,,gids ,,bij ,,de ,,/udie ,,d] ,,n$]l&s*e ,,lett]kunde ,,voor ,,le]l+5 ,,d] ,,gymnasia1 ,h4 ,b4 ,,s*ol5 ,,en ,,/ude]5d5 ,,voor ,,de ,,ho(dacte4 ,,besprek+ ,,van ,,v]s*ill5de ,,w]k5 ,,door ,e4 ,,rijpma1 ,,le]a> ,,bij ,,het ,,middelba> ,,ond]wijs ,,te ,,am/]dam4 ,,e]/e ,,deel4--,,vijfde ,,druk4 ,,bij ,j4 ,b4 ,,wolt]s' ,u4 ,m4--,,gron+51 ,,d5 ,,haag1 #aiah4 ,,voorb]i*t ,,voor ,,d5 ,,vi]d5 ,,druk4 ,de voornaam/e aangebra*te wijzig+ is het opnem5 van ,gort]s ,mei1 wa>door tev5s 't v]plaats5 van ,de ,roos van ,dekama uit het twe$e deel na> 't e]/e noodig w]d4 ,bov5di5 is rek5+ geh\d5 met de nieuwe publicaties ov] d5 ,re9a]t en met de jong/e ,p]k-/udin4 ,t] aanvull+ van dez5 ,gids is ges*rev5 e5 ,kort ,ov]zi*t d] ,n$]l&s*e ,lett]51 dat vooral inzi*t tra*t te gev5 9 d5 ontwikkel+sgang van onze litt]atuur4 ,am/]dam1 ,janu>i #aiaf4 ,e4 ,r4 ,,voorb]i*t ,,voor ,,d5 ,,vijfd5 ,,druk4 ,9 dez5 druk zijn ge5 wijzig+5 van beteek5is aangebra*t4 ,zo[el het ,kort ,ov]zi*t als de uitgebreid]e ,beknopte ,ges*i$5is d] ,n$]l&s*e ,lett]5 kunn5 t] aanvull+ van dez5 ,gids gebruikt word54 ,am/]dam1 ,septemb] #aiah4 ,e4 ,r4 ,,van ,,d5 ,,vos ,,reyna]de4 ,ont/aan van de di]5v]hal54 ,indi is de bak]mat van de di]5v]hal54 ,da> kom5 v]s*ill5de lang]e en kort]e v]hal5 voor1 soms 9 d5 vorm van fabels1 soms als me] uitgebreide di]5novell51 en 9 vele da>van speelt de leeuw en da>naa/ de slimme jakhals1 e5 voorname rol4 ,langzam]h& zijn deze v]tell+5 ov]gebra*t na> 't ,we/51 g$eeltelijk door v]tal+5 9 't ,p]zis* en ,arabis*1 en v]d] 9 't ,grieks* en ,latijn1 ma> voor e5 go$ deel ook door mondel+e ov]dra*t4 ,9 de ,middeleeuw5 be/ond er re$s e5 lev5dig h&elsv]ke] tuss*5 ,oo/ en ,we/2 door de ,krui/o*t5 trokk5 groote s*>5 ,we/]l+5 na> 't wond]b>e ,oo/5 en v]teld5 bij hun t]ugkom/ wat ze da> gehoord en gezi5 hadd54 ,zoo kreeg m5 9 ,we/-,europa k5nis van dat alles en tev5s laz5 da> de me] ontwikkeld5 de 9 't ,latijn ges*rev5 di]5ges*i$5iss54 ,nu begon ook de eig5 lett]kunde zi* van de nieuwe /( mee/] te mak54 ,zoo zijn 9 't ,frans* e5 m5igte v]hal5 7bran*es7 ont/aan1 die betrekk+ hebb5 op de vele /rek5 door d5 vos uitgehaald4 ,k5m]k5d is dat 9 deze bran*es de ui!ems*e di]5 al zijn v]vang5 door inl&s*e3 de vos is 9 de plaats gekom5 van d5 jakhals4 ,oorsprong van d5 ,re9a]t4 ,ook ons l& heeft zijn di]5epos gekreg53 9 de #ac;e eeuw is hi] ,van d5 ,vos ,reyna]de ges*rev51 g$eeltelijk e5 bew]k+ van e5 ,frans*e bran*e nl4 ,le ,plaid 7het pleidooi74 ,e5 v]tal+ is het niet1 want soms is iets weggelat5 en op &]e plaats5 heel wat bijgevoegd1 t]wijl 9 de laat/e helft 7te beg9n5 bij ,re9a]ts v]oordeel+7 ook vrijwat voorkomt dat aan ,frans*e v]hal5 is ontle5d1 ma> 't ho(dv]haal da>9 s*ijnt to* eig5 v9d+4 ,lett]kundige wa>de4 ,m5 is 't er ov] e5s dat onze ,re9a]t v] /aat bov5 't orig9eel1 voore]/ omdat de s*rijv] de v]s*ill5de v]hal5 op heel natuurlijke wijze met elka> 9 v]b& heeft wet5 te br5g5 en er e5 logis* geheel van heeft gemaakt1 en vooral omdat zijn /ijl uitmunt door aans*\welijkheid en gee/4 ,da>bij komt nog dat hij aan zijn w]k e5 typis* ,vlaams* k>akt] heeft wet5 gev51 o4 a4 door 't geheel 9 ,vla&]5 te lat5 spel5 en ,vlaams*e eig5nam5 te gebruik51 zoodat m5 haa/ van e5 oorspronkelijk w]k kan sprek54 ,tweesla*tigheid4 ,e5 di]5v]haal heeft altijd iets tweesla*tigs3 er wordt telk5s gesprok5 ov] di]51 ma> da>a*t] /aat de m5s*5maats*appij4 ,9 die di]5 word5 m5s*elijke eig5s*app5 ( maats*appelijke toe/&5 gehekeld4 ,tre$t dit m5s*elijke te veel na> vor51 dan wordt het geheel onnatuurlijk1 onae/hetis* en bela*elijk4 ,zoo lat5 de ,frans*e di*t]s de di]5 op bankjes zitt51 bloz5 van s*aamte1 de arm5 om elka>s hals slaan1 e5 r+ aan d5 v+] /ek5 en zelfs w]pt m5 e5 9 zwijm gevall5 kip wat] ov] d5 kop om ha> we] bij te br5g54 ,bij 't doorlez5 van d5 ,re9a]t /uit m5 soms ook wel op m5s*elijke eig5s*app5 bij di]51 ma> h9d]lijk is dit nooit1 de di*t] weet ons voortdur5d de illusie te gev5 dat we met di]5 te do5 hebb51 en de eig5s*app5 van de v]s*ill5de di]5 zijn jui/ type]5d voor h51 zooals we /raks zull5 zi54 ,ook 9 dit opzi*t is de ,vlaams*e cl]c e5 mee/] gewee/4 ,s*rijv]4 ,de aanvang van d5 ,re9a]t luidt3 ,willem1 die ,madocke #a mak$e1 ,da> hi dicke omme wak$e1 ,hem v]noide soo ha]de ,dat e5e avonture van ,re9a]de ,9 diets*e 0 onghemaket blev5 7,die ,a]n\t niet en hadde bescrev571 ,dat hi die vite d$e s\k5 ,ende hise ut5 wals*5 b\k5 ,9 diets*e dus hevet begonn54 en da>uit wordt 9 v]b& met eig5a>dige v]s*ill5 tuss*5 't e]/e en 't laat/e g$eelte van d5 ,re9a]t wel de conclusie getrokk51 dat er twee s*rijv]s zijn gewee/3 e5 oud]e1 ,a]n\t1 die 't laat/e g$eelte heeft ges*rev51 en e5 jong]e1 ,willem1 die na> e5 ,frans*e bran*e het e]/ heeft bew]kt als inleid+ voor ,a]n\ts v]haal1 dat hij bov5di5 e5igsz9s heeft gewijzigd4 ,besprek+ van de v]s*ill5de k>akt]s4 ,k>akt]teek5+ van ,re9a]t4 ,zijn slimheid4 ,re9a]t4 ,de mee/ 9 't oog spr+5de eig5s*app5 van d5 vos zijn z'n s*r&]heid en z'n mo$1 die soms zelfs ov]slaat tot brutaliteit4 ,slim is ,re9a]t 9 hooge mate en jui/ da>door is hij v] de me]d]e van alle &]e di]54 't ,v]/& zegevi]t ov] de brute kra*t4 ,enkele bewijz53 de h(dag1 wa> geklaagd wordt ov] ,re9tjes /rek5 en wa> o4 a4 blijkt op wat voor geslep5 mani] hij de k9d]5 van ,cantecle] heeft wet5 te pakk51 de wijze wa>op ,bru9 en ,tibe]t beet word5 g5om52 de onv]gelijkelijke h&igheid en brutaliteit1 wa>mee hij kon+ ,nobel en de kon+9 er 9 laat loop5 door 't v]haal van d5 gef+e]d5 s*at1 en t5 slotte als apo!ose ,re9a]t de pelgrim1 die /atig zijn b$eva>t na> ,rome aanvangt1 t]wijl 't heele h( hem uitgeleide doet4 ,zelfs de zeg5 ontbreekt niet3 7v]s #cjdd7 ,na dese tale gh9c hi /a5 ,up s9e a*t]/e twee be5e ,ende ma5de die di]e1 groot ende cle5e1 ,datsi alle vo] hem bad51 ,( si an s9e weldad5 ,gh]e*t deel hebb5 w\d54 ,si seid5 alle datsi s\d5 ,sijns gh$9k5 9 ha] gheb$e4 ,wat zal de slimm]d zi* v]kneukeld hebb51 to5 hij al die bott]ik5 zoo vol ern/ zag lui/]51 't ,beetnem5 van ,cuwa]t en d5 a>tsdomm5 en v]wa&5 ,belijn is bij dit alles v]gelek5 k9d]spel4 ,ma> niet nog 9 't beetnem5 op zi* zelf1 do* 9 de wijze wa>op dit gebeurt1 ligt de groote v]di5/e4 ,hannibal1 de g5iale ,punir1 behaalde zijn s*itt]5de ov]w9n+5 vooral door 't feit dat hij /udie maakte van 't k>akt] van zijn teg5/&]s en zijn plan van aanval inri*tte na> de eig5s*app5 van d5g5e die teg5ov] hem /ond4 ,dit is ook 't plan van aanval van ,re9a]t1 hij k5t de zwakh$5 van zijn teg5/&]s4 ,teg5ov] d5 ,be]4 ,hoe weet hij ze 9 hun zwak aan te ta/56 ,bruun komt1 v]tr\w5de op z'n kolossale kra*t1 vol ov]mo$ 9 ,maup]tuus2 ma> ,reyna]t behoeft hem niet te vreez51 hij k5t de onv]zadelijke vraatzu*t van d5 be]1 hij weet dat 't enkele woord honig hem t5 val zal br5g54 ,en hij heeft zi* niet v]gi/1 nauwelijks heeft hij m9a*t5d ov] d5 honig gesprok5 ( ,bruun roept uit3 ,helpe1 dor die doot1 ,re9a]t1 ,hebdi honi* dus onwa]t8 ,honi* es e5e soete spise ,die ic voor alle gh]e*t5 prise1 ,ende voor alle gh]e*t5 m9ne1 ,re9a]t1 helpt mi dat ics ghew9ne4 ,de misdadig] van zooev51 die door ,bruun voor d5 kon+ moe/ gebra*t word51 is nu al de lieve vos ,reyna]t1 de edele ,reyna]t1 de soete neve6 ,teg5ov] d5 ,kat]4 ,ook ,tibe]t is e5 vraat1 ma> hij is veel slimm] dan de domme ,bruun en ,reyna]t heeft dus met hem niet zoo'n gemakkelijk spel4 ,de looze kat] weig]t /&va/ig d5 na*t bij ,reyna]t door te br5g51 hij k5t de /rek5 van zijn teg5p>tij en is op z'n ho$e1 ma> als de vos zijn laat/e troef uitspeelt en ov] vette muiz5 spreekt1 d5kt ,tibe]t n]g5s me] aan dan aan smull54 ,van teg5/& is ge5 sprake me]1 muiz5 et5 dat is 't e5ige4 ,met hem is 't nog erg] dan met ,bruun3 voor vette mus5 wil hij desnoods z'n heele familie gev56 ,teg5ov] d5 ,leeuw4 ,bij kon+ ,nobel is 't e5 v]wante eig5s*ap3 ook hi] bege]igheid1 nu niet na> lekk] et51 ma> dor/ na> g\d4 ,reyna]t k5t we] die kwetsb>e plek1 hij k5t de hebzu*t van d5 kon+1 ma> weet ook dat ,nobel niet zoo gemakkelijk om d5 tu9 te leid5 is4 ,v&a> dat de vos zijn be/ doet om zijn v]haal zoo gelo(wa>dig mogelijk te mak51 v&a>1 dat hij zi* niet ontziet de nag$a*t5is van zijn eig5 vad] te bela/]51 zijn tr\w5 v]d$ig] ,grimb]t1 d5 das1 te bes*uldig51 v&a> ook de nauwkeurige bes*rijv+ van de plaats wa> de s*at begrav5 is en 't t5-getuige-roep5 van ,cuwa]t4 ,buit5gewoon h&ig is dan we] de wijze wa>op hij weet te voorkom5 dat hij zelf mee moet gaan na> de ,kriekepit om d5 s*at aan te wijz54 ,mo$ van ,re9a]t4 ,reyna]ts twe$e eig5s*ap1 zijn mo$1 komt het be/e uit als hij met ,grimbe]t 9 's kon+s h( komt1 want heel go$ weet hij dat het zal gaan om lev5 ( dood1 en to* zegt hij d5 das hem die hoe*/e /rate te leid5 en hij gaat tot voor d5 kon+ ,9 alsoo b\d5 gheb>e1 ,ghelijc ( hi scon9cx sone w>e4 ,ook zijn aanspraak tot ,nobel is typis* brutaal4 ,tr\w5s g$ur5de 't g$+ v]laat hem zijn teg5woordigheid van gee/ ge5 oog5blik4 ,spotzu*t4 ,op nog n k5m]k5de k>akt]trek van ,reyna]t moet5 we wijz51 zijn spotzu*t4 ,hij voelt zelf hoe one9dig v] hij 9 v]/& /aat bov5 alle &]5 en jui/ da>om kan hij niet nalat5 zijn sla*t(f]s nog e5 duw a*t]na te gev54 ,humaan is 't niet1 ma> begrijpelijk wel4 ,klauw5 en t&5 zijn de wap5s van de &]e di]51 hoon en spot die van ,reyna]t4 ,wat gr9nikt hij van g5oeg5 als hij ziet hoe de be] door de dorpel+5 toegetakeld is1 en wat moet ,bru9 gevoeld hebb51 to5 hij d5 fell5 roodba>d hoorde roep53 ,nu seghet prie/]1 soete vri5t1 ,bi d5 he]e di5 ghi di5t3 ,9 wat ord95 wildi u do51 ,dat ghi draghet rood5 capro58 ,w$] sidi abt s priore8 ,hi gh9c u h>de na d5 oore ,die u dese crune hevet bescor54 ,ghi hebt uw5 top v]lor5 ,ende uwe hantsco5 af gh$a53 ,ic wane ghi wilt s+h5 ga5 ,van uw5 complete dat ghetide4 ,bij ,tibe]t is het net zoo2 zoodra de kat] va/ zit 9 d5 /rik roept ,reyna]t hoon5d3 ,v9dise goet ,die muse1 ,tibe]t1 ende vet8 en v]d]3 ,tibe]t1 ghi s+het als ghi et1 ,pleghet m5 tes con9x hove des8 ,de arme wolv9 ,h]s9de1 die van ha> klauw5 b]o(d is en krimp5d van pijn op d5 grond ligt1 moet de volg5de s*ijnheilige woord5 hoor53 ,ghi sijt1 des gheloovet mi ,e5 die lief/e van m95 magh54 ,b$i sal ic u sco5 &ragh54 ,god weet1 dat es al uwe bate4 ,ghi sult an di5 hoogh5 aflate ,deel5 ende an alt p>do51 ,dat ic1 lieve moie1 9 u sco5 ,sal bejagh5 ov] see4 ,ov] de eig5s*app5 van de &]e di]5 behoeft we9ig gezegd te word51 omdat jui/ de zwakke zijde van hun k>akt] 't mee/ na> vor5 tre$t en da>ov] al gesprok5 is4 ,sympa?iek is sle*ts n van all53 ,grimbe]t1 die zijn oom telk5s v]d$igt en tot het laat/e toe hem tr\w blijft3 als ,reyna]t v]oordeeld wordt1 v]laat ,grimbe]t met al zijn mag5 het h(4 ,we zag5 bov5 dat de niem&-sp>5de vos jui/ van dat v]trek gebruik maakt om zijn tr\w5 neef bij d5 kon+ te bela/]54 ,dat is wel e5 van ,reyna]ts geme5/e /rek51 hoewel de vrees voor d5 dood zijn h&elwijze begrijpelijk maakt4 ,de ,re9a]t als satire4 ,9 't voorga&e wez5 we op het /]k ironis*e elem5t 9 ,reyna]ts k>akt]1 we hadd5 dat ook kunn5 uitbreid5 tot d5 s*rijv] zelf1 want het g$i*t zit vol satirieke toespel+5 op maats*appelijke toe/&51 die soms geweldig s*]p zijn4 ,en hi]9 is de s*rijv] we] e5 k9d van zijn tijd4 ,9 de ,middeleeuw5 is er veel gehekeld1 soms1 zooals ,willem het doet1 spott5d en snijd5d1 soms1 zooals we dat 9 ,ma]lants w]k5 v9d51 vol ern/ en heilige v]ontwa>dig+4 ,vooral de di5>5 van de ,k]k1 die to5 ma> al te dikwijls onwa>dige di5>5 w>51 moe/5 het ontgeld51 dat getuig5 ,ma]lants ,m>tijnzang51 ,d] ,k]k5 ,claghe en zijn ,van d5 ,l&e van ,ov]see4 ,ov]al kla*t5 ov] weelde en onz$elijk lev5 bij de gee/elijkheid1 ov] v]wa>looz+ van hun k]kelijke pli*t54 ,ook 9 d5 ,reyna]t wordt de gee/elijkheid niet gespa>d3 heel dikwijls wordt gesprok5 ov] de prie/]s en gewoonlijk spel5 ze ge5 mooie rol4 ,zoo belo(t de prie/] wi5s vr\w door ,bruun 9 de rivi] geworp5 wordt1 onmiddellijk vul p>do5 en aflaet van alre sondelik] daet2 de pa/oor bij wi5 ,tibe]t muiz5 gaat /el51 komt er al heel sle*t weg2 de pape van ,amblois1 uit wi5s keld] de wolf vlees* wil hal5 is e5 e*te smulpaap3 niem& 0 rijk] dan hij1 9 z'n spik] 0 m5e* vet bake en r5tvlees* 9 cup51 en de gee/elijke 0 zelf bezig e5 kapo5 te et51 dat alre be/e ho51 dat m5 9 al dat lant vant4 ,e9delijk is ,belijn1 de ram1 de h(kapelaan van d5 kon+1 e5 van de all]dom/e di]5 en bov5di5 iem&1 die van vrees beeft1 als ,nobel ma> ev5 boos wordt4 ,de woord5 van ,tibe]t1 die niet 9 't gat durft kruip51 want3 ,die pap5 conn5 soo m5i* b>aet 7 li/7 sprek5 boekdeel54 ,p>odie op ridd]romans4 ,ook op &]e punt5 is de ,reyna]t hekel5d3 zoo is't ze] wa>s*ijnlijk dat de s*rijv] de ridd]romans heeft will5 p>odier5 door zijn di]5v]hal5 9 vele opzi*t5 d5 vorm te gev5 van e5 ridd]roman4 ,die beg9n5 imm]s ev5e5s met e5 groots*5 h(dag1 wa> de groot5 sam5kom5 en wa> ov] all]lei avontur5 gesprok5 wordt4 ,en hoe vaak vooral 9 de ,k>elromans1 wordt er niet v]haald van twi/5 tuss*5 de groot5 ond]l+ en zelfs van /rijd tuss*5 d5 le5he] en zijn le5mann54 ,e5 sam5zw]+ teg5 't lev5 van d5 kon+ als 9 ,c>el ende ,elega/ v]meld wordt1 ontbreekt niet 9 d5 ,reyna]t4 ,en zoo zijn er nog wel me] punt5 van ov]e5kom/ op te spor54 ,,vondels ,,hekeldi*t54 ,v]deel+4 ,de mee/e en voornaam/e hekeldi*t5 van ,vondel zijn ges*rev5 na> aanleid+ van de drie volg5de gebeurt5iss53 #ao4 d5 /rijd tuss*5 ,remon/rant5 en ,contra-,remon/rant51 met alles wat da>uit voortvloeide4 #bo4 d5 /rijd 9 ,engel& tuss*5 ,k>el ,i en zijn ,purite9s*e ond]dan54 #co4 d5 aanval van ,willem ,,ii op ,am/]dam 9 #afej4 ,aan de h& hi]van is het vrij gemakkelijk e5 ov]zi*t te krijg5 van de mee/ bek5de di] g$i*t54 ,de burg]twi/5 tijd5s en na het ,be/& grep5 diep 9 't lev5 en hoewel ze op economis* gebi$ niet veel spor5 hebb5 nagelat51 0 hunne w]k+ op dat van d5 gee/ ze] groot4 ,voor d5 hekeldi*t] ,vondel 0 deze tijd buit5gewoon vru*tba>1 het aantal en de vreeselijke s*]pte van de mee/e di] voortbr5gsel5 v]raadt ons1 hoe ze] hij meeleefde met de gebeurt5iss5 die rondom hem voorviel54 ,g$i*t5 op ,old5b>nevelt4 ,we nem5 van deze groep 't e]/ die g$i*t5 welke betrekk+ hebb5 op ,old5b>nevelt4 ,de voornaam/e hi]van zijn3 #ao4 ,weegs*ael van ,holl&t1 ( de ,holl&ts*e trans=matie2 #bo4 ,gespreck tuss*5 e55 w&ela] en d5 galm d] h(k]ke2 #co4 ,het /ockske van ,joan van ,old5b>nevelt2 #do4 ,geusevesp] ( ,siek5troo/2 en #eo4 ,ja]getyde van wyl5 ,he] ,joan van ,old5b>nevelt4 ,de ,weeghs*ael4 #ao4 ,de ,weegs*ael4 ,dit g$i*t is de bes*rijv+ van e5 z9nepr5t op de zegepraal d] ,contra-,remon/rant5 door invlo$ van ,maurits4 ,op de plaat ziet m5 e5 groote weegs*aal1 bij de e5e s*aal /aat ,arm9ius1 bij de &]e ,gom>us4 ,de laat/e heeft de boek5 van ,calvijn en ,beza op de s*aal geworp51 de e]/e legt da>teg5ov] het gezonde v]/&1 de privilegin d] /$51 het gezag van de vro$s*app5 en vooral van ,old5b>nevelt4 7,m5 v]gelijke regel #h-ad4 ,op de plaat ziet m5 w]kelijk e5 tabba>d op de s*aal ligg547 ,gom>us s*ijnt te zull5 v]liez51 ma> plotsel+ w]pt ,maurits zijn zwa>d 9 de weegs*aal4 ,zoo behal5 door 't kra*tig +rijp5 van ,maurits de ,contra-,remon/rant5 de ov]w9n+4 ,het gesprek4 #bo4 ,het gesprek1 e5 e*og$i*t 9 d5 trant d] ,r$]ijk]s1 wa>9 ,vondel het voor/elt als( e5 bezoek] van 't graf van ,old5b>nevelt vrag5 doet en door d5 galm wordt beantwoord4 ,de vrag5 zijn dus z gekoz51 dat het laat/e deel van 't slotwoord 't antwoord geeft op de vraag die 9 d5 geheel5 z9 ligt opgeslot54 ,maurits wordt hi]9 bes*uldigd van tyrannie1 hij is de despoot die de re*t5 zijn] ond]dan5 met voet5 tre$t4 ,het /ockske4 #co4 ,het /ockske1 e5 ro]5de aanspraak tot d5 /ok die zoovele j>5 d5 grijsa>d tot /eun v]/rekte1 die hem de trapp5 hielp be/ijg51 als hij de belang5 van 't l& g+ bepleit5 9 de v]gad]zaal d] ,/at51 die hem s*raagde als de gebog5 rug dreigde te bezwijk5 ond] de beslomm]+5 welke 't l&sbe/uur meebra*t1 ma> die ook zijn /eun 0 op d5 laat/5 gang1 d5 gang na> 't wre$e1 blo$ige s*avot4 ,ge5 wond]1 dat s*]pe1 bitt]e woord5 d5 di*t] uit de p5 vloeid51 als hij da*t aan hem1 die dit roemvolle lev5 _h v]nietigd1 die ,hollants ,vad]1 door d5 beul _h do5 /]v54 ,maurits wordt dan ook v]gelek5 bij ,n]o1 hij is 't ,geweld1 die 't ,re*t v]trad4 ,de ,geusevesp]4 #do4 ,geusevesp] is gemaakt voor de vi] en tw9tig re*t]s van ,old5b>nevelt4 ,vondel bewe]t hi]9 dat de re*t]s b]\w gevoel5 ov] hun daad 7regel #bc-bd7 en om die wroeg+ te v]kl>51 zegt de di*t] dat de grond5 wa>op de v]oordeel+ ru/te1 niet zuiv] w>54 ,de re*t]s h&eld5 uit wre$heid1 om hun haat aan e5 politiek5 teg5/&] te koel51 en uit gi]igheid 7 bege]igheid4 ,vgl4 v]s #ag74 ,de go$]5 van d5 l&sadvocaat w]d5 nl4 v]beurd v]kla>d en bra*t5 bij d5 v]koop heel we9ig op1 wa>door vel5 go$e zak5 kond5 do54 ,da>teg5ov] /elt ,vondel de groote v]di5/5 van ,old5b>nevelt 7v]s #a-d7 en zijn onkreukb>e e]lijkheid4 ,wat m5 van hem v]telde 0 onjui/1 't v]haal dat hij omgeko*t z\ zijn door ,spanje1 0 sle*ts uitge/rooid om het volk teg5 hem op te zett5 7v]s #ac-af74 7,v]gelijk hi]mee wat ov] deze zaak bij de beh&el+ van d5 ,palam$es gezegd wordt74 ,v&a> dus die wroeg+ bij de re*t]s1 v&a> ook d5 raad om bij de pr$ikant5 troo/ te zoek51 miss*i5 kan de wroeg+ door hulp van deze ,sant5 v]za*t word54 ,ma> dan 9 e5s e5 heel &]e toon4 7vs4 #bi74 ,ne5 er is ge5 troo/1 ge5 l5ig+ d] sm>t te v9d51 bij ge5 pr$ikant1 bij ge5 heilige t] w]eld4 ,gij zijt s*uldig1 het blo$ van d5 grijsa>d kleeft nog aan uwe h&51 het roept om wraak4 ,de ,he]1 de /raff5de ,god zal ov] u re*t56 ,deze re*t]s zijn e5 wa>s*uw5d voorbeeld voor i$] die door haat ( wo$e v]bl9d1 miss*i5 zijn h&5 z\ will5 bezo$el5 met het blo$ van ,vad]s en ,vrom54 ,de naam ,siecke-troo/ is duidelijk3 de di*t] /elt zi* voor als e5 v]pleg] die zijne ziek5 bezoekt en ze troo/5de toespreekt2 hi] e*t] di5t het sle*ts om de s*uld des te duidelijk] te do5 uitkom51 om de wroeg+ nieuw vo$sel te gev54 ,geusevesp] beteek5t lett]lijk3 avondgeb$ voor de ,geuz52 ,ung] v]kla>t d5 geheel5 titel aldus3 ,vondel neemt nu de rol van zieketroo/] op zi*2 do* ind]daad om h5 hun v]grijp nog diep] te do5 inzi51 en hij luidt als 't w>e de vesp]klok1 om hun gewet51 voor zoov]re het nog slap5 mo*t1 wakk] te mak54 ,ja]getyde4 #eo4 ,ja]getyde 7v]ja>dag71 e5 ro]5de h]9n]+ aan de blo$ige t]e*t/ell+ en tev5s voor e5 go$ deel e5 bes*rijv+ da>van 7c\plet ,v-,,viii74 ,we hal5 voor 't go$ begrijp5 van 't geheel enkele regels aan uit e5 artikel van v4 ,heeck]5 9 d5 zev5d5 ja>gang van ,taal en ,lett]54 ,zoo _h de di*t] dan 9 zijn v]beeld+ d5 gee/ van d5 ge/orv5e gezi51 zijne /em gehoord en _h hem als e5 heilig v]rez5e uit de dood5 zi5 v]rijz5 en gelijk dez5 9 ,gods vad]s*oot ru/ zi5 v9d54 ,ma> de /em zweeg1 de gee/ onttrok zi* aan de m5s*elijke blikk51 niets ziet de di*t] me] dan het blo$ige lijk1 niets hoort hij dan de w9d die langs het zw>t geva>te huilt4 ,nu de gee/ des /aatsmans voor altijd is gewek51 he]s*t 9 ,n$]l& niets dan na*t4 ,wel mag dus de di*t] zijne oog5 beklag51 dat zij di5 s*im voor 't laat/ hebb5 aans*\wd1 want met di5 gee/ zijn ook de vrijheid en het re*t uit het l& v]dw554 ,zoo e9digt dan het di*t/uk somb] als de laat/e ton5 van het geluid e5] doodsklok4444 ,als twe$e groep nem5 we de g$i*t51 die ont/ond5 door de godsdi5/twi/5 9 ,am/]dam 9 #afbf en volg5de j>54 ,de ,rommelpot is hi]van de mee/ bek5de4 ,g$i*t5 op ,am/]dams*e toe/&54 ,9 ,am/]dam he]s*te e5ige j>5 na het ,be/& e5 vrij groote gematigdheid ond] de l$5 d] vro$s*ap1 wa>door de plakkat5 niet me] 9 al hunne s*]pte w]d5 geh&haafd en d5 ,remon/rant5 oogluik5d de oef5+ hunn] godsdi5/pli*t5 w]d toege/aan1 hoeze] de pr$ikant5 en hunne re*tz9nige volgel+5 zi* da>teg5 ook v]zett54 ,ov]al w]d5 geheime bije5kom/5 geh\d51 die e*t] weldra me] en me] op5ba> begonn5 te word54 ,gebeurt5iss5 9 #afbf4 ,zoo w]d d5 #ac ,april #afbf op d5 ,twe$5 ,paas*dag e5 ,remon/rants*e bije5kom/ geh\d5 9 e5 huis op d5 ,montelbaans-,burgwal ( ,oude-,s*ans4 ,e5ige k9d]5 die voor het huis speeld5 en de geme5te door hun rumo] h9d]d51 w]d5 door de v]gad]d5 v]jaagd1 e]/ met woord51 do* to5 dat niet hielp door slag54 't ,toegesnelde grauw bem]kte weldra wat er aan de h& 0 en begon het huis aan te vall52 e]/ w]d5 de glaz5 +eworp51 da>na drong m5 na> b9n5 en v]nielde de meubel5 ( wi]p ze door de ram5 op /raat1 t]wijl de ,remon/rant5 zi* zoo go$ mogelijk tra*tt5 te r$d54 ,ond]tuss*5 hadd5 ,burgemee/]5 en ,we?\d]s k5nis gekreg5 van 't gebeurde en om de orde te h]/ell5 en v]d] te bew>51 zond5 ze majoor ,nicolaas ,hassela> met e5ige /adssoldat5 na> 't b$reigde huis1 dat re$s voor e5 go$ deel door de woe/e m5igte 0 afgebrok54 ,aan zijne sommatie om uite5 te gaan w]d ge5 gehoor gegev52 de h\d+ van 't volk w]d /e$s dreig5d] en zelfs begon m5 met /e55 na> de soldat5 te w]p54 ,hassela> liet hi]op het e]/e gelid vuur gev5 en e5 d] belhamels /ortte ne] met e5 mes tuss*5 de t&5 en de h&5 vol /e551 wa>na de ov]ig5 t]ugde9sd5 tot aan d5 ,montelbaan/or54 ,de soldat5 kond5 nu ru/ig het huis bezett51 ma> to* bleef het d5 geheel5 avond onveilig en rumo]ig 9 de buurt1 zoodat e5ig5 tijd lat] nog iem& doodges*ot5 w]d4 ,het wo$5de grauw sleepte 't lijk e]/ na> 't ,huis van ,burgemee/] ,jakob van ,nek en da>na voor dat van ,burgemee/] ,piet] de ,vlam+ van ,out%oorn1 wi5 zij 't voorgevall5e v]wet54 ,e9delijk w]d het na veel drukte na> 't ga/huis gebra*t4 ,vele ,contra-,remon/rant5 o4a4 ,simon van d] ,does1 ,oud ,s*ep5 en ,raad1 wet5 aan ,hassela> het gebeurde en s*old5 hem voor e5 moord5a>4 ,ond]tuss*5 w>5 drie d] onru//ok]s gevat1 e5 zek]e ,zw>t1 kapite9 9 di5/ d] ,we/9dis*e ,compagnie1 en twee matroz51 die op ,oo/-,indi vo]54 ,e5 van de laat/5 w]d v]oordeeld om gegeeseld te word51 t]wijl de beide &]5 ge/raft w]d5 met het zwa>t ov] 't ho(d4 ,vele k]kelijk5 vreesd5 voor 't lev5 van ,zw>t1 wa>om de k]k]aad e5 bez5d+ na> ,burgemee/]5 afva>digde1 be/a&e uit de pr$ikant5 ,adriaan ,sm\t en ,johannes ,klopp5burg met twee ,oud]l+51 wa>ond] de ,oud-,s*ep5 ,jan ,willemszoon ,boga>d1 om het be/uur aan te zegg5 dat zy1 zo ,zw>t met de doot ge/raft w]dt1 't geb$ 9 de ,k]ke niet voor hem do51 no* de uitvo]+ van 't vonnis bywoon5 z\d51 veel m9 hem v]maan51 om zig tot /]v5 te b]eid51 alzo hy1 9 e5 go$e zaak1 geyv]d hadt4 ,wag5a> teek5t aan3 ,do* my is niet gebleek51 hoe deze boods*ap van de ,he]5 opg5om5 w]dt4 ,optr$5 d] ,pr$ikant54 ,de mee/e pr$ikant5 v]oordeeld5 het optr$5 van ,hassela>1 ze v]goeilykt5 het b$rijf d] plond]>5 en s*reev5 het toe aan yv] voor de w>e le]e4 ,ds4 ,sm\t g+ zelfs zoo v]1 dat hij de twee belhamels noemde3 onnoozele luid51 die de]lijk w>5 omgebragt4 ,alle5 ,kornelis ,hanekop1 die zijne /&plaats ,br$a weg5s de innem+ van deze /ad door ,sp9ola _h moet5 v]lat5 en nu s$]t ,juli #afbe 9 ,am/]dam als pr$ikant w]kzaam 01 trad kra*tig op teg5 de onru//ok]s1 b]ispte h5 en v]ma&e ze zi* te ond]w]p5 aan 't gezag d] wettige ov]heid4 ,bov5di5 v]kla>de hij zi* teg5 te /r5ge h&hav+ d] plakkat5 t5 opzi*te d] ,remon/rant5 en sprak v]d] op5lijk uit dat de vyf ,arm9iaans*e punt5 zulke groove dwal+5 niet w>51 dat zij d5 grondslag d] zaligheid ond]mynd54 ,deze h&el+5 maakt5 hem v]da*t 9 de oog5 zijn] m$ebro$]s1 zoodat de k]k]aad hem 9 ,novemb] #afbf besloot te s*ors51 ond] voorw5dsel van li*aamszwakheid4 ,de ,rommelpot4 ,na> aanleid+ van deze troebel5 s*reef ,vondel zijn ,rommelpot van 't ,hanekot1 wa>9 vooral de pr$ikant5 ,sm\t1 ,trigl& en ,klopp5burg gehekeld word54 ,van deze drie 0 ,sm\t /ellig de hevig/e1 zoodat zelfs de bezadigde ,ho(t s*reef1 niet te wet5 ( m5 wel e5ig s*rijv] z\ kunn5 aanwyz51 die 9 la/]5 en s*eld5 by ,sm\tius z\ kunn5 hal54 ,hij w]d dan ook1 ev5als ,klopp5burg1 t5 slotte uit ,am/]dam v]bann54 ,ook ,trigl& kon geweldig uitv>51 ma> zijn voornaam/e wap5 bleef to* /e$s zijn gele]dheid1 wa>door hij voor de ,remon/rant5 e5 g$u*te teg5/&] 04 ,v]kl>+ van d5 naam4 ,bij dit hekeldi*t grijpt ,vondel niet1 zooals 9 &]e gevall51 na> zijn li]1 ma> na> d5 ,rommelpot1 het oude1 wan/altige muziek9/rum5t1 dat op zijn geklikklak de /raatjong5s aan 't s*reeuw5 hielp1 en de bewon]s d] a*t]wijk5 bij hoop5 aan de voet/app5 d] spel]s en zang]s v]bond4 ,zijn rommelpot z\ hem /]k5 bij 't bez+5 van de fraaie hi/orie die 9 't hanekot 0 voorgevall54 ,de aanleid+ tot het kiez5 van dez5 naam lag voor de h&1 de naam ,hanekop noodigde da>toe al uit4 ,trigl& droeg re$s 9 de w&el+ d5 naam van 't ,kalko5s*e ,haantje1 t]wijl e9delijk het optr$5 d] /rijdlu/ige pr$ikant5 d5 naam han5 re*tva>digde3 hun al>mges*reeuw van d5 kansel 0 re$s lang bij kraai5 v]gelek51 het spreekwoord be/ond re$s3 ,wie hoord' oyt ha5 op e5 preeck/oel soo relyck snack54 ,bov5di5 hadd5 de ,contra-,remon/rant5 re$s vroeg] e5 li$je 9 't li*t gegev51 wa>bij ze hun teg5/&]s uits*old5 voor ,arme ,han54 ,vondels groote v]di5/e ligt e*t] vooral hi]91 dat hij 't geheele g$i*t door zooveel mogelijk het e5s gekoz5 beeld heeft beh\d51 en /e$s de p]son5 als han5 heeft do5 optr$51 t]wijl hij tev5s zijn k>akt] als rommelpotspel] niet heeft v]loo*5d4 ,mee/al imm]s wordt deze musicus v]gezeld door e5 zang]1 vaak e5 uitgehong]d5 jong51 die de /raatzang5 met krijs*5de /em uitgalmt4 ,deze rol laat ,vondel v]vull5 door d5 ,contra-,remon/rants*5 boekv]koop] ,m>t5 ,janszoon ,br&t1 die aan d5 +ang d] ,nieuwe ,k]k woonde 7vgl4 c\plet #a en #cd74 ,doorzi*tige nam54 ,voor i$]5 p]soon kie/ de di*t] e5 type]5d5 naam1 wa>van we hi] de mee/ bek5de v]meld54 ,sm\t is 't ,ha5tje ,dikkop van de ,maze1 omdat hij vroeg] 9 ,rott]dam _h gewoond4 ,trigl&1 die e5 hoogroode kleur _h1 is 't ,kalko5s*e ,ha5tje4 ,klopp5burg draagt d5 doorzi*tig5 naam van ,ha5tje ,klopp] en ,hanekop di5 van ,kopp54 ,m]kwa>dig is het dat ,vondel als oorzaak van het ijv]5 d] pr$ikant5 teg5 ,hanekop noemt de jalo]s*heid3 ,hanekop 0 e5 ze] gewild en gezi5 pr$ikant en de k]k 0 gevuld met e5 uitgelez5 publiek als hij preekte3 ,alle kraej]s lag5 a*t]1 ,elck die s*e5 9 't kraej5 s*or2 ,to5 begon er e5 gemor4 ,v]h\d+ van /aat en k]k4 ,vondel me5de dat het gee/elijk gezag ond]ges*ikt moe/ zijn aan het w]eldlijke3 de ov]heid moe/1 desnoods met geweld1 de ro]ige pr$ikant5 tot r$e wet5 te br5g54 ,v&a> de w5k aan de ,burgemee/]s 7de ,toor5wa*t]s7 om op han5 te lett5 7c\plet #bi-cc74 ,dezelfde idee v9d5 we me] uitgew]kt 9 d5 ,h>po54 ,oordeel van ,bakhuiz54 ,we e9dig5 onze besprek+ van het g$i*t met de volg5de woord5 van ,bakhuiz5 van d5 ,br9k3 ,omtr5t d5 ,rommelpot van het ,hanekot moge geld51 hetge5 aan ,ho(t vooral teg5 de bor/ /ond1 dat m5 die luid5 leelijk en afs*uwelijk 9 het oog d] geme5te maakte1 da> zij le] en /i*t+ bij te zoek5 en uit te zuig5 heeft #b2 te g]e$] v]gev5 wij aan ,vondel zijn5 /\t5 aanval op de ,pr$ikant51 om hunne eig5e onv]draagzaamheid1 om de sprank5 van v]nuft1 wa>van zijn g$i*t s*itt]de4 ,sprank5 van v]nuft1 zegg5 wij2 en gij vraagt1 ( het ,am/]dams*e geme5 wel zoo ontwikkeld 01 dat het die kon opm]k5 en opvang53 en ( niet1 t]wijl de di*t] d5 roem van zijne luim lui/]rijk h&haafde1 jui/ da>door e5e &]e v]di5/e1 van zi* op het /&punt d]g551 tot wie hij sprak te v]plaats51 de v]di5/e d] objectiviteit1 hem ontg+8 ,indi5 het e*t] wa> is1 dat ,br$]o1 uit eig5e ond]v9d+1 e5e getr\we s*ild]ij van de z$51 taal en d5kwijze des geme5s oph+1 dan moet het ind]daad luimig en lev5dig1 en voor e5 wel aangebra*t5 kw9kslag te vang5 gewee/ zijn2 dan moet5 de vele laffe en nietswa>dige s*ots*rift51 m9d] met de vatba>heid des volks1 dan met de onbekwaamheid d] s*rijv]s ge/rookt hebb52 dan mogt5 miss*i5 al de fijne trekk5 van ,vondel niet begrep51 no* het lange g$i*t 9 zijn geheel on?\d5 word52 vele van de gee/ig/e s*imps*eut5 zijn voorzek] 9 de oor5 blijv5 klev51 en het is d] ern/ige vroomheid van 't volk dank te wet51 dat het1 om 's di*t]s vroolijke invall5 lag*5de1 e*t] d5 e]bi$ voor zijne ,le]a>s niet v]loor4 't ,sprookje van ,re9tje de ,vos4 ,9 d5 ,rommelpot w]d aan d5 ,oud-,burgemee/] van ,am/]dam ,re9i] ,pauw re$s e5 wa>s*uw+ toeg$i5d 7zie c\plet #cf71 ma> 't s*ijnt1 dat deze zijn weg5 nog niet gebet]d _h1 want 9 #afbg zag ,vondel zi* g5oodzaakt zijne b$reig+ t5 uitvo] te legg5 en hem al mee e5 beurt te gev54 ,zoo ont/ond 't ,sprookje van ,re9tje de ,vos3 ,gemaekt om op de brug te z+52 ,al z\w' er ,re9tje uit zijn vel om spr+54 ,we] v]haalt de di*t]1 ev5als 9 d5 ,rommelpot1 ons iets 9 allegoris*5 vorm1 we] is het e5 kip1 die bezong5 wordt1 ma> nu e5 h5 die door 't looze ,re9tje1 door d5 vos b$reigd wordt4 ,de aanleid+ tot deze wijze van voor/ell5 0 natuurlijk de naam ,re9i]4 ,e5 ,ott] 9 't ,bolw]ck4 ,ev5 p]soonlijk als het bov5g5oemde hekeldi*t is het 9 #afcj g$i*te3 ,e5 ,ott] 9 't ,bolw]ck4 ,tot v]kl>+ hi]toe di5e 't volg5de4 ,to5 9 #afcj de pr$ikant5 ,klopp5burg en ,sm\t de /ad moe/5 ruim51 w]d deze heugelijke gebeurt5is door hun fel/e teg5/&]s1 de l$5 d] ,academie van ,co/]1 gevi]d met het spel5 van de ,iphig5ia1 die geheel g]i*t 0 teg5 't drijv5 d] felle ,calv9i/51 vooral teg5 hunne le]>54 ,de k]k]aad en vooral ,sm\t _h ind]tijd hevig getoornd1 to5 het /uk voor 't e]/ w]d opgevo]d en zelfs 0 er e5 bez5d+ oud]l+5 en pr$ikant5 na> 't /adsbe/uur gewee/1 om te tra*t5 het spel5 te belett54 ,nu ,sm\t de /ad _h moet5 v]lat51 w]d zijn taak ov]g5om5 door ,otto ,badius1 e]/ pr$ikant bij de ,duits*e1 lat] bij de ,h]vormde ,geme5te te ,am/]dam1 die geweldig teg5 het /uk en de l$5 d] ,academie uitvo]1 wat natuurlijk e5 uit/ek5de reclame voor deze in/ell+ w]d1 zoodat de di*t] 9 de voorr$e van d5 zesd5 druk spott5d kon uitroep53 h>telijck b$anck5de deze voorz4 ghe/oorde uijlskuyk5s dat se alle de w]elt met ha] roep5 ende krijt5 s ga5de gemaeckt hebb51 dat de speelplaats te enghe om de a5s*\w]s te vatt51 ende de bus te kle5 0 om de p5n+h5 te v]g>54 ,op deze gebeurt5is di*tte ,vondel ,e5 ,ott] 9 't ,bolw]ck1 e5 zang]ig volksli$je1 dat op de wijze van het veel gezong5 en ook uit ,br$]o bek5de ,bettek5 vo] na> ,m>yemont v]va>digd 04 ,het ho(dd5kbeeld moge e5 w]kelijke aanleid+ gehad hebb51 ( door ,vondel v]di*t zijn1 het is ze] gee/ig gegrep54 ,hij v]ond]/elt1 dat de pr$ikant e5 oog van welgevall5 en liefde op de do*t] van ,jan ,willemse ,booga]d heeft geslag51 en1 om ha> h>t te w9n51 zek] e55 all]zond]l+/51 ma> e*t] k>akt]i/iek5 weg heeft +eslag54 ,bij de bewond]+1 die de familie ,booga]d voor /rafpr$ik]s als ,sm\t koe/]de1 wil hij toon51 dat hij voor dez5 9 pr(etis*5 ijv] niet ond]doet4 ,en mo*t hij het zoov] gebra*t hebb51 dat ook voor hem1 ev5als voor zijn beide voorgang]s1 de treks*uit g]e$ lag1 t5 e9de hem buit5 de pal5 d] /ad te br5g51 dan z\ voorzek] zijne s*oone niet lang] a>zel51 e55 zoo e]wa>dig5 m>tela> h>e h& en tr\w te s*5k54 ,?ans e*t] 0 hij teg5 de ,akademie1 di5 /e5 des aan/oots1 te velde getrokk5 en ,dr4 ,co/]1 die tot de blo$v]want5 d] ,booga]ds behoorde1 ma> hun voorzek] s$]t lang als de ,heid5 en de ,toll5a> geword5 01 w]d het m9/ van all5 gespa>d4 ,het telk5s w$]ke]5d o ,jemy1 o jemy6 drukt de b$5kelijke tronie en het onbehagelijk gehuil1 dat de j]emiad5 van d5 ,pr$ikant1 volg5s ,vondel1 v]gezeld51 voortreffelijk uit4 7,bakhuiz574 ,de ,roskam4 ,9 ,mei van hetzelfde ja> v]s*55 twee hekeldi*t51 ,roskam en ,h>po51 die volg5s ,br&t ond] al 't ge5 hy van dat slagh _h ges*rev51 de kroon spann54 't ,zijn ge5 g$i*t51 die met het oog op bepaalde gebeurt5iss5 ( bepaalde p]son5 zijn ges*rev51 ma> me] op algeme5e zak5 zi52 ,vondel _h zooals hij zelf 9 d5 ,roskam getuigde3 ,e5 kneppel ond] e5 hoop ho5d]5 gesmet53 'k ,heb weet5s niemant 9 't byzond] a5g]ant1 ,miss*i5 wie 'k tr(1 tot nut van ons beleg]t lant4 ,deze laat/e regel geeft ons volkom5 het doel aan1 wa>om de di*t] zijn ,roskam s*reef2 hij _h m$elijd5 met zijn arm l&1 dat uitgezog5 w]d door gewet5looze be/uurd]s die sle*ts hun eig5 voordeel op 't oog hadd5 en dat kon ,vondel niet aanzi5 zond] lu*t te gev5 aan zijne v]ontwa>dig+4 ,hij 0 de man niet1 die z\ zwijg5 als zijn h>t hem gebood tot sprek51 met re*t kon hij zegg53 -- -- -- -- -- -- wat op 's h>t5 gront leit1 ,dat weltme na] de keel3 ik ^w te /ijf gep]/1 ,en 't w]kt als nieuwe wijn1 die tot de spon uitb]/4 ,ook 0 zijn h>t tot b]/5s toe gevuld door al de s*&elijke d+51 die hij om zi* he5 zag gebeur51 hij moe/ zijn v]ontwa>dig+ lu*t5 en greep d5 ijz]5 roskam om de l&sdiev5 de wa>heid e5s te do5 gevoel54 ,do* v]bitt]5 alle5 wilde hij niet1 hij wilde toon51 dat ook het go$e hem niet ongem]kt voorbijg+1 v&a> de v]he]lijk+ d] re*ts*ap5 be/uurd]s1 het l(li$ op de mann5 die hun pli*t d$51 op ,oud-,burgemee/] ,cornelis ,piet]sz ,ho(t en d5 he] de ,bie4 ,burgemee/] ,ho(t 0 /e$s voor ,vondel het ideaal gewee/ van e5 e]lijk1 re*ts*ap5 reg5t2 het kl9kdi*t 9 #afbf v]va>digd bij d5 dood van di5 edel5 grijsa>d1 getuigt van d5 diep5 e]bi$ di5 de di*t] voor hem koe/]de4 ,van vele treurige toe/&5 v]haalt ons de di*t]3 s*ijnheiligheid speelt e5 ho(drol1 de godsdi5/ wordt misbruikt om onre*t te v]b]g51 de reg5t5 zijn hebzu*tig en lett5 alle5 op eig5 voordeel4 ,hoe &]s dan 9 de dag5 van burgemee/] ,ho(t1 wi5s leus /e$s 03 ,indi5 't geme5 u roept1 bezorgt het als uw eig51 t]wijl ?ans de hebzu*t de be/uurd]s a&rijft1 de hebzu*t ,die 't algeme5 v]zuimt1 en vord]t sle*ts ha] eig54 't ,gevolg is3 telk5s nieuwe la/5 opgelegd aan 't volk1 't arme eselkijn1 en 't erg/e is dat m5 da>bij nog zwet/ van 't gelo(6 ,de ,h>po54 ,de ,h>po5 is niet g]i*t teg5 de rege]+sp]son51 zooals de ,roskam1 ma> teg5 de pr$ikant54 't ,g$i*t is opg$rag5 aan ,jonkhe] ,l&eslot1 ,he] van ,vryburgh m4 a4 w4 aan de ov]heid1 die 't lot van e5 l& 9 ha> h&5 heeft en die dit l& weet te mak5 tot e5 oord1 wa> vrijheid1 vooral gewet5svrijheid1 he]s*t4 ,de compositie is vrij wel gelijk aan die van d5 ,roskam1 da> /elde ,vondel d5 e]lijk51 tr\w5 burgemee/] ,ho(t teg5ov] de pli*tv]get5 reg5t51 hi] v9d5 we ,godefri$1 het toonbeeld van e5 go$5 h]d]1 teg5ov] ,wolfa]t1 de inc>natie van d5 sle*t5 pr$ikant1 zooals ,vondel ze na> zijn me5+ dagelijks 9 ,am/]dam voor zi* zag4 ,godefri$ is e5 ideaal-pr$ikant volg5s ,vondel en uit hetge5 van hem v]teld wordt1 kunn5 we opmak5 welke eis*5 de di*t] aan e5 go$5 h]d] /elde4 ,voorop /aat e5 go$1 z$elijk lev52 all]lei spitsvondige gelo(sond]s*eid+5 gev5 niets1 m5 moet iem&s gelo( afmet5 na> de dad51 niet na> de