoek niet bewilligde1 hij zijn rood hoofddeksel op de punt van zijn degen zettede en het naar de stad zwaaijende1 het navolgende zwoer3 ,al eer een jaar ten einde zal gaan1 ,zal ik er door jagen den rooden haan4 ,ja1 de bedreiging zegt van ,duijn1 ging zooverre1 dat hij er op liet volgen1 dat de kinderen in de wiege het zouden moeten beschreijen4 ,al hoewel van ,bossu niet op ,oudewater schijnt uitgegaan te zijn om het geruimen tijd te belegeren1 zoo maakte hij zich er nu toch toe gereed1 doch spoedig werd hij van uit binnen de stad met zoodanigen kogelregen begroet1 dat hij genoodzaakt werd1 den terugtogt aan te nemen1 en wel met zoodanigen spoed1 dat hij een stuk geschut van ,utrecht herwaarts gebragt1 in den ,i,jssel deed werpen4 ,het leger te ,monfoort aankomende1 werden de poorten voor hetzelve gesloten1 zoodat hij buiten de stad om1 en ook eenige aan ,linschoten heen gingen4 ,aldus retraite makende1 geschiedde het1 dat er schielijk een zwaren vloeddaauw opkwam1 zoodat landen1 beesten en boomen als in een zee stonden4 ,aan een oud moedertje in de ,linschoten op haar erve staande1 vroeg ,bossu toen1 of het water meer zoo spoedig kwam oploopen1 dat ontkennend beantwoord werd4 ,toen meende de grave1 dat men dijken en dammen had doorgestoken en het land onder water liep4 ,de mare verspreidde zich spoedig door het leger1 en nu wilden allen te gelijk zich uit de voeten maken1 waardoor er een aantal in het water werden gestoten1 en eenige verdronken4 #ebd ,zoodanig was de afloop van van ,bossu's onderneming1 om ,oudewater te overrompelen4 ,van ,bossu1 heeft echter zijne bedreiging1 om binnen het jaar ,oudewater aan te tasten1 niet ten uitvoer kunnen brengen1 eenigen tijd toch na zijnen mislukten togt naar ,oudewater werd hij in een gevecht op de ,zuiderzee gevangen genomen4 ,toen ,alva nu zag1 dat de groote scheuring1 niet zoo spoedig als hij gemeend had te verhelpen was1 toog hij nog in #aegc weder in ,spanje1 wordende tot zijn opvolger benoemd ,don ,lodewijk van ,requesens4 ,had men van ,bossu1--met zijne troepen in #aegc buiten de veste kunnen houden1 en weten te noodzaken1 den terugtogt te doen aannemen1 in het jaar #aegd woedde er binnen de stad een vijand1 die niet te bevechten noch te verdrijven was2 te ,oudewater heerschte de pestziekte1 en zij woedde er z hevig1 dat er van de burgers en de bezetting ongeveer #cjjj ten grave gesleept werden4 ,hetzij men te ,oudewater ten gevolge des togts van van ,bossu1 of ten gevolge der moordtooneelen die in verscheidene steden1 die de zijde van ,oranje hielden1 hadden plaats gegrepen1 op zijne hoede was1 dit vinden wij niet gemeld1 zeker is het1 dat men in ,oudewater groote voorzorgen begon te nemen1 en dat die waarschijnlijk onder de leiding van bekwame mannen ten uitvoer werden gebragt4 ,wij zouden te wijdloopig worden1 indien wij het aanvoeren van de oorlogswerktuigen1 enz4 en van het verblijven van den heer ,adriaan van ,zwieten en van den overste de ,luitenant ,bartholt entens van ,mentheda gewag maakten4 ,wij verwijzen hieromtrent naar het archief der gemeente1 dat steeds met de meeste bereidwilligheid voor den minnaar van onderzoek wordt opengesteld4 #ebe ,al spoedig bleek het echter dat die voorzorgsmaatregelen niet overbodig waren geweest4 ,oudewater toch werd ten jare #aege door de ,spanjaarden belegerd1 ingenomen en bijna uitgemoord4 ,wij moeten dit beleg1 dit innemen en die moord in het breede uit een zetten4 ,nadat ,baldez onder ,requesens het beleg van ,leijden had moeten opbreken1 begon de nieuwe landvoogd een anderen weg in te slaan1 hij poogde vrede met de ,staatsche partij te maken4 ,de voorslag nu werd ingewilligd en ,breda was de stad1 alwaar over den vrede zoude gehandeld worden4 ,inmiddels werd1 zoo als wij zagen het versterken van ,oudewater niet vergeten1 wij vinden zelfs aangeteekend1 #ebf dat op den #bd ,februarij #aege ter ,staatsvergaderinge besloten werd1 om de steden ,oudewater1 ,schoonhoven1 en ,woerden alsmede het slot ,loevestein niet alleen van het noodige voedsel1 geschut en manschap te voorzien1 maar ook de wallen naar eisch te versterken1 omdat die steden het eerst voor een aanval bloot lagen1 indien de vrede te ,breda niet tot stand kwam1 zooals dan ook werkelijk het geval was4 ,al spoedig begonnen nu de vijandelijkheden4 ,hierges1 had met #gjjj voetknechten1 en vier kornetten paarden ,buren ingenomen en na die verovering1 had ,requesens1 aan deze krijgsmagt toegevoegd #cjjj soldaten en vierhonderd paarden1 verzeld voorts nog van #ae vaandelen ,luiksche delvers4 ,nadat ,hierges ,buren nu versterkt had1 verdeelde hij zijn leger in drien1 eenigen werden met het geschut naar ,bommel anderen naar ,worcum1 en de overigen naar de zijde van ,schoonhoven gezonden4 ,dit was zeer loos van ,hierges overlegd1 nu toch wisten ,oranje en zijn bondgenooten niet1 wat de vijand in den zin had4 ,zoowel uit ,gouda als uit ,oudewater werd echter aan den ,prins gedurig berigt gezonden1 dat het op hen gemunt zoude zijn4 ,de prins beval hen toen ten sterkste aan1 op hunne hoede te wezen en het omliggende land1 zoo door het openzetten der sluizen1 en het doorsteken der waterkeeringen bij tijds onder water te zetten1 al stond dan ook het gras en kennip gewas nog te velde4 ,tevens bevallen de staten van ,holland voornamelijk aan die van ,oudewater om de vrouwen en kinderen uit de stad te verwijderen1 #ebg en hen te voorzien van de noodige getuigschriften van rang1 kunne en ouderdom en die getuigschriften te doen onderteekenen1 door den magistraat en de krijgsoversten binnen ,oudewater ten einde te ,gouda waarheen men aanraadde hen te vervoeren1 daar de ,staten op hun veilig verblijve en het verzorgen voor de onvermogende1 de noodige orde inmiddels beraamd en gesteld wierde4 #ebh ,de rede waarom men dit aan ,oudewater beval1 is ligtelijk te begrijpen4 #a4 ,had ,oudewater een beleg van den ,spanjaard te doorstaan1 dan moesten alle onnutte monden uit de stad verwijderd worden1 ten einde men met de eetwaren1 als de veste ingesloten was1 des te meer tijd mogte toekomen en ten #b4 ,de gewapende burgerij1 zoude alsdan niet door hun angstgeschrei en door hunne tegenwoordigheid waar die niet vereischt werd1 belet worden in eene behoorlijke tegenweer en pligtsbetrachting4 ,de zorg van s'lands staten voor ,oudewater berustte er nog niet bij4 ,op den #ae ,julij #aege1 kreeg ook ,hopman ,munter1 de jonge1 per missive van de ,staten last om alle klokken uit de kerken en torens zoo van het naburige ,benschop als van andere ,dorpen daar omtrent1 vr dat zich de ,spanjaard er van meester maakte1 ten behoeve van de gemeene zaak naar ,oudewater te vervoeren1 en er geschut van te gieten4 ,van het onder water zetten van het land1 en het wegnemen van de klokken1 kwam echter niets4 ,de geschiedschrijvers ,hoofdt en ,bor melden de redenen er van1 die op het volgende neerkomen3 ,die van ,oudewater waren zoo het scheen1 meer beducht voor het gevaar hunner geburen #ebi en van ,duyn meldt zelfs1 dat zij ,gouda hadden gewaarschuwd op zijne hoede te zijn2 #ecj maar de meest afdoende rede zal zich bevonden hebben1 in het nog te veld staande hooi- en kennipgewas1 dat natuurlijk bij het onder water zetten des lands verloren zoude gaan #eca2 aldra echter1 zoude men zich over die verkeerde zuinigheid bitter te betreuren hebben4 ,het was op den negentienden ,julij des jaars #aege en de nevelen des nachts waren nog niet schichtig der dagvorstinne ontvloden1 toen in den vroegen ochtend een zeker poorter uit ,oudewater genaamd ,dirk ,arendzoon van ,dam met zijn zoontje ter ,i,jsselpoorte waren uitgetreden om onder het groenbekrooste water1 dat in de omstreken zoo menigvuldig werdt aangetroffen1 eenige baarsjes met den hengel te verschalken4 ,zij mogten ter naauwernood met visschen begonnen zijn1 toen hunne aandacht door een in dit morgenuur vreemd schouwspel1 van hunne aangename uitspanning werd afgetrokken4 ,onder groot angstgeschrei ontwaren zij eene verbazende menigte vlugtende mannen1 vrouwen en kinderen1 die van ,dam toeriepen de vijand komt6 ,de vijand is in aantogt naar ,oudewater en op de vraag van waar hij kwam1 zeide men ,langs den ,damweg van ,i,jsselstein4 ,naauw had de ijverig ,staatsgezinde van ,dam1 die onrustbarende tijding vernomen1 of hij spoedt zich met zijn zoontje zoo vlug als het loopen hun toeliet1 terug naar ,oudewater1 vertelde aan ieder de vreesselijke mare en de meeste ingezetenen van ,oudewater werden ontwaakt uit hunne nachtelijke ruste en ijdele zinsbegoocheling voor het lot van anderen1 met het van mond tot mond overgebragte ongelukkig berigt1 de vijand is in aantogt naar ,oudewater langs den ,damweg van ,i,jsselstein4 ,het behoeft geen betoog1 dat het garnizoen en de stedelingen met den meesten spoed in de wapenen stonden en zelfs trokken een aantal mannen met schoppen en spaden ter poorte uit1 ten einde de wegen en met name den ,damweg door te graven en aldus het in aantogt zijnde leger1 den weg zoo mogelijk te versperren4 ,de tegenstand1 die den ,spanjaard door dit vergraven geboden werd was volgens ,van ,kinschot 7pag4 #bcc7 gering1 wordende die hinderlaag even spoedig door den vijand uit den weg geruimd4 ,de meergenoemde van ,duyn meldt echter 7pag4 #aj7 dat zij het leger ongeveer #b uren staande hielden met verschillende uitvallen1 maar dat men zich om de openingen in den weg weinig bekreunde1 en er met den meesten spoed bruggen over die hindernissen door den vijand gelegd werden4 ,de spoed1 waarmede de vijand oprukte1 was zelfs van dien aard1 dat de alom op de been geraakte huislieden1 die het--ter ontwijking van het gevaar--op een vlugten gezet hadden1 en nog eenig huisraad hadden medegenomen1 dit eindelijk moesten achter laten en ter naauwernood het leven zelve konden redden4 #ecb ,terwijl de ,spaansche magt nu oprukt naar ,oudewater1 willen wij de krijgsmagt van beide partijen eens nader beschouwen4 ,oudewater1 waar binnen in dien tijd ongeveer #ejj huizen stonden1 was1 zooals wij vroeger pag4 #dcj tot pag4 #dcc hebben opgemerkt1 omringd met muren en torens naar de oude krijgsbouwkunde1 en met eene vrij wijde en diepe gracht omringd4 ,de verdedigers bestonden uit vier vaandelen voetknechten1 #ecc te weten3 ,uit #a ,hoogduitsch en #b ,franschen die onder drie hoplieden stonden1 namelijk het eerste onder ,hans ,munter de ,jonge1 het tweede onder ,sante ,maria en het derde onder ,marcoult1 die vroeger in ,spaansche dienst geweest zijnde1 #ecd nu aan de ,staatsche zijde was4 ,voorts bevond er zich nog #a vaandel ,schotsche voetknechten1 staande onder den onderhopman ,drinkwerk1 omdat de hopman ,sletter van dit vaandel afwezig was4 ,het garnizoen1 bedroeg dus ten naasten bij #cej manschappen1 terwijl het getal der weerbare poorters1 nog niet zoo groot was1 zoodat het getal weerbaren binnen ,oudewater op omtrent #gjj koppen gesteld mag worden4 ,bezien wij nu eveneens het naderende ,spaansche leger1 onder aanvoering van ,hierges4 ,wat eene ontzettende krijgsmagt6 #ejj paarden en #d kornetten ruiters1 benevens meer dan #aajjj voetknechten1 waaronder zich alleen #ae vaandels delvers bevonden1 vaardig in het maken van batterijen en verschansingen4 ,voeg hier bij1 #bh stukken geschut van zwaar kaliber en nog eene groote menigte krijgs- en mondbehoeften en men is met reden beducht1 voor het lot1 dat ,oudewater boven het hoofd hangt4-- ,toen nu de menigte1 op den ,damweg door het immer voortvlottende leger der ,spanjaarden1 was teruggedrongen1 week men naar eene schans #ece die niet ver van ,oudewater aan den grooten weg naar ,montfoort gelegen was #ecf2 eene versterking aan den weg opgeworpen tot beschutting eener bijliggende sluis4 ,de ,spaansche voorhoede1 was al spoedig met de onzen tot een treffen gekomen omtrent het bezit van die schans1 maar toen er #g tot #h van de verdedigers gevallen waren1 werd die sterkte1 voor ,oudewater van zoo groot nut1 den ,spanjaard op eene onwaardige wijze ingeruimd4 ,volgens van ,duyn1 beval de hopman ,hans ,munter den zijnen nog1 de voornaamste goederen naar de stad mede te nemen1 maar de aandrang van den vijand was zoo groot1 dat verscheidene burgers de poort niet konden bereiken en buiten moesten blijven4 ,wij maakten zoo even gewag1 dat het bewaren van deze schans1 van zoo groote aangelegenheid voor ,oudewater geweest zoude zijn2 hadde men haar slechts twee of drie dagen verdedigd1 dan ware er nog middel geweest om ,oudewater te behoeden voor het treurig lot1 dat het te verduren zoude hebben4 ,immers1 men had dan die sluis kunnen openen1 den ,i,jsseldijk door kunnen steken1 en aldus het platte land onder water zetten2 den vijand zoude dan de gelegenheid benomen geweest zijn1 om van die zijde de stad te bevechten1 en men had tevens1 daar de zwakke bezetting van ,oudewater den prins van ,oranje niet onbewust was1 volgens zijne gelofte1 altijd meerdere manschappen ter versterking kunnen aanvoeren4 ,ook eene tweede schans een half uur afstands naar de beneden zijde van ,oudewater bij ,goejanverwellesluis gelegen1 werd #ecg door den ,duitschen ,hopman ,willem van ,angeren zonder zelfs eens aangevochten te worden1 den ,spanjaard ingeruimd1 zoodat de schans twee dagen zonder volk geweest is2 #ech men gist1 dat verraad aan dit ontruimen niet vreemd is4 ,hoe het zij1 ,hierges had nu gelegenheid niet alleen den ,i,jssel langs drie zijden te stoppen2 maar ook zijne verschansingen op de meest blootliggende punten op te werpen #eci en den inwoners van ,oudewater dus toevoer en verkeer te water en te land af te snijden4 ,tot dus ver meent men1 dat door den prins niemand tot opper-hoofdman binnen ,oudewater was aangesteld2 maar ieder hopman tot nu toe1 een gelijk gezag gehad moet hebben4 ,nu echter de nood aan den man kwam1 moest men naar den geschiksten persoon daartoe uitzien4 ,bij loting viel dit te beurt aan den hopman ,munter4 ,waarschijnlijk ware het beter voor de stad geweest1 zoo dit aan ,sante ,maria ware te beurt gevallen4 ,hij toch1 was te ,haarlem met nut in het bestuur des krijgs #edj werkzaam geweest2 de hopman ,munter daarentegen1 was meer door eene onbesuisde dapperheid1 dan door een wijs overleg bekend4 ,het scheen1 dat men de genoemde groote nalatigheden1 en het spoedig ontruimen der schansen buiten de stad1 door eene des te grootere dapperheid wilde uitwisschen4 ,immers zoo als wij reeds opmerkten1 werden er verscheidene uitvallen door die van ,oudewater1 toen de ,spanjaarden in aantogt waren1 gedaan4 ,men zag echter te ,oudewater spoedig van die uitvallen af1 omdat er ligtelijk eenigen sneuvelden en gewond werden1 en men kon van de weinige verdedigers er niet n missen4--,dit was dan ook de rede1 dat men drie poorten der stad dempte1 ten einde de manschappen met het verdedigen niet noodeloos te verspreiden4 ,om den moed der krijgslieden gaande te houden1 besloot men te ,oudewater tevens spoedig1 twee looden noodmunten te slaan1 kunnende die nader voor de waarde er op gestempeld1 weder worden ingewisseld4 #eda ,voorts had men zich voorgenomen1 de stad tot het uiterste te verdedigen1 en ten einde van dit heldhaftig besluit en den verderen toestand der stad1 den prins te verwittigen en om ,zijne ,doorluchtigheid bij tijds tot eenigen onderstand aan te manen1 werd er besloten een bode naar ,oranje te zenden4 ,maar wien die zending opgedragen en wie zou zich er voor willen leenen1 nu de stad door duizenden vijanden is ingesloten8 ,wie zal er zich een weg door banen8 ,zie1 daar nadert ,dirk ,arendszoon van ,dam4 ,wij kennen hem4 ,hij was de eerste1 die van den aantogt des vijands1 zijne medeburgers in de stad verwittigde1 ,ik1 zoo zegt de moedige poorter1 ik wil den prins met den toestand der veste bekend maken1 tot ontzet aandringen en 4444 mijne stadgenooten redden1 maar1 zeide hij tot den magistraat1 mogt mij het leven bij dien togt inschieten1 zorg dan voor mijne echtgenoot en kinderen1 iets1 dat men ligtelijk begrijpt1 dat ingewilligd werd4 ,nadat van ,dam een zielroerend afscheid van de zijnen genomen had1 een afscheid zoo als men eenigzins begrijpen mag1 maar wij niet beschrijven kunnen1 ging hij1 met zijne gewigtige tijdingen bij zich1 vergezeld van een huisman1 die hij tot reisgezel medenam1 op den gewaagden1 zeer avontuurlijken togt uit4 ,de glinsterende zonneschijve is onder den gezigtseinder weggedoken1 en de naderende nacht heeft haren valen sluijer over de aarde gespreid4 ,met de meeste stilte schrijden twee donkere gestalten ter poorte uit1 ieder met een grooten springstok bij zich4 ,het zijn de stoute togtgenooten4 ,bedachtzaam maar vlug1 springen zij over iedere sloot1 die zij naken4444 ,zoo naderen zij de eerste wacht der ,spanjaarden2 zouden zij opgemerkt worden8 ,neen1 zij gaan ongehinderd door2 ziet1 zij naderen de tweede vijandelijke post en444 weder gelukt het hen1 die zonder argwaan op te wekken1 voorbij te gaan4 ,nu nog ne wacht en het gevaar is geweken4 ,weder naderen zij die1 maar nu worden zij opgemerkt2 geweerschoten knallen1 en kogels snorren heen naar de rigting1 die zij volgen4 ,zij ontkomen echter het gevaar2 maar worden genoodzaakt1 het nu naar de schans bij ,goejanverwellesluis te rigten1 meenende1 hopman van ,angeren met de zijnen aldaar te vinden4 ,maar hoe groot was hunne teleurstelling1 toen zij daar ,spaansch hoorden spreken4 ,die sterkte1 nu bemerkten zij het1 was insgelijks in het bezit van den ,spanjaard6 ,wat nu te doen6 ,bijna geen stap te kunnen verzetten1 zonder opgemerkt te worden6--,de gedachte aan gade en kinderen--aan het gewigt van zijnen togt naar den prins1 omdat honderde menschenlevens er misschien van afhingen1 het lot1 dat zijne vaderstad te wachten stond1 als dien togt mislukte1--dit alles kwam van ,dam als een dreigend spookgevaarte voor den geest1 terwijl hij zich met zijnen togtgenoot schuil hield4 ,zie1 het nachtfloers1 wordt door de naderende en zigtbaar wordende zonneschijve voortgedreven en nog zitten zij daar in de grootste benaauwdheid4 ,maar ziet1 er schuift zich weder een gordijn voor de bekoorlijke dagvorstinne1 een zware mist stijgt op uit rivier en poel en de vijand wordt verhinderd een boogscheuts-afstand ver van zich te zien4 ,van die duisternis werd partij getrokken1 men keerde weder naar ,driebrugge met behulp eener plank1 vond eene schouw in den grond zitten1 die vlot gemaakt werd en waarmede men over de ,wierinkken geraakte #edb en al spoedig was men nu behouden te ,gouda1 het voorloopige doel hunner avontuurlijke reis4 ,men had te ,oudewater de afspraak gemaakt1 dat1 wanneer men den togt tot genoemde stad volbragt zoude hebben1 men met brandende vuurpannen van uit den toren zoude seinen1 om den onzen te verwittigen1 dat men behouden de reis volbragt had1 en men begrijpt ligtelijk1 dat dit seinen niet achterwege bleef4 ,niet te beschrijven was dan ook de vreugde in de kleine veste1 toen men dit zag1 en met denzelfden spoed1 waarmede zich vroeger de heillooze mare verspreid had1 dat de vijand in aantogt naar ,oudewater was1 werd nu de verblijdende tijding van mond tot mond overgebragt3 van ,dam is behouden en de prins zal ons ontzetten1 ,men werd dronken van vreugde en ging tot baldadigheid en spot over4 ,helaas6 men zou zich er zeer over te betreuren hebben4 ,men vleide zich nu met een wis ontzet1 en door hunne hoplieden aangespoord om uit het verliezen van alle hoop van ooit kwijtschelding te kunnen erlangen1 des te groote dapperheid te putten1 ging men in de betreurenswaardigste uitgelatenheid1 naar de ,hoofdkerk en de overige altaren1 die zich in de stad bevonden en roofde er de kruizen1 kerkvanen en priesterlijke plegtgewaden4 ,met die voorwerpen toog men naar de wallen der stad1 en maakte toen ten aanzien des ,spaanschen legers naar der ,roomschen wijze1 eene nagebootste ommegang1 #edc den vijand gestadig uitjouwende4 ,de ,spanjaarden werden woedend om den hoon hunner religie aangedaan4 ,zij1 in deze gewesten gezonden om haar te behouden en te behoeden1 worden er over bespot door eenigen1 van het graauw van het stedeke ,oudewater2 een zeer groot gemor werd in het ,spaansche leger onderdrukt en men zwoer wrake1 bittere wrake te nemen4 ,intusschen was men in het vijandelijk leger1 n om het vuursein n om den tergenden overmoed der stedelingen1 niet op zijn gemak4 ,men was beducht1 dat de prins geene middelen onbeproefd zoude laten1 om de stad te ontzetten1 of met het onder water zetten van het omliggende land1 hen te verdrijven4 ,nu kwamen de ,luiksche delvers in het ,spaansche leger te stade1 alomme wierpen zij met den meesten spoed1 keerkaden op1 om als men dit laatste middel ter hunner verdrijving beproefde1 zij er zich niet om behoefden te bekreunen4 ,en de vijand had bijtijds met dien arbeid een begin gemaakt1 trouwens1 toen van ,dam te ,gouda na zijnen gevaarlijken togt1 van de magistraat der stad niet had gedaan kunnen krijgen1 den ,i,jsseldijk door te steken1 was hij naar ,delft op reis gegaan4 ,de prins beval toen1 dat men dit nog zonder eenig tijdverlies zoude doen4 ,doch toen nu eenige manschappen naar buiten werden gezonden1 om dat eindelijk te bewerkstelligen1 was het te spade4 ,men kreeg het berigt1 dat de ,spanjaarden reeds veilig waren1 door hunne zoo spoedig opgeworpen waterkeeringen1 en raadde hen dus aan1 maar van het voornemen af te zien1 omdat het toch ,oudewater niet meer konde redden1 en den oogst in die environs zoude vernietigen4 ,men was in ,oudewater echter nog in het onzekere wat van ,dam bij den prins voor bescheid ontvangen had4 ,menigwerf klom men op den toren om het oog te laten weiden over den omtrek1 maar men zag drommen van ,spanjaarden en geen reddend ,i,jsselwater4 ,de prins reisde eerlang zelf na de stad ,gouda om te zien1 #edd of er geene andere middelen tot redding van het omlegerde ,oudewater konden gevonden worden1 doch het leidde tot geen gunstig resultaat1 voor de stad onzer beschrijving4 ,nu hoopte men op ontzet door troepen van ,willem van ,oranje4 ,duiven werden gedurig met brieven aan de pooten tot den prins gezonden1 waarin men den benarden toestand van ,oudewater aan ,oranje schreef en op ontzet aandrong1 doch ,willem de ,zwijger zag zich1 tot zijn innig leedwezen1 buiten staat om den ,spanjaard van ,oudewater te verdrijven en meerdere manschappen binnen de stad te werpen1 en geen wonder1 de prins had geen troepen te missen1 en al hadde hij eenige honderden manschappen naar ,oudewater gezonden1 wat zouden zij er uitgevoerd hebben tegen de duizenden vijanden1 die zich om de kleine veste verschanst hadden4 ,in de schans op den ,i,jsseldijk had ,hierges een kat doen maken1 en van deze begon hij onophoudelijk met twee stukken op de groote kerk en toren te vuren4 #ede ,hij had drie redenen op het oog1 #edf om den toren voor hem onschadelijk te maken en te vernietigen4 #a4 ,omdat men in de stad van uit denzelven bespiedde1 wat er in zijn leger voorviel en op de hoogte was1 omtrent de belegeringsmaatregelen1 die hij nam4 #b4 ,omdat menige ,spanjaard1 die zich te digt in de nabijheid van denzelven waagde1 met een kogelregen begroet werd4 #c4 ,en1 dit zal de voornaamste rede geweest zijn1 omdat de toren zou omstorten en hem nader uitmuntend tot eene stormbrug zou kunnen dienen4 #edg ,naauw had men echter van binnen 's vijands meening omtrent dit laatste punt begrepen1 of de toren werd ondergraven aan de stadszijde en de fondamenten op houten stijlen gezet1 men had toen1 zoo noodig1 maar die onderstutselen te verbranden en het reuzengevaarte had naar binnen1 in stede van in den ,i,jssel gestort4 ,het is echter geen van beide gebeurd1 het middeneeuwsche bouwgewrocht1 staat nog fier naast de grijze kerk aan den ,i,jsselzoom4 ,uit de kat1 waarvan wij zoo even melding maakten1 had de ,spanjaard dra het geschut genomen en twee batterijen gemaakt2 de grootste derzelve stond op den dijk #edh bij de galg in het markveld en was alleen met #ai zware muurbrekers en #d dubbele kartouwen voorzien1 die tot bij de #fe ponden ijzer uitwierpen4 ,de andere batterij was met #e stukken #edi voorzien en was op den ,montfoortschen dijk opgeworpen4 ,den #f4 ,augustus was ,hierges vroegtijdig met een en ander gereed en niets weerhield hem nu om ,oudewater op te eischen voor ,philips den ,,ii2 ten acht ure 's morgens van genoemden dag1 zond hij den ,heer van ,oostrum #eej naar de stad en eischte dezelve met de meeste vriendelijkheid1 zeer hoffelijk voor den koning van ,spanje als grave van ,holland op4--,dan1 die van binnen zich nog met de ijdele hope op ontzet vleijende1 zeiden aan den ,heer van ,oostrum #eea met gelijke bescheidenheid1 dat zij de stad voor den koning van ,spanje onder de landsbesturing van den prins van ,oranje bewaarden en derhalve voor drie dagen tijds een vrijgeleide voor een der hunnen verzochten1 om hem naar zijne ,doorluchtigheid te zenden1 en diens gevoelen op dat stuk te innen1 maar dit verzoek werd niet ingewilligd1 men kreeg slechts twee uren om zich te beraden4 ,men had dit in ,oudewater niet juist begrepen1 men meende1 dat hun tot des namiddags ten twee ure1 tijd van beraad gegeven was #eeb en zoo gingen de twee uren voorbij1 zonder eenig nader besluit aan den vijand te berigten4 ,nog anderen1 meldt van ,duijn1 #eec waren van meening1 dat de stad opgeeischt werd1 op de volgende voorwaarden3 ,dat de burgers alles zouden behouden en bij hunne oude voorregten en privilegien blijven4 ,maar hopman ,marcoult1 meer dan ieder met haat tegen de ,spanjaarden vervuld1 niettegenstaande hij vroeger in hunne gelederen gediend had1 zeide1 dat ,oudewater werd opgeeischt1 onder de voorwaarden1 dat de soldaten vrij1 doch de burgers prijs gemaakt zouden worden4 ,willende hij liever in den strijd sneuvelen1 dan van de zijnen een schandelijken dood te worden aangedaan1 en dit deed de burgers besluiten1 de stad te verdedigen tot den laatsten druppel bloeds4 ,hoe het zij1 de twee uren tot beraad toegestaan1 waren spoedig voorbij gevloden4 ,de krijgsoverste had geen rapport van ,oudewater meer ontvangen1 en ten #eed tien ure was het in de stad en in de environs op eens1 of de bodem van een scheurde1 een vreeselijk geknal deed zich hooren3 ,hierges had met #bh stukken geschut op ,oudewater gevuurd4 ,daken1 sparren1 bindten1 pannen en steenen1 vlogen met ijselijk gekraak van de huizen1 en kwetste menigeen1 die zich niet had geborgen4 ,hevig beukte men nu voort op vestingmuur en vestingtorens1 burgers en soldaten werden door de door het luchtruim snorrende kogels bij menigte getroffen en de muurbrokken1 die te log en te zwaar waren om weggeslingerd te worden1 stortteden met de losgemaakte brokken aarde der wal1 met hevig geplomp in de gracht1 en toen men nu1 gedurende den dag niet alleen1 maar ook een groot deel van den opvolgenden nacht op muren en torens geschoten1 #eee toen men tusschen de #af #agjj kloten naar de stad gesmeten had1 ja toen begrijpt men ligtelijk1 dat de bressen in de muur van de ,waard- tot de ,ysselpoort groot1 verbazend groot waren4 ,eindelijk zwijgen de vuurmonden44444 het is nacht1 de tijd van ruste4 ,doch rustte men in ,oudewater8 ,men zie slechts4 ,dr zit eene moeder te weenen naast haren zoon1 haren eenigen steun1 hij leeft nog ja1 maar alleen de moeder herkent en kan in dit verminkte ligchaam haar kind zien1 zij zelve verbindt zijne wonden en bevochtigt hem het hoofd1 bijna overal toch wordt des heelmeesters tegenwoordigheid te gelijk vereischt4 ,ginds ziet men een tafereel der vertwijfeling1 eene vrouw ligt onder de smartelijkste noodkreten te schreijen1 men bragt haar des avonds een lijk te huis en het was het zielloos overschot van haar echtgenoot4 ,zij1 weent bitterlijk1 en rukt zich de haren uit het hoofd1 maar hare jonge kleinen8 ,zij klemmen zich om het lijk huns vaders en vragen3 moeder1 moeder1 waarom schreit gij1 en waarom wil vader niet ontwaken8 ,rustte men in ,oudewater8 ,aan een soldaat der bezetting is bevolen1 zich te overtuigen hoe groot de verwoesting is1 door het geschut in de muren veroorzaakt4444 hij deed het1 maar hij was niet zwaar geharnast1 slechts een lederen kolder omsloot zijne leden en1 met een hellebaard bij zich1 bestijgt hij den wal1 onderzoekt alles zoo als hem bevolen is1 en niettegenstaande een hagelbui kogels naar hem worden afgezonden1 berigt hij spoedig ongedeerd1 hoe hij een en ander bevonden heeft4 ,maar nu moest men aan het werk4 ,ziet1 wat eene bedrijvigheid op de wallen3 alom is men bezig de bressen te stoppen1 deze draagt zware balken1 gene tonnen met aarde1 #eef en weder anderen nat gemaakte hennipbossen1 oude netten1 mest en andere zaken aan2 zoo poogt men de gapingen in den muur te stoppen1 ter hunner meerdere veiligheid en tot afwering van den storm1 die te geschieden stond4 #eeg ,doch de voorzorgsmaatregelen van die uit ,oudewater bleven er niet bij4 ,brandbare stoffen1 zoo als teerhoepels1 harst1 lood1 enz4 werden tijdig door vrouwen en kinderen naar den wal gebragt1 om die ten allen tijde1 als de nood het vorderde1 den vijand op het hoofd te werpen4 ,voorts vervaardigde men een zoogenaamden ,vrieschen ruiter1 zijnde een balk1 ter lengte van de walbres1 die in het midden met tal van ijzeren punten voorzien was4 ,deze nu werd aangebragt aan de gestopte bresse1 aan wier voet nog een aantal voetangels als gezaaid waren4 #eeh ,voorts bedacht men in ,oudewater nog iets om den vijand afbreuk te doen1 dat voor zoo ver wij weten nog nooit gemaakt was4 ,men vervaardigde namelijk twee lange ronde balken1 zeer digt met ijzeren punten bestoken1 die ter wederzijde rustten1 hieraan werden weder touwen bevestigd1 om als den vijand den wal wilde bestijgen1 die onverhoeds neder te laten1 en dan1 als de vijand verstoven was1 die weder te kunnen optrekken4 ,uit dit alles ziet men dus1 dat men zich voor nam1 om de benarde veste tot het uiterste te verdedigen4 ,maar de vijand zat insgelijks niet stil4 ,zijn doel was een stormweg door de gracht en1 zooals wij zagen1 een bres in den muur te maken4 ,om zich een weg door het water te banen1 ging men eene menigte hennip afsnijden en wilgen boomen vellen2 de eerste werd immers toen nog in menigte bij ,oudewater gevonden4 ,van die voorwerpen nu1 maakte men twee paden en bevloerde dit alles weder met aarde4 ,die twee paden eveneens1 tot het overbrengen van zooveel stormbruggen1 waren den volgenden dageraad gereed4 ,dit had de vijand insgelijks des nachts gedaan1 niettegenstaande er menigeen onder dien arbeid gedood was geworden4 #g ,augustus #aege was aangebroken1 en deze was voor ,oudewater de beslissende dag4 ,nogmaals bulderden de kanonnen1 met die hevigheid1 dat zij spoedig weer over de #acjj keeren hebben gesproken #eei en de met zooveel ijver gestopte bressen spatteden vaneen1 door het woedend voortgezweepte ijzer4 ,een aantal nieuwsgierigen1 waren van elders #efj tot bij ,oudewater gekomen1 om ooggetuigen van den uitslag van het innemen der veste te zijn1 immers het gerucht1 had zich heinde en ver verspreid1 dat ,oudewater dien dag weder onder ,philips den ,,ii terug gebragt zoude