woord54 ,godefri$ drong op 't wet5 niet zoo vi]igh1 als op 't do54 ,hijzelf g+ hi]9 voor3 7,hij7 braght dat woe/e volk tot deughdige beke]+1 ,door voorgang e] dan door zijn ongetoide l]+4 ,en vooral3 ,noit moeid' hij zi* met /aet ( w]elts he]s*appij1 ,gode (f]de hij zijn di5/1 zijn' tr\ aa5 zijn' ,lant%e]4 ,da>teg5ov] /aat ,wolf-a]t1 7e5 fraaie naam voor e5 hrd]67 die het volk opruide teg5 de ov]heid1 de geme5te ond]l+ v]deelde1 zoodat elk zijn m$e*ri/55 de zaligheid misgunde4 ,teg5ov] zulke pr$ikant5 pa/ ma> n middel3 kra*tig optr$5 van de ov]heid1 zooals de wakkre he] van ,s*ag5 inzag4 ,we wez5 er re$s op1 dat ,vondel 9 zijn ,rommelpot aan de ,am/]dams*e burgemee/]s d5zelfd5 raad gaf3 de ,toor5wa*t]s behoor5 de ,han5 go$ 9 't oog te h\d54 ,hekeldi*t5 op ,engels*e toe/&54 ,de hekeldi*t51 die ges*rev5 zijn na> aanleid+ van d5 /rijd tuss*5 ,k>el ,i en de ,purite95 zijn van veel m9d] beteek5is dan de re$s beh&elde4 ,we kunn5 hi]ov] dus kort zijn4 ,vondel kie/ de zijde van ,k>el ,i vooral om twee r$553 #ao4 ,uit godsdi5/ige ov]weg+54 ,de ,ka?olieke ,vondel 0 teg5 d5 fell5 ,prote/ant ,cromwell4 ,om dezelfde r$55 kie/ hij 9 ,m>ia ,/u>t p>tij voor deze vor/9 en be/rijdt de ,prote/ants*e ,elisabe?4 ,we wet5 uit vroeg]e g$i*t5 hoe gebet5 ,vondel op de ,calv9i/is*e ijv]a>s 0 en dit w>5 ,cromwell en zijn mann5 imm]s4 #bo4 ,hij he*tte aan goddelijk re*t d] vor/5 en moe/ dus d5 op/& afkeur54 ,ze] duidelijk blijkt dat bv4 uit de volg5de aanhal+ uit d5 ,morg5wekk] d] ,sabbatti/51 wa>uit we tev5s zi5 dat ,vondel de ,engels*e pr$ikant5 gelijk /elde met mann5 als ,sm\t en ,trigl&4 ,uw pr$ik/oel5 zelfs g$y5 ,u tot zoo vele bat]ij51 ,wa] uit m5 vi] geeft op d5 ,vor/1 ,en 't heiligh ,re*t d] ,maje/eit54 ,iets v]d] lez5 we 9 datzelfde g$i*t3 ,apo/olijke ,orakels le]5 ,godt vreez51 en d5 ,kon+k e]53 ,zoo kl9kt dit nimm] faelba] woort4 ,de ,kon+ is de v]teg5woordig] ,gods op a>de1 wie teg5 d5 vor/ op/aat1 v]grijpt zi* aan ,god zelf2 v&a> dat ,cromwell wordt v]gelek5 bij ,lucif]3 ,uw scept]/orm51 ge5 h]vorm51 ,volght ,lucif]s bani] 9 't /orm54 ,aanslag van ,willem ,,ii op ,am/]dam4 ,de laat/e groep hekeldi*t5 die we v]meld51 hebb5 betrekk+ op d5 aanslag van ,willem ,,ii op ,am/]dam4 't ,voornaam/e dat ons 9 deze g$i*t5 treft1 is de w>me liefde die ,vondel koe/]t voor ,am/]dam en de v]e]+ welke hij gevoelt voor groote figur5 als de ,bick]s4 ,m5 leze bv4 de ,bikk]s 9 ,m>m]4 ,m]kwa>dig is v]d] dat hij d5zelfd5 ,willem ,,ii1 wi5s geboorte hij 9 de ,geboortclock bezong5 _h1 d5 zoon van d5 zoo v]e]d5 ,fr$]ik ,h5drik1 nu e5 tiran1 e5 s*elm1 e5 zoon1 die zijne mo$] de bor/ afsnijt1 noemt1 en hem rek5t tot de ,mon/]s onz] ,eeuwe6 ,,palam$es4 ,ont/aan4 ,volg5s ,vondels biograaf ,br&t heeft de di*t] zijn drama ges*rev5 op aanrad5 van d5 ,am/]dams*5 ,s*ep5 ,alb]t ,ko5raadts ,burgh1 die hem e5s z\ hebb5 gezegd1 to5 ze sam5 sprak5 ov] ,old5b>nevelt1 maak er e5 treurspel van4 ,dit d5kbeeld liet ,vondel niet los1 en da>om tra*tte hij e5 v]haal uit de oudheid te v9d51 dat 9 ho(dzaak p>allel liep met het lev5 van d5 ,l&sadvocaat4 ,e9delyk quam hem de ,grieks*e ,palam$es te voor51 da> m5 van s*ryft1 dat hy1 ond] deksel van het oogh na> d5 vy&t gew5dt1 en geldt g5oot5 te hebb51 by het geme5e volk 9 haat wi]dt gebraght1 en door ,agamemnon en ,ulysses1 tot onv]go$b>e s*aade van geheel ,griek51 g$oodt4 ,deze ges*i$5is 0 uit]/ ges*ikt om op ,old5b>nevelt toegepa/ te word5 en het gelukte dan ook ,vondel zijn ,grieks*-,n$]l&s* tooneel/uk sam5 te /ell54 ,/rekk+4 ,9 #afbe1 e5ig5 tijd nadat ,pr9s ,maurits 0 ge/orv51 v]s*e5 het spel 9 druk4 ,vondels optr$5 wekte groote v]baz+ en ops*udd+1 want i$] begreep dadelijk de /rekk+ van het w]k1 te me] da> ond] d5 titel3 ,palam$es1 ( v]moorde onnoozelheit1 e5 plaat /ond1 voor/ell5de e5 oud man1 gelijk5de op ,old5b>nevelt1 aangegrijnsd door wo$5de di]54 ,en ,vondel _h het drama ond] zijn eig5 naam uitgegev51 zoodat i$] dadelijk d5 s*rijv] k5de4 ,gevolg5 voor ,vondel4 ,e5 aankla*t 0 onv]mijdelijk1 het boek w]d door 't ,/$elijk ,be/uur opgehaald1 en er 0 zelfs sprake van d5 s*rijv] na> ,d5 ,haag te z5d54 ,miss*i5 z\ ,vondels ho(d er mee gemoeid zijn6 't ,w]d hem 9 zijn huis te bang2 hij vlu*tte en vond e5 s*uilplaats bij d5 kun/bes*]m] ,laur5s ,baeck4 ,ond]tuss*5 liep 't niet zoo'n va>t met de v]volg+ als 't zi* e]/ liet aanzi52 ,vondels vri5d5 d$5 hun be/ en door invlo$ van ,s*ep5 ,burgh kwam de s*rijv] t5 slotte vrij met e5 boete van f #cjj4 ,door dit alles 0 de a&a*t van 't publiek ze] gespann53 i$] wilde het veel besprok5 /uk lez54 ,v&a> dat er nog 9 #afbe zev5 drukk5 zijn v]s*554 't ,boek w]d lat] vooral h]drukt 9 tijd5 dat m5 teg5 de ,oranje's gekant 01 b4v4 9 't e]/e en twe$e /adh\d]looze tijdvak4 ,de ,palam$es als politieke allegorie4 ,de allegorie4 ,we zag5 9 't voorga&e dat ,vondel de politieke toe/&5 van ons l& wilde bes*rijv5 en het tegelijk tra*tte voor te /ell51 als( zijn /uk speelde 9 e5 &] l& en als( de p]son5 die er 9 optrad51 heel &]e m5s*5 w>5 dan hij 9 w]kelijkheid b$oelde4 ,e5 d]gelijk w]k noemt m5 e5 politieke allegorie4 ,bij zoo'n politiek-allegoris* w]k moet er ov]e5kom/ zijn 9 d5 algeme55 loop van 't v]haal en ook ov]e5kom/ tuss*5 de p]son51 al?ans de ho(dp]son54 ,9 d5 ,palam$es is dat ze] duidelijk het geval4 ,palam$es 0 e5 d] aanvo]d]s van de ,griek5 voor ,troje en algeme5 gea*t om zijn beleid1 s*r&]heid en dapp]heid4 ,ma> enkel5 b5ijdd5 zijn roem1 vooral ,ulysses en de opp]bevelhebb] ,agamemnon4 ,zij bes*uldigd5 hem van heul5 met d5 vij&1 van l&v]raad1 en wi/5 hem op deze wijze met behulp van de prie/]s ,cal*as en ,eurypilus t5 val te br5g54 ,lez5 we voor ,palam$es ,old5b>nevelt1 voor ,agamemnon ,maurits1 voor ,ulysses ,old5b>nevelts doodsvij& ,franois van ,a]ss51 en voor ,grieks*e prie/]s ,contra-,remon/rants*e pr$ikant51 dan geeft 't bov5/a&e ov]zi*t 9 enkele ho(dtrekk5 ,old5b>nevelts /rijd en val we] en tev5s k5n5 we de p]son5 die ,vondel ond] d5 dekmantel van e5 ,grieks* v]haal heeft will5 teek554 ,deze p]son5 zull5 we nog iets uitvo]ig] nagaan4 ,palam$es ,old5b>nevelt4 ,palam$es is ,old5b>nevelt4 ,we wijz5 hi] op enkele punt5 van ov]e5kom/4 #ao ,beid5 di5d5 hun l& vol toewijd+4 #bo4 ,teg5 beid5 w]d5 vals*e bes*uldig+5 +ebra*t4 #co4 ,de voornaam/e bes*uldig+5 w>53 heul5 met d5 vij& en tev5s omkoop+4 #do4 ,beid5 w]d5 ons*uldig t] dood gebra*t4 ,9 sommige v]z5 is 't al heel duidelijk dat ,vondel aan ,old5b>nevelt da*t en niet aan ,palam$es1 vooral als m5 weet dat de laat/e e5 man 0 9 de kra*t van zijn lev54 ,m5 leze bv4 het volg5de g$eelte1 wa>9 ,palam$es' dood wordt bes*rev53 d',euber vor/ rees op van da] hij 0 gezet5 ,en sprack3 o mann51 die met onre*t zijt gebet5 ,op mijne onnozelheit1 wat is dit voor e5 wijs1 ,dat ve]tighja]g5 di5/ en zoo veel slav]nijs ,met /ort5 van mijn bloet v]gold5 wort 9 't ende8 ,en is 't niet 9 de volg5de regels ( de ,advocaat van 't s*avot spreekt tot de v]zamelde m5igte8 ,s /a5de 9 't op5ba]1 met opg]e*t5 ho(de1 ,o mann51 zeght hy1 ( uw heu%eit noit gelo(de1 ,al 't ge5 de val%eit heeft van lantv]raet g$i*t1 ,dat 0 mijn le/e w5s*4 'k ,heb volg5s mijn5 pli*t ,gans* vroom1 en ongeve9/1 en op5lyck geh&elt1 ,en /]f e5 opre*t ,grieck1 gelijck ick heb gew&elt4 ,zoo wordt nog gesprok5 van 't e]lyck grijze ha] en tooneel5 word5 ges*et/1 als er voorviel5 bij ,old5b>nevelts s*avot bv4 het 9 't blo$ doop5 van doek5 door de om/&]s4 ,agamemnon-,maurits4 ,agamemnon is ,maurits4 ,de gelijkheid spr+t 9 't oog3 ,agamemnon is de aanvo]d] van 't leg] d] ,griek51 ,maurits van dat d] ,n$]l&]s2 de ma*t van ,old5b>nevelt 0 ,maurits e5 doorn 9 't oog1 ,agamemnon 0 jalo]s* op d5 groot5 invlo$ van ,palam$es4 ,als m5 nog sle*ts e5 kle9 g$eelte van 't /uk gelez5 heeft1 bv4 de v]d$ig+ van ,palam$es1 wa>mee 't drama aanvangt1 voelt m5 dadelijk dat ov] ,maurits wordt gesprok54 ,zoo ziet i$] 9 de v]z5 wa>9 v]haald wordt dat ,agamemnon de vloot 9 zee liet /ek5 om zijn soldat5 tot e5 mo$ig5 /rijd te dw+51 e5 toespel+ op d5 slag bij ,nieuwpoort4 ,wi*ela]s-,pr$ikant54 ,9 ,cal*as en ,eurypilus zijn geteek5d de ,contra-,remon/rants*e pr$ikant51 de bitt]e vij&5 van ,old5b>nevelt4 ,bepaalde p]son5 /ell5 ze wa>s*ijnlijk niet voor2 ,vondel heeft de pr$ikant5 9 't algeme5 will5 s*ild]54 ,v]h\d+ van ,k]k en ,/aat4 ,de wi*ela]s zijn vooral gebet5 op ,palam$es1 omdat hij hun ma*t tra*tte te bep]k5 en er op uit is h5 buit5 de /aatszak5 te h\d54 -- -- -- -- ,my do*t1 't 0 tijt zijn hova]dy te toom51 ,na]di5 hy v]d] dan de k]ck en 't out] gaet1 ,en ommesnuffl5 komt uit /aetzu*t 9 d5 raet4 ,v]gelijk+ met ,ifig5ia4 ,ze] le]zaam is de v]gelijk+ van dit g$eelte1 ( eig5lijk van d5 geheel5 ,palam$es1 met de ,ifig5ia van ,dr4 ,samuel ,co/]4 ,de type]+ van de pr$ikant5 is 9 beide /ukk5 dezelfde4 ,zoo durft ,eurypilus 9 de ,ifig5ia uit+5 do5 als de volg5de3 vs4 #hhi 'k ,b5 e5 gezante ,gods4 #ijd ,protesilaus 't s*ijnt ghy ,godes ,volck bespot1 ,en die dat ,volck bespot1 die spot ook selfs met ,god4 en e9delijk3 ,de ,god!it v]toont zi* 9 my li*aemlijck4 ,v]gelijk hi] b4v4 mee 't ge5 ,cal*as 9 d5 ,palam$es zegt3 #ige ,wy sijn afdrucksels ,gods4 ,co/] w5s*t dat de pr$ikant zi* niet met /aatszak5 zal bemoei52 hun pli*t is3 #hfh ,uws i/ d5 ,volck' 9 vre$1 9 suyv]heyt1 9 le]1 ,en 9 geboorsaemheyt te /i*t5 langs s me]3 ,dat is dijn ,godlijck ampt1 dat hebdy te v]s*aff54 ,dit is ook de me5+ van ,old5b>nevelt gewee/ en ,vondel _h dezelfde inzi*t51 zooals duidelijk uitkomt 9 zijn v]s*ill5de hekeldi*t51 o4a4 9 zijn ,h>po51 wa>9 hij 9 ,godefri$ d5 go$51 9 ,wolfa]t d5 sle*t5 pr$ikant s*ild]t4 -- -- -- -- -- ,noit moeid' hy si* met /aet ,( we]elts he]s*appy4 ,dat 0 e5 d] be/e eig5s*app5 van ,godefri$4 ,ho(t heeft ongeve] dezelfde ideen1 wat heel duidelijk uitkomt 9 de alle5spraak van ,seghemont 9 ,baeto4 ,e5 &]e eig5a>digheid is dat m5 de pr$ikant5 vaak voor/elde als indr+]s1 als vreemdel+52 ,co/] noemt h5 9 zijn ,ifig5ia3 e5 hoop vreemde slav51 en ,vondel 9 zijn ,palam$es spreekt dezelfde bes*uldig+ uit3 #ie ,hy is e5 vreemdel+4 ,op e5 &]e plaats 7vs4 #aejb7 wordt ,cal*as e5 v]loop5 ,phrijg g5oemd1 e5 ov]loop] dus4 ,ook dit wi]p m5 enkele pr$ikant5 dikwijls voor de voet51 o4a4 ,trigl&1 die oorspronkelijk ,ka?oliek 0 gewee/1 en wa>s*ijnlijk zelfs voor d5 gee/elijk5 /& be/emd 01 en bov5di5 d5 ,leids*5 pr$ikant ,fabricius1 wa>van ,vondel 9 ,haec ,lib]tatis ,ergo zegt3 #eg ,e5 li*te ,monnik1 die zijn kap h+ op d5 tu91 ,/elt ,leid5 nu de wet1 en maakt zi* 's volks ,tribu94 ,9 de ,b$e a5 de opp]vy&5 van de voor/&]s d] ,vryheit tot ,leyd5 wordt hij betiteld als ,paep ,h5rix 7vs4 #ad7 #c4 ,ulysses-,a]ss54 ,ulysses v]toont veel ov]e5kom/ met ,franois van ,a]ss51 die door ,old5b>nevelts /eun opklom tot gezant aan het ,frans*e ,h( ma> de mee/ v]bitt]de teg5/&] van d5 ,advocaat w]d4 ,zoo wordt o4a4 e5 pamflet dat 9 #afag v]s*e51 het ,nootw5digh ende lev5dig disc\rs1 wa>9 ,old5b>nevelt g$u*t wordt aangevall51 gewoonlijk toeges*rev5 aan ,a]ss54 ,9 #afah w]d er e5 s*]pe pamflett5-/rijd gevo]d tuss*5 ,a]ss5 en d5 s*oonzoon van ,old5b>nevelt1 ,van d] ,mijle4 ,nadat ,old5b>nevelt gevall5 0 w]d ,a]ss5 de leid] d] buit5l&s*e politiek4 ,9 de hekeldi*t5 van ,vondel wordt de voormalige gezant niet gespa>d2 telk5s wordt op zijn m9d] e]lijke praktijk5 gez9speeld4 ,9 de ,m$aellie voor de ,gomm>i/e ,kett]mee/] en ,inquisiteur te ,dordre*t v9d5 we 't volg5de3 #i4 ,hangt e5 van u l$emat51 ,die tot nadeel van de ,/at51 ,voor d5 duivel h55 zeilt1 ,en het lant aan ,vrankrijk veilt1 ,die veel s*att5 heeft v]zwolg51 ,en /aegh toeleit op v]volg54 wa>bij aangeteek5d /aat3 ,franois van ,a]ss51 ,he] van ,sommelsdijk1 wele] gezant van ,vrankrijk1 e5 vrek en gi]ig man1 die zi* tot alles met ges*5k5 liet omkoop51 e5 bitt] vijant van ,b>nevelt en de ,remon/rant54 ,dezelfde getuig5is geeft ,vondel nogmaals van hem 9 het ,decretum horrible3 -- -- -- -- -- ,z\ m5 dan1 om pi/oletteg\t1 ,( heldr5 zonneglans van ,frans*e lelikron51 ,ge5 ,vad]lant v]ran1 en zev5 vor/5troon58 wa>bij aangeteek5d is1 dat ,old5b>nevelt van d5 b$oeld5 p]soon 9 e5e zitt+ van de ,/at5 van ,holl& 't volg5de getuigde3 ,ik heb dees5 ,a]ss5 tot het ,ambassadeurs*ap help5 promove]51 alzoo ik bespeurde1 dat hij gaeu 01 en heeft ook ze] go$e di5/5 g$aan2 ma] 9 't ja> #afjf heeft hij 9 pres5tie van mij1 en zoo ik go$e memorie heb1 m$e bij de ,he]5 ,van d] ,aa en ,joa*imi1 gepropone]t om dees5 l&5 a5 de ,maje/eit van ,vrankrijk op te draeg5 op zek]e conditin3 als m5 de ,rooms*e ,religie 9 het ,l& z\ toelat52 en 9 't ja] #afjg da] nae heeft hij nog bre$] de zaak g$$uce]t2 welke propositie ( zij e]/ van d5 kon+ is voortgekom51 dan ( ,a]ss5 zelve die d5 ,kon+ hadt +egev51 kan ik wel niet zegg52 do* zoo heb e5 advijs1 van e5 ,groot5 van ,vrankrijk ges*rev53 ,auj\rdhuy e/ cecy au ,roi remon/r1 en die ov]groote rijkdom van ,a]ss5 is mij ze] suspect4 ,a]ss5 behoorde tot de commissie1 die bela/ w]d met het doorzoek5 van ,old5b>nevelts papi]54 ,fru9 zegt van dit ond]zoek3 ,dat ge5 bewijz5 van s*uld uit de v]mee/]de papi]5 aan d5 dag is gebra*t1 /aat 9 mijn oog5 met e5 f9ale vrijspraak gelijk4 ,er is e5 treff5de ov]e5kom/ tuss*5 de h&el+5 van ,ulysses en ,a]ss53 ,ulysses bes*uldigt ,palam$es g\d te hebb5 aang5om5 van d5 vij&2 ,a]ss5 zegt 9 zijn pamflett5 hetzelfde4 #dbb4 ,mijn vy& /aet v]suft1 en dut1 en is v]saeght3 ,hij v9d si* ra$eloos1 om van de la/]mond5 ,en log5s si* t' ontsla51 wa] m$e hy wordt ges*ond54 ,te me] hij si* v]we]t #d en na sijne ons*uld tra*t1 ,te me] het la/r5 groeyt4 ,hy is1 en blyft v]da*t4 ,het krijghsvolck is g$eelt3 d' e5 lo(t hem als e5 vad]1 ,en d' &] hem v]spuwt1 en s*eld voor l&v]rad]4 ,9 de laat/e b$rijv5 van d5 ,palam$es is ,ulysses e*t] niet id5tiek met ,a]ss51 omdat de laat/e niet tot de #bd re*t]s heeft behoord4 ,diom$es-,muys van ,holy4 ,diom$es is wa>s*ijnlijk ,hugo ,muys van ,holy1 s*\t en burgemee/] van ,dordre*t en tev5s re*t] van ,old5b>nevelt4 ,hij speelde e5 gewi*tige rol op de ,dordts*e ,synode4 ,vondel noemt hem 9 de ,m$aellie3 ,groote lantsdief1 ,hollants kruis4 t]wijl de di*t] ook 9 d5 ,roskam op hem z9speelt1 als hij spreekt ov] de sle*te1 ontr\we reg5t53 #afc ,wat wordt er nu gespilt6 wat s\ m5 dan bespa]56 ,m5 _h1 9 tijt van noot1 e5 s*atki/ sond] tal3 ,ma> nu is 't ,muisevreught3 de kat sit 9 de val4 ,het h&s*rift van de ,leids*e ,univ]siteits-biblio!ek 7zie de ,palam$es-uitgave van ,hoog/ra1 blz4 ,,xxv7 zegt3 ,diom$es is ,graaf ,willem1 de ,he] van ,duiv5voorde1 de ,raad%e] ,frank51 ,pauw en &]e vij&54 ,met ,diom$es _h ,vondel dan ook zek] niet n p]soon op 't oog1 ma> me]d]e teg5/&]s van d5 ,advocaat4 ,&]e p]son54 ,ne/or komt op voor de belang5 van ,palam$es3 miss*i5 mog5 we bij hem da>om d5k5 aan d5 raad%e] ,junius die ,old5b>nevelt v]d$igde4 ,e5 &]e pleit] voor d5 advocaat 0 de ,frans*e gezant ,du ,mauri]1 die op la/ van de ,frans*e rege]+ v]s*ill5de v]toog5 indi5de om 't lev5 van d5 bes*uldigde te r$d54 ,frankrijk /ond e*t] niet me] ond] 't kra*tige be/uur van ,h5drik ,,iv2 v&a> dat de nota's van d5 ,frans*5 gezant e5v\dig t] zijde w]d5 gelegd4 ,!rsites is volg5s beide uitgav5 ,g]rit ,beukelsz4 van ,sant5 van ,delft1 e5 d] #bd re*t]s1 die volg5s de ov]lev]+ d5 w5s* uitsprak3 beul te mog5 zijn om d5 ,advocaat te kunn5 v]s*eur54 ,de ,bode is miss*i5 ,jan ,frank54 ,hij 0 de kne*t van ,old5b>nevelt die met hem de gevang5s*ap g$eeld heeft1 hem 9 't na> buit5 smokkel5 van v]s*ill5de papi]5 behulpzaam is gewee/ en hem tot op 't s*avot di5/5 heeft bewez54 ,lat] heeft ,frank5 dit alles opgeteek5d en is zoodo5de de bes*rijv] geword5 van de geheele lijd5sges*i$5is4 ,tweesla*tigheid van d5 ,palam$es4 ,t5gevolge van de bew]k+ moe/ de ,palam$es e5 tweesla*tig /uk word53 we heet5 ons te bev9d5 9 't ,grieks*e leg] voor ,troje1 ma> word5 telk5s 9 ,holl& v]plaat/4 ,we z\d5 da>van vele voorbeeld5 kunn5 bijbr5g51 ma> zull5 sle*ts e5 pa>1 die heel sprek5d zijn1 aanhal54 ,ulysses wil ,palam$es niet tot gevang5s*ap v]oordeeld hebb51 dat is hem te geva>lijk1 miss*i5 draeght m5 hem 9 e5 ki/ voor boek5 uit4 ,e5 wond]lijke uitdrukk+ 9 d5 mond van e5 ,griek1 ma> heel begrijpelijk voor ,n$]l&]s uit ,vondels tijd die zi* de ontvlu*t+ van ,old5b>nevelts vri5d ,de ,groot nog zoo go$ h]9n]d54 ,palam$es v]d$igt zi* teg5 de +ebra*te bes*uldig+5 en wij/ bov5di5 op 't vele1 dat 't l& aan hem heeft te dank54 ,zoo heeft hij zelfs da] de naelde zwijmt1 ge/a5 na] vrij5 pas4 ,ge5 ,griek heeft zek] ooit aan iets d]gelijks g$a*t1 n* aan e5 kompasnaald1 no* aan 't zoek5 van e5 doorva>t door de ,i,jszee na> ,indi1 ma> ,vondels tijdg5oot5 da*t5 natuurlijk dadelijk aan ,heemsk]ks pog+51 die e9digd5 met de ov]w9t]+ op ,nova ,zembla4 ,v]gelijk+ met d5 ,ilias4 ,aan 't slot van onze bes*\w+ w5s*5 wij na te gaan 9 hoev]re ,vondel bij 't teek55 d] ho(dp]son5 zi* geh\d5 heeft aan de ,grieks*e ov]lev]+4 ,da>voor zull5 we ,vondels k>akt]teek5+ v]gelijk5 met die uit d5 ,ilias4 ,de voor/ell+ die ,vondel 9 d5 ,palam$es geeft van ,ulysses1 is geheel afwijk5d van die welke we 9 d5 ,ilias v9d53 bij ,vondel is hij niets dan e5 li/ige s*urk1 9 d5 ,ilias da>5teg5 e5 groot en dapp] krijg%eld1 wel de 9 v9d+5 rijke ,odusseus1 ma> tev5s de godlijke krijg%eld1 de god5geliefde4 ,e5 enkele aanhal+ moge dit bewijz54 ,ma> ?ans /ond er v]lat5 de lans5zwaai] ,odusseus2 ,ge5 d] ,argeirs bleef1 da> all5 de vlu*t op het lijf viel4 ,wrevelig zeide hij nu tot het mo$ige h>t bij zi* zelv53 --,wee1 wat moet mij ges*i$58 ,e5 s*&elijke daad als ik wegvlood ,bang voor die m5igte volks2 ma> erg] indi5 ik g$ood ^w ,gans* alle51 want ,zeus de$ d' &]e ,danars vlu*t54 ,do* wa>om ov]legt mijn gemo$ to* zulke g$a*t58 ,imm]s ik weet dat de laff5 zi* wel onttrekk5 aan 't slagveld1 ,ma> die de edel/5 zijn 9 d5 /rijd1 hunne dure v]pli*t+ ,eis*t dat zij /&va/ blijv51 getr(f5 ( &]5 treff5d4 #e ,en hi]op volgt hoe de dapp]e held zi* v]d$igt teg5 de ,trojan5 en h5 ne]velt als e5 wild zwijn de ja*?ond54 ,vondel kon ,ulyssus ev5wel niet voor/ell5 als e5 dapp] en edel krijgsman2 wa>om natuurlijk niet8 ,9 de teek5+ van ,diom$es m]k5 we 't zelfde op3 van hem zegt de di*t] niets go$s en to* behoort ook deze held tot de dapp]/e ,griek54 ,hij /aat ond] bizond]e bes*]m+ van de god9 ,pallas ,a!ne en de vijfde zang van d5 ,ilias #f is zelfs geheel aan zijn held5dad5 gewijd4 ,hij v]drijft de dapp]/e ,trojan5 o4 a4 ,a9eas en ,hector en wondt de god9 ,afrodite1 die d5 e]/e tra*t te bes*]m54 ,t5 slotte br5gt hij zelfs met behulp van ,a!ne d5 krijgsgod ,ares e5 g$u*te wond toe4 ,9 zijn gesprek met ,ulysses 7vs4 #dee-eij7 wordt ,diom$es door ,vondel zelfs voorge/eld als e5 lafh>tig m5s*4 ,lat] wordt ev5wel van hem gezegd3 ,ik b5 e5 man 9 't veld1 om op e5 mo$igh pa]d1 ,dat s*uymbeckt1 bries*t1 en krabt1 en /( w]pt met sijn voet51 ,mijn' vij& voor de vuy/1 met swa]d en spe]1 t' ontmoet54 ,hi]9 v9d5 we al?ans d5 e*t5 ,diom$es t]ug4 ,agamemnon1 de aanvo]d] d] ,griek51 is ook 9 d5 ,ilias e5 he]s*zu*tig vor/1 die soms wel dapp] /rijdt1 ma> to* op &]e oog5blikk5 heel wat van zijn krijgsgezell5 moet hoor54 ,zoo voegt ,diom$es hem toe3 -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- ,zeus ,gunde u wel door uw scept] v]e]d voor all5 te wez51 ,ma> mo$ gaf hij u niet1 de v]mog5d/e to* van de kra*t51 #g t]wijl hij ook 9 &]e g$eelt5 als e5 hoogmo$ig vor/ wordt ges*ild]d4 ,9 dat laat/e opzi*t komt de ,agamemnon van ,vondel ov]e5 met di5 uit d5 ,ilias4 ,ne/or is 9 ,vondels drama de wijze raadgev]1 de v]/&ig/e d] ,griek5 en ev5zoo /elt hem ,hom]us voor4 ,e5 enkele aanhal+ bewij/ dat duidelijk4 ,nadat zij spijz5 en drank5 na> bege]te des h>t5 g5ot51 ,gaf hun de grijsa>d 't e]/ 9 b]aad zijn v]/&ig5 voorslag1 ,ne/or1 die bleek ook vroeg] d5 zek]/5 raad te v]s*aff54 #h ,cal*as is de wi*ela>1 de prie/] 9 't leg] d] ,griek54 ,hij is vooral b]oemd door zijne voorspell+54 ,dat hij 9 d5 ,ilias vol/rekt niet als e5 sle*t m5s* wordt voorge/eld1 blijkt uit de volg5de aanhal+4 -- -- -- -- -- -- -- --2 to5 rees uit hun midd5 ,kal*as1 ,!/ors zoon1 de voornaam/e d] vogel5wi*ela>s1 ,hij die na> ,ilios me aan de vloot d] ,a*airs tot leidsman ,zi5] van alles wat is1 zijn zal en te vor5 gewee/ is1 ,0 met zijn s*\w5d5 gee/1 als ,apolloon ,foibos het +af4 ,deze nu sprak welme55d hun toe4 -- -- -- -- -- -- #i ,9 d5 ,palam$es is hij geheel &]s geteek5d3 da> is hij de sle*te prie/]1 die het gelo( misbruikt en zijn ma*t aanw5dt om zijn wraakzu*t te bevr$ig54 ,eurypilus speelt 9 d5 ,ilias e5 ze] ond]ges*ikte rol2 hij is e5 ,griek1 die door ,p>is met di5s pijl5 gewond wordt4 ,ze] go$ 9 d5 toon is geblev5 ,!rsites1 die zo[el 9 d5 ,palam$es als 9 d5 ,ilias voorge/eld wordt als e5 onbes*aamde s*reeuw]4 ,we hal5 de volg5de v]z5 aan1 die hem duidelijk type]54 ,er wordt 9 't leg] d] ,griek5 e5e v]gad]+ geh\d51 die geleid wordt door d5 aanvo]d] ,agamemnon4 ,nu zat elk da> n$] en hield zi* b$a>d op de zetels4 ,ma> alle5 nog s*reeuwde de e9dlooze zwets] ,!rsites1 ,hij /e$s va>dig van gee/ met e5 vlo$ onpass5de woord51 ,dwaaslijk1 om teg5 de orde1 de vor/5 te t]g5 met s*imptaal1 ,wa> het hem s*e51 dat er iets d5 ,argeirs bela*elijk w>e4 ,als m5 hi]mee v]gelijkt ,!rsites' optr$5 teg5ov] ,ne/or 9 't vi]de b$rijf van d5 ,palam$es1 blijkt dat ,vondel het k>akt] van d5 s*reeuw] go$ heeft we]gegev54 ,,gysbreght ,,van ,,aem/el4 ,ont/aan4 ,de ,gysbreght w]d door ,vondel ges*rev5 als op5+s/uk voor d5 nieuw5 s*\wburg1 die 9 #afcg 't vroeg]e h\t5 geb\w v]v+1 't ,is dus e5 geleg5heids/uk1 zooals re$s dadelijk blijkt uit 't ,voorspel 7regel #a-e73 ,de trotse ,s*\wburgh heft zijn spitse kap ,nu op1 en gaet de />r5 nad]51 ,en wellekoomt met d>tel h&geklap ,al 't ,ra$huis1 en ons wijze ,vad]51 ,het heiligh ,ra$huis wijd d5 ,s*\wburgh 94 ,ook 9 't /uk zelf v9d5 we e5 duidelijke aanwijz+1 namelijk 9 ,rafaels voorspell+1 wa>9 ,gysbreght gezegd wordt1 dat e5s ,am/]dam e5 nieuw5 s*\wburg zal b\w5 en zijn dad5 da> aan de ov]heid d] /ad zull5 tegemoet gevo]d word5 7regel #ahdg-ahej74 ,optr$5 d] pr$ikant54 ,de opvo]+ w]d va/ge/eld op d5 twe$5 ,k]/dag #afcg1 ma> de ,k]k]aad v]zette zi* heftig1 omdat het /uk te ,rooms* 04 ,tot e5 v]bod kwam het niet1 alle5 e5ig uit/el kon v]kreg5 word53 d5 #c;d5 ,janu>i #afch w]d de ,gysbre*t voor 't e]/ gespeeld4 ,vondel droeg zijn treurspel op aan zijn v]e]d5 vri5d ,hugo de ,groot1 en 9 deze opdra*t v]meldt de s*rijv] welke twee ov]weg+5 hem vooral geleid hebb5 bij 't opb\w5 van zijn w]k4 ,/( uit de ges*i$5is van ,am/]dam4 #a4 ,jui/ omdat het w]k di5de t] inwijd+ van e5 e*t ,am/]dams* geb\w1 nam hij zijn /( uit de ges*i$5is van ,am/]dam1 imm]s re$s d'ael\de di*t]s pooghd5 de g$i*t5 d5 volcke smaeckelijck te mak5 met zaeck5 te v]v]s*51 die hunne vor/5 en voor\d]5 betr(f54 ,v]gelijk+ met de val van ,troje4 #b4 ,vondel v]gelijkt telk5s d5 ond]gang van ,am/]dam met di5 van ,troje4 ,hij 0 nl4 bezig met de v]tal+ van d5 ,a5eis van ,v]gilius1 wa>9 de val van ,troje en de omzw]v+5 van ,a5eas v]haald word54 ,nu _h hem 9 dit epos bizond] getr(f5 de bes*rijv+ van 't br&5de ,ilium1 z wil hij tra*t5 d5 br& van ,am/]dam te bes*rijv54 ,m5 v]gelijke we] de opdra*t1 b4v43 ,b5eff5s dit insi*t prickelde ons hi] toe de g5eg5heid1 om e5s 70 het mogelijck7 d5 s*oon5 br& van ,troje t' ,am/]dam1 9 het gezi*t zijn] +ezet551 te /i*t51 en zie v]d] het ,voorspel1 v]s #af en #ag4 't ,ael\de ,troje ^w h]bor51 ,en gaet te gronde 9 't gloei5de ,am/]dam4 ,9 ditzelfde voorspel w]kt ,vondel de v]gelijk+ nog veel v]d] uit1 i$] d] p]son5 uit d5 ,gysbreght s*ijnt volg5s deze v]z5 e5 teg5hang] te v9d5 9 ,v]gilius' epos4 ,gysbreght komt ov]e5 met ,a5eas1 ,badelo* met ,creze1 de vr\w van ,a5eas1 ,gozewijn met d5 e]wa>dig5 kon+ ,priamus1 ,vosme] de ,spie is gekom5 na> 't model van ,s9on1 d5 ,grieks*5 v]spi$]1 die 't pa>d b9n5 ,troje wi/ te br5g54 ,bij 't s*rijv5 da*t ,vondel voortdur5d aan zijn ,latijns* voorbeeld1 sommige g$eelt5 uit d5 ,gysbreght /emm5 bijna lett]lijk met z9n5 uit d5 ,a5eis ov]e54 ,bov5di5 word5 vele dad5 van d5 ho(dp]soon e]/ duidelijk als m5 weet dat hij gevormd is na> 't model van d5 ,trojaans*5 held en dus ook ongeve] dezelfde h&el+5 als deze moet v]ri*t54 ,zoo is 't opvall5d dat ,gysbreght telk5s tor5s beklimt2 wel is dit soms noodig om e5 ov]zi*t van d5 /& van zak5 te krijg51 ma> e5 &]5 ke] is 't e5 navolg5 van ,a5eas1 die e]/ het dak van zijn eig5 huis en lat] dat van 't paleis van kon+ ,priamus be/ijgt4 ,9 dit opzi*t heeft het ,latijns*e epos e5 sle*t5 invlo$ op ,vondels drama gehad4 ,invlo$ op d5 b\w van het drama4 ,ma> ook 9 e5 &] opzi*t4 ,we zag51 dat ,vondel 9 't bizond] e5 groot5 br& wilde bes*rijv51 ma> hij di*tte e5 drama en ge5 epos6 ,wat 9 e5 epos heel natuurlijk is1 n4l4 e5 bes*rijv+ van iets wat m5 gezi5 heeft1 is 9 e5 drama veel m9d] op zijn plaats1 omdat m5 da>9 alles zooveel mogelijk op 't tooneel moet zi5 gebeur54 ,de drie omvangrijke v]hal5 van ,ar5d1 ,gysbreght en d5 ,bode kom5 9 't /uk voor1 omdat ,vondel di5 groot5 br& wilde bes*rijv54 ,dat v]tell5 en kalm toelui/]5 maakt 9 e5 tooneel/uk e5 zond]l+5 indruk4 ,gysbreght _h wel iets nuttig]s te do51 dan kalm zitt5 lui/]56 ,hi/oris*e wa>de4 ,hi/oris*e wa>de van d5 ,gysbreght4 ,het mee/ eig5a>dige is wel1 dat ,vondel niet het ,am/]dam van #acjd1 ma> dat van #cjj ja> lat] bes*rijft1 het ma*tige ,am/]dam uit de #ag;de eeuw4 ,en _h hij hi]voor zijn go$e r$554 ,9 #acjd 0 het imm]s niets dan e5 viss*]sdorp1 en de v]ov]+ van zoo'n onbeteek55d plaatsje 0 ge5 /( voor zijn groots* treurspel4 ,da>om bes*reef hij ,am/]dam1 zooals hij dat k5de3 de groote /ad v]ma]t 9 oorelog54 ,9 de opdra*t zegt ,vondel dan ook3 ,wy b\wd5 dit treurspel op de g$a*t5is ons by de s*rijv]s en de faem da] van nagelaet52 en /(fe]d5 en bekle$d5 de zaeck na de wett51 regel5 en vrijheid d] pozije1 hij b]eidt ons er dus op voor1 dat we ge5 zuiv]e hi/orie zull5 hoor54 't ,gevolg van deze voor/ell+ is natuurlijk1 dat er 9 't /uk tal van ana*ronism5 voorkom54 ,zoo w>5 het /adhuis1 de k]k en de beurs1 die 9 't treurspel e5 groote rol spel51 9 #acjd natuurlijk niet aanwezig4 ,k>akt] van ,gysbreght4 #a4 ,gysbreght4 ,hij wordt voorge/eld als geheel ons*uldig1 en dat ,vondel hi]op d5 nadruk gelegd wil zi51 blijkt uit het feit dat hij ,aem/el zi* 9 e5 monoloog van ruim #aej v]z5 laat v]d$ig54 ,v]d] moet ,gysbreght e5 held zijn4 ,hij zelf getuigt van zijn h\d+ g$ur5de het beleg3 ,en heb 9 't zwa] belegh de /orm5 uitge/a51 ,en dagh en na*t voor a5 gewor/eld op de wall53 't ,v]moeide volck ge/]ckt1 en ru/ig uit gevall54 en ook 9 d5 s*rikkelijk5 na*t als ,am/]dam ov]rompeld wordt1 /rijdt hij dapp]3 ,hij zellef 0 de voor/e1 om elleck mo$ te gev54 ,zijn h\d+ 9 't laat/e b$rijf1 zijn antwoord aan ,voorne1 die de bur*t komt opeis*51 zijn besluit om zi* tot het uit]/e te v]d$ig51 dat alles zijn bewijz5 van ,gysbreghts mo$4 ,en to* als m5 't heele /uk gezi5 ( gelez5 heeft1 zal niem& d5 indruk gekreg5 hebb5 dat ,aem/el e5 groot en dapp] krijgsman is4 ,dat komt door de rol die ,vondel hem spel5 laat3 ,gysbreght moet als ,a5eas op tor5s klimm5 om te kunn5 v]tell5 wat hij gezi5 heeft2 hij v]telt aan ,badelo* zijn w$]v>51 t]wijl da> buit5 de vij&5 wo$5 9 zijn /ad2 hij zit kalm te lui/]5 na> d5 ,bode1 9 plaats van na> buit5 te snell5 en te /rijd5 teg5 de aanvall]s4 ,hij praat te veel en doet te we9ig4 ,dat komt go$ uit als we hem v]gelijk5 met zijn bro] ,ar5d4 ,dt is e5 nobele figuur1 we zi5 dat hij iets doet en dat pakt me] dan lange r$evo]+54 ,al dadelijk tre$t hij op als man van de daad3 hij is 't1 die d5 vij& a*t]volgd heeft en aan 't ho(d van zijn soldat5 op 't tooneel komt1 hij ook is de leid] van d5 uitval 9 't laat/e b$rijf en /]ft /rijd5de voor zijn go$ re*t4 ,jamm] dat ook deze krijgsman als de /rijd op 't hevig/e is door ,vondel g$wong5 wordt tot w]keloo%eid1 en aan zijn s*oonzu/] moet v]hal5 welke v]woe/+5 de vij&5 9 ,am/]dam hebb5 aang]i*t4 ,badelo*4 ,badelo* is het geheele /uk door de liefhebb5de e*tg5oote1 wat vooral aan d5 dag komt 9 het laat/e b$rijf2 ma> ook vroeg] blijkt telk5s de liefde voor ha> man4 ,de rei d] burghzat5 is dan ook aan har gewijd6 ,9 het d]de en vi]de b$rijf speelt ,badelo* e5 vrij ond]ges*ikte rol1 hoewel ze voortdur5d op 't tooneel is3 ze is niets dan toehoor/]1 ma> 9 't laat/e b$rijf is zij de ho(dp]soon1 da> ont/aat het conflikt tuss*5 ha> liefde voor ,gysbreght en 't besluit van dez5 om zi* tot het uit]/e te v]d$ig54 ,vosme] de ,spie4 ,vosme] de ,spie is uit/ek5d geslaagd2 vooral is mooi de wijze wa>op hij ,gysbreght om d5 tu9 weet te leid54 ,e]/ wordt de spion op nors*5 toon toegesprok53 ,wie zijtghe8 wa] van da58 ,wat zijtghe voor e5 ga/8 ( 9 wat l& gebor58 ma> langzam]h& wordt de bur*!] door 't v]haal van d5 geslep5 ,vosme] iets vri5delijk] ge/emd4 ,e]/ ligt de ,spie gekneveld voor ,gysbreghts voet51 ma> na e5ig5 tijd kl9kt het re$s1 nog wel gebi$5d1 ma> tev5s met belang/ell+3 ,/a op1 en heel my niets van allas wat ghy weet4 en iets lat]1 als de m$$eel+5 belangrijk s*ijn5 te word53 ,ontb9d d5 kne*t1 zoo magh hy onv]h9d]d spreek54 ,t5 slotte1 als ,gysbreght door d5 slimm]d geheel 9 de val gelokt is3 ,ga he51 ick s*5k u 't lijf4 ,de geslep5heid van ,vosme] blijkt v]d] vooral uit de wijze wa>op hij het ,zeepa>d veilig weet b9n5 te loods54 ,eig5a>dig is1 dat het v]haal voor e5 go$ deel ontle5d is aan het turfs*ip van ,br$a4 7,m5 v]gelijke v]s #fbj-fei74 ,egmond en ,di$]ik4 ,willem van ,egmond en ,di$]ik van ,ha]lem1 de beide veldhe]5 d] beleg]a>s1 v]s*ill5 heel wat 9 k>akt]4 ,egmond is me] e5 nobele krijgsman1 t]wijl ,di$]ik veel driftig] en ruw] is4 ,dit blijkt vooral uit hunne geheel v]s*ill5de h\d+ bij 't ,k>?uiz] kloo/]3 ,egmond wil dit zooveel mogelijk v]s*oon5 en heeft e]bi$ voor d5 gee/elijk5 /&1 t]wijl ,di$]ik zi* niet van paep5 laet r+eloor5 en het kloo/] desnoods 9 br& wil /ek5 om zi* bij de kol5 te w>m54 ,egmond k5t zijn krijgsmakk]1 van da> zijn wa>s*uw+ ,v]/eur de bro$]s niet1 ma> h\ u wat 9 toom1 ,no* roept niet luid1 m5 moght uw /em te v]re hoor54 ,m5 leze het geheele gesprek van ,di$]ik met d5 porti] en met ,willebrord e5s na1 jui/ da>9 tre$t ,di$]iks driftige krijgsmansa>d duidelijk aan 't li*t4 ,gozewijn4 ,gozewijn is de e]wa>dige1 grijze prie/]1 die b]eid is te /]v5 en die blij is1 dat ,god hem e9delijk 9 all] ziel5 troon zal hal54 ,de l(zang van d5 oud5 ,simeon geeft geheel zijn g$a*t5 we]4 ,s$]t m5 hem als biss*op van ,utre*t afzette1 0 hij dit la/igh lev5 moe 7v]s #ajff-ajfi74 ,jui/ da>om kan hij niet meegaan met ,gysbreght1 die hem nog tra*t te v]loss54 ,gozewijn wil /]v54 ,kl>is4 ,kl>is van ,velz5 is geheel e5 van g$a*te met ,gozewijn3 hij is ha> maegs*ap na vlees* en gee/ te saem54 ,dat blijkt ook als de biss*op aangevall5 wordt en zij hem met ha> eig5 li*aam tra*t te bes*]m54 ,willebrord4 ,willebrord1 de abt van 't ,k>?uiz] kloo/]1 is e5 vrij onbeteek55d p]soon1 zooals vooral blijkt uit het feit dat hij de kom$ie door ,egmond en enkele &]5 gespeeld1 geheel voor go$e munt heeft opg5om54 ,v]d] heeft hij e5 vrij hoog5 dunk van zi* zelf en me5t dat hij het is1 die feitelijk ,am/]dam g]$ heeft4 ,ge5 oog5blik komt de g$a*te bij hem op dat m5 hem g$u*t bij d5 neus heeft gehad4 ,teg5ov] ,di$]ik tre$t hij e]/ =s* op ma> e9digt to* met toe te gev54 ,de ontknoop+4 ,de ontknoop+ en 't v]s*ijn5 van ,rafal4 ,e5 e]/e eis* voor i$] tooneel/uk is1 dat het volg5de logis* uit het voorafga&e voortvloeit2 m5 moet d5 indruk krijg51 dat het slot zo moet zijn en niet &]s4 ,laat de auteur e*t] e5 bov5natuurlijk wez5 +rijp5 9 de h&el+1 zoodat alles plotsel+ heel &]s wordt dan m5 moet v]wa*t51 dan spreekt m5 van e5 deus ex ma*9a4 ,lett]lijk is dit e5 ,god uit de ma*9e1 m4a4w4 e5 godheid1 die m5 door middel van e5 ma*9]ie op 't tooneel laat ne]dal51 om zoodo5de het /uk tot e5 gew5s*t e9de te br5g54 ,teg5woordig v]/aat m5 er ond] elk middel dat buit5 d5 logis*5 sam5hang van 't /uk valt1 b4v4 e5 arm5 man plotsel+ e5 onv]wa*te erf5is te beurt laat vall51 zoodat hij jui/ da>door zijn doel kan b]eik54 't ,is duidelijk1 dat d]gelijke trucjes af te keur5 zijn en ook1 dat ze vaak e5 uit+ zijn van onma*t bij d5 auteur4 ,vondel liet ,rafal vooral om twee r$55 v]s*ijn53 ,rafal4 #ao ,hij wi/ dat ,gysbreght niet 0 g$ood bij de v]woe/+ van zijn /ad en to* kon hij iem& die als held wordt voorge/eld1 d5 /rijd niet dan 9 't uit]/e geval lat5 opgev54 ,gysbreghts h\d+ is dan ook volkom5 consequ5t3 de /d is v]lor51 ma> niet de bur*t4 ,da>om moet5 all5 die niet we]ba> zijn1 word5 weggezond5 om de /rijd]s niet noodeloos te h9d]51 t]wijl de bur*!] zelf met zijn mans*app5 moet blijv5 om zi* te v]d$ig51 da> er welli*t nog ontzet mogelijk is4 ,is er ge5 &]e uitkom/ mogelijk1 dan re/ t5 slotte nog e5 e]volle krijgsmansdood1 e5 /]v5 met voll5 roem 9 't h>r5as1 zooals met ,ar5d ges*i$de4 ,dit moet dan ook i$]e5 van e5 man als ,gysbreght v]wa*t54 ,ma> nu v]s*ijnt ,rafal en beveelt hem zijn wettigh erf te v]lat54 ,hi]mee is het hi/oris*e g$eelte g]$3 ,gysbreght blijft lev5 na d5 val van ,am/]dam en tev5s kon hij niet bes*uldigd word5 uit lafheid de /ad v]lat5 te hebb53 voor d5 goddelijk5 wil te buig5 is ge5 s*&e6 #bo4 ,rafal heeft nog e5 &]e taak te v]ri*t54 't ,0 niet aang5aam voor de ,am/]damm]s d5 ond]gang van hunne /ad te aans*\w51 da>om v]za*tte ,vondel dit1 door ,rafal d5 slui] die de toekom/ voor ,gysbreght en de zijn5 v]borg1 ev5 te lat5 opli*t51 zoodat aan 't slot gewez5 kon word5 op de v]baz5de vlu*t die het oude ,am/elr$am e5s z\ nem5 7v]s #ahbi-ahej74 ,dat ,vondel w]kelijk deze b$oel+ _h1 blijkt uit de opdra*t1 wa>9 gezegd wordt3 ,( e5ige ,am/]damm]s moght5 walg5 van d5 zwa]5 val hunn] mur51 en 't v]/rooi5 d] voor\d]5 te hoor52 zoo wordt die bitt]e nasmaek v]zoet1 door ,rafals voorspell+ van de he]lijcke v]rijs5isse d] v]delgde ve/5 en v]/roiel+54 ,ook het h>de lot van ,gysbreght wordt door de s*ild]+ van d5 b]g van geluk1 die zijne nazat5 e5s zull5 opklimm5 7vgl4 v]s #ahee-ahfd71 e5igsz9s v]za*t4 ,,lucif]4 ,de pr$ikant5 teg5 ,lucif]4 ,ev5als bij d5 ,gysbreght tra*tt5 de pr$ikant5 ook bij ,vondels ,lucif] de opvo]+ te belett54 ,to5 het /uk 9 #afed gespeeld w]d1 wekte dit 9 d5 ,k]k]aad zooveel v]ontwa>dig+1 dat e5 deputatie na> 't geme5tebe/uur gezond5 w]d om v]d]e opvo]+5 te v]h9d]51 wat gelukte4 ,ev5e5s w]d lat] het drukk5 en v]koop5 teg5gegaan4 ,het voornaam/e argum5t d] pr$ikant5 bij ,burgemee/]5 01 dat de ,hooghe ,mat]y1 de godheid zelve1 op 't tooneel gebra*t w]d4 ,vondels v]d$ig+4 ,teg5 deze be/rijd+ van zijn w]k komt ,vondel op 9 't ,b]e*t a5 alle ,kun/g5oot5 en ,begun/ig]s d] ,tooneelspel51 dat d5 ,lucif] vooraf gaat4 ,hij w5s*t te sprek5 tot ons*ult van tooneel en tooneeldi*t]51 die ,bybel/( voor/ell51 na]di5ze by wyl5 opspraeck ond]worp5 zyn1 t]wijl hij iets lat] gewaagt van twee tooneelspel]s1 die ond] het spel51 d5 ,*ri/5s*5 ,godtsdi5/ will5de bes*imp51 ov]tuight wi]d5 van de wa]heit1 diese gele]t hadd5 uit hun deftige speelroll51 doorga5ds bet] ge/(fe]t met pit van wy%eit dan laffe r$551 ur5 lang 9 d5 w9t ge/roit1 en e] v]drietigh dan le]zaem4 ,wie d5kt bij 't laat/e g$eelte niet aan e5 uitval teg5 de pr$ikant58 ,vondel wij/ 9 het ,b]e*t vooral op de drie volg5de punt53 #a4 ,de /( is door hem niet v]zonn51 ma> getrokk5 uit de ges*rift5 van ,pr(et5 ( ,heilig51 wa>om de s*rijv] dan ook g]e*tigd is te zegg53 ,wy /uit5 dan met deze g\de spreuck51 en inzond]heid met ,judas ,?addeus1 le]l+ en afgezant des hemels*5 ,le]a]s1 en ,kon+ all] ,kon+51 gelyck op e5 diamant5 s*ilt1 alle de pyl5 d] ongeloovig51 die de zek]heit van d] ,gee/5 afval z\d5 durv5 9 twyfel trekk54 #b4 ,heilige /( mag door d5 di*t] niet willekeurig v]&]d word53 we ontk5n5 ge5sz9s dat heilige /( d5 tooneeldi*t] nauw] v]b9t en intoomt dan we]elts*e hi/ori51 ( ,heid5s*e v]zi]sels 7 v]di*tsels74 ,de enkele v]&]+51 die ,vondel aangebra*t heeft1 /eun5 dan ook het gezag van sommige 7niet alle67 godgele]d54 #c4 ,bijbel/( mag op het tooneel gebra*t word52 indi5 het op de go$e mani] g$aan wordt1 geeft het ge5 aan/oot en vooral deze /( /rekt tot le]+3 ,s*oli]51 en opluick5de jongkheit wordt door spel51 9 tal51 welsprek5!it1 wy%eit1 tu*t1 en go$e z$5 en mani]51 geoef5t1 en dit zet 9 de te]e gemo$5 en z9n51 e5 ploy van voeghlyckheit en ges*ik!it1 die hun1 tot 9 d5 oud]dom toe1 byblyv5 en a5hang53 ja het gebeurt by wyl5 dat ov]vlieg5de v]nuft51 by ge5e geme9e middel5 te buig51 no* te v]zett51 door spitsvondigh$5 en hooghdrav5d5 tooneel/ijl g]aekt1 en buit5 eig5 v]mo$51 getrock5 word54 ,b\w van het /uk4 ,?ans will5 we het w]k zelf besprek5 en da>bij 9 't bizond] nagaan1 hoe 't volg5de telk5s voortvloeit uit het voorafga&e1 om zoodo5de aan te toon51 dat de compositie van d5 ,lucif] 9 wa>heid mee/]lijk is4 ,oorzaak van de ontevr$5heid4 ,de di*t] s*ild]t ons e]/ de jalo]s*heid van de engel53 de m5s*1 die lat] ges*ap5 is dan zij1 wordt ?ans 9 vele opzi*t5 bov5 h5 bevoorre*t4 ,om dit go$ te do5 uitkom51 moet de s*ild]+ die ,apollion van de e]/e m5s*5 geeft1 buit5gewoon s*oon zijn en niem& zal zek] kunn5 ontk5n5 dat ,vondel hi]9 volkom5 geslaagd is--jui/ deze v]z5 behoor5 tot de be/e uit het geheele treurspel4 ,9 't bizond] moet nog op het volg5de gelet word53 #a4 ,apollion br5gt vru*t5 mee1 die door ,belzebub v]re ge/eld word5 bov5 't hemels* mann1--dat moet al jalo]s*heid opwekk54 #b4 ,het ,p>adijs is 9 vele opzi*t5 s*oon] dan 't v]blijf d] engel51 de edelge/e5t5 die m5 er v9dt1 doov5 d5 glans d] hemels*e />r54 #c4 ,de lu*t 9 het ,p>adijs is zoet] dan de adem d] engel54 ,dat de jalo]s*heid w]kelijk re$s b9n5sluipt 9 't gemo$ d] engel51 blijkt uit e5 gezegde van ,apollion3 #hb4 ,wie z\ ons ,engelsdom voor 't m5s*dom will5 w5s*58 #d4 ,de bes*rijv+ van 't e]/e m5s*5pa>1 wa>door de jalo]s*heid d] engel5 nog groot] wordt2 de m5s*5 imm]s1 en vooral ,eva1 zijn s*oon] dan e5 d] hemels*e gee/53 ,bejeg5t ,engel51 hoe s*oonze uw oogh behaeghd52 ,het zyn wans*ap5hen bij 't morg5li*t d] maeghd54 ,apollion kon sle*ts noode s*eid5 van 't s*oone dat hij 9 't ,p>adijs _h aans*\wd4 #e4 ,en troo/ blijft de engel5 nog ov]3 zij zijn on/]felijk1 t]wijl de m5s* dit voorre*t niet heeft gekreg54 ,ma> ook deze laat/e illusie wordt door ,apollion wegg5om52 9 ,ed5 groeit de wond]b>e lev5sboom3 #aha4 4444444444 zijn a]t is onb$]flyck4 ,hi]door g5iet de m5s* het eeuwigh en on/]flyck1 ,en wort d5 ,engel51 zijn' bro$]51 gelyck1 ,ja ov]treftze 9 't e9dt4 ,door deze analyse blijkt duidelijk1 hoe treff5d ,vondel de oorzak5 van de /e$s aangroei5de jaloezie d] engel5 heeft geteek5d2 hunne /emm+ wordt uit/ek5d we]gegev5 door de woord5 van ,belzebub3 #ahi4 ,de m5s* is ma*tig dus ons ov] 't ho(d te wass54 ,gods besluit4 ,ma> de erg]nis en droefheid d] gekr5kte engel5 wordt nog groot]3 ,gods geheim5i/olk1 de a>ts5gel ,gabril1 v]s*ijnt en v]kondigt ,gods besluit54 #a4 ,de m5s* zal /e$s hoog] /ijg53 #bah4 ,godt sloot van eeuwigheit het ,m5s*dom te v]heff5 ,oock bov5 't ,engelsdom4 #b4 ,uit d5 m5s* zal voortkom53 het ,eeuwigh ,woort1 bekleet met be5 en ar54 ,hij zal plaats nem5 op d5 troon en ov] hemel en a>de gebi$54 #c4 ,de engel5 zull5 dus t5 slotte iem& die mns* gewee/ is1 moet5 aanbidd54 #d4 ,re$s dadelijk word5 de engel5 9 di5/ ge/eld van d5 m5s*1 hij is dus als 't w>e re$s nu hun gebi$]4 ,m5 v]gelijke de regels #bfa-bhj4 ,het is te begrijp5 hoe v]n$]d vele engel5 zi* moet5 gevoel5--er wordt wel is wa> nog niet aan e5 op/& g$a*t1 ma> to* is de bodem re$s bew]kt4 ,e5 enkel doorta/5d p]soon kan 9 deze om/&igh$5 veel uitw]k54 't ,is dus ze] jui/ gezi5 van ,vondel1 dat hij ?ans ,lucif] laat optr$54 ,/emm+ van ,lucif]4 ,de a>ts5gel is natuurlijk met d5 geheel5 toe/& op de hoogte2 zijn ziel/oe/& moet ons dus do5 d5k5 aan de kla*t5 9 't e]/e b$rijf geuit4 ,dit is dan ook w]kelijk het geval1 zooals uit het volg5de zal blijk54 ,hij v]ke]t 9 e5 ze] bitt]e /emm+3 ,lucif]1 de ma*tige a>ts5gel1 ,gods /$eh\d]1 de ,morg5/>1 wa] voor d',a]ts5gel5 nijg51 moet nu duick5 voor e5 nieuwe /]3 zijn ma*t v]dwijnt1 e5 nieuwe kla]heit komt 9 't li*t d] ,god!it /yg54 ,aan e5 op/& d5kt de a>ts5gel ev5wel nog niet1 zooals blijkt uit de woord53 #cgd4 -- -- -- -- -- ,hi] gelt ge5 teg5spraeck3 ghy hoort ,wat ,gabril bazu9t voor 's hemels g\de poort4 ,invlo$ van ,belzebub4 ,?ans komt e*t] ,belzebub en dit is deg5e1 die ,lucif] door li/ige middel51 vooral door te specule]5 op de zwakh$5 van zijn k>akt]1 tot d5 op/& dw+t4 ,belzebub h&elt op de volg5de wijze3 #a4 ,hij wij/ er op1 dat de m5s* van ze] lage1 g]+e afkom/ is1 dus feitelijk v] b5$5 de engel5 behoort te /aan4 ,de ,m5s* is #chi4 ,e5 a]dtworm1 uit e5 klomp van a]de en klay gekrop54 #b4 ,to* word5 de engel5 di5/ba> gemaakt t5 behoeve van d5 m5s*3 #dja4 ,wy zyn t] di5/ba]heit1 de m5s*5 tot rege]5 ,gebor54 #c4 ,de laat/e troef3 ,zelfs ,lucif]1 die vroeg] he]s*] 01 moet het ,m5s*dom met nergeslag5e oog5 aanbidd52 hij moet zijn morg5/ral5 aflegg5 en het nieuwe li*t met e]bi$ groet54 ,hoe go$ k5de ,belzebub zijn mee/] ,lucif]6 ,nijd en hoogmo$ w>5 de mee/ k5m]k5de eig5s*app5 van d5 a>ts5gel3 zijn nijd 7afgun/7 is ons re$s geblek5 uit zijn alle5spraak 9 't beg9 van 't twe$e b$rijf1 zijn hoogmo$ komt ?ans aan d5 dag4 ,lang heeft hij zi* +eh\d51 met v]bet5 wo$e heeft hij de woord5 van ,belzebub aangehoord1 ma> als deze gewaagt van het feit1 dat ,lucif] zijn plaats moet af/aan aan e5 &]1 dan kan de a>ts5gel zi* niet lang] inh\d5 en b>/ hij los3 #daj4 ,dat zal ik ke]51 is het &]s 9 myn maght4 ,hi] ontmoet5 we het e]/e symptoom van e5 gee/ tot v]zet1 het e]/e teek5 van e5 mogelijk5 op/&4 ,en m]k nu op1 hoe h&ig ,belzebub van dez5 uitroep gebruik maakt3 da>toe wilde hij ,lucif] br5g52 zijn taak is ?ans d5 a>ts5gel 9 zijn v]zet te /ijv5 en dit doet hij door nogmaals op di5s hoogmo$ en e]zu*t te w]k54 ,hij beg9t zijn mee/] te vlei53 ,nu h]k5 ik ,lucif]1 d5 ma*tig5 vor/1 d5 e]/e en all]naa/e aan ,god1 d5 engel 9 wi5 wij all5 ,god aanbidd5--en z\ zoo iem& lafh>tig zwi*t5 voor e5 &]8 ,en nog wel voor e5 jong] zoon8 ,z\ hij dus toe/aan1 dat het erfre*t w]d ges*ond58 ,lucif] w9dt zi* al me] en me] op1 zoodat hij t5 slotte uitb>/3 #dcc4 ,en liev] d' e]/e ,vor/ 9 e5igh lag] h(1 ,dan 9 't gezalight li*t de twe$e1 ( no* e5 m9d]4 ,dan is hij re$s geheel de trots*e ,ces>1 die de he]s*appij w5s*t alle51 omdat hij wil he]s*54 ,gesprek met ,gabril4 ,?ans komt ,gabril en wordt dus de e]/e pog+ g$aan om ,lucif] op het go$e spoor te br5g52 ma>1 zooals te v]wa*t5 01 gelukt het niet--de /$eh\d] wordt jui/ al me] en me] tot d5 op/& g$rev54 ,hij moet teg5 ,gabril argum5t5 gebruik51 zijn gevoel5s moet hij ond] woord5 br5g51 hij moet ze v]d$ig5 teg5 e5 &] en jui/ dit v]oorzaakt dat zijn ov]tuig+ /e$s he*t] wordt4 ,duidelijk komt hi] uit dat ,lucif] geheel ond] invlo$ van ,belzebub /aat1 want hij gebruikt telk5s dezelfde argum5t5 als deze1 soms lett]lijk dezelfde woord54 ,door zijn gesprek met ,gabril wordt ,lucif] nog me] v]bitt]d3 teg5 al 't ge5 hij zegt1 vo]t ,gods geheim5i/olck niets &]s aan dan dit3 ,god heeft het aldus beslot51 gij hebt sle*ts te gehoorzam54 ,natuurlijk wordt iem& met e5 temp]am5t als dat van ,lucif] da>door /e$s me] geprikkeld4 ,zijn prikkelba>heid blijkt uit de wijze wa>op hij ,gabril antwoordt4 ,bov5di5 moet er op gelet word5 dat ?ans e5 nieuw argum5t door ,lucif] gebruikt wordt1 't is de gewone fictie1 welke door alle op/&el+5 uit ,vondels dag5 w]d vooropge/eld3 we /rijd5 niet teg5 d5 vor/1 ma> sle*ts teg5 zijn di5>51 dus feitelijk niet teg51 ma> vor d5 s\v]e94 ,deze /ell+ is zo[el door ,willem van ,oranje1 als door ,cromwell en ,wall5/e9 v]kondigd4 ,gabril ontneemt d5 op/&el+ deze illusie e*t] dadelijk3 't is niet noodig voor ,gods e] te /rijd54 ,hij zelf weet dat bet] te do5 dan iem& &]s4 ,god k5t het punt wa>9 zijn hoogheid is geleg51 veel bet] dan wij4 ,we zull5 v]d] zi5 dat ,lucif] nietteg5/a&e ,gabrils opm]k+ to* deze fictie tot het laat/ toe volh\dt1 en telk5s zijn getr\w5 er aan h]9n]t dat ze voor ,god /rijd54 ,gabril tre$t t5 slotte autoritair op en maakt e5v\dig e5 e9de aan 't gesprek door ,lucif] 9 naam van ,god te bevel5 zijn pli*t te do5 als /$eh\d]4 ,natuurlijk wordt de opgewond5 a>ts5gel da>door nog prikkelba>d]4 ,ophits+ door ,belzebub4 ,direct na ,gabrils v]trek is ,belzebub we] op zijn po/3 ,lucif] mag ge5 oog5blik alle5 zijn1 hij mo*t e5s door ,gabril tot inke] gebra*t zijn--,belzebub sme$t het ijz] als 't heet is4 ,zijn wijze van optr$5 is we] mee/]lijk3 hoe door en door k5t hij ,lucif]6 ,deze is natuurlijk v]ontwa>digd ov] ,gabrils optr$5 en dadelijk maakt ,belzebub van die gemo$s/emm+ gebruik3 hij prikkelt d5 a>ts5gel nog me]1 door hem er oog5blikkelijk aan te h]9n]51 hoe hij door ,gabril als e5 ond]ges*ikte is beh&eld3 #efd4 ,hy gaf ,gods oogm]ck u oock s*]p g5oegh te ruick54 ,dat ,lucif] gekr5kt is door ,gabrils h&elwijze blijkt duidelijk uit zijn antwoord aan ,belzebub3 #efg4 ,ge5 m9d] droome hi] zyn' me]d] te gebin4 ,nog e5 laat/e troefka>t speelt ,belzebub uit1 die we] b]ek5d is op ,lucif]s k>akt]1 hij specule]t ?ans op d5 hoogmo$ van d5 a>ts5gel4 ,d5k er om1 als ge u v]zet1 wordt ge v]plett]d--wees dus v]/&ig1 /a niet op6 ,dat is te veel voor ,lucif]4 ,z\ hij bevreesd zijn8 ,hij1 de ma*tige /$eh\d]6 ,voor niem& wil hij ond]do51 ?ans is zijn besluit g5om53 alles zal op 't spel gezet word54 ,m5 leze vs4 #efi-ehe e5s nauwkeurig na en m]ke op1 hoe jui/ de woord5keuze hi] d5 hoogmo$ig5 trots*a>d die geheel buit5 zi* zelve is van wo$e1 type]t4 ,opdra*t aan ,apollion4 ,de tijd van h&el5 is gekom51 da>om wordt ,apollion opg]oep54 ,lucif] heeft di5s hulp noodig voor de uitvo]+ d] v]d]e plann54 ,de /$eh\d] legt zijn plan dadelijk bloot3 #eic4 ,het wit is ,mi*al d5 slagve] uit te ruck5 ,op dat ons toelegh niet op zyn v]mog5 /uit4 ,apollion maakt bezwa> de z5d+ uit te vo]53 deze taak is niet te volvo]54 ,wie kan /rijd5 teg5 de ,alma*t8 ,to* w9t ,lucif] hem t5 slotte1 vooral door hoop op e5 ruime beloon+3 #ffa4 ,m5 zal uw kloeck beleit met e]e en ampt5 kroon54 ,belial zal ,apollions help] zijn4 't ,is e5 wa>dig pa> v]leid]s6 ,apollion die i$]e5 tot sle*te dad5 kan ov]hal51 #fed4 ,ghij kunt b$]v5 zelfs de vroom/5 van de wa*t2 ,en le]5 weifel5 wat nooit op weifl5 da*t4 ,belial1 de mee/] 9 de kun/ van ve9z53 #ffd4 ,zyn troni1 gladt v]ni/ van ve9z5 en b$rieg51 ,is 't momm5 niemant k5t1 die ha] voorby kan vlieg54 ,we will5 ?ans nagaan1 op welke wijze de beide z5del+5 van ,lucif] hunne taak t5 uitvo] br5g54 #a4 ,de engel5 zijn re$s ontevr$52 het doel van ,apollion en ,belial moet dus zijn1 deze ontevr$5heid te v]/]k53 #gac4 ,zy morr5 va/3 m5 moet hi] heimlyck ond] roej51 ,zi* m5g5 9 di5 hoop1 en vo$5 hun beklagh4 #b4 ,ze will5 de engel5 duidelijk het doel van de geheele beweg+ voor oog5 /ell54 ,de /rijdleus zal zijn3 #gje4 ,d5 m5s* 9 eeuwigheit t5 hemel uit te sluit54 #c4 ,als de ontevr$5heid g5oeg is gegroeid en alles da>voor rijp is1 moet e5 aanvo]d] gekoz5 word5 en natuurlijk moet gezorgd word5 dat dan de keuze op ,lucif] valt4 ,e]/ zal ,lucif] ve9z5 niet te will5 en t5 slotte1 als 't w>e noodg$wong51 toegev54 ,toe/& d] ,lucif]i/54 ,9 't hi]op volg5de d]de b$rijf heeft de ontevr$5heid ha> hoogtepunt b]eikt en moet het tot e5 uitb>/+ kom54 ,we zi5 ?ans op 't tooneel wat ,apollion en ,belial ons al ges*ild]d hebb54 ,de ontevr$5e engel51 de ,lucif]i/51 zitt5 weeklag5de ne]1 t]wijl de godgetr\we rei h5 tra*t te troo/54 ,de ,lucif]i/5 d5k5 voorloopig nog niet aan v]zet3 ze klag5 sle*ts4 ,to* blijkt hun misnoegde1 ontevr$5 /emm+ uit v]s*ill5de uitdrukk+5 die ze gebruik54 ,het be/ wordt hun /emm+ we]gegev5 door de telk5s t]ugke]5de woord53 ,helaes1 helaes1 helaes1 wa] is ons heil gev>54 ,?ans komt de rei om de weeklag5d5 te troo/52 ma> de uitw]k+ is geheel &]s dan de getr\we engel5 zi* die hadd5 voorge/eld3 de ontevr$5heid d] ,lucif]i/5 v]me]d]t namelijk4 ,dit is ev5wel heel natuurlijk4 ,de rei vraagt imm]s wa>om m5 zoo b$roefd is2 de engel5 mog5 hun le$ dat ze zoo lang voor zi* hebb5 geh\d51 ?ans uitsprek54 ,is het wond] dat ze jui/ da>door 9 e5 /e$s me] opgewond5 /emm+ g]ak58 ,die opw9d+ blijkt uit hun /emm+3 de toon v]&]t geheel4 ,/e$s me] groeit de ontevr$5heid1 vooral omdat de rei teg5 al de +ebra*te bezw>5 9 ho(dzaak niets &]s aanvo]t dan ,wat ,godt behaeght en s*ickt1 dat wordt met re*t geprez51 en jui/ dat dw+5 van hoog] hant wekt v]bitt]+4 ,volvo]+ van het plan4 ,?ans v]s*ijn5 ,apollion en ,belial1 die geheel op de afgesprok5 wijze te w]k gaan4 ,ze zegg5 het ges*il te will5 bijlegg51 ma> gev5 jui/ de ontevr$5heid op h&ige wijze nieuw vo$sel4 ,de rei doorziet t5 slotte hunne b$oel+5 ze] go$ en geeft dat ook duidelijk te k5n5 9 de wa>s*uw+3 #ihf4 ,ziet toe1 en wa*t u wel deze ong5oeght te /yv54 ,nadat op deze wijze de onru/ nog v]me]d]d is1 komt ,belzebub met hetzelfde l(felijke doel als zijn beide voorgang]s4 ,hij h&elt e*t] op e5 &]e wijze4 ,hij toont zi* ze] v]wond]d ov] de droefheid die ond] de engel5 he]s*t3 is droefheid mogelijk 9 ,engleburgh6 ,e5 engel is imm]s altijd gelukkig6 ,k]mt dus niet lang]1 ma> dank ,god voor al 't go$e1 dat ,hij s*5kt6 ,en jui/ door deze wijze van sprek5 wordt natuurlijk de ontevr$5heid nog groot]4 ,z\d5 zij ge5 r$5 tot droefheid hebb56 ,en ze /ort5 hun h>t uit voor ,belzebub1 klag5 hem al hun le$ en w9d5 zi* ond] 't sprek5 /e$s me] op4 ,jui/ wat de v]leid] w5s*te6 ,door deze wijze van h&el5 hoopt hij bov5di5 te bew]k5 dat niem& hem van heul5 met de op/&el+5 kan v]d5k54 ,hij wij/ er da>om teg5ov] ,mi*al uitdrukkelijk op dat hij zelfs alles g$aan heeft om de ontevr$5heid te v]m9d]5 en dus volkom5 ons*uldig is4 ,+rijp5 van ,mi*al4 ,de vr$e en ru/ 9 d5 hemel zijn v]/oord en ,mi*al v]s*ijnt om de orde te h]/ell54 ,zijn pog+5 zijn ev5wel vru*teloos1 de engel5 will5 9 hunne opgewond5heid van ge5 toegev5 wet54 't ,e5ige wat de veldhe] kan do5 is de getr\w5 en de afvallig5 te s*eid51 en zoodo5de de ,lucif]i/5 te dw+5 tot op5lijk optr$53 aan alle geheimz9nigheid is ?ans e5 e9d gekom54 ,tev5s ontneemt hij d5 afvallig5 de illusie1 dat hun /rijd niet teg5 ,god zelf g]i*t is3 dit 0 noodzakelijk1 omdat de op/&el+5 dikwijls de fictie v]kondig5 dat ze /rijd5 9 't belang van hun s\v]e9 en niet teg5 hem4 ,v&a> de wa>s*uw5de woord53 #aade ,wie &]s oorelooght dan ond] myn bani]1 ,beoorlooght ,godt en is e5 vyant van zyn ,ryck54 ,door 't optr$5 van ,mi*al is er e5 op5lijke breuk ont/aan1 de ,lucif]i/5 zijn voortaan op/&el+51 ze hebb5 de e]/e s*r$e g$aan en kunn5 niet me] t]ug4 ,er moet e5 aanvo]d] gekoz5 word5 en ?ans is het dus tijd dat ,lucif] v]s*ijnt4 ,zijn kom/ is door ,apollion1 ,belial en ,belzebub voldo5de voorb]eid1 het zaad dat zij ge/rooid hebb51 is welig opges*ot5 en da>om laat de di*t] ?ans ,lucif] zelf optr$54 ,zijn h\d+ is dan ook geheel ov]e5kom/ig het plan dat vroeg] b]aamd 02 e]/ weig]t hij de wa>digheid te aanva>d51 ma> geeft da>na1 als door d5 nood g$wong51 toe4 ,fictie d] op/&el+54 ,en dan is er nog iets wa> de a&a*t op di5t geve/igd te word53 we zag5 bov5 dat ,mi*al re$s van te vor5 de gewone fictie d] op/&el+5 onmogelijk voor de ,lucif]i/5 tra*t te mak5 en to*3 ,lucif] h\dt nog deze fictie vol2 hij vo]t oorlog niet teg5 ,god1 ma> 9 di5s eig5 belang4 ,hij aanva>dt het bevel3 #abfb ,tot voor/ant van ,godts ,ryck1 om ons b$]f te ke]54 ,lucif] bewi]ookt4 ,lucif] wordt door de op/&el+5 gehuldigd als veldhe] en wat het erg/e is3 bewi]ookt1 dus bes*\wd als e5 god4 ,we zull5 9 't volg5de b$rijf zi5 dat jui/ deze heiligs*5nis de oorzaak wordt van ,lucif]s val4 ,oproep tot d5 /rijd4 ,9 't vi]de b$rijf roept ,gabril ,mi*al op tot d5 /rijd4 ,de op/& w9t /e$s me] veld1 re$s e5 d]de deel des hemels /eunt ,lucif]1 het wap5huis wordt b$reigd4 ,mi*als optr$5 kan niet lang] uitge/eld word54 ,lang 0 ,god tot g5ade ge/emd3 de ,g5ade en de ,g]e*tigheid pleitt5 voor ,zijn troon1 zelfs -- -- -- -- s*e5 de ,god!id tot g5ade en zo5 g5eg51 ma> to5 de op/&el+5 ,lucif] als e5 god bewi]ookt51 0 ge5 g5ade me] mogelijk4 ,mi*al maakt zi* g]e$ tot d5 /rijd1 bijge/aan door d5 s*ildknaap ,uril4 ,ook ,lucif] mon/]t zijn troep51 t]wijl ,belzebub hem go$e tijd+5 br5gt3 de ma*t groeit i$] oog5blik4 ,?ans tra*t de ,veldhe] zijn leg] aan te vur5 en gebruikt da>voor 9 't bizond] twee argum5t53 #a4 ,er is ge5 hoop op g5ade4 #b4 ,de engel5 zijn on/]felijk en kunn5 dus nooit geheel v]nietigd word54 ,let er t5 slotte op dat ook nu nog ,lucif] volh\dt niet teg5 ,gd te /rijd53 dat blijkt uit d5 e$ di5 hij zijn troep5 laat zw]53 #adea ,wij zwe]5 te gelyck by ,godt1 en ,lucif]4 ,pog+ tot v]zo5+4 ,de leg]s zijn g]e$1 de /rijd tuss*5 de bro$]s kan i$] oog5blik beg9n51 ma> ?ans v]s*ijnt ,rafal1 de v]zo55de engel1 die e5 laat/e pog+ waagt om het onheil te voorkom54 ,zijn doel is ,lucif] te beweg5 zijn rampzalig opzet te lat5 v>5 en w]kelijk gelukt het d5 go$5 gee/ bijna het h>t van d5 afvallige te v]murw54 ,rafals wijze van optr$5 is dan ook ze] m5s*kundig4 ,e]/ h]9n]t hij ,lucif] aan di5s vroeg]e positie3 hij 0 de s*oon/e en ma*tig/e d] engel51 door ,god zelfs tot /$eh\d] aange/eld1 niem& 0 zijns gelijke4 ,da>na wij/ ,rafal hem op de toekom/3 wat zal zijn lot zijn1 als hij w]kelijk zijn voornem5 zal tra*t5 t5 uitvo] te br5g58 ,hij1 de s*oon/e ond] de s*oon51 zal h]s*ap5 word5 9 e5 wang$ro*t wa>van de s*epp+ gruwt4 ,zal de /$eh\d] zelf tot e5 d]gelijke v]n$]+ m$ew]k56 ,dat kan niet zijn4 ,da>om leg af die wap5s1 buig het trots*e ho(d6 ,lucif] wij/ d5 go$5 raad af3 hij heeft zi* niets te v]wijt54 ,hij /rijdt imm]s vor1 niet tg5 ,god6 ,dat argum5t wordt hem e*t] door ,rafal uit de h& geslag54 ,wat tra*t ,lucif] zijn doel nog te v]b]g58 ,god is alzi5de3 re$s lang heeft ,hij de geheim/e g$a*t5 van d5 e]zu*tige gelez54 ,t5 slotte moet de /$eh\d] dan ook wel bezwijk51 er is e*t] n om/&igheid die hem belet aan ,rafals roep/em gehoor te gev5 en de wap5s n$] te legg53 er is ge5 g5ade mogelijk4 ,do* ook deze laat/e h9d]nis neemt de go$e engel weg4 ,hij zal ,lucif]s middela> bij ,god zijn4 ,e9delijk s*ijnt het dat ,rafal zal ov]w9n52 ,lucif] /aat 9 twijfel4 ,hij ziet zelf 9 hoe sle*t zijn h&elwijze is1 hij ziet d5 afgrond die aan zijn voet5 gaapt en is op 't punt t]ug te tr$54 ,ook ,rafal bem]kt di5 twee/rijd en hoopt re$s op e5 go$5 uitslag1 ma> plotsel+ hoort ,lucif] de s*ett]5de trompett5 van ,mi*als leg]1 ,apollion roept hem op tot d5 /rijd1 de bevelhebb] kan niet me] t]ug1 de wanhoop aan g5ade dw+t hem vol te h\d54 ,vol droefheid roept ,rafal uit3 #afgj4 ,helaes1 hy /ont alre$e 9 twyfel1 en b]aet3 ,nu vo]t hem ,wanhoop aan4 ,de /rijd4 ,9 't vijfde b$rijf v]nem5 we d5 uitslag van d5 /rijd4 ,vondel kon d5 slag moeilijk op 't tooneel br5g5 en laat da>om alles door ,uril v]tell5 aan ,gabril4 ,mi*al _h zijn leg] d5 vorm van e5 driehoek lat5 aannem5 7de symbolis*e voor/ell+ d] drieenheid74 ,lucif] s*a>de de zijn5 9 e5 halve maan 7het ongelo(74 ,de /rijd zelf1 die natuurlijk 9 de lu*t gevo]d wordt1 /elt ,vondel voor als e5 geve*t tuss*5 twee vogels3 e5 valk en e5 reig]4 ,wie 't hoog/ /ijgt1 zal w9n54 ,aan ,mi*al gelukt dit1 ma> ,lucif] v]d$igt zi* met d5 mo$ d] wanhoop4 ,twee di]5 vo]5 zijn /rijdwag51 e5 leeuw en e5 draak1 de symbol5 van hoogmo$ en afgun/1 en zelfs durft de v]metele op/&el+ zijn /rijdbijl opheff5 om ,gods bani] te vell54 ,ma> dat is jui/ zijn val3 op ,mi*als diamant5 s*ild spr+t de heirbijl 9 /ukk5 en door d5 bliksem/raal getr(f51 /ort ,lucif] na> b5$54 ,wel tra*t ,apollion1 door all]lei mon/]s bijge/aan1 de krijgskans te do5 ke]51 ma> zijn pog+ is vru*teloos4 ,lucif]s voorspell+ komt uit3 ,god ontneemt de v]slag5 engel5 het lev5 niet1 ze blijv5 on/]felijk4 ,ma> ze word5 h]s*ap51 v]&]d 9 mon/]s4 ,lucif] zelf wordt 9 e5 wans*ap5heid v]&]d1 dat sam5ge/eld is uit deel5 van zev5 mon/]s1 die de zev5 ho(dzond5 v]teg5woordig54 ,zoo zijn de engel5 geword5 tot duivels4 ,lucif]s wraak4 ,met ,lucif]s val kon het treurspel e9dig51 ma> ,vondel me5de er nog iets aan te moet5 toevoeg53 de wraak van d5 gevall5 engel4 ,het geluk d] m5s*5 _h hem tot op/& gebra*t1 dezelfde m5s*5 moe/5 het volle gewi*t van zijn wraak ond]v9d51 v&a> de z5d+ van ,belial en de val van 't e]/e m5s*5pa>4 ,aan 't slot wij/ de rei op het v]zo55de elem5t3 e5s zal de ,r$d] op/aan1 die 't ,v]vall5 ,m5s*dom e5s van ,adams errefs*ult zal v]loss54 ,politieke allegorie4 ,nog n punt moet5 we besprek53 ,lucif] als politieke allegorie4 ,jonckbloet en ,van ,l5nep w>5 van me5+ dat ,vondel 9 zijn drama e5 deel uit onze ges*i$5is op het tooneel _h gebra*t nl4 d5 op/& teg5 ,spanje4 ,hi]teg5 zijn &]5 9 v]zet gekom5 o4 a4 ,beets en ook ze] uitvo]ig ,dr4 ,cram]1 die d5 ,lucif] 9 de ,zwols*e ,h]drukk5 heeft uitgegev54 ,jonckbloet en ,van ,l5nep vo]d5 als argum5t5 o4 a4 aan1 het te m5s*elijk voor/ell5 d] engel5 en me5d5 ook 9 vele regels toespel+5 op ,n$]l&s*e toe/&5 te ontdekk51 t]wijl de teg5/&]s vooral op het volg5de wijz53 #ao4 ,er is e5 hemelsbre$ v]s*il 9 d5 afloop3 ,lucif] delft het ond]spit1 ,pr9s ,willem ov]w9t 9 zijn af/ammel+54 #bo4 ,vondel 0 wel ,ka?oliek1 ma> e5 te go$ vad]l&] om ,pr9s ,willem als ,lucif] te kunn5 voor/ell54 ,de allegorie z\ als geheel tr\w5s ook zwak zijn3 ,granvelle die de afgun/ d] ,n$]l&s*e groot5 opwekte1 kon 9 ,adam voorge/eld zijn1 ma> ,alva z\ dan ges*ild]d moet5 zijn 9 ,mi*al en ,filips ,,ii 9 ,god zelf4 #co4 ,vondels tijdg5oot5 hebb5 9 d5 ,lucif] ge5 allegorie gezi51 _h ,vondel dus e5 politieke /rekk+ 9 zijn /uk will5 legg51 dan 0 hij al heel sle*t geslaagd4 ,bov5di5 kunn5 de regels die zoog5aamd toespel+5 op ,n$]l&s*e toe/&5 bevatt51 heel go$ uit het /uk zelf v]kla>d word54 ,wel legde ,vondel e5 bepaalde /rekk+ 9 zijn treurspel1 ma> e5 algeme5e1 die niet op e5 bepaald l& ( e5 bepaald p]soon betrekk+ heeft4 ,lucif]1 zegt ,vondel 9 zijn opdra*t aan ,keiz] ,f]d9& ,,iii1 is e5 spiegel van alle ondanckb>e /aetzu*tig54 ,,granida4 ,ges*i$5is van het h]d]sdrama4 ,de e]/e bukolis*e pozie 7b\kolos h]d]7 is ges*rev5 op ,sicili door ,!ocritus1 die 9 de #c;e eeuw voor ,*ri/us leefde4 ,deze g$i*t5 w>5 e5v\dige idyll5 7 taf]eeltjes71 beurtzang5 tuss*5 h]d]s en &]e l&li$54 ,9 de eclogae 7 uitgelez5 g$i*t57 van ,virgilius 7midd5 van de eeuw voor ,*ri/us71 komt voor 't e]/ go$ uit het eig5a>dige k>akt] van deze pozie3 de teg5/ell+ tuss*5 't onb$orv5e1 re9e lev5 op 't l& en de v]dorv5heid van 't groote-/adslev54 ,door de r5aissance kwam5 ook de h]d]sg$i*t5 we] 9 de mode1 we v9d5 ze o4a4 bij ,petr>ca en ,boccaccio 7#ad;e eeuw74 ,uit deze pozie ont/aat dan de h]d]sroman ( ,arcadia1 door v]s*ill5de g$i*t5 ond]l+ te v]b9d5 door e5 prozav]haal1 zooals o4 a4 gebeurd is 9 de b]oemde ,arcadia van ,sannaz>o 7 #aejj74 ,de naam ,arcadia w]d gekoz51 omdat m5 het v]haal liet spel5 9 de b]g/rek5 van ,arcadia 7,z4-,griek5l&71 die m5 als 't w>e afzond]de van de sle*te w]eld en zi* voor/elde als e5 /reek bevolkt met onb$orv5 h]d]s en h]d]9n54 ,9 de #ae;e eeuw ontwikkelde zi* uit en naa/ deze pozie e5 h]d]sdrama1 de pa/orale 7pa/or h]d]74 ,e]/ 0 het e5 soort zangspel1 e5 op]a1 ma> lat] maakte het zi* los van de muziek1 zooals 9 de ,am9ta van ,torquato ,tasso 7#aegc7 en 9 d5 ,pa/or fido van ,gu>9i 7#aehc74 ,invlo$ op ,ho(t4 ,ho(t heeft op zijn reis na> ,itali deze pozie le]5 k5n51 en dat ze e5 diep5 indruk op hem gemaakt heeft1 blijkt uit het feit dat hij zelf e5 pa/orale1 de ,granida1 heeft ges*rev54 ,er is zelfs onmiddellijke navolg+ aan te wijz53 het e]/e g$eelte nl41 het gesprek tuss*5 ,daifilo en ,dorilea1 is geheel gemaakt 9 d5 trant van ,gu>9i's ,pa/or fido1 en soms me] e5 v]tal+ dan e5 navolg+4 ,de eig5lijke intrigue--de ges*i$5is van ,daifilo en ,granida--h]9n]t aan het ,engels*e drama ,muc$orus1 uit ,sidney's ,arcadia4 ,&]e pa/orales4 ,veel pa/orales zijn er 9 ons l& niet ges*rev54 ,de voornaam/e zijn3 ,tr\w5 ,batavi] van ,rod5burg1 vrijwel e5 v]tal+ van ,gu>9i's ,pa/or fido2 de ,ang5iet1 begonn5 door ,br$]o en voltooid door ,/>t]2 de ,leeuw5dal]s van ,vondel1 dat e*t] niet me] het zuiv]e k>akt] van e5 h]d]sspel v]toont4 't ,k5m]k5de van de pa/orale4 ,de pa/orale is e5 product van de ov]bes*av+4 ,de di*t] ziet 9 zijne omgev+--mee/al 't h( ( al?ans de hoog]e kr+5--zooveel gekun/eldheid1 z$eloo%eid en v]dorv5heid1 dat hij zi* afw5dt van de w]kelijkheid en zi* 9 zijn v]beeld+ e5 ideale w]eld s*ept1 vrij van al die zond54 ,dat ideale zoekt hij 9 de natuur1 op 't platte l&1 dat hij 9 z'n g$a*t5 bevolkt met s*uldelooze h]d]s en h]d]9n54 't ,is e5 t]uggaan na> vroeg]e1 re9e tijd5 en toe/&51 zooals lat] ook ,r\sseau dat w5s*te4 ,teg5/ell+ h( en plattel&4 ,k5m]k5d voor de pa/orale is dus de teg5/ell+ tuss*5 't h(- en 't l&lev54 ,ook 9 de ,granida is deze teg5/ell+ heel duidelijk op te m]k51 m5 lui/]e bv4 e5s na> de woord5 die de s*oone pr9ses zegt tot ,daifilo3 ,a*1 gheluckighe ru/ van li*t-v]noe*de siel51 ,die nijt no* spijt des ,ho(s v]/eurt ha] soete vree6 ,wi5s sorgh5 wijd] niet en weyd5 dan ha] ,vee4 ,de lu/5 da] si* 't ,h( met moeyt5 om beslomm]t1 ,w]pt u nature toe en is voor u bekomm]t4 ,ghy treckt door hongh]1 en door dor/ uyt drank1 en spijs1 ,de lu/ van 't ,h( ghelockt door soo veel leck]nijs2 ,het ,h( door dr9ck5 dor/1 en hongh] soeckt door 't eet51 ,en jae*t de lu/5 voor1 u zijnse toeghesmet52 ',t lu/soeck5d ,h( ontvlin de lu/5 da] 't om slft2 ,ghy volli*t de natuyr1 wy si5 ha] ov] '?ft4 ,zoo ook de wa>s*uw5de woord5 van ,dorilea tot ,daifilo3 ',t is al geveyn/ t5 ,ho( watm5'er siet v]toog51 ,gheveyn/ is ha] ghelaet1 gheveyn/ ha] mondt1 ha] oog51 ,geveyn/ ha] ,godsvru*t1 jon/1 ha] vri5ts*ap en ha> vree1 ,en g'lijck ha] deu*d5 zijn1 soo is ha] weelde mee4 ,en t5 slotte het laat/e c\plet van de ,rei van ,j(f]5 9 't e]/e b$rijf3 ',t e5v\di* lev5 hayli*1 leydt ,ghylin 9 vre$' en vayli*eydt1 ,uw vreyheyt gaet te bov5 ,de s*ijn-wellu/ d] ,hov54 ,het tweesla*tige4 ,e5 &] k5m]k van de pa/orale is het tweesla*tige1 ook we] natuurlijk voortvloei5de uit d5 a>d van 't g$i*t4 ,9 e5 wa> h]d]sdrama moet5 e*te h]d]s voorkom51 m4 a4 w4 het moet reali/is* zijn4 ,en dat is nu 9 e5 pa/orale op v]re na niet het geval3 de zoog5aamde h]d]s en h]d]9n5 zijn he]5 en dames van de groote w]eld en de voornaam/e spel] is gewoonlijk de auteur zelf4 't ,gevolg is dat de e5v\dige h]d]s vaak all]lei gele]de en wijsge]ige bespiegel+5 h\d51 die 9 d5 mond van onontwikkelde m5s*5 niet pass54 ,zoo gaat het ook 9 de ,granida4 ,daifilo is e]/ e5 e5v\dige h]d]1 wordt dan plotsel+ e5 volmaakt hovel+1 e5 wa> ridd]1 die zelfs e5 ve*t]baas als ,o/robas kan ov]w9n51 en 't v]wond]t ons 9 't geheel niet1 dat de s*oone ,granida 9 hem het ideaal van ha> droom5 ziet1 en dat hij e5s e5 model kon+ voor de ,p]z5 zal word54 ,de pa/orale is nu e5maal niet reali/is* ma> ideali/is*4 ,/aatkundige ideen4 't ,ligt voor de h& dat e5 d]gelijk w]k dikwijls t5d5zieus is2 de p]son5 die er 9 optr$5 di55 gewoonlijk alle5 om d5 di*t] geleg5heid te gev5 zijn d5kbeeld5 ov] vrag5 van d5 dag 9 't publiek te uit54 ,ook ,ho(t heeft deze geleg5heid aangegrep5 om e5s te zegg5 hoe hij ov] v]s*ill5de d+5 da*t4 ,zoo op /aatkundig gebi$ ov] de v]h\d+ tuss*5 vor/ en volk1 e5 geliefd !ma van ,ho(t1 zooals blijkt uit zijn ,baeto en zijn ,g]a]t van ,velz54 ,v]h\d+ tuss*5 vor/ en volk4 ,volg5s de ,rey van ,j(f]5 9 't d]de b$rijf k5d5 de m5s*5 e]/ ge5 kon+51 i$] vo$de zi* met hetge5 ,mo$] ,a>de ov]vlo$ig oplev]de4 ,m5 nam1 wat m5 noodig _h om te lev54 ,lat] v]&]de dat3 sommig5 kreg5 lu/ na> me]1 v&a> de noodzakelijkheid i$] e5 eig5 bezitt+ te gev54 ,de a>de w]d v]deeld3 het begrip mijn en dijn 0 ont/aan4 ,en nu bleek het noodig die bezitt+5 te bes*]m5 teg5 &]54 ,er moe/ iem& zijn die als re*t] optrad 9 ges*ill5 en als aanvo]d] teg5 vreemdel+51 die de +ezet55 het hunne wild5 afnem54 ,twee eig5s*app5 zijn dus noodzakelijk voor e5 go$ vor/3 re*tva>digheid en mo$4 ,die eig5s*app5 hadd5 de vroeg]e kon+51 ma> niet altijd bleef dat zoo4 ,lat]e vor/5 kreg5 lu/ 9 't he]s*51 ze blek5 niet tevr$5 met hunne ma*t1 ma> wild5 hun gebi$ /e$s uitbreid53 v&a> de talrijke oorlog51 die als zoovele plag5 ov] 't arme volk kom54 ,en nu word5 &]e volk5 g$wong5 e5 kon+ te erk5n51 die niet de hunne is3 de kon+ is tiran geword54 ,9 zoo'n geval is de ell5de niet te ov]zi53 ,wat ongheluck5 ,kom5 't l&t v]druck5 ',t wellek moet lij5 ,vreemde tyrannij56 ,v]s*il tuss*5 e5 go$ en e5 sle*t vor/4 ,volg5s ,ho(t is het k5m]k5de ond]s*eid dus3 e5 go$ kon+ is re*tva>dig en mo$ig1 is e5 bes*]m] van zijn ond]dan51 e5 sle*te is he]s*zu*tig1 tyrannise]t z'n volk4 ,9 de ,granida is dit !ma v]d] uitgew]kt2 ,granida's vad] is het type van e5 go$1 ,o/robas van e5 sle*t vor/4 ,hoe de ond]dan5 d5k5 ov] d5 ,kon+1 blijkt uit 't ge5 ,daifilo zegt tot ,granida3 ,wij wet5 lijckewel dat wy dees gro5e la51 ,dat wy de s*aduw koel van dees di5/ighe bla51 ,dees vrolijcke heuvels1 dit held]e wat]s vliet51 ,en al ons lev5s lu/ van 's ,con+s h&t gh5iet54 ',t en wa] die 't wijsselijck al te v]sorgh5 wi/1 ',t v]woe/e mett] hae/1 door v]qui/5de twi/4 ',t is hy1 die de bege]t5 van sijn ,ond]sat5 ,mati*t bes*eydelijck 9 soo v]s*eyd5 mat51 ,dat niem&ts m9d]s li/ zijn me]d] yet ontruck1 ,dat niem&ts me]d]s ma*t zijn m9d] en v]druck4 ',t is hy die sorghe drae*t alle5e voor ons all51 ,dat vreemdel+5 wre$t ons niet en ov]vall5 ,met v]niel5de krijgh1 en s*5n5 9 e5 uyr ,de dra*t van m5i* ja]1 door 't ys] en het vuyr4 ,danckba] behoortm5 voor e5 a]ts*5 ,godt te e]5 ,di5 't lu/ om &]s lu/ zijn eygh5 lu/ t' ontbe]53 ,ma] ons e]bi$5 is te lae* nae zijn wa]dy4 ,9 de sam5spraak tuss*5 ,tissiph]nes en ,o/robas 7twe$e b$rijf7 word5 de beide opvatt+5 nog e5s s*]p teg5ov] elka> ge/eld4 ,voor ,o/robas is elke ond]daan1--zelfs al is hij als ,tissiph]nes van bijna vor/elijk blo$--e5 slaaf2 de v]h\d+ van kon+ tot ond]daan is als die van mee/] tot slaaf4 ,tissiph]nes da>5teg5 v]kondigt ,ho(ts op9ie op dit punt1 v&a> zijn antwoord3 ,de ry van ,pr9ss5 oudt1 uyt welck] brave sa$t ,ghy u ghesprot5 roemt1 en wort hi] niet v]smet52 ,ma] dat ghy d'e] van mijn doorlu*ti* huys v]sma$t1 ,om dat e5 ,opp]voo*t is bov5 my gheset51 ,ick en dees ,p]s5 al u bittr5 ondanck wet51 ,want onse ,con+ valt ons niet soo wre$t en wrang1 ,no* wy d5 ons51 als ghy1 die trots en v]met51 ,u v]blufte ,gheme5t 9 slav]nije /rang ,ondraghelijck v]he]t met h>t ghewelt en dwangh4 ,ma] ons bysond] volck re*tva]di* wij v]he]51 ,en met bes*eyd5heyt de ,con+ 't algheme53 ,dees deu*d5 h\d5 wy op 't ald]hoo*/ 9 e]51 ,die ghy v]ke]t1 v]vreemt van alle re*t en ren1 ,soo smadelijck ghewoon met voet5 zijt te tren4 ,re*t tot op/&4 ,zelfs kl9kt 9 de woord5 die ,tissiph]nes v]d] zegt1 e5 revolutionnaire g$a*te door3 het re*t nl4 om e5 opg$rong5 vor/ niet te erk5n51 zi* met de wap5s 9 de h& teg5 zoo iem& te v]zett54 ,ho(t heeft zijne ideen ov] de v]h\d+ tuss*5 vor/ en ond]dan5 nog duidelijk] uite5gezet 9 d5 ,ge]a]t van ,velz54 ,enkele deel5 hal5 we hi] aan t] v]gelijk+4 ,duidelijk blijkt dat de di*t] is teg5 't absolute gezag van de vor/51 die me55 zi* bov5 all5 te kunn5 /ell54 ,als ,ma*teld uitroept3 ,van hoe veel quaets1 helaes6 sal ik al oorsaeck wes56 antwoordt ha> man ,ge]a]t3 ,miss*i5 oock van veel goets3 indi5 de ,pr9ss5 prat ,ha] spieg'l5 will5 ma]1 sy mogh5 le]51 dat ,ge5 man het re*t ontwa/4 ,ook de vor/ is gebond5 door de wett5 d] g]e*tigheid4 ,nog veel duidelijk] spreekt ,ho(t zi* uit 9 het gesprek dat de drie edel53 ,ge]a]t van ,velz51 ,gijsb]t van ,aem/el en ,h>man van ,wo]d51 hebb5 met d5 gevang5 graaf ,floris4 ,de graaf vraagt3 ,ghy ,he]51 b5 ick niet uw wetti* ,vor/8 en 't antwoord hal5 we 9 zijn geheel aan1 omdat het e5 held] inzi*t geeft 9 de d5kbeeld5 van ,ho(t4 ,het luidt3 ,ghewee/-- ,ghy wa]t het1 alsoo lang ghy e] en e$t betra*te3 ,do5 die v]/urv5 9 uw goddeloos gh$a*te1 ,v]/orf a5 ons de /af des vor/elijck5 h&ts4 ,a5 ons1 die ,l$5 zijn d] ,/aet5 deses ,l&s1 ,di5 ghy 't voorneem/e d] voorwa]d5 hebt ghebroock51 ,ghy swo]t met daegh+ ,gods1 en by ge/aefd5 e$1 ,dat ghy dit vrye volck1 9 oorlo* en 9 vre$1 ,b]e*t5 tr\wlijck s\dt1 en vroomelijck beweyr53 ,e] dat het ,graeflijck g\wdt gh5aeck5 mo*t uw heyr54 ,da] zijdy op gehuldt2 en is uw toeghezeydt ,by e$e w$]om1 da] op1 ghehoorsaamheydt4 ',t welck do5 ghy maeckte los1 los wi]d5 d' ond]saet54 ,e5 contract tuss*5 vor/ en volk4 ,ho(t is dus van me5+1 dat er tuss*5 vor/ en volk e5 soort ov]e5kom/ be/aat1 die beid5 bezwor5 hebb54 ,breekt e5 van h51 9 dit geval de vor/1 het contract1 dan heeft ook de &]e