worden4 ,nadat1 zoo als wij schreven1 er weder eene groote bresse was geschoten1 zond ,hierges zijn legermeester ,don ,hernando de ,toledo1 de hoplieden ,francisco d',aguilar ,alvaradi en ,sancio ,breltran della ,penna1 met #f soldaten tot het opnemen van de gesteldheid van de openingen in den wal1 die aan ,hierges rapporteerden1 dat beide bressen opgeruimd dienden te worden1 maar ook de soldaat van den vorigen avond1 vertoonde zich1 nu echter in het harnas1 om de uitwerking van het geschut op te nemen1 dat bij weder ongehinderd ten uitvoer bragt1 en nadat ,hierges nu van den stand van zaken onderrigt was1 beukte men weder op de verzwakte vestingmuur1 totdat al spoedig de vereischte opruiming bewerkstelligd was4 ,nu bedacht de vijand eene voor ,oudewater rampspoedige krijgslist2 er werd een looze aanval des vijands op de stad bevolen en het doel1 dat ,hierges er mede beoogde1 gelukte hem boven verwachting4 ,hij wilde namelijk de verdedigers der veste zich meer en meer doen aftobben1 en tevens zien of er nog geene verschansingen1 of verdedigingstoestellen of iets dergelijks in of bij den wal verborgen mogten zijn4 ,ziet1 daar naderen tot dat einde digte drommen van ,spanjaarden4 ,die van binnen nu meenden1 dat het den vijand ernst was1 beschoten den vijand hevig en lieten de op den wal gebragte rolbalken1 die wij vroeger beschreven1 ontijdig naar beneden glippen4 ,nu deinsde de vijand in eens terug1 opende zijne gelederen en vr dat men de genoemde werktuigen weder had opgetrokken1 waren zij door het vernielend geschut onbruikbaar geschoten4 ,weder werd het bevel tot den storm gecommandeerd en nu zoude het niet bij een loozen aanval blijven6 ,op eens hoort men nu van den vijand een oorverdoovend geroep van naar binnen1 naar binnen toe4 #efa ,was het de begeerte naar buit1 of1 om wegens de bespotting hunner ,godsdienst door den tergenden omgang aangedaan1 wrake te nemen1 of om beiden1 dat dit algemeen geroep van naar binnen1 naar binnen ontstond1 wij weten het niet1 maar waar is het1 dat ook de ,duitsche troepen1 als zich tot den storm insgelijks geroepen wanende1 eveneens gezamenlijk de wapens opgrepen en hoewel zonder bevel1 met gelijke wraaklust ter ondersteuninge hunner vooruitgespatte spitsbroeders naar den wal stoven4 ,maar1 was het gemakkelijk de stad van nabij te genaken1 niet zoo spoedig had men den veroverenden voet op denzelven gezet4 ,heet1 zeer heet was het gevecht van beide zijden1 daar de drijfveren van de partijen hen zoo hevig aanvuurden1 maar de vijand behoefde zich niet zoo in den strijd af te matten1 immers1 deinsde hij1 hetzij uit afmatting1 hetzij door den dapperen tegenstand terug1 dan werd hij terstond door nieuwe soldaten vervangen1 die aan het gevecht nog geen deel hadden gehad4 ,de stedelingen integendeel1 waren te weinig in getal om afgelost te worden1 en evenwel schenen zij onvervaard in het schieten1 houwen en stooten2 doch niet alleen de mannen1 ook de vrouwen en kinderen streden dapperlijk mede1 de eersten wierpen den aanvallers gesmolten lood1 kokende teer en andere brandende voorwerpen op het hoofd en de jongens voerden die stoffen met verbazende snelheid onvertsaagd aan4 #efb ,men begrijpt dus ligtelijk1 dat er menige aanvaller op die wijs den voet nooit binnen ,oudewater heeft kunnen zetten4 ,maar wat baatte dat bij de duizenden1 die overbleven6 ,eindelijk wint de vijand de kruin van den wal1 die men tot nu zoo manhaftig verdedigd had en1 naar mate het gevecht nu verdubbelde1 zoo nam ook de aandrang van buiten meer en meer toe1 zoodat eindelijk1 na vijf vierendeels uurs zoo duur #efc den wal te verdedigd hebben1 het overschot der verweerders te dun werd om dien te behouden en de vijand als een doorbrekenden watervloed in de nu veroverde vesting viel4 #efd ,een ontzettend geluid klonk heinde en ver6 ,het was de vreugdegalm des vijands en het hartroerend gegil en geroep van de overwonnelingen4 ,in weinige minuten1 had de vijand zich nu in de straten en stegen der stad verspreid en het bloedbad1 dat men nu ging aanrigten was vreeselijk4 ,de overgeblevene en nog in de wapenen zijnde bezet- en stedelingen1 werden het eerst van het leven beroofd1 toen de weerlooze vrouwen1 die natuurlijk den dood zoo lang mogelijk pogende te ontloopen van de eene steeg en engte naar den anderen de vlugt namen4 ,helaas6 men ontvlugtte dan vaak den eenen moordenaar en liep weder anderen te gemoet4 ,wreed was alsdan het spel dat met haar aangevangen werd2 met de spitsen van het moordtuig des vijands1 joeg men de ongelukkigen dan van den een tot den anderen1 en als men zich dus eenigen tijd met het angstgeschrei der weerloozen vermaakt had1 werden zij afgemaakt4 ,moeders werden voor de oogen hunner kinderen1 kinderen ten aanzien hunner moeder vermoord2 noch de ouden van dagen1 noch de op het krankbed ter neer geworpenen1 noch de vrouwen1 die na weinige dagen hadden gehoopt1 dat het kind1 dat zij onder het harte droegen het eerste levenslicht zoude aanschouwen1 noch zij1 die voor weinige dagen hunnen echtgenooten zoo liefdevol een telg van hunnen echt geschonken hadden1 noch een of meerdere priesters zelfs werden gespaard1 het vijandelijk lood trof en het moordend ijzer woelde en purperde zich onafgebroken1 in het veege ligchaam der ongelukkige slagtoffers4 ,eenige mannen1 van hunne gade en kinderen beroofd1 stelden zich met die woede ter weer1 die men ligtelijk begrijpt1 zij wilden hun leven dan ten minste zoo duur mogelijk verkoopen4 ,de vertwijfeling zettede aan hunne woede eene verbazende kracht bij1 maar deze tegenstand vuurde den moordlust met des te meer hevigheid bij den vijand aan en de martelingen tot hunnen jongsten snik1 zouden er alras te wreeder om zijn4 ,anderen stelden zich niet te weer1 zij hadden zich onder hooi of iets dergelijks verstoken en toch afgemaakt zullende worden1 wilden zij zich liever met het daarin gestoken geweer laten doorrijgen1 dan nog heviger marteling tot aan den jongsten ademtogt te ondergaan4 ,nu ging het op een moorden en plunderen4 ,hevig vielen de bijlen en mokers1 op kisten en meubels neder1 knerpend stortteden en spleten zij vaneen1 en vlugtig werd het geroofde in veiligheid gebragt om nieuwe rove op te duiken4 ,eenige inwoners van wie men dacht1 dat zij hunne goederen bij tijds geborgen hadden1 werden op wreede wijze gepijnigd om hunne verborgene schatten aan te wijzen en werden daarna afgemaakt4 ,bij dit moorden en plunderen voegde zich nu dra nog eene andere ramp2 de roode haan die van ,bossu in #aegc voorspeld had1 door de stad ,oudewater te zullen jagen1 woedde er4 ,door wat oorzaak de brand echter ontstaan was weet men niet1 maar het vuur nam derwijze toe1 dat spoedig de meeste gebouwen in een vuurpoel herschapen schenen4 ,dit bragt te weeg1 dat een aantal lieden1 die zich nog in hunne woningen verborgen hadden1 te voorschijn kwamen1 en de moordlust op nieuw aan hen bot gevierd werd1 een aantal werden er niettemin gespaard1 zoowel om de geroofde voorwerpen buiten gevaar van het vuur te brengen1 als ook om op streng bevel van ,hierges #efe den steeds toenemenden brand mede te helpen blusschen4 ,niettegenstaande dit1 verslond de brand bijna alle gebouwen1 uitgenomen eenige weinige huizen1 het klooster en de parochiekerk4 ,twintig van de burgers1 die aldus tot het wegbrengen van de geroofde goederen hadden medegewerkt1 werden later1 toen zij aan den geeischten losprijs niet konden voldoen1 f met den ponjaard afgemaakt1 f met drie of vier bijeen gebonden1 in het water gesmeten #eff en verdronken4 ,de ,baljuw ,gerard van ,kraaijestein was het gelukt1 om met eenige wollen stoffen1 die hij om zich heen had geslingerd #efg den vijand te verschalken en in den waan te brengen1 dat hij een der plunderaars was1 en na een zeer gevaarvollen togt was hij alras in veiligheid4 ,de hopman ,sante ,maria en de onderhopman ,drinkwerk1 waren bij het verdedigen van de bresse gevallen1 ,marcoult en ,munter werden gevangen genomen1 doch ,munter overleed spoedig ten gevolge van eene geschoten wonde4 ,eenige der in het leven gespaarde vrouwen en maagden1 werden aan de buiten de stad staande toeschouwers voor een geringen prijs verkocht4 ,de ,fransche predikant ,christiaan de le ,quellerie1 zijn naam in dien van den soldaat ,arthon de le ,quellerie veranderd hebbende1 werd1 dus niet herkend geworden zijnde1 na eene gevangenzetting van #e maanden1 voor #ajj kroonen uit den kerker bevrijd4 ,de predikant der stad kwam er niet zoo gelukkig af1 trouwens reeds was hij door de ,spanjaarden op rantsoen gesteld1 toen eene non zijne kerkelijke bediening had ruchtbaar gemaakt1 en toen de vijand dit wist1 vermoordde men eerst voor des vaders oogen zijn zoon #efh en de prediker der nieuwe leer werd buiten de stad opgeknoopt4 ,voor de vrouwen en kinderen1 die bij het begin des belegs1 of tijdig gevlugt1 of daarna het geluk gehad hadden den moord te ontkomen1 droegen de ,staten van ,holland zorg #efi indien het noodige hun ontbrak4 ,van de ,spanjaarden1 sneuvelden er in den storm minstens #ajj1 waaronder een aantal oversten1 voorts #f #g van de overige natien1 zijnde het getal gewonden niet minder1 waaronder ook de ,spaansche hopman ,sancio ,beltram ,dell4 ,penna4 ,alhoewel wij nog een aantal bijzonderheden over dit moorden en plunderen ter neder konden schrijven1 zoo durven wij het van de ruimte die ons nog overig is1 niet afnemen4 ,nog een paar woorden echter4 #a4 ,de ,spanjaard had gemoord en gruwelijk in de stad onzer beschrijving gemoord1 maar dit werd van beide partijen gedaan1 verbitterd als men van beide zijden was #egj en hij was door onze stadgenooten nog zeer getergd1 door den sarrenden nagenaakten ommegang #ega en de plundering die men aan de kerk gedaan had1 en #b4 ,moeten wij de volksmening bestrijden1 dat er maar twee personen aan den moord in #aege zouden ontkomen zijn4 ,de bezetting1 het is waar1 is er voor het grootste gedeelte bij ingeschoten1 maar van de burgers zijn er een aantal gevlugt en van de ramp verschoond gebleven4 ,in het jaar #afae1 werd er te ,oudewater eene naamlijst opgemaakt van hen1 die tijdens genoemde belegering leefden en toen of in het vorige jaar1 nog in leven waren1 en dit getal beliep in het tijdsverloop van deze #dj jaar nog #cbj personen1 zooals dit de authentieke lijst1 die ter gemeente secretarie berustende is1 blijkt4 #egb ,terwijl de gratificatien1 door de staten van ,holland in stede van andere vrijdommen gegeven1 nog een aantal anderen1 tot in #afbe deden opkomen4 ,in het jaar #afff stierf de laatste1 genaamd ,corn4 ,jansz4 ,klopman4 ,zoodanig1 mijne geachte lezers1 zijn de gebeurtenissen die in het merkwaardige jaar #aege1 in deze stad geschiedden4 ,nog ieder jaar1 wordt de moord van het jaar #aege te ,oudewater feestelijk herdacht1 op den ,zondag na den #g ,augustus4 ,eene ontelbare menigte vreemdelingen stroomt dan naar de grijze stad1 om den grooten ramp te herdenken dien het vroeger trof4 ,nog vr het aanvangen der godsdienstoefening1 wemelt het op de straten van menschen1 uit verschillende oorden toegestroomd en nog steeds aankomende4 ,het gebrom der groote torenklokken1 noodigt nu vreemdeling en stadgenoot1 ter bijeenkomst in de groote oude parochie-kerk uit4 ,die dag heeft voor mij altijd iets1 wat mij met aangenamen weemoed overstelpt en ik maak dan zoo gaarne vergelijkingen met toen en thans4 ,wanneer ik die statige toonen uit den grijzen toren door de stad hoor dreunen1 dan treden mij eeuwen voor den geest voorbij en dan peins ik hoe vaak men zich op dat geluid naar het tempelgebouw spoedde om zich voor zijnen ,schepper te vernederen1 maar dan denk ik tevens1 hoe mijne stadgenooten te moede zullen geweest zijn1 toen dit zelfde klokkengebrom in hunne ooren klonk1 toen de ,spanjaard met zijne ontzettende magt1 den storm op de stad ondernam1 toen was het klokkengelui1 het noodsein voor ,oudewater en nu roept het de schare op1 om zich binnen de tempelmuren te vereenigen4 ,en men voldoet dan ook op dien morgen vrij algemeen aan die roepstem4 ,waarom8 ,de prediker zal op dien ochtend1 de bijzonderheden van het jaar #aege in betrekking van ,oudewater aanroeren1 en dan moet men zien1 met wat gretigheid ieder woord van den leeraars lippen wordt opgevangen4 ,dit is de eerste bijzonderheid van den dag1 en is dan de plegtigheid in de kerk geeindigd1 dan naar het stadhuis en dan de schilderij van den bekwamen ,stoop bezigtigd1 die den moord van dien dag voorspelt1 met die uitnemende opvatting1 die men van den kundigen ,utrechtenaar mag verwachten1 en wij overdrijven niet1 door te schrijven1 dat honderde stadgenooten en vreemden van dat bezigtigen gebruik maken4 ,in dien tusschentijd1 is het op de gewoonlijk stille straten der stad verbazend in woeligheid toegenomen2 maar het zijn nu geen moordende soldaten1 die de burgers pijnigen en dooden1 het zijn de ouden van dagen die het ieder jaar zoo gewend zijn naar de stad te gaan op den moord1 zij gingen in hunne jeugd steeds met vader dienzelfden jaarlijkschen togt doen en zij doen het nog2 zij bezoeken dan tevens familie en kennissen bij wie zij aan de middagtafel aanzitten1 die nu met fijnere en meerdere spijs is opgetooid4--,het is niet de moedige jonge verdediger1 die den vijand zoo veel in hem is1 naar het leven staat1 of de maagd1 die kokende teer en gesmolten lood naar den wal draagt1 het is de jeugdige boerenzoon1 en de opgedoschte boerenmaagd1 die men ontmoet en spoedig in vertrouwen kouten en lustig van de gave van ,bachus gaan genieten4 #egc ,of die laatsten nu insgelijks in de stad zijn1 om den moord te herdenken1 of dat andere redenen hen noopten naar de stad te gaan1 dat durven wij niet beslissen1 maar waar is het1 dat na jaren nog menigkeer met genoegen tusschen minnenden en echtgenooten op den dag van den moord wordt terug gezien1 omdat het onder hen de eerste dag was van het aanknoopen van eenen band door ,freja gevlochten4 ,nadat ,oudewater dus door den ,spanjaard onder ,philips den ,,ii1 was terug gebragt1 werd de stad door het groote leger ontruimd en op den #aa ,augustus was ,hierges reeds voor ,schoonhoven1 dat nu aan de beurt was4 ,wij mogen hen nu niet verder op hunnen togt vergezellen1 maar de zeer eenvoudige opmerking maken1 dat er een gering getal ,spanjaarden of ,duitschers in ,oudewater als bezetting gelegd werd4 ,voor de ongelukkige burgers1 burgeressen en kinderen1 die nu buiten hunne geboorte stad rondzwierven1 werd door de ,staten zoo veel mogelijk gezorgd1 en ook de stad ,delft bleef in ,october #aege met het ondersteunen dier rampspoedigen niet achter4 ,in het jaar #aege1 werd de ,hoogeschool te ,leijden gesticht1 zoo het bij de meeste schrijvers heet1 om den betoonden moed1 in het jaar toen het door den ,spanjaard belegerd geweest was1 dit is echter verkeerd begrip1 immers ook ,oudewater en ,woerden dongen naar het bezit van de ,hoogeschool binnen hunne muren4 ,zien wij slechts wat wij in de tegenwoordige staat der ,nederlanden ,zuid-,holland door ,a4 ,w4 ,kroon1 pag4 #ei1 omtrent die schole vinden4 ,de ,kloksteeg doorgaande1 zien wij aan de overzijde der ,nonnenbrug het ,academiegebouw1 eene inrigting die meer dan elk andere aan deze stad gedurende eene reeks van jaren beide tot eer en voordeel heeft gestrekt4 ,zonderling mag het heeten1 dat de oorsprong dezer stichting1 algemeen genomen1 zoo verkeerd wordt voorgesteld4 ,bijna alle schrijvers doen het voorkomen als of het stichten der academie geschied is1 tot loon van der burgeren standvastigheid1 en dat de regering1 kort na de heugelijke verlossing der stad1 hare wijsheid betoonde door het kiezen dezer inrigting boven den vrijdom van belastingen gedurende vele jaren1 welke haar door prins ,willem ,i4 werd aangeboden4 ,wij verminderen den roem der dappere verdedigers van ,leijden niet1 wanneer wij vermelden1 dat noch het aanbod1 noch de keuze gedaan werd1 derhalve het geheele verhaal met de waarheid in strijd is4--,bij het algemeen doordringen der ,hervorming werd meer en meer de behoefte gevoeld aan godsdienst leeraars1 die niet uit den vreemde herkomstig waren1 want in het vaderland bestond geene gelegenheid om zich in de daartoe vereischte wetenschappen te oefenen4 ,dit gebrek moest worden verholpen en reeds gedurende geruimen tijd vr de stichting der ,leidsche academie1 was door ,prins ,willem en de ,staten van ,holland over dit belangrijk onderwerp beraadslaagd geworden4 ,aanvankelijk bestond het plan de inrigting van hooger onderwijs uitsluitend te doen strekken ter opleiding van leeraren in de godsdienst4 ,de afgevaardigden van verscheidene steden1 vooral van die welke veel door de spaansche overheersching hadden geleden1 als ,oudewater1 ,woerden en anderen1 deden al het mogelijke om de vestiging der academie te doen plaats grijpen binnen de stad1 welker belangen zij meer bepaaldelijk voorstonden4 ,na de opheffing van ,leidens beleg en de verwijdering des vijands uit het hart des lands1 dongen insgelijks de afgevaardigden der pas verloste stad mede2 ook zij poogden hunne aanspraak te doen gelden1 op de eer en het voordeel door de ontworpen stichting te verwerven4 ,op voorstel van den ,prins werd eindelijk besloten de academie te ,leijden te vestigen1 eensdeels tot opbeuring der fel geteisterde stad1 maar voornamelijk omdat zij voor de veiligheid eener dergelijke stichting1 door hare ligging en sterkte1 beteren waarborg dan hare zustersteden aanbood4 ,dit laatste vooral deed de schaal ten haren voordeele overslaan4 ,ruim #ae maanden was ,oudewater nu al door soldaten van ,philips bezet geweest4 ,de bezetting was echter niet groot1 en men begon van de ,staatsche zijde toeleg te maken1 om de stad weder aan de zijde van ,oranje terug te brengen4 ,aan de ,staten had men berigt1 dat er gegronde hoop bestond1 om de kleine bezetting1 die nog in de stad was1 er spoedig uit te kunnen drijven1 en een aantal verdreven burgers verlangden zeer naar het tijdstip1 om weder naar hunne geboorte stad terug te keeren1 haar weder te versterken en te herstellen met behulp van personen uit de omliggende kwartieren1 mits dat de ,staten hen een weinig te gemoet kwamen4 ,dit werd toegestaan1 #egd en alle burgers en andere getrouwe personen1 die zich in ,oudewater vestigden1 zouden genieten1 vrijdom van de gemeene ,lands ,imposten en ,contributin1 die tot behouff van de gemeene saake jegenwoordich ommegeslagen syn2 ofte geheven worden1 ofte noch verder geconsenteerd ende gelicht sullen mogen werden1 egheene van dien vuytgesonderd1 dat meede alle d',ingeseetenen der voorsz4 ,stede die wederomme haare huysen ofte eenige andere aldaar sullen willen doen opmaake ende erigeeren ongehouden sullen zyn daar inne eenige soldaten 't ontvangen ofte te logeren1 willende die ,staten voornoemd dat die selve knechten hen in alsulke ,plaatsen aldaar sullen onthouden ende accommodeeren1 als by denzelven ,vyanden aldaar syn gemaakt ende daar toe sullen zyn gebleeven ofte gedestineerd sullen worden1 ende dit alles ter tyd ende wylen toe by zyne ,pre4 ,exce4 ofte den ,staten voorn4 mit goede kennisse van saken anders daar inne sal weesen voorsien ende geordonneert1 behoudelicken dat die selve ,ingeseetenen alle devoir ende neerstigheyd sullen doen omme goede ordre ende ,policie onder een ,oeverichheyt ende ,magistraat aldaar weder op te rechten ende die voorsz4 ,stede in goede verseekerheyd ende defensie te houden ende te fortificeren tharen koste ende van den gemeenen ,lande1 ende voorts in alles gehoirsamen ende onderworpen zyn alle bevelen ende ordonnantien van zyne ,exce4 ende der ,staten voorn4 als naar behoiren1 waar toe deselve alles in sunderlinge ,protectie ende ,sauveguarde van zyne ,exce4 ende der ,staten voornoemd by desen worden gesteld ende genomen4 ,gedaan tot ,delff den xijen4 ,novembris ,anno ,x,vc4 sessen 't seventich4 7,onder stond7 ,ter ,ordonnancie van de ,staten4 ,by my 7,was geteekend7 ,c4 ,,de ,,rechtere1 hebbende onder op gedrukt1 het ,gemeenelands ,zeeghel4 #ege ,het was ongetwijfeld van gevolg1 gissen wij1 dat van dit octrooi een aantal gebruik zullen hebben gemaakt1 en er spoedig weer verscheidene staatsgezinden binnen de stad waren1 die zich echter zeer rustig hadden te houden1 omdat nog steeds krijgslieden1 onder de dienste van ,philips1 binnen de veste de bezetting uitmaakten4 ,spoedig echter zoude er eene grootere verandering geschieden4 ,nadat de stad nu een jaar en #d maanden in de magt van ,philips geweest was1 werd zij wederom door de ijverige bemoeijingen van den heer van ,zwieten aan de ,staatsche zijde gebragt4 ,van ,duyn pag4 #ci en #dj1 meldt twee wijzen1 hoe dit toegegaan zoude zijn4 #a4 ,zou van ,zwieten1 met een weinig volks op den tienden weg te ,gouda bijeengebragt te hebben1 en na zich van hunne trouw vergewist te hebben naar de stad zijn getogen om die voor ,oranje te winnen4 ,hij bediende zich tot dat doeleinde van een persoon die het geluid van het geschreeuw eens varkens1 meesterlijk wist na te bootsen en om deze rede1 den weinig fraaijen naam van het oude varken verworven had4 ,de koude adem uit het noorden1 had het water in de kristal gedaante gebragt en van ,zwieten wist1 dat men de grachten om de veste nog niet gebijt had4 ,het oude varken zou dan het eerste over het ijs gaan1 over den wal klimmen en zien hoe het van binnen gesteld was4 ,bevond hij het rigtig1 dan zou een varkensgeschreeuw het sein wezen1 dat de overigen mogten volgen4 ,de zaak wordt gewaagd zooals besproken is1 en men verbeidt met ingespannen verwachting het sein4 ,op eens klinkt een snijdend en snerpend geluid door de lucht1 de zaak was het oude varken rigtig toegeschenen1 en het schreeuwen van dit dier was zoo juist nagebootst1 dat zij die het moesten opvangen in twijfel schenen te zijn of een redelijk wezen dit had voortgebragt4 ,in stilte toog men nu over het ijs naar den wal1 overrompelde de schildwacht1 boeide haar naar lust en nam haar mede naar de marktbrug4 ,nu beval de hopman ,baak getrommel en trompetgeschal en op eens klinkt het ,wilhelmus van ,nassouwe lustig en vrolijk door de stille straten der stad4 ,dit1 gevoegd bij een aantal vaandels1 omdat men om de #aj man er een had1 veroorzaakte eene groote vertooning4 ,de kapitein der duitschers vroeg verwonderd aan zijne dienstmeid1 wie zoo stout dit ,oranjelied durfde spelen1 gelastende tevens hen te berigten1 dat hij allen zoude doen hangen1 doch die van den ,prins zonden de tijding terug1 dat hij zich gedwee zoude houden of men hem zoude hangen1 toen gingen hem de oogen open1 en met de meeste verbazing kwamen zijne soldaten bijna ten halve in tenue en in nachtkleeding1 om behoud van hun leven vragen1 dat hen toegestaan werd4 ,den volgenden dag trokken zij1 sterk #gj man ter poorte uit en marscheerden naar het nog ,spaansch gezinde ,sticht van ,utrecht4 #b4 ,zou het innemen aldus toegegaan zijn4 ,van ,zwieten zou de stad omsingeld hebben1 zoodat er weinig of geen toevoer van levensmiddelen in de stad gebragt werd1 eindelijk zoude de bezetting 7#gj man7 op lijfsbehoud naar het ,sticht zijn uitgetrokken1 en de stad toen den heer van ,zwieten zijn ingeruimd1 die hopman ,baak met de zijnen er in legerde4 ,de burgers die uit de stad wilden1 mogten naar dit berigt insgelijks vrijelijk gaan en hunne goederen medenemen4 #egf ,doch1 hoe ook de ware toedragt der zaak geweest zij1 dit is vast1 dat de stad wederom onder ,oranje was terug gebragt1 maar hoe vond men haar terug1 zij was herschapen in eene ordelooze puinhoop1 en de wallen1 kaden en dijken1 waren nog in eenen zeer ongunstigen staat ten gevolge van het beleg4 ,zie hier slechts met een paar regelen aangeduid in wat staat zich de wegen bevonden4 ,wij ontleenen dat aan twee rekeningen1 beiden op het stedelijk archief van ,oudewater berustende4 ,de eene heeft tot opschrift3 ,ano #aegh4 ,reeckeninck gedaen bij ,cornelis ,dircxz4 cley burgemr4 van jaere acht en tseventich binnen ,oudewater vande tweehondert ponden van xl groon tot reparatie van dyckagie ontfangen2 de andere3 ,ao4 #aegh4 ,reeckeninck gedaen van ontfanck bij ,cornelis ,dircxz en ,jan aertsz ,burgemrn der stede van ,oudewater inden jaere ,x,vc acht ende tseventich gedient beroeren de vijftich gul ter maent tot behouffe vand opruyminge van straten bij karolus gul4 tot xl groon vlaems den groot tot iiij dts gerekent4 ,uit de eerste schrijf ik deze posten af3 ,item de dyckagie opt ratelis opte zuytsyde van dysel gerechtelicken bestaet en gegeven van maecken ten eersten twesteynde vyftich gul4 ,item noch vant oesteynde van dyck te maecken gegeven ,x,x,x,v,i,ij k4 gul4 ,x stv4 ,item tvoorgen gat inde weerdtschen dyck andermael besteet om te volmaken gegeven van arbeytsloon ,l,i,i,ij-- ,item noch op snelreweerde bij de loopcade tgat besteet om te maecken mette aerde daar bij leggen van arbeyt gegeven ,ij--,x,i,i,ij-- ,item noch een gat anden ysel ande zuytsyde van dysel twelck mede doorgegraven was dselve aerde voor een loopschans opgeworpen was weder of doen effenen van arbeijt gegeven ,ij gul4 ,x stv4 ,item noch wyn wynenz4 gegeven vant gat van de caye te maecken leggen buyten die linschoter te maken1 twelck tot fortificatie van dezer stede vuytgegraven was fa ,i,i,ij--,,xv-- ,item noch ,jan corssen gegeven van zeeckere vuytgegraven dyckcaygie te maecken in de linschoter dyck hem aenbesteet fa ,ij-- ,en uit de laatste3 #egg ,noch een man ses weecken lanck van peuy te laden gegeven des daechs ses st4 tot ,x,x,x,vj dagen toe fa ,x--,x,vj-- ,item noch een man van laden des daechs gegeven vyf st4 dat dese weecken lanck compt ,x,v,i,ij dagen fa ,i,i,ij--,x-- ,item nog een man vant laden van seven dagen gegeven daechs ses stuvers fa ,ij--,ij-- ,item noch een man van een dach te laden gegeven --,vj--4 ,noch een man gegeven van thien dagen te laden des daechs ,i,i,ij st4 f ,ij-- ,het protestanstismus nu kreeg nu al meer en meer voet1 zoodat dan ook in ,september #aegh1 het placcaat op de vicarijen en kerkelijke goederen in toepassing gebragt werd1 en kerk1 convent en en gestichten aldra onder hun beheer waren1 en ook het uitoefenen der ,roomsche eerdienst te ,oudewater werd zooal niet vernietigd1 dan toch zeer aan banden gelegd4 #egh ,intusschen ging men ijverig met den herbouw der stad door en ook de industrie begon weder eenigzins te herleven4 #egi ,maar om weder tot zijn oude bloei terug te komen1 zoude men nog jaren en jaren behoeven4 ,philips den ,,ii4 zelve was met den ongelukkigen toestand der stad bewogen1 immers op den #bf van sprokkelmaand des jaars #aegi1 schonk ,z4 ,m4 aan de gemeente op verzoek1 octrooi en kwijtschelding van pachten en ter oorzake van den benarden toestand der burgers1 waarin zij door twee belegeringen gebragt waren1 blijvende niettemin in haar geheel1 de gratie die men op den #ab ,november #aegf bereids van ,z4 ,m4 erlangd had4 #ehj ,uit den aanhef van dit octrooi1 zien wij1 dat men ,philips tot nu toe1 als wettigen grave erkend had1 spoedig echter1 zoude men hem als zoodanig niet meer dulden4 ,om dit echter duidelijk te maken moeten wij een weinig tijds terug en met een vlugtig oog den loop van zaken bespieden4 ,het was in het jaar #aegf1 dat de prins van ,oranje terstond na het overlijden van ,requisens op den #be ,april1 eene vereeniging tusschen ,holland1 en ,zeeland tot stand kreeg4 ,de steden ,schoonhoven en ,oudewater waren niet op die dagvaart tegenwoordig1 omdat zij door den ,spanjaard waren ingenomen1 evenmin ook ,woerden1 dat nog belegerd werd1 maar door hare gemagtigden was het verbond al vroeger bekrachtigd1 #eha ten volgende jare besloot men te ,middelburg op een door de ,prins beschreven dagvaart1 tot het verbeteren der vesting werken van ,oudewater1 ,woudrichem1 ,vlissingen1 ,veer en meerdere sterke steden #ehb en ook van ,bossu die in #aegc gelijk wij weten1 vijandig voor ,oudewater verscheen1 naderde meer en meer tot de partij der ,staatgezinden4 ,in het jaar #aegi1 bewerkte prins ,willem de vereeniging of ,unie van ,utrecht waardoor de provincin ,holland1 ,zeeland1 ,utrecht1 ,gelderland1 ,groningen en ,vriesland naauwer aan een gesloten werden4 ,die vereeniging nu1 legde den grondslag tot den volgenden bloei der vereenigde ,nederlanden1 en den #bf ,julij #aeha1 zwoer men te ' ,gravenhage ,philips van ,spanje met zijne nakomelingen voor immer af4 #ehc ,van af den jare #aegi1 vinden wij dan ook na het genoemde octrooi niets meer van ,philips of zijne nazaten in de archieven van de stad ,oudewater4 ,zien wij nu eerst weer eens vlugtig hoe het in de stad zelve gesteld is4 ,in deze tijden1 begon men1 meer dan tot dus ver de gewoonte hier scheen1 zich met administratie1 het maken van acten en het houden van notulen bezig te houden zoo dat1 wilden wij concientieus van al die bescheiden melding maken1 wij te wijdloopig zouden worden en onzen lezers slechts een dorre inventaris van het archief zouden bezorgen4--,het is om die reden1 dat wij nu en dan slechts--naar onze wijze van zien1--van de voornaamsten zullen gewagen4 ,uit deze tijden dan1 vinden wij1 onder anderen1 ten raadhuize van het jaar #aehj den staat der pastorie goederen2 van #aeha een register van resolutien en publicatien tot het jaar #aehh2 voorts van het jaar #aeha eene acte van interdictie door ,burgemeester en ,schepenen der stad aan den ,bailluw1 om voor de vierschaar als ,procureur te fungeren2 van #aehb de acte van afstand van het ,st4 ,ursulaconvent door de conventualen tegen genot van pensioen1 benevens den staat van eigendom en de revenuen aan het convent behoorende en verbonden2 voorts van dit jaar de copij eener dispositie der ,staten van ,holland1 waarbij subsidie wordt verleend ten beloope van #fjj pond van #dj grooten1 ter bestrijding der onkosten voor het eerste na #aege gedragen in het diepen1 ontruimen en opmaken van de have en kade te ,oudewater1 benevens de voorwaarden en het ,proces-,verbaal van verpachting van den accijns op de bieren binnen de stad1 voor de som van #ajjj ,gulden van #dj groot het stuk1 en een idem van het jaar #aehd tot #aehe van #aejj ,gulden4 ,men maakt dus alligt met ons de opmerking1 dat de stad in bloei begon toe te nemen1 onder anderen3 #ao4 hieruit1 dat de ,staten nu slechts subsidie gaven voor het bestrijden der stads verbeteringen1 #bo4 omdat reeds de accijns op het bier zoo aanmerkelijk hoog zijnde1 de consumtie zeer groot moet geweest zijn1 en #co4 dat ook de ,gemagtigden uit ,oudewater in het jaar #aehc1 weder voor het eerst na het jaar #aege zitting in den ,hoogen ,raad namen4 ,zoo vinden wij onder de gemeente-archieven1 eene originele acte van volmagt voor de ,burgemeesters der stad1 om op den #ba ,maart #aehc te verschijnen in 's ,gravenhage en te beraadslagen overeenkomstig de begeerte der ,staten1 volgens vooraf gedane mondelinge in schriftelijke mededeelingen van ,mr4 ,paulus ,buys1 ,advokaat van ,holland1 hoogstwaarschijnlijk betreffende de benoeming van ,willem den ,i4 tot graaf dezer landen4 ,de titel van graaf heeft de prins echter niet verworven1 omdat eenige gewesten er