p>tij het vol/e re*t de ov]e5kom/ v]d] als ongeldig te bes*\w54 't ,is dus 9 ho(dzaak de !orie lat] door ,r\sseau v]kondigd en door de mann5 d] ,frans*e revolutie 9 practijk gebra*t4 ,dat ,ho(t 9 di5 tijd met betrekk+ tot deze me5+ niet alle5 /ond1 blijkt uit de afzw]+ van ,filips ,,ii 9 #aeha4 ,we hal5 hi] enkele regels aan uit de acte wa>bij dit ges*i$de1 omdat ze volkom5 dezelfde /rekk+ hebb5 als de v]z5 van ,ho(t4 ,de /ell+ luidt3 ,dat e5 ,pr9ce van d5 ,l&e van ,god ge/elt is ,ho(t ov] sijne ond]sat51 om deselve te bew>5 ende bes*]m5 van alle ongelijck1 ov]la/ ende gheweldt1 gelijk e5 h]d] tot bew>5isse van sijne s*ap54 7,v]gelijk hi]mee ,granida vs4 #iij-ajbj74 ,ende de ond]dan5 niet en sijn van ,godt ges*ap5 tot behoef van d5 ,pr9ce1 om hem 9 alles wat hij beveelt1 w$] het goddelijck ( het ongoddelijck1 re*t onre*t is1 ond]danigh te wes5 en als slav5 te di553 7,granida vs4 #ffe67 ma> de ,pr9ce om d' ond]sat5 wille1 sond] dewelke hij ge5 ,pr9ce en is -- -- -- ,ho(t gaat zelfs nog v]d]3 ,floris vraagt na dit antwoord om dan t5 m9/e de ,/at51 die hem tot graaf hebb5 gehuldigd1 ook te lat5 oordeel52 ma> hi]op antwoordt ,velz53 ,de m9/e van het volk is ,hal%e] des tyrans1 pr$ik+ van tyrann5moord dus4 ,( ,ho(t dit w]kelijk me5de1 wet5 we niet zek]1 omdat ,velz5 hi] natuurlijk wel g$wong5 0 e5 d]gelijk antwoord te gev53 hij moe/ zijn daad v]d$ig54 ,v]s*il 9 /&54 ,9 e5 pa/orale moet5 krasse uitdrukk+5 ons niet v]wond]51 en nog m9d] moet er op gelet word5 wie het zegt3 de di*t] imm]s is telk5s aan 't woord1 niet de p]son5 zelf4 ,9 ,granida komt dat b4v4 heel duidelijk uit1 zoo 9 de bes*\w+5 die de pr9ses t5 be/e geeft ov] 't v]s*il 9 /&54 ,tuss*5 ha> en d5 e5v\dig5 h]d] be/aat volg5s deze r$5e]+ feitelijk ge5 v]s*il 9 /&3 de deugd alle5 maakt edel1 en 9 deugdzaamheid wordt ,daifilo door ge5 edelman t] w]eld ov]tr(f54 ,ook voor ,tissiph]nes /aan ,granida en ,daifilo ev5 hoog3 ,o liefde gans* volmaeckt1 en sond] zijns ghelijck ,om ha] ghetr\we lief e5 groote ,con+9ne ,v]wisselt ha]5 /aet1 en wordt e5 ,h>d]9ne4 ,e5 ,h>d] weygh]t1 om sijn ,lief te lat5 niet1 ,e5 ,pr9sselycke /aet diem5 hem annebi$t4 ,m5 ziet3 aan /&sv]s*il wordt niet g$a*t2 deugd adelt4 ,de kon+ zelfs maakt dan ook niet 't m9/e bezwa> zijn toe/emm+ te v]le552 dat ,daifilo e5 h]d] is1 komt er niet op aan3 m5 moet e5v\dig d] ,god5 wille volg54 ,( ,ho(t1 die lat] zoo ga>ne 9 d5 adel/& v]hev5 w5s*te te word51 het 9 dit opzi*t heelemaal met de s*oone pr9ses e5s 01 is e5 &]e vraag ,liefde en ,m9ne4 ,dit alles zijn d5kbeeld5 van ,ho(t ov] /aatsbe/uur en maats*appij1 ma> da>naa/ moet5 we nog wijz5 op 't ge5 ,ho(t te zegg5 heeft ov] de liefde4 ,9 ,ho(ts m9neli$]5 is vaak sprake van ,m9ne en van ,liefde en wat hij da>ond] v]/aat blijkt duidelijk uit de ,granida4 ,de v]h\d+ tuss*5 ,daifilo en ,dorilea noemt ,ho(t m9ne2 het is de a>ds*e liefde1 het m9n5 zooals dat ov]al 9 de natuur wordt gezi53 ,de ,m9 het al v]w9t1 ,hemel en ,a]de m9t4 ,liefde da>5teg5 is e5 gee/elijke v]h\d+1 zielsv]wants*ap4 ,me] platonis* dus4 ,dat is 9 't e]/ de v]h\d+ tuss*5 ,daifilo en ,granida1 die heel jui/ wordt we]gegev5 door ,daifilo's woord5 9 't beg9 van 't twe$e b$rijf3 ,o s*oone ,son1 als ghy v]s*e5t 9 mijn gh$a*t1 ,doe le]de my d5 da* dat ick 9 duy/re na*t1 ,met vlies5 ov]s*aeuwt zijnde mijn oogh5 beyde1 ,bij 't rookri* li*t e5s lamps mijn dromi* lev5 leyde4 ,want als bege]lickheyt 9 eygh5 lu/ v]bl9dt1 ,die ,s*oonheyts li*aam me] als li*aems s*oonheyt m9dt1 ,my tot v]e5ig+h van a]ts* met a]ts* dee pgh51 ,do5 suyv]de' uwe glans de dickheyt van mijn gh51 ,optreck5de' ha] ghesi*t tot uwa]ts1 wa]door mijn ,siel k5n5de' ha] wa]dy1 poo*t met ha] e5 te zijn4 ,hi]uit blijkt1 dat de gevoel5s van ,daifilo voor ,dorilea 7,m9ne7 niets w>5 dan a>ds*e bege]te1 t]wijl zijn v]h\d+ tot ,granida ziele-liefde 7,liefde7 is4 ,9 v]b& hi]mee wijz5 we op de twee bek5de regels uit ,ho(ts m9n$i*t53 ,het lijf-omhels5 moet bij 't ,sielv]m5g5 swi*t51 ,voor ov]/ k5 ick ,liefd'1 a*t ,m9s v]meug5 cle54 ,voor ,daifilo is het dan ook voorloopig voldo5de1 dat hij als di5a> van ,tissiph]nes ,granida nu en dan ziet en zelfs e5 enkel5 ke] ha> kan sprek54 ,bij ,granida is het gevoel m9d] platonis*1 zij d5kt zi* ,daifilo 9 ha> g$a*t5 zelfs e5 oog5blik als ,he] en ,vri5dt2 als man dus4 ,ook bij ,daifilo heeft langzam]h& e5 v]&]+ plaats1 met de ziele-liefde v]m5gt zi* de bijg$a*te aan a>ds*e bege]te1 v&a> dat hij door m9nesm>t g$rev5 's na*ts ronddwaalt ond] 't v5/] van zijn s*oone1 zoodat deze zijn v]liefde kla*t en ongheveynsde su*t5 kan hoor54 ,en re$s vroeg] heeft de pr9ses zijn inn]lijcke vlamm5 uit zijn uyt]lijcke jon/ bespeurd4 ,granida zelf is nog v]d] gegaan2 lang heeft ze er re$s ov] gepe9sd om e5 middel te v9d51 wa>door ze voor altijd met ha> geliefde v]e5igd z\ kunn5 word5 en 't feit1 dat ze d5 volg5d5 dag met ,tissiph]nes zal moet5 tr\w51 geeft d5 doorslag4 ,zij is deg5e die 't plan tot de s*ak+ heeft voorb]eid1 zij ook v]kla>t ,daifilo ha> liefde en spoort hem aan nu ge5 tijd me] te v]liez54 ,dat het van ha> kant niet e5 plotsel+e opwell+ is1 ma> e5 zorgvuldig b]aamd plan1 blijkt uit ha> woord53 ,e] ick met dese saeck dus v] b5 voortghetogh51 ,heb ick 9 juy/e s*ael de d+h5 ov]wogh51 en uit ha> alle5spraak1 wa>9 ze de uitdrukk+ voorgangh5 ov]legh bezigt4 ,zoo is dus de platonis*e liefde g$eeltelijk ov]gegaan 9 a>ds*e1 (1 om ,ho(ts t]m9ologie te gebruik51 ,liefde en ,m9ne zijn n geword54 ,aan 't slot z+t de ,rey van ,j(f]5 dan ook t]e*t3 ,liefd en ,m9 a5 e5 v]tuyt1 ,beyde siel- en li*aem- m5gh]s1 ,heylighe' opp]-vri5dts*ap-/r5gh]s ,sali*t ,bruydegoom en ,bruyt4 ,,w>5>4 ,ont/aan4 ,de ,w>5> is ge5 oorspronkelijk w]k1 ma> ontle5d aan e5 ,latijns* blijspel1 de ,aulul>ia van d5 bek5d5 di*t] en tooneelspel] ,plautus1 die om/reeks #bjj ja> voor ,*ri/us' geboorte 9 ,rome leefde4 ,to* zit er veel eig5s 91 z veel zelfs1 dat niem& die 't /uk lee/ ( bet] nog ziet1 zal d5k5 aan e5 spel van vreemd5 bodem4 ,niet ,a!ne1 wa> de p]son5 van ,plautus won51 v]rij/ voor onz5 gee/1 ma> ,oud-,holl& zi5 we voor ons3 het jolige ,am/]dam van ,roem] ,viss*] en ,br$]o4 ,dt is de groot/e v]di5/e van d5 s*rijv]3 hij gaf ge5 v]tal+1 ma> e5 bewrk+1 wi/ alles te v]wijd]5 wat sloeg op ,rome9s*-,grieks*e toe/&5 en v]v+ deze g$eelt5 door e*t ,holl&s*e4 ,de ,l> 7huisgod7 w]d na> d5 trant d] ,s9nespel5 v]vang5 door ,p]sonificaties 7,mil!ydt en ,gi]i*eydt71 de slav9 door e5 oude di5/meid1 de tempel van ,fides door 't ,ell5dige ,k]kh(2 tal van ,am/]dams*e /rat51 /eegjes en geb\w5 word5 g5oemd2 vele nam5 hoor5 wij1 die ns we9ig int]esse]51 ma> die de to5malige bezoek]s van d5 s*\wburg vaak e5 glimla* ontlokt zull5 hebb51 omdat ze wi/5 wie de s*rijv] op 't oog _h4 ,met re*t v]meldt 't titelblad3 ,w>5>4 ,dat is ,aulul>ia van ,plautus1 ,nae 's ,l&ts ghelegh5!yt v]duyts*et4 ,dat zulk v]duyts*5 ge5 kle9igheid is1 le]t ons ,br$]o's ,moortje1 ook bew]kt na> e5 ,latijns* voorbeeld1 ook vol met taf]eeltjes uit het ,am/]dams*e volkslev5 en to* als geheel ge5 ,n$]l&s* blijspel4 ,s*rijv]4 ,het /aat va/1 dat ,ho(t 9 dit mee/]w]k e5 groot a&eel heeft gehad1 ma> hoe alles precies 9 z'n w]k gegaan is weet m5 niet4 ,de e]/e drukk5 v]meld5 d5 naam van d5 auteur niet1 lat] word5 g5oemd ,p4 ,c4 ,ho(t en ,samuel ,co/] en t5 slotte ,ho(t alle54 ,v&a> dat m5 gewoonlijk spreekt van ,ho(ts ,w>5>4 ,k>akt] van ,w>5>4 ,ho(t heeft 9 hem iem& geteek5d1 die door zijn gi]igheid e5 dwaas geword5 is1 e5 w>e n>4 ,9 de ,voor-r$5 lez5 we dan ook3 ,want v]legg5de de /$e van d5 oud5 ha]t1 ,heeft hij de ,pot gevond5 met het g\t da] 9 v]ga]t4 ,de welcke hy bewa]t (t hy n> wa] te degh51 ,da]om heeft hy ,w>n> tot zyn re*te naem gekregh54 ,gi]igheid4 ,dat hij e5 gi]iga>d 9 h>t en ni]5 is1 bewijz5 de v]hal5 die van hem 9 omloop zijn3 zoo spant hij e5 zeil ov] d5 s*oor/e5 opdat de rook niet te gauw zal wegtrekk51 de afgeknipte nagels bewa>t hij1 en to5 hij e5s bij ,ni*t ,trijn te ga/ g+1 va/te hij drie dag5 vor di5 fee/dag en at zoveel1 als hij 9 drie dag5 kon v]t]54 ,soo 0 hy uyt te ga/ voor volle sev5 dagh54 ,e5 &]e k5m]k5de k>akt]trek van d5 gi]iga>d is het voorw5d5 van armo$e4 ,teg5 zijn eig5 tr\we di5/meid ,reym zegt ,w>5>3 ,arm b5 ick1 dat weet ick wel1 en drae* 't lijdtsaem en g$uldi*1 en als buurman ,rijck]t in=me]t hoe 't met hem gaat1 is 't antwoord dadelijk3 ,h>t ende sw>t1 onbela5 met ghelt1 ,ghelijck sle*te luytj5s van myn5 do5e plegh54 ,9 't v]d]e gesprek komt ,w>5> er telk5s op t]ug1 dat van e5 bruids*at voor ,kla]tje natuurlijk ge5 sprake is1 en de ko/5 voor de bruil(t zal s*oonzoon moet5 betal54 ,wantr\w54 ,naa/ dit alles /aat e5 &]e type]5de trek die zooveel bij gi]iga>ds wordt aangetr(f53 het wantr\w54 ,w>5> me5t telk5s1 dat &]5 zijn rijkdom k5n53 hij v]tr\wt niem&4 ,en hoe nauw dat ick het heel1 no* s*ijnt het dat mee/ ,al de ,w]elt dat droom5 k52 met sulck5 fee/ ,seggh5se g'en dagh die my nu ontmoet51 ,da]m5 my te vor5 hiel mag]tj5s plee* te groet54 ,vooral 9 zijn gesprek met ,rijck]t blijkt duidelijk zijn onru/1 9 alles hoort hij toespel+5 op zijn gevond5 s*at4 ,m5 v]gelijke b4v4 de regels #beh1 #bgb1 #cjj en #cfe4 ,en als ,rijck]t hem lat] uitnoodigt e5 glas wijn te dr9k5 op het welv>5 van 't hijlijck1 moet da> natuurlijk me] a*t] zitt53 ,hy me5tme mit i5 abelheyt dronck5 te mak51 ,om moytj5s en mackelijck aft] de duyt5 te rak54 ,t5gevolge van dit alles heeft ,w>5> ge5 oog5blik ru/1 9 i$] ziet hij e5 belag] van zijn pot4 ,reym wordt het huis uitgejaagd1 ,w>5> v]tr\wt ha> niet3 ,sy wroet mit heur oog5 z i5 v>ck5 mit zijn snuyt4 ,9 't gesprek met ,rijck]t /ormt ,w>5> plotsel+ na> b9n5 omdat hij g]ammel me5t te hoor52 de kok ,teeuwes krijgt e5 pak slaag1 en zelfs ont/aat e5 bataelje met d5 haan1 die toevallig op de plek krabde wa> de pot v]borg5 lag4 ,v]plaats5 van d5 s*at4 ,e5 gevolg van dez5 voortdur5d5 ang/ is het telk5s v]plaats5 van d5 s*at4 ,9 de voorr$e lez5 we re$s3 ,op v]s*eyde wegh5 heeft dees dese s*adt1 ,hi] 9 huys tot me] mael begrav5 gehadt2 en 9 't /uk zelf gebeurt dit ev5e5s4 ,voore]/ het opgrav5 om te zi5 ( alles nog 9 orde is 7b4v4 regel #ajd7 en e9delijk het v]b]g5 buit5%uis1 omdat er met de bruil(t veel vreemd5 9 huis kom51 en de s*at da> dus niet veilig is4 ,als ges*ikte plaats wordt uitgekoz5 het k]kh(1 wa> misdadig]s begrav5 word5 7het ,ell5dige k]kh(71 en als ,w>5> d5 pot ook da> niet veilig a*t1 omdat hij ,leck] niet v]tr\wt1 v]b]gt hij 't geld ond] e5 /eig]1 wa> ,leck] 't v9dt4 ,dwaa%eid4 ,uit al 't voorga&e blijkt dat de s*rijv] 9 't teek55 van d5 ho(dp]soon ze] go$ geslaagd is3 hij s*ild]t ons 9 hem e5 gi]iga>d en tev5s e5 dwaas4 ,dit laat/e 0 noodzakelijk1 omdat e5 e*te vrek ge5 ges*ikte figuur is voor e5 blijspel1 da>voor br5gt hij te veel onheil ov] zijn m$em5s*54 ,ma> de dwaze ,w>5> is bela*elijk en da>door vrij ons*adelijk4 ,m5 la*t om hem1 ma> erg]t zi* niet4 ,dat ,ho(t d5 vrek bela*elijk wil mak51 blijkt heel duidelijk uit het vi]de b$rijf1 als ,w>5> bem]kt dat zijn s*at ge/ol5 is4 ,van ern/ is er bij d5 s*rijv] al heel we9ig te bespeur51 want 9 plaats van e5 vrek te teek55 die krankz9nig is van sm>t1 omdat zijn geld1 zijn h>t en ni]51 weg is1 laat hij hem z teg5 't publiek sprek51 dat m5ig toehoord] /ellig 9 e5 la* ges*ot5 is4 7,m5 zie o4a4 regel #ajfi-ajgd47 ,van de ov]ige p]son51 die voor 't geheel van veel m9d] belang zijn dan ,w>5>1 zull5 we met enkele woord5 't k>akt]i/ieke aangev54 ,reym4 ,reym1 de oude di5/meid1 is al bizond] go$ geslaagd4 ,zij is 't type van e5 oude1 tr\we meid1 e5 e*t familie/uk4 ,ze heeft bij ,w>5> g$i5d1 to5 zijn vr\w nog leefde1 van wie ze zooveel hield2 ,cla]tje heeft ze als k9d v]zorgd en nog zorgt ze voor ha> als e5 mo$]4 ,als ze ov] ,cla]tje spreekt1 weet ze van ge5 oph\d51 dat ond]v9dt ,ge]truyd op de korte w&el+ na> 't huis van buurman ,w>5>4 7#acbh-adjh47 ,van ,w>5> zelf ond]v9dt ,reym niets dan onvri5delijkh$5 en zelfs mi%&el+51 ma> we] t] wille van ,cla]tje v]draagt ze alles en blijft4 ,rijck]t4 ,rijck]t1 zijn naam zegt het al1 is de rijke1 solide koopman1 die re$s op j>5 beg9t te kom5 7ze hebb5 vrij wat tell5s aan1 zegt ,w>5> 9 regel #bif7 en die er nu nog aan d5kt e5 vr\w te nem51 ma> dan e5 bes*eid5e1 lieve1 w]kzame vr\w1 ge5 v]kwi/5de1 pronkzieke dame1 en ook ge5 kletsk\s als hij aan zijn buurman bes*rijft 9 hun gesprek 9 't d]de b$rijf4 ,rits]t4 ,van ,rits]t1 d5 jong5 koopman1 krijgt m5 weg5s de v]leid+ van ,cla]tje natuurlijk ge5 hoog5 dunk1 ma> to* /elt ,ho(t hem niet voor als e5 losb&ig1 onz$elijk jongm5s*4 ,zijn daad wordt da>om zoo za*t mogelijk voorge/eld1 de s*rijv] doet duidelijk uitkom51 dat alles ges*i$ is 9 onb$a*tzaamheid1 9 jeugdige onbezonn5heid1 t]wijl de om/&igh$5 de v]leid+ al ze] gemakkelijk maakt54 7,m5 v]gelijke regel #iej-igi47 ,voor ,rits]t pleit bov5al1 dat hij ?ans alles zooveel mogelijk tra*t go$ te mak53 hij wil imm]s ,cla]tje huw51 hoewel ze arm is en nietteg5/a&e zijn mo$] ze] teg5 dat huwelijk is gekant en hem wij/ op meisjes met geld1 die hem graag tot man z\d5 will5 hebb54 ,bov5di5 s*ijnt hij veel van zijn vroeg]e li*tz9nigheid te hebb5 afgelegd1 want ,leck]1 die hem zoekt1 v9dt hem niet me] op de plaats5 wa> de vroolijke jongelui to5 veel kwam51 9 de danskam]1 de s*]ms*ool ( de kaatsbaan1 ma> 9 de ,libry1 mit de neus inde boek54 ,we mog5 dus v]ond]/ell51 dat ,rits]t e5 go$ e*tg5oot van ,cla]tje zal word5 en als zij de eig5s*app5 bezit die ,reym ha> toek5t1 zal het /ellig e5 gelukkig huwelijk geword5 zijn4 ,ge]truid4 ,ge]truid is de deftige koopmansvr\w en v]teg5woordigt met ,rijck]t en ,rits]t d5 gego$5 midd5/& van om/reeks #afjj4 ,en dan valt het ons op van hoe we9ig bes*av+ en go$5 toon de gesprekk5 van deze m5s*5 getuig51 b4v4 het g$eelte wa>9 ,ge]truid ha> bro] me$eelt dat ze e5 ges*ikte vr\w voor hem weet 7v]s #bac en volg5de71 en het d]de tooneel van 't vi]de b$rijf 7gesprek tuss*5 ,ge]truid en ha> zoon ,rits]t1 o4 a4 de regels #ajjf-ajjh74 't ,is mogelijk dat de s*rijv] om komis*e effect5 te v]krijg51 de p]son5 woord5 9 d5 mond legt die ze 9 gewone om/&igh$5 niet zull5 gebruik51 ma> deze rijke koopmansfamilie moet to* 9 ho(dzaak e5 beeld van di5 /& gev54 ,e5 k5m]k5de trek 9 ha> k>akt]--en da>9 wijkt ze van ha> bro] en ha> zoon af--is de zu*t om te bew]k51 dat er bij huwelijk5 geld 9 de familie komt4 ,ze vraagt niet na> eig5s*app5 die e5 go$e huisvr\w si]52 de e5ige vraag is3 heeft het meisje geld8 ,e]/ na veel teg5/ribbel5 /emt ze dan ook toe 9 't huwelijk van ,rits]t met ,cla]tje en zelfs dan is 't nog e5 geldkwe/ie die ha> ov] de bezw>5 doet he5/app54 ,imm]s1 als ,rits]t met het meisje tr\wt zal oom ,rijck]t wa>s*ijnlijk wel ongetr\wd blijv51 en zal ooms geld t5 slotte aan ,rits]t kom54 ,dat is e5 soort v]go$+ voor 't huwelijk met e5 arm meisje 7v]s #ajbf-ajbh74 ,9 't laat/e b$rijf le]5 we ,ge]truid van e5 bet]e zijde k5n51 als zij zi* haa/ om ha> aan/a&e s*oondo*t] bij te /aan4 ,leck]4 ,leck] is ge5 gewone kne*t1 ma> iem& die zelf lat] koopman d5kt te word51 hij is koopmansle]l+1 zooals blijkt uit het gezegde teg5 ,rits]t 7v]s #abg73 ,ick b5 om te li]5 tot uw5t be/eet4 ,dat v]kla>t zijn famili>iteit teg5ov] ,rits]t4 ,zijn naam ,leck] v]di5t hij t5 volle3 hij h\dt van e5 lekk] lev5tje en 't gevolg da>van is dat hij geld uit de kas neemt3 ,ick heb de kas e5 vi] vijfhond]d guld5 t5 aft]5 e set4 't ,geluk di5t hem1 hij v9dt d5 ,pot en als alles t]e*t komt1 s*5kt ,rits]t hem op ,w>5>s voorspraak v]giff5is en ook het v]mi/e geld4 ,leck] is 9 vele opzi*t5 de komis*e figuur uit het /uk2 hij heeft ongeve] de rol die 9 &]e blijspel5 b4v4 die van ,lang5dijk1 door d5 kne*t v]vuld word54 ,zoo 't tooneeltje bij 't ,ell5dige ,k]kh(1 en dat met ,casp> en ,teeuwes4 ,casp> en ,teeuwes4 ,casp> en ,teeuwes1 de h(mee/] en de kok1 zijn bijfigur51 wa>van vooral ,casp> komis* is4 ,hij h]9n]t aan ,br$]o's ,spaans*5 ,brab&]2 ook ,casp> is e5 ,antw]p5a>1 die zr trots* is op zijn afkom/ en zijn taal4 ,de ,am/]damm]s zull5 9 hun s*\wburg zek] h>telijk om hem gela*5 hebb5 en dat 0 voor d5 s*rijv] ho(dzaak4 ,twee bezw>5 teg5 het k>akt] van ,w>5>4 ,9 #ahdc gaf ,pr(4 de ,vries d5 ,w>5> uit4 ,hij voorzag deze uitgave van e5 uitvo]ige inleid+ en ontwikkelde da>9 twee bezw>5 teg5 het k>akt] van d5 ho(dp]soon4 #ao4 ,het is niet wa>s*ijnlijk1 dat e5 arm man zooals ,w>5> bij 't v9d5 van e5 groote som gelds plotsel+ gi]ig wordt2 zoo iem& zal veel e]d]1 da> hij de wa>de van 't geld niet k5t1 ov]gaan tot v]kwi/+4 ,hoe veel jui/] is de zaak bij ,molire voorge/eld6 ,niet dan na lang woek]51 s*rap5 en sp>51 niet dan met op(f]+ van alle lev5sg5ot1 heeft ,h>pagon zijne cassette met dukat5 opgevuld1 en wel 0 er dus1 uit e5 m5s*elijk oogpunt1 aanleid+ voor hem om tot de uit]/e vrekkigheid te v]vall54 #aj ,hi]teg5 is het volg5de aan te vo]54 ,voordat ,w>5> d5 pot vond1 0 hij re$s zu9ig1 _h hij dus re$s aanleg om gi]ig te word54 #afi4 ,se hebbe me lang e k5t voor suyni* en vroet4 #eeg4 ,die wat spa]t1 die wat het1 dat le]de me myn ,peet4 #gfc4 ,zijn j\ ,bruigoms kli]5 al (8 ,( va]8 ne5se tr\w54 ,zoo iem& k5t dus de wa>de van 't geld ze] go$ en het v9d5 van e5 s*at zal zijn zu9igheid e]d] tot gi]igheid dan tot v]kwi/+ do5 ov]gaan4 ,bov5di5 moet m5 niet uit het oog v]liez5 dat re$s de grootvad] van ,w>5> e5 gi]iga>d 03 hij is dus erfelijk bela/1 heeft aanleg om gi]ig te word54 ,psy*ologis* is de figuur van ,w>5> ze] go$ te v]d$ig54 #bo4 ,het twe$e groote bezwa> van de ,vries is het volg5de3 ,ma> de groote feil van ,plautus ligt hi]91 dat hij zijn5 ,euclio aan het slot e5sklaps mild doet word51 en hem zijn g\d aan ,lyconides s*5k5 laat4 ,wie _h e5e zoo plotsel+e uits*udd+ van e5e diep +ekank]de kwaal bij d5 vrek kunn5 v]mo$58 ,wa>lijk1 hij moe/ d5 s*at wel onv]wa*t v]kreg5 hebb51 om er ev5 onv]wa*t af/& van te kunn5 do54 ,die af/&1 door ,plautus v]di*t1 is e5 v]grijp teg5 de wa>heid en de natuur1 dat ond] ge5 voorw5dsel vrij te sprek5 is2 ev5m9 kunn5 wij ,ho(t v]onts*uldig51 dat hij di5 mis/ap niet v]m$5 heeft4 ,molire da>5teg5 gevoelde het gebrek van ,plautus en v]bet]de het4 ,het k>akt] van d5 gi]iga>d blijft zi* bij hem tot het e9de toe gelijk1 en dat e9de zet het w]k de kroon op1 wanne] na de woord5 van ,anselme3 ,allons vte faire "p de notre joie votre mre1 ,h>pagon besluit met de woord53 ,et moi voir ma cassette6 #aa ,teg5 dit bezwa> is re$s 9 't zelfde ja> ,bakhuiz5 van d5 ,br9k opgekom5 9 zijne beoordeel+ van de ,vries' uitgave 9 ,de ,gids 7blz4 #eed-egi74 ,wel is de wijzig+ van ,molire ze] m5s*kundig aangebra*t1 ma> to* is ook de h\d+ van ,w>5> te v]d$ig54 ,hij beg9t aan 't e9d 9 te zi51 hoeveel ell5de die pot hem heeft b]okk5d3 ,o1 ,pot1 wat heb-jeme h]tse] e ko/1 zegt hij t]e*t1 hij ziet 91 dat zelfs de treurige toe/& van ,cla]tje te wijt5 is aan zijne v]bl9dheid1 hij heeft dus e5 held] oog5blik en ev5als e5 dronka>d op zoo'n oog5blik de fles* van zi* w]pt1 geeft ook ,w>5> d5 pot1 d5 bew]k] van alles1 aan ,rits]t4 ,ma> da>mee is niet gezegd dat hij voor go$ van zijn gi]igheid g5ez5 is3 ev5als de drankzu*tige op d5 duur de v]leid+ niet zal kunn5 we]/aan en opnieuw tot dronk5s*ap zal v]vall51 zoo is ook de g5ez+ van ,w>5> sle*ts tijdelijk1 zijn oude s*raapzu*t zal lat] t]ugke]54 ,ook hi] is dus vol/rekt ge5 psy*ologis*e f\t begaan4 ,dat ,ho(t het weggev5 van d5 pot op deze wijze bes*\wd w5s*t te zi51 blijkt uit de voorr$e2 ,gi]i*eydt1 die door ,mil!yt wordt weggejaagd1 roept uit3 #eh4 ,o ,wa]n>1 ,wa]n>1 on?\dt myn ,le]e1 ,siet dat m5 niet we]e my heel uyt u gemoet1 ,gelijckm5 my uyt u won+he doet4 ,syts altijd vroet al moet ick spo5 mijn gangh51 ,ick weet hij heeft zijn h>t soo va/ a5 myn gehangh5 ,dat hy sal blyv5 ghevang5 met liefde tot my1 ,al i/ dat ick door dwang van syn5t ty4 ,bov5di5 moet m5 er aan d5k5 dat de gi]igheid van ,w>5> e5 familiekwaal is1 e5 r$5 te me] om te v]ond]/ell5 dat ze /ellig zal t]ugke]54 ,m]kwa>dig en pleit5de voor 't e*t ,n$]l&s*e van ,ho(ts w]k is1 dat ,w>5> e5 hi/oris* p]soon is1 n4l4 ,willem ,b>5dszoon1 die 9 #aebc gebor5 w]d en kort na #afja /i]f4 ,veel van 't ge5 ,ho(t ons v]haalt met betrekk+ tot ,w>5> is ontle5d aan de ges*i$5is van di5 9 ,am/]dam zoo bek5d5 vrek4 ,9 d5 ,spaans*5 ,brab&] tre$t dezelfde p]soon op als ,gi]ighe ,ge]a]t4 ,,de ,,spaans*e ,,brab&]4 ,doel4 ,9 zijn voorb]i*t tot d5 goetwilligh5 les] zegt ,br$]o dat hij zijn tooneel/uk ges*rev5 heeft niet uyt haet1 no* om yem&t te v]toorn5 no* te v]bitt]51 ma> om my en alle m5s*5 te v]lu/igh5 en v]bet]54 ,en ook v9d5 we da>9 deze woord53 ,ick /el u hi] naacktelijk en s*ild]a*ti* voor oog5 de misbruyck5 van dese laat/e en v]dorv5 w]elt2 de gebreckelijckheyt van onse tijdt en de ,k]ck1 en /raat-m>e mi%&el+h5 van de geme5e man4 ,het doel van ,br$]o is dus gewee/3 zijn tijdg5oot5 la*5de de wa>heid te zegg51 ze op hunne v]ke]dh$5 te wijz51 9 de hoop dat ze zi* da>door zull5 bet]54 ,op dat didactis* k>akt] van d5 ,brab&] wij/ duidelijk het g$i*t1 dat aan 't /uk voorafgaat en dat aanvangt met deze regels3 ,is 't dat ghy yet m]ckt1 lee/1 ( siet1 ,dat quaat is1 s*uwt dat1 doetet niet4 ,ick heb 't met lu/ tot le] gh$aan1 ,en niet om di5 wegh 9 te slaan4 ,hekel+ d] opli*t]s4 't ,ho(ddoel 0 9 zijn blijspel te hekel5 de opli*t]ij1 het misbruik mak5 van 't v]tr\w5 d] e5v\dige burg]s4 ,fel is de s*rijv] 9 zijn oordeel4 ,ick k5t1 het is e5 slapheyt 9 myn1 dat ick de e]eloose-ge5-noot-hebb5de-moet-willige-, banck]oeti]s 7die ha> goet a5si5 en ghelo( by de li$5 met e]5 misbruyk5 en diefs ghewijs de vrom5 't h>5 onbruyck arm en ell5digh mak57 niet en kan troetel5 no* na de mondt sprek51 ghelijck]wijs alss] veel fiel5 en rabauw5 do51 die de buyt t' sam5 /aan ( die aan 't selve euvel sieck zijn en wel li*telijck d5 e55 dag ( d5 &]5 het opghev5 en deurga5 sull54 ,ick b5 soo kle5 als ick ma*1 ma> soo groot en go$t van ghemo$t1 dat ick s e5 /ucke-dro*s niet en kan toe/aan soo e5 v]doemelijcke s*elm]y1 no* ick en kan niet onbeklaaght no* onbes*reyt lat5 de gh5e1 die door ongevall5 tot e5 b$roeft v]loop moet5 kom54 ,niet alle5 9 de voorr$e1 ma> ook 9 't /uk zelf v9d5 we d]gelijke krasse woord54 ,zoo 9 't gesprek van de drie ouwe ,kl\w]s1 wa>9 ,jan ,knol zijn h>t uit/ort4 ,ne5 ,?omas1 wat mi5je1 ick b5 voor ge5 banck]oti] v]va]t1 ,wat rijdt mijn dat volck8 dat ik s*oon ma] e5 vri5d an mijn gesla*t hat1 ,en speeld5 hij banck]ot sond] noot1 ick s\ hem hang51 dat ick de ma*t hat4 ,m5 hangt wel duys5t diefjes1 die door de armo$e dool51 ,en die soo veel niet en hebb5 als s e5 s*ellem ge/ol54 ,en v]d]3 ,ick segh1 m5 hoort de mo$willighe banckroti]s te bann5 van de /raat1 ,iew]s alle51 en soo sy dan buyt5 ha> bepaalt be/eck g+h51 ,soo hoor5 heur de jongh5s met slick te goy5 en met &]e d+54 ,k>el ,v wi/ wel raad met zulke opli*t]s3 gehang5 behoord5 ze te word51 zooals hij dan ook 9 zijn keur van #aeca bepaalde4 ,j]olimo als opli*t]4 ,zoo'n opli*t] heeft ,br$]o ons geteek5d 9 ,j]olimo ,rodrigo1 zijn ,spaans*5 ,brab&]4 ,re$s 9 ,antw]p5 0 hij1 volg5s zijn eig5 bek5t5is s*&elayck ghefalge]t en nu komt hij 9 ,am/]dam om de goe geme5te beet te nem51 wat hem dan ook heel wel gelukt4 ,hij weet van v]s*ill5de p]son5 go$]5 te krijg51 die lat] betaald zull5 word51 ( die hem e5v\dig op zi*t word5 gezond51 v]huurd ( gele5d4 ,bali*1 de t9negiet]1 v]huurt hem t9n5 s*otels1 k&ela>s en tafelbord52 ,jasp] tapijt5 en g\dle]2 de s*ild] ,otje z5dt hem wa>devolle s*ild]ij51 t]wijl buurman ,joo/ zilv]5 s*al51 z\tvat51 kann5 en d]gelijke hui%\delijke artikel5 le5t4 ,all5 zijn vol v]tr\w51 want ,j]olimo g$raagt zi* als e5 gr& seigneur en geeft hoog op van de belangrijke h&elszak5 die hij doet4 ,zelfs v]huurt ,gi]ighe ,g]a]t hem e5 huis1 en ook aan de slimme ,byat]is1 die zi* &]s niet gemakkelijk laat beetnem51 is hij geld s*uldig4 ,aan 't e9de van 't vi]de b$rijf toont ,j]olimo zi* als e*te opli*t]1 door mee te deel51 dat hij v]ray/ n ,kuyl5burgh en ,vyan51 de vrijplaats5 wa>he5 bankroeti]s gewoonlijk vlu*tt54 ,9 't laat/e b$rijf laat ,br$]o al de b$rog55 op 't tooneel v]s*ijn5 en zi5 we dus met eig5 oog5 de ell5de door e5 e]looz5 s*urk ov] nijv]e burg]s gebra*t4 't ,wijz5 op &]e v]ke]de toe/&54 ,ze] zek] is dus de ho(d/rekk+ van d5 ,brab&] het aan de kaak /ell5 van d]gelijke p]son51 ma> ,br$]o heeft da>naa/ nog op vele &]e v]ke]dh$5 gewez54 ,9 ,ge]a]t hekelt hij de dwaze gi]igheid1 ,floris ,h>m5sz1 de hondtslag] v]telt ons veel van de kakel5de1 kwaadsprek5de vr\w5 en niet m9d] van de ouwe prat]s1 de ouwe kl\w]s1 t]wijl we 9 't gesprek van de drie ,patriott5 heel wat d+5 hoor51 die niet door d5 beugel kunn54 ,veel wordt geklaagd ov] onbes*aamde l&loop5de vreemdel+51 ,m(f51 ,poep5 en ,knoet51 die bij heele troep5 de /ad b9n5kom5d1 ov]al b$el5 en de oorzaak zijn1 dat de w]kelijk hulpbehoev5d5 we9ig krijg54 ,zelfs laat ,br$]o e5 /$elijke ordonnantie voorlez51 wa>bij geordonne]d wordt dat nu voortaan ge5 ,b$ela]s1 ,l&tloop]s1 ,bay]tboev51 ,trogghel-saeck51 ,huyckevak51 't sy oudt (te jongh1 bl9t1 kreupel1 manck1 melaats (te &]s1 en sull5 mog5 ommegaan1 omme de aalmoes5 te v]gad]5 op ,m>ckt51 ,brugg51 voor ,k]ck51 ,poort51 hoeck5 van /rat51 ma> dadelijk te v]treck51 op p5e van op5ba>lijck ges*avotte]t ende /r5gelijck gegeesselt te word54 ,met welke vreugde z\d5 de to5malige ,am/]damm]s e5 d]gelijke ordonnantie1 ma> dan wrkelijk door ,s*\t en ,s*ep55 uitgeva>digd1 begroet hebb56 ,op nog me] v]ke]de toe/&5 wij/ de di*t]3 o4 a4 op het ontduik5 d] bela/+5 door de br\w]s en de importeurs van ,frans*e en ,rijns*e wijn51 die zi* bov5di5 nog aan &]e ongeoorlo(de praktijk5 s*uldig mak54 ,en hadd5 sommighe ha> h&5 re*t gheh\w51 ,sy s\w5 9 soo kort ghe5 groote huys5 b\w54 ,ge5 wond] dat1 wa> ,br$]o zoo vel en zoo vl5 ov] d5 hekel haalde1 v]s*ill5d5 zi* p]soonlijk bele$igd gevoeld54 ,9 de voorr$e v]d$igt de s*rijv] zi* nadrukkelijk1 hij heeft ge5 p]soonlijkh$5 will5 zegg51 ma> 9 't algeme5 gesprok54 ,nu heb ik ind] wa>heyt op niemant 9 't besond] geme5t1 ma> heb de knuppel 9 't hond]t bl9del+h gheworp51 luck raack2 die getr(f5 is1 volght het rijmpje3 ,doetet u se]1 wa*tet u me]4 ,ge5 satire op ,rod5burg4 ,m5 heeft zelfs wel bewe]d dat ,br$]o 9 d5 ho(dp]soon zijn lett]kundig5 teg5/&] ,!odoor ,rod5burg heeft uitgebeeld1 omdat deze ev5als ,j]olimo 9 ,antw]p5 0 gebor5 en ook bek5d 0 om zijn hoogmo$4 ,er is e*t] tuss*5 h5 beid5 te groot v]s*il1 om aan deze bew]+ me] dan e5 s*ijn van wa>heid te gev53 ,rod5burg is door opvo$+ e5 e*t ,am/]damm] geword51 die /ellig ge5 dwaas ,brabants*1 ma> go$ ,am/]dams* sprak en hij moge dan ook al niet rijk gewee/ zijn1 e5 bankroeti] 0 hij zek] niet4 ,tijd wa>9 't /uk speelt4 ,opzettelijk heeft ,br$]o zijn /uk 9 e5 vroeg]5 tijd lat5 spel5 op dat m5 te m9d] b$uyd5isse op de tegh5woordighe lev5de s\de mak54 ,9 ,april #afag 0 de ,spaans*e ,brab&] voltooid1 de h&el+ moet volg5s v]s*ill5de a&uid+5 e5 ve]tigtal j>5 vroeg] plaats gevond5 hebb54 ,da>om spreekt de ,s*\t ov] 44444 e5 deel ,wilde ,geus5 en guyts1 die uyt e5 duyvels*e lu/ ,met ha> pr$icatie en t'sam5-rott5 p]turb]5 de geme5e ru/1 ,tot a*t]deel van de ,mo] de ,k]ck en de heylige ,inquisicy1 en klaagt hij ,da> is gi/]5 we] e5 ,geus-,li$tboeck v]spreyt1 ,dat bitt] s*emt en s*iet op onze ,gee/elijckheyt4 ,niet altijd h\dt ,br$]o zi* /ipt aan dez5 tijd1 zoo laat hij b4v4 ,tryn ,snaps aan ,jut ,jans vrag51 ( ze ,arm9iaans* is1 ma> d]gelijke ana*ronism5 kom5 to* we9ig voor4 ,besprek+ d] v]s*ill5de p]son54 ,j]olimo4 ,de twee ho(dp]son51 ,j]olimo en ,robbeknol1 zijn w>e contra/54 ,j]olimo is het type van e5 kaal1 v]wa& he]1 die zi* zelf ze] gewi*tig v9dt en jui/ da>door bela*elijk wordt4 ,hij is de zoon van e5 pa/eibakk] uit ,hobok5 bij ,antw]p51 ma> bes*\wt zi* to* als e5 edelman1 dat zegt hem zijn g5]ose c\ragie4 ,9 kle$+ en mani]5 tra*t hij de ,spaans*e dons na te boots51 want de ,spanj]s is e5 magnifijke nacy66 ,robbeknol wil hij fatso5e]51 van d5 ,am/]dams*5 botmuil moet e5 p>mantighe1 gracelijcke ,brab&] gemaakt word52 vooral het botte ,holl&s* is hem e5 erg]nis1 het ,brabants*1 dat is iets &]s6 ,o de ,brabants*e taal die is he]oyck1 mode/ en vol p]feccy1 ,soo vri5delayck1 soo galja>t1 soo m9j]t en s vol correccy1 ,dam5t niet ghesegg5 en kan4 ,al heel gauw blijkt de hoord]s1 hoeveel v]s*il er is tuss*5 ,j]olimo's mani] van optr$5 en zijn w]kelijk5 toe/&3 hij is dood>m1 zijn beurs v]toont niets dan duiz5d v\w51 et5 is er niet 9 huis en de mee/] smult zelfs van de lekk]e beetjes die zijn kne*t door b$el5 gekreg5 heeft4 ,en to* blijft hij dezelfde po*hans1 zijn aangebor5 hoogmo$ v]laat hem nooit4 ,dt is jui/ het komis*e 9 ,j]olimo4 ,dat hij behalve de la*lu/ ook de v]ontwa>dig+ opwekt door zijn opli*t]ij1 maakt hem nog me] antipa?iek4 ,robbeknol4 ,robbeknol vormt 9 vele opzi*t5 e5 teg5/ell+ met ,j]olimo1 teg5ov] d5 po*5d5 ,brab&] /aat de e5v\dige1 go$ronde1 gee/ige ,am/]dams*e jong51 die door zijn sn$ige zett5 en zijn go$ h>t de lievel+ van het s*\wburgpubliek moe/ word54 ,veel geluk heeft hij 9 zijn lev5 niet gehad1 zijn mee/]s w>5 niet gemakkelijk1 ma> /e$s beh\dt hij zijn onv]/oorba> go$ humeur en weet hij met e5 kw9kslag zijn le$ te v]drijv54 ,van lekk] et5 h\dt hij veel1 wat tr\w5s e5 k5m]k5de trek is 9 vele kne*tsroll54 ,ge]a]t4 ,ge]a]t is het type van e5 vrek die 9 vele opzi*t5 ov]e5komt met ,ho(ts ,w>5>4 ,wa>s*ijnlijk heeft de bek5de ,am/]dams*e vrek ,willem ,b>5dszoon1 die #afja /i]f1 en van wie vele v]wond]lijke /aaltjes v]teld w]d51 zo[el ,ho(t als ,br$]o tot model g$i5d4 ,byat]is4 ,byat]is /aat op de rollij/ v]meld als uytdraagh/]1 ma> zelf v]telt ze ons dat ze vooral geld v]di5t als koppela>/]4 ,ov]ig5s is het e5 oudevr\w5figuur als ,reym 9 d5 ,w>5>1 m9d] sympa?iek1 ma> ev5 praatlu/ig4 ,not>is en ,s*\t4 ,bizond] go$ geteek5d zijn enkele bijfigur5 b4v4 de not>is en de s*\t1 die beide dr+5de bezigh$5 voorw5d5 en e]/ na lang vrag5 er 9 toe/emm5 met ,ge]a]t mee te gaan1 om hem lat] e5 gepep]de rek5+ te kunn5 voorlegg54 ,bijp]son54 ,v]s*ill5de p]son5 hebb5 met de eig5lijke h&el+ we9ig te mak51 sommige belemm]5 zelfs het ov]zi*t van 't tooneel/uk4 ,zoo b4v4 de drie ouwe kl\w]s ( patriott51 de knikk]5de jong5s1 de hondtslag] en de sp9/]s4 ,ge5 e5heid4 ,e5heid is er door dit alles we9ig 9 d5 ,brab&]1 ma> wel is 't ,br$]o gelukt1 jui/ 9 deze bijp]son5 e5 buit5gewoon lev5dige s*ild]+ te gev5 van het ,am/]dams*e volkslev51 en dit ,am/]dam vormt als 't w>e d5 a*t]grond1 wa>teg5 de s*]pe trekk5 van ,j]olimo des te bet] uitkom54 ,bov5di5 gev5 ze e5 doorsla& bewijs van ,br$]o's tal5t5 als reali/4 ,ont/aan4 ,tot slot enkele woord5 ov] het ont/aan van 't tooneel/uk4 ,geheel eig5 w]k is 't niet1 v]tal+ ev5m94 ,br$]o las 9 e5 ,holl&s*e v]tal+ de lotgevall5 van e5 ,spaans*5 b$eljong5 ,laz>illo de ,tormes1 die 9 di5/ komt van e5 hoogmo$ig51 dood>m5 s*ildknaap 7,escud]o474 ,de s*ildknaap w]d 9 zijn blijspel ,j]olimo1 de b$eljong5 ,robbeknol4 ,uit e5 v]gelijk+ met d5 proz>oman blijkt dat ,br$]o 9 ho(dzaak het v]haal volgt en sommige deel5 heel nauwkeurig1 soms bijna lett]lijk we]geeft1 ma> &]e g$eelt51 met "n de reali/is*e s*ild]+ van ,am/]dams*e toe/&51 zijn geheel van eig5 v9d+4 ,,huyg5s ,,en ,,zijn ,,zee/raet4 ,ont/aan van het g$i*t4 ,huyg5s zag 't groote gewi*t 9 van e5 go$e v]b9d+ tuss*5 ,d5 ,haag en ,s*ev5+53 wie d5 kort5 af/& tuss*5 die plaats5 moe/ aflegg5 _h e5 heel5 tijd door 't z& te ploet]51 wat niet alle5 la/ig 0 voor de ,haags*e w&ela>s1 ma> bov5al voor de ,s*ev5+s*e viss*]s en vis*vr\w51 die hun wa> na> de /ad bra*t54 ,wie e5 bet]e v]b9d+ tot /& wi/ te br5g51 z\ e5 weldo5] zijn voor beide plaats53 e5 eewigh man1 di5s salighe g$5ck51 ,d5 ,haegh en ,s*ev5+h met ,roos5 s\ bes*5ck54 ,huyg5s wilde zijn geboorteplaats die weldaad bewijz53 hij ontwi]p 9 #afec 't plan voor e5 /e5weg op ,s*ev5+1 wa>9 hij uitvo]ig 't voor en teg5 bespreekt en ook de ko/5 b]ek5t4 ,tev5s doet hij 't middel aan de h& om de ko/5 te dekk53 't in/ell5 van e5 tol op d5 nieuw5 /raatweg1 die ruims*oots de r5te van 't b5oodigde kapitaal z\ opbr5g54 ,maakte m5 van ov]heidswege bezwa> teg5 deze uitgave-9-e5s1 dan w\ ,huyg5s teg5 r$elijke voorwa>d5 dat geld wel le551 zooals hij zelf zegt 9 zijn ,zee/raet 7v]s #cjd-cjf73 ,soo ge5' ,bors op en w\1 m5 so*t het inde mijn'1 ,op r$elick bespreck1 dat niem& s\ besw>51 ,en do5 mij s*ad' ontga51 en no* wat ov]sp>54 ,bov5di5 wild5 ook enkele gego$e ,hag5a>s wel voor e5 deel voor 't kapitaal zorg51 wat blijkt uit e5 brief van #affc door ,huyg5s1 die to5 9 ,p>ijs 01 ges*rev5 aan de ,ve]1 baljuw van ,d5 ,haag1 wa>9 o4a4 deze z9sn$e voorkomt3 4444 dat mij ,luyd5 van conditie1 van middel5 ende van ge5 sle*t oordeel de e]e d$5 van mijne r$55 soo veel plaets te gev51 dat sij si* gewilligh aanbod5 om ha> "p te drag5 9 het g]+he ,capitael da]toe v]eis*t4 ,ma> to5 ,huyg5s e5ige raadsl$5 pol/e1 bem]kte hij al heel gauw1 dat ze niet heel w>m voeld5 voor zijn plan4 ,hij zond het da>om niet aan d5 magi/raat1 want3 ,ge5 d+h en w]dt v]kra*t2 da] hoort wat rijp5s toe4 ,ti5 j>5 lang kwam m5 niets v]d]1 ma> to* zag5 langzam]h& me]d]5 't gewi*t van de kwe/ie 91 en 9 #affc besloot m5 d5 /raatweg aan te legg54 ,huyg5s 0 9 ,frankrijk1 wa> hij voor d5 jong5 pr9s ,willem het pr9sdom ,oranje1 dat door ,lodewijk ,,xiv 9 #affj bezet 01 moe/ tra*t5 t]ug te krijg51 e5 pog+1 die na langdurige ond]h&el+5 w]kelijk gelukte4 7,m5 leze de uitvo]ige toeli*t+ 9 de ,pan!on-uitgave van ,s*uil+ blz4 #hb-hf en de ,zee/raet v]s #ce-db74 ,9 ,d5 ,haag h]9n]de m5 zi* dat ,huyg5s ind]tijd e5 plan _h ontworp51 en dit bew]p wilde m5 graag inzi54 't ,0 e*t] go$ weggeslot5 en da>om vroeg m5 ,huyg5s v]l( de ka/ door e5 smid op5 te lat5 /ek51 wat toege/aan w]d4 7,v]gelijk de ,zee/raet v]s #cfi-cij en d5 brief van ,huyg5s aan de ,ve]74 't ,ontw]p van ,huyg5s w]d 9 ho(dzaak gevolgd en to5 deze 9 #affe na> ,d5 ,haag t]ugke]de1 0 't w]k al voltooid4 ,huyg5s 0 opgetog53 ,en si5 ick ,s*ev]+1 en b5 ick niet b$rog51 ,en si5 ick 't door e5' la5 t5 e9de van syn' ,/raet8 ,o edel ond]w9t1 o e] van /adt en /aet1 ,wa] v9d ick woord5 uyt om u vol uyt te prijs58 ,ge5 wond] dat hij zijn gemo$ lu*t gaf 9 e5 g$i*t1 wa>9 de geheele ges*i$5is v]haald w]d en d5 l( van 't w]k1 dat zijn ,geboort-/adt niew5 glans v]le5de1 w]d bezong54 ,zoo ont/ond dan 9 #affg de ,zee/raet4 ,ov]zi*t4 ,bij 't be/ude]5 van ,huyg5s' w]k5 is 't ze] w5s*elijk na de e]/e lez+ e5 s*ema sam5 te /ell51 omdat de inh\d &]s niet te ov]zi5 is4 ,dat komt door de vele uitweid+5 die de s*rijv] zi* v]oorlo(t en doordat hij haa/ nooit e5 eig5lijk v]haal geeft4 ,9 de uitgave-,s*uil+ is zoo'n s*ema opg5om52 wie deze uitgave niet bezit kan zelf gemakkelijk e5 ov]zi*t mak54 ,eig5s*app5 van ,huyg5s als di*t]4 ,contact met de lez]s4 ,i4 ,huyg5s is 9 voortdur5d contact met de lez]s1 't is net ( hij met ons zit te prat54 ,deze eig5s*ap heeft hij met ,/>+ geme51 die ook voortdur5d op zijn keuvel/oel zit4 ,huyg5s v]telt ons de heele ges*i$5is van d5 /raatweg1 ge5 enkele bizond]heid wordt v]get54 ,vooral wat het argum5te]5de deel betreft1 is het niet veel &]s dan het ontw]p van #afec1 ma> dan op rijm4 ,da>tuss*5 zijn all]lei z$ekundige opm]k+5 +evlo*t5 van e5 oud man die veel beleefd en veel nag$a*t heeft1 en nu wijze less5 aan de jeugd 7en &]567 uitdeelt4 ,dat deze uitweid+5 zijn lez]s wel e5s wat zull5 v]vel51 ook omdat ze d5 draad heelemaal kwijt rak51 weet ,huyg5s zelf heel go$1 ma> als hij op zijn praat/oel zit slaat hij wel e5s wat door1 dat is nu e5maal zijn gewoonte4 ,m5 v]gelijke b4v4 v]s #bgg1 wa> ,huyg5s na e5 lange bes*\w+ ov] sprek5 en zwijg5 zegt3 ,mijn les] is 't hi] bey 7quaet en moe71 soo 'ck li*telick v]mo$e3 ,oock voeld' ick 't kom52 ma> m5 h\d' mij te go$e ,da] viel ge5 h\d5 a53 als 't h]t van ond]5 ,a5 'tblixem5 g]aekt1 wil 't bov5 dond]53 ,g5eg5heit slaet door4 ,zoo ook 9 v]s #iei-ifa3 ,hoe is u1 ,lez]-lief1 beg9t ghij niet te swijm51 ,en voelt ghij no* uw' pols 9 dit g$rang van rijm51 ,en w5s*t ghij 'tspel niet uyt en 't,liedjen op e5 end8 ,v]/&spozie4 ,,ii4 ,uit het bov5/a&e vloeit voort dat ,huyg5s' w]k ge5 e*te pozie is1 zooals 't be/e van ,vondel b4v41 ma> me] r$5e]5 9 v]smaat4 ,huyg5s /elt dan ook heel eig5a>dige eis*5 aan e5 di*t]4 ,da] zijn di*t]s--zegt hij--die seld5 di*t b>51 mee/ ondi*t 9 rijm4 ,ha] l( is3 ,sij sprek5 kla] en behoev5 ge5 tolck4 ,ma] wie s\de ha] de duy/]heid v]gev58 ha] di*t is ondi*t4 ,soo en g+ht met de oude niet4 ,ha] di*t 0 di*t1 v]re van ondi*t1 en behoefte wat v]tolcks4 ,wel d5 gh55 die si* 9 de moeyte ge/ek5 hebb54 ,ha] di*t behoefte wat v]tolcks6 dt is dus 't crit]ium voor w>e pozie3 e*te g$i*t5 moet5 zijn pittig1 g$rong51 moeilijk1 m5 moet s*]p nad5k5 om d5 z9 te kunn5 vatt5 van de soete wij%eid die er 9 ne]gelegd is4 ,deze zelfde g$a*te v9d5 we t]ug 9 de ,zee/raat1 v]s #cdg en volg5de3 ,dit weet ick1 wat ,papi] bevol5 is gewee/1 ,0 sek]lyck de vru*t van e5 b$a]d5 gee/1 ,die s*rijv] satt 'er toe1 en wa] het 9 't v]mog5 ,van syn v]nuft gewee/ sijn selv5 t' ov]poog51 ,en do5 me] dan hij de$' en bet] dan hij s*reef1 ,het hadd 9 't witt ge/a54 ,di*t5 is v]/&sw]k voor ,huyg5s1 ge5 wa>a*tige uit/ort+e des gemo$s4 ,v&a> dat zijn w]k5 allemaal dezelfde eig5s*app5 v]toon51 v]s*il van beteek5is is bij e5 d]gelijke wijze van w]k5 onmogelijk4 ,v&a> ook1 dat ,huyg5s van ,vondels g$i*t5 kon s*rijv53 ,sy dunck5 my one5p>igh ende ha] selv5 hi] ende da] bes*am5de4 ,v]laat ,huyg5s e5 enkel5 ke] 't gewone pad en maakt zi* e5 e*t di*t]lijke a&o5+ van hem mee/]1 dan s*rikt hij er weldra zelf van en haa/ zi* uit de hoog]e sf]5 ne] te dal5 op zijn veilig weggetje4 ,met veel zelfk5nis zegt hij 9 't ,co/elijk ,mall 7v]s #cbc-cbd73 ,ick /ruyckel op het l&1 wat maeck ick 9 de lu*t8 ,het kruyp5 is my kon/1 wat maeck ick 9 de vlu*t8 ,z iem& alle5 kan tevr$5 zijn met e5 lez] als ,huyg5s ons s*ild]t 9 zijn ,voorh\t 7v]s #cd en vlg474 44444 e5 grijze ,dutt] ,met de s*55 voor de vlam1 ,met de t&5 9 de butt]1 ,9 de beul+h1 9 de ham ,9 de ,nieuwe-ja]s*e wegg54 ,dui/]heid4 ,,iii4 ,huyg5s' g$i*t5 zijn gewrong51 dui/]4 ,dit is e5 natuurlijk gevolg van zijn opvatt+ van de pozie1 zooals bov5 is aangetoond4 ,voorbeeld5 hi]voor te gev5 is onnoodig1 i$] lez] kan er bij ti5tall5 v9d54 ,hi]teg5ov] /aat e5 go$e eig5s*ap3 pittigheid1 k]na*tigheid4 ,zeurd]ig1 zooals ,cats soms is1 wordt ,huyg5s nooit4 ,ov] die gewrong5heid van /ijl en dui/]heid van uitdrukk+ w]d al dadelijk na 't v]s*ijn5 van ,huyg5s' e]/e g$i*t5 geklaagd1 zoodat ,cats d5 jong5 di*t] zelfs heeft moet5 v]d$ig54 ,we/]ba51 die ,huyg5s' w]k hoog /elde1 zegt heel jui/3 ,huyg5s g$i*t5 v]eis*5 e5 man1 di5 't niet en moet v]driet5 dat hij somwijl5 we] h]kauwe dat hij at4 ,die lee/ en w$]lee/1 sal v9d5 en g5iet5 yet go$s dat hij 9 't e]/ nog niet gem]ckt en _h4 ,woord- en klankspel+54 ,,iv4 ,k5m]k5d voor ,huyg5s' g$i*t5 is 't gekun/elde1 de opzettelijk aangebra*te woord- en klankspel+54 ,ook dat vloeit we] voort uit ,huyg5s' opvatt+ van de pozie1 al die kun/jes v]hoogd5 de wa>de van e5 g$i*t1 ze gav5 imm]s bewijs van 't v]nuft van d5 s*rijv]1 ze maakt5 't geheel nog la/ig] te begrijp5 en dwong5 tot h]haald lez5 om de b$oel+ van d5 auteur geheel te kunn5 vatt54 ,zoo'n woordspel+ maakt h]kauw5 vaak noodzakelijk4 ,lee/ m5 b4v4 de twee regels 7v]s #aia-aib74 ,het s& v]mee/]5 met e5' geback5 ba51 ,wa]1 om bega51 niet vreemd1 ma] ijdel1 om be/a51 dan zijn jui/ de woord5 bega5 en be/a51 die beide twee v]s*ill5de beteek5iss5 kunn5 hebb51 de oorzaak dat m5 de b$oel+ van d5 di*t] niet dadelijk begrijpt4 ,ma> dat is1 van ,huyg5s' /&punt gezi51 jui/ het mooie1 e5 bewijs van e*te pozie4 ,ditzelfde geldt voor 't spel5 met klank51 zooals dadelijk 9 't beg9 al3 ,w]7r7reld1 w]r51 gew]r1 ontw]r51 w]reg>51 tw]n54 ,zoo zijn er we] massa's voorbeeld54 ,allemaal bewijz5 van v9d+rijkheid1 v]nuft1 gee/igheid desnoods 7lang niet altijd71 ma> da>om nog ge5 uit+5 van e5 di*t]ziel4 ,e5 enkel5 ke] onta>dt deze gekun/eldheid 9 kun/emak]ij b4v4 v]s #fbj3 ,raept ,s*elp51 die het lu/3 en seght niet1 ',t sijn ma] s*elp53 ,neemt e5e lett] uyt1 'tzijn ,s*ep54 ,soms klankvolle v]z54 ,v4 ,enkele g$eelt5 uit de ,zee/raet bewijz5 dat ,huyg5s klankvolle v]z5 wi/ te s*rijv54 ,zoo b4v4 v]s #ddb en vlg4 ,zee-bur51 arm gesla*t tot slav]nij gebor51 ,0 u dat segg5 ern/1 s moet ghij ern/i* hoor5 ,wat ick 9 ern/ v]hael en u te hoor5 /aet4444 ( v]s #aba en vlg3 ,wie dor/ e5 /ukj5 /ael sijn s*ip1 sijn goet1 sijn lev51 ,sijn' wel en qualick-va]t1 soo te beleid5 gev5 ,als 't nu gegev5 w]dt8 ,m5 leze deze g$eelt5 ma> e5s luidop1 dan blijkt het dat er w]kelijk klank en kra*t 9 die bre$e alex&rijn5 zit4 ,da>tuss*5 treft m5 e*t] plotsel+ regels aan1 die niets zijn dan rijmel>ij en tev5s bewijz5 zijn van krasse smakeloo%eid1 b4v4 v]s #fea3 ,wa] ick e5 sprek5d ,bee/ 7't s*eelt we9igh1 sult ghij segg547 ,zoo ook regel #fih-gjj en #iej4 ,tr\w5s ook 9 &]e w]k5 van ,huyg5s kom5 all]lei platte grapp5 voor4 ,to* moet m5 hi] voorzi*tig zijn met het trekk5 van conclusies1 omdat wat wij plat v9d5 dat nog niet 0 voor de #ag;e-eeuw]s1 en omdat ook de beteek5is van de woord5 dikwijls v]&]d is4 ,satiriek4 ,,vi4 ,huyg5s' w]k is dikwijls satiriek1 all]lei misbruik5 word5 door hem gehekeld4 ,het ,co/elick ,mall is e5 doorloop5de bespott+ van de ko/b>e malligheid1 de mode4 ,deze dwaa%eid wordt ook 9 sommige g$eelt5 van de ,zee/raet aan de kaak ge/eld1 er word5 zelfs ruim #fj regels aan gewijd 7v]s #eed-gah7 en 9 e5 &] g$eelte 7#cfa-cfh7 wordt 't zelfde !ma aang]o]d4 ,ma> ook ov] &]e d+5 wordt afkeur5d gesprok51 ov] d5 sle*t5 invlo$ van ka>tspel5 om gr( geld 7#hhd-idb71 ov] 't v]spill5 van d5 ko/b>5 tijd 7#hdc-hhb71 ov] 't onz9nige om de meisjes 9 zee te drag5 7#fjc-fah71 ov] 't doellooze flane]5 van de jongelui 9 't ,voorh\t 7#eca-eda74 ,autobiografis*4 ,,vii4 ,heel k5m]k5d voor ,huyg5s' g$i*t5 is 't autobiografis*e3 hij heeft 't heel vaak ov] zi*-zelf4 ,9 de ,zee/raet blijkt dit ze] duidelijk3 't is 9 ho(dzaak e5 bes*rijv+ van zijn /raatweg1 doorvlo*t5 met all]lei m$$eel+5 ov] zijn eig5 lev5 en v]d] g$a*t5 van hem ov] vel]lei d+53 ,hij spreekt ov] zijn w]k5 als secret>is van ,fr$]ik ,h5drik en ,willem ,,ii 7#bh-cc71 zijn v]h\d+ tot ,willem ,,iii 7#cd-ce71 zijn pog+5 om 't pr9sdom ,oranje t]ug te krijg5 7#ce-db71 de opvo$+ die hij aan zijn k9d]5 heeft gegev5 7#dg-eb71 zijn liefde voor ,d5 ,haag 7#fj en vlg471 zijn vroeg]e g$i*t5 7#id-ie71 de uitv9d+ van de sl+]uurw]k5 door zijn zoon ,con/antijn 7#afi-ahd71 zijn afke] van all]lei z9l$ig gepraat en zijn liefde voor go$e boek5 7#bbe-bgg7 en vooral zijn gelo(4 ,huyg5s is e5 opre*t geloovige1 e5 /r5g ,calv9i/ en dus aanhang] van de pra$e/9atie-le]4 7,m5 v]gelijke v]s #ajg en #ajae74 ,potgiet] noemt hem de opregt/e en da>om le]zaam/e onz] biograf54 ,sommige van zijn w]k5 zijn dan ook bijna geheel auto-biografien1 b4v43 ,dagh-w]ck1 ,cluys-w]ck en voor e5 go$ deel ,h(-wijck4 ,sam5vatt5de kunn5 we t5 slotte dit zegg53 e5 wa>a*tig di*t] 0 ,huyg5s niet1 wel iem& die op k]na*tige1 hoewel soms ze] gewrong5 en ons*oone wijze1 zijn g$a*t5 9 v]s-maat heeft wet5 uit te drukk51 en jui/ door dat eig5e iets aantrekkelijks heeft4 ,,het ,,w$]zijds* ,,huwelijks ,,b$rog4 ,doel4 ,lang5dijk g+ bij 't s*rijv5 van zijn blijspel5 uit van de idee dat m5 de m5s*5 kon v]bet]5 door hun la*5de de wa>heid te zegg54 ,de ondeugd5 moet5 op 't tooneel bespottelijk gemaakt word51 zoodat de m5s*5 ook 9 't w]kelijke lev5 er om gaan la*5 en de ondeugd dus ons*adelijk wordt4 ,9 de inleid+ van 't hi] te beh&el5 drama geeft ,lang5dijk duidelijk te k5n5 bov5/a&e me5+ toeg$aan te zijn3 het tooneel moet di55 t] v]bet]+ d] z$52 de gi]iga>ds1 hoogmo$ig5 en d]gelijk5 behoor5 op 't tooneel te word5 gebra*t4 ,hij wij/ dan op ,ho(t en ,br$]o1 die 9 d5 ,w>5> en ,spaans*5 ,brab&] spel5 van dat slag di*tt54 ,aan 't slot van de voorr$e geeft ,lang5dijk aan1 welke ondeugd hij aan de kaak wil /ell5 n4l4 e5 gebrek1 dat al veel bij onz5 l&a>t is +eloop51 namelijk kaal en groots te zijn1 en het laat/e door b$rog /a&e te h\d54 ,om nu e5 go$ inzi*t 9 d5 b\w van 't w]k te krijg51 moet m5 vooral dit doel go$ 9 't oog h\d51 omdat jui/ 9 dit tooneel/uk de /rekk+ bizond] op d5 voorgrond is ges*ov5 en al 't &]e da>aan ond]ges*ikt is gemaakt4 ,de ho(dp]son5 zijn ze] zek] kaal en groots* en tra*t5 het laat/e door b$rog /a&e te h\d54 ,k>akt]teek5+4 ,lodewijk4 ,lodewijk is gebor5 9 ,utre*t en van oud en ad'lijk blo$1 ma> dood>m4 ,hij heeft vroeg uit armo$e het oud]lijk huis moet5 v]lat51 heeft als kadet g$i5d en zoo getra*t op fatso5lijke mani] te lev51 ma> hij w]d gevang5 g5om5 en na> ,frankrijk gevo]d 7't is 9 d5 tijd van d5 ,spaans*5 ,successie-oorlog1 vgl4 b4v4 #ajia-aaac1 wa> ov] de v]s*ill5de veldslag5 uit di5 oorlog gesprok5 wordt74 ,hij is geheel aan lag] wal g]aakt en moet door ka>tspel5 9 zijn ond]h\d voorzi54 ,zoo is de edelman al me] en me] gezonk51 z zelfs dat hij e5 compagnies*ap heeft moet5 aangaan met e5 v]loop5 soldaat1 die 't pa>d van zijn kapite9 heeft ge/ol54 't ,gevolg is dan ook dat ,jan heel familia> teg5 zijn adellijk5 vri5d is en hem toe durft voeg53 ,wat z\ 't je help51 he]8 je beurs is plat en s*raal4 ,dat ,lodewijk deze v]h\d+ allesbehalve aang5aam v9dt1 blijkt uit zijn v]zu*t+3 ,het spijt me dat ik mij van di5 lakkei laat plag51 ,en niet durf sprek51 omdat hij geheim5 weet1 ,die niem& wet5 mag4 ,ov] de wijze wa>op de he]5 aan d5 ko/ tra*t5 te kom51 leze m5 b4v4 v]s #abf-abh -- -- -- -- -- -- wij zull5 alles deel51 ,zoo wy iets w9n5 als voorhe55 met de ka>t1 ,en &'re kneep54 't ,zijn dus vals*e spel]s4 ,to* is ,jan erg] dan ,lodewijk1 voor wi5s gevoel vals* spel5 haa/ met /el5 gelijk /aat4 ,ma> al v9dt ,lodewijk zijn lev5swijze niet zooals het hoort1 hij moet wel me$o51 hij is hova]dig en da> bij ge5 kle9tje kaal1 er moet geld kom5 en als e5 gewoon m5s* zijn brood v]di551 dat duldt zijn trots niet4 ,we wet5 dus 9 't beg9 van 't /uk dadelijk al hoe 't met ,lodewijk ge/eld is1 en nu zi5 we v]d] zijn pog+5 om e5 rijk huwelijk te sluit54 ,ma> om dit te kunn5 do5 moet hij d5 indruk bij &]5 en speciaal bij het meisje wet5 te ve/ig51 dat hij heel rijk is4 ,dat is het huwelijksb$rog van zijn kant4 ,v&a> dat hij voorgeeft e5 rijke ,pools*e graaf te zijn4 ,jan wordt e5 b>on1 en om d5 /& op te h\d5 di55 ook lakei5 gehuurd te word51 die mee 9 d5 ,g\d5 ,muiz5val gehuisve/ word54 ,we wijz5 nu nog op enkele trucjes door ,lodewijk aangew5d om te do5 geloov5 dat hij s*atrijk is4 a4 ,hij koopt juweel5 voor ,*>lotte4 b4 ,zoo t]loops zegt ,lodewijk dat hij op 't oog5blik niet me] dan e5 bagatel van #ajjj gu9jes bezit en dat de wissel dus jui/ van pas komt4 c4 ,het lat5 vall5 van d5 brief van e5 gef+e]d5 banki]4 d4 ,de w$d5s*ap tuss*5 ,lodewijk en ,jan om duiz5d guld54 ,*>lotte4 ,het eig5a>dige nu is1 dat deze b$rieg] zelf b$rog5 wordt en nog wel op dezelfde wijze als hij 't &]5 tra*t te do54 ,dat maakt het geval voor de toes*\w]s1 die d5 jui/5 toe/& k5n51 komis*4 ,de b$rieg] wordt b$rog53 ,*>lotte is ev5e5s dood>m4 ,de toes*\w]s word5 al dadelijk +eli*t door 't gesprek van ,*>lotte met de meid1 en vooral door 't ge5 ,kla>tje da>na nog zegt4 ,ook bij ,*>lotte dus we] kaale groot%eid4 ,hoe sle*t het er bij ha> 9 huis wel uitziet1 hoor5 we lat] uit d5 mond van ,kla>3 bijna alle go$]5 zijn 9 d5 lomm]d2 de s*uldeis*]s moet5 bizond] lang op betal+ wa*t51 en de mee/]es moet zelfs geld le55 van de di5/meid4 't ,gevolg hi]van is dat het di5/meisje niet m9d] familia> is met ,*>lotte dan ,jan met ,lodewijk4 ,*>lotte en ha> mo$] ,kon/ance probe]5 ev5als ,lodewijk teg5ov] de buit5w]eld de me5+ te do5 ve/ig5 dat ze rijk zijn1 ze hebb5 rondge/rooid dat ze veel geld gerfd hebb5 van e5 oom die 9 ,oo/-,indi ge/orv5 is1 v&a> ook dat de wa>d dit lat] volkom5 te go$] tr\w v]telt4 ,vooral ,lodewijk moet d5 indruk krijg5 met e5 gego$e familie te do5 hebb51 v&a> de luide bevel5 van ,*>lotte teg5 ,kla> opdat ,lodewijk zal hoor5 hoe rojaal de familie leeft1 het zoog5aamde /el5 van het p>elsno]1 het te koop aanbi$5 van juweel5 9 ,lodewijks teg5woordigheid1 de betal+ van de pa*t door d5 gewa&5 bo]1 om d5 indruk te ve/ig5 dat ,kon/ance l&]ij5 bezit1 en vooral het geld-tell5 tijd5s de liefdesv]kl>+ van ,lodewijk4 ,wel kan dus gesprok5 word5 van e5 ,w$]zijds* ,huwelijksb$rog6 ,m5 ziet dat het geheele /uk draait om dat elka>-b$rieg51 't &]e is dan ook bijw]k4 ,kon/ance4 ,kon/ance is vol/rekt niet bet] dan ,*>lotte1 miss*i5 zelfs nog e5 graadje erg]4 ,zij ziet er imm]s niet teg5 op de e] van ha> do*t] op 't spel te zett51 alle5 opdat lat] ge5 bruids*at behoeft te word5 betaald1 ( feitelijk alle5 om h>e armo$t nog e5 poosje lang] te v]b]g51 want de bruids*at z\ ze to* nooit kunn5 gev54 ,*>lotte /aat 9 dit opzi*t bov5 h>e mo$]3 zij wil zi* e]/ niet lat5 s*ak52 lat] geeft ze wel toe blijk5s het gesprek van ,kla> met ,lodewijk1 ma> weet e9delijk to* de zaak uit te /ell5 totdat ha> bro] gekom5 zal zijn4 ,kla> en ,jan4 ,van ,kla> en ,jan is 9 d5 loop d] besprek+ al e5 en &] gezegd1 zoodat we ov] h5 kort zull5 zijn4 ,zij vorm51 zooals gewoonlijk met de kne*ts- en meid5roll5 9 't blijspel 't geval is1 voor e5 go$ deel 't komis*e elem5t b4v4 hunne liefdesv]kl>+5 en ook die van ,hans en ,kla> 9 teg5/ell+ met de deftige betuig+5 van ,lodewijk en ,*>lotte4 ,kla> is e5 e*te brutale en slimme di5/meid4 ,van ha> brutaliteit1 die vooral ont/aat uit de eig5a>dige v]h\d+ wa>9 ze /aat tot ,*>lotte1 hebb5 we al enkele /aaltjes gegev51 we wijz5 nog op de famili>e wijze1 wa>op ze teg5 ,k>el spreekt 9 't bijzijn van h>e mee/]es4 ,slim is ze1 dat bewij/ h>e h\d+ teg5ov] ,lodewijk2 ze begrijpt ook dadelijk wa>om ,*>lotte zoo luid spreekt4 ,altijd zijn h>e opm]k+51 die dikwijls t] zijde gezegd word51 sn$ig4 ,m5 leze b4v4 nog e5s ha> gesprek met ,hans6 ,m]kwa>dig is1 dat ook deze slimme meid b$rog5 wordt en dat nog wel door e5 dwaas als ,jan3 't is we] de hoogmo$6 ,b>ones te word51 al is 't dan ook b>ones van ,s*raal5/e91 la*t ha> toe en bov5di51 ze is imm]s feitelijk ook van adel6 ,jan wordt vooral komis* als b>on4 ,hij1 de v]loop5 soldaat1 weet zi* 9 hoog]e kr+5 natuurlijk niet go$ te beweg51 bov5di5 me5t hij all]lei moois van ,lodewijk te moet5 v]tell51 zoodat hij soms de zot/e d+5 zegt4 ,gelukkig dat ,lodewijk vooruit gezegd heeft dat zijn vri5d de b>on soms niet al te go$ bij 't ho(d is4 ,m5 0 dus voorb]eid6 ,komis* is ook de wijze wa>op ,jan zi* v]raadt4 ,tot het e9de toe blijft hij de geslep51 geme5e b$rieg]1 die er t5 slotte nog met het geld v&oor gaat4 ,k>el4 ,k>el speelt tot op zek]e hoogte de mooie rol3 hij imm]s ontmask]t de beide b$rieg]s1 ma>4444 blijkt to* zelf ook e5 b$rieg] te zijn1 ook hij is door de kale groots*heid aangeta/ en heeft zijn vr\w wijsgemaakt dat zijn mo$] heel rijk is4 ,ma> jui/ da>door kan hij ,lodewijks h&el+5 des te bet] begrijp5 en v]gev51 zoodat alles nog t]e*t komt4 't ,komis*e4 ,we wijz5 hi] nog op enkele middel5 wa>door ,lang5dijk het komis*e van 't /uk tra*t te v]hoog54 #a4 ,door 't radbrak5 van e5 vreemde taal1 iets wat 9 vele blijspel5 gebeurt4 #b4 't ,niet vole9dig5 van e5 z91 zoodat e5 misv]/& ont/aat 7b4v4 v]s #h-bc74 ,9 't beg9 van de ,wiskun/5a>s van ,lang5dijk komt e5 d]gelijk trucje voor4 #c4 ,all]lei opm]k+5 word5 t] zijde gezegd b4v4 door ,kla>4 #d4 ,door eig5a>dige uitdrukk+51 die e5 bepaald p]soon gebruikt1 b4v4 de zegswijze van d5 ,wa>d3 dat je 't vat1 wat dan direct door ,jan nageboot/ wordt4 ,e5 d]gelijk middel gebruikt ,hildebr& 9 ,de ,familie ,/a/ok 7,al zeg ik 't zelf1 he]emetijd1 w>atje74 #e4 ,door komis* rijm4 ,en groet g5adig uw koezijn1 ,d5 he] ,b>on van ,s*raal5/e92 ,wi5s quaal ik hoop dat nu niet zwa> is4 ,hans ,yz]fress]1 secret>is4 #f4 ,door de traditioneele /okslag5 7tooneel tuss*5 ,jan en ,hans74 ,satire4 ,ev5als 9 vele &]e blijspel5 v9d5 we ook 9 't ,w$]zijds ,huwelijksb$rog vele satiris*e opm]k+5 ov] v]s*ill5de d+51 b4v43 #a4 ,de groots*heid van vele bewon]s van ,utre*t3 i$] die van ,utre*t komt is van adel4 ,je woont 9 ,utre*t1 z\ je niet van adel weez58 vraagt ,jan aan ,kla>4 #b4 't ,bespottelijk mak5 van de h]d]sromans4 't ,is 't ouwe li$je1 dat de di*t]s altijd z+52 ,e5 bo]emeid wordt ligt door h5 e5 kon+91 ,e5 h]d] kon+4 #c4 't ,zelfde gebeurt met de r$]ijk]ij door 't pra*tige m9n$i*t1 dat ,jan v]va>digd heeft4 #d4 ,v]d] de spell+-v]bet]a>s1 die zooveel wijzig+5 voor/ell51 dat volg5s ,kla>tje1 het a4 b4 c4 9 groot5 nood is4 #e4 ,de afzett]ij door sommige logem5?\d]s4 ,de ,wa>d zal zijn klant5 ,snij5 van de beurs1 dat is te ,utre*t zo de wijs4 't ,is e5 wa>d als 9 de ,wiskun/5a>s2 volg5s d5 kne*t ,filippijn hangt voor di5s logem5t de s*a> uit en de ,wa>d uit ons tooneel/uk is bezitt] van de ,g\d5 ,muiz5val4 ,e5 veelzegg5de naam voor e5 h]b]g6 ,,sa>tje ,,burg]h>t4 ,doel4 ,9 de voorr$e aan de ,n$]l&s*e ,juff]s gev5 de s*rijf/]s het doel van ha> roman aan1 ze hop5 aan te ton51 dat e5 ov]maat van lev5tigheid1 en e5e da>uit ont/a&e /]ke drift tot v]/rooi5de v]mak51 door de ,mode en de ,luxe gewettigd1 de be/e meisjes me]maal 9 geva> br5g51 om 9 de all]droevig/e ramp5 te /ort54 ,tev5s zull5 ze 9 't li*t /ell51 dat d]gelijke meisjes de leid+ noodig hebb5 van vr\w51 die voorzi*tigheid aan m9zaamheid1 en go$h>tigheid aan e5e b]$5e]de onv]zettelijkheid v]b9d54 7,m5 zie de voorr$e blz4 ,,xxxiv74 ,dat jui/ ,betje ,wolff e5 d]gelijke ges*i$5is s*rijft is heel natuurlijk1 da> zij als jong meisje bijna door e5 s*urk1 d5 va&rig ,g>gon1 ongelukkig 0 geword52 de hi/orie van ,sa>tje bevat dan ook heel wat h]9n]+5 aan ,betje's eig5 lev52 ook zij 0 iem& met e5 ov]maat van lev5digheid en met e5 /]ke drift tot v]/rooi5de v]mak56 ,briefvorm4 ,de s*rijf/]s hebb5 als kun/vorm gekoz5 d5 roman 9 briev51 e5 modevorm 9 di5 tijd1 ma> die tev5s voor ha> doel uit/ek5d ges*ikt 04 ,zij wild5 imm]s vooral het inn]lijk lev5 van de p]son5 s*ild]51 en da>voor le5t zi* de briefvorm ze] go$4 ,9 briev5 aan hunne vri5d5 ( vri5d9n5 legg5 de v]s*ill5de p]son5 hun intiem/e zielelev5 bloot en gev5 de drijfve]5 aan voor hunne h&el+54 ,de briefvorm is dus bij uit/ek ges*ikt om de k>akt]s go$ te do5 uitkom54 ,hetzelfde kan gezegd word5 van d5 dagboekvorm die 9 de laat/e j>5 nogal e5s gebruikt wordt4 ,oorspronkelijkheid4 ,bov5di5 wild5 de s*rijf/]s e5 e*t ,n$]l&s*5 roman lev]51 i$] volk heeft iets eig5a>digs1 moet dus ook eig5 s*rijv]s hebb54 ,v]taalde w]k5 kunn5 uit/ek5d zijn en di55 vooral om d5 lett]kundig5 smaak van e5 volk te v]bet]51 ma> e5 hoog/a& l&g5oot kan nog mer gev51 omdat hij de eig5a>digh$5 van zijn volk k5t4 7,zie vooral de voorr$e blz4 ,,xxxii-,,xxxiii74 ,het niet v]taalt op 't titelblad wij/ dus op e5 bepaald beg9sel4 ,besprek+ van de v]s*ill5de p]son54 ,sa>tje4 ,het /rev5 d] s*rijf/]s moet 9 de e]/e plaats zijn bij ons sympa?ie te wekk5 voor dat meisje2 gebeurde dit niet1 dan zull5 we 9 ha> lotgevall5 we9ig belang /ell5 en e5 mogelijk ongeluk van ,sa>tje z\ ons vrijwel k\d lat54 ,ma> al dadelijk voel5 wij voor ha> sympa?ie1 voore]/ om ha> k>akt] en dan weg5s de treurige om/&igh$51 wa>9 zij geplaat/ is3 ,sa>tje is oud]loos1 woont bij e5 gi]ige1 kwezela*tige tante1 die ha> infaam beh&elt1 en de e5ige die ha> z\ kunn5 help51 de voogd ,abraham ,blanka]t1 is v] weg1 9 ,p>ijs4 ,bijna niem& z\ 't bij tante ,h(l& uitgeh\d5 hebb5 en ,sa>tje wel 't all]m9/4 ,ha> voornaam/e eig5s*ap is lev5slu/1 ze is e5 jong1 vroolijk1 elegant meisje1 dat zi* graag smaakvol kle$t1 veel h\dt van muziek1 en van 't lev5 wil g5iet54 ,lief hebb5 wil ze en geliefd word51 ma> bij tante ,h(l& is ge5 liefde6 ,ha> go$ h>t le]5 we k5n51 als de w$uwe ,spilgo$ ern/ig ziek wordt1 dan v]pleegt ,sa>tje ha>4 ,en gevoelig is ze3 m5 leze h>e briev5 aan ,anna ,willis 7#ac;e en #fc;e brief74 't ,is dan ook heel natuurlijk dat dit meisje 't huis van ha> tante ontvlu*t4 ,ma> de v]&]+ is te groot om ge5 s*ade te v]oorzak56 ,bij tante niet de m9/e vrijheid en nu plotsel+ te veel4 ,de w$uwe ,spilgo$ heeft imm]s feitelijk niets te zegg5 ov] ,sa>tje1 ze is de h\d/] van e5 p5sion3 de dames zijn volkom5 vrij4 ,v&a> ook de wa>s*uw+ van de v]/&ige ,anna ,willis3 zal uwe ziel1 die sma*t na> z9nelijke v]mak51 en die da>aan zoo lang gebrek gel$5 heeft1 zi* niet1 bij de ruime en keurige opdiss*+ da>van1 ov]lad58 ,sa>tje zelf ziet er niet het m9/e kwaad 91 ha> e5ig doel is3 e5 we9ig van 't lev5 te g5iet52 als de kr+ afgeloop5 is1 zal ze wel tot ru/ kom54 ,ma> dat is niet het geval3 jui/ deze voortdur5de v]mak5 wakk]5 h>5 lu/ tot uitspann+5 aan1 zoodat ze t5 slotte heel &]s leeft dan ze zelf wil4 ,da>om hebb5 de woord5 van ,anna ,willis en van de w$uwe ,spilgo$ ge5 voldo5de uitw]k+1 en is er e5 h>de les noodig1 die ha> de oog5 op5t en voor vall5 beho$t4 ,die les is 't geval met d5 v]leid]4 ,dat het meisje gelukkig t] plaatse h>] be/emm+ g]aakt is dus zuiv] toeval 7vgl4 vooral de voorr$e blz4 ,,xxxiv-,,xxxv74 ,zoo bewijz5 de s*rijf/]s door ,sa>tjes ges*i$5is1 dat de bes*]m+ van e5 liefdevolle v]/&ige mo$] voor jonge meisjes noodzakelijk is4 ,de w$uwe ,spilgo$4 ,de w$uwe ,spilgo$ wordt ons ges*ild]d als e5 engela*tige vr\w1 van wie i$]e5 met l( spreekt1 ma> ze heeft ov] ,sa>tje niet het gezag dat e5 mo$] heeft1 en kan ha> dus niet voldo5de bes*]m54 ,het te veel uitgaan van het meisje keurt ze niet go$1 ook niet d5 omgang met d5 he] ,r41 ma> ze heeft niet de ma*t om aan dat alles e5 e9de te mak54 ,hoewel ze niets weet t5 nadeele van d5 v]leid]1 is er to* iets 9 hem wat ha> wantr\w5d maakt1 wa>om ze dan ook ,sa>tje v]gezelt na> d5 s*\wburg1 zoodat het plan van ,r4 voorloopig v]ijdeld wordt4 ,tr\w5s ha> eig5 vroeg] lev5 is e5 voortdur5de wa>s*uw+ voor de jonge meisjes3 zij 0 door onnad5k5dheid en door de domheid h>] oud]s ongelukkig geword54 ,de w$uwe ,willis4 ,naa/ deze dame le]5 we e5 &]e v]/&ige vr\w k5n51 die h>e k9d]5 uit/ek5d opvo$t1 nl4 de w$uwe ,willis4 ,vooral h>e h\d+ teg5ov] h>5 zoon ,willem1 die ,sa>tje lief heeft en ha> tot vr\w w5s*t1 geeft blijk van ha> held] oordeel4 ,sa>tje en ,willem moet5 niet huw5 en zull5 onmogelijk gelukkig kunn5 word51 ze pass5 niet bij elka>4 ,liev] wil ze ha> zoon e5 voorbijga& v]driet a&o51 dan hem voor altijd ongelukkig mak54 ,anna ,willis4 ,de wa>dige do*t] dez] v]/&ige mo$] is ,anna ,willis1 ma> to* heeft deze jonge dame niet onze volle sympa?ie4 ,en dat niet zoo ze]1 omdat ze voor h>e j>5 wat onnatuurlijk wijs en deftig is1 ma> vooral1 omdat ze zi* op h>e braafheid laat voor/aan4 ,dat blijkt uit h>e h\d+ teg5ov] ,sa>tje3 bre$ word5 de sle*te h&el+5 van de laat/e uitgemet51 t]wijl aan ,anna zelf niets dan go$ is4 ,hi] geldt we] 't spreekwoord van d5 spl9t] en d5 balk6 ,jui/ door deze eig5a>digheid van ,anna ont/aat zelfs e5 vrij ern/ige v]wijd]+ tuss*5 ha> en ,sa>tje 7#eh;e en #fc;e brief74 ,de ontdekk5de pr$ikatin van ,sa>tje hebb5 blijkba> e5 go$5 invlo$ op 't h>t van h>e vri5d94 ,letje ,bru9i]4 ,e5 geheel &] meisje is ,letje ,bru9i]1 zij is me] iem& als ,sa>tje1 ook oud]loos1 ook als deze e5igsz9s lu*tig1 ma> ze is veel opp]vlakkig]4 ,gelukkig voor ha> dat ze 9 aanrak+ komt met ,sa>tje1 van wie ze heel wat le]t4 ,zoo wordt ook dit meisje t5 slotte nog e5 ges*ikte vr\w voor d5 go$h>tig5 ,willem ,willis en lat] e5e degelijke huismo$]4 ,abraham ,blanka]t4 ,abraham ,blanka]t is 't type van d5 e]lijk51 rond5 koopman die 't lev5 van d5 vroolijk5 kant opvat en met e5 kra*tig5 wil alle bezw>5 weet te ov]w9n54 ,wa> hij komt1 vlu*t5 de zorg54 ,mooi prat5 geeft niet veel bij hem1 dad5 zijn ho(dzaak4 ,en hij kan de m5s*5 ongemakkelijk de wa>heid zegg51 e5 blad neemt hij nooit voor zijn mond1 da>van kunn5 tante ,h(l& en ,jan ,edel+ meeprat54 ,ma> ook ,sa>tje spa>t hij niet als hij sle*te d+5 van ha> hoort4 ,altijd is hij b]eid &]5 te help53 zijne h\d+ teg5ov] ,sa>tje is e5 en al liefde en welwill5dheid2 ,willem ,willis en ,letje ,bru9i] word5 door zijn to$o5 9 /aat ge/eld e5 hui%\d5 op te zett52 alle b$i5d5 v]e]5 hem om zijn go$heid4 ,en d+ is er dat ons 9 zijn briev5 wel e5s h9d]t1 ma> dat we to* ga>ne ov] 't ho(d zi53 het te koop loop5 met zijn eig5 deugd54 ,ma> hij me5t dat wa>s*ijnlijk zoo erg niet1 't is me] e5 eig5a>dige wijze van uitdrukk54 ,onre*t kan ,blanka]t niet duld5 en hui*el>ij maakt hem giftig4 ,v&a> zijn uitvall5 teg5 de fijn51 die d5 godsdi5/ gebruik5 om all]lei leelijks te v]b]g54 ,hij is dan ook e5s door zoo e5 fijnba>d s*rikkelijk b$rog54 ,ma> godsdi5/ig is hij wel1 hij vraagt ,sa>tje b4v43 ,ga je wel 9 de k]k k9d8 ,dat moet je vooral en vooral do54 ,m5 v]gelijke ook zijn brief aan ,jan ,edel+4 ,h5drik ,edel+4 ,h5drik ,edel+ is e5 onz] all]be/e jongeli$51 e5 braaf1 v]/&ig man4 ,hij is jui/ de e*tg5oot die ges*ikt is voor ,sa>tje3 zij1 met ha> lev5dig k>akt] en vlug v]/&1 moet geleid word5 door e5 ern/ig1 v]/&ig man1 ze moet ha> man hooga*t51 hij moet ha> le]mee/] zijn en zi* to* niet bov5 ha> /ell54 ,da>om kon iem& als de go$mo$ige ,willem ,willis1 die ,sa>tje niet geleid z\ hebb5 en al h>e grill5 z\ hebb5 +ewilligd1 nooit ha> man word54 ,en ,jacob ,bru9i] 7,cootje67 is go$ als speelpop1 wa>mee ,sa>tje zi* e5 oog5blikje v]maakt1 ma> voor zoo iem& zal ze nooit a*t+ kunn5 gevoel54 ,wij hal5 hi] nog enkele woord5 aan uit e5 brief1 die de v]/&ige w$uwe ,willis aan ,abraham ,blanka]t s*rijft3 ,sa>tje zal e5 man moet5 hebb51 die 9 /aat is om ha> te leid52 e5 man1 die niet alle5 h>e liefde ma> ook ha> a*t+ wa>dig is4 ,e5 voortreffelijk man1 met n woord1 die ha>1 mag ik het zoo noem51 9 e5ige d+5 ov]s*ijnt4 ,suzanna ,h(l&4 ,teg5ov] al deze deugdzame m5s*5 /aan ,suzanna ,h(l&1 ,cornelia ,slimpslamp1 ,bro$] ,b5jam91 ,bre*t1 en de he] ,r4 die de geme5e roll5 v]vull54 ,suzanna ,h(l& 0 als oud]e zu/] van ,sa>tje's mo$] ze] jalo]s* to5 deze tr\wde1 t]wijl om ha> ge5 liefhebb]s kwam51 miss*i5 wel omdat ze jui/ niet heel ooglijk 04 ,zij voegde zi* da>om bij de fijn51 niet uit inn]lijke ov]tuig+1 ma> uit e5 soort van wraakzu*t4 ,miss*i5 ook hoopte ze aan e5 d] bro]tjes te behag56 ,9 elk geval s*ijnt tante ,suzanna 9 ha> jeugd nog al e5 r>e s*ommel gewee/ te zijn4 ,ook lat] de$ ze zi* niet van e5 gun/ige zijde k5n51 vooral niet tijd5s de ziekte h>] zu/]4 ,en bov5di5 komt er nog e5 ho(dzonde bij3 de gi]igheid4 ,blanka]t betitelt ha> met d5 e]5aam geve9sde inhalige feeks2 zev5hond]d guld5 wordt er ja>lijks voor ,sa>tje betaald en 't meisje lijdt jui/ ge5 hong]1 ma> 't s*eelt niet veel4 ,ook uit ha> brief aan ,blanka]t na de vlu*t van ,sa>tje ges*rev51 blijkt duidelijk ha> inhaligheid4 't ,is da>om go$ gezi5 van de s*rijf/]s lat] juffr\w ,h(l& jui/ op die kwetsb>e plek te treff51 de ,he]e bezoekt ha> om h>e gi]igheid4 ,cornelia ,slimpslamp en ,bro$] ,b5jam94 ,cornelia ,slimpslamp en bro$] ,b5jam9 zijn hui*ela>s1 die ond] d5 dekmantel d] godzaligheid de geme5/e /rek5 ui?al54 ,9 h5 wordt dan ook de geve9sde vroomheid gegeeseld4 ,heel vroom zijn ze oog5s*ijnlijk1 di]b>e briefjes s*rijv5 ze aan tante ,h(l&1 7m5 lette vooral op de taal67 en ond]tuss*5 is deze niets dan e5 zot di]1 dat h5 di5t om de smul4 ,blanka]t wa>s*uwt tante g5oeg3 ,wa>a*tig1 ,sanne1 de fijn5 loop5 op uw zak1 meid6 ze zull5 je zoo arm mak5 als e5 mi]1 ma> ,sanne lui/]t niet4 ,vooral ,b5jam9 trekt ha> aan1 zoodat zelfs het g]u*t loopt dat tante met hem zal tr\w54 ,wa>s*ijnlijk is 't vooral ,cornelia ,slimpslamp gewee/ die dit v]h9d]d heeft4 ,bro$] ,b5jam9 is zoo mogelijk nog geme5] dan zijn wa>dige gezell9 ,cornelia1 de laat/e heeft imm]s nog d5 mo$ te zegg5 wat ze me5t1 t]wijl ,b5jam9 zelfs teg5 zijn m$epli*tige d5 fijn5 ,fileb\t ui?angt4 7,m5 v]gelijke vooral d5 toon van brief #aaj met di5 van brief #aaa74 ,bre*t4 ,bre*t e9delijk is e5 oude1 leelijke1 zotte hott5tot van e5 meid1 e5 dronk5 todde1 die bij tante e5 lekk] lui lev5tje heeft1 bizond] van e5 glaasje h\dt1 en t5 slotte dan ook na> e5e bi]kroeg v]hui/4 ,v]makelijk is h>e voor/ell+ als( ,sa>tje en lat] ook ,bro$] ,b5jam9 en ,zu/] ,cornelia ha> wijn hebb5 +ep]/4 ,de ,he] ,r4 ,de he] ,r4 behoort tot de li*tmiss51 zooals ,blanka]t die 9 e5 brief aan ,sa>tje bes*rijft4 ,hij is geheel e5 man van de w]eld1 voor 't oog e5 g5tleman1 altijd ev5 voorkom5d--e5 wolf 9 s*aapskle]54 ,alle5 9 zijn briev5 aan d5 he] ,g4 toont hij zi* 9 zijn w>e g$aante4 ,hekel5d k>akt]4 ,zooals we ond] de h& re$s zag5 tre$t dikwijls 9 d5 roman 't hekel5d k>akt] na> vor54 ,9 dit opzi*t ligt ,sa>tje ,burg]h>t geheel 9 de lijn d] ,spectatoriale ges*rift5 uit di5 tijd1 wa>9 de ondeugd5 aan de kaak w]d5 ge/eld en wa>teg5ov] dikwijls ook w]d gewez5 op 't vele go$e 9 de maats*appij4 ,dat dit 9 d5 roman 't geval is1 is te m9d] te v]wond]5 als m5 zi* h]9n]t dat ,betje ,wolf me]mal5 zelf d]gelijke v]toog5 heeft ges*rev54 ,we wijz5 hi] op enkele d+5 wa>ov] gesprok5 wordt4 #a4 ,ov] d5 ,godsdi5/4 ,de s*rijf/]s will5 ge5 lijd5d1 ma> e5 w]k5d ,*ri/5dom1 9 't algeme5 /ell5 ze e5 deugdzaam lev5 op d5 voorgrond4 ,/ijntje ,doorzi*t is voor ha> 't type van e5 opre*t1 vroom m5s* en /aat als zoodanig teg5ov] de hui*el5de vrom54 ,m5 leze vooral wat ,/ijntje 9 d5 #acc/5 brief ov] deze fijn5 s*rijft aan ,suzanne ,h(l&4 ,gematigdheid /ell5 de s*rijf/]s hoog1 da>om prijz5 ze ook mann5 als dom9ee ,r$elijk en d5 propon5t ,smit1 da>om lat5 ze ,abraham ,blanka]t d5 koppig5 ,jan ,edel+ e5s fl9k de les lez54 #b4 ,ov] het onhebbelijk g$rag van vel5 9 d5 s*\wburg en bij conc]t51 7#dc;e brief74 #c4 ,ov] de gele]de vr\w51 die gehekeld word5 9 juffr\w ,h>tog4 ,de s*rijf/]s v9d5 dat de e5v\dige ,lotje nog veel me] nut 9 de w]eld doet1 als ze k9d]ond]k\sjes breit1 dan juffr\w ,h>tog1 als die diss]tatin ov] de zonne/(jes s*rijft4 #d4 ,ov] de bekromp5heid op godsdi5/ig gebi$ van 't e5v\dige volk1 vooral wat uit]lijkh$5 betreft4 ,m5 leze 't v]makelijke gesprek van propon5t ,smit met d5 oud5 viss*] 9 ,maassluis 7#eh;e brief74 #e4 ,ov] de wijze wa>op de vele rijke burg]s hun ga/5 on?al5 7#dc;e brief74 ,m5 v]gelijke het avondje dat 9 de ,familie ,/a/ok bes*rev5 wordt4 ,bij 't lez5 treft ons dadelijk het eig5a>dige van sommige nam51 zoo is ,lotje ,ri5-du-,t\t w]kelijk e5 niem5dal1 en behoort ,mejuffr\w ,buigzaam tot het gesla*t d] ,buigzam54 ,de nam5 zijn gekoz5 9 v]b& met het k>akt] d] p]son51 m5 d5ke b4v4 aan ,edel+1 ,blanka]t1 ,spilgo$1 ,r$el+1 bro$] ,b5jam91 ,cornelia ,slimpslamp en ,/ijntje ,doorzi*t4 ,,de ,,j>omir-,,cyclus4 ,de b$oel+ van 't ond]/a&e is duidelijk het v]b& 9 't li*t te /ell5 tuss*5 de vi] ond]d$5 van 't w]k en tev5s om aan de h& er van na te gaan1 welke de v]di5/5 van ,/>+ als di*t] zijn4 ,ont/aan en compositie4 ,/>+ _h sle*ts drie gegev5s3 a4 twee plass5 bij ,lo*em1 de zoog5aamde duivelskolk54 b4 de zoog5aamde hond5tree 9 de k]k te ,zutph54 c4 e5 weil& te ,lo*em1 de duivelsa>s4 ,zijn groote v]di5/e is dat hij uit deze we9ige gegev5s e5 v]haal heeft opgeb\wd1 wa>9 al deze deel5 met elka> 9 logis* v]b& gebra*t word54 ,de draad die dit alles z\ v]e5ig51 w]d de /rijd tuss*5 e5 zek]5 pat] ,j>omir en d5 duivel4 ,hoe het 9 bizond]h$5 uitgew]kt is1 zull5 we /raks nad] zi54 ,j>omir te ,praag is de inleid+4 ,ma> de di*t] _h nog e5 inleid+ noodig1 wa>door de wrok van d5 duivel teg5 ,j>omir v]kla>d kon word5 en deze vond hij 9 e5 v]haal1 voorkom5de 9 e5 ,engels* tijds*rift1 welk v]haal hij omw]kte tot zijn3 ,j>omir te ,praag4 ,dit g$eelte is dus ge5 eig5 v9d+1 ma> het v]di5/elijke van ,/>+ is hi]1 dat hij e5 vreemd v]haal zoo h&ig wi/ te gebruik5 als inleid+ voor zijn eig5 w]k1 dat het vreemde g$eelte n met zijn eig5 w]k is geword54 ,dat ,/>+ ,j>omir te ,praag b$oelt als inleid+ tot het volg5de1 blijkt uit de vi] e]/e regels van ,j>omir te ,zutph53 ,de k5nis w]d gemaakt2 ,gij kondt e5 beetre mak5 ,dan met ,vri5d ,j>omir1 ma>1 ,lez]1 't 0 voor mij ,de be/e3 ik kom da>door van e5 ,prefatie vrij1 ,en heb e5 naam1 wa>aan 't ge5 volgt is va/ te hak54 ,jui/ deze laat/e z9 bewij/ het gegronde van onze bew]+4 ,j>omir te ,praag kon di55 t] inleid+1 omdat da>door de wrok van d5 duivel teg5 ,j>omir wordt v]kla>d4 ,dit zi5 we uit ,j>omir te ,zutph51 v]s #bc-cb3 de prie/] da*t niet me] aan de klu*t die hij 9 zijn /ud5t5tijd uitgehaald _h1 ma> de duivel wl4 ,hij is boos1 omdat ,j>omir vroeg] zijn rol gespeeld _h 7vgl4 ,dat ligt deze ap]ij d5 zw>t5 _h v]drot574 ,de wrok van d5 duivel v]me]d]de /e$s omdat ,j>omir1 nadat hij ,franciscan] monnik 0 geword51 telk5s met succes teg5 satan optrad en hem ov]al teg5w]kte4 ,de oud-/ud5t w]d lat] e5 b]oemd duivelbann]4 ,v]d]e