tegen waren4 ,in ,april #aehc was men van ,oudewater weder onder de steden1 die geroepen waren om zeker renversaal den prins over te leveren en dit met het geheimzegel te bezegelen4 ,het was in deze onrustige tijden van binnenlandsche beroeringen1 dat de zorg der ,staten ter bewaring van den dierbaren geboortegrond meer dan ooit noodig was1 en geen wonder dan1 dat de ,burgemeesters en ,regeerders van de stad onzer beschrijving1 door ,prins ,willem zelven beschreven werden1 #ehd om op den #af4 ,october #aehc te ,dordrecht te verschijnen1 ten einde over het welzijn des lands te raadplegen4 ,op de verdediging des lands1 was men insgelijks meer dan ooit bedacht1 immers men ontwaart dit uit eenen anderen beschrijvingsbrief1 van wege de ,staten van ,holland1 waarbij ,oudewater wordt uitgenoodigd ter dagvaart te ,dordrecht1 op den #af ,october #aehc1 ten einde gezamelijk1 met die van ,zeeland en ,utrecht te besluiten1 over eene leening van #abe1jjj ponden1 tot onderhoud van #aj1jjj soldaten1 #ajjj ruiters en #ajjj pionniers4 ,zoodanig was de zorg van den ,prins en de ,staten voor de jeugdige republiek1 zelfs schreef de ,prins nog in het jaar #aehd aan de ,officieren en ,burgemeesters1 en daaronder bij name ,oudewater dat zij alle oproerige en verdachte personen uit hunne steden zouden bannen en geene van elders innemen1 dan alleen zij1 die van behoorlijke getuigschriften voorzien waren en den eed van getrouwheid aflegden4 ,die voorzorg belette echter niet1 dat spoedig na dit bevel1 de persoon van ,balthazar ,gerards tot in het hof van den ,prins wist door te dringen en op den #aj ,julij #aehd1 verraderlijk den ,prins van het leven beroofde4 ,groot was de droefenis en de rouw1 die dit ontzettende berigt alomme te weeg bragt1 en alhoewel wij het vroeger ter nederschreven1 zoo moet om den geregelden gang het hier herhaald worden4 ,daags na den moord aan ,willem den ,zwijger gepleegd1 vergaderden op het stadhuis binnen ,delft de twee voorzitters van de ,hoven1 edelen en eenige steden4 ,de vergadering der ,staten1 werd nu ten spoedigste te ,delft beschreven1 om orde en voorziening op het stuk der regering te brengen #ehe en namens ,oudewater verschenen dan ook de gemagtigden ten behoorlijken tijd1 na alvorens1 volgens uitdrukkelijk bevel gemagtigd te zijn #ehf4 ,intusschen1 zoo schrijft ,van ,kinschot #ehg1 waren die van 's ,prinsen ,raad gemagtigd1 om hunne diensten te vervolgen1 totdat ten aanzien der ,regering anders zoude voorzien zijn4 ,de edelen en afgevaardigden der steden nu te ,delft bijeen zijnde1 deden den eed voor den ,voorzitter ,nicolai1 dat alle beraadslagingen en gevoelens op het stuk der ,regering zouden geheim blijven4 ,toen men nu voorloopig genoeg over dit gewigtig onderwerp had gesproken1 getuigden die van al de kleine steden te willen vertrekken1 om de groote kosten van het bijwonen der vergaderingen te verhoeden1 belovende echter1 zich van de vereeniging tusschen ,holland en ,zeeland nimmer te zullen scheiden1 waarop zij den volgenden dag ontslagen werden4 ,voorts verschoonde ,oudewater nevens de kleine steden zich1 om dezelfde reden1 tot het niet bijwonen der begrafenis van den ,prins4 ,de ,staten namelijk hadden bevolen1 dat die teraardebestelling op de plegtigste wijs zoude geschieden1 en onder anderen zouden er twee gemagtigden van iedere kleine stad tegenwoordig moeten zijn1 gekleed in lange rouwmantels en ieder hunner weder vergezeld van hunne boden1 die achter hen moesten gaan met een zwarten mantel omhangen waarop of op de borst de bus der stad moest aanwezig zijn4 ,maar vervolgen wij den algemeenen loop van zaken4 ,de koningin van ,engeland stond eerlang de ,staten bij1 met eenige duizenden krijgslieden1 onder bevel van den ,graaf van ,leycester1 maar hij rigtte weinig tegen de ,spanjaarden uit1 en daar hij een slecht en heerschzuchtig mensch was1 onder schijn van godsvrucht den baas zocht te spelen1 niet alleen naar het ,stadhouderschap trachtte1 maar zelfs de opperste magt in het land uitoefende1 benoemden de ,staten ,prins ,maurits1 zoon van ,willem den ,i1 spoedig tot opvolger zijns vaders4 ,leycester aldus teleurgesteld1 keerde spoedig weder terug1 hoewel de krijgslieden nog eenigen tijd bleven4 ,woelig was dus de tijd en schadelijk voor de kleinere gemeenten1 die de lasten van den krijg zeer zwaar te dragen vielen4 ,de ,staten van ,holland zonden dan ook op den #ag ,augustus #aehd eene aanmaning aan de stad ,oudewater tot voldoening van #bej pond1 als aandeel der gemeenten in den algemeenen omslag en contributie1 ten einde in de groote lasten van den oorlog te voorzien4 ,de stad moet echter ten dezen tijde van vrij goede defensien voorzien zijn geweest1 ware dit toch niet aldus1 dan hadden ongetwijfeld de ,staten in #aehe niet aan de stad bevolen1 om binnen hare muren voor min of meer geruimen tijd eene vrij aanzienlijke bergplaats voor granen in te ruimen4 #ehh ,het was mede in het jaar #aehe1 dat de stad aan de ,westzijde aanmerkelijk vergroot werd1 daar de ,staten het ,veer aan ,oudewater toevoegden4 #ehi ,zooals wij hierboven meldden1 moest de heerschzuchtige ,leycester weldra1 in #aehf1 de ,nederlanden verlaten1 doch het leger1--staande onder soldij der koningin van ,engeland1--dat hij achter liet1 was nog #aj1jjj man sterk4 ,deze manschappen wilde ,leycester in verschillende steden en sterkten gelegd zien1 en daardoor wilde de graaf zich van die steden verzekeren4 #eij ,alhoewel wij ,oudewater niet op de lijst dier steden vinden gerangschikt1 zoo vinden wij toch op het gemeente-archief van het jaar #aehf diverse copijen van bevelen1 tot het leggen van een ander garnizoen binnen de stad1 als ook verschillende stukken aangaande den kommandant van de bezetting binnen de stad ,lancelot1 ,heer van ,marbaijs4 ,in sommige steden1 gingen in #aehg de vijandelijkheden der ,engelschen zelfs tot geweldenarijen over en ook liepen zij het platte land tusschen ,utrecht1 ,amsterdam en ,gouda af4 #eia ,de ,staten van ,holland en ,zeeland namen nu dan ook maatregelen1 om zich tegen den aanhang van ,leycester te versterken1 en magtigden prins ,maurits1 om het gezag hem bij lastbrief en berigtschrift1 als stadhouder en kapitein ,generaal opgedragen1 metderdaad te gebruiken3 om alle oversten1 bezetting houdende in de gemelde gewesten1 lastbrieven te geven1 en zich en de staten gehoorzaamheid en getrouwheid te doen zweren4 ,het veranderen der bezetting stelden zij aan hem of aan ,hohenlo1 zijnen luitenant1 bij goeddunken van de ,staten of hunne gemagtigden2 het verleenen der patenten tot inlegering of doortogt1 moest op dezelfde wijs geschieden4 ,deze regelen uit ,wagenaar #eib naast het archief der stad ,oudewater gelegd1 komen treffend overeen1 immers van den #f ,maart #aehg1 vinden wij daar een placcaat1 aangaande de order1 gesteld op de passagin en doortogten van de ruiters en knechten1 binnen de landen van ,holland en ,west ,vriesland en tegen alle inlegeringen en overlast van hen1 binnen de voorschreven landen1 en van #ab ,october #aehg eene missive1 houdende verzoek1 om meerder garnizoen binnen de stad te willen ontvangen1 geteekend door ,philips1 grave van ,hohenlo4 ,voorts werden insgelijks in verscheidene ,hollandsche steden1 tot bewaring derzelve1 ingevolge besluit der ,staten eenige knechten in waardgeld aangenomen4 ,inmiddels sloeg in verscheidene steden de bezetting aan het morren1 dat tot hevige dadelijkheid overging4 ,het krijgsvolk van den ,staat1 had zich al eenige jaren moeten vergenoegen met #b_/c hunner soldij1 terwijl hun voor het overige gedeelte1 schuldbrieven geleverd werden4 ,nu wilden zij volle afdoening en weigerden den ,staten en ,prins ,maurits gehoorzaamheid1 zich beroepende op den eed aan ,leicester gedaan4 ,te ,oudewater was men insgelijks ontevreden1 getuigen de diverse processenverbaal tegen het garnizoen in #aehg-aehh opgemaakt4 #eic ,maar ,philips den ,,ii4 zat insgelijks niet stil4 ,ook voor hem moest men steeds op zijne hoede zijn1 doch in #aehh poogde men weder vrede te maken1 en op de ,statenvergadering1 uit dien hoofde te 's ,gravenhage belegd1 waren de gemagtigden van ,oudewater weder tegenwoordig4 ,het schijnt echter1 dat men meer en meer de meest mogelijke voorzorgen ter verdediging nam1 ten minste de schutterij te dezer stede was in dezen tijd op een zeer actieven voet gebragt4 ,utrecht zelfs1 dat ,oudewater zoo menigen keer met zijne troepen bevochten had1 zond op den #bb ,april #aehi eene missieve aan die van ,oudewater1 waarin gemeld werd1 dat de vijand omtrent #cj man sterk1 den vorigen avond door ,jutphaas neerwaarts gepasseerd was4 ,die van ,utrecht verzochten daarin ,crysvolck uit te zenden1 het slaan der klokken ten platten lande als anderzins1 ten einde de ,spanjaarden betrapt en achterhaald mogten worden4 ,de ,stichtschen schreven voorts1 dat ook zij hunne maatregelen genomen hadden4 ,maar de toestand van het ,spaansche leger in deze gewesten werd al zwakker en geringer1 de troepen gingen eerlang hier en daar aan het muiten1 en prins ,maurits won door list en krijgsmagt een aantal steden4 ,het was in #aeih1 dat ,philips de ,,ii4 overleed1 en in de ,spaansche ,nederlanden werd opgevolgd1 door zijnen zoon ,philips den ,,iii4 ,de krijg duurde inmiddels voort4 ,in het jaar #afjj had de groote overwinning door ,maurits bij ,nieuwpoort plaats1 waarbij de ,admirant van ,arragon krijgsgevangen gemaakt werd4 ,men wilde nu van de zijde der ,staten1 dat deze niet dan met woeker zoude ingewisseld worden1 en wij vinden dan ook in het archief der stad ,oudewater van den #ba ,januarij #afja1 de copij van eene missieve1 aan de ,staten van ,holland1 houdende aanvraag van wege de algemeene ,staten om eene naamlijst van al de krijgsgevangenen1 om te kunnen worden ingewisseld tegen den ,admirant van ,arragon4 ,wij stappen nu eenige jaren met stilzwijgen voorbij1 waarin weinig van aanbelang te ,oudewater geschiedde4 ,philips den ,,iii4 echter werd in #afji den krijg zoodanig moede1 dat hij met de ,staten een #ab jarig bestand sloot4 #eid ,men mogt nu van buiten eenige ruste genieten1 maar van binnen1 zou weldra weder een zeer hevig vuur van tweedragt beginnen te branden4 ,wij bedoelen de twist tusschen de ,remonstranten en contra-,remonstranten4 ,in eenige steden liepen de geschillen weldra zeer hoog en wij zullen den vriendelijken lezer bij behoorlijke verwijzing naar de bronnen aantoonen1 dat die in de stad ,oudewater niet van de minste waren4 ,de stichter van het ,remonstrantismus was ,jacobus ,arminius1 zoo als wij weten in ,oudewater geboren1 #eie en zijn grootste tegenstrever de ,heer ,gomarus1 ten jare #afjc1 beide ,hoogleeraren in de theologie aan de hoogeschool te ,leiden4 ,wij mogen ons bij de punten hunner geschillen niet uitsluitend ophouden maar ons in het kort bepalen bij de uitwerkselen hunner twist4 ,over den inhoud van den ,heidelbergschen-,catechismus echter1 waren beiden het zeer oneens1 en na veel aanhouden werd er in #afjf eene ,nationale ,synode met toestemming der ,algemeene ,staten gehouden4 #eif ,de verdeeldheid won echter meer en meer veld en in het jaar #afjh1 werden de zaken voor den ,hoogen ,raad gebragt4 ,wij zeiden het reeds vroeger1 ieder dezer hoogleeraren had zijnen aanhang4 ,de predikanten deelden voor het grootste gedeelte in het gevoelen van ,gomarus2 doch de meeste ,wethouders hielden het met ,arminius wiens leer gemakkelijker te bevatten scheen4 #eig ,onder anderen was de balluw ,gerrit ,gerritszoon ,crayestein te ,oudewater den contra-,remonstranten eveneens zeer vijandig4 ,weldra ontstond er nog een ander geschil1 waarbij de ,wethouders nader belang hadden en dat hen meer en meer genegen maakte tot hen1 die van ,arminius gevoelen waren2 deze toch schreven der burgerlijke overheid het regt toe1 om over kerkelijke zaken te oordeelen1 daar ,gomarus en de zijnen beweerden1 dat men over kerkelijke zaken1 in kerkelijke vergaderingen moeste beslissen4 ,in #afji werden de hoofden van beide partijen nog eens gehoord in de vergadering der ,staten van ,holland1 waarop ,arminius echter spoedig overleed #eih4 ,de verdeeldheid ging echter met onzen stadgenoot niet ten grave2 maar barstte spoedig in verschillende steden tot openbare beroerten uit4 ,te ,oudewater had de ,contra ,remonstrantsche predikant ,joannus ,lijdius zich in #afag afgezonderd van de ,classis1 zonder zich1 door de ,staten1 of hunne afgezondenen te laten bewegen tot hereeniging4 ,de opschudding1 die hieruit ontstond1 was op het hevigst ten tijde der gewoonlijke verandering der ,wethouders1 die men nu genoodzaakt werd te doen naar den zin der ijveraars1 die de zijde hielden van ,lijdius #eii4 ,wij zullen ons bij de bijzonderheden van die twisten binnen ,oudewater niet ophouden1 omdat wij er over beginnende1 een paar honderd pagina's daarvoor zouden behoeven4 ,wie lust heeft zich met die bijzonderheden van de oneenigheid der twee partijen nader bekend te maken1 leze de volgende drie in de noot aangeduide brochures #fjj en ga de diverse stukken op het raadhuis over die geschillen bestuderen4 ,indien hij dan van het ,audi et alterem partem houdt1 zal zijn wensch in ruime mate bevredigd worden4 ,wij ontleenen aan het historisch verhaal kortelijk het volgende3 ,het was op den #bg ,februarij #afae1 toen de resolutie van de ,staten omtrent den kerkevrede in het licht verschenen1 maar nog niet aan de steden overgezonden was1 dat de predikanten1 de ,raat en ,lijdius op het stadhuis ontboden waren1 en gevraagd werden1 of zij al dan niet van voornemen waren1 zich daarnaar te gedragen4 ,de leeraars stemden in eenige zaken terstond in1 dat zij zich er naar zouden gedragen1 doch omtrent alles wat in die resolutie vervat was1 konden zij hunne toestemming nog niet geven1 waarom zij #ad dagen tijd van beraad verzochten1 dien zij verwierven #fja4 ,des avonds waren er eenigen van den kerkeraad bij ,lijdius1 en zij verhaalden1 wat hun dien dag was voorgehouden1 waarop men besloot aan de broeders1 de predikanten te ,amsterdam1 en nog aan een andere kercke schriftelijk om raad in die aangelegenheid te vragen4 ,de ouderling ,gerrit van ,galen1 was echter niet bij die bijeenkomst geweest1 dat hem zeer zoodanig verbitterde1 dat hij den #i ,maart in den kerkeraad ontboden zijnde1 weigerde te verschijnen1 en hoewel hem dikwijls gezegd werd1 dat het zonder kwade bedoelingen geschied was1 zoo konde men hem niet overtuigen4 #fjb ,op het schrijven aan de predikanten der stad ,amsterdam volgde den #g ,maart daaraanvolgende van den ,magistraat eene missive #fjc aan de eerentfeste1 wijse voorsienige1 seer descrete heeren van ,oudewater1 waarin de leden van den magistraat vrunts ende naburlijk versocht werden1 de gemoederen van den ingezetenen niet te verbitteren1 ofte hen in hun gemoed te bezwaren1 verder verwezen zij naar den zorgvollen toestand des lands en op de gevaren die voor hetzelve door de tweedragt ontstaan zouden enz4 enz4 ,de ,magistraat beantwoordde spoedig deze letteren1 waarin hij de toedragt der zaak meldde1 en zeide zonder kwade bedoelingen te zijn4 ,de gemoederen werden echter spoedig meer en meer verbitterd4 ,menigmaal gingen de oneenigheden tusschen predikanten1 magistraat1 burgers en militairen tot dadelijkheden over1 zoodat wij ons genoopt gevoelen tot den draad der geschiedenis terug te keeren4 ,men had nu te ,oudewater en elders gezien1 dat de onderlinge verdeeldheid niet alleen uitliep1 op scheuring in de kerk1 maar dat er insgelijks ongewone veranderingen in de regering der steden daardoor te weeg gekomen waren4 ,zij1 die nader de zijde der ,remonstranten hielden1 hadden al in den aanvang der oneenigheid1 ongewone pogingen gedaan1 om lieden van hunne gezindheid op het kussen te helpen1 op plaatsen daar de meerderheid der ,regenten hen tegen was #fjd4 ,doch nu sterker en meer openlijk ondersteund wordende1 begonnen de ,contra-,remonstranten1 de door hen gewenschte veranderingen1 met beteren uitslag in het werk te stellen4 ,ook had men den prins doen gelooven1 dat de advokaat van ,holland en de tegenwoordige regering de beperking van zijn gezag zochten2 immers niet bewilligen zouden in zijne verheffing en dat de ,contra ,remonstranten daarentegen op een vergroot gezag van den prins gesteld waren4 ,geen wonder dus1 dat men besloot op eene bijzondere wijs tegen hen te waken4 ,dit nu kon geschieden door middel der gewone landssoldaten1 door de schutterij of door van nieuws geworven knechten uit de ingezetenen4 ,de prins had echter zwarigheid gemaakt1 om die van de vesting ,oudewater na den moedwil aldaar gepleegd1 op hun verzoek nog een vendel knechten toe te staan #fje1 het moet ons dus niet vreemd toeschijnen1 dat wij van het jaar #afag1 waarvan wij nu schrijven1 onder de archieven der stad diverse stukken en naamlijsten vinden1 omtrent de rustbewaarders binnen ,oudewater4 ,men besloot nu tevens1 tot het aanstellen van waardgelders en de meerderheid der ,staten van ,holland nam op den #d ,september #afag een besluit1 dat de ,contra ,remonstranten1 sedert genoemd hebben de ,scherpe-,resolutie #fjf maar eenigen tijd hierna besloot1--na veel discussien1 die over dit punt gevoerd waren1--de ,hooge ,raad1 die ,resolutie van den #d ,september niet te achtervolgen4 ,veel1 ontzaggelijk veel zouden wij nu nog over die oneenigheid kunnen schrijven tot in het jaar #afah1 als wanneer prins ,maurits zelf besloot verandering in den ,magistraat van eenige steden te gaan maken1 en zoo toog hij dan ook onder anderen in ,september #afah naar de stad ,oudewater waar hij eveneens verandering in de regering bragt4 ,de synode van ,dordrecht werd in #afah en #afai gehouden1 dat eveneens geruimen tijd een punt van verschil had uitgemaakt4 ,wij moeten onze lezers nu opmerken1 dat het #ab;jarig bestand met het begin van het jaar #afba zoude ophouden1 en nu begonnen de vereenigde ,staten zich gereed te maken om verwerender wijs te oorlogen4 ,het was eveneens in dit jaar1 dat ,philips de ,,iii4 overleed1 en dat zijn zoon ,philips ,,iv4 hem in de regering opvolgde en spoedig werd nu de krijg weder hervat4 ,wij vinden echter niet1 dat de stad onzer beschrijving in den oorlog vooreerst betrokken werd1 slechts treffen wij op het stadhuis het afschrift van een bevel aan van ,prins ,maurits1 aan den te ,oudewater liggenden kapitein ,gibson1 om met zijne compagnie uit ,oudewater te gaan1 onder de bevelen van prins ,hendrik van ,nassau dato #i ,augustus #afbc4 #fjg ,terwijl de tijden aldus in woeling voortvlieden1 ontving men in ,april #afbe1 de tijding van het overlijden van ,prins ,maurits1 en het aanstellen van ,prins ,frederik ,hendrik en wij vinden dan ook al spoedig op het archief der gemeente de bewijzen zijner stadhouderlijke waardigheid4 ,inmiddels in den oorlog1 die ter zee gevoerd werd1 waren er van ,oudewater eveneens meestentijds tegenwoordig1 zoodat er dan ook1 dato #af ,februarij #afbf1 eene merkwaardige lijst op het stadhuis bewaard wordt1 waarop de namen staan uitgedrukt van personen alhier te huis behoorende en ter zee krijgsgevangen gemaakt1 en eveneens berusten er van #afcf dergelijke stukken ten raadhuize4 #fjh ,de bevolking der stad dunde dus door dit gestadig oorlog voeren zeer4 ,nog in #afcg werden daarenboven uit ,oudewater #ej manschappen uit de burgerij geligt om te ,steenbergen garnizoen te houden4 ,dit deed de oorlog1 maar hij dunde niet alleen de bevolking der stede4 ,weder was het de vege pestziekte die er woedde4 ,in het jaar #afbg had zij een derde en in #afcf de helft der bevolking ten grave gesleept4 #fji ,in het jaar #afdg overleed de zeer vereerde prins ,frederik ,hendrik en zijn zoon ,willem de ,,ii4 volgde hem spoedig op1 maar reeds in het volgende jaar #afdh werd de vrede met ,spanje gesloten4 ,de vereenigde gewesten werden nu voor eenen vrijen staat erkend4 ,veel bloed is er in dien krijg vergoten en de stad ,oudewater had er in groote mate zijne treurige rol in gespeeld4 ,wij zouden nu een tijdvak van een #cjtal jaren met stilzwijgen kunnen voorbijgaan1 waarin men den naam van de stad bijna noch in openbare1 noch bijzondere geschiedenis vindt aangeteekend4 ,om den draad der gebeurtenissen echter niet te verliezen1 moeten wij toch vlugtig den loop van zaken schetsen4 ,nadat de vrede met ,spanje gesloten was1 behoefde men zoo veel krijgsvolk niet meer in dienst te houden2 maar nu wilde de provincie ,holland meer volk afdanken dan de prins en de overige provincin1 en de twisten1 die hieruit ontsproten1 waren spoedig weder allerhevigst4 ,de prins overleed echter in het jaar #afej1 en eenige dagen daarna beviel de weduwe van eenen zoon1 die men spoedig onder den naam van ,willem den ,,iii4 zal leeren kennen4 ,na den dood1 van den ,spaanschen koning ,philips den ,,iv4 maakte de fransche vorst ,lodewijk de ,,xiv41 die gehuwd was1 met eene dochter van den overledenen ,philips1 aanspraak op de ,spaansche ,nederlanden1 waarin hij ook dadelijk eenige veroveringen maakte4 ,de ,staten nu1 wilden ,lodewijk niet gaarne tot nabuur hebben en wisten een verbond te sluiten met ,engeland en ,zweden1 ten einde ,lodewijk ,,xiv weder met ,spanje te verzoenen4 ,de vrede kwam dan ook terstond tot stand2 maar ,lodewijk was hierover op onze ,staten zeer verbitterd4 ,hij was echter te loos1 om hun terstond den oorlog aan te doen2 eerst moest hij het verbond tusschen ,engeland en ,zweden met de ,staten hebben vernietigd1 eerst poogde hij de ,staten er van af te trekken1 doch toen hem dit mislukte1 beproefde hij het met ,engeland1 dat gemakkelijker ging4 ,ja1 ,karel liet zich zelfs door ,lodewijk overreden om met hem ons te beoorlogen4 ,de twee vorsten1 wisten nu ,zweden insgelijks aan hunne zijde te brengen1 en daarenboven spanden zij nog zamen met den ,bisschop van ,munster en den keurvorst van ,keulen1 ten einde met vereende magt ons land te overrompelen en te verdeelen4 ,duister was dus het vooruitzigt4 ,wel sloten wij een verbond met onze oude vijanden1 de ,spanjaarden1 maar die waren nu te magteloos1 om er veel van te kunnen verwachten4 ,men zocht zich te wapenen1 maar het was weder inwendige verdeeldheid1 die dit grootelijks verhinderde4 ,de oneenigheid ontsproot ter oorzake van den ,prins van ,oranje1 die toen nog geene staatsambten bekleedde1 dat velen1 en inzonderheid het gemeen1 zeer mishaagde4 ,eindelijk stemde men echter toe1 dat de ,prins voor eenen veldtogt1 den veldtogt1 die nu aanstaande was1 en ook ,oudewater zoude beroeren1 zou worden bevorderd4 ,den #g ,april #afgb1 werd door ,lodewijk den ,,xiv en ,karel den ,,ii1 aan de ,staten1 gelijktijdig den oorlog aangezegd en naauwelijks was dit gebeurd1 of de ,fransche1 ,munstersche en ,keulsche legers trokken met eene ontzaggelijke magt op ons land aan1 die op omtrent #agj1jjj man begroot werd4 ,overwinning op overwinning werd spoedig door hen behaald en ,oudewater viel insgelijks in den magt der franschen4 #faj ,wij moeten dit echter eenigzints breeder uiteen zetten4 ,het ,sticht was nu bijna geheel in de magt der ,franschen en ook ,montfoort werd den #be ,junij #afgb met een #aejtal van hunne musketiers bezet4 ,voorts had het leggen van een dam in den ,rijn aan de ,nieuwerbrug de steden ,woerden en ,oudewater1 doen besluiten1 dat het ongeraden was1 zich te verdedigen1 hoezeer er ook op aangehouden was4 ,zij zagen zich dus in de noodzakelijkheid gebragt1 eveneens van den ,franschen koning vrijhoede te verzoeken4 ,dit werd vergund1 en de markgraaf van ,rochefort werd op den #bd ,junij met eenige honderde paarden in ,woerden gelegerd1 terwijl hij des anderen daags ook eenig paardenvolk naar ,oudewater zond4 ,beide steden bedongen de gewone vrijheden4 #faa ,tot dusverre ,wagenaar4 ,omtrent dit voor geheel ons vaderland en ook voor ,oudewater zoo merkwaardig jaar1 meldt de ,nederlandsche historieschrijver ,lambert van den ,bosch1 ons #fab in betrekking tot de stad onzer beschrijving nog een aantal bijzonderheden1 die overwaardig zijn hier kortelijk te herhalen4 ,nadat ,turenne den #aa ,julij door ,nijmegen over de ,maas naar 's ,hertogenbosch getrokken was1 vervolgt hij in dier voege3 ,de prins was met zijne troepen naar beneden afgezakt1 en de ,hollandsche posten alom bezettende1 beval hij den grave ,willem de ,hornes1 7ook de graaf van ,hoorn genoemd7 om zich een uur beneden ,oudewater te legeren4 ,de stad bevond zich intusschen in de uiterste verlegenheid1 en geen wonder1 daar er binnen hare wallen noch oorlogsvoorraad1 noch garnizoen1 noch een genoegzaam getal burgers ter verdediging waren4 ,men begrijpt dus ligtelijk1 dat men vreesde den moedwil der vijanden ten prooi te zullen worden4 ,om hierin echter zoo goed mogelijk te voorzien zond de magistraat aanstonds een persoon naar ,utrecht om aldaar te verblijven1 met aandacht alles gade te slaan en vandaar1 der stede regering omtrent den stand van zaken te verwittigen1 met en door de posten die zij daartoe van plaats tot plaats hielden2 alzoo ontvingen zij op verscheidene uren des daags kondschap4 ,intusschen verzuimde men alhier niet1 ,gecommitteerden naar 's ,gravenhage te zenden2 niet alleen om beklag te doen1 over hunne afsnijding van de gemeene defensie2 maar eveneens om te verzoeken1 dat in de benarde veste het noodige garnizoen en oorlogsammunitie bezorgd werden2 tevens ook aandringende op eene spoedige herstelling en verbetering van de stads wallen en sterkten2 men beval den ,gecommitteerden voorts1 te zeggen1 en de ,raden te doen overtuigen van de gewillige genegenheid der burgerij voor vaderland en stad1 die zich bereid toonde goed en bloed te wagen4 ,voorts verlangden de afgezanten te willen weten1 indien hun de magt tot tegenwer ontbrak1 hoe de autoriteiten der stad zich te gedragen hadden1 als de vijand ,oudewater naderde1 zijn legerschare zich voor de veste ontplooide1 en haar opeischte1 daar zij den eed van getrouwheid aan den staat hadden gedaan1 en zonder hunne kennis geen ander ,heer aannemen konden4 ,op het eene zoo goed als op het andere1 ontvingen zij echter weinig troost en raad4 ,men besloot dus naar den prins te gaan1 die met zijne troepen te ,bodegraven lag1 maar de verwarring1 die in de gemeene zaken heerschte en den geringen tusschentijd die men had1 om te overleggen wat men doen zoude1 deden hen ook van hier onverrigter zake wederkeeren4 ,hagchelijk dus was den toestand binnen de verzwakte muren2 wel is waar lag de graaf van ,hoorn met de zijnen omtrent een uur afstands van het stedeken bij de ,wierinkken en derzelver sluizen1 kunnende hij daardoor ,oudewater en omtrek deels onder water zetten door middel van den ,yssel1 wanneer er slechts water genoeg in opvloeit1 maar gelijk de zorgeloosheid dier tijden1 de veste had doen vervallen1 als niet bedenkende1 ja bijna onmogelijk achtende1 dat eenig vijand tot zoo ver zoude kunnen inboren1 zoo was er in de stad bijna geen krijgstuig1 dan slechts in een vervuilden hoek een paar oude ijzeren stukken1 en eene koperen goteling van vier pond2 buskruid bezat men niets4 ,de magistraat zond naar deze en gene plaats om eenige tonnetjes te koopen1 doch ijdel was hunne poging1 alleenlijk zond de persoon2 die te ,utrecht op kondschap lag1 nog een tonnetje van ongeveer #hj ponden4 ,wanneer alles in de wapenen kwam1 kon de burgerij ter naauwernood #e #fjj man uitmaken1 anders konden de #b compagnien niet boven de #cjj mannen uitleveren4 ,soldaten1 officieren1 commandeurs enz41 had onze stad #fac in geen #cj #dj jaren gekend1 zoodat de inwoners met den dappersten leeuwenmoed bezield als zij waren1 weinig konden uitrigten tegen de magt der ,franschen1 die als een dreigend onweder van boven kwam opzetten4 ,men wachtte echter nog op tijding uit ,utrecht4 ,ondertusschen werd de ,magistraat van zijne naburen gewaarschuwd1 dat het zeer verkieslijk zoude zijn1 bij tijds naar eenig goed accoord uit te zien1 daar die van ,utrecht al gecapituleerd hadden2 maar daartoe ging men echter nog niet over4 ,daar komt eensklaps de persoon die te ,utrecht op kondschap was1 de verpletterende tijding aan den magistraat berigten1 dat hij in persoon de ,franschen binnen ,utrecht had zien trekken1 en hij ter naauwernood hen vooruit had kunnen spoeden om dit berigt hier kenbaar te maken1 niet twijfelende of zij zouden zich ook spoedig voor de poorten van ,oudewater bevinden4 ,en de bode had zich in die meening niet bedrogen4 ,immers de ,franschen nergens eenigen tegenstand vindende1 zakten gedurig nederwaarts af4 ,de graaf van ,hoorn had echter door het openen der sluizen het land aan de benedenzijde der stad onder water gezet1 maar dit kon de dijken en het hooge land boven de stad1 naar de zijde van ,utrecht1 niet hinderen4 ,de magistraat aldus geen anderen uitkomst dan capituleren vinden kunnende1 en vernomen hebbende1 dat de vijand in aantogt was1 besloot ten laatste hem in het gemoet te gaan1 om eenige gunstige voorwaarden te bedingen2 en men had nog juist bij tijds dezen gewenschten maatregel genomen4 ,naauwelijks toch waren de ,gecommitteerden tot het naburig ,montfoort genaderd1 of zij ontmoetten de ,fransche voortroepen1 aangevoerd door den ,markies de ,genly4 ,ons gezantschap werd beleefdelijk door hem ontvangen en hij deed hen terstond goede beloften4 ,vreemd was hier de uitwerking1 die de spoedige beslissing van de ,gecommitteerden gehad had4 ,zij toch waren #b #c uren ter naauwernood ter poorte uit1 en treden haar nu weder binnen1 vergezeld van genoemden ,markies en eene menigte musketiers4 ,dit gebeurde in den namiddag van den #be ,junij #afgb1 des namiddags tusschen #b en #c ure2 en ziet hier dus ,oudewater insgelijks gebukt onder de fransche overheersching4 ,de ,markies ,genly hield met zijne troepen halt1 toen de ,burgemeesters hem ontmoetende ontvingen1 als wanneer hij uit naam van zijne ,majesteit bekend maakte1 dat om reden de stad zich zoo gewillig stelde onder de gehoorzaamheid van den koning1 zij ook zoude behouden vrijheid harer regten1 privilegien1 goederen en personen1 als ook van religie en conscientie2 voorts dat hij in den naam zijns konings tot bezetting binnen ,oudewater zoude leggen niet meerder dan #ej van zijne troepen of musketiers4 ,deze waren allen edellieden1 die te paard en te voet den koning dienden4 ,hunne uniform bestond in een blaauwe casakke met zeer fraaije passementen en lelien gegarneerd4 ,het was echter eene geringe bezetting4 ,buskruid bezaten zij niet1 zij hadden geene andere verdedigingsmiddelen dan hunne snaphanen1 pistolen en zijdgeweer4 ,niemand dezer troepen sliep gedurende den nacht binnenshuis1 maar zij waren allen gedurig beurtelings op straat1 uit vreeze van overvallen te worden4 ,zij schreven naar ,utrecht om ammunitie en daar die ook zoo spoedig niet kwam1 verdeelden zij de #hj ponden kruid die men vroeger van ,utrecht ontvangen had4 ,niet lang bleef het bij deze weinige manschappen1 daar zij op den #bi ,junij des namiddags naar ,utrecht vertrokken zijnde1 zij des voormiddags vervangen waren door ongeveer #cjj fransche voetknechten1 waarvan de helft ,zwitsers