uitw]k+4 ,/>+ heeft zijn gegev5s op de volg5de wijze gebruikt3 #ao4 ,j>omir te ,praag w]d de inleid+4 #bo4 ,9 ,j>omir te ,lo*em wordt v]teld hoe de duivel wraak neemt door de klepels d] klokk5 op 't ho(d van zijn teg5/&] ne] te smakk54 ,de klokk5 w]pt hij 9 twee poel5 bij ,lo*em1 die voortaan de duivelskolk5 heet54 #co4 ,j>omir te ,zutph5 v]haalt ons1 hoe ,belzebub d5 monnik v]leidt en hem de gel(te aan ,/4 ,mi*iel doet s*5d54 ,de hond5tree 9 de vlo]/e55 h]9n]t er aan1 dat de duivel ,j>omir 9 de g$aante van e5 hond 0 v]s*554 #do4 ,j>omir ,gewrok5 e9delijk br5gt ons de boete en de ov]w9n+ van d5 zwa>beproefde1 en het weil& bij ,lo*em1 de duivelsa>s4 4444 heet1 van di5 dag af tot dez51 ,na> dat ge/a>te deel1 wa>op het gordelt\w ,de wraak van ,j>omir 9 /riem5 gaf te lez54 ,e5heid van 't geheel4 ,we zull5 zi51 dat ,/>+ de e5heid van zijn di*tw]k door &]e middel5 nog me] v]/]kt heeft4 #a4 ,door 9 ,j>omir ,gewrok5 zijn held als ov]w9na> van d5 booze te lat5 optr$52 nu kreeg 't geheel e5 bevr$ig5d slot1 zooals ,/>+ zelf ook s*]ts5d opm]kt 9 d5 aanhef van het laat/e deel4 #b4 ,door ,j>omir niet alle5 voor te /ell5 als ov]w9na>1 ma> vooral als iem&1 die zijn lev5 gebet]d heeft3 jui/ door zijn beproev+5 is hij e5 bet] m5s* geword5 en da>om zegevi]t hij t5 slotte ov] d5 booz5 vij&4 #c4 ,dan de rol die ,/4 ,mi*iel speelt4 a4 ,j>omir roept ,/4 ,mi*iel aan als hij de klokk5 v]vloekt4 b4 ,da>om bes*]mt de ,heilige hem4 c4 ,uit erk5telijkheid belo(t ,j>omir te zull5 va/54 d4 ,de duivel v]leidt hem zijn gel(te te v]brek54 e4 ,j>omir doet boete en smeekt ,/4 ,mi*iel om v]giff5is4 f4 ,de v]giff5is wordt v]le5d1 nadat de zonda> w]kelijk getoond heeft zijn lev5 te will5 bet]54 g4 ,/4 ,mi*iel /aat ,j>omir nogmaals bij 9 zijn /rijd teg5 d5 ,booze4 ,k>akt] van ,j>omir4 ,uit het e]/e g$eelte1 ,j>omir te ,praag1 blijkt niet veel omtr5t het k>akt] van d5 /ud5t1 we kunn5 alle5 zegg51 dat hij e5 vroolijk lev5tje leidde1 s*uld5 _h1 vooral t5gevolge van zijn trek na> lekk] et5 en bov5di5 blijkt uit het geheel1 dat hij e5 v9d+rijk1 slim p]soon is4 ,voor deze k>akt]trekk5 zijn de e]/e van 't mee/e belang voor ons v]d] ond]zoek3 uit d5 lev5slu/ig5 /ud5t groeit lat] e5 welg$ane prie/]1 die niet 9 e5s 9 e5 /r5ggeloovig man is v]&]d1 en vooral zijn gezonde maag beh\dt hij3 die wordt jui/ de oorzaak van zijn val 9 ,j>omir te ,zutf54 ,duidelijk] komt zijn k>akt] aan 't li*t 9 ,j>omir te ,lo*em en we moet5 het wel bek5n53 veel go$s kan van onz5 held niet gezegd word54 #a4 ,hij is hoogmo$ig4 ,dit blijkt voore]/ uit het feit1 dat hij 't luid5 d] klokk5 v]kla>t als gebeur5de t] e]e van hem1 ma> ook kunn5 we het opmak5 uit v]s*ill5de kle9e trekjes door ,/>+ hi] aangebra*t4 ,j>omir zit p>mantig op e5 ros2 hij plooit zijn mond 9 't deftige2 de uitval teg5 d5 ons*uldig5 jong52 de komis*e ov]drijv+ d] zonde en dan bov5al uit hetge5 9 de volg5de regels gezegd wordt3 -- -- -- -- -- 's ,mans hevig blak5 is ,m9 ijv]glo$1 me] erg]nis1 ,om d'al te sl9ks*5 trek1 di5 hem de hoogmo$ speelde4 #b4 ,hij leeft niet ov]e5kom/ig de voors*rift5 zijn] orde4 ,gehuld 9 ,s9t ,franciscus dos1 ,zat1 die e5s w&l5 moe/1 p>mantig op e5 ros1 ,en spa>de dus bij 't ,missiew]k zijn be554 ,dit zegt ,/>+ ons van vri5d ,j>omir3 we wet5 dus1 dat de volgel+ van d5 ,heilig5 ,franciscus1 die na> 't voorbeeld van d5 /i*t] zijn] orde 9 armo$e als e5 b$elmonnik _h behoor5 te lev51 te pa>d gaat rijd51 zi* fraai gaat kle$5 7dos671 en zelfs geheel &]s dan de n$]ige ,franciscus zi* v]hoova>digt op zijn positie4 #c4 ,hij heeft de m5s*5 wet5 te b$rieg53 i$]e5 ziet 9 hem e5 ,heilige1 m5 noemt hem zelfs zoo 444 ma> het volg5de v]s ,de ,bie*t/oel1 die zijn he]s*- gelijk zijn hebzu*t paait6 li*t ons wel &]s 92 de pat] gebruikt zijn ma*t voor allesbehalve heilige en vrome doele9d54 ,hij weet door middel van de bie*t invlo$ uit te oef55 op h5 die om v]giff5is van zond5 smeek51 grijpt deze geleg5heid zelfs aan om zi* te v]rijk56 ,wel is het noodig1 dat zoo iem& e5ig5 tijd aan de v]leid+5 van d5 ,booze wordt blootge/eld1 e5 zoodanige h]d] zal gemakkelijk zelf dol5 en e]/ na vele beproev+5 we] op het re*te pad t]ug kunn5 ke]54 ,het is van ,/>+ dus go$ gezi5 deze sle*te eig5s*app5 aan d5 pat] toe te k5n51 jui/ da>door wordt zijn val gemotive]d4 #d4 ,9 ,j>omir te ,zutf5 blijkt nogmaals dat onze held zijn gezonde maag heeft beh\d52 ga zelf na hoe deze hem t5 val br5gt4 ,let ook op het gebruik van de uitdrukk+ zijn t&5 waatr56 7vs #gj7--net iets voor d5 lekk]bek ,j>omir4 #e4 ,e5 &]e uitdrukk+ uit dit g$eelte bewij/1 dat onze pat] als /ud5t niet h>d heeft gew]kt1 en lat] als prie/] niet heel ijv]ig gewee/ is om 't vroeg] v]zuimde 9 te hal53 ,j>omir poogt zi* te bez9n5 op 't kwaad latijn6 #f4 ,e9delijk komt er e5 e9de aan ,j>omirs lijd53 hij heeft geboet voor zijne zond5--en ze w>5 vele6 zooals we gezi5 hebb5--ma> zijn b]\w is opre*t geme5d4 ,en nu k5t hij ,latijn ook6 ,eig5s*app5 van ,/>+ als di*t]4 ,?ans w5s*5 we aan de h& van dit g$i*t de voornaam/e eig5s*app5 van d5 di*t] ,/>+ na te gaan4 ,fantasie4 ,i4 ,zijn v9d+rijkheid1 fantasie en s*epp+skra*t1 welke geblek5 zijn uit het feit1 dat ,/>+ uit zoo bep]kte gegev5s e5 keurig1 logis* geheel als de ,j>omir wi/ sam5 te /ell54 ,gee/igheid4 ,,ii4 ,zijn gee/igheid4 ,hi]van zijn tal van voorbeeld5 bij te br5g52 we zull5 er uit elk d] vi] g$eelt5 e5 pa> gev54 ,uit ,j>omir te ,praag3 a4 't ,gordijn viel n$] 7v]s #fc74 ,e5 woordspel+3 't gordijn valt ne]1 omdat de e]/e helft van de klu*t afgespeeld is1 en bov5di53 ,j>omir spr+t te kooi en laat het gordijn ne]vall54 b4 ,de vrees van d5 wa>d _h dubbel5 grond3 ,jo*em 0 aan d5 haal gegaan omdat hij n pa>depoot zag1 zijn baas zag er dubbel zooveel3 twee6 c4 ,de invalide1 die n]g5s bang voor is1 /rijkt voor hij de kam] b9n5gaat1 zelfbewu/ zijn knevels op1 ma> zoodra hij bij de twee hoev5 nog e5 kwispel5d5 /a>t ziet1 rij/ zijn kuif zond] /rijk56 ,uit ,j>omir te ,lo*em4 a4 ,de komis*e figuur van d5 hoogmo$ig5 prie/]1 zijn deftig uit]lijk1 zijn zelfbewu/ optr$5 en dan vooral de ov]drijv+ 9 de voor/ell+ van 't b$rev5e 7v]s #eg-ei74 b4 ,wat hg /eeg1 zal te lg] z9k56 7v]s #gd7 zegt ,j>omir van de klokk5 en nu laat ,/>+ dez5 vloek lett]lijk 9 v]vull+ gaan4 ,vooral 't lag] z9k5 van de klepels1 jui/ op d5 platges*or5 bol van d5 pat]1 is ze] komis*4 c4 ,de e*t leuke uitdrukk+3 ,wie s*]p van oor is1 hoort ze bromm5 7vs4 #ajj7 dus4444 als iem& niets hoort1 is dit nog vol/rekt ge5 bewijs1 dat ,/>+ onwa>heid heeft gesprok52 deg5e die 't zegt1 is alle5 wat do(6 ,uit ,j>omir te ,zutf54 a4 ,de pat] roept met ontplooid5 mond 7v]s #ai71 dit geeft teek55d we] hoe de deftige plooi 9 ,j>omirs gelaat voor iets &]s heeft plaats gemaakt4 b4 ,e5 arm--e5 be51 dat aanvangt zi* te rekk51 e*t aans*\welijke voor/ell+1 dat de lev5svonk het li*aam nog niet ontsnapt is4 7vs #cb74 c4 ,de wijze wa>op ,j>omir g$wong5 wordt het ho5 op te peuzel54 ,ga dat g$eelte e5s precies na en tra*t het u zoo aans*\welijk mogelijk voor te /ell54 ,uit ,j>omir ,gewrok54 a4 ,de wijze wa>op het h]/el van d5 uitgeva/5 prie/] wordt voorge/eld1 bv4 het uit de plooi5 zwell5 van d5 buik t5 /atelijk5 cirkel 7vs4 #cb74 b4 ,de komis*e v]b9d+3 bluts en lauw]krans 7vs4 #dj-db74 c4 ,de bezet5 monnik1 die ,m>ia niet groet1 ma> ,ave1 ave1 ,leonore uitgalmt4 d4 ,de z+5de kapelaan1 die rondzw]ft gevolgd door e5 troepje meeblr5de jong5s6 ,e*t aans*\welijk4 ,k]na*tigheid4 ,,iii4 ,de k]na*tigheid van ,/>+4 ,nooit is zijn v]haal g]ekt1 alles is ev5 bondig4 ,/>+ h]haalt nooit1 zei e5s ,potgiet] en /elde hem da>om aan jonge di*t]s t5 voorbeeld4 ,/>+ zelf _h 9 dez5 vooral ,horatius en onz5 pittig5 ,huyg5s tot le]mee/]s gekoz54 ,het is niet noodig hi] de k]na*tigheid van d5 di*t] te bewijz51 omdat i$] dit onmiddellijk bij lez+ van ,/>+s w]k5 zelf gevoelt4 ,als voorbeeld wijz5 we op ,j>omir te ,praag1 v]s #dh-fh2 alles volgt hi] vlug zond] onnoodige uitweid+5 ( afdwal+5 op elka>4 ,ma> deze go$e eig5s*ap kan word5 tot e5 sle*te3 dui/]heid1 en die treff5 we bij ,/>+ dan ook vrij vaak aan1 hoewel niet zoo dikwijls als bij z'n le]mee/] ,huyg5s4 ,/>+s v]z5 zijn ge5 muziek om van 't blad te spel51 zei ,beets1 en ,potgiet] bewe]t hetzelfde 9 &]e bewoord+53 ,/>+ rek5t op e5 d5k5d publiek4 ,ma> niet alle5 d5k5 is noodig--dat z\ 't erg/e niet zijn6--do* ook vrij veel k5nis van all]lei bizond]h$54 ,we wijz5 b4v4 9 ,j>omir te ,lo*em op vs4 #cc-ch4 ,niem& zal1 al is hij nog zoo s*]pz9nig1 deze regels go$ kunn5 v]kl>51 indi5 hij niet met het feit bek5d is dat de kans door de oud5 voorge/eld w]d als e5 p]soon met e5 kaal a*t]ho(d en e5 vle*t ha> van vor53 0 hij dus ma> ev5 voorbij1 dan w>5 alle pog+5 om hem te grijp5 vru*teloos2 alle5 op het jui/e oog5blik kan m5 hem bij de vle*t pakk54 ,zoo ook ,j>omir te ,zutf51 regel #df-di4 ,hi]voor moet m5 wet53 a4 ,dat te ,zutf5 9 het ,k]kgewelf e5 groote biblio!ek be/aat wa> de boek5 aan kett+5 ligg54 b4 ,dat 9 de grafcel te ,brem5 de lijk5 niet v]gaan1 en dat deze grafcel da>door groote v]ma>dheid heeft4 c4 ,dat de zeegod ,proteus alle5 tot pr(ete]5 0 te dw+51 indi5 m5 hem e]/ ket5de4 ,ev5als hij gav5 de boek5 te ,zutf51 de wij%eid1 geket5d antwoord4 ,keurigheid4 ,,iv4 ,de keurigheid van /ijl4 ,behalve uit het g$i*t zelf1 blijkt het vooral uit de v]&]+51 die ,/>+ lat] zelf heeft aangebra*t4 7,9 de uitgave d] ,zwols*e ,h]drukk5 /aan de v>iant5 aan d5 voet d] bladzijd5 opgegev547 ,we zull5 enkele hi]van nagaan4 ,j>omir te ,praag1 v]s #c4 ,de oude lez+ is3 aan ,k>els ,s*ool te ,praag ,s9ds lang v]get51 de nieuwe heeft 9 plaats da>van3 voor twee pa> eeuw54 ,de v]bet]+ spr+t 9 't oog3 #a4 ,s9ts lang v]get5 is f\t3 de s*ool be/aat nog en v]ke]t 9 bloei5d5 toe/&4 #b4 ,voor twee pa> eeuw5 geeft bov5di5 ongeve] aan 9 welk5 tijd we het v]haal moet5 plaats54 ,j>omir te ,praag1 v]s #ce4 ,e]/ /ond er3 ,hi] viel ?ans ,j>omir enz4 ,dit w]d v]&]d 9 't veel me] aans*\welijke3 valt4 ,hetzelfde g$eelte v]s #gh4 ,jo*em sprak e]/ van e5 pa>d5poot1 dikk] va/ dan hi] mijn lijf1 ma> die dikte 0 't niet1 wat d5 kne*t zoo 9 't oog gevall5 0--e5 pa>d5poot met lange1 zw>te h>56 dat 0 't1 wat hem e5 doods*rik op 't lijf gejaagd _h4 ,j>omir te ,lo*em v]s #a-d4 ,vri5d ,lez]1 k5t gij ook e5 zeekr5 ,j>omir8 ,gij kondt1 ik /em het toe1 e5 beetre k5nis mak53 ,intuss*5 wa> 't me lief1 en 'k ond]/el het hi]1 ,om van e5 voorr$e af te rak54 dit s*reef ,/>+ e]/4 ,hoeveel bet] zijn de v]z5 zooals wij ze nu k5n51 en vooral1 ?ans gev5 ze jui/ de b$oel+ van d5 di*t] we]1 n4l4 dat het e]/e g$eelte moe/ di55 tot inleid+ van de drie laat/e3 ,en heb e5 naam1 wa>aan 't ge5 volgt1 is va/ te hak54 ,contact met d5 lez]4 ,v4 ,/>+ is telk5s 9 contact met zijn lez]s1 bes*\wt ze me] als zijn hoord]s1 spreekt met h5 en laat omgeke]d ook zijn lez]s dikwijls iets 9 't midd5 br5g51 om da>op dan zelf we] te kunn5 replice]54 a4 ,j>omir te ,praag1 v]s #db4 ,wat vond hij dan8 ,dat is e5 vraag1 welke de lez]s die meelev5 9 't v]haal1 aan ,/>+ /ell5 en wa>op deze dadelijk antwoordt4 't ,is duidelijk dat de lev5digheid van 't v]haal hi]door v]hoogd wordt4 b4 ,j>omir te ,lo*em1 v]s #a-d4 ,deze v]z5 zijn bov5 re$s besprok52 we m]kt5 e*t] t]loops op1 dat jui/ aan 't beg9 en aan 't e9de van e5 g$eelte ,/>+ zijn lez]s 9 't v]haal betrekt4 't ,is voor hem dikwijls e5 middel om we] op gang ( aan d5 slag te kom54 c4 ,j>omir te ,zutph51 v]s #a-ac4 ,deze aanhal+ beve/igt de jui/heid van 't ge5 zooev5 bewe]d is4 ,ook hi] we] 't beg9 van e5 nieuw g$eelte2 aan 't e9de hi]van 7v]s #aej-aea7 word5 de lez]s opnieuw aangesprok5 en ev5e5s aan 't beg9 van ,j>omir ,gewrok5 vs4 #a4 ,heel eig5a>dig kl9k5 soms de enkele vrag51 die de lez] plotsel+ doet1 b4v4 ,j>omir te ,zutf5 vs4 #aah-aai ,ma> zijn die sleutels m9 dan klepels k]k5go$8 ,en wa>om die g5aa/1 en deze weggesmet58 en vooral ,j>omir ,gewrok5 vs4 #aef ,en nu de kapellaan8 ,punctuatie4 ,,vi4 ,/>+ gebruikt e5e eig5 punctuatie1 geheel afwijk5d van 't gebruik d] lee/eek5s bij &]e s*rijv]s4 ,we wijz5 hi] sle*ts op enkele eig5a>digh$51 omdat i$] lez] dit punt gemakkelijk zelf kan nagaan4 ,puntkomma's word5 ze] veel gebruikt en hebb5 ongeve] dezelfde wa>de als bij &]e s*rijv]s e5 punt1 mee/al di55 ze om aan te wijz5 dat e5 g$eelte feitelijk als n geheel bes*\wd moet word54 ,de dubbele punt wordt ev5e5s veel gebruikt en geeft mee/al te k5n5 dat er tuss*5 beide g$eelt5 e5 oorzakelijk v]b& be/aat2 dikwijls v]vangt de dubbele punt bij ,/>+ het voegwoord4 ,het uitroepteek5 is e5 wa>s*uw+/eek5 en komt dus veel ov]e5 met de dubbele punt3 't is let op1 hi] b$oel ik iets bizond]s mee1 lees er niet ov]he56 ,zoo b4v4 ,j>omir te ,praag v]s #hf3 't ,_h dubbel5 grond6 de wa>d zag imm]s niet n1 ma> twee hoev54 ,de aanhal+/eek5s di55 dikwijls om d5 lez] sprek5de te lat5 optr$5 en jui/ da>door wordt ,/>+ 9 /aat ge/eld1 dat kort en k]na*tig te do54 't ,is e5 vraag1 die te midd5 van 't v]haal d5 v]tell] plotsel+ door e5 belang/ell5de g$aan wordt1 b4v4 ,j>omir ,gewrok5 vs4 #aef ,en na de ,kapellaan8 ,ook v]s*ill5de lett]soort5 roept ,/>+ te hulp om zijn lez]s iets duidelijk ond] 't oog te br5g54 ,woord5 die van buit5gewoon belang zijn1 krijg5 e5 &]5 druk1 b4v4 ,j>omir te ,lo*em v]s #bf en #bh1 omdat da>9 de k]n van 't heele v]haal aan 't li*t komt4 ,heel vaak word5 woord5 die e5e teg5/ell+ vorm51 met e5 bizond]e lett] aangegev51 b4v4 ,j>omir te ,praag1 vs4 #d-e1 gezonde maag1 zieke beurs2 vs4 #ee en #eg3 loon en di5/bewijs4 ,ho(dlett]s word5 ev5e5s tot dit doel aangew5d3 i$] woord dat bizond] de a&a*t behoort te trekk51 krijgt bij ,/>+ e5 ho(dlett]4 ,we behoev5 hi]van zek] ge5 voorbeeld5 te gev51 i$]e lez] bem]kt dit zelf dadelijk4 ,,hag>4 ,om vorm en inh\d van dit g$i*t go$ te kunn5 begrijp5 moet m5 vooral twee d+5 9 't oog vatt51 n4l43 ,ont/aan4 #a4 ,de eig5a>dige wijze van ont/aan4 ,zooals bek5d is1 w]d ,da ,co/a door d5 uitgev] ,a4 ,c4 ,kruseman uitg5oodigd om e5 bijdrage te lev]5 voor de uitgave van de ,bijbels*e ,vr\w51 e5 reeks van gravures met di*t]lijke bijs*rift54 ,de plaat1 wa>bij ,da ,co/a e5 g$i*t z\ s*rijv5 /elde voor ,hag> 9 de woe/ijn 7e]/e uitdrijv+1 dus de aan/a&e mo$] van ,ismal74 ,van d5 ,bos* zegt van deze plaat 9 zijne uitgave 7,zwols*e ,h]drukk571 't ,/elde e5 s*oone jonge vr\w voor1 teg5 e5 s*a>s begroeid5 wal geleund1 met wat woe/ijn tot a*t]grond2 9 't geba> van 't zijwa>ts buig5d ho(d en de langs het lijf uitge/rekte arm51 met de h&5 zijwa>ts-af wijz5d1 9 het gehle gelaat 9 het mooie1 glo$volle oog vooral ligt dit3 ,mij re/ niets me]1 ze hebb5 mij uitgeworp51 wa> zal ik he5gaan4 ,jui/ het feit dat ,da ,co/a genspire]d w]d door deze plaat1 dat hij als 't w>e g$ur5de zijn w]k de gravure vr zi* _h1 is de oorzaak van d5 eig5a>dig5 vorm welke 't g$i*t kreeg4 ,v&a> de telk5s t]ugke]5de aansprek+3 de ,mo$] ,ismals4 ,gelo( van ,da ,co/a4 #b4 ,het gelo( en de lev5sbes*\w+ van ,da ,co/a4 ,de di*t] 0 e5 re*tz9nig ,prote/ant en tev5s e5 ijv]a> voor zijn gelo(4 ,dat alles we]spiegelt zi* 9 zijn g$i*t2 voor e]/ de heele bes*\w+ op ges*i$kundig gebi$1 alles gebeur5de ond] re*t/reeks*e leid+ van het ,opp]wez5 7op dit punt kom5 we uitvo]ig] t]ug71 ma> ook zijn zi5swijze met betrekk+ tot het ,ka?olicisme4 ,door de krui/o*t5 zull5 de ,*ri/55 de ov]w9n+ niet op d5 ,islam behal51 de tijd5 zijn nog niet rijp1 hun gelo( is niet het w>e4 ,het is de /rijd van 't ,bijgelo( 7,het ,ka?olicisme71 teg5 het ,wangelo( 7,de ,islam74 ,nog belangrijk] dan dit alles is de v]h\d+ van ,da ,co/a tot het ,rveil1 wa>ov] e5 uit/ek5d op/el ges*rev5 is door ,d5 ,h]tog 9 ,noord en ,zuid ,,xvi1 blz4 #afc-afi4 ,vooral de aanhal+ g$aan uit de ,/&a>d is van buit5gewoon belang1 omdat da>door de geheele lev5sbes*\w+ van d5 di*t] en de b\w van ,hag> v]kla>d word54 ,we zull5 enkele regels die de k]n van 't geheel vorm51 aanhal54 ,bild]dijks voor/ell+1 gelijk ze door ,da ,co/a is uitgew]kt1 0 me] apocalyptis*4 ,de ontzett5de gebeurt5iss51 die op het laat/e d] vorige en 9 het beg9 van deze eeuw elk&] opvolgd51 hadd5 op de ern/ige gee/5 uit di5 tijd e5 v]plett]5d5 indruk gemaakt1 en all5gs e5 voorgevoel do5 ontwak51 dat de w]eld t5 e9de liep4 ,en nu s*e5 het aan de gelo(%eld5 uit die dag5 toe1 dat de ure gekom5 01 wa>9 ,god zelf z\ op/aan1 om door e5 w]k+ van ,zijn ,heilig5 ,gee/ 9 alle l&5 van ,europa vooral de vor/5 en ,/aatsli$5 en mann5 van invlo$ tot zijn ,*ri/us te beke]51 en zoo de laat/e wor/el+ voor te b]eid54 ,duiz5dj>ig rijk4 ,dit is de sleutel van het w]k van ,da ,co/a4 ,de di*t] gelo(de dus 9 het zoog5aamde mill5nium ( duiz5dj>ig rijk1 en me5de tev5s aan de teek55 des tijds te zi51 dat dit rijk jui/ to5 w]d voorb]eid en dus betrekkelijk spo$ig z\ kom54 ,v&a> 9 vele zijn] w]k5 dat wijz5 op de toekom/1 dat aanroep5 van ,god3 kom ,kon+ ,jezus6 kom1 ja kom6 ,we wijz5 hi] op d5 slotzang van de ,vijf en tw9tig j>51 op het laat/e g$eelte van ,wa*t] wat is er van d5 ,na*t8 op de s*ild]+ van het duiz5dj>ig rijk 9 ,hag>1 op de slotv]z5 van #afdh en #ahdh1 van ,r\w en ,tr\w1 op het motto van de ,*aos en het ,li*t1 op d5 slotzang van de ,slag bij ,nieuwpoort4 ,dat dit apocalyptis*e ook 9 ,hag> de grondg$a*te aangeeft1 als 't w>e de kroon op 't geheele di*t/uk zet1 zull5 we /raks nad] aangev54 ,e]/ will5 we er nog op wijz51 dat ,da ,co/a 9 v]s*ill5de gebeurt5iss5 uit zijn tijd e5 re*t/reeks +rijp5 van de godheid me5de te zi54 ,v&a> e5 e5igsz9s lijdelijk ,*ri/5dom4 ,god w]kte1 wat z\d5 de m5s*5 dan w]k58 ,m5 _h sle*ts te bidd51 te gehoorzam54 ,v&a> ook1 dat ,potgiet] 9 zijn critiek op #afdh en #ahdh zegt3 ,laat ons er opregt voor uitkom51 het />5 op die toekom/ ons 9 de drie laat/e v]z5 van d5 he] ,da ,co/a met zoo gloei5de v]w5 afgemaald1 b$reigt zijn ijv]ig/e pog+5 met vru*teloo%eid1 slaat al zijne raadgev+5 met d5 vloek van het onbepaalde1 en dreigt 9 e5 lijdelijk ,*ri/5dom gav5 en kra*t5 te v]te]51 aan wi] degelijke w]k+ ons arm vad]l& me] dan ooit behoefte heeft4 ,ditzelfde beg9sel komt duidelijk aan 't li*t 9 de ,hag>1 als ,da ,co/a ov] de krui/o*t5 s*rijft3 de to*t5 mislukt51 omdat ze plaats hebb5 vr 't rijp5 van ,gods tijd5 7vgl4 vs4 #bfi74 ,god alle5 kan de zege behal51 niet de m5s* 7no* wa*t triumf51 die alle5 ,gods wa>heid kan behal574 ,na deze inleid5de woord51 die ons /raks van veel di5/ zull5 zijn1 will5 we de compositie van het g$i*t nagaan4 ,grondg$a*te van het g$i*t4 ,niet de e5v\dige ges*i$5is van de ,egyptis*e slav9 bezielde ,da ,co/a1 hij vatte zijn taak veel ruim] op1 het ond]w]p van zijn g$i*t w]d3 de /rijd tuss*5 het ,*ri/5dom en d5 ,islam4 ,dit behoort nad] aangetoond te word54 ,de oorsprong van d5 /rijd is de twi/ tuss*5 de beide /ammo$]s ,s>a en ,hag>4 ,ve]ti5 j>5 lat] h]haalt de mo$]zonde zi*3 ,ismal w]pt spott5de blikk5 op d5 zuigel+ ,izak1 de /rijd tuss*5 de beide bro$]s beg9t4 ,dan komt de groote uitbreid+ van ,ismals gesla*t1 wi5s h& is teg5 all51 hun voortdur5de krijg teg5 de ,*ri/554 ,en ze w9n5 veld1 hun hoogtepunt b]eik5 ze 9 't ,we/]s* ,khalifaat 7,spanje74 ,ma> da>op volgt het langzame t]ugdr+5 door hun teg5/&]s3 e]/ ,k>el ,m>tel1 die de ,s>ac55 slaat bij ,poiti]s1 dan de wel-is-wa> mislukte krui/o*t51 ma> die to* voor de ,*ri/55 groote en zeg5rijke gevolg5 hebb51 wa>door ze nieuwe kra*t5 v]zamel5 voor e5 volg5d5 aanval1 en t5 slotte het m]kb>e v]val d] ,turks*e he]s*appij3 de slag bij ,nav>9o1 de bevrijd+ van ,griek5l& en bov5al het ,we/]s* word5 van d5 ,turk4 ,de teek55 wijz5 er dus op3 de ,halvemaan gaat ond]6 en nu gaat ,da ,co/a nog e5 /ap v]d]3 t5 slotte zal ,ismal d5 s*$el diep buig51 ,en van zijns bro$]s e]1 v]rukt van z91 getuig51 dus3 e9delijk zal de ,islam opgelo/ word5 9 het ,*ri/5dom4 ,en dn komt3 de tijd van groote s*uldv]gev+1 ,van voor geheel deze a>d volzalige h]lev+4 ,m5 ziet het duiz5dj>ig rijk bekroont de geheele ,hag>1 dat is we] het slot van ,da ,co/a's voor/ell+4 ,de grondg$a*te van 't g$i*t kan m5 d]halve ook sam5vatt5 9 e5e v]gelijk+1 n4l4 deze3 gelijk ,hag> zi* v]n$]de voor ,s>a1 zoo zal ook ,god het h>t van ,ismal beweg5 en hem do5 t]ugke]5 tot ,izak 7,ismal de ,islam1 ,izak het ,*ri/5dom74 ,9 v]b& hi]mee is ne opm]k+ te mak51 nl4 deze1 dat het g$i*t volg5s bov5g5oemde bes*\w+ _h moet5 beslot5 word5 met de s*ild]+ van het mill5nium--de bes*rijv+ van de t]ugke]5de ,hag> w]kt nu e5igsz9s /or5d en belemm]t het ov]zi*t ov] 't geheel4 ,wa>s*ijnlijk is dit laat/e g$eelte ont/aan1 doordat ,da ,co/a zi* nog niet geheel los heeft gemaakt van de gravure2 to5 zijn g$i*t feitelijk af 01 zag hij nog e5s na> de plaat1 en h]9n]de zi* dat hij zijn taak niet heelemaal volg5s afspraak _h volbra*t3 hij z\ imm]s e5 bijs*rift lev]54 ,v&a> het aanhangsel4 ,deze hypo!se v9dt /eun 9 d5 vorm van dat laat/e deel3 ,de mo$] ,ismals6 ,op u e5 laat/5 blik6 ,is 't niet1 als( de di*t] ook e5 laat/5 blik op de gravure w]pt8--,9 elk geval is 't ze] jui/ gezi5 de t]ugke]5de ,hag> te bes*rijv51 die op weg is om zi* te v]n$]5 voor ,s>a1 en zoodo5de e5 beg9 mak5de met de uitvo]+ van ,gods w]eldplan4 ,s*ema4 ,voor de duidelijkheid gev5 we ?ans nog e5 kle9 ov]zi*t van het g$i*t3 a4 ,/rijd tuss*5 ,s>a en ,hag>4 ,e]/e uitdrijv+4 b4 ,/rijd tuss*5 ,izak en ,ismal4 ,twe$e uitdrijv+4 c4 ,opkom/ en bloei van d5 ,islam4 d4 ,langzaam t]ugdr+5 door het ,*ri/5dom4 e4 ,ov]w9n+ d] ,*ri/55 7duiz5dj>ig rijk74 f4 ,aanhangsel 7de t]ugke]5de ,hag>74 ,belangrijke /( voor ,da ,co/a4 ,uit het geheele g$i*t blijkt dat ,da ,co/a de ,hag> met beziel+1 met vuur heeft ges*rev51 e5 bewijs1 dat de /( hem heeft genspire]d4 ,en ge5 wond]6 ,de /( 0 voor hem belangrijk3 't 0 niet de e5v\dige uitdrijv+ van e5e slav91 ma> e5 /uk w]eldges*i$5is1 wa>9 duidelijk het be/uur van de ,alma*t uitkomt4 ,en bov5di51 de di*t] w]d door dit alles ge/]kt 9 zijn godsdi5/ige ov]tuig+1 9 het gelo( aan de tr\w van zijn ,god4 ,wat ,god heeft belo(d1 volbr5gt ,hij6 ,jui/ dat blijkt duidelijk uit de ,hag>3 ,god heeft e5 woord gesprok56 ,ge5 /(k5 heeft er ooit bij de uitkom/ aan ontbrok54 ,v]tr\w5 op ,god4 ,ma> er is nog iets1 wa>door de di*t] 9 zijn gelo( wordt v]/]kt3 hij me5t uit de gebeurt5iss5 van zijn eig5 tijd op te m]k51 dat ,gods bel(t5 /e$s me] en me] 9 v]vull+ gaan4 ,e5s zal ,ismal d5 s*$el diep buig5 voor ,izak1 zijn bro$]1 e5s zal de ,islam ond]do5 voor het ,kruis en ziet3 de dag beve/igt aan d5 dag1 ,wat ,nav>9o e5s met luid kanong$ond] ,aan de a>d v]kondigde3 de ,halvemaan gaat ond]4 ,en nu r$5e]t ,da ,co/a aldus3 ,god heeft /e$s zijn woord geh\d51 veel van 't ge5 ,hij belo(d heeft1 is re$s 9 v]vull+ gegaan2 de bel(t5 welke nog niet v]vuld zijn1 zull5 9 de toekom/ tot w]kelijkheid word54 ,het duiz5dj>ig rijk is belo(d1 dus zal het e5s ook kom54 7,vgl4 regel #cjh3 ,wat tijd51 va/ voorzegd1 van groote s*uldv]gev+47 ,s*oonh$5 van het g$i*t4 ,?ans will5 we wijz5 op enkele dtail-s*oonh$5 van het di*tw]k4 a4 ,bes*rijv+ van d5 woe/ijn4 ,hi]9 treft ons vooral het aans*\welijke4--,wij zi5 en ons s*roeit de woe/ijn1 zegt ,potgiet] ervan 9 zijn ,isaac ,da ,co/a4 b4 ,s*ild]+ van ,hag> 9 de woe/5ij4 't ,p5seel wijkt bes*aamd voor uw s*ildr+ van sm>te4 ,we hal5 we] d5zelfd5 bevoegd5 re*t] van zoo ev5 aan4 ,vooral de inw5dige /rijd1 de /rijd tuss*5 hoogmo$ en b]\w1 is 9 enkele woord5 pra*tig geteek5d4 -- -- -- -- -- -- ,sle*ts en vr\w1 ,met fi]heid1 diep v]ne]d1 9 't oog1--met nab]\w ,en komm] 9 de ziel1 diep 9 die ziel be/r$51-- ,ri*t op d5 sombr5 weg ha> ongewisse s*r$54 c4 ,h]hal+ van de mo$]zonde door ,ismal en de twe$e uitdrijv+4 ,uit dit g$eelte zijn vooral bek5d de b]oemde bes*rijv+5 van de kameel en het ros4 ,m5 heeft wel e5s bewe]d1 dat deze bes*rijv+5 niet 9 't v]b& pass51 dus e5 hors d'oeuvre zijn4 ,ze zijn ev5wel ze] go$ te v]d$ig53 ,ismal zal geheel alle5 /aan1 zijn h& zal zijn teg5 all51 ge5 m5s*elijk5 bondg5oot zal hij hebb54 ,en nu de teg5/ell+3 sle*ts twee di]5 zull5 hem hunne di5/5 aanbi$53 zijn kemel en zijn ros4 ,de di5/5 welke zij ,ismal bewijz51 hun tr\w aan d5 mee/]1 dat alles is zek] niet misplaat/4 ,op n m9d] gelukkig beeld 9 deze bes*rijv+ will5 we hi] wijz53 op d5 kameel1 die zijn ruit] kniel5d afw]pt en we] opvangt d4 ,de uitbreid+ van d5 ,islam4 ,hi] wijz5 we enkele bizond] fraai gekoz5 beeld5 aan4 #aaj 't ,s*i]eil& goot h5 uit4--,dit geeft ze] jui/ aan de groote massa die zi* dadelijk ov] geheel de a>de v]breidde4 ,het onwe]/aanb>e voel5 we 93 ,( zoo zi* de ,oceaan e5 baan veegt door de dijk54 ,vooral regel #aae is ze] fraai3 de hoogt5 7b]g57 zi* bewu/ van hunne kra*t1 probe]5 te we]/aan1 de glooi+ 7e5 veel zwakk]e dijk67 tra*t sle*ts te we]h\d54 ,zoo zijn er 9 dit g$eelte nog tal van go$ gekoz5 beeld53 tra*t zelf enkele da>van te v9d51 't ,is e5e uit/ek5de oef5+1 omdat m5 dan 't beeld als 't w>e zelf nog e5s geheel doet ont/aan en dus de re*te wa>de er van beg9t te voel54 ,nog di5t gelet op de talrijke imp]atiev5 welke 9 dit g$eelte voorkom51 en die door hun gebi$5d5 vorm zoo jui/ aangev5 het onwe]/aanb>e 9 d5 aanval d] ,moslims4 ,buig ,syri]6 ,tors* d5 la/ d] ,oo/]s*e moskeen6 ,z9k onr$ba>1 ,oo/]*ri/5heid6 e4 ,bes*rijv+ van ,mohamm$4 ,da ,co/a zegt veel go$s van dez5 pr(eet4 ,lees da>voor v]s #afa-ahf4 a4 ,mohamm$ 0 e5 di*t]4 b4 ,hij 0 ze] godsdi5/ig4 c4 ,hij _h e]bi$ voor de vroeg]e pr(et51 en bov5al voor ,jezus4 d4 ,e5 voorb]eid] van bet]e tijd51 doordat hij zijn eig5 tijd h]vormt4 e4 ,hij b$riegt zi*zelf2 is d]halve niet iem&1 die geheel v]antwoordelijk is voor het v]ke]de dat hij doet2 er is ge5 opzet 9 't spel4 ,zijn h&el+5 zijn niet go$1 ma> v]s*oonba>4 f4 ,de s*ild]+ van het ,we/]s* ,khalifaat4 ,dit g$eelte munt uit door bizond]e s*oonheid en ge5 wond]1 ,da ,co/a moe/ het hoogtepunt van d5 ,islam voor/ell5 als iets buit5gewoons4 ,we trekk5 imm]s onwillekeurig de conclusie3 hoe s*oon moet het duiz5dj>ig rijk zijn dat d5 bloeitijd van het ,mohamm$aans*e rijk v]re ov]treft4 ,hoe di*t]lijk is de v]gelijk+ aan 't slot3 ,de ,*ri/5volk5 slap5 ,hun middeleeuws*5 slaap4 't ,is na*t4 ,ma> jui/ die na*t ,behe]s*t de ,halvemaan met heel ha> /]r5wa*t4 g4 ,bes*rijv+ d] ,krui/o*t54 ,op de k]n van dit g$eelte is zoo ev5 re$s gewez53 de oorzaak van 't mislukk5 d] krui/o*t54 ,we will5 ?ans alle5 wijz5 op de mee/]lijke wijze1 wa>op ,da ,co/a de gevolg5 van deze to*t5 9 enkele regels aangeeft3 ,d] tal5 sleutel wer--1 de ,drukkun/ uitgevond51 ,de ,s*rift d] wa>heid van ha> w9dsel5 ontbond51 ,het ,woord des lev5s op het a>drijk wijd v]spreid1 ,van 't a>drijk te gelijk de gr5z5 uitgebreid4 h4 ,de bes*rijv+ van 't ,duiz5dj>ig ,rijk4 ,de beteek5is hi]van is bov5 ev5e5s re$s 9 ho(dzak5 uite5gezet2 nu nog e5 enkele opm]k+4 ,da ,co/a zegt dat ,ismal e5s diep d5 s*$el zal buig5 voor ,izak en br5gt dan twee bewijz5 aan1 wa>uit blijkt dat de ,arabi]5 9 d5 loop d] tijd5 bewez5 hebb5 zi* aan de nakomel+5 van ,izak te will5 ond]w]p53 het bezoek d] ,kon+9 van ,s*eba aan ,salomo1 en de huldig+ van 't k9d ,jezus door de drie ,kon+54 ,let t5 slotte op de woordkeuze 9 't laat/e g$eelte3 de di*t] g]aakt zoo 9 extase1 dat hij zijn g$a*t5 niet me] g]egeld kan uitdrukk51 hij doet het 9 onvoll$ige1 afgebrok5 z9n54 i4 ,de beke]de ,hag>4 ,ook de trots*e ,hag> v]n$]de zi* e9delijk4 ,god sprak tot ha>3 de hoogt5 viel5 ne] en voor ,s>a's voet g+ zij ha> dwaz5 trots bek5n54 ,critiek van ,potgiet]4 ,m5 leze nu de ond]/a&e v]z51 door ,potgiet] 9 zijn ,isac ,da ,co/a aan ,hag> gewijd en m]ke op1 hoe jui/ deze di*t] en criticus de ho(db$oel+ van 't g$i*t heeft aangegev54 ,o ,zoon van het ,oo/1 die de z5g5de /ral5 ,gebi$t1 en wij zi5 en ons s*roeit de woe/ijn1-- ,wat weelde met ,ismals mo$] te dwal51 ,die mo$] van tallooze volk5 zal zijn6 't ,p5seel wijkt bes*aamd voor uw s*ild'r+ van sm>te1 ,ge5 beitel1 die treff5d] boetl+e geeft1 ,en tuss*5 die beide1 voor ho(d en voor h>te1 ,wat hymne1 die de eeuw5 v]kl>5d doorzweeft6 ,,potgiet] ,,als ,,criticus4 ,potgiet] en ,de ,gids4 ,de nam5 ,potgiet] en ,de ,gids zijn onafs*eidelijk v]bond52 ,potgiet] wordt e]/ e5 man van beteek5is als hij e5 eig5 tijds*rift tot zijn bes*ikk+ heeft1 wa>9 hij zijn lit]aire ideen kan uitw]k54 ,het prospectus4 ,al dadelijk 9 het prospectus door d5 uitgev] ,beij]9ck 9 #ahcf de w]eld +ezond51 en door ,potgiet] zelf opge/eld1 blijkt1 wat het doel van het tijds*rift zal zijn4 ,het zal 9 de e]/e plaats critis* zijn1 er zal front gemaakt word5 teg5 onb5ullige critiek4 ,de kla*t5 ov] bekromp5heid van oordeel en de p>tijdigheid van /rekk+2 ov] de traagheid en nalatigheid1 wa>m$e de 9 ,n$]l& het li*t zi5de boekw]k5 word5 beoordeeld1 zijn algeme54 ,van het to5 toonaangev5de tijds*rift1 de ,vad]l&s*e ,lett]oef5+5 wordt gezegd3 ,ind]daad de lett]oef5a> v]toonde s9ds lang het k>akt] van d5 knorrig5 grijsa>d1 die onv]zettelijk aan e5maal aang5om5 begripp5 va/h\dt2 het s*oolboek1 wa>uit hij le]de1 het be/e t] w]eld s*at2 onga>ne op ze/igj>ig5 oud]dom nieuwe z$5 en gewoont5 huldigt1 en zelfs zijne kle$]5 nog de smakelooze1 oud]wets*e sn$e laat beh\d51 welke m5 9 de eeuw d] /a>tpruik5 en ha>zakk5 fraai vond4 ,zoo enkele uitzond]+5 e5 regel beve/ig51 zoo gelde zijn g$urig plooij5 na> de /aatkundige begripp5 van d5 dag1 en zijn niet m9d] aanh\d5d1 ma> lafh>tig vleij5 d] ,holl&s*e eig5liefde1 t] bekra*tig+ d] opgeworp5 /ell+6 ,het doel van 't nieuwe tijds*rift wordt aldus oms*rev53 ,s*adelijke grondbeg9sel5 te be/rijd51 jeugdige v]nuft5 d5 regt5 weg te wijz51 groote tal5t5 na> wa>de te huldig51 zi$a> zijn doel3 ,de spiegel d] wa>heid1 wa>9 hij alle voorw]p5 w5s*t t]ug te kaats51 zal duidelijk toon51 wie 9 e5 w]k de ov]h& hebb51 de s*oonh$5 ( de gebrek52 en dit alle5 de middel5 bepal51 welke hij bezig5 moet4444 ,de ,gids wil no* 9 het /aatkundige1 no* 9 het godsdi5/ige1 no* 9 het lett]kundige als p>tijgang] optr$51 hij begrijpt ge5e vrijheid zond] e]bi$ voor i$]s v]d$igb>e me5+1 ge5 /rev5 na> wa>heid wanne] hij e5e bani]1 van de zijne v]s*ill5de1 d5 weg na> h>e tempel z\ will5 v]sp]r54444 ,het tijds*rift is uit zijn a>d en doel en /rekk+ ,n$]l&s*4444 ge5 bekromp5 vad]l&sliefde zal e*t] d5 ,gids werh\d51 bij wijl5 e5ige d] s*oonh$51 welke vreemde grond mo*t aanbi$51 m$e te deel51 ov]tuigd dat 9 het geme5ebe/ d] lett]5 ge5 volk%aat d5kba> is4 ,doel van ,de ,gids4 ,volg5s ,potgiet] zelf zal dus het doel van 't nieuwe tijds*rift het volg5de zijn3 #a4 ,onp>tijdige critiek4 #b4 ,be/rijd+ van het sle*te4 #c4 ,v]e]+ van groote tal5t54 #d4 ,jeugdige s*rijv]s het re*te spoor te wijz54 #e4 ,wa>heid als grondslag van elke critiek4 #f4 ,humaniteit jeg5s &]sd5k5d54 #g4 ,e*t ,n$]l&s*e ri*t+4 #h4 ,ge5 *auv9isme1 ma> wa>de]+ van 't ge5 het buit5l& go$s oplev]t4 ,we zull5 ?ans aan de h& d] v]s*ill5de critiek5 nagaan ( de ,gids woord geh\d5 heeft en tev5s uit deze beoordeel+5 me] 9 bizond]h$5 het doel en de grondslag5 van deze critiek tra*t5 op te spor54 ,doel d] critiek4 ,het doel van ,potgiet]s critiek is v]heff+ van de ,n$]l&s*e kun/ en van het ,n$]l&s*e volk4--,ze] mooi heeft hij zelf de /rekk+ er van aangegev5 9 zijn beoordeel+ van ,huyg5s' ,cluysw]k wa> hij ov] de misk5n+ klaagt1 die e5 rec5s5t zoo dikwijls ond]v9dt4 ,doe wat ge wilt1 zegt hij da>1 doe wat ge wilt1 ge zult to* d5 la/] niet ontgaan1 hebb5 wij dikwijls 9 onze g$a*t5 de r$actie van ,de ,gids toeg]oep51 wanne] wij ha> 9 het afbrek5 en 9 het opb\w5 ev5ze] hoord5 v]kett]54 ,het beg9sel wa>van zij bij beide uitg+1 0 hetzelfde1 wa>aan wij ons volksbe/aan1 onz5 volksrijkdom1 onz5 volksroem1 onze volksdeugd5 v]pligt zijn2 het is het /rev5 na> degelijkheid1 het woord1 dat de l(spraak onz] vad]5 9 zi* sluit4 ,aangespoord door de ov]tuig+1 dat er ge5 kwaad 9 het l& is1 hetwelk niet aan de v]doov+ van dat lev5wekk5d beg9sel te wijt5 valt1--opgebeurd door het v]tr\w51 dat er bij ons volk nog kra*t g5oeg s*uilt1 om zi* op de hoogte zijns tijds te h&hav51 mits die sluim]5de vonk5 word5 opg]akeld en aangeblaz51 spiegelde zij ons beurtel+s t] bes*am+ en t] opwekk+1 de glori]ijk/e dag5 van ons geme5ebe/ af4 ,vreemd aan de v]god+ onz] voor\d]s1 t5 onz5t v]s*oonba> 9 de dag5 d] ,frans*e he]s*appij--want wie /a>t uit d5 na*t d] s*&e niet ga>ne de zweem van lui/] aan1 die nog aan de kimm5 van het v]l$5 wijlt1 s*oon er me] v]wa*t+ is van het b]\w1 dat 9 zijne ell5de aan zijne zonde g$5kt8--vreemd aan di5 v]god+sgee/1 ma> zelfbewu/ door het besef1 vanwa> wij zijn uitgevall51 wees zij ons1 wa> het ijv] voor k5nis ( liefde voor kun/ gold1 wa> sprake 0 van omvang van /udie ( kra*t van /ijl1 wa> s*rijv]s en di*t]s na> /(fe en beeld5 omzag51 op de guld5 eeuw van ,fr$]ik ,h5drik4 ,dank zij ons volk1 dat zij sympa?ie vond voor ha> doel1--s*oon zij d] la/] niet ontg+6 ,zoo dikwijls zij afbrak--en ha> beg9sel dwong er ha> me]mal5 toe1 en wij z\d5 de wa>heid geweld a&o51 wanne] wij ontk5d51 dat de mok] d] critiek bijwijl5 h>d op het middelmatige is ne]gevall51 dat hij m5ig bolw]k heeft omgehaald1 wa>a*t] zi* aanmatig+ en v]wa&heid vrij wa&5--zoo dikwijls hoord5 wij d5 kreet opgaan3 ,de man is to* zoo braaf6--(3 ,hij geeft zooveel aan d5 arme6--(3 ,wanne] gij wi/ hoe wl hij het me5de6 ,en ( het zijne me5+1 zijne m5s*liev5dheid1 zijn burg]lijk k>akt] _h gegold51 en niet zijn w]k2 ondegelijke1 onv]/&ige1 onw>e bes*\w+ van d5 pligt d] critiek6 ,zoo vaak zij opb\wde--en wijs mij e5 lett]kundig tijds*rift t5 onz5t1 dat met h>e w>mte prij/ wat het bewond]t1 dat als zij de wa>de van di5 l( v]hoogt1 door d5 s*rijv] ( di*t] de gave toe te k5n5 iets nog bet]s te kunn5 lev]51 dan hij aanvankelijk s*onk--zoo vaak hoord5 wij de opm]k+ mak53 ,o*1 die zev5ti5de eeuw6--(3 ,het 0 ook niet alles g\d1 wat to5 blonk6--(3 ,wanne] die modell5 nu leefd51 het z\ wel &]s luid56 ,wij v]heug5 ons1 door de uitnoodig+ e5 woord ov] het ,cluys-w]k van ,huyg5s bij te drag51 9 /aat te zijn het laat/e te log5/raff54 ,de aanhal+ is lang1 ma> ze 0 noodig1 omdat 9 deze bladzij de voornaam/e grondslag5 van ,potgiet]s critiek ligg5 opgeslot51 omdat hij zelf hi]9 heeft aangegev5 door welke middel5 hij zijn doel hoopt te b]eik54 ,de voornaam/e dez] middel5 w5s*5 we ?ans a*t]e5volg5s aan te gev5 en te besprek54 ,de #ag;e eeuw tot voorbeeld4 ,i4 ,de #ag;e eeuw wordt door ,potgiet] /e$s als e5 ideaal vol kra*t en s*oonheid aan zijne tijdg5oot5 voorgeh\d51 de roem d] voorvad]5 moet d5 nazaat e5]zijds prikkel5 tot dad51 dat voorgesla*t wa>dig1 aan d5 &]5 kant hem zijn zwakheid en kra*teloo%eid le]5 inzi51 want dan e]/ is v]bet]+ mogelijk4 ,9 bijna alle critiek5 /raalt dat beg9sel door4 ,re$s ,loots w]d geprez51 omdat hij voortdur5d wees op dat vols*oone v]l$51 omdat hij na> zijn v]mog5 die groote mee/]s tra*tte te volg5 en te wa>de]54 ,hij v]geleek beurtel+s1 9 mee/]lijke trekk51 het laffe teg5woordige met het s*itt]5d v]l$5 en be/raft zijn tijdg5oot51 die 9 dag5 van s*&e s*aamteloos durfd5 fee/vi]51 als( niet de vad]5 m9a*t5d op zulk e5 v]ba/]d kroo/ ne]zag54 ,en ,/>+6 hoe wordt niet zijn liefde voor de g\d5 eeuw geprez52 de criticus /elt hem da>om zelfs t5 voorbeeld aan &]54 ,wij w5s*t5 dat onze jeugdige di*t]s1 zooals ,/>+ de$1 de pot5 d] zev5ti5de eeuw be/ude]d52 hunne w]k5 getuig5 van e5e v]/&ige1 opg]uimde1 kloeke lev5sbes*\w+1 die wij onga>ne 9 de ges*rift5 onzes tijds miss54 ,mejuffr\w ,t\ssa9t1 die 9 navolg+ van ,scott de graaf van ,devon%ire _h ges*rev51 wordt er op gewez51 dat da> niet ha> weg ligt3 de burg]s d] #ag;e eeuw1 de mann5 die ,n$]l& tot groo!id vo]d51 dat zijn de w>e held5 voor e5 ,n$]l&s*5 roman4 ,mejuffr4 ,t4 gevoelt1 s*oon zij het miss*i5 niet begrijpt1 dat onze hi/orie niet de p]sonaadjes oplev]t welke zij behoeft2 groot 9 di5 romantis*51 hi] niet geheel ,walt] ,scotts*5 z91 w>5 eig5lijk de e]zame burg]s onz] republiek nooit4 ,ma> dat de lauw]1 die het ho(d zal omkrans51 van wie de poezij1 welke er 9 onze e5v\dig] toe/&5 ligt1 aans*\welijk] zal wet5 te mak51 niet friss*]1 b5ijd5swa>dig]1 duurzam] zal zijn dan de l( voor e5 a>dig taf]eel van ridd]mo$ ( h(9trigue1 vaak en aan vel5 b$eeld3 wie loo*5t het8 ,9 dezelfde beoordeel+ wordt het betreurd dat ,van ,l5nep zi* ev5e5s te veel ov]geeft aan navolg+ van ,scott1 en zi* niet toelegt op s*ild]+ van e*t ,holl&s*e toe/&54 ,indi5 hij zi* de helft d] /udie1 welke hij d] middeleeuw5 wijdde1 voor onze zeeheld51 onze h&ela>s1 onze ,/aats- en ,pr9sgez9d51 getroo/ _h1 hoeveel v]di5/elijk] z\de zijn popul>iteit1 hoeveel duurzam] de v]ma>dheid zijn] s*rift5 zijn6 ,zijn allesov]he]s*5de bewond]+ voor di5 geliefd5 tijd van ,fr$]ik ,h5drik heeft ,potgiet] uitgesprok5 9 de critiek van ,huyg5s' ,cluysw]k1 het geheele artikel is bijna en doorloop5de l(spraak op die glansp]iode uit onze ges*i$5is1 zoo zelfs1 dat de s*rijv] onwillekeurig e5igsz9s p>tijdig is geword54 ,huyg5s1 e5 degelijk1 e5 geheel1 e5 wa> man1 is voor hem de inc>natie van de #ag;e eeuw1 alle go$e eig5s*app5 welke ,potgiet] aan di5 tijd toek5t1 draagt hij--en mee/al niet t5 onre*te--ov] op ,huyg5s en jui/ da>door wordt dat beeld te ideali/is* en dus onwa>4 ,vooral blijkt dat1 als de bewond]+ ook ov]g$rag5 wordt op de v]z53 ,potgiet] e]t d5 di*t] om d5 m5s*1 e5 /ell+1 die hij &]s /e$s v]re van zi* w]pt4 ,nationale kun/4 ,,ii4 ,9 v]b& met het voorga&e eis*t ,potgiet] van i$] s*rijv]1 dat hij nationaal1 e*t ,holl&s* zij4 ,dit e*t ,n$]l&s*e prij/ hij 9 ,/>+ en ,huyg5s1 die altijd ,holl&] 01 hij wa>s*uwt ,van ,l5nep3 de middeleeuw51 de ridd]tijd is voor ons niet het nationale2 mej4 ,t\ssa9t1 die ,scott navolgt1 moet op d5 re*t5 weg gebra*t word53 e5 wa>lijk ,n$]l&s*e roman1 door e5 vr\w van h>5 aanleg1 na ijv]ige /udie1 ges*rev51 z\1 v]beeld5 wij ons1 e5 uitnem5d w]k zijn1--van de ,pa/orij te ,ma/l& wordt gezegd3 ,en e*t] wij durv5 onz5 s*rijv] opgang belov52 ,holl&s*e toe/&51 met e5 ,holl&s* ho(d g$a*t1 met e5 ,holl&s* h>t gevoeld1 v9d5 nog sympa?ie4 ,ge5 *auv9isme4 ,,iii4 ,die z9 voor 't nationale1 de w>e vad]l&sliefde1 mag nooit tot *auv9isme word54 ,9 het prospectus van de ,gids w]d het lafh>tige vlei5 d] ,holl&s*e eig5liefde s*]p gelaakt1 en nooit zal m5 ,potgiet] kunn5 bes*uldig5 van e5 d]gelijke h&elwijze2 hij durfde ook ,n$]l&s*e kun/1 als die ons l& onwa>dig 01 op5lijk en luid afkeur54 ,wij hebb5 e5 afke] van de bekromp5e nationaliteit welke het voortreffelijke loo*5t1 dewijl het uit d5 vreemde komt1 en het gebrekkige opvijzelt1 omdat het inheems* is1 zoo zegt hij 9 e5 artikel ov] ,de kopije]lu/ des dagelijks*5 lev5s en uitga&e van dat beg9sel spreekt hij e5 v]nietig5d vonnis uit ov] e5 bij uit/ek ,n$]l&s*e ond]nem+3 ,de ,n$]l&54 ,k>akt]s*ets51 kle$]dragt51 h\d+ en voorkom5 van v]s*ill5de /&51 ( zooals ,potgiet] het uitdrukt3 de ,n$]l&]s dus1 na> lijf en ziel4 ,kort en kra*tig is het oordeel1 dat ze] zek] niet van *auv9isme getuigt3 ,/ook e5 vuurtje van krull5 ond] de s*ets51 go$ h\t zijn ze niet wa>dig6 ,van zoo iem& is het te v]wa*t51 dat hij ook het go$e 9 de vreemde lett]kunde zal wa>de]51 ge5 wond] dus dat ,potgiet] /e$s aanspoort tot be/ude]+ van 't s*oone1 dat de buit5l&s*e lit]atuur te g5iet5 geeft4 ,als volg5de eis* van zijn critiek noem5 we da>om3 ,/udie van buit5l&s*e w]k54 ,,iv4 ,be/ude]+ van de buit5l&s*e lett]kunde om da>door de inheems*e s*oon] en kra*tig] te do5 word54 ,9 zijn e]/e critiek1 e5 beoordeel+ van de ,v]zamel+ van ,voortbr5gsel5 van ,ui!ems*e ,v]nuft51 die 9 de ,vri5d des ,vad]l&s van #ahcc v]s*e51 prees ,potgiet] de ond]nem+1 welke t5 doel _h3 ons 9 de ,pozij voor de e5zijdigheid te bew>51 welke d5 dood d] kun/ t5gevolge heeft4 ,9 #ahcg k5de hij re$s de belangrijk/e s*rijv]s uit het buit5l& en _h zi* ook e5 oordeel omtr5t d5 toe/& d] lit]atuur 9 ,engel& en ,frankrijk gevormd4 ,de invlo$ d] ,duits*]s is 9 de e]/e g$i*t5 niet te misk5n51 de neig+ tot het s5tim5teele1 welke 9 die v]z5 te bespeur5 is1 moet voor e5 go$ deel da>aan word5 toeges*rev51 zooals ,potgiet] tr\w5s zelf 9 zijn ,lev5 van ,bakhuiz5 erk5t1 wa> hij zegt3 ,als de mee/e e]/el+5 w>5 zij1 wat de mani] betreft1 navolg+3 ,fei? _h mij voor de vroeg/e tot model ge/rekt1 v]volg5s 0 ik bij de mee/]s onz] oo/elijke bur5 s*ool gegaan4444 ,de reis na> ,zw$5 breidde zijn k5nis bov5di5 uit ov] e5 geheel nieuw en tev5s rijk veld d] lit]atuur1 wa>van ,potgiet] lat] ruim gebruik maakte4 ,hoeze] de criticus ijv]t voor 't be/ude]5 d] buit5l&s*e lit]atuur1 to* wij/ hij er nadrukkelijk op1 dat dit nooit mag onta>d5 9 e5 klakkeloos navolg52 wel moet de kun/5a> het go$e uit d5 vreemde wa>de]5 en voor zoov] 't met het nationale /rookt ook ov]nem51 ma> /e$s moet hij tra*t5 op zijn w]k e5 eig5 ca*et te drukk52 /e$s moet hij oorspronkelijk blijv54 ,9 ,potgiet]s critiek5 ke]t dan ook telk5s de eis* t]ug3 ,oorspronkelijkheid4 ,v4 ,wees oorspronkelijk4 ,dro/1 die veel invlo$ op de vorm+ van d5 jong5 ,potgiet] heeft gehad1 ijv]de /e$s voor oorspronkelijkheid en wees zijn vri5d met nadruk op die eig5s*ap omdat deze op weg 0 9 ,frans*5 gee/ te gaan w]k54 ,9 dit opzi*t _h ,dro/ zek] ge5 bet]5 volg] kunn5 w5s*52 niem& heeft me] dan ,potgiet] dit beg9sel hoog geh\d54 ,zijn ideaal 0 ook hi] we] ,huyg5s3 ,con/antijn lev]t e5 d] treff5d/e voorbeeld5 op1 dat w>e oorspronkelijkheid ook ond] de veelzijdig/e bes*av+ niet te loor gaat4--,v]vang5 we hi] d5 naam ,con/antijn door di5 van ,potgiet]1 dan blijft de z9 ev5 wa> als zooev53 veelzijdig bes*aafd en to* oorspronkelijk1 dat is zijn ho(dk5m]k als di*t] en proza/4 ,alles wat hij ges*rev5 heeft1 draagt zijn /empel1 m5 behoeft sle*ts enkele regels te lez51 ( m5 h]k5t dadelijk zijn /ijl1 zijn taal1 zijn d5kbeeld54 ,9 bijna alle critiek5 h]haalt hij dan ook d5 eis*3 wees individueel1 wees u-zelf4 ,9 d5 ,vri5d des ,vad]l&s van #ahce bij e5 beoordeel+ van3 ,keur van ,s*]ts en ,luim1 door ond]s*eid5e ,n$]l&s*e ,di*t]s1 hoor5 we 't re$s4 ,potgiet] bespreekt da>3 ,l( d] s*oon5 en bij mijne ,aanteek5+ als ,bruidegom van ,a ,siffl en keurt het v]s af1 want--zegt hij--,e5 aangeteek5de ,bruidegom is e5 all$aags*e situatie1 ik geef het u toe1 ma>1 mijn ,hemel6 wa>om moet er e5 v]s op gemaakt1 zoo m5 niet oorspronkelijk weet te zijn1 als ,van ,l5nep het 0 bij e5 di]gelijke geleg5heid6 ,loots w]d vooral geprez51 omdat hij nationaal en oorspronkelijk 02 de #ah;e eeuw noemde ,potgiet] de eeuw d] bela*elijke navolg+szu*t1 de di*tg5oots*app5 b]ispt5 d5 jong5 kun/5a> en keurd5 zijne v]z5 af1 hij is oorspronkelijk1 wa>om z\de hij niet navolg5 als wij8 ,dat w5s*t5 ze4 ,/>+ is e5 van ,potgiet]s lievel+sdi*t]s1 hij de ,geld]sman1 de ,n$]l&] 9 h>t en ni]51 heeft door de hem eig5 k]na*tige wijze van zegg51 door zijne veelzijdige bes*av+ en w>e oorspronkelijkheid1 het h>t van d5 criticus ge/ol52 deze jui*t als de g$i*t5 van d5 he] ,van d5 ,wild5bor* t5 twe$5 male g$rukt word51 't is voor hem e5 bewijs1 dat er vooruitgang te bespeur5 is1 dat individualiteit op prijs wordt ge/eld4 ,hasebroek1 die vol/rekt niet doorloop5d geprez5 wordt1 /elt ,potgiet] to* vrij hoog1 en wel vooral weg5s zijn oorspronkelijkheid2 van ,beets' ,jos wordt gezegd3 ,jos s*e5 ons e5 g5iale e]/el+4 ,zijn gebrek5 wog5 miss*i5 teg5 zijn s*oonh$5 op1 ma> de e]/e w>5 nagevolgd1 de laat/e oorspronkelijk1 en jui/ da>om is er hoop voor de toekom/2 mejuffr\w ,t\ssa9t1 die 9 d5 ,graaf van ,devon%ire ,scott volgde1 wordt gewa>s*uwd1 dat ze niet op d5 go$5 weg is3 enkele bladzijd5 uit d5 roman getuig51 dat zij niet behoeft na te volg54 ,wa>om1 vraagt ,potgiet] ha> welme55d1 wa>om to* navolg+5 gelev]d1 als m5 zoo go$ oorspronkelijk s*rijft6 ,t5 ,kate ontvangt e5 d]gelijke1 ma> veel s*]p]e wa>s*uw+3 ,het de]t ons1 dat iem&1 b$eeld met e5 zoo veel belov5d tal5t1 als dat van ,t5 ,kate1 bij zijn optr$5 9 onze lett]kundige kr+5 s*e51 ondanks all5 raad1 na> ge5e ontwikkel+ van wat er oorspronkelijks 9 hem s*uilt1 /reeft1 zegt ,potgiet] 9 zijn bek5d artikel ov] de ,kopije]lu/ des dagelijks*5 lev5s1 e5 zev5tal s*ets5 van ,t5 ,kate besprek5de4 ,veel hoog] /elt de criticus 9 diezelfde beoordeel+ e5 s*etsje van d5 onbek5d5 ,g4 ,h4 ,clem5s1 alle5 omdat deze wel zi*zelf is4 ,het s*e5 ons1 dat de oorzaak van zijn opgang 9 het tal5t s*ool1 wa>m$e hij van zijne individualiteit p>tij trok4 ,en ,klikspaan3 c\rage monsieur1 roept ,potgiet] hem aanmo$ig5d toe1 c\rage monsieur1 voil de l'orig9alit6 ,beeloo wordt g]oemd1 omdat hij e5 oorspronkelijk li]di*t] is2 op ,busk5 ,huet e9delijk wordt de bek5de v]sregels van ,alfr$ de ,musset toegepa/3 ,mon v]re n'e/ pas gr&1 mais je bois dans mon v]re1 en1 voegt ,potgiet] erbij3 ,da>op komt het aan2 dat doet lev56 ,we besluit5 onze besprek+ van dit g$eelte met e5 aanhal+ uit de critiek op ,huyg5s' ,cluysw]ck1 wa>9 het geheele /rev5 van ,potgiet] 9 enkele woord5 is sam5gevat3 ,w$ijv]5 met d5 vreemde1--ge5 navolg+ van deze--moet ons doel zijn6 ,wa>de]+1 ontwikkel+1 volmak+ van hetge5 er oorspronkelijks 9 ons s*uilt1 o* ( zij de plaats v]v+ van gehui*elde gee/drift1 die sle*ts tot nap]ij leidt6 ,jui/ omdat ,potgiet] w5s*t3 ,w$ijv] met d5 vreemde1 do* ge5e navolg+1 is hij ge5 besli/ aanhang] van de romantiek1 ma> ev5m9 e5 volgel+ van ,bild]dijk en zijne s*ool4 ,we /ell5 da>om als volg5d k5m]k3 ,nieuwe nationale lett]kunde4 ,,vi4 ,potgiet] is n* e5 aanhang] d] romantiek1 n* e5 volgel+ van ,bild]dijk1 ma> wordt de /i*t] van e5 nieuwe nationale lett]kunde4 ,9 e5 pa> z9n5 heeft hij 9 de beoordeel+ van d5 ,graaf van ,devon%ire zijn /&punt uite5gezet4 ,wij wet5 niet1 zegt hij1 t]wijl hij zi* afkeur5d uitlaat ov] de ophemel+ van ,van ,l5neps ges*i$kundige romans1 wij wet5 niet wat geva>lijk] is1 f deze maat/af voor onze romantiek1 f de onoordeelkundig aangeprez5 navolg+ van ,bild]dijk voor onze pozij4 ,de e]/e ov]laadt ons met kopij5 van kopij51 de laat/e b$reigt ons met ov]vlo$ van kl9k5de woord51 bij armo$e van g$a*t52 beide w]5 alle zelf/&ige ontwikkel+ van het tal5t1 dat er 9 onze jeugdige s*rijv]s s*uil5 mogt4 ,da>om wa>s*uwt hij telk5s ,van ,l5nep1 hij tra*t dez5 te br5g5 tot de #ag;e eeuw1 ma> het gelukt niet2 bij ,mejuffr\w ,t\ssa9t slag5 dezelfde pog+5 bet]4 ,byroniaans*e zw>tgalligheid wordt gecritise]d3 ,lev5smoeheid 9 de j>51 wa>9 m5 lev5sbloei v]wa*t5 mogt1 e5e negatieve rigt+1 die e9digt met ook ov] zi* zelv5 onvoldaan te zijn4444 valt 9 #ahch de /udie van di5 di*t] nog aan te bevel58 ,laat m5 ons v]oorlov5 er z$ig aan te twijfel52 misduide m5 het niet1 wanne] wij er onze jeugdige di*t]s voor wa>s*uw54 ,het grillige1 akelige en doellooze 9 de romantiek wordt ev5e5s be/r$52 hij w5s*t motive]+ van de h&el+1 niet e5 l\t] he]s*5 van 't toeval4 ,teg5 deze ov]drijv+ van e5 9 vele opzi*t5 go$ beg9sel wa>s*uwt hij ern/ig 9 de beoordeel+ van ,beets' ,guy de ,vlam+4 ,hij zegt hi]omtr5t het volg5de3 ,e5 woord ov] het akelige1 e] wij voortgaan4 ,v]/aat gij door akelig e5 w]eld bij toeval ont/aan1 met wez5s bevolkt1 die ond]l+ de grillig/e teg5/ell+ oplev]51 als ,quasimodo1 de ,esm]alde en ,claude ,frollo b4v41 wa>91 om e5e treff5de v]w>r+ te do5 plaats grijp51 e5 bruil(ts/oet e5 lijk/aatsie ov]rijdt2--wa>9 dat erg] is1 zo[el de tu*tig5de ro$e van de ,nemesis d] ,oud51 als het ,alzi5d oog onz] ,voorzi5igheid ontbreekt1 en ev5 teugellooze als r$elooze drift5 aldus he]s*appij vo]52 ne51 elk&] doelloos be/rijd52--noemt ge die w]eld de w]eld d] ,romantiek1 ik zal met u uitroep53 horrible1 horrible1 mo/ horrible6 ,en iets v]d]3 ,e5 ru/ig] tijdp]k is aangebrok51 het gewone lev5 is we] prozas*]2 al wie idealise]t v9dt e5 lui/]5d gehoor4 ,wij keurd5 da>om de gruwel5 9 ,jos af1 wij prijz5 9 ,kus] het ov]wigt d] vr\w51 het we9ig feitelijke van d5 moord2--hoe v]d$ig5 wij dan het somb]e van ,guy de ,vlam+8 ,potgiet] heeft dus teg5ov] de ,romantiek zijne gewone wijze van do5 gevolgd3 wat hij 9 dit voortbr5gsel van vreemd5 bodem go$ vond3 de di*t]lijke taal1 de /\te beeldspraak1 de kra*t wa>mee de di*t] door zijn ov]tuig+ wi/ uit te kom51 9 't algeme5 gezegd het v]jong5de elem5t1 heeft hij gewa>de]d en geprez51 ma> voor ov]drijv+1 die hem s*adelijk voor d5 bloei onz] lett]5 voorkwam1 me5de hij te moet5 wa>s*uw54 ,m$e door zijn critiek en door zijn besli/e afkeur+ van 't ge5 hij 9 de romantis*e ri*t+ v]ke]d vond1 heeft deze beweg+ nooit e5 zoo hooge vlu*t g5om51 als 9 &]e l&5 het geval is gewee/4 ,teg5ov] de somb]e1 dweepzieke romantiek d] middeleeuw5 /elt ,potgiet] onze k]ngezonde #ag;e eeuw4 ,de lett]kundige heeft volg5s hem e5 hoog]e roep+ dan 't uitw]k5 van all]lei fantasien2 zijn doel is niet de prikkel+ d] z5uw5 van de lez]s1 niet l\t] v]mak51 ma> v]bet]54 ,dubbele t&5 moet5 uitgetrokk54 ,v&a> dat ,potgiet] wel w5s*t realisme1 ma> gezi5 met de oog5 d] liefde1 met oog voor 't s*oone4 ,hij wil de d+5 niet zi5 zooals ze precies zijn1 ma> zooals hij w5s*te1 dat ze w>54 ,potgiet] is ideali/1 dat getuigt bijna i$] zijn] w]k54 ,m5 neme e5s het ,lev5 van ,bakhuiz5 9 h&5 en zie dan hoe hij alles wat da>9 bes*rev5 is1 heeft aang]aakt met d5 toov]/af van zijn idealisme4 ,als e5 volg5d k5m]k van zijn critiek kunn5 we dus va//ell53 ,ideali/is* realisme4 ,,vii4 ,potgiet] w5s*t wel realisme1 ma> gedealise]d4 ,naturalisme keurt hij /r5g af4 ,het duidelijk/ komt dat alles uit 9 het artikel3 ,de kopije]lu/ des dagelijks*5 lev5s1 wa>9 de ,cam]a van ,beets1 ,/ud5t5typ5 van ,klikspaan en nog enkele s*ets5 besprok5 word54 ,potgiet] tra*t zijne me5+ duidelijk te do5 uitkom51 door v]gelijk+ met de ,vlaams*e s*ild]s*ool1 die gewone huiselijke tooneel5 op het doek bra*t1 dat is wel ge5 hooge kun/1 ma> to* kun/1 wanne] gij tal5t g5oeg bezit om dat te idealise]52 wanne] uw op5 z9 er de natuur met liefde 9 wa>de]t en g5iet4 ,dick5s is de voorgang] van de teg5woordige ,s*ets5 ( ,typ5manie2 en k5m]k5d voor ,potgiet]s wijze van bes*\w+ is het1 dat hij1 na veel 9 dez5 s*rijv] te hebb5 afgekeurd1 er op laat volg53 ,t] v]gelijk+ van dit alles bezit hij groote jui/heid van opm]k+ 9 kle9e k>akt]trekk51 veelzijdig5 z9 voor maats*appelijke toe/&51 e55 bewond]5swa>dige /ijl1 wa>aan onze v]tal]s sle*ts zeld5 regt wet5 te do51 en hoog/e l(6 e5 vurig gelo(1 aan het go$e1 aan het on/]felijke1 aan het goddelijke 9 d5 m5s*6 ,het is vooral om die laat/e1 onwa>de]b>e eig5s*ap1 dat ik mo$ heb hem te v]wijt51 dat hij de kun/ van h>5 vor/elijk5 zetel heeft afg]ukt1 ha>--laat mij de woord5 van ,pr(essor ,geel mog5 bezig53--e5 fe/ijn heeft lat5 gev5 9 e5 ga>keuk56 ,e]/ als m5 go$ deze beg9sel5 van ,potgiet] 9 het oog heeft gevat1 is het mogelijk te begrijp5 dat de ,cam]a ,obscura 9 vele opzi*t5 moe/ word5 v]oordeeld1 t]wijl de ,/ud5t5typ5 groot5 l( v]wi]v54 ,lat5 we dit met de woord5 van d5 criticus zelf toeli*t54 ,wij zijn van zelv5 tot de v]kl>+ g5oopt1 wa>om wij niet onvoorwa>delijk met ,hildebr& sympa?is]54 ,het boek heeft tal van v]di5/51 en wij zull5 da>aan /raks onbekromp5 regt do51 ma> er faalt voor ons gevoel e5 ho(dv]di5/e aan1 welke wij zoo ga>ne bij en bov5 die alle z\d5 huldig54444 ,o dat e5e liefde als die voor de taal1 door zijn w]k zoo he]lijk v]kondigd1 zi* ov] alles _h uitgebreid1 hoeveel s*oon]e vru*t5 z\ het drag51 dan wij er nu aan dank mog5 wet51 hoe talrijk zij zijn6 ,omdat deze liefde1 dit gevoel voor 't go$e 9 d5 m5s*1 de humane lev5sbes*\w+1 die afbreekt om te v]bet]5 en die welwill5d het go$e op d5 voorgrond plaat/1 9 de bes*rijv+ van de ,familie ,/a/ok ontbreekt1 keurt ,potgiet] zelfs deze1 ov]ig5s uit/ek5de s*ets1 9 beg9sel af4 ,wij z\d5 ha> toejui*51 zoo ,hildebr& ook zi* zelv5 e5 we9ig edelmo$ig] _h prijs gegev52 zoo hi] en da> e5 /raal van li*t het donk]e taf]eel _h opgelui/]d3 zoo het doel di] s*ets hoog] w>e4 ,en zelfs het b]oemde g$eelte1 wa>9 ,keesje1 het ,diak5huismannetje1 zijn ges*i$5is v]telt1 kan de go$keur+ van d5 criticus niet wegdrag52 hi] toont ,hildebr& wel gevoel1 wel liefde1 ma> hij v]kwi/ het aan iem&1 die er we9ig regt op heeft4 ,keesje _h re$s j>5 lang g5adebrood geget5 en zoo iem& wekt bij ,potgiet] ge5 sympa?ie4 ,klikspaan da>5teg5 is e5 man na> 't h>t van d5 criticus2 zijn w]k /elt hij v]re bov5 dat van ,beets1 niet jui/ omdat de e]/e bet] s*rijv] is1 ma> omdat zijne ideen omtr5t de /rekk+ d] kun/ volkom5 met die van ,potgiet] ov]e5/emm54 ,de laat/e zegt het ,klikspaan na3 ,dat er iets edel]s en mo$ig]s is 9 het uit liefde b]isp51 al valt de tong ( de p5 wat s*]p en v9nig uit1 dan 9 het e5toonig /ek5 van de l(trompet4 ,de auteur w5s*t niets als ,beets e5v\dig te teek551 te b]isp51 ne51 hij wil v]bet]+1 zijn doel reikte hoog]3 zoo het aan hem /ond1 hij z\ ons vad]l& e5e s*oon]1 roemrijk]1 gelukkig] toekom/ will5 wa>borg54 ,hij wilde 7d5 /ud5t7 aans*\welijk mak5 9 het go$e en 9 het kwade1 opdat al wie invlo$ op hem uitoef551 het e]/e mog5 wa>de]51 het laat/e te ke] gaan1 vooral1 omdat hij zi* aan hem zelv5 spiegel5 z\4 ,het hooge ideaal1 dat ,potgiet] 9 ,beets' ,cam]a tev]geefs zo*t1 vond hij 9 de ,/ud5t5typ51 en da>om beoordeelde hij het laat/e w]k zooveel gun/ig] dan 't e]/e4 ,hoe duidelijk komt het hi] aan 't li*t1 dat het onmogelijk is1 ,potgiet]s critiek5 go$ te begrijp51 als m5 de grondslag5 er niet van k5t4 ,uit het bov5/a&e volgt noodzakelijk1 dat e5 e5v\dig bes*rijv5 van de w]kelijkheid1 zuiv] realisme dus1 niet 9 de lijn van ,potgiet] ligt en veel m9d] is van hem te v]wa*t51 dat hij het naturalisme zal go$keur54 ,e5 pa> aanhal+5 mog5 di55 om te bewijz51 dat deze laat/e bew]+ wa> is4 ,beets s*reef e5ige s*ets5 9 het me]mal5 g5oemd w]k ,de ,n$]l&51 o4 a4 ook de ,leids*e ,peura> en hi]van zegt de criticus alle53 ,hoe kon de blik van ,hildebr& zoo lang op de afzigtelijkheid wijl58 ,van e5 &]e bijdrage heet het3 ,wij maakt5 door de ,am/]dams*e k]mis k5nis met d5 he] ,j4 ,w4 ,kir*n]1 ma> wij pass5 elk&] niet4 ,de wijze wa>op hij ons ond]s*eid5e h>] tooneel5 s*ild]t1 is door en door geme51 zulk e5 v]aans*\welijk+ daalt b5$5 de kun/4 ,?ans e5 enkel woord ov] de v]h\d+ van d5 criticus tot d5 godsdi5/4 ,we w5s*5 dit aldus te =mule]53 ,potgiet] en de godsdi5/4 ,,viii4 ,potgiet] is niet ongodsdi5/ig2 zijn godsdi5/ is e5 practis*1 w]kzaam ,*ri/5dom4 ,w]k en bid6 is zijn z9spreuk2 het woord dat ook ,willem van ,oranje tot ri*tsno] van zijn w]kzaam lev5 _h gekoz54 ,da>om wordt ook het dwep5d gelo( van ,da ,co/a afgekeurd2 bijna al di5s v]z5 e9dig5 met e5 betuig+ van va/ v]tr\w5 9 de kom/ van het duiz5dj>ig rijk en hi]van zegt de beoordeela> d] ,holl&s*e ,politieke ,pozij3 ,laat ons er opregt voor uitkom51 het />5 op die toekom/1 ons 9 de laat/e drie v]z5 van d5 he] ,da ,co/a met zoo gloeij5de v]w5 afgemaald1 b$reigt zijne ijv]ig/e pog+5 met vru*teloo%eid1 slaat al zijne raadgev+5 met d5 vloek van het onbepaalde1 en dreigt 9 e5 lijdelijk ,*ri/5dom gav5 en kra*t5 te v]te]5 aan wi] degelijke w]k+ ons arm vad]l& me] dan ooit behoefte heeft4 ,door deze opvatt+ van het godsdi5/ige ont/ond de /r5ge kritiek ,piti/is*e ,pozij1 die 9 #ahec na> aanleid+ van de uitgave d] g$i*t5 van de to5 pas ge/orv5 jonge di*t]es ,alb]t9e ,kehr] ges*rev5 w]d1 en die ,beets en ,potgiet] voor go$ van elka> v]wijd]de4 ,er s*ijnt sle*ts ne sna> op deze li] gewee/ te zijn1 zegt de criticus en nadat hij duidelijk zijn teg5z9 omtr5t dit slappe1 dwep5de ,*ri/5dom heeft uite5gezet1 v]volgt hij3 ,zoo er ond] onze groot/e mann5 gewee/ zijn1 die getuigd hebb51 dat zij1 9 hunne be/e dad51 sle*ts 9 beoef5+ bragt51 wat zij le]d51 /a&e aan de s*oot hunn] mo$]1 het geheim s*uilt da>91 dat de godsvru*t di] ev5 vro$e als vrome vr\w5 niets droomzieks no* dweep5ds _h1 dat zij zo[el 9 v]draagzam5 als v]hev5 gee/ h]vormd heet5 mogt1 dat bij ha>1 huiselijk-holl&s* uitg$rukt1 do5 vor zegg5 g+4 ,ook 9 dit opzi*t ri*t ,potgiet] zi* dus na> de zoo hoogv]e]de #ag;e eeuw4 ,hooge eis*5 d] critiek4 ,uit al het bov5/a&e is geblek51 dat de r$actie van ,de ,gids 9 zijn beoordeel+5 aan d5 kun/5a> hooge eis*5 /elde en niet gemakkelijk te bevr$ig5 04 ,re$s het simpele feit1 dat e5 w]k wa>dig geoordeeld w]d gecritise]d te word51 toonde dat ,potgiet] het vrij hoog s*atte1 prull5 w5s*te hij niet te beoordeel54 ,uit de kritiek van het sle*te le]t m5 to* eig5lijk niet me]1 dan dat het sle*te sle*t is2 onvru*tb>e arbeid6 ,treff5 we to* e5 critiek ov] e5 m9d]wa>dig w]k aan1 dan _h ,potgiet] bij 't s*rijv5 e5 bijb$oel+3 de beoordeel+ van ,galama b4v4 ges*i$de niet 9 de e]/e plaats om ,s*ut op di5s f\t5 te wijz51 ma> om de onbevoegdheid d] to5malige critiek te demon/re]52 de ,piti/is*e ,pozij van ,alb]t9e ,kehr] 0 e5 welkome aanleid+ om te prote/e]5 teg5 het dweepzieke 9 d5 godsdi5/ en te wijz5 op het groote v]s*il tuss*5 dit ,*ri/5dom en dat1 hetwelk de voorvad]5 s*raagde 9 d5 zw>5 /rijd teg5 het ov]ma*tige ,spanje4 ,/r5ge critiek4 ,/r5g is de criticus ze] zek]1 dat me/ hij zijn volg5s zijn beg9sel53 dubbele t&5 moe/5 uitgetrokk5--ma> als de kun/5a> w]kelijk l( v]di5t1 wordt deze hem niet on?\d54 ,alle5 onv]m5gde l( wordt hem zeld5 ( nooit toegezwaaid4 ,potgiet] weet1 dat volmaak!id bij d5 m5s* niet be/aat en hij v9dt1 dat de criticus zi* zelf e5 brevet van onbevoegdheid uitreikt1 als hij niet &]s weet te do5 dan bewi]ook54 ,dat is bl9d zijn voor de gebrek5 van e5 w]k4 ,da>om vraagt hij ook 9 zijne beoordeel+ van ,guy de ,vlam+3 welke wa>de z\ hij 7,beets7 aan onze l( mog5 he*t51 indi5 wij alles van hem ev5 fraai vond58 ,dit 0 de gewoonte d] di*tg5oots*app51 door ,potgiet] zoo afgekeurd4 ,wa>d]5de critiek4 ,dat hij weet te wa>de]51 bewijz5 de critiek5 van ,loots1 ,/>+1 ,huyg5s1 ,kneppelh\t1 ,beets 7vooral wa>de]+ van di5s taal71 ,helvetius van d5 ,b]gh 7,de ,nev571 ,koetsveld1 ,da ,co/a1 ,beeloo1 ,boga]s en ,busk5 ,huet4 ,dit blijkt vooral ook uit het feit1 dat de beoordeel+5 niet uitsluit5d afbrek5d1 ma> bijna altijd tev5s opb\w5d zijn4 ,dit is e5 bizond]e1 ze] te wa>de]5 eig5s*ap van ,potgiet]1 en vooral da>door 0 zijn critiek zoo vru*tdrag5d4 ,we w5s*5 dit nog ev5 me] 9 bizond]h$5 na te gaan4 ,opb\w5de critiek4 ,,ix4 ,potgiet]s critiek is mee/al opb\w5d4 ,hij w5s*t v]bet]+2 afbrek5 is niet voldo5de1 wel is het uit/ek5d d5 auteur te wijz5 op zijn f\t5 en tekortkom+51 ma> tev5s moet5 hem de middel5 aan de h& g$aan word5 die hem op 't go$e spoor br5g54 ,we beh&el5 deze beide ond]deel5 gelijktijdig4 ,9 de critiek5 treff5 we tal van wa>s*uw+5 en v+]wijz+5 aan1 vooral voor de jonge s*rijv]s4 ,9 de beoordeel+ d] ,pozij van ,j4 ,p4 ,hasebroek legt ,potgiet]1 na veel go$s 9 d5 di*t] te hebb5 geprez51 d5 v+] op de wonde1 hij wij/ aan wa> de auteur op d5 v]ke]d5 weg is en zegt da>om3 de he] ,hasebroek wa*te zi* voor dat bl9k5de1 zijn ho(dgebrek en op e5 &]e plaats3 ,z\d5 wij d5 he] ,hasebroek nog behoev5 te v]zek]51 welke groots*e v]wa*t+5 onze lett]kunde van hem koe/]t1 hoe zij bij zoovele oorspronkelijkheid hem sle*ts voor ov]drijv+ van deze1 die gezo*!id wordt1 heeft te wa>s*uw51 om hem e5e d] be/e plaats5 op onz5 ,zangb]g toe te k5n58 ,om dezelfde r$5 raadt ,potgiet] de jonge di*t]s aan voorzi*tig te zijn bij het be/ude]5 van ,byron2 k5m]k5d voor zijn ri*t+ is het v]wijt1 dat hij ri*t tot de vroeg]e critiek3 ,het _h de critiek van di5 tijd betaamd te wa>s*uw5 voor e5e somb]e onw>e lev5sbes*\w+1 die e5sklaps ond] onze jeugdige di*t]s mode w]d--dit natuurlijk t5gevolge van d5 v]ke]d5 invlo$ van d5 ,engels*5 mee/]4 ,beets wordt1 zooals we re$s vroeg] zag51 9 de beoordeel+ van de ,cam]a er met nadruk op gewez5 wat hem ontbrak3 de liefde1 de w>e humaniteit1 en teg5ov] hem wordt als e5 voorbeeld ,klikspaan ge/eld2 ,t5 ,kate1 de di*t]1 die zi* ook aan 't s*rijv5 van s*ets5 waagde en da>9 zijn bloemrijkheid van /ijl niet v]loo*5de1 wordt ze] h>dh&ig t]e*t gezet1 ma> to* ontbreekt ook hi] het opb\w5de elem5t niet4 ,m5 hoore sle*ts3 ,gemis van z9 voor het eig5a>dige van zulke toe/&51 e5 voorbeeldeloos gezwoll5 toon1 zij mak5 de lez+ d] /ukjes van d5 ,he] t4 ,k4 v]moeij5d2 hij s*ijnt van ge5 d+ t] w]eld me] afke] te hebb5 dan van e5v\d4 ,lui/] na> deze bes*rijv+3 ,en nu gij uw oog5 slaat op di5 glaz5 ka/1 wa> de g]ibde k9khoorn51 de zilv]glanzige s*elp51 de ges*ubde meirm9n51 de pa>lemo]kleurige doosjes1 en de &]half duim groote viss*]tj5s u als de ,l>5 en ,p5at5 aanla*51 nu bev9dt gij u geheel 9 e5 toov]w]eld1 en zijt gij voorb]eid op de kom/ d] vr\w des huizes4 ,zij heeft u gehoord3 da> nad]t zij1 de na*tegaal van dit roz5bos*1 de odaliske van dez5 h>em2 de ,eva van dit ,ed54444 ,d] s*epp+ he]lijkheid1 wat is zij1 dan de vr\w8 ,al dat moois geldt e5 h>tig1 pootig wijf1 dat wij1 9 gramme vlaag1 e5 vis*teef noem53 ,de ,s*ev5+s*e ,vis*vr\w4 ,t5 ,kate zal zek] bij 't lez5 van deze onb>mh>tige critiek ge5 prettig oog5blik gehad hebb51 ma> to*1 to5 hij lat] kalm nada*t1 zal hij +ezi5 hebb5 dat ,potgiet] gelijk _h2 deze toonde hem1 hoewel op onza*te wijze1 zijn feil51 wees aan wat hem ontbrak1 en zoodo5de 0 v]bet]+ mogelijk4 ,bov5di5 de b$5kelijke a>d d] kwaal wettigde het kra*tig +rijp5 van d5 g5ee%e]4 ,de s*oon/e triomf5 heeft deze wijze van critise]5 gevi]d 9 de ontwikkel+ d] tal5t5 van ,mejuffr\w ,t\ssa9t4 ,de beoordeel+ van ha> e]/5 roman ,de ,graaf van ,devon%ire is de /oot gewee/ die ha> 9 e5s op d5 re*t5 weg bra*t en ha> vo]de tot e5 onv]gankelijk5 roem4 ,dit te hebb5 bew]kt is e5 d] groot/e v]di5/5 van d5 criticus ,potgiet]4 ,we nem5 ?ans e5ige regels uit het b$oelde artikel ov]1 om nogmaals duidelijk 9 't li*t te /ell51 hoe e*t humaan de beg9sel5 van d5 s*rijv] w>5 en met hoeveel ern/ hij de hem opg$rag5 taak tra*tte te v]vull54 ,het vr ons ligg5d boek bewij/1 dat ha> e5e buit5gewone v]beeld+skra*t b$eeld is1 dat zij e5 si]aad onz] lett]kunde word5 kan1 zoo zij h>5 voortreffelijk5 aanleg door ijv]ige /udin ontwikkelt en volmaakt4 ,het is de voorwa>de van duurzam5 roem3 wa>om z\d5 wij het uit kwalijk begrep5 h(felijkheid v]zwijg58 ,de weg na> de hoogt5 d] kun/ heeft dit met alle weg5 des lev5s geme51 dat wij ons di5 zelve moet5 ban51 ov] m5ig /ruikelblok en langs m5ig5 h9d]paal4 ,het /aat niet 9 de magt d] vri5ds*ap1 helaas6 het is zelfs d] liefde niet v]gund1 ons de heide1 het di/elveld1 d5 woe/5 vlo$ te besp>52 sle*ts de erv>+ mag ons bij wijl5 welme55d wa>s*uw53 ,niet v]d] op dat pad1 gij z\dt v]dwal56 ,wa>om wantr\wt ov]drev5 eig5liefde ha> zoo dikwijls2 wa>om ko/ het d] s*rijv]5 ijdelheid zooveel1 te bek5n5 dat zij m5s* zijn gewee/1 dat zij g$waald hebb56 ,gelukkig ,mejuffr\w ,t\ssa9t1 die op ha> weg zulk e5 erv>5 en welme55d5 raadgev] ontmoette2 he]lijke voldo5+ voor d5 vri5d1 die mo*t zi51 hoe s*oon de vru*t5 w>5 welke zijn raad droeg4 ,potgiet] wees de s*rijf/] er op dat ze op d5 v]ke]d5 weg 02 navolg+5 te s*rijv5 van ,scott en ,van ,l5nep mo*t niet ha> doel zijn1 dat doel moe/ hoog] reik53 oorspronkelijk w]k moe/ gelev]d word51 e*t ,n$]l&s*e toe/&51 tooneel5 uit onze roemrijke ges*i$5is1 dt w>5 ond]w]p51 ha> tal5t wa>dig4 ,wel 0 ,mej4 ,t\ssa9t 9 d5 beg9ne sm>telijk getr(f5 door de /r5gheid d] critiek1 die met va/e h& de gebrek5 van d5 roman aanwees en zoo het heiligdom1 dat zij _h opgeb\wd1 ontwijdde2 ma> ze erk5de weldra dat de criticus ha> e5 ons*atb>5 en tev5s welme55d5 raad _h gegev54 ,e]e zij ha>1 dat ze zi* niet door d] s*rijv]5 ijdelheid liet v]bl9d5 en dat ze zi* opmaakte om de go$e v]wa*t+5 die de erv>5 vri5d van ha> koe/]de1 niet te bes*am54 ,na twee j>5 re$s kon zij 9 ,het ,huis ,lau]nesse e5 kun/w]k lev]51 dat de hoog/ gespann5 v]wa*t+5 v]re ov]tr( en met dankba>heid da*t ze lat] t]ug aan ,potgiet]1 die door zijn e]lijke critiek de re*te leidsman 0 geblek5 #ab4 ,potgiet] en ,braga4 ,we m]kt5 re$s vroeg] op1 dat ,potgiet] /r5g 0 9 zijne critiek1 hij /elde hooge eis*5 en wees1 al 0 hij 9 e5 artikel vol l( ov] het w]k van e5 auteur1 to* /e$s op de s*aduwzijd51 op het m9d] gelukkig geslaagde4 ,v&a>--en vooral ook omdat hij bij zijne beoordeel+5 uitg+ van va/e beg9sel51 die hij nimm] v]loo*5de1 en dus alle5 go$keurde wat volde$ aan de door hem ge/elde eis*51--dat hij d5 naam kreeg van niet onp>tijdig te zijn1 dat hij volg5s zijn teg5/&]s deel uitmaakte van e5 lett]kundig b5tg5oots*ap1 wa>van de l$5 elk&] ond]l+ bewi]ookt5 en al het &]e afkeurd54 ,niem& heeft deze zoog5aamde p>tijdigheid s*]p] gecritise]d dan ,t5 ,kate 9 ,braga1 het tijds*rift heel 9 rijm4 ,9 de ,k>akt]i/iek onz] vad]l&s*e tijds*rift5 wordt de ,gids iem& g5oemd1 die zijn vri5d5 likt1 de ontzette gro55 dond]t en 9 ,e5e hui%\delijke ,v]gad]+ van de ,r$acteur5 van d5 ,gids2 gevolgd door de ple*tige in/allatie van e5 nieuw ,lid h]haalt de di*t] deze bes*uldig+ nogmaals op gee/ige wijze4 ,de novitius wordt aang5om51 omdat hij d5 jui/5 maat/af voor de ,gids-critiek heeft gevond53 ,et pro symbolo kiezabo3 ,lik-je mij1 ik lik-je wer6 ,dat zal dus de leus zijn bij 't beoordeel5 van boekw]k54 ,9 het artikel3 ,e5 en &] ov] het tijds*rift ,braga1 v]s*55 9 d5 #bc/5 ja>gang van ,noord en ,zuid1 wordt zelfs gezegd3 de ,gids1 die het alle5 re$s door zijn +5om5heid met de romantis*e ri*t+ bij h5 v]korv5 z\ hebb51 kond5 ze bov5di5 niet uit/aan om zijn zelf+5om5heid1 zijn p$ant]ie en het me$o5 aan de ond]l+e aanbidd+ e5] bepaalde kliek4 ,dit is m4i4 totale misk5n+ van ,potgiet]s w]k5 als criticus4 ,wat de +5om5heid met de romantis*e ri*t+ betreft1 da>omtr5t is 9 de voorga&e bladzijde al g5oeg gesprok51 om 9 te zi5 dat deze bew]+ 9 ha> consequ5tie onjui/ is2 de zelf+5om5heid1 de p$ant]ie1 z\ ik will5 noem53 bewu/zijn van eig5 kra*t4 ,potgiet] wi/ wat hij wilde en wat hij beteek5de1 zijn beg9sel5 en gav5 v]b]g5 kon no* mo*t hij do52 ma> wie zijn kritiek5 onbevooroordeeld en gezet ov]lee/1 zal ge5sz9s d5 indruk krijg51 dat hi] e5 p$ant m5s* aan 't woord is4 ,onp>tijdigheid4 ,p>tijdigheid1 ond]l+e aanbidd+ van e5 bepaalde kliek1 lag wel all]m9/ 9 zijn k>akt]4 ,naam1 lev5sbetrekk+ no* politieke op9ie zull5 mij do5 oordeel51 zoo s*reef ,dro/ e5s aan ,potgiet] en deze kon dat zijn vri5d met volle ov]tuig+ nazegg54 ,m5 leze nog ma> e5s het g$eelte ov] uit de critiek op ,huyg5s' ,cluysw]ck1 dat we re$s vroeg] hebb5 aangehaald4 ,voor p>tijdigheid /aat e5 k>akt] als dat van ,potgiet] te hoog2 ond]l+e aanbidd+1 bewi]ook+1 haatte niem& me] dan hij1 zooals we bov5 met tal van voorbeeld5 hebb5 aangetoond2 hoe s*]p heeft hij niet dat gebrek1 het euvel d] maats*appij5 en di*tg5oots*app51 gecritise]d6 ,bov5di5 de r$actie van de ,gids g+ 9 dez5 zo v]1 dat het w]k d] r$acteur5 gewoonlijk niet beoordeeld en zelfs niet 9 het tijds*rift aangekondigd w]d4 ,mo*t5 de kritiek5 van ,potgiet] soms e5ige aanleid+ tot e5 d]gelijke bes*uldig+ gegev5 hebb51 dan vloeit dit voort uit het ze] v]kla>b>e feit1 dat hij e5 w]k wa>9 hij zijn eig5 g$a*t5 t]ugvond1 dat ru/te op beg9sel5 die ook de zijne w>51 gun/ig beoordeelde1 t]wijl hij afkeurde en moe/ afkeur51 wat da> teg5 indruis*te4 ,to* wi/ hij ook 9 deze gevall5 het go$e 9 d5 s*rijv] te wa>de]5 en /e$s 0 zelfs ook dan zijn critiek opb\w5d4 ,en dit is to* wa>lijk niet het w]k van e5 p>tijdig5 criticus4 ,beteek5is van ,potgiet]s critiek4 ,t5 slotte nog e5 enkel woord ov] de beteek5is van zijn critiek voor onze lett]kunde4 ,9 en z9 is het aan te gev53 ,potgiet] is de leid] van de geheele lit]aire beweg+ g$ur5de het midd5 d] #ai;e eeuw4 ,door zijn kra*tig +rijp5 is het gelukt e5 e9de te mak5 aan de he]s*appij d] di*tg5oots*aps-pot52 voortzett+ van de lit]atuur d] #ah;e eeuw 0 na het optr$5 van ,de ,gids onmogelijk1 de ond]gang van ,yntema's tijds*rift ,de ,vad]l&s*e ,lett]oef5+51 getuigt hi]van4 ,het somb]e1 ongemotive]de en grillige 9 de ,romantiek keurde hij af1 en door zijn wa>s*uw5de /em w]d5 de di*t]s ook 9 dit opzi*t op het re*te spoor gebra*t1 v&a> dat deze ri*t+ 9 ons l& nooit heeft kunn5 dom9e]54 ,zoodo5de ont/ond langzam]h& we] e5 nationale lett]kunde1 die 9 de w]k5 van ,potgiet] zelf en 9 de romans van mevr\w ,bosboom-,t\ssa9t ha> hoogtepunt b]eikte4 ,/>+ is zijn popul>iteit voor e5 groot g$eelte aan ,potgiet] v]s*uldigd1 van ,huyg5s kan hetzelfde word5 getuigd1 t]wijl ,cats na 't v]s*ijn5 van het ,rijksmuseum veel van zijn lit]aire beteek5is v]loor4 ,potgiet] en de jong]54 ,teek55d is het dat zelfs de g5]atie van #ahhj1 die zoovele lit]ator5 onb>mh>tig van hun voet/uk heeft ge/oot51 zi* nimm] ov] ,potgiet] 9 ongun/ig5 z9 heeft uitgelat54 ,het is bek5d hoeveel ,p]k hield van ,potgiet]1 en ,kloos zegt van hem3 ,nooit heeft miss*i5 e5 &] s*rijv] geleefd1 bij wi5 de natuur zo tot kun/ige kun/1 ma> tev5s die kun/ige kun/ we] tot natuur 0 geword51 als de zeldzame ,potgiet]1 e5 man zo eig51 zoo individueel 9 heel zijn innig/e wez51 dat het e5v\dig/e iets ongewoons kreeg ond] zijn beh&el+1 zond] dat m5 to* ooit zi* behoefde te beklag51 da> het ongewone z\ zijn geword5 tot onnatuur4 ,ov] twee hond]d ja> zal ,potgiet] nog omhoog /aan als e5 door gee/ige