waren4 ,ook die vertoefden hier slechts een paar dagen1 maar op den #a ,julij kwamen hier in garnizoen niet minder dan #cb compagnin1 die ongeveer #afjj man sterk waren4 ,dit was een zeer schoon volk1 zijnde van het regiment ,royal4 ,tot hun legertros behoorden eene menigte paarden1 muilezels1 karren en bagage1 en zooals men ligtelijk begrijpt1 ook de fransche wijven soetelende waren insgelijks hierbij tegenwoordig4 ,wat echter de bedrijvigheid aanmerklijk verhoogde en zeer afstak bij de blaauwe met lelin bestikte uniformen1 waren eene groote menigte paarden1 koeijen1 schapen etc41 die onderwege den boeren waren afgenomen1 en nu mede ter stede werden binnengevoerd4 ,de officieren werden hier en daar bij de burgers gebilletteerd1 maar de soldaten1 moesten zich op de wallen en in de baanhuizen behelpen4 ,de commandant der troepen1 die in de stad verbleef1 was een ,la ,pornerie1 maar op den weg naar ,utrecht lagen nog #i standaarden ,ruiterij1 waarover de ,markies de ,renti gebood4 ,nadat de ,franschen zich dus in en om ,oudewater gelegerd hadden1 eischte de ,commandeur van den magistraat al de timmerlieden om de ypenboomen rondom den stads cingel staande1 af te kappen1 die tot pallissaden gebezigd werden4 ,men groef namelijk boven op de wallen 7in plaats van de borstweringen1 die geslecht lagen71 eene diepe doorgaande voor1 waarin de pallissaden1 beurtelings korte en lange1 geplaatst werden4 ,daarna werden deze zoo digt met aarde aangevoerd1 dat men er slechts met een musket konde doorschieten4 ,voorts hield men eene zeer scherpe wacht1 terwijl het aan een ieder verboden was1 na negen ure des avonds over de straten te gaan4 ,de stad aldus met een groot getal militairen bezet blijvende1 deed de ,commandant ook eene brigade ruiterij leggen1 van af de ,nieuwpoort langs den ,i,jssel1 dat dan grave van ,hoorn1 die zooals men weet tot het leger van den prins behoorde1 deed besluiten1 zoo digt mogelijk ook met den zijnen onder de stad post te vatten1 ten einde aldus des te beter den vijand dagelijks te bestoken in stede van door hem in zijn kwartier gedurig verontrust te worden1 en alzoo dit in het gezigt der stad op de sluis bij het huis te ,vliet het voordeeligst konde #fad geschieden1 zoo heeft hij1 om den vijand te misleiden1 en op dat hij hem in de uitvoering van zijn plan niet hinderlijk zoude zijn1 #aej musketiers van zijn regiment1 door den tiendeweg langs ,honkoop doen defileeren4 ,deze nu aan de andere zijde van ,oudewater aangekomen zijnde1 bezetten de huizen1 die aan den ,i,jssel stonden1 waaruit zij onophoudelijk op het ruiterkwartier des vijands begonnen te vuren4 ,niet alleen dat de krijgslist van den wakkeren grave van ,hoorn gelukte1 maar de ,franschen werden door het gestadig schieten van deze #aej man zoodanig verontrust1 dat zij naar ,woerden1 ,montfoort en ,utrecht om bijstand zonden1 en daar zij voor verdere bemoeijelijking bedacht waren1 verbrandden zij de meeste huizen van de buurtschap ,willeskop en die om de stad stonden4 ,toen intusschen de prins1 in zijn kwartier het gestadig en langdurig schieten hoorde1 en den zwaren brand zag opgaan1 wist zijn ,hoogheid niet wat dit beduidde4--,hij kwam dus eerlang met eenige ,ruiterij tot aan ,goejanversluis en nu niet anders denkende of het voornoemden kwartier werd aangegrepen1 reed hij in persoon tot het huis te ,vliet nabij de stad4 ,de krijgslist van den grave van ,hoorn vernemende1 droeg dit 's prinsen hooge goedkeuring weg1 en ziende hoe de vijand nog immer aan de andere zijde der stad misleid werd1 deed de grave van ,hoorn in het gezigt van het leger der ,franschen een retrenchement opwerpen4 ,dit alles geschiedde bijna zonder verlies der onzen2 slechts een ,kapitein werd zwaar gekwetst4 ,de vijand daarentegen had naar berigt van gevangenen en overloopers een aantal dooden1 waaronder eenige voorname officieren4 ,verder verhaalt van den ,bosch nog het volgende1 dat wij hier doen volgen3 ,de ,franschen hadden doorgaans grooten lust en moed om ,holland in te breken2 en sekeren kapiteyn ,s4 ,mark1 hoorende dat men het lant konde onder water setten1 bestond daar op te vragen1 of men soo gantsch ,holland konde doen8 men antwoorde hem ja3 en dat hy maar eens op den tooren klimmen soude1 soo konde hy naaktelijk het water beneden de stad rontomme sien stroomen4 ,hy vraagde1 hoe het dan de steden maakten1 of die ook niet onder water raakten8 men seyde neen1 dat die hooger als het platte lant waren1 en dat men het water soo hoog door de sluysen in konde laten als men wilde4 ,hy vraagde ten derde-malen1 of het lant dan niet door dit water bedorven wierd8 en bericht werdende1 dat de ,hollanders liever een bedorven1 als geen lant hadden3 en wanneer sy geen vyant meer en hadden1 dat sy dan hare landeryen met molens wederom droog maakten1 de welke met'er tijt wederom haar oude wesen ontfingen4 ,doen seyde hy met een euvelen moed1 ik hoore wel1 die duyvels sullen aan onsen koning niets willen geven4 ,voorts waren sy bysonder bezig de gestalte van de ,staatsche troepen1 aan ,goverwelle1 uyt te vorsschen2 vragende1 hoe den oversten van de ,hollandsche troepen1 beneden de stad1 genaamt was1 en hoe veel volk hy by hem hadde2 men antwoorde haar1 dat het de ,grave van ,hoorn was1 zijnde onseker hoe sterk hy van volk mochte zijn3 maar men giste omtrent de #fjjj man1 gelijk ook de burgers niet beter wisten3 hoewel naderhant gebleken is1 dat sy in het eerste geen #ajjj mannen konden uyt-maken4 ,sy spraken veel van ,leyden1 en wilden daar na toe3 men seyde1 sy moesten dan aan een andere oort zijn1 en voor-by het quartier van sijn ,hoogheyt den ,prince van ,orangien trekken2 sy vraagden1 hoe sterk die van volk was8 het antwoord was1 dat1 dewijle hy den ,generaal was1 wel #ajjjj man moeste by hem hebben3 waar op sy1 dit getal seer gering oordeelende1 het een lichte saak achten1 en seyden geheel ,holland te vermeesteren3 maar toen men haar berichte1 dat sy seer naauwe en afgetrencheerde dijken en wegen te passeeren hadden1 daar sy naauwelijks #d a #e in front souden konnen aankomen1 sakten den grooten moed gelijk sy was opgeswollen4 ,den #aa ,july1 als wanneer ik des morgens vroeg ten half drien1 met het opkomen van den dag1 op-geschelt werdende1 en ter bedde uyt-springende1 sag ik door het venster de gantsche stad in rep en roer1 en den ,marquis de ,genly1 sittende op syn paart voor mijn deur1 met een seker ander groot ,heer1 wiens name ik niet en wete3 ik haastede my terstont in mijn onderklederen na de deur1 en die geopent hebbende1 begon den ,marquis te lagchen1 seggende1 zoo moeste ik u eens komen opwekken2 7ik was hem nu bekent geworden1 als meermalen met hem gesproken hebben7 ik antwoorde1 u ,excellentie moet sijn selven noch al eerder opgewekt hebben1 soude anders soo vroeg niet hier konnen wesen van ,utrecht2 hij seyde1 dat is waer3 ik hebbe den gantschen nacht te paarde geseten1 en omtrent de stad stil gehouden1 tot dat den dag aanquam4 ,ik vraagde1 wat dit gewoel beteekende1 dat ik soo alles in beweging sag8 hy seyde1 dat hy was gekomen1 om de troepen by-een te vergaderen3 meerder derfde ik niet ondersoeken1 genoegsaam merkende1 dat het ,fransche guarnisoen van hier vertrekken soude4 ,doen veranderende van dit discours1 vraagde1 of ik ook sijn ,excellentie met yets tot ontnuchteringe dienen konde8 hy seyde in het eerste neen3 maar korts daar aan eyschte hy een stuk broot met boter2 ik dede aanstonds twee wel-geboterde stukken witte-broot op een schoon taaffel-bort langen1 waar van den ,marquis eene1 en dien anderen ,heer het andere nam1 en nuttigden4 ,ik vraagde doen1 of ik hem wijn wilde doen brengen8 maar weygerde zulks2 ik seyde in mijn kelder te hebben morelle-bier1 dat ongemeen schoon was3 dit was hem aangenaam1 en nam hy met dien anderen ,heer daar van een goede teug naar hem4 ,naar eenige andere discoursen1 zoo preste hy het volk hard aan tot den uyttocht1 zoo dat tusschen #e uuren en half sessen1 het volk aan het marcheeren raakten2 gevende de sleutelen van de stads poorten buyten de stad1 aan de ,burgemeesteren wederom1 met beding1 geen poorten te openen tot den middag4 ,in het uyttrekken wierd dat koopere stukjen op een karre geladen1 om mede te nemen3 daar den oudsten ,burgemeester tegen sprak1 en ontbood my1 om te seggen aan den ,marquis1 dat het geen stuk was van den ,staat1 maar eygen aan de stad1 aan de welke sijn ,excellentie immuniteyt van hare goederen1 in den naam des ,konings hadde toegesegt3 maar den ,marquis antwoorde het komt nu den ,koning toe1 en nam het mede4 ,anders is aan de stad de minste overlast niet gedaan4 ,gedurende den tijd1 dat deze toebereidselen tot den uittogt gemaakt werden1 waren de poorten echter aan de andere zijde der stad gesloten1 opdat men in het staatsche leger onkundig van hun voornemen zoude zijn2 maar een zeker burger1 liet zich aan de zijde der stad waar de graaf van ,hoorn zich bevond van de vestingmuur glijden en door de grachten badende1 liep hij met de meesten spoed naar des graven kwartier1 de tijding brengende1 dat de ,franschen ter stede waren uitgetogen4 ,innig verheugd was van ,hoorn bij het vernemen van deze tijding1 en niettegenstaande er tusschen #f en #g ure een hevige regenbui zich boven deze stad ontlastte1 zoo verzuimde hij echter niet tusschen #aj en #aa ure met zijne bijhebbende ruiterij en verscheidene compagnin voetknechten voor de stad te komen en te eischen1 dat men hem de poorten openen zoude4 ,de burgers liepen aanstonds naar den burgemeester en ontnamen hem de sleutels1 niettegenstaande hij niet onwillig was1 en onder vreugde en gejuich nam de ,graaf weder bezit van de stad2 ,oudewater behoorde weder aan de staatsche zijde6 ,tot het gevolg van van ,hoorn behoorden den ,graaf van ,merode1 den ,heer van ,brederode1 zijn eigen broeder ,graaf ,jan en anderen4 ,naauwelijks had de ,graaf weder bezit van de stad genomen1 of hij zond eene partij ruiters1 ieder een partij musketiers achter zich hebbende1 den vijand achterna1 die hen tot aan de stad ,montfoort op de hielen vervolgden en een gedeelte der achterhoede aangrepen4 ,des namiddags kwam de ,luitenant van den ,heer van ,amerongen met #cf gevangenen waaronder eenige koninklijke ,sauvergardes binnen de veste weder4 ,juist ter regter tijd en ure was de ,graaf van ,hoorn ter bezetting van ,oudewater aangekomen4 ,immers nadat de ,koning1 van ,zeijst was opgebroken en de ,franschen ,oudewater1 ,woerden en ,montfoort ontledigd hadden1 bestoken zij niet lang daarna1 voornamelijk door den bekenden ,mombas opgeruid1 dezelve weder te bezetten1 gelijk zij ook ,woerden en ,montfoort gedaan hebben1 maar ,oudewater werd door de spoedige aankomst van den ,graaf van ,hoorn ontzet1 daar de ,franschen bereids met #b geheele regimenten1 dat van ,piedmont en ,royal ,vaisseaux tot nabij ,montfoort genaderd waren4 ,zij echter1 zegt van den ,bosch1 vernemende1 dat hen de ,graaf was voorgekomen1 droopen sy weder na ,utrecht2 daar het hun seker seer licht soude gevallen hebben de stad1 noch geensins versterkt1 te bemachtigen1 en de ,staatschen weder na haar voorige post te doen verhuysen4 ,nu liet sijn ,excellentie in 't eerste aldaar slechts #cjj man van de ,mariners1 met eenige ruyterye3 maar alsoo geen naardere ordre bequam1 bleef daar slechts een ,capiteyn met #ej man1 durvende sijn ,excellentie1 sonder bevel1 op eygen gesag1 tot geen meerder besluyten4 ,desen ,capiteyn ,commandant met die gedetacheerde #ej man1 wierden alle weken verandert2 in-voegen ,oudewater doenmaals maar als een brandwacht en buyten-post gerekent wierd4 ,den #bi4 ,july1 des avonts1 ontfongen de ,regeerders een brief van ,utrecht1 geschreven by den ,franschen ,commandant aldaar1 dat die van ,oudewater daar moesten komen voor seven uuren des volgenden daags1 of dat hy de stad in #d hoeken soude in den brand doen steken2 waar op aanstonds in dien nacht ,gecommitteerden naar ,utrecht vertrokken1 die op den #ca4 des avonts wederkeerende3 verstond men1 dat op de stad van de ,franschen een brandschattinge gelegt was1 om binnen sekeren korten tijt op te brengen #gjj paar schoenen1 behalven dat'er noch een vereeringtjen in de kaars vloog voor seker ,heer2 en bequamen die van ,oudewater daar door een vryen pas van de ,franschen ,commandant4 ,den #aa4 ,augusti quam sijn ,hoogheyt de eerste-maal hier de wallen1 en de gelegentheyt van de stad1 besichtigen2 maar die te versterken1 wierd doenmaals by verscheydene1 van die by hem waren1 niet raadsaam geoordeelt2 doch naderhant op het sterk vertoog van sijn ,excellentie den ,graaf van ,hoorn1 die de behoudenisse der stad als een notabele post ter herten nam1 soo wierd hem van sijn ,hoogheyt toe-gelaten1 te doen soo hem goet docht2 die dan ook op den #ae4 ,september sijn broeder1 de ,heer ,johan ,belgicus1 ,graaf de ,hornes1 ,luytenant-,colonel van een regiment ,mariners hier binnen sond1 met #fjj man te voet1 en #bjj te paarde1 om hier guarnisoen te houden4 ,waar op de burgerye moed scheppende1 soo hebben sy aanstonts alle1 selfs ook de ,burgemeesteren1 ,predikanten1 mannen en vrouwen1 haar na de wallen begeven1 de borstweeringen opgeworpen1 en soo het werk tot versterkinge begonnen2 't welke sijn ,hoogheyt 7op den #bj4 dito hier voor de tweede reyse gekomen7 siende1 sprak de burgers moed aan1 seggende1 ,mannen werkt wel aan1 ik sal u alle mogelijke bescherminge bestellen4 ,daags te vooren1 op den #ai4 ,september1 was ook den ,colonel ,palm1 doenmaals noch ,luytenant ,colonel1 hier binnen gekomen met #e vaandelen ,mariners1 en daar-en-boven sestig ruyters onder den ,majoor ,ittersum4 ,den #bj4 dito quam sijn ,excellentie ,graaf ,willem van ,hoorn1 des avonts ten tien uuren1 met sijn hof-houdinge1 persoonelijk in guarnisoen binnen ,oudewater1 logeerende in het huys van den overleden ,heer ,bailju ,hendrik ,schrijver1 de welke aanstonts1 door ordere van sijn ,hoogheyt1 den vierden huysman op ontbood1 om aldaar te komen werken aan de fortificatien4 ,en heeft sijn ,excellentie1 soo lange hy hier was1 en sijn ,heer broeder1 ,graaf ,johan ,belgicus1 van sijn ,hoogheyt naderhand tot ,gouverneur gestelt1 op den #b4 ,december geduuriglijk met een onvermoeyden yver gearbeyd tot het brengen van dese stad in een bequame en genoegsame defensie1 soo veele doenlijk was1 en noch tegenwoordig te sien is4 ,jonker ,wilhelm ,ingelby1 namaals ,capiteyn geworden onder het regiment van sijn ,excellentie den ,graaf van ,hoorn1 was van sijn ,hoogheyt gestelt tot ,majoor van de stad2 en dewijle hy sich op de vesting-bouw wel verstond1 soo stak hy voor de poorten aanstonds af halve-manen1 en andere werken1 die ook met groote vlijt in korten voltrokken wierden4 ,het geschut wierd alomme op de wallen gebracht1 en de bateryen gemaakt zijnde1 daar op geplant3 een groote quantiteyt van ammunitie wierd hier binnen gevoert2 en aldus kreeg ,oudewater in 't korte een heel ander oog2 en de plaatse1 die by duysenden ,hollanders naauwlijks genoemt1 en by weynige voor een ,hollandsche stad bekent was1 wierd tegenwoordig een grensstad1 en versekerde waar-burg van die ,provintie1 welke alle uuren den vyant te gemoed sag4 ,de besettinge van ,oudewater was ook te meer noodzakelijk1 dewijle de ,franschen aan die zijde met de minste moeyte1 en het schijnbaarste gevolg soude hebben konnen door-dringen4 ,sijn ,excellentie sond geduurig partyen op den vyant uyt1 die nooyt wederom quamen1 of hadden dese of gene gevangens3 gelijk als op den #ba4 van de maant ,september1 wierden'er #ah a #ai ,fransche gevangenen binnen gebracht4 ,op den #bg4 dito namen de onse #bg4 van de ,fransche1 staande op de brantwacht buyten ,woerden4 ,den #bi4 dito kregen de onse noch #i a #aj gevangenen met #d paarden1 by de ,linschooten4 ,en soo voortaan van tijt tot tijt3 soo dat ik selve gelesen hebbe een ,missive van den ,hartog van ,luxemburg geschreven1 om lossinge van eenige gevangenen aan sijn ,excellentie alhier1 dat hy alleen meer gevangens afhaalde1 als alle de andere posten te samen2 ja men heeft by-na rekeninge uyt-gevonden1 dat van dit quartier by de elf-hondert gevangenen1 en daar onder verscheyde ,officieren1 zijn binnen gebracht1 en wel stijf soo veel daar omtrent doot gebleven3 in-voegen nooyt een eenige party sonder gewenscht gevolg is te rugge gekomen1 of hebbe altyt eenige ,fransche gevangenen mede-gebracht4 ,drie dagen naar dat twee ,bataillions van het regiment van ,picardyen binnen ,woerden waren getrokken1 soo is den ,hartog van ,luxemburg met ,mombas aldaar aangekomen1 en heeft met allen ernst die stad doen versterken en weerbaar maken3 het gene den ,heere ,grave van ,hoorn tot ,oudewater ook met alle naarstigheyt dede doen2 de welke kondschap krijgende1 dat den vyant omtrent ,woerden seer besig was1 met boomgaarden en bomen af te hakken1 soo is hy met #aej paarden daar naar toe gereden1 om de selve te enleveeren1 latende eenig voetvolk op de huysen ,nes en ,linschooten1 om hem te ondersteunen3 en alsoo tot de stad toe voortrukkende1 bracht een goet aantal gevangens mede1 en soude selfs den ,hartog van ,luxemburg en ,mombas1 de welke de kaap op naar ,wulverhorst1 met eenige weynige ,officieren1 om kondschap uytgereeden waren1 gevangen hebben1 alsoo de selve al hadde afgesneden1 ten ware sy door een meysjen gewaarschouwt zijnde1 met horden en anders over wateringen leggende1 en de selve weer naar sich halende1 met veele moeyten ontsnapt waren4 ,zooals men dus bemerkt1 had de stad ,oudewater in #afgb1 een zeer verheven en merkwaardig standpunt in de geschiedenis4 ,immers alles werkte daartoe mede1 zooals hiervoren duidelijk gebleken is4 ,ook in het jaar #afgc1 op den #bb ,januarij1 streden die van ,oudewater tegen de franschen onvervaard en dapper1 naast die van ,alphen1 toen vielen er bij de ,nieuwerbrug in eene charge meer dan #ej man van den vijand onder den voet4 #fae ,het was mede in den winter van het jaar #afgc1 dat die van ,oudewater zich nog door een paar wakkere wapenfeiten onderscheidden4 ,vooraf diene men echter te weten1 dat ,montfoort en ,woerden nog in het bezit der ,franschen waren1 en dat de ,graaf van ,hoorn met ,dordsche en ,haagsche schutters binnen deze stad in bezetting lag4 ,wij willen ons echter niet ophouden bij eenige kleine veroveringen #faf van die dappere burgers van den ,staat1 maar beginnen met dit feit3 ,het was op eenen ,maandag van ,februarij des jaars #afgc2 eene dikke ijskorst bedekte alom meer en poel en de gure adem uit het ,noorden deed zich streng gevoelen2 niettegenstaande dit jaargetijde1 werden echter de vijandelijkheden van beide partijen niet gestaakt1 en zoo was het dan ook nu1 dat men den wakkeren graaf van ,hoorn binnen ,oudewater berigt had1 dat #ejj franschen naar de zijde van ,linschoten1 ,diemerbroek en ,papenkop optrokken1 kennelijk met het doel om te rooven en te plunderen1 daar zij ongeveer een #cjjtal sleden met zich voerden4 ,dit scheen den ijverigen ,haagschen en ,dordrechtschen vrijwilligers eene schoone prooi toe4 ,nagenoeg #djj hunner1 gaan tot den ,graaf van ,hoorn en vragen hem de vergunning1 eenen togt op den vijand te mogen maken en hem met verdunde gelederen naar zijne schuilhoeken terug te doen deinzen2 van ,hoorn staat hun dit1 door hun sterk aanhouden niet alleen toe1 maar wil hen zelfs1 nevens den overste ,jornian met #ejj #fjj soldaten vergezellen4 ,de wakkere burgers ondernemen allen den togt op schaatsen1 en ieder met eenen goeden snaphaan gewapend1 vallen zij den vijand geheel onverwachts aan1 waarop terstond eenige honderde geweerkogels naar hen werden afgezonden4 ,spoedig dan ook waren er eenige franschen onder den voet geschoten1 en een aantal gekwetsten4 ,nu zette de vijand het op een vlugten1 latende al zijne sleden met den buit achter4 ,onze burgers echter zetten hem op hunne rappe schaatsen na1 totdat de vijand zich tusschen ,papekop en ,diemerbroek achter eenige hooibergen posteerde en in staat van tegenweer stelde2 maar de ,graaf van ,hoorn met de staatsche soldaten nu mede aankomende en bereids op de franschen beginnende te schieten1 werden zij alras gedwongen in de grootste verwarring te gaan vlugten1 terwijl zij door de burgers tot vr de poorten van ,woerden en ,montfoort1 daar zij uitgetogen waren1 werden nagezet4 ,de franschen verloren #dj man aan dooden en #dj gevangenen1 al hunnen buit en een aantal wapenen2 het cijfer der gekwetsten is niet bekend geworden4 ,van de ,staatschen is er niemand gebleven2 drie echter werden er gekwetst4 ,het was een ware triumphtogt1 toen onze mannen onder vreugde en gejuich met sleden vol hooi en huisraad binnen ,oudewater weder keerden4 #fag ,het was ongeveer eene maand daarna1 dat wij nogmaals het volgende wapenfeit in de geschiedenis aantreffen4 ,de ,graaf ,hornes1 bericht bekomen hebbende1 dat omtrent hondert en twintig ,franschen van ,woerden naar ,uytrecht1 onder een ,colonel en eenige mindere bevelhebberen togen1 deed daar op eenige schuyten met platte bodemen vaardig maken1 daar hy seventig soldaten onder ,capiteyn ,sanderson1 met twee ,luytenanten1 drie ,vaandrigs1 en vijf ,sergeanten inscheepte1 om de ,franschen1 wanneer sy voorby souden komen1 aan te tasten3 dit had soo goeden gevolg1 dat de ,staatschen met de eerste chargie veel ,franschen onder den voet schooten1 onder de welke ook de ,colonel was2 vielen daar over den vyand aan1 en enterden het schip1 sloegen meest al dood dat daar binnen was1 behalven veertig soldaten een eenige bevelhebbers1 die sy quartier verleenden1 en binnen ,oudewater brachten4 ,van de ,staatschen was de ,vaandrig ,byvoort van het ,regiment van den ,graaf van ,hornes gebleven2 de ,capiteyn ,sanderson1 nevens twee ,sergeanten en eenige weynige soldaten wierden gequetst4 ,de gevange ,officieren waren twee ,capiteynen1 en vier ,luytenanten1 van de welke noch een onder-wegen aan syn wonden stierf3 behalven dese hadden sy noch #de soldaten1 en goeden buyt4 ,deze en meerdere veroveringen bezorgden ,oudewater grooten naam in de geschiedenis1 maar het behoorde nu ook tot die magtige defensie lijn1 die zich van de ,zuiderzee tot over de ,waal uitstrekte1 zoodat nergens den vijand eenige opening gelaten was om een inbreuk te maken4 #fah ,den oorlog verder te volgen1 mogen wij van onze ruimte niet afnemen1 en dat behoort dan ook tot de ,vaderlandsche geschiedenis4 ,jaren lang echter zoude ,oudewater gebukt gaan onder de schade die het aan huizen1 en erven had geleden1 en den #aa ,junij #agjg verleenden de ,staten van ,holland en ,westvriesland octrooi #fai tot het oprigten eener loterij van #fjjjjj ,gulden ter te gemoetkoming en herstelling der schade in den jare #afgb geleden4 ,in de jaren #agdj tot #agdg1 werden de vestingwerken en fortificatin der stad aanmerkelijk versterkt1 dat na langen tijd weder eens iets krijgshaftig aan de stad bijzette2 maar was er op politiek gebied bijna weinig nieuws1 op het kerkelijke was er helaas des te meer4 ,wij moeten daarbij een weinig stilstaan4 ,in het laatst des jaars #agdf was van de regering der stad ,oudewater verlof verzocht1 door den ,lutherschen ,predikant van ,woerden1 om op ,donderdag den #a ,september eene leerrede te mogen doen in de ,gereformeerde kerk1 voor zijne ,luthersche ,geloofsgenooten1 die aldaar in bezetting lagen en voorts na hetzelve het ,h4 ,avondmaal te bedienen4 ,burgemeesteren in dit verzoek hebbende bewilligd1 hadden de inschikkelijkheid om den ,predikanten hiervan kennis te geven1 ten einde hun zulks niet vreemd mogte voorkomen4 ,de ,president ,burgemeester deed de boodschap aan den ,predikant1 ,a4 ,ploos van ,amstel2 de ,burgemeester ,f4 van ,hoogstraten verrigtte zulks bij den anderen ,leeraar ,j4 ,c4 de la ,moraisire4 ,deze nam er volkomen genoegen in1 en betuigde den ,heer ,martini1 7dus was de naam des ,lutherschen ,leeraars7 te houden voor een geleerd man1 en voornemens hem te gaan hooren4 ,doch de ,heer van ,amstel was van een ander begrip4 ,de boodschap gehoord hebbende1 verklaarde hij in het gegeven verlof merkelijke zwarigheid te vinden1 en zocht den ,burgemeester te beduiden1 dat het prediken van een ,luthers man in eene ,hervormde ,kerk niet mogt geschieden4 ,zooveel vermogt de ,predikant op den ,burgemeester1 dat deze1 twee dagen daarna toen de ,hr4 ,martini het verlof reeds had vernomen1 zonder zijnen mede ,burgemeester te kennen1 door een stadsbode de verleende toestemming deed herroepen4 ,burgemeester van ,hoogstraten met regt over deze handelwijze misnoegd1 bragt deze zaak ter kennisse van de vroedschap1 drong aan op de redelijkheid van het verzoek des ,lutherschen ,predikants en van het verlof daarop gegeven4 ,het gevolg hiervan was1 dat de ledematen der ,augsburgsche ,confessie1 op den bestemden tijd1 eene leerrede zouden mogen hooren en het avondmaal ontvangen in de publieke kerk2 doch met de bepaling dat zulks zou moeten geschieden op het choor1 voor die reize alleen1 en zonder consequentie voor het toekomende4 ,in weerwil van dit besluit der vroedschap1 werd echter1 ,burgemeester de ,jong te rade1 zonder mede weten van eenig lid der regering1 daags voor den #a ,september door den stads bode1 den kerkmeester en den koster te doen aanzeggen1 dat hij niet verstond1 dat des ander daags de ,kerk voor de ,lutherschen geopend wierde1 en door hen daarin dienst zou gedaan worden2 met bedreiging1 den koster te zullen afzetten1 indien hij zulks niet weerde4 ,vreemd klonk dit bevel den ,heere van ,hoogstraten in de ooren4 ,met reden vreesde hij voor onaangename gevolgen1 indien de ,broeders ,lutheranen tegen de gegevene belofte1 zich in hun godsdienstig oogmerk vonden te leur gesteld4 ,om alle onaangenaamheden zooveel doenlijk te voorkomen1 ontbood hij den kerkmeester en den koster1 en bragt hen onder 't oog1 dat een enkel lid1 tegen het besluit der geheele vroedschap1 niet wettiglijk kon ingaan1 waarom hij hun verzocht1 zorg te dragen1 dat het genomen besluit werd ten uitvoer gebragt4 ,voorts belegde hij nog dienzelfden dag eene vergadering der ,vroedschap1 in welke een besluit werd genomen van den volgenden inhoud4 ,bij de ondergenoemde ,heeren gehoord zijnde1 dat de ,heer ,burgemeester de ,jong1 op zijne authoriteit alleen en zonder daarin iemand van de leden te kennen1 zoo aan ,kerkmeesteren1 als aan den koster1 verboden had de resolutie van den #bi dezer 7,augustus7 ter executie te stellen1 is besloten aan den koster te leveren1 kopij van dezelfde resolutie en hem daarbij te bevelen1 dat hij zal hebben te zorgen dat dezelve zal ten uitvoer worde gebragt1 op zoodanige correctie1 als tegen het contrarie zoude goedgevonden worden te arresteeren en te behooren4 ,gedaan bij de ,heeren enz4 ,de koster beloofde gehoorzaamheid aan dit bevel en hield zijn woord4 ,de ,heer ,martini verrigtte de dienst onverhinderd en tot algemeene stichting4 ,elk was nu in den waan1 dat deze zaak zou afloopen met het snappen van eenige klopzieke wijven1 die er den mond vol van hadden4 ,waarschijnlijk ware zulks gebeurd1 zonder den onbezonnen ijver van den ,predikant ,ploos van ,amstel1 aan wien deze zaak zoo zwaar op het gemoed scheen te leggen1 dat hij dezelve op den predikstoel en dus voor de geheele gemeente bragt4 ,op den eersten zondag1 na den gemelden ,donderdag nam hij zijne inleiding uit ,ps4 #ic vs4 #e-f4 de heiligheid is uwen huize sierlijk ,heere1 tot lange dagen6 ,na eene korte verklaring van deze woorden zeide zijn ,eerwaarde dat dit ,huis 7bedoelende de kerk waarin hij thans sprak7 was overgegeven aan degenen1 die tot hetzelve niet bedoelde1 gelijk op den voorgaanden ,donderdag was gebeurd2 dat het sinds de ,reformatie altijd1 tot dien tijd toe1 aan niemand ten gebruike was overgelaten1 dan alleen aan de gereformeerden1 en dat het derhalve niet had behooren overgegeven te worden aan degenen die daartoe niet behoorden1 dat hij meende1 ambtshalve verpligt te zijn1 de gemeente daarvan te moeten waarschuwen1 maar de zaak liet voor hen1 die er verlof toe gegeven hadden1 hoewel strijdig met 's lands wetten en plakaten1 welke hij onder zich had4 ,van tijd tot tijd herhaalde hij hetzelfde in zijne leerrede en toepassing en wenschte aan zijne waarschuwing getrouw te zullen blijven4 ,om eene bedenking welke bij sommige zijner toehoorders zou kunnen ontstaan1 te weeren1 bekende hij1 in zijne eerste predikatie binnen deze stad beloofd te hebben1 zich met regeringszaken niet te zullen bemoeijen1 doch dat hij thans bezijden die belofte moeste gaan1 en hij zich ambtshalve verpligt rekende te zeggen1 dat het gebeurde niet had moeten geschieden1 dewijl het streed met 's lands plakaten2 en indien hij de ,gemeente niet waarschuwde1 hij niet getrouw handelde en ,god zulks van zijne handen zoude eischen4 ,hoezeer dit stuk den ,heere ,ploos van ,amstel ter harte ging1 bleek wederom dienzelfden namiddag1 wanneer hij voor zijnen ambtgenoot1 die elders buiten de stad predikte1 den dienst waarnemende1 handelde over de woorden ,gij zult niet doodslaan4 ,thans zocht hij aan te toonen1 dat1 hoewel men in 't algemeen geduld moest hebben omtrent degenen1 die buiten ons toedoen ons hadden beleedigd1 dit echter niet moest worden uitgestrekt tot goddelijke zaken4 ,want1 dat zoowel als het ligchaam de ziel ook konde gedood worden1 hetwelk geschiedde door het verkondigen van eene valsche leer2 dat aan dit dooden van de ziel niet alleen de valsche leeraars zich schuldig maakten1 maar ook dezulken1 die het verkondigen van eene valsche leer in hunne kerken veroorloofden1 dat het hem weinig moeite zou kosten1 uit 's lands plakaten te bewijzen1 de ongeoorloofdheid van 't geen dezer dagen was geschied3 want dat hieruit moord en doodslag zou hebben kunnen ontstaan en hij niet wist1 wat er nog zou kunnen gebeuren4 ,in het nagebed bad hij1 dat men onder de bescherming der ,heeren ,regenten van deze stad1 voortaan mogt leiden een stil en gerust leven1 zonder verdere oproeren en nieuwigheden in kerkelijke en politieke zaken4 ,in dezen zin had zich zijn ,eerwaarde op den predikstoel uitgelaten1 volgens de getuigenis van vier personen1 in ,januarij des volgenden jaars gedaan1 met aanbieding hunne verklaring met eede te bevestigen4 ,hoe volijverig1 getrouw en wakker de ,leeraar ,ploos van ,amstel1 zich in dat alles van zijn ambt en post meende gekweten te hebben1 werd echter1 bij sommige leden der ,regering zijn gedrag in een gansch ander licht beschouwd en in de eerstvolgende ,vroedschaps vergadering voorgedragen1 dat des leeraars gedrag op den voorgaanden zondag aanliep tegen 's lands plakaten1 waarbij den ,predikanten werd verboden1 zaken de politie der stad betreffende1 op den preekstoel te brengen1 dat het streed met de keuren van ,oudewater1 dat het strekte tot kleinachting der overheid1 tot opruijing en aanhitsing van 't gemeen1 en van verre uitzigten was3 en diensvolgens in bedenking werd gegeven1 op hoedanig eene wijze de ,leeraar deswege behoorde behandeld te worden4 ,eene onverwachte uitwerking deed deze voorslag4 ,de meeste leden waren van oordeel1 dat men bij eene vriendelijke schikking de zaak als gebeurd en niet te herdoen uit de wereld moest ruimen4 ,zelfs waren twee ,heeren van gedachte1 dat de leeraar niets misdaan had1 en verklaarden zich met de zaak niet te willen bemoeijen1 waarop zij de vergadering verlieten4 ,zoo ras was deze uitslag der vergadering niet gekomen ter oore van den den ,heer van ,amstel1 of hij hield verder aan1 bij zijne vrienden om zijne zaak te blijven voorstaan4 ,niet vruchteloos was zijne moeite4 ,want toen1 in eene volgende vergadering der vroedschap1 de zaak wederom op het tapijt gebragt en door sommige de uitspraak werd gedaan1 om den ,leeraar door twee leden al ware 't zelfs zijn beste vrienden1 de onvoorzigtigheid van zijn gedrag onder 't oog te brengen en zijn ,eerwaarde te vermanen1 in 't toekomende1 zich daarvoor te wachten1 werd dit1 hoewel dit eenigen te zacht scheen1 door anderen nog van de hand gewezen4 ,men beschouwde het als eene krenking van des ,leeraars fatsoen1 en als geenen kleinen hoon1 dat een ,godsgezant en ,engel der gemeente1 die anderen tot hun pligt vermaande1 over zijnen eigen pligt zou onderhouden worden4 ,vergeefs bragten anderen hiertegen in1 dat1 wanneer een ,leeraar zijnen pligt te buiten ging1 hij te strafschuldiger was1 en met te meer regt daarover moest onderhouden worden4 ,de vergadering werd gesloten zonder dat er iets besloten was4 ,de ,hr4 ,ploos van ,amstel1 ziende dus eenen sterken arm te hebben1 sloeg voort tot nog andere stoutigheden4 ,volgens kerkenorden moest de proefpredikatie voor de bediening des avondmaals gedaan worden1 op den ,zaturdag1 onmiddelijk voor den ,zondag1 op welke het ,avondmaal moest gevierd worden4 ,op eigen gezag1 buiten kennis der regering1 kondigde de ,hr4 van ,amstel af1 dat de proefpredikatie1 niet op den ,zaturdag1 maar op den gewonen preekdag zou geschieden4 ,burgemeesteren deze vrijpostigheid met reden kwalijk nemende1 legden in beraad1 of zij niet op den gewonen tijd de kerkklok zouden doen trekken1 doch stelden dit ter zijde1 uit vreeze voor opschudding onder de gemeente4 ,om evenwel hun gezag te handhaven1 en dit geschil1 't welk in de vroedschap slepende werd gehouden1 ten einde te brengen1 namen ,burgemeesteren op den #ac ,februarij #agdg het besluit1 den substituut ,baljuw ,hugo ,mars te gelasten den gemelden ,leeraar1 zoo wegens zijn gedrag omtrent de proefpredikatie1 als inzonderheid over zijne uitdrukkingen1 in de twee bewuste leerredenen van ,sept4 #agdf1 in ,regten te betrekken4 ,zeer euvel werd dit besluit opgenomen bij den ,heere ,gaspar ,rudolf van ,kinschot1 ,baljuw1 ,dijkgraaf en ,schout van ,oudewater4 ,hij oordeelde ,burgemeesteren daartoe onbevoegd1 en gaf zulks te kennen1 in eene ,insinuatie aan dezelve1 die straks eene ,tegen-,insinuatie uitgaven1 welke over en wer van twee andere gevolgd werden4 ,in dezen tweespalt1 niet wetende waaraan zich te moeten houden1 werd ,do4 van ,amstel te rade1 met de ,leden des ,kerkeraads1 uitgezonderd zijnen ambtgenoot en nen ,diaken die buiten de correspondentie werden gehouden1 zich te wenden tot de klassis die in ,april te ,schoonhoven zou gehouden worden4 ,hier vertoonden zij de geschriften1 door ,burgemeesteren en den ,baljuw aan den ,kerkeraad gezonden1 met verzoek om te mogen weten1 of dezelve in de aanteekeningen van den ,kerkenraad moesten geboekt worden4 ,doch de kerkvergadering vond niet geraden hierop een bepaald besluit te nemen4 ,in den onzekeren kans1 welken uitslag deze zaak zoude nemen1 vond de ,hr4 van ,amstel dienstig1 zich te voorzien van wapenen1 met welke hij in tijd en wijle zich zoude kunnen dekken4 ,aan dertig personen1 niet te ,oudewater1 't geen vreemd is1 maar buiten de stad1 te ,hekendorp woonachtig1 liet hij afvragen1 of zij de bewuste uitdrukkingen1 op den #d ,september hem hadden hooren gebruiken1 zoo des voor- als des namiddags1 en of zij hunne getuigenis1 dezelve niet gehoord te hebben1 wel met eede zouden willen bevestigen8 ,zij gaven1 zegt men1 in der daad zulk eene getuigenis voor schout en schepenen van ,hekendorp1 hoewel hetzelve nooit is te voorschijn gebragt1 hetwelk velen heeft doen twijfelen1 of het geschrift wel in den vereischten vorm gesteld geweest zij4 ,intusschen naderde de acht-en-twintigsten ,october1 op welke nieuwe ,burgemeesteren moesten verkozen worden1 de ,hr4 van ,hoogstraten afgaan en ,burgemeester ,blok1 die slechts n jaar geregeerd had1 ,president worden4 ,doch al zoo deze niet in den smaak van van ,amstel en deszelfs vrienden viel1 wist men te bewerken1 dat hij tegen de keuren der stad ingelijks afging en een ander1 hun aangenaam1 in 't bewind kwam4 ,dus ging het ook met de verkiezing van schepenen4 ,van wegen het groot gezag welk ,do4 van ,amstel zich had weten aan te matigen1 hoorde men in gezelschappen1 in kroegen1 zelfs langs de straten openlijk zeggen1 dat hij die nu schepen wilde worden1 zich slechts bij ,do4 van ,amstel had aan te dienen4 ,onder dit alles was een nieuw aanzoek gedaan ten dienste der ,lutherschen1 om in de ,publieke kerk nu en dan eene predikbeurt te mogen hooren en het ,h4 ,avondmaal ontvangen1 op zulke tijden als voor de ,hervormde de dienst in dezelve niet verrigt werd4 ,dit verzoek geschiedde door den ,majoor de ,charreton1 kommanderende het tweede ,bataillon van ,oranje ,nassau1 waaronder zich #bgb ,lidmaten bevonden4 ,doch dit verzoek werd door de vrienden van ,do4 van ,amstel die thans op het kussen zaten1 plotseling van de hand gewezen1 met te zeggen3 de ,armenianen en ,papen zullen 't ook wel komen vragen1 en wij dus verpligt worden1 de kerk aan een ieder ten beste te geven4 ,de heer de ,charreton dit antwoord bekomen1 en vergeefs daartegen hebbende ingebragt1 dat de verzochte vrijheid een algemeen gebruik was in de handen der generaliteit1 schreef hierover aan ,,hh4 ,gecommitteerde ,raden1 welke vervolgens der ,wethouderschap van ,oudewater aanschreven1 aan de ,lutherschen de gevraagde vrijheid te moeten verleenen1 indien er geene regtmatige redenen van weigering waren4 ,de vroedschap vergaderde hierop om reden van weigering te geven4 ,aan den ,heere van ,hoogstraten1 den voorheen gemelden ,burgemeester1 thans ,secretaris werd het opstellen van den ,brief aanbevolen4 ,doch hij toonde daartoe kleinen lust en liet na eenige harde woorden der ,heeren1 zich ontvallen1 dat men tegen het prediken der ,lutherschen was1 niet zoo zeer uit goede oogmerken1 als om ,do4 van ,amstel te doen triompheren2 waarop een der schepenen met zijne vuist op zijne knie slaande1 zeide3 dat 's zeker1 de ,domin zal triompheren6 ,van ,hoogstraten dus gedrongen1 las het opschrift van eenen brief aan ,gecommitteerde ,raden in welke de zwevende geschillen als eene reden van weigering werden aangevoerd1 en tevens berigt1 dat men den ,heere de ,charreton1 als een bekwame plaats ter ,godsdienstoefening had aangewezen een zolder in zeker kloosterkerkje1 mitsgaders eene kamer in het weeshuis4 ,de ,president-schepen vertoonde vervolgens een ander opstel1 't welk goedgekeurd en verzonden werd1 niettegenstaande de secretaris hem daarin verscheidene onwaarheden aanwees4 ,het gevolg hiervan was1 een bevel van ,gecommitteerde ,raden aan den ,majoor om eene der aangewezene plaatsen te kiezen4 ,naauwelijks had deze 't bevel ontvangen of hij begreep dat de regering zekerlijk niet regt door zee gegaan was1 waarom hij persoonlijk naar den ,haag reisde1 en door zijn nadere onderrigtingen te weeg bragt1 dat de regering van ,oudewater werd gelast de publieke kerk aan de ,lutherschen tot het bedoelde oogmerk in te ruimen4 ,intusschen was de bedoelde ,baljuw van ,kinschot overleden en in deszelfs plaats door zijne ,hoogheid aangesteld1 de heer ,willem ,dekker1 ,raad in de ,vroedschap van ,gouda4 ,bij de verkiezing van ,burgemeesteren1 in ,october #agdh1 sloeg deze een middel voor om alle geschillen uit den weg te ruimen4 ,hij noodigde alle leden der ,vroedschap ten zijnen huize met bijvoeging1 van de predikanten insgelijks te zullen verzoeken om reden1 in eene vriendelijke zamenkomst1 elkander eenen beker van vernieuwde vriendschap aan te bieden4 ,eenige toonden zich daartoe genegen1 doch de meesten wezen deze gulle aanbieding van de hand en dus ook de verzoening4 ,de twisten en oneenigheden1 aan 't voeden van welke de heer van ,amstel geoordeeld werd rijkelijk deel te nemen1 duurde tot in zomermaand #agej1 wanneer ,zijne ,hoogheid twee gemagtigden derwaarts zond4 ,reeds in de eerste zamenkomst verzocht de heer van ,hoogstraten1 uit zijnen naam en dien van nog zeven zijner mederegenten van de regering te mogen ontslagen worden2 een stap1 zoo als hij zich uitdrukte1 welke zij deden1 eensdeels om te toonen1 hoe weinig belang zij bij de regering hadden1 anderdeels en voornamelijk1 om geen deel te hebben aan den ondergang der stad1 welke zij uit de bedrijven van hen1 die zich de bovenliggende ,cabade noemden1 zekerlijk te gemoet gingen4 ,de vrienden van van ,amstel verzochten insgelijks hun ontslag4 ,zijne ,hoogheid1 na dit verzoek te hebben ingewilligd1 stelde op nieuw elf leden der oude ,vroedschap in 't bewind en zeven nieuwe leden aan4 ,die voor de ,lutherschen gestemd hadden1 kregen dus de meerderheid1 waarna alles tot rust kwam4 #fbj ,weder gingen er jaren voorbij zonder dat er iets buitengewoons binnen ,oudewater voorviel4 ,ook het archief der stad is zeer karig1 zoodat het eerste1 dat wij daarvan der aandacht waardig keuren1 is1 eene missive van ,burgemeesters en ,regeerders der stad ,woerden met concept adres1 waarbij ,burgemeesters en ,regeerders der steden ,woerden1 ,oudewater1 ,naarden1 ,weesp en ,muiden zich wenden tot de staten van ,holland en ,west-,vriesland1 met verzoek om met ,john ,adams1 ,minister plenopontiaris der vereenigde ,staten van ,noord-,america eener commerciele verbindtenis te sluiten2 het stuk is gedateerd #bb ,maart #aghb4 ,wij zijn thans genaderd tot het woelige tijdperk in de geschiedenis der patriotten en oranjeklanten4 ,het herstel van den vrede met de ,engelschen1 die in #aghd weder gesloten werd1 gaf ontegenzeggelijk verademing1 maar de ontevredenheid der ,patriotten1 die eene algeheele1 en daardoor onmogelijke verbetering1 in staats- en stadsbestuur verlangden1 was geenszins gesust2 de spanning tusschen beide partijen steeg met den dag4 ,prins ,willem den ,v1 om zich te onttrekken aan de verdrietelijkheden met de staten van ,holland1 die hem ten deele in zijne waardigheid hadden geschorst1 vertrok voor eenigen tijd naar het ,loo1 en toen de ,prinses van daar1 #bh ,junij #aghg1 een uitstapje naar 's ,gravenhage wilde doen1 werd zij nabij ,oudewater gevat en gedwongen terug te keeren4 ,de koning van ,pruissen1 haar broeder1 nam dat zeer kwaad op1 en zond den ,hertog van ,brunswijk met een leger herwaarts1 waarop de ,patriotten uiteen spatteden1 en de ,prins in zijne waardigheden hersteld werd4 ,tot verbeteringen kwam het echter luttel of niet en aldus verkreeg de ontevredenheid steeds nieuw voedsel #fba4 ,oudewater dat steeds in de meeste partijschappen geroepen of niet geroepen zich gemengd had1 verloochende ook nu zijn ouden geest niet4 ,integendeel1 hevig was er de verbittering van beide partijen en tartend waren hunne leuzen1 maar hierbij bleef het niet altijd2 nu en dan ging de haat tot werkdadigheid over en eenige patriotsche burgers en soldaten emigreerden zelfs uit de stad om in het ,fransch leger dienst te gaan nemen4 ,bij de groote verwarring1 die alomme in het vaderland heerschte1 voegde zich echter dra nog de bloedige fransche omwenteling4 ,de strenge winter1 die op het jaar #agid volgde1 baande den ,franschen den weg tot in het hart van ,holland4 ,de ,patriotten jubelden1 de oranjeklanten treurden1 de onpartijdigen zagen bezorgd1 de ,prins week naar ,engeland op den #ah ,januarij #agie en de omwenteling herschiep ons in een ,bataafsche republiek1 en ook onze stad werd in #agie door ,franschen bezet4 ,vrijheidsboomen werden alom geplant en de menigte nu geloovende1 dat de goede tijd daar was1 danste er van vreugde omheen1 was burger met den aristocraat en vergat hare bezorgdheid4 ,dat duurde niet lang2 er kwamen1 al was het niet plotselijk een aantal verbeteringen in het bestuur2 het onderwijs voor onze natie zeer verwaarloosd1 begon de aandacht te trekken1 de godsdienst van den staat werd afgeschaft1 de heffing der belastingen op een beteren voet gebragt2 maar daarentegen waren wij door de omwenteling in oorlog gekomen met ,engeland1 en leden deerlijk in den handel1 etc4 ,de nationale voorspoed werd door een en ander verbazend gedrukt1 en de vrijheidsboomen droegen bonte kransen maar geen brood #fbb4 ,van dezen aard1 mijne lezers6 waren de gebeurtenissen in dit bewogen tijdvak der geschiedenis1 niet alleen binnen de grijze muren van ,oudewater1 echter ook in de meeste steden van ons dierbaar ,vaderland4 ,wij zouden bijna vergeten hier aan te stippen dat in het jaar #agih aan den westerzijde des ,i,jssels de voor een stedeke als ,oudewater fraaije caserne werd gebouwd1 die ten jare #ahjg1 onder ,koning ,lodewijks regering1 de eer had1 #c compagnin der koninklijke garde ,jagers te huisvesten #fbc4 ,koning ,lodewijk regeerde echter niet naar den zin van zijnen broeder ,keizer ,napoleon #fbd en de eerste deed dan ook in het jaar #ahaj afstand van de regering1 waarna wij werden ingelijfd bij het groote fransche keizerrijk4 ,nederland6 dierbaar ,nederland6 hoever was het gekomen4 ,gij werd nu geschrapt uit den rij der namen en natin van ,europa1 meer dan ooit1 drukt u nu de overheersching der ,franschen6 ,wij durven het niet wagen daarvan een tafereel op te hangen2 maar willen de volgende regelen van onzen dichter ,van den ,bergh eenigzins gewijzigd op dezen tijd #fbe toepassen4 ,hollands beemden1 ,hollands beemden6 ,ach1 hoe jammerlyk ontwijd1 ,waar de scherpe ploeg der vreemden1 ,voren door uw boezem snijdt6 ,moet mijn oog u dus aanschouwen1 ,land van glorie1 land van kracht84444 ,thands een land van machtloos rouwen1 ,om uw ouden roem gebracht6 ,hollands beemden1 ,hollands beemden6 ,ach1 waar zijn uw dagen heen1 ,toen zoo menig ,leeuw der vreemden1 ,deinsden voor uw ,leeuw alln6 ,toen1 op 't wappren van uw stander1 ,door den schrik vooruitgesneld1 ,benden stoven uit elkander1 ,krijtend3 ,holland is in 't veld6 ,hollands beemden1 ,hollands beemden6 ,is uw roode ,leeuw vergrijsd1 ,dat de trotsche hand der vreemden ,hem in 't spoor der schande wijst8 ,zijn zijn tanden stomp gereten8 ,zijn zijn lendenen verlamd8 ,zijn zijn naaglen stuk gebeten1 ,dat hy niet ter weer ontvlamt8 ,hollands beemden1 ,hollands beemden6 ,frankrijks wingeweste thands-- ,in het wolkengraauw dier vreemden ,dooft het zonlicht van uw glans6 ,al uw glorie is ontluisterd3 ,frankrijk kwam met boei en band4444 ,ach1 uw zonen gaan gekluisterd ,in 't onteerde ,vaderland64444 ,maar daar kwam redding4 ,de slag bij ,leipzig bezorgde ,napoleon eene dusdanige nederlaag1 dat hij het hazepad moest kiezen4 ,pruissen en ,russen zaten hem in menigte na1 en bij het naderen van hunne troepen aan de grenzen1 wierpen de noordelijke gewesten achtereenvolgens den zwaren last der overheerschers van hunne schouders4 ,de ,franschen namen alom de wijk4 ,naarden en den ,helder werden echter nog belegerd en te ,woerden gedroegen zij zich zeer wreed4 ,in naam des ,prinsen van ,oranje1 vereenigde zich al aanstonds een voorloopig bestuur en den #cj ,november #ahac verscheen de ,prins in persoon1 die door allen met uitbundig gejuich begroet werd en dan ook als souverein ,vorst der vereenigde ,nederlanden werd uitgeroepen4 #ah ,junij #ahae1 was voor ,napoleon de beslissende dag waarop hij den slag bij ,waterloo verloor en van dien tijd ademde en leefde men weder vrijer onder het bestuur van ,willem den ,i1 ,koning der ,nederlanden4 ,het verkoelde bloed vloeit sneller1 ,en het oude hart werd jong1 ,en het woord van dank en zegen ,juichte van de ontboeide tong1 ,holland ,holland was herboren1 ,holland rees uit schande en smaad 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 ,moog zijn leeuw ook somtijds sluimren1 ,hij ontwaakt met nieuwe kracht1 ,wee1 wie op zijn ruste vertrouwend ,vleijend hem te kluisteren tracht4 ,en in de rust en den bloei1 die nu in ,nederland aanlichtte1 deelde ook ,oudewater4 ,de vijanden alomme verdreven en eene andere lijn van defensie aangenomen zijnde1 had de stad haren naam van veste doorleefd6 ,immers wij schreven het al vroeger ter neder1 de caserne wordt sedert #ahaa1 door particulieren bewoond en werd ten jare #ahef van stadswege publiek verkocht4 ,de schuttersdoelen had al vroeger1 in #agii1 dit lot ondergaan1 kruidhuis en magazijn van oorlog werden in #ahbj geamoveerd1 poorten en arsinalen vielen mede onder den moker des sloopers1 bolwerken werden geslecht en hier en daar de grachten deels gedempt #fbf4 ,met een aantal liefdadigheidsgebouwen ging het weinig beter4 ,het ,gasthuis werd ten jare #aghj verbroken1 en later verrees daar een magazijn ter berging van oorlogs ammunitie4 ,in het ,ziekenhuis wordt thans een boerderij uitgeoefend en uit het ,weeshuis werden vr ongeveer een vierde eeuw de weezen gezonden naar de ,colonie ,fredriksoord1 waar zij verzorging erlangden4 ,maar werd ook binnen ,oudewater de militie gemist1 die er garnizoen hield1 werden zijne poorten door den vernielenden moker des sloopers vergruisd1 werden er een paar liefdadigheids gestichten tot ander doel ingerigt1 nieuwere inrigtingen die zich alomme vormden en zich ten doel stelden kunsten1 nut1 nijverheid en liefdadigheid aan te kweeken en te bevorderen1 bleven ook hier niet achterwege4 ,immers in het jaar #ahdf kwam alhier tot stand1 eene werkinrigting voor behoeftigen4 ,de aard der werkzaamheden dezer inrigting is1 aan vrouwen en ouden van dagen ten hunnen huize1 of aan het gebouw der inrigting zelve de noodige materialen te verschaffen tot het vervaardigen van pluis of breeuwsel voor schepen4 #ge lieden verschaft die inrigting gemiddeld werk4 ,eene andere hier bestaande liefdadige inrigting is eene vrouwen vereeniging met het doel aan behoeftige kraamvrouwen gepaste ligging1 kleeding etc4 te verschaffen4 #fbg ,eene vereeniging tot kostelooze ter aarde bestelling van behoeftige overledenen1 door jonge lieden uit den burgerstand1 verstrekt ,oudewater eveneens niet tot oneer1 opgerigt #aheg1 #bh leden4 ,de oudste der vereenigingen van dezen aard1 is het ,lijndraaijers ,gilde4 ,den leden dier corporatie1 wordt tegen eene geringe contributie op bepaalde tijden1 bij ziekte1 geneeskundige hulp verleend en uitkeeringen in geld gedaan4 #fbh ,voort bestaat er hier een departement van de maatschappij tot nut van het algemeen2 #bb leden1 opgerigt #ahcd1 zijn #be jarig bestaan in #ahei met feesten herdacht4 ,nog behoort ,oudewater en omstreken tot eene der afdeelingen van de ,hollandsche maatschappij van ,landbouw2 de oprigting dezer afdeeling geschiedde ten jare #ahde1 het aantal leden bedraagt #eb4 #fbi ,ook de kunstzin deed hier eenige vereenigingen doen geboren worden1 onder anderen3 ,eene ,liedertafel1 onder den naam van ,crescendo1 opgerigt ten jare #ahei1 #ah leden4 ,eene muzijk vereeniging genaamd ,amicitia et harmonia opgerigt #ahee1 #h leden4 ,eene ,rederijkerskamer1 die haren naam draagt naar den ,nederlandschen dichter ,borger opgerigt #aheg1 #i leden4 ,ten jare #ahej1 werd hier opgerigt de ,nederlandsche ,brandwaarborg ,maatschappij voor roerende goederen1 enkel van landbouwers en veehouders onderling1 onder directie van de ,heeren ,a4 ,m4 ,montijn en ,p4 ,m4 ,montijn aldaar4 ,het hoofdkantoor is echter sedert elders4 ,maar besluiten wij met opnoemen der verschillende vereenigingen4 ,het lager onderwijs is hier goed georganiseerd1 in eene openbare en eene bijzondere school4 ,oudewater behoort1 wat het schoolwezen aangaat tot het vierde distrikt der ,provincie van ,zuid-,holland1 wat het cantonnement betreft onder ,schoonhoven1 wat het kiesdistrikt aangaat onder ,gouda en met de protestantsche classes eveneens onder ,gouda4 ,ook ,handel en ,nijverheid houden hier tred met liefdadigheid1 kunsten en wetenschap4 ,de handel bestaat voor een groot gedeelte in kaas en eene menigte andere zaken4 ,de nijverheid het meest in het vervaardigen van grove en fijne touwsoorten2 echter worden hier ook andere takken van industrie met vrucht uitgeoefend4 ,het aantal woningen bedroeg ten jare #agcb1 #efd1 en in het jaar #ahei1 #edf4 ,het aantal inwoners bedroeg in #ahfj1 #baig4 ,wij moeten echter opmerken1 dat er van verschillende buurtschappen ongeveer nog #bjjj zielen van verschillende kerkgenootschappen tot ,oudewater behooren4 ,sedert het jaar #aheg1 bezit ,oudewater eveneens een haltplaats van de ,nederlandsche ,rhijn-,spoorweg-,maatschappij1 echter op ongeveer #cj minuten ,n4 ,w4 afstands2 en1 zijn onze ongewonnen berigten juist1 dan zou eveneens1 nadat de arbeid der kanalisatie van den ,hollandschen ,i,jssel is bewerkstelligd #fcj eene of meerdere vaartuigen1 gedreven door stoom1 het stedeke opnemen onder hare haltplaatsen4 ,en nu mijn waarde lezer6 beschouwen wij onzen arbeid als geindigd4 ,van den titel uitgaande1 schetsten wij in breede trekken de wording van den bodem van ,oudewater4 ,wij beschouwden onzen dierbaren geboortegrond in den strijd zijner wording van af de zandgolvingen des diluviums en wijdden onze aandacht hoe op die verbazende zandmassa een heir van planten1 daarna boomen ontstonden1 die stierven1 verteerden1 aldaar veengrond maakten1 en toen voedsel verschaften aan steeds opkomende nieuwe gewassen4 ,terwijl de rustelooze natuur in hare trotsche en bevallige woestheid1 onder ,hooger leiding dus ten leven wekt en weder vernietigd1 baant zich een tak des ,rijns die ,i,jssel genoemd zou worden1 den weg door dit oord naar den breeden schoot des ,oceaans over den zwarten veenbodem1 ten spijt van den weelderigen plantengroei die zijnen doortogt trachtte te belemmeren4 ,spoedig was nu dit landschap met een breede streep rivierslibbe doorweven en de vette ,uiterwaarden1 die daardoor ontstonden1 maakten den bodem voor bewoning van den mensch geschikt1 en zouden den naam later aan dit stedeken schenken4 ,voorts toonden wij aan1 hoe zich een menschenras hier nederzette1 krachtig van ligchaamsbouw1 blaauw van oog en blond van haar2 een ras1 wiens woningen bestonden uit ineengevlochten boomtwijgen met ,i,jsselslibbe bepleisterd2 een ras1 dat zon1 maan1 sterren1 boomen1 planten1 dieren1 etc4 vereerden1 omdat zij den ,eenigen en ,waren ,god niet kenden4 ,en aldus kwamen wij tot aan het tweede gedeelte onzer beschrijving1 dat der mythologie4 ,wij schetsten daarin hunne godsdienstige begrippen en verwezen op de sporen1 die daarvan in dezen tijd nog aanwezig zijn4 ,voorts maakten wij eenen togt naar het heilig woud 7schakenbosch1 sacrum nemis7 en zagen voorts bij menigen ,noord-westen storm1 doorbraak en overstrooming van rivier en zee1 echter ook het in den aanvang verdelgend element van den bodem verdwijnen1 die beter bewoon- en meer vruchtbaar den bewoner van dit oord werd wergeschonken4 ,na de ontrolling van eeuwen1 zie6 daar week het duister heidendom voor de aanlichtende koesterende stralen van het allesbezielend ,christendom4 ,men werd nu meer beschaafd van zeden1 begon de woningen te verfraaijen1 die echter nog steeds een zeer eenvoudig aanzien hadden1 met hare rieten of strooijen daken1 en daarna naderden wij de beschrevene geschiedenis van ,oudewater en omtrek4 ,wij gingen door de nog ongeplaveide wegen van het middeneeuwsche ,oudewater2 zagen het stedeke in #abfe tot den rang van veste verheven1 dat in de #ai4 eeuw zijne bestemming als zoodanig weder zoude ontnomen worden4 ,wat in dit eeuwenverloop aangetoond werd1 als hier geschied te zijn8 ,o mijn lezer6 immers nu eens lieve vrede1 dan weder bloedige oorlog1 blakende hartstogten1 zoete kalmte1 bittere partijzucht1 teedere verzoening1 schitterende overwinning1 treurige nederlaag1 dappere uitvallen1 wanhopige verdediging1 blijde vreugdetoonen1 hartroerende smartkreten1 donderend kanongebulder1 diepe stilte1 zwart verraad1 blanke trouwe1 bange broodeloosheid1 blijde nijverheid1 nijpend gebrek en ruime weelde4 ,dierbaar ,oudewater6 ,al toont zich aan uwe geschiedenis nu en dan eene schaduwzijde1 toch kunnen wij met trotschheid op de daden uwer burgers nederzien2 zij immers1 ondersteunden en hielpen zoo dikmaals1 daar waar te ondersteunen en te helpen viel1 #fca zij mogten zich zoo dikmaals den schedel sieren met den laauwertak der overwinning4 ,en nu handel en nijverheid bloeijen er1 verfraaijing op verfraaijing komt er tot stand en het voor geruimen tijd vergeten oord van ,oudewater wordt eenige malen daags1 door middel van de rappe wieken des stooms1 doorreisd van duizenden menschen uit alle natin der wereld4 ,voorts belooft de kanalisatie van den ,hollandschen ,i,jssel die spoedig voltooid zal zijn1 alhier nooit gekenden bloei en vertier en aldus gaat ,oudewater en omtrek met ,godes zegen1 bij het immer wijs bestuur van onzen beminden koning ,willem ,,iii en onder goede verstandhouding van op- en ingezetenen1 eene vreedzame en gezegende toekomst te gemoet4 ,,naamlijst ,,der ,,inteekenaren1 ,,op ,,dit ,,werk4 ,z4 ,m4 de ,koning der ,nederlanden4 ,z4,k4,h4 ,prins ,frederik der ,nederlanden4 #b ,ex4 ,ackerwijck1 7,c4 van7 te ,maastricht4 ,aelst1 ,sr41 7,a4 ,c4 van7 wethouder ,oudewater4 ,aelst1 7,g4 ,c4 van7 ,alter1 7,s47 boekh4 ,utrecht4 ,ameijde1 7,j4 van7 ,oudewater4 ,archief der gemeente ,oudewater4 ,baale1 7,h47 ,bakker1 ,bz4 7,c47 boekhandelaar ,nieuwediep4 ,beima1 7,dr4 ,e47 ,leijden4 ,blanken1 ,dz4 7,h47 notaris ,schoonhoven4 ,bock1 7,j4 ,d4 de7 ,oudewater4 ,boellaard1 7,mr4 ,d4 ,j4 ,h471 lid der ,prov4 ,staten van ,zuid-,holland1 's ,gravenhage4 ,boere1 7,h4 ,f4 de7 onderwijzer ,jutphaas4 ,bom1 7,g4 ,d47 boekhandelaar ,amsterdam4 ,borger1 7,p47 rustend predikant ,arnhem4 ,bosch1 7,a4 van den7 ,soetermeer4 ,bot1 7,p47 aannemer ,sliedrecht4 ,broese 7,j4 ,g47 boekhandelaar ,utrecht4 ,beurs1 7,b4 ,t47 koopman ,oudewater4 ,caan van ,maurick1 7,jhr47 op den huize ,harmelen4 ,cleef ,jz41 7,wed4 ,p4 ,m4 van7 ,hilversum4 ,cleef1 7de ,gebroeders van7 boekhand4 ,amsterdam4 ,cosijn1 7,a4 ,c47 ,gouda4 ,daalen1 7van7 ontvanger der dir4 belast4 ad int4 ,zwijndrecht4 ,dain1 7,j4 ,f4 ,a4 van7 ,oudewater4 ,doorman1 7de ,erven7 boekh4 's ,gravenhage4 ,doorn en ,zoon1 7,c4 van7 boekhand4 's ,hage4 #c ,ex4 ,eeten1 7,j4 ,c4 van7 med4 doctor ,utrecht4 ,frbe1 7,a4 ,j47 ,oudewater4 ,geuns1 7,dr4 van7 ,utrecht4 ,gogh en ,oldenzeel1 7van7 boekhand4 ,rotterdam4 ,goor1 7,g4 ,b4 van7 ,gouda4 #b ,ex4 ,groot1 7,a4 de7 theol4 stud4 ,groot1 7,l4 de7 aannemer ,gouda4 ,guddee1 7,f4 ,j47 broodbakker ,oudewater4 ,haagen1 7,r4 ,c4 van7 ,utrecht4 ,haentjens ,dekker1 7,r4 ,w47 burgem4 ,oudew4 #c ,ex4 ,harting1 7,p47 hoogleeraar ,utrecht4 ,hartman1 ,h4,g4 z41 7,h4,g47 secret4 der gem4 ,fijnaart4 ,hen1 7,c4 van der7 ,nieuwediep4 ,heuvel1 7,p4 ,h4 van den7 boekh4 ,leiden4 ,hoek1 7,gebroeders van der7 boekh4 ,hoffmann 7,mr4 ,m4 ,a4 ,f4 ,a471 lid der ,tweede ,kamer 's ,gravenhage4 ,hollander1 7,j47 ,oudewater4 ,hunck1 7,p4 ,j47 verkooph4 van galanterin ,utrecht4 ,kikkert1 7,c47 ,oudewater4 ,kneppelhout1 7,j47 ,leiden4 ,koch1 7,c4 ,f47 boekh4 ,utrecht4 ,koker ,bz41 7,j47 boekhandelaar ,monnickend4 ,koning1 7,g4 de7 ,oudewater4 ,koning1 7,w4 de7 ,utrecht4 ,koning ,knijff1 7,a4 de7 theol4 stud4 ,utrecht4 ,konings1 7wed4 ,n47 ,oudewater4 ,kruijs1 7,j4 van 't7 klokkenist enz4 ,kruijsheer1 7,t47 ,lange1 7,g4 van7 papierfabrikant ,waddingsveen4 ,lee1 7,c4 ,g4 van der7 ,alblasserdam4 ,lee 7,g4 van der7 lid van den raad ,oudewater4 ,lee ,az41 7,j4 van der7 genees-1 heel- en verloskundige ,monnickend4 ,lee1 7,j4 ,z4 van der7 ,brouwershaven4 ,maarschalkerweerd1 7,d4 van7 boekh4 ,utrecht4 ,martens1 7,a47 ,martens1 7,j4 ,h47 ,mathot1 7,n47 in stroohoeden ,gouda4 ,mol1 7,g4 ,p4 ,j47 genees-1 heel- en verlosk4 ,naarden4 ,montijn1 7,a4 ,m47 oud-burgemeester ,oudewater4 ,montijn1 7,joh4 ,just47 ,fijenoord bij ,rott4 ,montijn1 7,t4 ,d47 ,oudewater4 ,mooij1 7,h4 ,w47 boekhandelaar ,amsterdam4 ,muller1 7,fred47 boekhandelaar ,nijhoff1 7,is4 ,an47 boekhandelaar ,arnhem4 ,nyhoff1 7,j4 ,g4 ,brouwer7 notaris ,haastrecht4 ,paisieres1 7,mr4 ,just de la7 griffier der staten van ,zuid-,holland1 ten behoeve van het ,prov4 ,gouvernement ,peijpers1 7,w4 ,n47 ,amsterdam4 ,putman1 7,j4 ,j47 ,r4-,c4 priester en past4 ,utrecht4 ,putman1 7,j47 boekhouder van het burgerlijk ,arm-bestuur ,oudewater4 ,putman 7,w47 ,rahms1 7,e4 ,c47 ,rodenburg1 7de ,jong van7 kapitein bij in infanterie ,breda4 ,roesteen1 7,j4 ,a47 ,i,jsselstein4 ,rogge1 7,h4 ,c47 pred4 bij de remonstr4 ,moordrecht4 gem4 ,roldanus1 7,a4 ,j4 ,a47 boekhandelaar ,oudew4 #c ,ex4 ,roll1 7,h4 ,f47 ,gouda4 ,rmer1 7,m4 ,j4 ,j47 onder-officier #d batt4 ,vlissingen #b reg4 infanterie ,rost1 7,a47 ,haastrecht4 ,rijnenberg1 7,l47 instituteur op bij ,nijmegen4 ,marienboom ,schadee1 7,e4 ,c47 te ,oudewater4 ,schouten1 7,g4 van ,ingen7 ,sivr1 7,j4 ,b47 ,controleur der pl4 belast4 ,roermond4 ,snaterse1 7,a47 ,amsterdam4 ,spoel1 7,a47 ,dordrecht4 ,thier1 7,w4 ,j47 genees-1 heel- en verlosk4 ,oudewater4 ,vermeer1 7,h47 predikant ,houten4 ,vermeulen 7,j47 ,oudewater4 ,verweij1 7,p47 ,virulij1 7,t4 ,p47 ,gouda4 ,visscher1 7,j4 ,w4 ,b47 medicus ,schalkwijk4 ,vliet1 7,f4 van7 ,oudewater4 ,vliet1 7,g4 van7 landbouwer ,hekendorp4 ,vlooswijck1 7,a47 nabij ,montfoort4 ,vries1 7,e4 de7 te ,oudewater4 ,vriesman1 7,j4 ,a47 oud-resident op ,java ,vriesman1 7,j4 ,a47 ,vriesman1 7,n4 ,c47 ,weijer1 7,p4 ,w4 van de7 stads- en provinciale steendrukker2 boek- en plaatdrukker ,utrecht4 ,weijer1 7,w4 van de7 papierhandel ,welter1 7,g47 ,oudewater4 ,wolters1 7,j4 ,b47 boekhandelaar ,groningen4 ,zuilen1 7,t4 van7 landbouwer ,honkoop4 ,zwart1 7,h4 de7 huis- en hoefsmid ,oudewater4 ,zijll1 7wed4 ,j4 van7 ,,beoordeelingen4 ,het ,handelsblad van #i ,junij #aheh kondigde de eerste aflevering aldus aan1 na de aandacht zijner lezers op de advertentie verwezen te hebben3 ,uit den daar vermelden korten inhoud van het werk mag men veel goeds verwachten1 en de eerste aflevering stelt deze verwachting niet te leur4 ,de ,amsterdamsche ,courant van #i ,julij #aheh laat zich er aldus over uit3 ,de reeks plaatsbeschrijvingen van belangrijke gedeelten onzes lands1 hetwelk zoo velerlei gewigtige stoffe tot dergelijke bearbeiding oplevert1 is vermeerderd met een werk getiteld3 ,oudewater en omtrek1 geologisch1 mythologisch en geschiedkundig geschetst door ,w4 ,c4 van ,zijll1 ,jz4 ,het werk zal in zestien twintig afleveringen compleet zijn2 de eerste ziet het licht4 ,op het gewoonlijk door de geologen betreden voetspoor vangt de schrijver aan met eenige verklaringen van het diluvium en alluvium4 ,in den loop der behandeling daarvan schetst hij de geschiedenis van den ,hollandschen ,i,jssel1 en deelt naar aanleiding daarvan zijne meening mede over den naamsoorsprong van ,oudewater1 volgens hem komende van ,oudewaarden4 ,opmerkenswaardig is1 ook uit een oogpunt van nijverheid1 hetgeen de schrijver aangaande het veen en de verschillende aard- of kleisoorten van den bodem zegt4 ,zaakrijk zonder te groote wijdloopigheid1 stemt deze eerste aflevering gunstig voor het geheel en regtigt ons aanvankelijk tot de onderstelling1 dat zoo de schrijver zijne taak conscientieus blijft volvoeren1 hij een goed werk kan leveren4 ,terwijl het ,handels- en ,effectenblad van #ad ,maart #ahei1 ,aflevering #a-d aldus aankondigde3 ,bijna iedere stad bevat eene topographie1 doch de meeste daarvan tellen reeds eene of meer eeuwen en zijn dus voor den tegenwoordigen tijd1 waarin de wetenschap en een naauwkeurig onderzoek ons vele zaken van een geheel ander standpunt hebben doen kennen1 en1 daar zij de geschiedenis van den lateren tijd niet behandelen1 op dit punt al zeer onvolmaakt4 ,het was dus wenschenswaard1 dat die werken omgewerkt en bijgewerkt werden of nieuwe topographin in het licht kwamen1 ten einde in de bestaande gebreken te voorzien1 en het schijnt1 dat deze tijd aan dien wensch voor een groot gedeelte zal te gemoet komen4 ,onlangs immers nog maakten wij melding van het voortreffelijke werk van ,dr4 ,koronel3 ,middelburg voorheen en thans1 en thans zijn ons toegezonden #e afleveringen van het bovenstaande werk4 ,den inhoud van deze afleveringen hebben wij met belangstelling en naauwkeurigheid nagegaan1 en het is ons gebleken1 dat het werk in eene behoefte des tijds voorziet1 en voor iedereen ten sterkste aan te prijzen is4 ,ten einde dit ook aan onze lezers aan te toonen1 willen wij den korten inhoud der vier eerste afleveringen opsommen1 en zullen dan gaarne wanneer er meer afleveringen in het licht gekomen of het geheele werk compleet zal zijn1 in eene verdere beschouwing treden1 daar met de vijfde aflevering de afdeeling ,geschiedenis een aanvang neemt4 ,na eene korte inleiding1 begint de schrijver zijne geologische beschouwing1 met een duidelijk begrip te geven van de woorden diluvium en alluvium1 en wat men onder diluviale en alluviale gronden moet verstaan1 en geeft daarna een overzigt van de verschillende grondlagen1 die in en bij ,oudewater te vinden zijn4 ,de geschiedenis van den ,hollandschen ,i,jssel hangt hiermede in naauw verband1 en het was dus natuurlijk1 dat deze onmiddellijk daarna behandeld werd4 ,in deze afdeeling worden verschillende naamsafleidingen gegeven1 die zeer belangrijk zijn1 als3 ,i,jssel van ,i,jsala1 water 7,,ij7 loop 7sala72 ,waard van worden1 grondwording1 en ,oudewater van ,oudewaerd1 oude grond1 oud eiland4 ,de tweede groote afdeeling handelt over de mythologie1 de feesttijden1 feesten en volksgebruiken1 en is voor den oudheidkundige1 maar vooral voor iedereen1 die van de met mythen doormengde godsdienst onzer voorvaderen en van den oorsprong der volksfeesten en nog heerschende gebruiken iets wil weten1 van hoog belang4 ,daarna komen wij aan het hoofdstuk plaatsnamen1 en wordt hierin de naamsoorsprong van ,haastrecht1 ,montfoort1 ,heeswijk1 ,roosendaal en andere omliggende plaatsen uitvoerig behandeld4 ,wij hadden deze afd4 echter liever gewenscht vr het hoofdstuk ,mythologie1 want dan zou de afdeeling feesten en feesttijden1 die grootendeels hun oorsprong hebben uit de mythologie1 in verband gestaan hebben met de woudendienst1 de planten- en boomendienst1 de waterdienst1 de vuurdienst1 de dierendienst1 vogelvereering1 gedrochten1 aardgeesten1 luchtgeesten1 woud-1 veld- en huis-geesten1 allen afdeelingen1 die in de #d;de aflevering behandeld worden4 ,deze aflev4 besluit met eene opgave van de bewijzen1 dat de plaats en omtrek1 waar nu de groote kerk en toren staan1 welligt aan ,heidensche eeredienst gewijd waren1 er stellig eene ,heidensche begraafplaats was1 waarbij tevens de begrafenisplegtigheden van voorhen en thans opgegeven worden4 ,door deze korte beschouwing meenen wij gerust tot de conclusie te mogen geraken1 dat het werk der lezing waard is1 en wenschen wij den schrijver geluk met zijne onderneming4 ,dat de uitgave goed is1 behoeven wij niet te zeggen2 de heer van ,zijll heeft1 n als schrijver1 n als uitgever1 voor het welslagen zijner pogingen de uiterste zorg gedragen4 ,het laatstgenoemd blad besluit eene nadere zeer gunstige beoordeeling van dit werk in zijn nummer van #bj ,october #ahei1 met deze woorden3 ,wij durven dit werk aan iedereen aan te bevelen en zijn verzekerd1 dat de belangrijkheid1 gepaard aan den niet hoogen prijs1 menigeen zal aansporen1 het zich aan te schaften4 ,,aanteekeningen #a ,tot teregtwijzing voor hen1 die in deze omstreken niet bekend zijn1 diene1 dat deze acht namen zoogenaamde boerenbuurten aanduiden om ,oudewater gelegen1 die in het vervolg alligt meerder zullen worden aangetroffen4 #b ,w4 ,c4 ,h4 ,staring4 ,de bodem van ,nederland4 ,i,ie deel1 pag4 #acj4 #c ,namen van straten4 #d ,de bodem van ,nederland1 ,deel ,i1 bl #ah en #ai4 #e ,ibid1 pag4 #dba1 ,ie deel4 #f ,batavia illustrata1 pag4 #bjj4 #g ,tooneel der ,vereenigde ,nederl4 #b deel1 pag4 #acc4 #h ,tooneel van ,hollandt1 pag4 #cac4 #i ,lud4 ,smids1 ,schatkamer der ,ned4 ,oudheden1 pag4 #bei4 #aj ,beschrijving der stad ,oudewater1 pag4 #c1 #agdf4 #aa ,beschrijving van ,spanje en ,portugal1 ,i1 pag1 #ae4 ,te ,leyden1 bij ,pieter van der ,aa1 #agjg4 #ab ,tegenw4 ,staat der ,ver4 ,nederlanden1 deel ,,viii1 pag4 #cd en #ce ,amsterd41 ,isaak ,tirion1 #agej4 #ac ,woorden van ,ovidius1 vertaald door wijlen den eerw4 heer ,jansonius1 predikant te ,moordrecht4 #ad ,halma1 ,tooneel der ,vereenigde ,nederlanden1 #b;e deel1 pag4 #afb en #afc4 #ae ,voor #hfj is ook nog ,gabbema1 ,watervloed1 bl4 #i4 ,alhoewel van ,meteren1 ,neerl4 ,g41 #c b41 bl4 #fe1 en eene menigte andere schrijvers willen dit op #hfj2 deze zijn1 o4 a43 ,heda1 ,joh4 ,leidis1 ,goudhoeve1 ,junius1 ,petr4 ,nannius1 ,lamb4 ,hortensius1 ,slichtenhorst1 ,wachtedorp1 ,schokius1 enz4 #af ,de bodem van ,nederland1 pag4 #cec en #ced4 #ag ,zie hierover ook ,boekbeoordeelingen van het ,leeskabinet1 #ahef1 ,no4 #g4 #ah ,de ,industrie aan den ,hollandschen ,i,jssel1 #ahed4 #ai ,janzonius bij ,rademaker1 ,kabinet van ,ned4 en ,kleefsche ,oudheden1 op ,moordrecht4 #bj ,het ,scandinavi van vroeger is het ,zweden en ,noorwegen van thans4 #ba ,budding4 ,n4 ,godenleer4 ,de edda's werden #ajj jaren na elkander vervaardigd4 ,de eerste werd verzameld omstreeks #aajj1 nog ten tijde van het heidendom2 de tweede honderd jaren later4 #bb ,d4 ,budding1 ,n4 ,godenleer1 bladz4 #g4 #bc ,a4 ,w41 t4 a4 pl4 #bd ,mr4 ,blommaert1 ,aloude ,geschiedenis4 #be ,mispelheim bet4 ,vuurwereld4 #bf ,schoone beelden1 niet waar8 ,baldur is hier het licht1 ,haudur de verpersoonlijkte duisternis4 #bg ,deze was boosaardig en luimig1 hij wordt de lasteraar der ,asen genoemd en eene schande voor goden en menschen4 ,blommaert1 ,a4,w41 bladz4 #aai4 #bh ,walhalla is het verblijf der gezaligden en met roem gesneuvelden4 #bi ,de oude ,friezen noemden dit feest ,midwintra4 ,d4 ,budding4 #cj ,in sommige gedeelten van ons land worden midwintervuren ontstoken4 #ca ,nader meer over deze stukken4 #cb ,meermalen zagen wij openbare mededeeling door geleerden van oude plaatsgebruiken1 volksliederen en zelfs kinderliederen1 klommen die ook niet altijd tot het heidendom op4 ,den beminnaren van onderzoek waren deze bijdragen ongetwijfeld welkom2 maar wij zagen ook1 dat het bij anderen den lachlust opwekte4 ,niettegenstaande dit laatste willen wij ook nog eenige bijzonderheden mededeelen omtrent het vieren van het nieuwjaarsfeest in deze plaats1 alhoewel het ook met deze bijdrage bij de laatsten zoo gaan zal4 ,ter zake nu3 ,het is ,n4jaar1 de klokken beijeren en men begeeft zich met de nachtwacht naar de woonhuizen der voornaamste ingezetenen1 welke de volgende zingende luidruchtige zegenwensch ontvangen1 aangeheven door eene golvende menigte1 voornamelijk uit den spinnersstand3 ,het uur van twaalven is geboren1 ,het oudejaar dat gaat verloren2 ,het nieuwe jaar van ,god ontvangen1 ,daar zoo veel menschen na verlangen 't ,zij jong en oud ,en ongetrouwd2 ,ik wensch de heeren en burgers met malkaar1 ,veel heil en zegen in het nieuwe jaar4 ,daarna wordt eenige malen met de klap geslagen1 en het veel heil en zegen in het ,n4jaar gaat van mond tot mond4 ,in dien tijd echter gaat de kroeze rond1 door de heeren en burgers den wenschenden geschonken1 en men herhaalt bij anderen denzelfden deun en ontvangt hetzelfde vocht4 ,ten een ure is de menigte die de wacht vergezelt1 al meer en meer verdunt2 men zingt nu3 ,david was een jonge held ,toen hij trok met den reus in 't veld1 ,al met den slingersteen4 ,de klok het een6 ,klap gaat het daarna eenmaal1 ten teeken van een uur4 ,het volgende is echter in onbruik geraakt2 het is welligt #aej jaar geleden1 sedert dit het laatst gezongen werd4 ,de reeds oude tak van nijverheid in ,oudewater1 het touwspinnen1 wordt daarin herdacht3 ,die zijn kostje met spinnen moet winnen1 ,die rept en die spoedt hem wat ree2 ,die der wil wasschen en ook wil plassen1 ,de klok het twee4 ,klap1 klap6 zal het daarna den eenvoudigen voormaligen bewoners weder in de ooren geklonken hebben4 ,of men na dit nog meerdere liederen zong1 weten wij niet4 #cc ,van den ,bergh1 ,mythologie1 bladz4 #dh4 #cd ,de ,spural in ,februario1 of van de afschuwelijkheden in ,februarij4 #ce ,inderdaad1 ook wij meenen dat de rommelpot zeer oud is3 een potje immers1 overspannen met zwijns- of koeblaas1 waardoor een riet gaat1 kan ook bij de onbeschaafde heidenen reeds vervaardigd zijn4 ,potten hadden zij1 dit weet men uit menige overblijfselen2 riet groeide hier in overvloed1 en het gebruik van koe- of zwijnsblaas was hun welligt niet onbekend4 #cf ,budding4 #cg ,budding4 #ch ,zie ,blommaert1 bladz4 #aei a4w4 #ci ,budding4 #dj ,budding1 ,n4 ,godenleer4 #da ,zie het #c;e deel ,ons ,vaderland1 hist4-rom4 ,schetsen1 blz4 #ai en verv4 #db ,freja niet te verwarren met ,freija2 de eerste is de godin der liefde1 de laatste reeds eenigzins bekend gemaakt4 #dc ,in ,ons ,vaderland1 door ,g4 ,engelberts ,gerrits1 wordt insgelijks menige bijzonderheid van ,ostera in het meifeest besproken4 #dd ,als voorname voorstander van dit oud gebruik1 ondersteunde wijlen de heer ,a4 van der ,lee ,cz4 dikwijls dit feest door toevoeging van takkebossen1 enz4 #de ,vroeger viel ons zelf den eerpost van aanvoerder ten deel4 #df ,dokken is op het vuur slaan1 totdat de vlam bijna is uitgedoofd4 #dg ,roodzand1 een straatnaam4 #dh ,dit instrument was reeds bij de oude ,germanen in gebruik4 #di ,zie ,kevren der stede van ,oudewater des ,graefschaps van ,hollant1 #afje4 ,ook in 's ,gravenhage werd in #aejf o4 a4 nog een verbod tegen het balslaen1 caetsen gemaakt4 #ej ,over den haan in de ,mythologie nog nader4 #ea ,buddingh4 #eb ,buddingh4 #ec ,niederl4 ,sagen4 #ed ,zie omtrent de vastenavond hiervoren1 bladz4 #dh4 #ee ,acht dagen voor ,paschen is daags voor eijermaandag4 ,acht dagen na ,paschen1 beloken ,paschen 7,zie bevel van graaf ,jan ,,iii1 bladz4 #fe74 #ef ,pinksteravond1 men denke aan het midzomerfeest4 #eg ,,xviii ,septembris en veertien dagen daarna3 herfstnachtevening1 kermis en ,st4 ,michiel4 #eh ,,xviii dagen vr kerkmisse3 ,midwinterfeest4 ,,xiv dagen daarna omtrent ,driekoningen4 ,zie bevel van ,graaf ,jan ,,iii4 #ei ,zie voorn4 ,keurenboek4 #fj ,men denke echter niet dat er voorheen tegen al dat bijgeloof niet werd geijverd zulks te beletten1 en ook om dat heidensch offervuur tegen te gaan4 ,indien wij toch een tal van boeken inzien1 waaruit het tegendeel blijkt1 is dit maar al te waar4 ,zoo zien wij b4v4 in den eersten jaargang de ,navorscher1 bladz4 #de en #df1 het stukje van ,d4 ,j4 ,veegens over de ,paasch- en ,ostera-vuren4 ,dat gebruik zoo staat daar1 heeft zich staande gehouden in weerwil van den tegenstand der geestelijkheid1 die niet ophield daartegen te ijveren4 ,zoo leest men b4v4 in art4 ,v van de ordonnantin der eerste kerkvergadering onder ,bonifacius1 van #ba ,april #gdb1 den last van ,carloman aan iederen ,bisschop1 om met behulp van den graaf1 die de beschermer zijner kerk is1 zorg te dragen tegen het plegen van heidensche bijgeloovigheden1 en daaronder van die heiligschendende vuren die zij nedfrates noemen4 ,batavia sacra1 bladz4 #bih4 #fa ,oostersche1 ,westersche en ,noordsche ,mythologie1 #bih en #bii4 #fb ,dit ook in ,moordrecht1 ,dordrecht en meerdere4 #fc ,buddingh4 #fd ,die overgang was gebruikelijk1 zegt ,buddingh4 #fe ,tydeman4 #ff ,tydeman4 #fg ,minder gaarne nemen wij de afleiding aan van ,saxenbosch4 #fh ,lud4 ,smids1 ,schatkamer van ,oudheden1 blz4 #df4 #fi ,het ,hercynier woud in ,germanie was ,,lx dagreizen lang4 7,verklaring enz4 op ,tacitus1 door ,cluverius1 enz47 #gj ,van onzen gevoelvollen ,hofdyk1 zoo ook de dichtregelen op pag4 #hg4 #ga ,dat de ,i,jssel zich hier door een woud den doortogt baande1 blijkt uit het grond- of kienhout1 nabij de ,i,jsseloevers gevonden wordende4 ,verder wordt hieromtrent verwezen naar de geologische schets1 bladz4 #ai4 #gb ,dit voorbeeld slechts3 ,onder ,setten vond ik nog twee plaatsen1 beiden even merkwaardig als den hoogen hof bij de ,taart en de ,pol bij de ,steenbeeksche brouwerij4 ,beiden zijn zoo bijzonder in het oog vallend door hunne zwarte aarden urnen en scherven1 dat ik mij verlustigde in de oneindige menigte van allerlei gebroken huis-offer- of begrafenis-overblijfselen onzer voorvaderen1 hetwelk hier nog gevonden wordt4 #gc ,alleen zij herinnerd aan ,poorteren1 dat men ,poerteren schreef4 #gd ,de naam ,papen ergere niemand2 het ligt geheel buiten ons doel dit te doen aan wie het ook zij4 ,in oude stukken komt ,papen menigwerf voor in plaats van ,roomsche geestelijkheid4 #ge ,critisch woordenboek1 p4 #chc en verder4 #gf ,tacitus bij ,buddingh1 bladz4 #aih4 #gg ,van den ,bergh4 #gh ,buddingh4 #gi ,dr4 ,romer4 ,utrecht en ,oudewater4 #hj ,algemeen overzigt der ,romeinsche ,oudheden in de ,nederlanden1 door ,dr4 ,n4 ,westendorp1 bladz4 #hg en #hh4 #ha ,critisch ,woordenboek1 #bd en #be4 #hb ,zie hier een sage bij van den ,bergh aangehaald1 hoe zij somtijds gedienstig waren3 ,in zeker dorp bij ,mechelen was een molenaar eens bezig meel te zeeven4 ,hij kon dien dag zijn werk niet voleindigen1 en verschoof de rest tot morgen4 ,weggaande vergat hij zijne boterham4 ,toen hij nu den volgenden ochtend de deur opende1 vond hij tot zijne verbazing al het meel gezeefd2 de boterham echter was verdwenen4 ,den volgenden dag gebeurde hetzelfde4 ,toen verborg hij zich den derden nacht achter eenige meelzakken1 nieuwsgierig naar de oorzaken van dit wonder2 en zie3 na middernacht ging plotseling de deur van den molen open1 en een naakte dwerg trad binnen1 die1 nadat hij de boterham had opgegeten1 vlijtig aan het zeeven ging4 ,medelijdend van aart lag de molenaar daarop nevens de boterham ook kleederen1 en sedert was de dwerg altijd behoorlijk gekleed als hij daar kwam4 #hc ,buddingh ten minste noemt vele ,mondplaatsen waar hij maanvereering wil zien1 van bladz4 #bdc tot #bej4 #hd ,weder worden in voornoemd boek een aantal ,lin-1 ,lunaplaatsen vermeld4 ,de schrijver schijnt echter niet aan ,linschoten te hebben gedacht3 anders--wij durven het bijna met zekerheid zeggen--had hij ook deze plaats daaronder gerangschikt4 #he ,tydeman1 ,mythologie1 bladz4 #bfg4 #hf ,ook ,buddingh noemt deze onloochenbare modificatie4 bladz4 #bfa4 #hg ,van waar ons woord toorn8 van den toornigen god ,thorn8 #hh ,ook aan ,moordrecht en ,dordrecht zij gedacht4 ,dordrecht1 ,thuredrecht1 schijnt ten minste eenigzins aan ,thor1 ,thordrecht te herinneren4 #hi ,in de ,noordsche ,mythologie kende men den drudenvoet4 ,het was eene vijfhoekige figuur en het symbool van vrede en heil2 als zoodanig werd het door de menschen met kinderlijk geloof vereerd4 ,de druden 7krachtgeefsters7 behoorden tot de beschermnornen4 ,deze waren weldoende geesten1 wakende voor der menschen heil4 ,nog in de middeleeuwen werd deze pentagoon of vijfhoek door de landlieden als behoedmiddel tegen tooverij op de staldeuren geteekend4 ,het gebruik daarvan bestaat nog bij de boeren in vele oorden van ons land1 het ,christendom heeft echter den drudenvoet vervangen door het kruis4 7,ons ,vaderland1 door ,engelberts ,gerrits1 enz41 ,,iii1 bl4 #aff4 ,zie ook ,brockhaus zijn ,conversations ,lexicon47 #ij ,men stoot aldus aan3 boven aan het glas1 eens iets lager en eens beneden4 #ia ,hef op den hoorn1 ,jarl6 gij die mijn zwaard zult voeren op het bruischend meeuwenveld4 ,de oppergod ,wodan geve den ,noren zegen en landsheil4 ,donar1 die lucht en wolken bestuurt1 geve vruchtbaarheid aan den bouwmansakker1 en ter eere van ,freya1 tot gedachtenis onzer beroemde helden1 van onze gestorvene vrienden en verwanten4--,oude ,noordsche drinkplegtigheid4 7,zie ,ons ,vaderland1 enz41 ,v1 bladz4 #ac47 #ib ,woordenboek der ,nederlandsche ,mythologie4 #ic ,tydeman4 ,oostersche1 ,westersche en ,noordsche ,mythologie4 #id ,ook de waterkom tusschen ,utrecht en ,oudewater is1 naar men zegt1 grondeloos4 7,zie over dit watervlak ook bladz4 #ii dezer beschrijving47 #ie ,tydeman1 ,mythologie1 #bie4 #if ,blommaert1 ,aloude geschiedenis1 bladz4 #adc-adf4 #ig ,de schrijver noemt hier bij voorkeur zijne natie4 ,deze woorden des ,belgs gelieve onze natie te beschouwen als van onzen voorvader1 dewijl dat gebruik1 of liever die begeerte ook hier kan toegepast worden4 ,de ,schrijver4 #ih ,de ,walkuren reden onzigtbaar voorop in den strijd1 en kozen de helden die sneuvelen zouden4 #ii ,hela was de heerscheresse der doodenwereld4 ,alhoewel de benaming hel als strafplaats voor een zondig aardsch leven in eenige noordsche talen aan ,hela schijnt te doen denken1 zoo kunnen zoogenaamde veelweters de hel hierom niet wegcijferen4 ,dan toch zou het woord ,god1 dat de heidenen ook hadden1 ook slechts eene ijdele klank zijn1 en wij weten het immers1 dat onze ,goddelijke ,verlosser1 de bron van alle waarheid1 dikwijls van die strafplaats gesproken heeft4 ,men begrijpe ons dus wel4 ,alleen de klank van de ,hela in de fabelleer der heidenen en de hel in de ,godsdienst der ,christenen biedt overeenkomst aan4 #ajj ,naar het geluid der vogelen en het gehinnik der rossen werden vele zaken geregeld4 #aja ,midgard is de aarde4 #ajb ,deze volkeren voerden hunne voetknechten aan in het uiterlijk van wiggen4 ,zoodanige wig--door de ,romeinen ,cuneus genoemd--diende om de slagorde der vijanden van een te splijten4 ,de hoogsten in rang waren steeds de eersten of voorsten1 dat vorst werd4 ,weder een overgang1 geachte lezer4 #ajc ,men weet dat zij bij nachten telden1 niet bij dagen4 #ajd ,blommaert4 #aje ,schreijen was te week voor den krachtigen voorvader4 #ajf ,men had eene of meer houtsoorten die het liefst voor lijkbrand gebezigd werden4 ,certis lignis1 zegt ,tacitus4 #ajg ,en terwijl de rossche vlammen nu blinken dan bezwijmen1 op en omstralen naar alle zijden1 de lijkmijt in vollen brand staat en den kring der aanwezigen sterker en sterker verlicht met een aanwakkerenden rooden gloed1 heft de aanvoerder ,chrenebedar een schril gehuil en ontzettend gekrijt aan1 luid roepende den naam des dooden1 en zijne stem verheffende met akelige kracht1 totdat de lijkbrand heeft uitgeblaakt1 de mijt is verteerd1 en geen vlamme meer opflikkert uit den zaamgestorten hoop4 ,hofdijk1 ,historische landschappen1 bladz4 #gf en #gg4 #ajh ,dit gebouw staat aan de ,n4,w4zijde des kerktorens aan den hoek der straat en is op het kadaster aangeduid als #hbe4 ,de vochtige houtskolen zagen de werklieden voor steenkolen aan4 ,de beenderen waren dikwijls tot groote onregelmatige stukken1 waarschijnlijk door het vet1 in elkander geschroeid en hadden--gevoegd bij den vochtigen grond waarin zij waren--eene aanmerkelijke zwaarte4 ,de ontruiming had plaats in #aheh4 #aji ,blommaert1 #abc4 #aaj ,van den ,bergh4 #aaa ,buddingh1 #adh4 #aab ,welligt nemen ons sommige uit de schoone sekse het kwalijk indien wij het wereldkundig maken waarom men zegt dat dit naklepje is4 ,nu1 laat ons het dan verzwijgen1 dat men dit doorgaans beschouwt1 omdat velen harer bij hun leven steeds het laatste woord willende hebben1 men haar dit ook bij haren dood toekent4 #aac ,alle overledenen van buiten1 wie ook1 worden naar de stad gereden4 ,voor nabestaanden die dit niet kunnen bekostigen1 wordt het gratis gedaan1 meestal door de buren4 ,in de buurt ,willeskop zelfs wordt de lijkwagen1 ook van den minsten daggelder1 door vier paarden getrokken4 #aad ,dit laatste echter niet als ten tijde van het heidendom4 #aae ,beiden naar ,hofdijk1 ,geschiedenis der ,nederlanden4 #aaf ,ook de kap der nonnen laat dit oude hoofdkleed nog zien2 ook die veranderden hun kleed niet1 hoe dit bij anderen mogt wisselen4 #aag ,hofdijk1 ,geschiedenis der ,nederlanden1 #aheg1 blz4 #a1 #b1 #c en #d4 #aah ,men vindt hen liggen in het landschap ,drenthe1 sommige op de ruime en woeste heide1 sommige op de bouwakkeren1 enz4 ,schatk4 ,oudh4 van ,l4 ,smids1 #agaa4 #aai ,schatkamer ,oudheden1 blz4 #cbg4 #abj ,engelberts1 ,aloude ,staat1 dl4 ,i1 bladz4 #aea en #aeb4 #aba ,engelberts1 ,aloude ,staat1 bladz4 #aef4 #abb ,engelberts1 ,aloude ,staat1 blz4 #afc en #afd4 #abc ,het spreekwoord3 het is zoo oud als de weg van ,kralingen zal onzen lezers nu wel niet meer bevreemden4 #abd ,vergelijk en zie hierover ,l4 ,smids1 ,oudheden1 op ,romeinsche ,oudheden1 bladz4 #bif en #big4 #abe ,hofdijk1 ,geschiedenis der ,nederlanden1 bladz4 #c4 #abf ,bladz4 #b4 #abg ,engelberts ,gerrits1 ,ons ,vaderland1 dl4 ,,iii1 bladz4 #bea en #beb4 #abh ,hofdijk1 ,vaderlandsche geschiedenis1 blz4 #f en #g4 #abi ,van ,kinschot1 ,beschrijving van ,oudewater1 bladz4 #e4 #acj ,zie brief van bisschop ,jan van ,utrecht1 waarbij hij voor zekere somme gelds onder anderen ,oudewater verpondt aan ,florens ,v1 graaf van ,holland1 bij van ,kinschot1 bladz4 #f1 #g en #h4 #aca ,oudewater is volgens de eerste en oude verdeeling1 bij de ,rekenkamer van der ,graeflijkheidsgoederen van ,holland onder het oude ,noord-,holland en wel in die landstreek begrepen1 en welke daarom alzoo genoemd wierd als gelegen noordelijk den ,i,jssel4 ,van ,kinschot1 a4 b4 bladz4 #a4 #acb ,zie hierover ,taalkundige bijdragen tot de naamsuitgangen door ,mr4 ,j4 ,h4 ,hoeufft4 #ahaf 7aangeteekend bij ,mr4 ,p4 ,blommaert1 ,aloude historie1 bladz4 #ah47 #acc ,dat wijders langs die zijde der stad almede zoo veel mythologisch is en zooveel sympathie bij verschillende gelegenheden1 is ook zeer opmerkelijk4 #acd ,g4 van ,loon's ,aloude hollandsche historie1 bladz4 #h4 #ace ,engelberts1 ,aloude ,staat1 bladz4 #chb4 #acf ,engelberts1 ,aloude ,staat1 dl4 ,i1 bladz4 #chd4 ,zou het kleuren der boerenwoningen ten onzent1 waar dit nog niet zelden is hoewel veel verminderende1 daar nog niet een overblijfsel van zijn8 #acg ,dezelfde1 bladz4 #chf4 #ach ,ter meerdere opheldering over het land1 dat dezen belangwekkenden naam bewaart1 vermelden wij nog1 dat het eertijds bij het omaarden der plaats veel aarde daarvoor verschaft heeft2 hierdoor kwam het1 dat nog volgens geheugenis1 die nu schoone weilanden vroeger eene moeras gelijk waren4 ,dit zij nog verder drom vermeld1 opdat men ons niet tegenvoere1 dat het markveld nog niet zoo oud is1 als werd ter neder geschreven4 ,uit dit aangevoerde is nu dan ook behoorlijk gebleken1 dat het niet meer marktveld behoort te worden uitgesproken1 zooals men deed1 doch markveld2 en de meening dat ,oudewater voorheen zoo groot zoude geweest zijn dat daar de markt was1 is nu te gelijker tijd ontzenuwd4 #aci ,arnold ,buchelius bij ,s4 van ,leeuwen1 ,batavia sacra1 ,,ii1 bladz4 #afd1 en ,beschrijving van ,oudewater1 door van ,kinschot1 bladz4 #d4 #adj ,men zie vooral hierover1 den brief van paus ,gregorius de ,groote aan den abt ,mellitus en den aartsbisschop ,augustinus van ,engeland1 aangehaald bij ,,blommaert1 ,aloude ,geschiedenis1 bladz4 #ace en #acf4 #ada ,liefland1 ,utrecht's ,oudheid4 #adb ,heldring1 ,opsporing van ,bat4 en ,rom4 ,oudheden1 bladz4 #hd en #he4 #adc ,zoo men meende ter verfraaijing liet men eertijds elders menigmaal toe1 dat de duifsteen werd verwijderd1 om plaats te maken voor keuriger metselwerk4 ,de kostbaarheid der cementsteen was echter de grootste drijfveer4 #add ,,iii ,reg4 ,,iii1 #d4--,verg4 ,,ii paral4 ,i1 #f4--,zie ook ,kreuser1 ,kircherb4 ,i1 #dh en volg4 #ade ,g4 ,r4 van ,kinschot1 ,beschrijving van ,oudewater1 bladz4 #cj4 #adf ,vroeger is reeds opgemerkt1 dat in #ahed de kermistijd in ,augustus gebragt is4 7,zie hiervoor bladz4 #gj74 #adg ,beschrijving van ,oudewater1 door ,g4 ,r4 van ,kinschot4 #adh ,deze stukken zijn rekeningen van verpachtingen en verhuringen van landerijen1 behoorende aan zeker1 mij nog onbekend1 godshuis of kerk4 #adi ,nl4 aldus4 ,van ,sinte ,cornelis autaer te ,oudewater de somma van een pondt thien schillingen1 ten prijs als boven1 van ,x mergen lants1 die denzelven autaer heeft1 strekkende als voren1 de voorsz4 somma van enz4 #aej ,van heer ,cristiaen ,reijersz4 vicaris van ,st4 ,jans autaer te ,oudewater de somma van enz4 #aea ,nl4 de originele giftbrief ten behoeve van het ,st4 ,jacobs autaer in de kerk1 voor schout en schepenen1 der stad verleden1 door ,jan ,roest ,hermansz4 dd4 #bh ,augustus #aded4 #aeb ,zie historie van het ,bisdom ,utrecht1 uit het latijn door ,h4 v4 ,r4 #b deel bladz4 #ccb4 ,voorts merken wij ieder op1 dat wij volstrekt niet achterhaald willen zijn1 met de aanmerking1 dat oudere stukken nog gewagen1 van een ,h4 ,geest-1 ,h4 ,kruis-1 ,st4 ,anna-1 ,simon- en ,judas-altaar enz4 die zullen elders aanwezig zijn geweest1--en in zoover betrekking op deze plaats hebben1 dat men aan de altaren hier eenige pacht of iets dergelijks moest daarvan opbrengen4 ,de door ons genoemden worden duidelijk als hier geweest zijnde1 genoemd4--,de aanwezigheid van een ,st4 ,anna altaar wordt echter nog het minst door ons ontkend4 #aec ,toen de ,zaligmaker door ,johannes in de ,jordaan werd gedoopt1 vertoonde zich de ,h4 ,geest in de gedaante eener duif1 en men hoorde eene stem uit den hemel3 dit is mijn welbeminde zoon1 in wien ik mijn welbehagen genomen heb4 #aed ,naar men verneemt1 is dit merkwaardig doopvont nu in bewaring van den president-kerkvoogd4 ,een arbeider1 tegenwoordig1 bij de door ons gedane bezigtiging1 was zoo vriendelijk eenige afmetingen voor mij te doen1--hij kon echter1 door ons niet bewogen worden1 dit in ,nederlandsche maat te doen1 zeggende1 dat een oudheid ook met oude maat gemeten moest worden4--,zie hier dan de uitkomst zijner meting1 #cc ,amst4 duimen lengte1 over 't kruis2 #bf dito1 lengte der waterholte2 #h #a_/b duim diepte bij den rand der holte en #ad duim in het midden4 #aee ,de ,h4 ,linie door ,alberdingk ,thijm4 #aef ,de uitleggingen van ,i ,h ,s zijn te menigvuldig om hier ter neder te schrijven--,,maria ,,joseph is duidelijk zoo ook ,a 7anno7 dni 7domini7 #aejc4 ,het aanzien en den aart dezer schildering1 is in den trant1 van die in de kerk te ,naarden1 dat door sommigen voor waterverw schildering gehouden wordt4 ,met innige spijt1 vermelden wij1 dat naar men verneemt1 dit grijze gedenkteeken verbroken is4 #aeg ,indien wij na deze beschrijving echter nagaan1 dat de gewelven1 der tegenwoordige consistorie en catachiseerkamer nog gothisch zijn1 hoewel overkalkt1 dan durven wij vrij zeker bepalen1 dat men1 na voorzigtige verwijdering der kalk1 nog zoodanige gewelfschildering zal aantreffen1 door oudheidkundigen en geschiedminnaars in den laatsten tijd zoo lofwaardig nagespoord en gecopieerd4 #aeh ,de mannen besloegen in de kerk de zuid- en de vrouwen de noordzijde1 daarom welligt ook de zuidelijke en noordelijke ingangen4 #aei ,kabinet van ,nederlandsche en ,kleefsche oudheden4 #afj ,zie ,collectio ,monument ,foed ,belg bladz4 #cjf4 #afa ,die thans door den beitel des steenhouwers zeer onkenbaar is geworden4 #afb ,van dit grafschrift door den heer ,,kinschot bladz4 #ce beschreven is thans eveneens slechts een gedeelte1 door het verwoesten der zerk in #aheg-aheh te zien1 en wel in de voorkerk4 #afc ,zie ,,van ,,kinschot enz4 bladz4 #cf4 ,wij hebben de zerk echter niet meer kunnen aantreffen4 #afd ,ook van dezen steen bij ,,van ,,kinschot vermeldt1 is geen spoor meer aan te treffen4 #afe ,hier valt de gordijn1 de arbeiders hadden reeds eenigen tijd hierop gebeukt eer men gewaar werd1 dat deze steen zich daar onder bevond en was alzoo grootendeels beschadigd4 #aff ,woorden des ,zaligmakers4 #afg ,men heeft echter meerdere uitmuntende klokkengieters gehad1 die ,both heeten4 ,zoo treffen wij in het carillon b4 v4 een klok aan1 waarvan het omschrift is1 ,gerardus ,both me fecit soli deo gloria #afja1 en een andere wier opschrift aldus luidt3 ,gerardus ,both me fecit soli ,deo gloria #agaa4 ,zie over hen1 ,levens van beroemde ,nederlanders1 enz4 #afh ,beschrijving van ,oudewater1 bladz4 #ca4 #afi ,ook eene aanteekening van een oudheidminnend vriend luidde3 ,de kerk te ,oudewater1 aan ,st4 ,michiel toegewijd1 dagteekent van ,anno #ajjc4 #agj ,kinschot1 bladz4 #ca4 #aga ,resol4 van ,holland1 #ab ,sept4 #afdg1 bladz4 #bcj4 #agb ,resol4 van ,holland1 #ae ,augustus #agba1 bladz4 #fab4 #agc ,omstreeks #agej was alhier schoolmeester en voorzanger1 de ,heer ,simon ,jan ,verwei1 zooals een brief van hem getuigt1 waarvan wij om de pedante en bespottelijke toon die daarin heerscht1 niet kunnen nalaten1 onzen lezers copie mede te deelen4 ,copie van een brief1 gezonden door ,simon ,jan ,verwei1 schoolmeester te ,oudewater1 solliciterende naar het vacante ,voorzangers- en kosters-ambt1 van ,zalt-,bommel4 ,zonder roem1 maar naar waarheid dient deze tot informatie1 dat onze familie bestaat in man1 vrouw en zoon4 ,wij zijn ruim #dj jaren4 ,de zoon1 de kracht onzer lendenen1 in de fleur zijner jaren1 de staf onzer bejaarde dagen1 #bj jaren1 een meester glazenmaker en verwer1 meestetijd mijn ondermeester1 een jongeling onzer gelijkenis en wel geformeerd van leden4 ,soo ,u,ed4 ,achtb4 begeert een wel gedresseerd schoolmr4 en voorzanger1 ,godt geve ,u,ed4 ,achtb4 verstand en voorzigtigheid1 in de ellectie van soodanig een man of persoon1 verzekerd ,u,ed4 ,achtb4 aangaande mijne wetenschappen1 bestaande in deze navolgende3 namelijk ,italiaanschen scheepsboekhouden1 wijnroeijen1 konst der stuurlieden1 landmeten1 sonder roem1 doch het is ,gods gave--extra ordinair singen1 als het ,godt belieft1 indien ,u,ed4 ,achtb4 begeerig zijt zulks te zien of te hooren tot verwondering en verbaastheid1 dat soo een teeder ligchaam in lesen en singen1 soodanich een geluid kan maken4 ,ik ben op mijn vierde verandering van domicilium1 alle figuren op het konstigst1 door ovaal ronduit met de passer te haalen1 alle sonnewijsers te smeere1 ,italiaansche en ,romeinsche letters1 tot vijftig diverse banden te schrijven en te vergulden en diergelijke capaciteiten meer1 ook in de vlugheid der pennen niemand1 terwijl de roem buitengeslooten4 ,ben verzekerd1 dat ,u,ed4 ,achtb4 nog beter zullen vinden1 als ik het hier met de pennen geexprimeerd1 wanneer gij mij gelieft te zien1 hebben ,u,ed4 mij maar op ,u,ed4 ,achtb4 kosten te commanderen of door iemand te laten haalen1 de distantie tusschen beide is omtrent #i of #aj uren1 mijne huisvrouw is de allerbekwaamste in haar huishouden1 en in het assisteren in mijn school1 van de hoofdschedel tot de voetzolen toe1 ben ik een schoolmeester4 ,wijn nog sterkendrank wordt nooit van mij gebruikt4 ,sijt nog voor 't laatste versekerd1 ,u,ed4 ,achtb4 sullen het nog beter vinden aangaande mijn comportement zal vertoont worden1 door ecclesiastike en politieke ondertekeninge4 ,sal mij hierop mij verlaten4--,per naaste occasie verwacht ik antwoord van te komen of niet1 soo ,u,ed4 ,achtb4 mij niet op soodanich conditie geliefd te hooren ofte sien1 geliefd dan maar de goedheid te hebben van mijn papieren terug te senden1 dan hope1 dat ,god ,u,ed4 ,achtb4 wil geven eendragtigheid en liefde in de ellectie van een goed eerlijk en bekwaam man1 de ,heere zegene ,u,ed4 ,achtb4 en de ,heer ,burgemeester der gemeente1 na het electeren van een ander persoon voor het vacerende ampt van een schoolmeester en voorsanger4--,so blijve na hartelijke salutatie van onderdanige dienst aan ,u,ed4 ,achtb4 met de broeders der gemeente tot ,zalt-,bommel4 ,achtb4 ,heeren1 ,votre trs humble ,serviteur ,,simon ,,jan ,,verwei4 ,medegedeeld in de ,navorscher #ahef1 bladz4 #cjb1 door ,prins4 #agd ,vide ,bisdom van ,utrecht uit het ,latijn door ,h4 ,v4 ,r7yn7 ,,ii4 ,d4 bladz4 #ccc-ccd4 #age ,ib4 #agf ,ib4 ,i4 ,d4 bladz4 #baf-bah4 #agg ,h4 ,v4 ,r7,,ijn7 maakt in zijn bisdom ,utrecht van dezen pastoor op bladz4 #cci aldus gewag4 ,onder de oude pastoors dier plaats moet nog gerekend worden ,loeffridus van der ,haer1 van wien in het doodboek van ,mariendale van ,utrecht1 het volgende staat aangeteekend3 ,op den #cj ,maart is overleden de godvruchtige en eersame ,loeffridus van der ,haar1 kanunnik van ,st4 ,mariaas-kerk1 pastoor van ,oudewater4 ,het jaartal staat er echter niet bij1 zooals dit doorgaans op de doodregisters niet staat uitgedrukt1 de dag alleen werd aangeduid om den tijd te weten waarop de jaargetijden moesten gehouden worden2 zoo ook hier4 ,vide ,matth4 de fatis eccles bladz4 #dd4 #agh ,zie doodreg4 van de herv4 kerk4 #agi ,welligt waren deze #c laatsten geene geestelijken2 doch slechts getijdemeesters4 #ahj ,p4 ,c4 ,,hooft1 ,nederl4 ,gesch4 ,d4 ,i4 b4 #aj fol4 #dcc4 #aha ,,hooft',s1 ,nederl4 ,gesch4 fol4 #cj4 #ahb ,alhoewel het ook mogelijk is1 dat de ,hervormden1 die nog voorloopig daar bewaarden4 #ahc ,hier is dus een tijdvak van #aege-aegh1 dat wij geen predikant aantreffen1 het bezetten en verminken der plaats door de ,spanjaarden is daarvan eene der redenen4 #ahd ,heeft zijn intre-predicatie gedaan #ag ,dec4 #agda en is vertrokken naar ,zutphen den #ai ,april #agdd4 #ahe ,men had de kerk immers kunnen restaureren naar de originele orde zooals b4 v4 van ,utrecht de domkerk8 doch hoe het zij1 er is nog eene schets van haren staat in #ahef1 eere dus den vervaardiger6 ,mijn geachte kunst- en historie minnende vriend den heer ,e4 ,c4 ,rahms alhier1 heeft voor de reconstructie in #aheg en #aheh1 de gedaante der kerk door een schoone afteekening gered4--,reeds meer heeft hij zich door het vervaardigen van dusdanige schetsen loffelijk gekweten4-- #ahf ,meestal was het eene vrouw1 die de roomschen ging verwittigen van de komst eens geestelijke4 ,in dien tijd had men aan de woonhuizen zelden of in het geheel geen bellen1 doch ijzeren kloppers1 zooals die nog hier en daar in deze plaats te vinden zijn1 zij moesten dus geklopt worden1 en van daar waarom men die vrouwen klopjes noemde4 #ahg ,ten minste zeker is het1 dat in #afbf men zich om het genoemde doel daar nog vereenigde4 #ahh ,vide1 ,kerkelijke ,courant1 ,no4 #gf1 ,jaargang1 #aheh1 waar men nog meerdere bijzonderheden omtrent ,tyras aantreft4 #ahi ,bisdom ,utrecht1 door ,h4 v4 ,r41 bladz4 #ccd1 #b deel4 #aij ,opmerkingswaardig deed zich het verschijnsel op1 dat de eene kerk door de burgers gebruikt werd1 en in de andere zich de buitenmenschen vereenigden1 daarom noemde men deze kerken de ,heeren- en de ,boerenkerk4 #aia ,houtman stierf alhier den #bj ,februarij #afhc4 7,zie doodreg47 #aib ,overgow was in ,delfland geboren en de eerste der ,hollandsche theologanten die te ,rome in het ,collegie van ,urbanus gestudeerd heeft4 ,zie ,bisdom ,utrecht1 bladz4 #cce4 #b deel4 #aic ,zekere pater van ,ingen is in deze tijden meermalen geruimen tijd als kapelaan-noodhulp hier geweest4 #aid ,de pastoors ,theodorus van ,hagenouwe1 ,godefridus ,spruyt en ,franciscus ,johannes ,guddee hebben ook de gemeente in het naburig ,polsbroek bediend4 ,deze gemeente bestaat nu sedert #ahdb daar niet meer en de kerk is later tot ander doeleinde ingerigt4 #aie ,dit huis is genommerd ,no4 #deg4 #aif ,aangeduid onder ,no4 #djb4 #aig ,is bekend onder ,no4 #dif4 #aih ,beschrijving der stad ,schoonhoven door ,h4 van ,berkum bladz4 #dah en volg4 7,anno #agfb47 #aii ,ook in de oudheden van ,rijnland uit het ,latijn1 door ,h4 v ,h4 bladz4 #deg worden deze zusters1 als oorspronkelijk uit ,sinte ,agnes convent te ,schoonhoven genoemd4 #bjj ,hier moeten wij echter indachtig maken op eene1 onzes inziens1 verkeerde opvatting1 die wij meermalen aantroffen1 en ook door ,h4 v ,h4 in zijn ,rijnlandsche oudheden op bladz4 #dab gedeeld wordt2 er staat daar nl1 dat deze nonnen eerst tusschen ,schoonhoven en ,oudewater gewoond hadden2 doch zoo als wij reeds schreven1 om de oorlogen1 die het platteland onveilig maakten naar ,oudewater weken4 ,hij wederspreekt hier dus letterlijk1 hetgeen hij uit een origineel stuk op bladz4 #deg zegt1 dat zij uit ,schoonhoven zelve kwamen zoo als ook van ,berkum op bladz4 #dah en #dai schrijft4 ,daarbij komt nog1 dat voor zoover mij bekend is1 er nooit een vrouwenklooster tusschen deze twee steden ooit geweest zij4 ,volgens veler en ook onze meening1 schijnt de zaak ons eenvoudig aldus toe1 zooals wij reeds hiervoren in den tekst schreven1 dat zij uit ,schoonhoven gingen1 aangezien het platteland om genoemde reden1 tusschen die twee plaatsen onveilig was4 ,de verkeerde opvatting en plaatsing van het woord tusschen1 zou alzoo de reden van de genoemde dwaling zijn4 #bja ,deze straat het heilig leven die nog haren naam aldus draagt1 zal naar onze meening1 wel naar deze nonnen genoemd zijn4 #bjb ,het tegenwoordig zoogenaamd kerkje--waarover later4 #bjc ,wij zien hieruit1 dat de stede muer of vesting muur in deze tijden reeds op bijna1 of geheel op dezelfde hoogte was1 als de tegenwoordige vesting wal1 zelfs houden wij het er voor1 uit dezen brief op te maken1 dat zij nog meer dan de wal stadbinnenwaarts lag--,alzoo weder een bewijs1 dat het markveld geen marktveld was--men vergelijke hierover bladz4 #afj-afc hiervoren4 #bjd ,wie zegt mij de beteekenis van dit woord8 #bje ,deze zijl en dit watertje bestaan nog1 en nog dagelijks ziet men er de eb en vloed even als toen4 ,de afdammingsluis bij ,haastrecht1 eerlang gebruikt zullende worden1 zal ook hier de eb en vloed echter niet meer toelaten4 ,wat de scone put betreft1 deze werd nog in #ahbg ontdekt bij het vergrooten der stads school1 als wanneer men tevens bevond1 dat zij nog zeer zuiver water bevattede4 #bjf ,welligt ,bartholomeus ,janse1 die wij hiervoren onder de pastoors der kerk noemden in #adjc4 #bjg ,onder reventer1 moet men eetzaal verstaan4 #bjh ,zie ,batavia ,sacra ,d4 ,,ii4 bladz4 #bfe en ,beschrijving van ,oudewater door ,g4 ,r4 van ,kinschot bladz4 #eh4 #bji ,vaderlandsche historie door ,wagenaar bladz4 #dib-dih4 #baj ,instrument-,public4 apud ,matth4 ,anal4 tom4 ,v4 #djc4 #baa ,heda bladz4 #bhd4 #bab ,zie ,batavia ,sacra1 7#hvo editie7 #b;de deel4 #bac ,bulla ,martini ,v in ,matthaei ,anal4 tom4 ,v4 #dba4 en ,decret4 ,vide in ,matthaei ,anal4 tom4 ,v4 #dbc4 #bad ,script4 ,rud4 ,dien de mudes in ,ger4 ,dumbar4 ,anal4 tom4 ,i4 bladz4 #ga-ge ,magnum chron4 ,belg4 bladz4 #cgj en #cga4 #bae ,chron4 de ,traject #dcc-ddj ,zued4 de ,culumb4 en ,orig4 bladz4 #fcj4 #baf ,act4 ,ultraject ubi supra bladz4 #ddi4 #bag ,dordrecht door ,beverw4 bladz4 #cad4 ,balen bladz4 #ggd4 #bah ,monstulet vol4 ,,ii4 #cd vers4 #bai ,beschrijving van ,schoonhoven1 door ,h4 van ,berkum bladz4 #dai4 #bbj ,ibid4 #bba ,oudheden van ,rijnland bladz4 #dab-dai4 #bbb ,ibid4 bladz4 #dei4 #bbc ,in de bevestigings of verdragsbrief van den pastoor van ,oegstgeest waarvan wij zoo even in den tekst melding maakten1 was de bevestiging van ,zwederus gestoken en een zinsnede uit den laatsten luidt aldus3 maar nadat gijl4 op het gemeld stuk lands1 te weten ,marienpoel van een bequaame woonplaats verzorgt zult wezen1 en gijl4 uw verblijf aldaar genomen zult hebben1 dan zult gijl4 van dien tijd de voorrechten die gijl4 te ,oudewater genoten hebt1 niet langer mogen gebruiken4 #bbd ,zie denzelve in de ,oudheden van ,rijnland bladz4 #dac-dai4 #bbe ,met gerustheid echter mogen wij vooronderstellen1 dat de zusters niet alles aan den ,heer van ,zwieten verpligt waren4 ,wie toch zal in omstandigheden als waarin de vlugtende nonnen verkeerden1 niet de gereede voorwerpen van waarde bij zich nemen4 ,wij mogen dit ook alzoo van deze conventualen aannemen--,nog meer4 ,hertog ,philips magtigde zelfs een zekere ,jacob ,boudewijns om al het vee1 have enz41 dat zij achter gelaten hadden naar ,leiden te mogen vervoeren4 ,ook deze magtiging zullen wij hier laten volgen4 ,philips c4 ,doen cont allen luden1 dat wy omme ,goidts wille1 ende om oitmoedich vervolg der besloten ,nonnen van ,oudewater1 die mit alle hore woonstadt ende have gecomen syn tot ,leyden om aldair te woonen1 ende te blyven1 den selven geconsenteert hebben1 ende willen dat sy alle hoir beesten1 have ende goide die sy t',oudewater of ter ,goude of dair ommetrent hebben sullen doen halen bij ,jacob ,boudynssoon4 ,toenre des ,briefs ende bringen tot ,leyden tot behoef ende nutschap der ,nonnen voirschreve1 ombieden dairomme allen onsen ,ambtluden1 ,rechteren1 ,dieneren ende goede luden binnen ,steden ende dair buten1 ende namelick onsen ,capiteynen ende ,hooftmannen van onsen ,soudenaeren ende ,luden van ,wapenen mit sonderlinge ,ernste1 dat sy onsen geminden in ,gode den voirschreven ,nonnen deser onser gonste ende gratie vrylic laten genieten ende den voirnoemden ,jacob mit horen vye ende goeden rustelick1 vredelick ende ongehindert trecken1 ende comen laten op deser tyt om die te ,leyden te brengen in der maten voirsz4 ende des niet en laten alsoo lieve als wy hem syn1 want wyt alsoo gedaan willen hebben4 #bbf ,oudheden van ,rijnland bladz4 #daj-dfc4 #bbg ,de bijzonderheden daarop volgende zijn ons bekend--zij luiden daar aldus deze voerz4 susteren worden verdreven van ,diephout1 om ,bisschop ,sweers willen1 die te ,utrecht bisschop ghekoren was ende van ,diephout wt verdreven wort4 #bbh ,velius ,hoorn1 bladz4 #ea4 #bbi ,veldenaar1 bladz4 #aca4 #bcj ,i ,memoriaalb4 ,rose4 #bca ,apud ,matthaeum ad ,rer4 ,amorfort1 bladz4 #bhc en bij ,burman1 ,utrechtsche ,jaarb4 ,i ,d41 bladz4 #dja4 #bcb ,de scheuring in het ,bisdom van ,utrecht1 duurde nog eenigen tijd1 doch ,rudolf vervolgde zijne zaak zoo ernstig aan het ,roomsche ,hof1 inzonderheid na den dood van ,martinus1 dat hij1 door ,eugenius den ,,iv1 in het ,bisdom bevestigd werd en zij die in den geestelijken ban waren1 ontslagen werden4 ,zweder beriep zich ook op de kerkvergadering1 die toen te ,bazel werd gehouden4 ,hij trok zelf in persoon herwaarts1 en werd aldaar bevorderd tot ,bisschop van ,caesarea4--,hij overleed te ,bazel in #adci4 ,zweder wordt alzoo in de rei der ,bisschoppen van ,utrecht de #ebste en ,rudolf de #ecste genoemd4 ,zie in ,batavia sacra uitvoerig hun leven 7in de #hvo editie ,,ii4 ,d4 van #dab-dfd74 #bcc ,op het gemeente archief zijn aanwezig de volgende stukken1 waarin men den staat der bezittingen enz41 van dit convent kan nagaan4 #a4 ,register van boekhouding en aanteekeningen van de landerijen1 erfpachten1 en renten van het oude convent van ,oudewater van #aech-aeei4 #b4 ,rekeningen van het ,st4 ,ursula convent over #aegh1 #aegi1 #affg1 #affh1 #affi1 #afga tot en met #afgd en meerdere stukken tot het convent behoorende4 #c4 ,acte van transport der bezittingen van het ,st4 ,ursula convent1 door de conventualen ten behoeve der stad1 tegen genot van jaarlijksch pensioen dd4 #aj ,junij #aehb4 #d4 ,staat der eigendommen van het convent en de revenuen daarvan #aa ,januarij #aehb4 #e4 ,eerste rekening van den rentmeester van het ,st4 ,ursula-convent over de jaren #aehb en voorts die over de jaren #aehc1 #aehi en #aeii4 #f4 ,acte relatief de alimentatie1 geteekend 7eigenlijk gemerkt7 door al de conventualen ter eenre en den rentmeester ,,jan ,,jacobse ,,coppert ter andere zijde1 dd4 #be ,augustus #aehd benevens de naamlijst en ouderdom der kloosterlingen in #aehb4 #g4 ,stukken van verhuringen der landerijen behoorende tot het ,st4 ,ursula-convent en de respective ,godshuizen der stadt ingegaan ,petri #afhj1 #afhe en #afij tot #afie4 #bcd ,g4 ,r4 van ,kinschot1 ,beschrijving van ,oudewater bladz4 #eh en #ei4 #bce ,oudheden ,bisdom van ,utrecht bladz4 #cce en #ccf4 #bcf ,zie resol4 van den magistraat van ,oudewater #bg ,november #afjb4 #bcg ,volgens mededeeling van een oude vrouw1 die dit weder van een zeer bejaard persoon in hare jeugd vernomen had1 was dit huis nog volgens geheugenis van den laatsten1 eertijds met een zeer groot getal kleine kamers voorzien geweest1 waarbij hij de gevolgtrekking gemaakt had1 en zeer juist dat dit gebouw tot gevangenis gediend had4 ,de goede oude dacht echter zeker niet1 dat de cellezusteren1 dit aantal kamertjes eertijds als hare cellen zullen bewoond hebben4 #bch ,deze begrafenis vereeniging doelt echter tot dusver alleen op de dooden uit de rooms catholijke gemeente alhier4 #bci ,g4 ,r4 van ,kinschots beschrijving bladz4 #ei en #bgd4 #bdj ,zie deze keure omtrent het dagvaarden over de ,stads- en der ,godshuizen ,schulden1 in zijn geheel bij van ,kinschot1 ,beschrijving enz4 ,cap4 #ig1 bladz4 #eec4 #bda ,bisdom van ,utrecht1 ,i ,d1 bladz4 #cdf4 #bdb ,ibid4 ,i4 ,d4 bladz4 #gje en #gjf4 #bdc ,resolutien van de regering dezer stad4 #bdd ,keure der stede van ,oudewater ,artic4 ,,vi4 en ,,xiv4 #bde ,ibid ,artic4 ,,vii1 ,,xv4 en ,,xvi4 ,wij mogen den lezer nu reeds niet onbekend laten1 dat al hetgeen in den tekst omtrent de ,weesvaders geschreven is1 insgelijks betrekking had en toegepast werd1 op de kerkmeesters1 gasthuismeesters en heilige geestmeesters4 ,zie ook ,beschrijving van ,oudewater door ,g4 ,r4 ,,van ,,kinschot1 bladz4 #ib-ie4 #bdf ,onder deze gewigtige zaken1 moet men zeker begrijpen1 wanneer ,burgemeesters en ,schepenen1 door omstandigheden verhinderd waren1 de noodige authorisatie te geven1 en er spoed vereischt werd4 ,wij mogen wel niet vooronderstellen1 dat de vroedschappen in gewigtige zaken meer magt hadden1 om als zoodanig te autoriseren1 dan ,burgemeesters en ,schepenen4 #bdg ,er is in den laatsten tijd eenig verschil gerezen1 tusschen den gemeenteraad van ,oudewater ter eenre en bestuurderen van het ,weeshuis ter andere zijde1 omtrent het bezit en den eigendom van voornoemd gesticht4 ,dientengevolge is eene ,commissie benoemd om in onderzoek te treden1 of er van dit gebouw nog eigendomsbewijzen1 of stukken waaruit de eigendom voldoende blijkt1 aanwezig zijn4 ,de uitslag van dit onderzoek is nog niet bekend1 en de questie nog steeds aanhangig4 #bdh ,beschrijving1 door ,,van ,,kinschot bladz4 #ee4 #bdi ,beschrijving van ,oudewater bladz4 #ee4 #bej ,in #agca1 bekwamen ,burgemeesters en ,regeerders van ,oudewater octrooi om al de genen1 die tot ,vroedschap1 ,kerkmeesters1 ,gasthuismeesters1 heilige ,geestmeesters1 ,weesvaders1 en ,boekhouders verkozen werden1 en weigerden1 die bedieningen waar te nemen1 te mogen beslaan in eene boete van #ajj ,gulden ten profijte der stad1 en die boete1 te mogen invorderen bij parate en rele executie4 7,zie dit octrooi in van ,kinschots beschrijving blz4 #dia-die74 #bea ,zie dit octrooi in van ,kinschots beschrijving van ,oudewater bladz4 #dcb en #dcc4 #beb ,bij den verkoop der brug werd de bepaling gemaakt1 dat de kooper derzelve1 de gemaakte openingen zoude dempen1 en een houten brug tot gemeenschap in de grachten zoude daarstellen1 zoo als zich dan ook nu een en ander vertoont4 #bec ,eerst in onzen tijd begint de oude vede tusschen die van ,oudewater1 en ,montfoort of ,stichtsen te bedaren en in loffelijke vergetelheid te geraken1 eeuwen achtereen gingen echter voorbij in nijd en onderlingen twist4 ,wij zoeken de reden hiervan1 in de menigvuldige oorlogen tusschen ,holland en ,utrecht waarin de poorters van ,oudewater en ,montfoort1 vooral in ,ao4 #adbj onderling hevig hebben gevochten2 doch hierover later4 #bed ,hiervan bestaan1 gelijk wij uit een zekere bron weten nog teekeningen4 #bee ,de wapens der voornoemde steden1 die zich aan de poort vertoonden1 werden door den kooper in dezelfde orde1 als waarin zij gemetseld geweest waren1 aangebragt in een blokje woonhuizen1 gelegen in de straat genaamd het ,klooster4 ,in later tijden1 zou het groote verwondering kunnen baren1 deze daarin aan te treffen4 #bef ,door ,h4 ,,van ,,vianden1 #ch4 ,bisschop van ,utrecht4 ,zie ,beschrijving van ,oudewater door ,g4 ,r4 ,,van ,,kinschot bladz4 #d4 #beg ,het zal wel geen betoog behoeven1 dat er reeds vr den tijd1 dat deze poorten gebouwd werden1 geheel of ten naastenbij op dezelfde plaats reeds poorten van denzelfden naam gestaan hebben4 ,zoo vinden wij in die ordinan van den hoemanschap upten stede muyre binnen ,oudewater gemaeckt in den jare ,x,vc ,,xlij up sinte ,maria ,magdalene dagh1 die zich ter secretarie bevindt1 melding gemaakt van de ,linschoetepoort ,weerdenpoort ,i,jsselpoort en ,brouckepoort4 ,het is natuurlijk1 dat de eerste poorten in ouderdom opklimmen tot de eerste ommuring der stad1 waarmede men in #acba nog bezig was of beginnen moest4 7,zie de ordonnantie van ,graaf ,willem aan den ,bisschop van ,suden om aan die van ,oudewater te betalen de twee hondert pont suarter tornoys die wi hem gegeven hebben om de stad te bemuren1 bij van ,,kinschot bladz4 #bfi47 #beh ,reeds eenige jaren vr deze poorten geamoveerd werden1 was het reeds in den gemeenteraad besloten1 de poortklok niet meer te luiden1 en geen poortgeld meer te heffen4 ,ook hiervoor behoefden zij dus niet meer te blijven4 #bei ,de nevensliggende brug1 wordt in oude bescheiden dikwijls ,remijnsbrug geheeten4 ,zie ,dr4 ,rmer ,utrechtsche ,volksalmanak #ahei bladz4 #dd4 #bfj ,ibid4 bladz4 #ch tot #da4 #bfa ,het originele stuk1 bevindt zich met meerdere omschrijving ter secretare dezer gemeente4 #bfb ,zie vooral ,dr4 ,rmer in voorn4 alm4 bladz4 #ch-de4 #bfc ,zoo als de andere torens in de vestingmuur heette ook deze toren1 en omtrent den ouderdom van de ,romeintoren1 zou dus hetzelfde van toepassing zijn1 hetgeen wij in de noot op bladz4 #bfi van den ouderdom der eerste poorten schreven4 #bfd ,aan de officieren der ,graaflijkheid1 was het opzigt in de beheering van dezen toevertrouwd en aanbevolen--,,kinschot1 bladz4 #ej4 #bfe ,onze meening1 dat het gebouw onzer beschrijving een drieledig doel #a4 ter verdediging 7van boven op het plat7 #b4 tot wachtplaats1 hoofdwacht8 7in het middengedeelte7 en ten derde tot gevangenis 7in het benedengedeelte of den kelder7 gehad heeft1 werd vooral in het tweede of meest twijfelachtige gedeelte dezer bewering bevestigd1 doordien men aan de zuidzijde van dezen toren bij het amoveren1 een schoorsteen vond1 deze schoorsteen1 was later met een minder groot soort van steenen digtgemetseld1 zeker wel omdat men toen ook dit gedeelte voor gevangenis heeft ingerigt1 en de hoofdwacht naar de kortbij gelegen ,i,jsselpoort werd overgebragt4 ,zie hiervoren bl4 #bfe4 #bff ,zie ,beschrijving van ,oudewater door ,g4 ,r4 ,,van ,,kinschot bladz4 #bc4 #bfg ,chartr4 ,chronijk #b4 boek1 bladz4 #ach4 ,s4 van ,leeuwen1 ,batavia ,illustrata bladz4 #acjd4 #bfh ,beschrijving van ,oudewater door ,g4 ,r4 ,,van ,,kinschot4 #bfi ,welligt1 komen wij later op deze rune in afzonderlijke brochure of bijdrage terug4 #bgj ,beschrijving van ,oudewater door ,g4 ,r4 ,,van ,,kinschot bladz4 #bg4 #bga ,hier moeten wij op het meesterstuk van den ,utrechtschen schilder ,stoop1 voorstellende den moord door de ,spanjaarden in #aege een kleine aanmerking maken1 daar het kasteel dat eerst in #aehe werd verbroken er niet op voorkomt en zulks er toch op behoorde aangeduid te zijn4 ,tegenover bladz4 #bh geeft ,,van ,,kinschot een gezigt op het kasteel in ,ao4 #aeee4 #bgb ,in het tooneel der ,vereenigde ,nederlanden #b4 deel bladz4 #acc en ,cronijk van ,holland door ,w4 ,,van ,,gorthoeven bladz4 #ia4 #bgc ,beschrijving van ,oudewater door ,g4 ,r4 ,,van ,,kinschot bladz4 #gf4 #bgd ,tooneel der ,vereenigde ,nederlanden t4 a4 p4 #bge ,zie over dit kasteleinschap1 ook van ,kinschot bladz4 #be4 #bgf ,,van ,,kinschot blz4 #di4 #bgg ,,van ,,kinschot's beschrijving bladz4 #ea4 #bgh ,,van ,,kinschot t4 a4 p4 bladz4 #ef1 #eg4 #bgi ,in de #ac;de eeuw hadden zich eenige kooplieden1 uit ,italie op ,franschen1 ,engelschen en ,nederlandschen bodem nedergezet1 onder deksel van aldaar koophandel te drijven1 doch meest met oogmerk1 om aan behoeftigen geld te leenen1 of1 op onroerende en voornamelijk op roerende goederen geld te schieten1 tegen hooge interest4 ,zij dragen in schriften van den tijd1 den naam van cawarsini1 of coarsini1 die de geslachtsnaam van de eersten of voornaamsten schijnt geweest te zijn4 ,in het jaar #abfj1 werden zij1 om hun overdadig woekeren1 uit ,braband verdreven 7,miraei ,op4 dipl4 ,tom4 #a4 bladz4 #bjg7 doch het leed niet vele jaren1 of zij kwamen werom1 en men had hen in de ,nederlanden en bijzonderlijk in ,holland1 z noodig1 dat zij1 zoo lang zij het niet al te grof maakten met woekeren1 in verscheidene steden zich mogten vestigen en gedoogd werden4 ,in de #ad en #ae;de eeuwen1 werden zij gemeenlijk ,lombarden of ,lombaarden genaamd1 omdat de meesten of eersten1 uit ,lombardije herwaarts gekomen waren4 ,te ,schiedam bewoonden zij in #acbg een steenen buis1 7,wilhelm ,procurat4 ad annum #acbg in ,matthaei ,anal4 tom ,,ii4 bladz4 #ffc7 dat te dien tijde en daar ter stede1 iets ongemeens was4 ,uit een handvest van ,delft van den jare #acdb1 blijkt1 dat zij in die stad toen reeds eenigen tijd1 hun verblijf gehad hebben in een huis1 dat de ,camerette1 of ook wel der ,lombardenhuis genaamd werd 7,delft door ,bleiswijck bladz4 #fjf74 ,te ,oudewater onthielden zich twee ,lombaarden1 in den aanvang der #ae eeuw1 gelijk klaarlijk blijkt1 uit eenen brief van den #asten ,april1 ,anno #adab 7#adac7 zie ,mieris ,chartre boek ,,iv ,deel bladz4 #bcj7 en 't is zeer te vermoeden1 dat zij ten dezen tijde ook reeds in ,amsterdam geweest zullen zijn1 schoon mij niet bekend is1 dat er in oude schriften of stukken eenig gewag van gevonden wordt voor het jaar #adgg4 7,getrokken uit de beschrijving van ,amsterdam door ,j4 ,,wagenaar #g;de stuk bladz4 #aaa-aab47 #bhj ,,van ,,kinschot t4 a4 p4 bladz4 #bfi4 #bha ,resol4 van ,holland #ag ,november #aegh4 #bhb ,ibid4 #ab ,november #aehj4 #bhc 7,was geregistreerd in 't ,brasielsche ,reg4 van #aedj tot #aeee ter ,graeflijkheids ,rekenkamer1 fol4 #abj vso47 ,zie beschrijving van ,oudewater1 door van ,kinschot1 bladz4 #aej en #aea4 #bhd ,volksletterkunde1 ,geschiedkundige schets van het bijgeloof1 inzonderheid in ,nederland1 bladz4 #a-b4 te ,amsterdam bij ,e4 ,s4 ,witkamp #ahef4 #bhe ,ibid4 bladz4 #c-d4 #bhf ,zie het opstel over deze onze ,waag alhier1 van ,ds4 ,kits van ,heijningen1 in het ,tijdschrift3 ,lectuur voor de huiskamer1 ,jaargang #ahef1 bladz4 #cjj1 doch in de hiervoren aangehaalde schets over het bijgeloof zouden deze #aejj menschen1 alleen in deze twee kleine bisdommen1 in n jaar hun leven hebben moeten geven4 7,zie ,,iv1 bladz4 #d47 #bhg ,zie meergemelde ,geschiedkundige schets van het bijgeloof1 ,,iii1 bladz4 #d en #e4 #bhh ,zie meergemelde schets over het bijgeloof1 ,,iv1 bladz4 #a4 #bhi ,ibid4 bladz4 #a-c4 #bij ,ibid bladz4 #d4 #bia ,zie dit stuk op bladz4 #bia en #bib hiervoren4 #bib ,lectuur voor de huiskamer1 jaarg4 #ahee1 bladz4 #cjb1 #b;de kolom1 in zijn z4 eerws4 bijdrage over deze waag4 #bic ,deze naamlijst en deze acten1 nemen wij letterlijk over uit de beschrijving der stad ,oudewater1 door ,g4 ,r4 van ,kinschot1 ,ao4 #agdf4 #bid ,no4 ,in dit jaar zyn drie verscheide ,persoonen gewoogen1 blykende hier na by de ,certificatie ,no4 ,i1 waer van de ,naamen door het vermis der ,boeken niet kunnen gemeld werden4 #bie ,dit is de laatste geweest1 hoewel ,scheltema zegt1 dat nog in #aggh zulks alhier heeft plaats gehad4 ,balthazar ,bekker1 maakt in zijn ,betooverde wereld 7te ,amsterdam in #afia in het licht verschenen #do7 veel gewag van deze waag4 ,zijne bijzonderheden van het ,i boek zijn ons echter bekend1 doch in het ,i,vde boek3 ,geregtelijke informatin1 genomen over tooverpligtigen tot ,harlingen en elders vinden wij in ,hoofdst4 ,,xxxi #d1 pag4 #bfc het volgende aangeteekend1 dat wij zelfs niet bij van ,kinschot aantreffen4 ,drie buitenlandsche soldaten1 ,barend ,gerritz1 van ,neder-,elten1 ,jan ,huijsman1 van ,kranenburg1 beide in het land van ,kleef en ,jan ,kerkhof ,reklinghuisen in het ,keulsche in de beruchte zaak betrokken van ,tryn ,hendricks1 van tooverij beschuldigd1 lieten zich nog in den jare #affh te ,oudewater wegen4 ,volgens ,koeningswater1 ,etudes historiques sur la developpement de la socit humaine1 ,paris #ahej pag4 #ahf4 werden nog in den jare #agbh der tien personen1 van tooverij verdacht1 te ,szegenden in ,hongarije bij regterlijk vonnis tot deze proef verwezen4 ,men zie verder over deze waag ,bijdragen tot het oude strafregt in ,belgi enz4 ,brussel #ahbi1 pag4 #adb4 #bif ,het ,troys1 of ,trojaansch ,gewicht is dat van ,doornik1 en des ,zwaar ,gewicht2 't gene ,vyf ten ,honderd ,zwaarder weegt dan het gemeene2 en thans onder den naam van ,amsterdamsch ,gewicht bekend is4 #big ,sedert ,ao4 #ahjj tot den jare #ahbe werden er jaarlijksch circa #a1ejj1jjj nederl4 ponden kaas op dezelve gewogen4 #bih ,z4 ,k4 ,h4 de ,prins van ,oranje met ,h,ds4 goeverneur ,jhr4 de ,casembroot bij ,h,ds4 reize door ,nederland1 voor eenige jaren ook ,oudewater bezoekende1 was het ,h,ds4 verlangen1 ter gedachtenis aan deze waag1 daarop gewogen te worden4 #bii 7,anno #agdf74 ,zie zijne meergenoemde beschrijving1 bladz4 #bh1 #bi en #cj4 #cjj ,door de vernietiging van de staatsregeling tot #bc ,april #agih1 ook de daarbij bepaalde departementale verdeeling vervallen zijnde1 behoort ,oudewater als voren onder het departement ,holland4 #cja ,aan de zoldering van dit locaal bevinden zich nog in opgezetten staat1 een bruinvisch en een zeevarken1 beide gevangen in de stads haven bij hoogen watervloed1 de laatste in het jaar #agba3 eene bijzonderheid1 die wel der aandacht waardig is1 en vermeld mag worden1 indien men daarbij in aanmerking neemt1 hoe ver ,oudewater van af de zee landwaarts ligt4 #cjb ,wij hebben hiervoren reeds melding gemaakt1 dat de ,heer ,rahms1 onze ,stadgenoot1 door het maken van een aantal schetsen in en om ,oudewater vele gebouwen1 die sedert geamoveerd zijn1 der vergetelheid heeft ontrukt4--,deze zelfde kunstminnaar1 heeft het dit jaar durven ondernemen1 dit ,schilderstuk van ,stoop te copiren en op steen te brengen op eene grootte van #fh ,ned4 d4 lengte bij #dj dm4 breedte zonder wit4 ,de zeer conscientieuse copij en de keurige uitvoering op steen1 doen genoemden ,heer veel eer aan1 terwijl de geringe prijs 7#c ,gulden7 geen beletsel is1 dat velen zich de plaat aanschaffen1 die eenigen prijs stellen op de voorvallen in het veel bewogen tijdvak onzer geschiedenis3 den bloedigen tachtig jarigen oorlog4 #cjc ,volgens nummering in #ahei1 aangeduid onder nummer #cga4 #cjd ,beschrijving van ,oudewater bladz4 #fb4 #cje ,gonthoeve1 chron4 van ,holland1 fol4 #ejb4 #cjf ,rooms ,hollands regt door ,s4 van ,leeuwen1 ,,iii boek ,,xi deel bl4 #bgf en #bgg4 #cjg ,ibid4 bladz4 #bgf4 #cjh ,ibid4 #cji ,handvesten en privilegien van ,gouda pag4 ,m1 ,i ,vso4 #caj ,ibid4 pag4 ,m4 ,s4 ,vso4 beide in ,m4 ,s4 #caa ,ibid4 van ,weesop ,m4 ,s4 pag4 ,m4 #ig4 #cab ,beschrijving van ,oudewater1 door van ,kinschot bladz4 #fb-fg4 #cac ,handvesten en privilegien der stad ,delft ,m4 ,s4 pag ,m4 #ae4 #cad ,beschrijving van ,oudewater door van ,kinschot bladz4 #fg-fh4 #cae ,ibid4 t4 a4 p4 #caf ,nog een schoon bewijs van goede verstandhouding met ,delft bevindt men in het feit1 door van ,kinschot vermeld1 dat n4 l4 in de spaansche oorlogen en wel bijzonderlijk in het jaar #aehd1 de vroedschap der stede ,oudewater al zijne ,leggers1 boeken1 ,blaffers en papieren1 zoo van de stad1 kerk als ,godshuizen1 ten einde dezelve tegen alle gevaar van oorlog en roof mogten beveiligd zijn1 bij een besloten brief aan den magistraat van ,delft heeft toegezonden4 ,zie resolutieboek van de vroedschappen van deze plaats #bf ,januarij ,ao4 #aehd4 ,al hoewel dit nog een afdoend bewijs is1 voor hetgeen wij trachten te bewijzen1 zoo was deze toezending echter zeer slecht voor het archief dezer gemeente1 daar deze stukken nooit terug gezonden zijn1 voor zoover men ten minste weet4 ,op een aanvrage van den ,heer ,burgemeester ,montijn andermaal gedaan den #b4 ,november #ahbi om deze stukken alsnog terug te bekomen1 werd door den heer ,burgemeester van ,delft berigt1 op den #ab ,november #ahbi1 dat bij een streng overzigt van de archieven dier stad1 onder dezelve geene gevonden worden deze stad betreffende2 dat1 zoo dezelve op het raadhuis aldaar zijn gedeponeerd geweest1 die dan1 bij het gedeeltelijk verbranden van het stadhuis na #aehd1 waarschijnlijk met stukken de stad ,delft betreffende1 zijn verloren geraakt4 #cag t4 a4 p4 bladz4 #adc4 #cah ,tot in het jaar #agde werden aan de vertrekkende lidmaten der hervormde kerk1 de kerkelijke getuigschriften zonder zegel aan de vertrekkende leden gegeven1 totdat in dat jaar het stadswapen in koper aan den kerkeraad daarvoor vereerd werd1 door den ,bailluw ,g4 ,r4 van ,kinschot4 ,doelende op den rooden burg in het wapen1 stond er onder dit zegel ,jehova nostra arx forttissima d4 i4 ,god is onze sterkste ,burgt onder het zegel stond3 ,sig eccl-,oudewater d4 i4 kerkelijk zegel van ,oudewater4 #cai ,zie dit privilegie bij van ,kinschot t4 a4 p4 bladz4 #bgj4 #cbj ,zie dezelfde1 bladz4 #bgb4 #cba ,nl4 in de bij van ,kinschot op bladz4 #cae en #caf vermelden giftbrief van de school dezer stede aan ,pieter ,pansz4 in plaats van ,mr4 ,jan ,mouwer4 #cbb ,zie hetzelve in zijn geheel bij van ,kinschot bladz4 #cbb tot en met #cbd4 #cbc ,de acht ,raadsmannen werden ,achten genoemd4 #cbd ,resolutie van ,holland dato den #b ,mei ,anno #aehe1 fol4 #bdh4 #cbe ,van ,kinschot4 #cbf ,zie van ,kinschot1 bladz4 #ge4 #cbg ,resol4 van ,holland1 #f ,mei #agjb1 fol4 ,no4 #aee4 #cbh ,keuren der ,stede van ,oudewater1 ,artic4 ,,iv ,t4 ,,xiii4 #cbi 11 11 11 11 11 11 ,,iv ,t4 ,,xii4 #ccj ,keuren der ,stede van ,oudewater1 ,art4 ,,xvi4 #cca ,ibid4 ,art4 ,,xiii4 #ccb ,dit is in ,anno #ahaa vervallen4 #ccc ,keuren der ,stede van ,oudewater ,art4 #aa4 #ccd ,keuren der ,steede van ,oudewater ,art4 ,,viii et ,,xviii4 #cce ,dit geschiedt nu namens den ,koning4 #ccf ,resol4 van ,holland van #af ,nov4 en #ag ,dec4 #agbc4 #ccg ,den contra-remonstranten was hij bijzonder vijandig4 #cch ,deze en de volgende in officio1 zijn gecommitteerd1 bij de ,raden en meesters van de rekeningen der domeinen der ,graaflijkheid van ,holland1 in den ,haag4 #cci ,de ,graaflijkheids ,rekenkamer1 bij resolutie der staten van ,holland en ,westvriesland van dato #ag ,maart #agbh1 gemortificeerd1 en bij resolutie van #bj ,julij #agbi goedgevonden zijnde1 dat eenige der ,ambtenaren op nieuw commissie van ,h4 ,e4 ,gr4 ,mog4 zouden moeten verzoeken1 wanneer de termijn hunner vorige aanstelling verstreken was1 zoo is volgens resolutie van gemelde staten dd4 #ab ,october #agca den voorz4 van ,kinschot gecontenueerd in zijne betrekking van ,bailluw1 ,dijkgraaf en ,schout der stad ,oudewater4 #cdj ,register van ,aart van der ,goes1 fol4 #bfb4 #cda ,resol4 van ,holland #aefd1 fol4 #fb #gb1 ibid4 fol4 #ci #aefe1 ibid4 #bg ,januarij #aeff1 fol4 #a en #e ,februarij1 fol4 #e4 #cdb ,ibid4 #bf ,september #aefe4 #cdc ,beschrijving van ,oudewater1 bladzijde #ii en #ajj4 #cdd ,reg4 van ,aart van der ,goes1 ,advokaat van de ,staten 's ,lands van ,holland1 fol4 ,i4 #cde #c;de ,boek van de ,griffier ,sandelijn1 fol4 #hi4 #cdf ,reg4 ,aert van der ,goes1 fol4 #aa4 #cdg ,ibid4 fol4 #ad4 #cdh ,reg4 van ,aert van der ,goes1 fol4 #af1 #ej1 #ajh1 #aaa1 #aab1 #adb1 #ade1 #aeb 7bij van ,kinschot bladz4 #ajc47 #cdi ,ibid4 fol4 #bhi-bib4 #cej ,ibid4 fol4 #cjg4 #cea ,ibid4 fol4 #cbi1 #ccj1 #cdd4 #ceb ,resol4 van ,holland #aefd1 fol4 #da4 #cec ,van ,kinschot1 bladz4 #ajg4 #ced ,resol4 van ,holland van #ai tot #be ,julij1 ,anno #aegb 7in manuscr47 #cee ,prop4 in resol4 van ,holland1 #bj ,october #aegd1 fol4 #agf4 #cef ,antw4 van ,staten en resol4 van ,holland #ab ,nov4 #aegd1 fol4 #agh4 #ceg ,resol4 van ,holland4 #ceh ,beschrijving van ,oudewater1 bladz4 #aji en #aaj4 #cei ,resol4 van ,holland #e ,april #aehc1 fol4 #ig4 #cfj ,resol4 van ,holland #aa ,julij #aehd fol4 #cga en #cgb4 #cfa ,een voornaam gedeelte der bevolking dezer plaats stamt van deze in het #i1 #aj en #aa geslacht en van deszelfs grootvader1 7#adig ,jacob ,coppert in het #ac;e geslacht--onder deze de ,montijn's1 ,koning's1 ,verhoog's1 ,vosmeer's1 enz4 enz4--men vindt in vroegere transporten wel den naam van ,coppert1 doch men weet niet of voornoemde ,jacob ,coppert hiervan afstamde47 #cfb ,resolutie boek der steede ,oudewater sub #ae ,julij #aehd en van ,holland hoc ,anno fol4 #cid en #dad4 #cfc ,resol4 van ,holland #ae ,julij #aehd fol4 #djd4 #cfd ,ibid4 #bb ,julij #aehd fol4 #dbb4 #cfe ,resol4 van ,holland1 #ca ,october #aehd1 fol4 #ffj4 #cff ,resolutie boek der stede ,oudewater1 9999,,todo3 ,verify table sub datis #d ,september #aehf4 #ba ,september #aehg4 #c ,mei #aehh4 #cfg ,resol4 van ,holland1 #d ,mei #aehi1 fol4 #bhe4 #cfh ib4 ib4 #bf ,januarij1 #ah ,maart #afjh1 fol4 #b1 pag4 #dh4 #cfi ,vide dagbladen der gem4 ,representanten1 en resolutin der municipaliteit der stad ,oudewater4 #cgj ,zie hen allen vermeld bij ,johannes ,trethemius4 #cga ,val3 ,adreae ,bibleotheca ,belgica1 tom4 ,,ii1 pag4 #gjh4 #cgb ,boxhorn1 tooneel van ,holland1 pag4 #cac4 #cgc ,batavia ,sacra1 ,dl4 ,,ii fol4 #bff4 #cgd ,val4 ,andreae1 ,bibl4 ,belg4 tom4 ,i1 pag4 #bba1 bij ,g4 ,r4 van ,kinschot1 beschrijving van ,oudewater1 blz4 #acg en #ach4 #cge ,van ,kinschot blz4 #ada4 #cgf ,resol4 van ,holland van #c ,dec4 #afji fol4 #bhe4 ,wij hebben dit levensverhaal kortelijk naar van ,kinschot gevolgd4 ,op het ,gemeente ,archief alhier1 berust nog een eigenhandigen brief van ,arminius1 om de ,wed4 van ,ds4 ,petrus ,bertius 7,pieter de ,bert7 in ,oudewater komende wonen1 in hunne bescherming te nemen--gedateerd #e ,mei #afjg4 #cgg ,verder verwijzen wij naar ,kasper ,brandt1 ,historia vitae ,jacobi ,arminii ,amst4 #agje4 #cgh ,in ,f4 ,allan ,de stad 's ,gravenhage en hare geschiedenis1 vinden wij nog gewag gemaakt van den bekenden ,watergeus ,gerrit ,gerritsen als te ,oudewater geboren4 ,zie pag4 #ch4 #cgi ,prof4 ,scheltema1 heeft van dezen grooten man1 in de werken van het ,nederlandsch ,letterkundig genootschap1 waarvan hij ,lid was1 op eene waardige wijze1 eene biographische schets geleverd4 #chj ,batavia ,sacra #b;de ,deel pag #afd4 ,halma toon4 der ,nederlanden #b ,d4 pag4 #acc en ,rademaker1 kabinet #d ,d4 pag4 #bbc4 #cha ,batavia ,sacra #b;de ,d4 pag4 #afd4 #chb ,van ,kinschot1 beschrijving van ,oudewater pag4 #e-h4 #chc ,ibid4 bladz4 #a4 #chd ib4 blz4 #h4 ,het zij hier voorloopig aangestipt1 dat deze vereeniging met ,holland nog later door ,graaf ,willem den ,,vi van ,holland in het jaar #adjd is bevestigd geworden4 #che ,deze jaartallen en daadzaken omtrent de handvesten1 privilegin1 enz4 ontleenen wij voornamelijk aan de handvesten en privilegin van ,oudewater1 bij van ,kinschot1 alwaar men die stukken in zijn geheel vindt opgenomen4 ,dit neme men ook in het vervolg dezer schets in gedachte4 #chf ,ook ,jan en ,jacob van ,driel1--de ,schrijver4 #chg ,zie ,heda ,historia bladz4 #bdd verg4 van ,duijn ,oudewater's ,moord bladz4 #dc4 ,het laatste gedeelte dezer mededeeling is ontleend aan het ,cl4 ,tielense bladz4 #ceb 7overgenomen uit ,dr4 ,rmer's bijdrage in de ,utrechtsche ,almanak getiteld ,utrecht en ,oudewater474 #chh ,diuisie ,kronijk1 fol4 #acf1 van het ,negende ,cappittel vs4 #chi ,wagenaar1 ,vaderlandsche ,historie ,,iii ,d4 bladz4 #bga-bgb4 #cij ,ibid4 bladz4 #bgd en #bge4 #cia ,ibid4 bladz4 #bge-bhj4 #cib ,zie dit stuk overgenomen bij van ,kinschot bladz4 #bhj-bhe4 #cic ,zie de inhoud van dit verbond bij van ,kinschot pag4 #ejb en volg4 #cid ,groot ,placaatboek1 bij ,wagenaar1 bladz4 #bha vs4 #cie ,groot ,placaatboek ,,iii ,d4 pag4 #d4 #cif ,wagenaar ,historie ,,iii ,d4 pag4 #bhd4 #cig ,wagenaar pag4 #bhe4 #cih ,diuisie ,kronijk1 #be diuisie1 dat ,,xi ,cappittel4 #cii ,wagenaar id4 p4 #bib4 #djj ,men zal herinneren1 dat ,keizerin ,margaretha aan die van ,oudewater het voorregt verleend had1 dat hunne stad1 nimmer van ,hollands ,grafelijkheid gescheiden mogt worden4 #dja ,zie breedvoeriger van ,kinschot pag4 #aa tot #ah;a4 #djb ,zie het ,chron4 auctius4 pag4 #bgd4 #djc ,van ,duyn ,oudewaters-moord1 p4 #dd4 #djd ,vide het ,chron4 aucteus4 #dje ,bijdrage van ,r4 ,c4 ,h4 ,rmer1 getiteld3 ,utrecht en ,oudewater in den ,utrechtschen ,volks-almanak4 #djf ,zie het rapport van ,albrecht bij van ,kinschot1 pag4 #bbc vs4 #djg ,ibid4 pag4 #bid tot #bie4 #djh ,ibid4 pag4 #big tot #cja1 ,boxhorn1 pag4 #ha4 #dji ,zie de inhoud van de bijlegging der twist1 bij van ,kinschot1 pag4 #bie en #fif4 #daj ,wagenaar ,,iii ,deel pag4 #cba4 #daa ,wagenaar ,,iii ,deel pag4 #cba4 #dab ,ibid4 #dac ,ibid4 pag4 #cbb4 #dad ib4 pag4 #cbb4 #dae ,joan a ,leydis1 libr4 ,,xxxi cap #db4 ,veldenaar1 pag4 #ie4 ,op ,wagenaar ,,iii ,d pag4 #cbb4 #daf ,wagenaar1 ib4 #dag ,in deze overname hebben wij het woord graaf gebruikt ten einde het meer begrijpelijk te maken1 des graven klerk gebruikte daarvoor het woord mijnheer2 vide van ,kinschot1 pag4 #bif1 en volg4 #dah ,van ,kinschot1 pag4 #big4 #dai ,ib4 pag4 #big tot #cja4 #dbj ,ib4 pag4 #cja4 #dba ,ib4 #dbb ,zie ,hofdijk geschiedenis der ,nederlanden1 pag4 #afi4 #dbc ,van ,kinschot pag4 #cjc4 ,in die oirconde staat1 dat ,otto van ,asperen wegens ,willem ,kusers dood balling was1 en in de vroeger vermelde besluiten van ,albrecht1 waren de bezittingen der zoodanigen verbeurd4 #dbd ,ibid4 pag4 #cji en #caj en ,wagenaar ,,iii ,d4 pag #cbd4 #dbe ,symon ,speyaert en ,claes van den ,gheer in hechtenis zittende te ,oudewater1 werden mede in #acif voor den ,hove van den ,haag ontboden1 nevens de ,schout van ,oudewater1 om tusschen de twee eersten eene questie uit den weg te ruimen1 die waarschijnlijk op de tijdsomstandigheden betrekking had4 ,zeker is het1 dat er ten jare #acif nog een geschil aanhangig was1 tusschen ,aerent ,sluismanssoen en ,wouter ,ludolfssoen1 die door eerstgenoemde aangeklaagd was1 als in het openbaar zijne ontevredenheid te hebben betuigd over den vrede4 ,zie van ,kinschot pag4 #caf en #cag4 #dbf ,wagenaar ,,iii ,d4 pag4 #cdb4 #dbg ,ib4 pag4 #cdb en #cdc4 #dbh ,zie die twee stukken in de privilegien van ,oudewater bij van ,kinschot pag4 #cag a #cbj4 #dbi ,men herinnere zich1 dat ,stavoren nog steeds ,hollandsche bezetting hield4 #dcj ,zie bij van ,kinschot pag4 #cbb en #cbe1 en bij ons hiervoren pag4 #cba a #cbc4 #dca ,uitgezonderd twee bescheiden1 in het zelfde jaar #a4 dat het land van ,woerden in zijn watergang gescheiden zoude zijn van ,rijnland en #b4 een placcaat van ,albrecht van een seggen ende gescheyden tusschen den ,burch-,grave van ,leyden ende die van ,oudewater roerende van de tolle4 #dcb ,wagenaar ,,iii ,d4 pag4 #cdc4 #dcc ,ib4 pag4 #cdd4 #dcd ,ib4 pag4 #cde4 #dce ,ib4 #dcf ,ib4 pag4 #cdf4 #dcg ,de onderzoekende schrijver1 verwijst naar de privilegien van ,oudewater4 ,de hoofd inhoud van het bedoelde stuk1 hebben wij echter op pag4 #chh ter behoorlijker plaatse reeds medegedeeld4 #dch ,die seventwintichste divisie1 dat ,,liiii4 ,capittel pag4 ,,cliiiii4 #dci ,utrechtsche ,volks-,almanak #ahei1 pag4 #dc4 #ddj ,kinschot is op pag4 #cbe in abuis1 waar hij doet voorkomen1 dat hij in het begin des jaars #adjd tot ,grave was verkozen1 doch zijn vader stierf ,ao4 #adjd in den winter1 waarna hij hem opvolgde4 ,alle schrijvers van gezag immers1 vermelden zijn dood in den winter van #adjd4 ,wanneer wij dus bij van ,kinschot daar vinden ,anno ,,xiiii ende vier moet dit noodwendig zijn1 ,anno ,,xiiii ende vijve4 #dda ,kinschot meldt #adjd moet zijn #adje4 #ddb ,van een paar andere bescheiden van ,willem den ,,vi4 ten jare #adje kunnen wij in den tekst niet uitweiden4--,zie den inhoud echter bij van ,kinschot1 pag4 #cbi en #ccj4 #ddc ,men zie hierover in het breede1 pag4 #bbe1 #bdi van dit werk4 #ddd ,wagenaar1 ,,iii ,d4 p4 #djh en #dji4 #dde ,van ,kinschot1 pag4 #ccg4 #ddf ,wagenaar ib4 pag4 #dah4 #ddg ,ibid4 pag4 #dbj4 #ddh ,bij ,wagenaar ,,iii ,d4 pag4 #dbg4 #ddi ,van ,kinschot pag4 #eje en #ejf4 #dej ,men zie den inhoud1 bij ibid ,,iii ,d4 pag4 #dcb-dcd4 #dea ,van ,kinschot pag4 #cdj4 #deb ,zie hunne namen bij ib4 pag4 #cdb4 #dec ,wagenaar ,,iii ,d4 pag4 #dch4 #ded ,zie ,hofdijk en van ,lennep1 ,merkwaardige ,kasteelen in ,nederland ,,ii ,d4 pag4 #hb4 #dee ,wagenaar ,,iii ,d4 pag4 #dfc1 en ,monstrelet ,vol ,,ii pag4 #bg4 #def ,wagenaar ,,iii ,d4 pag4 #dfh4 #deg ,van ,berkum1 beschrijving van ,schoonhoven1 pag4 #cda4 #deh ,dr4 ,d4 ,j4 ,veegens1 ,haarlemsche vertellingen uit den ouden tijd1 p4 #aji4 #dei ,verg4 ,wagenaar ,,iii ,d4 pag4 #dia4 #dfj ,veldenaar pag4 #acj1 ,wagenaar pag4 #dhi4 #dfa ,wagenaar ib4 pag4 #eji4 #dfb ,wagenaar1 ib4 pag4 #ecj4 tot en met #ece4 en van ,kinschot1 pag4 #cfh4 tot en met pag4 #cgj4 #dfc ,wagenaar ,,iv4 ,d4 pag4 #ajj4 #dfd ,wagenaar1 ,,iv4 ,d4 pag4 #agd4 #dfe ,van ,berkum1 beschrijving van ,schoonhoven1 pag4 #cdb en ,wagenaar1 ,,iv ,d4 pag4 #ahh4 #dff ib4 pag4 #aha4 #dfg ,omtrent dezen tijd 7in #adhj7 sloten die van ,oudewater een verdrag met de stad ,utrecht4 ,dit bezwaarlijk tusschen den tekst kunnende invoegen en het toch moetende vermelden1 zoo plaatsen wij dit in een noot4 ,men zie den inhoud van dit verdrag bij van ,kinschot1 pag4 #cij1 en #cia4 #dfh ,diuisie ,cronyck1 #cc diuisie #ba capittel4 #dfi ,zie ,wagenaar1 ,,iv ,d4 pag4 #aia en #aib4 #dgj ,crimen1 sentent boek1 gequot ,a4 fol4 #aa1 vers4 bij ,wagenaar1 ,,iv ,d4 pag4 #aif4 #dga ,diuisie ,cronyck1 #ca diuisie1 #ca capittel1 vergeleken met ,wagenaar1 ,,iv ,d4 pag4 #aif en #aig4 #dgb ,wagenaar1 ,,iv ,d4 pag4 #bja en #bjb1 raadplegende ,amelgarde1 ,gesta ,ludoveci ,,xi ,libr4 ,,vi ,capittel #ba vesius ,hoorn pag4 #abe4 ,chron4 van ,ao4 #adha-adhc en ,matth4 ,tom4 ,i pag4 #cig1 #cii en #dje4 #dgc ,wagenaar ,,iv ,d4 pag4 #bjh raadpl4 ,chron4 van ,ao4 #adha-adhc1 pag4 #daj-dae4 #dgd ,diuisie ,chron4 #ca diuisie1 #cg capittel4 #dge ,diuisie ,chron4 #ca diuisie1 #ci capittel4 #dgf ,wagenaar1 ,,iv ,d4 pag4 #bje4 #dgg ,wagenaar ,,iv ,d4 pag4 #bae4 #dgh ,zie diuisie ,cron4 die #ca duisie4 dat ,,xliii capittel4 #dgi ,zie ,wagenaar ,,iv ,d4 pag4 #baf4 #dhj ,wagenaar ,,iv ,d4 pag4 #bdd4 #dha ,wagenaar pag4 #bdh1 en ,jonker ,fransen oorlog pag4 #hh en #ig4 #dhb ,verg4 ,wagenaar ,,iv ,d4 pag4 #bdh4 #dhc ,diuisie ,cron4 #ca diuisie1 #fh capittel1 ,wagenaar1 ,,iv ,d4 pag4 #bfj1 ,jonker ,frans1 oorlog1 pag4 #bej4 #dhd ,zoo was zijne benaming als ,grave van ,holland1 meer bekend is hij echter geworden1 onder den naam van ,karel den ,v1 die als ,keizer4 #dhe ,wagenaar ,,iv ,d4 pag4 #ced4 #dhf ,repert4 der ,plac4 pag4 #c4 #dhg ,groote ,chron4 diuisie ,,xxxii ,capittel #df4 #dhh ,repert4 der ,plac4 pag4 #c ,wagenaar ,,iv ,d4 pag #cih en #cii4 #dhi ,men zie het plac4 bij van ,kinschot1 pag4 #djj1 #dja en #djb4 #dij ,repert4 der pl4 van het graafschap ,holland bij ,wagenaar1 ,,iv4 ,d4 pag #dbi en #dcj4 #dia ,volgens veler meening zond ook ,oudewater eertijds schepen ter haringvisscherij uit4 ,het ongeveer #ae minuten van ,oudewater liggende slot 7nu rune7 te ,vliet wijst de sage aan1 als de plaats1 van waar haringbuizen uitvoeren4 ,dan vergezelden de vrouwen van de visschers hunne mannen tot aan het gehucht ,goejanverwellesluis1 dat zijn naam er van zoude gekregen hebben4 ,de naam toch van de doorklievers van het zilte nat1 is nog in deze dagen ,jan1 ,janmaat2 ,aan de sluis1 werden zij dan toegeroepen ,goe ,jan vaarwel4 ,wij nemen de uitlegging van dien naamsoorsprong over1 uit eene der jaargangen van het ,tijdschrift de ,navorscher4 #dib ,zie ,wagenaar ,,iv4 ,d4 pag #dgj4 #dic ,ibid4 pag #dgj en #dga4 #did ,zie pag4 #cdg van dit werk4 #die ,de geauthenthiseerde copij1 berust ter gemeente secretarij4 #dif ,vr ,hoeff ,willemsz1 waarmede zij aanvangt1 staat aan den kant3 ,piet va4 ,evenzoo staan later bij iederen hoofdman een paar namen aan den kant geschreven1 vermoedelijk van hen1 die later die betrekking waarnamen4 ,aanm4 van ,r4 ,c4 ,h4 ,rmer4 #dig ,onder deze3 die in 't gastuys sijn die clouck sijn4 #dih ,zie het ,chron4 auct4 ,joann de ,beka ,in ,matthaei ,vet4 aevi ,analect4 ,t ,,iii pag4 #caf volg4 verg4 van ,kinschot1 ,besch4 d4 stad ,oudewater blad4 #ea4 #dii ,zij wordt in oude bescheiden1 dikwijls ,remijnsbrug geheeten4 #ejj ,zie van ,kinschot t4 a4 p4 blz4 #ba vlgg4 en #ej4 #eja ,wagenaar ,v4 ,d4 pag4 #bge4 #ejb ,wagenaar1 ,v ,d4 pag4 #dbj1 #dba en #dbb4 #ejc ,philips ,,ii heette hij als koning van ,spanje doch ,philips ,,iii als grave van ,holland4 #ejd ,dat ,karel dit nu juist verleend heeft1 hierin willen wij niet achterhaald worden1 wij verwijzen naar het hoofdstuk de heksenwaag van dit werk4 #eje ,zie ,wagenaar ,,vi ,d4 pag4 #e4 #ejf ,zie ,wagenaar ,,vi ,d4 pag4 #dj4 #ejg ,wagenaar ,,vi ,d4 pag4 #ahf en #ahg4 #ejh ,simon ,stijl1 opkomste en bloei der ,vereenigde ,nederlanden pag4 #ahe en volg4 #eji ,de zeer bekende ,watergeus ,gerrit ,gerritsen1 was te ,oudewater geboren4--,zie pag4 #cff van dit werk4 #eaj ,hoofdts4 ,nederl4 ,hist4 ,fol4 #bdc4 #eaa ,onze plaats was de eerste in ,zuid-,holland4 #eab ,hoofdts4 ,nederl4 ,hist4 ,fol4 #bdc4 #eac ,hoofdts4 ,nederl4 ,hist4 ,fol4 #add4 #ead ,hoofdts4 ,nederl4 ,hist4 ,fol4 #bdg4 #eae ,hoofdts4 ,nederl4 ,hist4 ,fol4 #bej4 #eaf ,hoofdts4 ,nederl4 ,hist4 ,fol4 #bef4 #eag ,wij zagen het dus reeds1 dat ,oudewater ten jare #aegb weer op de eerste vergadering der staten1 die 's prinsen zijde hielden tegenwoordig was4 ,het moet ons niet verwonderen1 dat wij de gemagtigden uit ,oudewater in de statenraad weer na zoo groote tusschen ruimte zitting zien nemen1 indien wij bij ,wagenaar ,,vi ,d4 #cgh lezen4 ,de kleine steden1 die sedert een aantal jaren1 niet ter dagvaart plegen te verschijnen1 kregen nu weder plaats in dezelve1 opdat men haar1 door het zoet der regering zou aanlokken tot het williger dragen der gemeene lasten1 en anderen1 die het nog met ,alva hielden te ligter te doen omslaan4 #eah ,hoofdts4 ,nederl4 ,hist4 ,fol4 #bec4 #eai ,hoofdts4 ,nederl4 ,hist4 ,fol4 #bed4 #ebj ,hoofdts4 ,nederl4 ,hist4 ,fol4 #bgc4 #eba ,bor ,nederlandsch historien1 pag4 #ag4 #ebb ,a4 van ,duyn ,oudewaters moord1 pag4 #g4 #ebc ,rmer in zijne bijdrage ,utrecht en ,oudewater in den ,utrechtsche ,volks almanak4 #ebd ,de bijzonderheden van den togt zijn meest uit van ,duijn1 ,oudewaters moord1 die wij voor de waarheid derzelve aansprakelijk houden4 #ebe ,zie ook de bijdrage van ,dr4 ,r4 ,c4 ,h4 ,rmer in den ,utrechtschen ,volksalmanak #ahei1 getiteld3 ,de moord van ,oudewater in #aege1 van pag4 #dc tot en met pag4 #fc4 #ebf ,hoofdts ,nederlandsch historin1 pag4 #dja4 #ebg ,resol4 der ,staten van ,holland1 #ab ,julij #aege4 #ebh ,ib4 #i ,aug4 ,anno4 #aege4 #ebi ,hoofdst4 ,nederlandsche historie1 pag4 #dbb4 #ecj ,p4 ,bor1 ,nederlandsche ,beroerte1 ,,viii ,b4 pag4 #aba4 #eca ,a4 van ,duyn1 ,oudewaters moord1 pag4 #aj4 #ecb ,van ,duyn1 pag4 #aj1 en van ,kinschot pag4 #bbc en #bbd1 melden omtrent een vlugteling het volgende4 ,nadat hij met paard en wagen en de tilbare goederen1 op het voorbeeld zijner gebaren gevlugt was1 werd hij door 's vijands vooruit gespatte ruiterij zoo snel vervolgd1 dat hij eindelijk1 zich niet meer kunnende vleijen1 het gevaar te ontsnappen1 eerst zijn bevrachte wagen dwars over den weg reed1 zijne paarden losmaakte en toen1 na het medegevoerde te hebben achtergelaten1 in het wegrennen1 ten bewijs zijner nu vast gewaande vrijheid1 den najagenden ,spanjaard spottend toeriep1 ,seneca1 ,seneca volg mij nu zoo gij kunt1 ik zit nu te paard zoowel als gij4 #ecc ,hoofts4 ,nederlandsche historien1 pag4 #dcb4 #ecd ,bor1 ,nederlandsche beroerten1 ,,viii ,b1 pag4 #aba ,a4 #ece ,van ,duyn1 pag4 #aj4 #ecf ,wij gissen nabij het tegenwoordig ,gemeente huis van ,honcoop4 #ecg ,hoofts4 ,nederl4 historien1 pag4 #dbc4 #ech ,van ,duyn1 pag4 #aa1 alwaar hij breeder de ontruiming van die sterkte uiteen zet4 #eci ,p4 ,bor1 ,nederlandsche beroerten1 ,,viii ,b1 pag4 #aba4 #edj ,p4 ,bor1 pag4 #aba ,a4 #eda ,die noodmunten waren van #bj en #dj stuivers1 men zie de afbeelding bij van ,loon ,i4 ,d4 pag4 #bjf4 en van ,kinschot pag4 #bca4 #edb ,de brug over dit water1 had de ,spanjaard weggebroken1 de rede waarom van ,dam1 vroeger naar ,goejanverwellesluis getogen was1 doch zich zoo zeer te leur gesteld vond4 #edc ,p4 ,c4 ,hooft1 ,nederlandsche historie1 ,d4 ,i1 ,b4 #aj pag4 #dcc4 #edd ,bor1 ,nederlandsche beroerten1 ,,viii ,b4 fol4 #aba ,b4 #ede ,ib4 #edf ,de eerste kogel die in de kerk geschoten werd1 hangt nog aan de gewelven van dien tempel4 #edg ,tot narigt voor hen1 die dit doel van ,hierges vreemd zullen vinden1 omdat de stadsgracht nu te ver van den toren gelegen is1 diene1 dat de stadsvestingmuur toen ter tijde aan of zeer digt voorbij den toren liep1 dat de ,yssel als de gracht beschouwd werd1 en dat het ,veer nog niet aan de stad getrokken was1 dit werd eerst in #aehe vergund4--,zie meerdere bewijzen1 in de bijdrage van ,r4 ,c4 ,h4 ,romer1 in de ,utrechtsche ,volks-,almanak #ahei1 getiteld3 ,de moord van ,oudewater in #aege4 #edh ,bor1 ,,viii ,b1 pag4 #aba ,b4 #edi ,hooft1 pag4 #dbc4 #eej ,bor1 ,nederlandsche beroerten1 ,,viii1 ,b1 pag4 #aba ,b4 #eea ,hooft1 ,nederlandsche historien1 pag4 #dbc4 #eeb ,bor1 pag4 #aba vso a4 #eec ,van ,duijn1 ,oudewaters moord1 pag4 #ad4 #eed ,bor1 ,,viii1 ,b4 pag1 #aba vso a4 #eee ,hoofts historien pag4 #dbc4 #eef ,hoofts4 ,nederl4 historien1 pag4 #dbc4 #eeg ,bor1 ,nederl4 beroerten1 ,,viii ,b4 pag4 #aba1 vso a4 #eeh ,hoofts4 ,nederl4 historien1 pag4 #dbc4 #eei ,bor1 ,,viii1 ,b1 pag4 #aba1 vso a4 #efj ,ib4 #efa ,hoofts4 ,nederl4 historien1 pag4 #dbd4 #efb ,bor1 ,nederlandsche ,beroerten1 ,,viii ,b pag4 #aba1 vso4 ,a4 #efc ,hoofts4 ,nederlandsche ,historin1 pag4 #dbd4 #efd ,van ,duijn in zijn meergenoemd boekje over den moord1 meldt pag4 #ae1 dat men in de stadsmuur bij de bresse1 in de poort eene mijn gemaakt had1 om die ter behoorlijker tijd in de lucht te doen springen en den rook in het leger te leiden1 en dat men den kruidkelder dan ook met de poort liet springen1 maar het vervroegde de inname der stad1 immers voor de bresse1 die toen merkelijk grooter werd1 waren geen manschappen meer om die naar behooren te bezetten4 ,van ,duijn is echter zeer dikwijls met geloofwaardige schrijvers in tegenspraak en het is dus somtijds zeer gevaarlijk1 om hetgeen hij opdischt1 voor waar aan te nemen4 ,dit is dan ook de rede1 dat wij weinig gebruik van hem maken1 maar liever andere bronnen1 en met name van ,kinschot te baat namen1 die wij nu en dan bijna woordelijk volgden4 #efe ,p4 ,bor1 ,nederlandsche beroerten ,,viii ,b4 pag4 #aba ,b4 #eff ,hoofts4 ,nederlandsche ,historien pag4 #dbd4 #efg ,meerdere bijzonderheden bij van ,kinschot1 pag4 #beg vs4 ,wij mogen bijzonderheden omtrent personen1 niet in alle fijnheden overnemen1 omdat ons dit te wijdloopig zoude doen worden4 #efh ,bor1 ib4 en leven van prins ,willem ,i1 #b ,d4 ,,viii ,b1 pag4 #bhd4 #efi ,resol4 der stat4 van ,holland #i ,aug4 #aege pag4 #eec en #eed4 #egj ,wagenaar1 ,vaderlandsche geschiedenis1 over ,sonnoy en ,lumeij4 #ega ,zie van ,kinschot pag4 #bef al4 #egb ,voor hen1 die de namen zouden willen weten1 verwijzen wij naar de ,utrechtsche ,volksalm4 #ahei van pag4 #fi tot #hf4 #egc ,voor een versterkte politie1 is inmiddels zorg gedragen1 omdat er tusschen de kinderen des velds1 verhit door ,bachus en aangespoord door ,cupido ligtelijk twisten ontstaan4 #egd ,van ,kinschot1 pag4 #dai vso4 en ,,iii keurb4 der stad ,delft1 pag4 #bge1 op het ,stadhuis berusten twee registers van aangenomen poorters van de jaren #aegg tot #ahjf4 #ege ,het octrooi berust ter ,secretarij in origine4 #egf ,leendert ,a4 van ,dam en ,jan ,pieters ,watergrave liepen menig keer op partij en zochten alle middelen1 om die van ,montfoort uit te lokken1 omdat zij twee partijen toegedaan waren4 ,van ,duijn4 #egg ,er is eene dergelijke van het volgende jaar2 doch om niet noodeloos uitvoerig te worden1 schrijf ik daaruit niets af4 #egh ,zie ons werk van pag4 #bab tot pag4 #bad en een aantal stukken op het archieve der stad in deze tijden4 #egi ,op het stadhuis is een accijnsboek berustende van bieren en wijn te ,oudewater ,ao4 #aegh en #aegi4 ,in de stad waren eertijds een aantal bierbrouwerijen aanwezig4 #ehj ,zie de inhoud van dit octrooi1 bij van ,kinschot pag4 #dbb tot pag4 #dbg1 en het origineel op het stadhuis4 #eha ,wagenaar ,,vii ,d4 pag4 #id4 #ehb ib4 pag4 #aci4 #ehc ,hofdijk1 geschiedenis der ,nederlanden pag4 #gi4 vso4 #ehd ,de missieve is op het stadhuis berustende4 #ehe ,resol4 van ,holland #aa ,julij #aehd4 #ehf ,zie ,resolutie der stad1 sub #ae ,july #aehd en van ,holland ten zelfden jare1 fol4 #cid en #dad4 ,de volmagt te vinden bij van ,kinschot1 pag4 #aaa tot en met pag4 #aad4 #ehg ,pag4 #add en volg4 #ehh ,zie de acte van ,burgemeesters en ,schepenen betreffende het huren van zolders1 tot berging van het graan1 ter gemeente-secretary4 #ehi ,vroeger tijd waren er met den ,heer van ,montfoort dikwijls oneenigheden over die gronden geweest4 #eij ,wagenaar1 ,,viii ,d41 pag4 #ahi4 #eia ,wagenaar1 pag4 #bjj4 #eib ,pag4 #bjc en volg4 #eic ,zij bevinden zich op het stadhuis2 maar kapitein van ,zwieten1 waakte1 zooveel in hem was1 tegen dergelijke misdrijven1 in #aehg trouwens1 had de compagnie van van ,zwieten nog afdoening gehad4 #eid ,ter viering van dit bestand binnen ,oudewater bestaat er op het stadhuis nog de aanschrijving der ,staten van ,holland en ,westvriesland #bc ,april #afji4 #eie ,zie zijne levensschets in dit werk van pag4 #cfa tot #cfe4 #eif ,wagenaar1 ,x ,d4 pag4 #af en volg4 #eig ,ib4 pag4 #bj4 #eih ,ib4 pag4 #bj4 #eii ,wagenaar1 ,x4 ,dl4 pag4 #aeb en #aec4 ,de ,heer van ,kinschot meldt van ,lijdius1 pag4 #adb en #adc het volgende3 ,johannus ,lijdius1 schoon in ,duitschland het eerste levenslicht aanschouwd hebbende1 is ter zake van zijn langdurig verblijf en inwoning zoo in ,holland als wel voornamelijk in ,oudewater onder de geleerde mannen1 aldaar te huis hoorende met recht geteld geworden4 ,hij was in de talen en bijzonder in de theologie en geschiedkunde zeer ervaren1 zijne schriften zijn daarvan de getuigen4 ,hij heeft het leeraarsambt in de ,gereformeerde gemeente in deze stad met grooten roem en algemeene hoogachting bediend van #afjb tot #afdc als wanneer hij overleed4 ,tevens moeten wij herinneren1 dat van #afjh tot in #afag1 de ,heer ,levinus de ,raad de tweede predikant was1 terwijl in het tijdvak waarvan wij schrijven1 ,gerrit ,gerritszoon ,crayenstein de waardigheid van ,balluw bekleedde tot in #afah4 #fjj ,de #a4 draagt tot titel3 ,historisch verhaal1 van de voornaamste swaricheden1 verschillen en proceduren1 sowel in kerckelijke als politycke saken1 drie jaren herwaarts voorghevallen binnen de stadt ,oudewater1 door de kerckeraat aldaar1 en eenige van de magistraten ,amsterdam #afah4 ,wij behoeven niet te zeggen dat die brochure zeer contra ,remonstrantsch is4 ,de #b4 heet ,reuckappel enz4 enz41 tegen de kwade lucht1 onlanghs bij een onervaren weyman veroorsaackt1 door het opdoen1 ende aanwijsen van een valsche fenijnighe spore1 enz4 enz4 philodelphi ,,mdc ,,xviii4 ,dit boek is in zeer ,remonstrantschen geest geschreven4 ,en de #c;e1 is de ,clachte der ,ghemeynte tot ,oudewater der ghenen1 die houden hij de oude ,religie1 aan de edele ,hooch ,moghende ,h4 ,h4 ,staten van ,holland ende ,west ,vriesland dienende tot wederlegginhe van de valschheden in een boek onder den name1 ontdeckinghe van den oproerighen gheest der ,contra ,remonstranten tot ,oudewater4 ,die sijnen naam sal vermonden ,als de namen bij het tegenschrift sijn bevonden ,in het jaar ons ,heeren #afah4 ,zoo als men dus ziet1 is die brochure weder in ,contra ,remonstrantschen geest geschreven4 #fja ,wij zien het dus1 de leeraars waren ,contra ,remonstrantsch1 en de ,magistraat--tenminste gedeeltelijk--,remonstrantschgezind4 #fjb ,tot dusver het historisch verhaal4 #fjc ,reuckappel pag4 #gb4 #fjd ,wagenaar ,x ,dl4 pag4 #aei4 #fje ,wagenaar ,x ,dl4 pag4 #afj1 #afa en #afb4 #fjf ,zie den hoofdinhoud bij ,wagenaar1 ,x ,d4 pag4 #afb en #afc4 #fjg ,die troepenbeweging1 is welligt te meer noodzakelijk geweest1 omdat er van #be ,junij #afbc eene publicatie bestaat1 nopens de bevordering der eendragt tusschen de burgerij en het garnizoen4 #fjh ,wij mogen niet vergeten aan te stippen1 dat de gecommitteerde ,raden van de ,staten van ,holland en ,westvriesland besloten tot den afstand der wallen en vestingwerken van ,oudewater ten behoeve der stad1 die acte1 dato #h ,februarij #afcd1 is op het stadhuis berustende4 #fji ,uit de ,archieven der stad4 #faj ,wirster1 ,geschiedenis van ons ,vaderland1 pag4 #hb-ib4 #faa ,wagenaar1 ,,xiv ,d4 pag4 #da4 #fab ,in zijn tooneel des oorlogs1 pag4 #bdg-beb4 #fac ,onze stad1 zegt van den ,bosch1 dit zou doen denken1 dat hij een stadgenoot was1 meerdere gronden meen ik daarvoor te hebben indien wij zijn verhaal aandachtig nagaan4 #fad ,van het slot te ,vliet is slechts de rune overig2 over de geschiedenis van hetzelve verwijs ik onder anderen naar ons boekske getiteld3 ,bijzonderheden omtrent het slot te ,vliet1 #ahfa4 #fae ,van den ,bosch ,,iii ,d4 pag4 #ahd4 #faf ,dezelfde ,,iii ,d4 pag4 #aij1 alwaar wij het volgende bewijs van grooten moed van hen vinden opgeteekend4 ,het was in ,februarij #afgc1 dat twee ,dortsche en een ,haagsch burger tot onder de tuinen van ,woerden getogen waren1 op hoop den vijand eenigen afbreuk te doen4 ,daar bemerkten zij #h franschen1 die twee schapen bij zich hadden4 ,niettegenstaande de hoop op overwinnen dus zeer gering was1 vallen zij den vijand aan en brengen hen spoedig alle acht gevangen ,oudewater binnen4 #fag ,nog eenige sleden met hooi die door het ijs gezakt waren1 werden door hen verbrand4 ,zie van den ,bosch ,,iii ,d4 pag4 #aij1 #aia en ,allan1 ,beschrijving van 's ,gravenhage pag4 #bbe4 #fah ,zie van den ,bosch1 tooneel des oorlogs ,,iii4 ,d4 pag4 #bdi4 #fai ,het origineel berust ter archieve2 zoo ook van het jaar #agaj1 eene naamlijst van #eh fransche officieren in den franschen oorlog binnen de stad krijgsgevangen geworden1 benevens den staat der door hen gemaakte schulden4 #fbj ,gevolgd naar ,de ,beroerten in de ,nederlanden4 ,,iii ,deel1 pag4 #aie4 #fba ,hofdijk1 ,geschiedenis der ,nederlanden #ajf4 #fbb ,hofdijk1 pag4 #bjh enz4 #fbc ,vele verschillende missiven over het leggen van de bezetting binnen de stad1 berusten ten raadhuize onder de archieven4 #fbd ,keizer ,napoleon passeerde in #ahaa ,oudewater1 hij onderhield zich eenigen tijd met eene deputatie uit de burgerschap4 ,ten raadhuize bevinden zich nog eenige missiven1 bevattende voorschriften van een plan tot feestviering bij gelegenheid van het passeren van ,zijne ,majesteit4 #fbe ,de uitnemende ,van den ,bergh1 heeft deze regelen vervaardigd voor het tijdvak uit de ,vaderlandsche geschiedenis1 toen de ,vlamingen in de middeneeuwen ons graafschap veroverden4 #fbf ,het schijnt echter1 dat de ,hooge ,regering de nog overig zijnde wallen nog niet van waarschijnlijk nut ontbloot acht1 tenminste eene voor ongeveer #aj jaren voorgenomene verkooping der aarde van de borstweringen1 werd van wege het ,ministerie van ,oorlog verboden4 #fbg ,deze vereeniging ondervindt ieder jaar1 de milddadigheid van ,h4 ,m4 de ,koningin ,weduwe4 #fbh ,wij gewaagden daar van het woord ,gilde4 ,in vroeger tijd waren er te dezer stede een zeer groot getal verschillende gilden1 die genaamd werden naar de uitoefening van het bedrijf of het beroep der leden4 ,het lijndraaijers gild schijnt daar nog overblijfsel van te zijn4 ,het zakkendragers en bierdragers gild1 bleef tot voor eenige jaren nog gewijzigd in wezen4 #fbi ,een lid dezer afdeeling1 de hoefsmid ,h4 de ,zwart1 onderscheidt zich zeer gunstig in het vervaardigen van hoefijzers1 ter te gemoetkoming of geheele verbetering van gebrekkige paardenhoeven4 ,een keurige verzameling dier ijzers #gd verschillenden in getal1 heeft bereids op menige tentoonstelling van landbouw zoo door gunstige getuigschriften als medailles grooten naam verworven4 #fcj ,twee1 der drie in de stad aan den ,i,jssel liggende bruggen werden bij die gelegenheid geamoveerd en niet weder herbouwd4 ,de ,i,jsselbrug echter wordt vervangen door eenen ijzeren1 deze vroegere is welligt nog de brug1 die ten jare #acga door grave ,albrecht vergund werd te maken1 ten minste zij droeg dit jaartal #a8ga2 het tweede cijfer van dit jaar doet met evenveel gerustheid aan een #c1 dan aan eene #e denken4 #fca ,de alom bekende ,nederlandsche liefdadigheid1 onderscheidt zich in ,oudewater steeds bijzonder4 ,de jongste algemeene collecte1 gehouden op den verjaardag des konings1 ten behoeve der noodlijdenden door de overstroomingen in ,gelderland en ,noord-,braband1 bragt binnen den kom der stede1 met inbegrip van loten1 in de algemeene verloting1 niet minder op dan #iff gulden #fa #a_/b cent4