gevoeligheid on/]felijk1 soms subliem auteur4 ,hoog/ v]blijd5d mag ook het feit g5oemd word51 dat e5 d] mee/ ern/ige w]k]s ond] de jong]51 ,alb]t ,v]wey1 9 zijn ,lev5 van ,potgiet] e5 kun/w]k heeft ges*ap51 dat getuigt van w>me liefde en diep5 e]bi$ voor d5 groot5 mee/]4 ,,jan1 ,,jannetje ,,en ,,hun ,,jong/e ,,k9d4 #ac ,potgiet]s doel4 ,potgiet] _h zijn vad]l& lief1 hij hield van het ,n$]l&s*e volk1 en zijn geheele lev5 is n /rijd gewee/ om dat volk wakk] te s*udd51 om de sluim]5de kra*t5 te wekk51 opdat ,n$]l& opnieuw e5 e]volle plaats mo*t innem5 9 de rij d] natin4 ,de nieuwja>sw5s* voor #ahdb is n van deze vele pog+54 ,en ,n$]l& _h behoefte aan e5 opwekk+3 het ja> #ahda 0 9 vele opzi*t5 niet bemo$ig5d gewee/4 ,jan zegt het ons zelf1 9 zijn antwoord aan ,jannetje3 ,als ik mijne koetjes niet vroeg] op het drooge _h gebragt1 het z\ me zwa> zijn gevall5 ze 9 ,e5 en ,ve]tig uit het wat] te hal54 ,jui/ mdat de /emm+ niet opgewekt 01 me5t ,potgiet] zijn l&g5oot5 e5 h>t ond] d5 riem te moet5 /ek53 de toe/& is niet zoo erg1 v]bet]+ is heel be/ mogelijk1 als all5 d5 gee/ van sufheid en lau:eid afs*udd51 als i$] ma> met en]gie aan d5 arbeid gaat4 ,de oudeja>savond is de mee/ ges*ikte tijd om hi]ov] te sprek51 dan slaat i$] onwillekeurig e5 blik a*t] zi*1 m5 d5kt na ov] 't afgeloop5 ja>1 m5 spreekt 9 intiem5 kr+ ov] al 't gebeurde en vooral3 m5 ke]t ev5 9 tot zi* zelf--de oudeja>savond is het oog5blik van zelfcritiek4 ,dat is het wat de s*rijv] w5s*t3 nad5k5 ov] 't v]vlog5e1 d5 lez] do5 beseff51 dat niet i$]e5 heeft gegev5 wat hij kn1 en dan t5 slotte het besluit van all5 om d5 ,jan-,salie-gee/ af te s*udd5 en sam5 te w]k5 tot heil van 't l&4 ,voor deze opwekk+ heeft ,potgiet] d5 allegorie-vorm gekoz52 hij /elt ons ,n$]l& voor als e5 e*t oud]wets* gez93 ,jan1 ,jannetje en hunne k9d]54 ,het eig5a>dige is1 dat m5 het allegoris*e dadelijk voelt1 dus weet dat hi] e5 algeme5 ond]w]p beh&eld wordt1 en to* v]plaat/ m5 zi* onwillekeurig1 door d5 s*rijv] geleid1 telk5s 9 e5 bepaald gez91 wa> m5 de besprok5 h&el+5 ziet gebeur54 ,nad]e besprek+ van de l$5 van dit gez94 ,jan4 ,jan is de e*te ,holl&]1 do* niet alle5 zooals ,potgiet] die ?ans z\ w5s*51 ma> ook zooals hij 9 d5 loop d] tijd5 geword5 is3 de hi/oris*e ,holl&] dus4 ,dat de s*rijv] het z w5s*t opgevat te zi51 blijkt duidelijk uit het /uk zelf4 ,tot zelfs 9 kle9igh$5 is ,jan de typis*e ,holl&]1 hij rookt e5 ,g\w5a> en /opt zijn pijp met e5 pruik6 ,jan is zoo langzam]h& zi*zelf wel bewu/ geword5 wat hij wa>d is1 hij dr9kt dan ook e5 boordevolletje op eig5 welzijn4 ,het portret van d5 he] des huizes kan e*t] voorloopig nog niet geheel voltooid word53 zijn zon5 namelijk v]teg5woordig5 v]s*ill5de van zijne eig5s*app5 en die jong5s word5 e]/ lat] aan ons voorge/eld4 ,de teek5+ van ,jan is dus onvoll$ig4 ,jannetje4 ,jannetje is de typis*-,holl&s*e huisvr\w3 ,potgiet] zegt1 dat om ha> portret te kunn5 lev]51 de gav5 van ,rembr&t aan die van ,rub5s gepa>d moet5 zijn3 ,imm]s1 met het gloei5d koloriet1 l\t] door de tot ov]daad weeld]ige vorm5 van d5 ,vlaams*5 mee/]1 treft m5 ,jannetje niet4 ,als ze gelijk5d zal word5 voorge/eld1 mag de nad5k5de ern/ van d5 holl&s*5 s*ild] bij uitnem5dheid1 mag de ru/ige zielskra*t1 wa>door zijne beeld5 de dui/]nis om hem he5 v]li*t51 er niet aan ontbrek54 ,nu h>e eig5s*app53 ze is degelijk1 spa>zaam1 z9delijk1 vroom1 vol m$elijd5 voor de arm5 en teg5 de wuf!id die uit d5 vreemde 9 ons l& is ov]gebra*t4 ,en eig5s*ap wa>de]5 we bizond] 9 ,jannetje3 ze is de /eun voor ha> man gewee/3 zij heeft hem het huis help5 b\w54 ,ha> zwakh$5 heeft ze als i$]e53 we wijz5 op e5 enkele1 e5 ov]drijv+ van e5 go$e eig5s*ap3 de mo$]liefde4 ,ze h\dt nl4 zelfs van ha> onwa>dig5 zoon1 die de geheele atmosfe] 9 huis b$]ft1 van ,jan ,salie4 ,janmaat4 ,janmaat is de oud/e zoon3 de zeeman4 ,de oud/e6 de zee imm]s heeft ,n$]l& groot gemaakt3 wat z\ de plaats van ons l& 9 de #ag;e eeuw gewee/ zijn1 als ,janmaat niet _h geholp54 ,potgiet] zelf idealise]t die zu*t na> de zee1 m5 d5ke aan de bek5de bladzij 9 dit /uk1 wa> hij d5 jong5 teek5t wi5s h>t trekt na> d5 ,oceaan4 ,soms is ,janmaat me] speciaal de v]teg5woordig] van de ,n$]l&s*e m>9e4 ,jan ,contant en ,jan ,cr$iet4 ,jan ,contant en ,jan ,cr$iet zijn de v]teg5woordig]s van d5 ,n$]l&s*5 h&el4 ,de e]/e ri*tte het huis van negotie op1 dat ,jan ,cr$iet uitbreidde4 ,hoe hoog de s*rijv] d5 koopman /elde1 blijkt uit de s*itt]5de toespraak die hij ,jan laat h\d5 ov] de eig5s*app5 van e5 w>5 koopman4 ,potgiet] zelf 0 ook ma> e5 koopman6 ,jan ,compagnie4 ,jan ,compagnie is de vroolijk/e van alle zon53 de ,n$]l&] die zijn =tu9 zoekt 9 de kolonin4 ,ook hij is e5 van ,potgiet]s lievel+53 m5 leze 9 de ,li$ek5s van ,bontekoe hoe de di*t] hem voor/elt4 ,9 de uitgave met plat5 /aat zijn portret3 e5 =s* geb\wd man met zw>t5 ha>dos en gebru9d gelaat4 ,9 ,jan en ,jannetje v9d5 we deze zelfde teek5+ t]ug4 ,jan ,cordaat4 ,jan ,cordaat is de krijgsman1 die ge/r$5 heeft ond] de b]oemde ,oranjevor/5 en die nog 9 #ahcj heeft getoond wat hij kon4 ,to* wordt de ,n$]l&s*e soldaat niet hoog ge/eld door 't volk1 wat ,potgiet] toes*rijft aan het feit dat tijd5s de ,republiek ons leg] be/ond uit huurl+51 vaak het uits*ot van alle volk54 ,er 0 ge5 volksleg]4 ,jan de ,poet4 ,jan de ,poet is de di*t]4 ,hij heeft ,jan ,cordaat zoo dikwijls bezong5 en v]d$igt hem nu ook teg5 de &]52 hij is dat v]pli*t aan zijn groote voorgang]s1 die de held5dad5 d] ,n$]l&s*e oorlogsmann5 zoo vaak bezong5 hebb54 7,ov] de aanhal+5 /raks me]67 ,jan ,klaass54 ,nog enkele &]e k9d]5 tr$5 op3 ,jan ,klaass51 de v]teg5woordig] van het go$ronde ,holl&s*e blijspel1 wa>voor vel5 lat] d5 neus optrokk51 ma> dat 9 de #ag;e eeuw toejui*+ ond]vond tot zelfs 9 de hoog/e kr+54 ,imm]s de hovel+ ,huyg5s di*tte er zelf e53 ,trijntje ,cornelisz6 ,jan ,kritiek4 ,v]d] ,jan ,kritiek1 die /e$s op wa*t /aat en er voor zal zorg5 dat i$]e5 getu*tigd zal word51 die d5 ,jan-,salie-gee/ gaat koe/]54 ,9 't /uk zi5 we ,jan ,kritiek ma> ev5 optr$51 ma> 9 w]kelijkheid speelt hij de ho(drol2 de onv]biddelijke criticus is de ,gids-ri*t+1 is ,potgiet] zelf4 ,en is de geheele nieuwja>sw5s* niet het w]k van ,jan ,kritiek8 ,ook m9d]wa>dige k9d]5 heeft de degelijke huisvad]3 zitt5 niet 9 d5 hoek van 't v]trek de ,jantjes ,goddome en de ,jann5 ,kalebas te kl9k51 dat hoor5 en zi5 v]gaat8 ,het zijn volg5s d5 s*rijv] zelf plo]t51 wa> ,jan e*t] soms nogal mee op heeft4 ,e9delijk de arm51 de prolet>irs3 ,jan ,hagel1 ,jan ,rap en zijn maat4 ,9 de dag5 d] ,republiek zijn die arme /akk]s treurig beh&eld1 't s*e5 wel ( m5 to5 me5de1 dat geesel5 en g5ez5 en en 't zelfde 04 ,gelukkig beg9t ,jan nu te begrijp51 dat v]li*t+ d] massa v]$el+ br5gt4 ,jan ,salie4 ,en nu komt het zond]l+e 9 deze hui%\d+4 ,hoe is 't mogelijk dat het 9 dit gez91 wa> e5 uitnem5de vad] en e5 degelijke mo$] aan 't ho(d /aan1 wa> zooveel f]me k9d]5 zijn1 to* niet go$ gaat8 ,hoe is 't mogelijk1 dat i$]e5 klaagt ov] a*t]uitgang8 ,potgiet] antwoordt3 door invlo$ van d5 jong/5 zoon1 van ,jan ,salie1 d5 patroon d] slaapmuts51 all] soepjurk51 all] sl(f5 t5 onz5t4 ,jan ,salie is de v]p]soonlijk+ van de sufheid1 van 't gemis aan en]gie1 wa>door ,n$]l& langzaam a*t]uit 0 gegaan op gee/elijk en maats*appelijk gebi$4 ,all5 w>5 door di5 ,jan ,salie-gee/ aangeta/1 van da> de algeme5e malaise4 ,al de zon5 van ,jan klag53 alwe] e5 ja>1 dat ik als l&krab sleet1 zu*t ,janmaat--die v5t lag me van ,dogg]sbank af aan boord1 voegt hij er lat] bij4 ,jan ,contant en ,jan ,cr$iet klag5 niet zoo erg1 op het punt van geldzak5 zijn de ,n$]l&]s gewoonlijk niet heel suf4 ,wel heeft de ,jan-,saliegee/ de ,n$]l&]s er toe gebra*t ge5 geld me] te /ek5 9 degelijke1 moeitevolle ond]nem+51 do* te tra*t5 door all]lei speculaties gemakkelijk rijk te word51 ma> ?ans heeft ,jan ,salie voor go$ zijn afs*eid van ons1 zegt ,jan ,cr$iet t5 slotte1 e5 bewijs1 dat ,potgiet] we] v]tr\w5 _h 9 d5 ,n$]l&s*5 koopman4 ,ook ,jan ,compagnie kan ,jan ,salie niet gebruik52 z\ hij op ,java &]s de man geword5 zijn die hij is8 ,jan ,cordaat is er erg] aan toe3 van d5 ,utre*ts*5 ,vr$e af1 totdat hij met ,napoleon van de ,bidassoa na> de ,b]ez9e zw]v5 moe/1 0 hij aan d5 ,jan ,salie-gee/ t5 prooi4 ,gelukkig is er lat] we] e5 bet]e gee/ 9 d5 wakk]5 soldaat gev>51 getuige ,wat]loo1 ,hasselt en ,leuv54 ,ma> sle*t /aat het met ,jan de ,poet1 die door d5 patroon all] slaapmuts5 tot ,jan de ,rijm] is geword54 ,uit hetge5 ,potgiet] hi]omtr5t zegt1 blijkt duidelijk hoe hij ov] de v]s*ill5de di*t]s d5kt4 ,vondel en ,ho(t zijn de groote mann5 uit de #ag;e eeuw1 die van ,jan ,salie niets moe/5 hebb52 ,ho(t 9 wi5s tor5tje all]lei nymph5 /oeid51 ma> vooral ,vondel1 die het lev5 van d5 ,volke leefde1 wi5s oog5 bliksemd5 als iem& zijn geliefd ,n$]l& en vooral zijn geliefd ,am/]dam b$reigde1 die alle groote dad5 uit d5 held5tijd heeft bezong53 ,vondel en ,jan ,salie6 ,cats e*t] hield van 't /ille1 huiselijke1 bes*eid5e jongsk52 hij maakte er v]sjes zond] tal voor4 ,hi] komt duidelijk uit1 hoe ,potgiet] ,cats als di*t] bes*\wt2 we v9d5 precies hetzelfde t]ug 9 zijn ,rijksmuseum4 ,de e*te ,jan ,salie-gee/ 0 er 9 de #ah;e eeuw1 to5 de mann5 d] di*tg5oots*app5 zelfs ge5 oor hadd5 voor e5 di*t] als ,van ,h>54 ,bild]dijk s*udde de gee/5 we] wakk]1 ma> langzam]h& kwam 9 't beg9 van de #ai;e eeuw we] de gee/ van tevr$5e sufheid ov] de ,n$]l&s*e pot52 gelukkig dat ?ans ,jan ,kritiek1 de ,gidsri*t+1 kla> /aat1 om i$]e5 die 't voor ,jan ,salie opneemt1 e5s go$ ond]h&5 te nem54 ,uit het bov5/aa&e blijkt1 hoe alles 0 doortrokk5 van di5 gee/ van lamzaligheid--,vad] ,jan heeft zitt5 nad5k51 to5 al die ell5de v]teld w]d1 hij begrijpt dat het zoo niet lang] gaat3 er moet e5 fl9k besluit g5om5 word54 ,en er is ma> en middel3 ,jan ,salie moet weg4 ,jan ,compagnie beurt zijn vad] op3 en sle*te vru*t ond] hond]d1 wat z\ dat8 ,zijn de oud]e jong5s ge5 f]me k]els8 ,er ligt e5 s*oone toekom/ op5 voor 't geheele gez91 als i$]e5 ma> aanpakt4 ,nu v]mant de vad] zi*1 hij neemt het e5ig go$e besluit dat g5om5 kn word53 ,jan ,salie b$]ft i$]e51 hij wordt uitge/oot51 hij zal geplaat/ word5 9 e5 h(je1 de e5ige plaats die voor hem ges*ikt is4 ,da> hoort hij1 bij de besjes2 da> kan hij met de oude mummel5de vr\wtjes gezellig e5 kopje slemp dr9k54 ,jan s*aamt zi* ov] zijn zoon4 ,dat moet ook het g5eesmiddel zijn voor de ,n$]l&]s3 ze kunn5 opnieuw e5 deel van hun oud5 roem v]w]v51 als ze ma> en d+ do53 d5 ,jan ,salie-gee/ afs*udd54 ,dan komt alles wel we] 9 orde4 ,potgiet]s ideen4 ,t5 slotte will5 we nog ev5 nagaan1 welke de voornaam/e d5kbeeld5 van ,potgiet] zijn gewee/1 voor zoov] we deze uit ,jan en ,jannetje kunn5 afleid54 ,hi]m$e v]gelijke m5 't ge5 ov] ,potgiet] als criticus is gezegd4 #a4 ,het groote doel van d5 s*rijv]3 v]heff+ van het ,n$]l&s*e volk1 het ideaal wa>aan ,potgiet] zijn lev5 lang heeft gew]kt4 ,dat doel blijkt zoo duidelijk uit het geheele beh&elde /uk1 dat er niet nad] ov] gesprok5 behoeft te word54 ,we br5g5 alle5 9 h]9n]+ e5 citaat van ,huyg5s door ,potgiet] hi] aangehaald3 ,ick spa] de ro$e niet1 ik heb het volk te lief4 #b4 ,de #ag;e eeuw is het ideaal van d5 s*rijv]3 to5 0 ,n$]l& groot1 het is de bloeitijd van ,janmaat1 ,jan ,cr$iet1 ,jan ,contant1 ,jan ,compagnie1 ,jan ,cordaat en vooral voor ,jan de ,poet4 ,dit v9d5 we 9 de mee/e w]k5 van ,potgiet] t]ug1 m5 leze b4v4 nog e5s na1 wat de s*rijv] zegt 9 zijn ,rijksmuseum ov] ,holl&s roemrijk/e eeuw4 #c4 ,n$]l& is burg]lijk1 de brg]s hebb5 't l& groot gemaakt1 de koplui1 niet de edel51 zooals 9 vele &]e /rek5 wel het geval is4 #d4 ,teg5 't *auv9isme is ook hi] ,potgiet]3 ,jan kan langzam]h& teg5 het ophemel51 hij weet1 dat de l( wegwalmt als de lamp en niets a*t]laat4 #e4 ,zijn me5+ ov] de v]s*ill5de lett]kundig5 is zooev5 besprok53 we wijz5 e*t] nog op de vele citat5 die ,potgiet] aanhaalt1 mee/al van zijn lievel+ss*rijv]s4 ,ze bewijz5 hoe go$ hij zijn di*t]s k5de1 hoe jui/ hij hunne v]z5 te pas wi/ te br5g54 ,de mee/e aanhal+5 zijn van ,vondel1 ,ho(t en ,huyg5s1 de v]teg5woordig]s van onz5 glorietijd4 ,potgiet]s lib]ale beg9sel54 ,uit het geheele w]k blijkt1 dat ,potgiet] is e5 man van vooruitgang1 e5 lib]aal4 ,hij wil ontwikkel+ van het geheele volk1 zooals duidelijk blijkt als ov] ,jan ,hagel en ,jan ,rap en zijn ,maat gesprok5 wordt3 het pleit voor ,jans vad]+ew&51 dat hij hunne k9d]5 op s*ool neemt4 ,datzelfde v9d5 we t]ug 9 d5 tijdzang ,aan ,tw5te1 wa>9 ,potgiet] er telk5s bij de fabrikant5 op a&r+t1 dat ze to* hunne arbeid]s m5s*elijk moet5 beh&el51 en vooral1 dat ze de k9d]5 d] w]klui moet5 ontwikkel54 ,dat is 't e5ige middel om voor die v]wa>loosd5 e5 leid/> op hun zee te do5 v]rijz54 ,we gev5 hi] enkele regels3 ,er woelt op 't lomm]looze ple9 ,e5 gans*e w]eld 9 het kle94 ,geeft s*aduw1 geeft iets bet]s4444 s*ol52 ,gij a>zelt niet1 speelt ge e5s ma> me3 ,hoe v] z\ drift bij drift do5 dol51 ,v]rees ge5 leid/> op hun zee4 ,ook omtr5t de zooev5 g5oemde lib]ale beg9sel5 van ,potgiet] blijkt iets uit ditzelfde g$i*t3 hij is e5 v]e]d] van ,?orbecke en prij/ het 9 kon+ ,willem ,,ii1 dat hij zijn /em voor grondwet%]zi5+ heeft gegev54 ,duidelijk komt dat uit 9 de volg5de regels3 ,to5 de ure d] h]vorm+ sloeg1 ,to5 't nieuwe lev5 leid+ vroeg1 ,to5 vrag5 voor d5 vro$/e rez51 ,0 twe$e ,willem groot g5oeg ,te kiez51 wi5 de tijd5 wez53 't ,v]/&1 dat diepte aan kla>heid pa>t1 ,de deeglijkheid1 v]tr\w5 wa>d1 ,het ho(d1 dat i$]e s*ool d] ,oud5 ,en elk5 nieuw5 ,/aat doorzo*t1 ,de h&1 die nog het ro] z\ h\d51 ,wanne] beg9sel buig5 mo*t4 ,9 de slotv]z5 z9speelt ,potgiet] op de ,april-beweg+ van #ahec1 wa>door 't m9i/]ie-,?orbecke t5 val w]d gebra*t4 ,en wie wet5 wil1 hoe ,potgiet] da*t ov] e5 grondwet 9 vrijz9nig5 gee/1 leze zijn ,t] ,g$a*t5isse1 vooral c\plet #e4 ,de k]n van 't g$i*t hal5 we aan3 ,e5 /aatsvorm die1 door vrije keuze1 ,de vro$/5 op het kuss5 br5gt1 ,en 't algeme5 zijn zeg5 pl5gt1 's ,l&s wl hun lu/1 's l&s roem hun leuze64444 ,,de ,,roos ,,van ,,dekama4 ,ont/aan van d5 roman4 ,van ,l5nep doet het 9 't beg9 van zijn v]haal voorkom51 als( de roman g5om5 is uit e5 oud recept5boek van 't kloo/] ,/4 ,odulf1 wa>9 de slag door graaf ,willem ,,iv bij dat kloo/] teg5 de ,friez5 gelev]d1 v]haald wordt4 ,dit boek z\ 9 h&5 gekom5 zijn van ,dirk ,broddelsma1 e5 af/ammel+ d] ,galama's1 en deze laat het lez5 aan twee ,leids*e /ud5t51 die e5 reisje door ,friesl& do5 en 9 e5 h]b]g 9 ,gaa/]l& d5 eig5a> van het boek ontmoet54 ,natuurlijk is dit alles niets dan e5 gef+e]d v]haal2 ,van ,l5nep hield van d]gelijke voor/ell+54 7,m5 v]gelijke b4v4 het v]haal omtr5t mej4 ,/auffa*] 9 ,f]d9& ,huyck74 ,p]son54 ,madzy en ,adeel54 ,madzy ,dekama1 ( ,de ,roos van ,dekama--e5 naam ha> door e5 reiz5d5 m9nezang] gegev5--0 de e5ige do*t] van ,sjo]d ,dekama1 wi5s /9s te ,jelsum1 ev5 t5 ,noord5 van ,leeuw>d51 /ond1 en ha> geboorte ko/te aan de mo$] 't lev54 ,da>om w]d ze opgevo$ door de mo$] van ,se]p van ,adeel54 ,v&a> de eig5a>dige v]h\d+ tuss*5 ,madzy en ,se]p1 van jongsaf hebb5 ze elka> gek5d en het kle9e meisje _h dikwijls e5 invlo$ t5 go$e op d5 driftig5 groot5 bro]4 ,jui/ da>om a*tte de mo$] van ,adeel5 ,madzy lat] e5 uit/ek5de vr\w voor ha> zoon1 en op ha> /]fb$ wi/ ze beid5 te v]lov54 ,bij ,madzy is het dus me] e]bi$ voor de mo$]lijke vri5d91 dan w]kelijke liefde1 die ha> ,se]p de h& doet s*5k54 ,het /]v5 van ,se]ps mo$] bra*t e5 groote v]&]+ te weeg3 ,madzy g+ na> ha> vad] op ,dekama-/9s1 do* da> deze re$s b9n5 e5 ja> /i]f1 kwam ze bij ha> voogd ,aylva1 e5 veel me] bes*aafd man dan de edel5 die ze tot nog toe _h le]5 k5n54 ,op ,aylva's /9s kwam ze 9 e5 veel bes*aafd]e omgev+1 da> ontwikkelde zi* ha> natuurlijke aanleg1 en 't noodzakelijke gevolg 01 dat h>e v]h\d+ tot ,adeel5 geheel v]&]de4 ,t]wijl ze vroeg] teg5 hem1 die #aj ja> oud] 0 dan zij1 opzag1 w]d hij langzam]h& voor ha> niets &]s dan e5 lompe1 onhebbelijke l&$elman1 di5 ze onmogelijk kon a*t5 en nog veel m9d] liefhebb54 ,zoo is de toe/& bij 't beg9 van d5 roman1 als de ,fries*e edel5 met ,madzy 9 ,holl& zijn aangekom54 ,m5 moet dus go$ 9 't oog h\d51 dat ,madzy's h>t nietteg5/a&e h>e v]lov+1 feitelijk vrij is4 ,madzy en ,deodaat4 ,9 't e]/e deel van d5 roman wordt ons nu bes*rev51 hoe ,madzy k5nis maakt met ,deodaat en v]d] de ontwak5de liefde voor di5 ridd]4 ,e]/ het betoov]5de gezang van ,madzy1 als ,re9\t en ,deodaat wa*t5 9 d5 kloo/]tu91 dan de ontmoet+ 9 de hut van d5 bos*wa*t] ,walg]1 het toevallige sam5treff5 9 de du95 bij ,ha>lem1 wa>door e5 me] v]tr\welijk ond]h\d ont/aat1 v]d] op 't fee/ t5 hove1 wa> ,madzy door de li/ van ,re9\t v]s*ijnt en t5 slotte het gesprek nadat ,adeel5 ,madzy als zijne bruid heeft voorge/eld aan d5 graaf4 ,telk5s is e5 me]d]e to5ad]+ te bespeur51 hoewel n ,madzy n ,deodaat zi* beid5 hunne liefde nog tra*t5 te ontve9z54 ,het z\de 9 ,deodaat1 die welli*t niets &]s dan e5 t5 hove gewone beleefdheid jeg5s mij 9 a*t g5om5 heeft1 e5 dwaa%eid zijn1 mij te bem9n53 en 9 mij e5 nog veel groot] dwaa%eid1 zijn liefde aan te hoor5--zoo tra*t ,madzy ha> gevoel5s weg te r$5e]5 en ,deodaat vraagt ,madzy 9 de balzaal re$s1 ( ze ,adeel5 als ha> m9na>1 als ha> gade bem9t4 ,ge5 wond]1 dat hij1 hoewel hij me5t ge5 s*uld te hebb51 huiv]t bij de g$a*te van ,re9\t te ontmoet56 ,als ,re9\t zi* dan ook door e5 dolk/eek wreekt op zijn ontr\w5 vri5d1 blijkt het dat hij 9 n opzi*t go$ gezi5 heeft3 ,madzy en ,deodaat bem9n5 elka>4 ,jui/ door d5 moordaanslag wordt ,madzy's g5eg5heid nog v]/]kt1 zooals blijkt uit h>e ontmoet+ met ,deodaat voor ,utre*t4 ,k>akt]trekk5 van ,madzy4 ,e5 enkel woord ov] ha> k>akt]4 ,ze wordt voorge/eld als e5 edel meisje1 ma> to* /aat ze ons e5igsz9s vaag voor oog51 omdat ze zoo we9ig h&el5d optre$t4 ,en jui/ na> de dad5 moet m5 iem& beoordeel51 niet na> 't ge5 van hem wordt v]teld4 ,ha> go$ h>t blijkt uit de wijze wa>op ze de ongelukkige vr\w van bos*wa*t] ,walg] v]pleegt1 ha> va/b]ad5heid en mo$ uit ha> optr$5 teg5 d5 biss*op van ,utre*t4 ,ook teg5ov] ,adeel5 geeft ze soms blijk5 van fi]heid en zelf/&igheid4 ,gehoorzaamheid behoort ,se]p voorloopig nog niet van ha> te v]wa*t53 zoolang ,madzy ,dekama nog d5 naam ha>s vad]s draagt1 zal zij h>e wa>de wet5 te bew>5 en aan niem& e5ig gezag toek5n51 dan aan d5 voogd1 die ha> gegev5 is1 voegt ze hem toe1 als hij zegt dat de naam v]lo(de hem e5ige aanspraak geeft op h>e ond]w]p+4 ,nog e5 k>akt]trek moet5 we v]meld53 fi]heid op ha> afkom/1 ze is e5 e*te ,friez9 en als ,friez9 mag ze alle5 9 ,friesl& ha> gade v9d54 ,e5 do*t] van ,friesl&1 die h>e bezitt+5 9 de h&5 van uitl&]s de$ ov]gaan1 z\ v]a*t word54 ,hi]om me5t ze ,deodaat te moet5 afwijz51 als deze 9 't kamp voor ,utre*t h>e h& vraagt4 ,deodaat en ,re9\t4 ,hun afkom/4 't ,zijn vondel+51 e]/ opgevo$ door d5 dapp]5 ,c>lo della ,scala1 lat] door ,beaumont1 oom van graaf ,willem ,,iv1 en door d5 graaf zelf tot beloon+ hunn] dapp]heid tot ridd] geslag54 't ,geheim hunn] geboorte is bek5d aan ,b>ban]a1 die dit geheim hoopt te v]koop54 ,lat] blijkt1 zooals m5 tr\w5s moet v]wa*t51 dat de blonde en kalme ,deodaat e5 ,fries is1 nl4 de zoon van ,aylva en ,bianca di ,sal]no1 t]wijl de vurige en donk]e ,re9\t de kam5i] van ,bianca tot mo$] heeft4 ,gelukkig is hij1 zooals hij e5 tijdlang vreesde1 ge5 zoon van ,b>ban]a4 ,k>akt]trekk54 ,k>akt]trekk5 en v]gelijk+ tuss*5 ,deodaat en ,re9\t4 ,deodaat is de blonde zoon van 't ,noord51 ,re9\t de donk]e ,italiaan1 en beid5 v]toon5 de traditioneele eig5s*app5 van hun ras3 ,deodaat is kalm en go$h>tig1 ,re9\t h>t/o*telijk en driftig4 ,heel go$ blijkt 't k5m]k5d v]s*il 9 hun k>akt] bij 't aanhoor5 van ,madzy's li$4 ,deodaat v]langde1 ja1 de zang/] te le]5 k5n51 welke zoo bevallig zoo jui/ _h gezong52 do* hij v]gat ge5sz9s dat hij 9 d5 boomga>d /ond van e5 voormalig kloo/]1 naa/ e5 b$1 wa>op a>dbezin groeid51 de bruis5de ziel van ,re9\t da>5teg5 gevoelde zi* 9 e5e &]e w]eld ov]geplaat/4 ,deodaat te passief4 ,eig5a>dig is het1 dat onze sympa?ie niet altijd aan de zijde is van ,deodaat1 d5 held van 't v]haal1 ma> we dikwijls d5 moord5a> ,re9\t v]re bov5 hem /ell54 ,de oorzaak hi]van is dat ,deodaat ev5als ,madzy te we9ig h&el5d optre$t1 te lijdelijk is4 ,re9\t da>5teg5 is e5 man van de daad1 e5 e*t ridd]1 veel me] dan ,deodaat4 ,dat hij zi* door zijn h>t/o*t tot e5 moordaanslag op zijn boezemvri5d laat v]vo]51 is natuurlijk af te keur51 ma> to*1 zijn h\d+ is voor iem& van zijn k>akt] te begrijp5 en g$eeltelijk te v]s*oon54 ,deodaat imm]s heeft belo(d af/& te zull5 do5 van het meisje en to* ziet ,re9\t hem telk5s sam5 met ,madzy4 ,als hij ze t5 slotte sam5 9 e5 donk] laantje ziet w&el51 me5t hij zek]heid te hebb5 van ,deodaats v]raad en door/eekt d5 ontr\w5 vri5d4 ,re9\t ridd]lijk4 ,lat] komt het go$e en ridd]lijke 9 ,re9\t bov5 en weet hij zi* v]re te v]heff5 bov5 ,deodaat4 ,zijn dad5 bewijz5 zulks3 hij r$t ,deodaat1 die te ,/avor5 gevang5 wordt g5om51 van d5 dood2 zoodra hij uit het papi] van ,daamke's ki/ bem]kt dat niet hij1 ma> ,deodaat de zoon is van ,aylva1 v]nietigt hij dit bewijs/uk niet1 ma> z5dt het dadelijk na> d5 ,old]man en draagt da>mee al zijn re*t5 ov] op zijn m$$+]4 ,w$]re*telijk w5s*t hij ge5 bezitt+5 no* e5 bruid te v]w]v54 ,nu hij vrij /aat teg5ov] de ,friez5 b$5kt hij zi* ge5 oog5blik en r$t zijn oud5 le]mee/] ,beaumont4 ,t5 slotte is hij het ook en niet ,deodaat1 die 9 lat]e j>5 de oude vri5ds*ap h]nieuwt4 ,re9\t is de man van de daad1 ,deodaat ziet lijdelijk toe4 ,en wa> de laat/e z\ moet5 optr$51 maakt de s*rijv] het hem onmogelijk3 door zijn geva>lijke wonde is hij lang ziek1 we v]liez5 hem geheel uit het oog1 en als hij 9 ,friesl& mee moet /rijd5 en er dus e5 conflict zal ont/aan tuss*5 zijn liefde voor ,madzy en de tr\w aan d5 graaf1 wordt hij gevang5g5om5 en is dus we] geheel lijdelijk en w]keloos4 ,se]p van ,adeel54 't ,type van d5 onbuigb>5 ,fries*5 edelman1 die fi] is op zijn vrijheid en die vrijheid /elt bov5 alles4 ,hij is dit vooral geword5 door zijne opvo$+ en zijn aanleg4 ,zijn vad] 0 e5 dr9k]1 ma> ,se]p kwam al vroeg op de /9s van ,sjo]d ,dekama1 e5 e*t5 ,fries van d5 oud5 /empel1 e5 d] we9ig51 die niet wilde buig5 voor graaf ,willem ,,iii en die e5 b]o]te kreeg van wo$e1 to5 hij hoorde dat de burg]s van ,/avor5 d5 ,holl&s*5 ,graaf gehuldigd hadd54 ,als jong5 0 ,se]p al koppig en eig5z9nig1 ge5 wond]1 dat de opvo$+ die ,dekama hem gaf1 zijn eig5waan nog /]kte en hem de ,holl&]s met e5 gloei5d5 haat de$ hat54 ,da>bij komt1 dat hij van m9/5s ev5 hooge geboorte is als de grav5 van ,holl&1 da> zijn /amboom tot d5 ,fries*5 kon+ ,adegild kan word5 opgevo]d4 't ,is duidelijk1 dat zoo iem& nooit d5 graaf als zijn me]d]e zal erk5n54 ,hij is 't dan ook1 die telk5s /aat teg5ov] ,willem ,,iv1 die d5 graaf bij i$]e geleg5heid t]gt en hem tot dad5 v]vo]t1 die deze &]s nooit g$aan z\ hebb54 ,se]p van ,adeel5 is als 't w>e de booze gee/ van graaf ,willem4 ,willem ,,iv4 ,hij is de ridd]1 uitmunt5de bov5 alle &]52 hij heeft e5 ,ces>-natuur1 weig]t d5 h]tog/itel1 omdat hij liev] de e]/e ond] de grav5 dan e5 onbeteek55de h]tog wil zijn4 ,jui/ het groots*e 9 ,willem is ze] go$ geteek5d1 altijd ov]w9t hij1 wa>om dan ook nu niet teg5 de ,friez56 ,willem en ,adeel54 ,en da>naa/ /aat ,adeel51 die hem prikkelt en dw+t tot d5 oorlog4 ,bewijz5 hi]voor3 a4 ,de e]/e ontmoet+ met d5 graaf1 die als he] van ,treslong /aat tuss*5 zijne ,edel5 en met wi5 ,adeel5 dadelijk woord5 krijgt4 b4 ,adeel5 en de &]e ,friez5 zijn door di5 grap geprikkeld1 zelfs zoo1 dat de e]/e de h& van d5 graaf weig]t4 c4 ,de aanspraak van de afgeva>digd5 tot d5 graaf1 wa>9 ze hem niet als hun he] erk5n54 ,willem heeft jui/ d5 h]tog/itel geweig]d1 hij gevoelt zi* alma*tig en nu die weig]+ van d5 kant d] ,friez56 ,adeel5 is 't we]1 die d5 graaf prikkelt1 door deze weig]+ nog e5s 9 s*]p]e bewoord+5 te h]hal54 ,vraag ge5 ond]w]p+ van e5 vrij5 ,fries4 d4 ,de bele$ig+ d5 ,friez5 en vooral ,adeel5 aang$aan door ,madzy heimelijk op 't bal te do5 v]s*ijn54 e4 ,als gevolg hi]van de uitdag+ door ,adeel5 g]i*t tot graaf ,willem4 f4 ,se]p kondigt d5 graaf zijn aan/a& huwelijk met ,madzy ,dekama aan1 jui/ op het oog5blik dat ,willem tijd+ gekreg5 heeft van moeilijkh$5 9 ,utre*t en dus 9 e5 opgewond5 toe/& v]ke]t1 wa>door e9delijk de bom losb>/4 ,de graaf _h ,madzy be/emd tot vr\w voor ,deodaat1 om zoodo5de zelf va/5 voet 9 ,friesl& te krijg5 en ziet nu door ,adeel5s optr$5 al zijn plann5 v]ijdeld4 ,hij beh&elt de afgezant5 z onheus*1 dat ze onmogelijk lang] aan 't h( kunn5 blijv51 wat ,willem hun d5 volg5d5 dag na het tweegeve*t dan ook onomwond5 zegt4 ,zij moet5 hem f dadelijk uit naam d] ,edel5 en /$5 van ,friesl& als he] huldig51 f het h( v]lat54 ,het laat/e ges*i$t dan ook onmiddellijk4 ,aylva4 ,de w]eldwijze edelman1 die veel gezi5 en vooral veel gel$5 heeft4 7,het v]ijdelde huwelijk met ,bianca di ,sal]no74 ,jui/ door zijn vele reiz5 9 zijn gezi*tskr+ v]wijd1 is hij me] /aatsman geword5 dan de mee/e zijn] l&g5oot54 ,ma> to* is hij e5 e*te ,fries geblev51 die de e] van zijn l& hoog zal h\d54 ,dat blijkt uit de wijze1 wa>op hij de ond]h&el+5 met ,willem ,,iv leidt1 uit zijn va/b]ad5 optr$5 als door ,adeel5 alles b$orv5 is4 ,dan zegt ,aylva3 ,graaf1 het vrije volk van ,friesl& z\ uwe ,g5ade met welgevall5 tot zijn bes*]mhe] en bondg5oot aannem53 ma> het ontvangt van niem& bevel5 dan van d5 ,keiz]1 zijn wettig5 ,he]4444 ,ook zijn /rijd voor de vrijheid van zijn l&1 t]wijl zijn li*aam uitgeput is1 getuigt van ongewone gee/kra*t en innige liefde voor zijn geboortegrond4 ,de ,abt van ,/4 ,odulf4 ,e5 bizond] mooi type en e5 e*t komis*e figuur6 ,hij me5t alles te wet51 veel hoog] te /aan dan &]5 en e5 volkom5 zelf/&ig m5s* te zijn1 t]wijl hij geheel geleid wordt door vad] ,sy>d4 't ,leuk/ is dat hij ,sy>d tra*t voor te /ell5 als e5 onbeteek55d p]soon3 bro$] ,sy>d is e5 vroom en getr\w man1 die mijne b$oel+5 en inzi*t5 volkom5 weet te vatt54 ,als v]d$ig] van ,s9t ,odulf h]w9t de go$ige abt onze sympa?ie4 ,bro$] ,sy>d4 ,e5 ze] belangrijke figuur is bro$] ,sy>d die zi* bes*eid5 op d5 a*t]grond h\dt1 ma> 9 w]kelijkheid de leid] is4 ,9 ,/4 ,odulf is hij de alles regel5de p]soon1 /ilzwijg5d erk5t i$]e5 zijn me]d]heid en dat te liev]1 omdat hij /e$s ev5 bes*eid5 en welwill5d teg5ov] i$]e5 is4 ,zijn groote gav5 en 't belangrijke van zijn w]k5 komt duidelijk aan 't li*t 9 d5 roman en vooral zijn v]h\d+ tot d5 biss*op van ,utre*t is van gewi*t4 't ,aantrekkelijke 9 deze figuur is zijn groot doel3 het heil van ,friesl&4 ,hij wil e5 oorlog met ,holl&2 omdat alle5 die oorlog 9 /aat is1 de b9n5l&s*e b]o]+5 te do5 oph\d5 en de ,friez5 van 't juk van ,holl& te ontslaan4 ,enkele bewijz5 voor 't gewi*t van zijne h&el+53 ,invlo$ van ,sy>d4 a4 ,hij tra*t d5 oorlog te bew]k51 tra*t sam5 te w]k5 met ,van ,arkel en zoo e5 bondg5oots*ap tuss*5 de ,friez5 en 't ,/i*t tot /& te br5g54 b4 ,hij is de man1 die de aanspraak d] gezant5 tot ,willem ,,iv heeft opge/eld1 e5 aanspraak1 wa>9 feitelijk ge5 bel(t5 word5 g$aan en wa>door de graaf geprikkeld moet word54 ,ma> dat is jui/ het doel van ,sy>d1 hij wl imm]s d5 oorlog6 c4 ,hij /elt de uitdag+ op voor ,adeel5 en helpt dus alwe] om d5 graaf te t]g54 d4 ,hij heeft de twi/5 9 ,friesl& bijgelegd1 9 't bizond] die tuss*5 ,adeel5 en d5 abt van ,lidlum1 omdat hij niet wilde dat m5 elk&] v]zwakte4 ,voor e5 /rijd met ,holl& w>5 alle kra*t5 noodig6 e4 ,hij is de man1 die de tijd+ 9 ,friesl& br5gt1 dat de /]ke grafelijke vloot 9 aanto*t is4 ,9 plaats van na> ,frankrijk zeilde ,graaf ,willem na> ,friesl&4 f4 ,als 9 ,/4 ,odulf alles 9 de groot/e v]w>r+ is1 weet bro$] ,sy>d de orde te h]/ell5 en 't kloo/] g]uim5 tijd teg5 de ,holl&]s te v]d$ig54 g4 ,hij r$t ,deodaat met behulp van ,re9\t1 als de ,fries*e abt5 en edel5 d5 ridd] will5 v]oordeel54 ,arkels invlo$4 ,arkel1 de biss*op van ,utre*t1 is i$]e5 te slim af1 zelfs vad] ,sy>d4 ,graaf ,willem tra*tte 9 hem e5 ges*ikt w]ktuig te v9d51 ma> blijkt zi* g$u*t v]gi/ te hebb54 a4 ,hij ond]h&elt met vad] ,sy>d en hit/ ,adeel5 op teg5 d5 graaf 7ho(d/uk #ab74 b4 ,door ,b>ban]a1 die 9 ,arkels di5/ is1 tra*t hij ,willem en zijn edel5 te v]ontmo$ig5 7voorspell+5674 ,als de graaf op zee is1 h]9n]t ,arkel hem nogmaals aan 't orakel van d5 graaf van ,geld]1 die gezegd _h dat zijn petek9d ,willem ,,iv e5s door 't zwa>d d] ,friez5 z\ omkom5 7ho(d/uk #cb74 c4 ,hij b5adeelt d5 graaf door e5 op/& 9 ,utre*t te v]wekk5 en /rijdt als onbek5d ridd] mee teg5 de ,holl&]s4 ,als e9delijk de burg]s zi* moet5 ov]gev51 is hij als biss*op re$s aangekom5 9 't leg] van ,willem ,,iv1 zoodat hij de vru*t5 d] ov]w9n+ van d5 graaf mee kan plukk5 en me]d]e ma*t 9 zijn bisdom weet te v]krijg54 d4 ,met d5 graaf zeilt hij mee na> ,friesl&1 weet zooals we re$s zag5 zijn teg5/&] e5igsz9s te ontmo$ig5 door hem aan de voorspell+ van ,re9\t van ,geld] te h]9n]51 ma> als bij toeval weet hij zi* g$ur5de d5 /orm te v]wijd]5 van de vloot en drijft af na> ,ku9re1 zoodat hij 9 d5 /rijd tuss*5 ,willem en de ,friez5 sle*ts toes*\w] behoeft te zijn en e]/ p>tij behoeft te kiez5 als de besliss+ al gevall5 is4 e4 ,zoo weet hij ook uit deze gebeurt5iss5 p>tij te trekk53 zoodra er b]i*t komt1 dat ,willem gesneuveld is en de ,holl&]s zijn geslag51 trekt hij als gee/elijk vor/ ,friesl& b9n51 weet het v]tr\w5 d] ,friez5 door zijn tactvol optr$5 te w9n5 en zijn ma*t ond] de ,fries*e gee/elijk5 te v]groot54 ,en t]wijl hij hi] optre$t als vr$evor/1 ont/aat door zijn to$o5 9 ,utre*t e5 nieuwe op/& teg5 ,holl&4 f4 ,zelfs de s*r&]e vad] ,sy>d wordt door van ,arkel b$rog5 en door d5 biss*op op 't slot ,ny5/e9 opgeslot54 g4 ,hij gebruikt ,re9\t als zijn w]ktuig1 geeft hem d5 brief wa>door ,aylva hem als zoon zal moet5 erk5n51 9 de hoop dat hij 7de biss*op7 da>door d5 /eun d] ,friez5 zal v]krijg5 en deze e5 leg] tot ontzet van ,utre*t zull5 uitz5d5 7ho(d/uk #be74 h4 ,zooals re$s v]meld is /aat ook ,b>ban]a 9 di5/ van d5 biss*op1 ma> de laat/e is ook zelfs d5 sluw5 ,italiaan veel te slim af en weet di5 op dezelfde wijze als vad] ,sy>d ons*adelijk te mak5 7ho(d/uk #bb74 ,eig5a>dige van de k>akt]teek5+4 ,nog enkele woord5 ov] de k>akt]teek5+4 ,e5 bezwa> teg5 ,van ,l5neps k>akt]teek5+ is1 dat hij me] typ5 dan w]kelijke p]son5 teek5t1 d4 w4 z4 n bepaalde eig5s*ap ov]he]s*t alle &]e en volg5s deze ne eig5s*ap h&el5 ze voortdur5d4 ,dit is geheel &]s dan m5 9 't dagelijks* lev5 kan opm]k52 e5 m5s* heeft tal van k>akt]trekk5 en jui/ door bots+ van die v]s*ill5de eig5s*app5 ont/aat e5 inw5dige /rijd die zijn dad5 bepaalt4 ,van ,l5neps p]son5 zijn dus dikwijls gep]sonifie]de eig5s*app51 wat 9 de ,roos van ,dekama al heel duidelijk aan 't li*t tre$t4 ,deodaat en ,madzy zijn /e$s deugdzaam1 ,re9\t is altijd h>t/o*telijk1 ,adeel5 koppig en oploop5d1 ,aylva is de w]eldwijze1 ,arkel v]p]soonlijkt de slimheid1 ,sy>d de s*r&]heid en onbaatzu*tigheid1 abt ,volk]t de onb$uid5dheid1 ,b>ban]a is altijd geme5 en hebzu*tig4 ,het toeval 9 d5 roman4 't ,gevolg hi]van moet zijn1 dat de h&el+5 d] v]s*ill5de p]son5 niet altijd e5 uitvloeisel zijn van hun k>akt]1 ma> te veel afhang5 van toevallige om/&igh$51 zoo b4v4 de v]wijd]+ van ,deodaat en ,re9\t4 ,beets heeft dus wel gelijk1 als hij bewe]t1 dat 9 ,van ,l5neps roman me] actie dan passie is4 ,het toeval speelt e5 te groote rol4 ,oordeel van ,bakhuiz54 ,bakhuiz5 van d5 ,br9k keurt het af dat ,van ,l5nep zijn /( heeft g5om5 uit de ,middeleeuw52 de ,middeleeuw5 imm]s zijn niet het mee/ belangrijke deel onz] ges*i$5is1 ons l& is ge5 l& van ridd]s1 ma> van kooplui1 het is e5 burg]lijk l&4 ,onze bloeitijd valt 9 de #ag;e eeuw1 aan di5 tijd _h de s*rijv] zijn /( moet5 ontle554 ,m4a4w4 ,van ,l5neps w]k is niet nationaal g5oeg4 ,volkom5 9 ov]e5/emm+ hi]mee zegt ,potgiet] 9 zijn kritiek53 ,indi5 hij zi* de helft d] /udie1 welke hij d] ,middeleeuw5 wijdde1 voor onze zeeheld51 onze w]eldh&ela>s1 onze ,/aats- en ,pr9sgez9d5 getroo/ _h1 hoeveel v]di5/elijk] z\de zijn popul>iteit1 hoeveel duurzam] de v]ma>dheid zijn] v]di5/5 zijn4 ,bakhuiz5 wij/ o4 a4 op ,claes ,g]ritz1 d5 ,ha>lems*5 ,m>kts*rijv]1 die ond] van ,l5neps h&5 e5 c>icatuur geword5 is1 omdat hij altijd te pas en te onpas met de /$elijke privilegin aan komt drag54 ,en to* is deze ,claes ,g]ritz de v]teg5woordig] van de opkom5de burg]ij1 die /ellig geheel &]s behoorde geteek5d te word54 ,e5 bewijs1 hoe av]e*ts ,van ,l5nep de toe/&5 voor/elt4 ,teg5 deze wijze van kritise]5 is heel wat 9 te br5g54 ,wel degelijk is de #ad;e eeuw 9 onze ges*i$5is van veel beteek5is1 't is de tijd d] ,hoeks*e en ,kabeljauws*e twi/51 de /rijd tuss*5 opkom5de burg]ij en z9k5de ridd]s*ap4 ,ma> die /rijd _h dan ook 9 d5 roman 9 e5 held] li*t moet5 word5 ge/eld1 9 e5 hi/oris*5 roman behoort m5 de groote ideen uit di5 tijd t]ug te v9d54 ,en nu is de groote f\t 9 de ,roos van ,dekama1 dat m5 totaal ge5 beeld krijgt van d5 maats*appelijk5 toe/& 9 di5 tijd1 wel tr$5 vele p]son5 op1 vooral edel51 ma> de #ad;e eeuw leeft to* niet voor onze oog51 zooals dat b4v4 wel 't geval is met de #ag;e eeuw 9 ,s9jeur ,semeyns4 ,de roman is dus niet af te keur5 omdat de greep niet gelukkig gewee/ is1 ma> omdat er ge5 lev5 zit 9 het hi/oris*e g$eelte4 ,/rekk+4 ,eig5a>dig is de /rekk+ van d5 roman1 die door ,van ,l5nep van 't slot aan zijn inleid+ aangegev5 wordt 9 de woord53 ,wa*t en /ille sitt1 m4a4w4 m5 moet kalm afwa*t51 lijdelijk toezi51 dan zull5 ons de rijke vru*t51 als de tijd dr is1 vanzelf 9 d5 s*oot vall54 ,op dit beg9sel is de roman geb\wd3 ,deodaat is 9 ho(dzaak passief1 hij is g$ur5de e5 groot deel van d5 roman1 zooals we re$s bov5 hebb5 aangetoond1 e5 lijdelijk toes*\w] en to* wordt alles wat hij ma> w5s*5 kon1 v]vuld3 hij wordt e5 ma*tig ,fries* edelman en huwt ,madzy4 ,re9\t da>5teg5 is de man van de daad1 ziet alles mislukk51 natuurlijk omdat hij niet afwa*t4 ,het is duidelijk1 dat de roman ge5 bewijs van de b$oelde /ell+ is3 ,van ,l5nep _h alles heel go$ &]s af kunn5 lat5 loop52 bov5di5 &]5 9 dez5 roman zijn vol/rekt ge5 /ilzitt]s en ze b]eikt5 to* hun doel4 ,we d5k5 b4v4 aan ,van ,arkel en bro$] ,sy>d4 ,ma> zo me5de ,van ,l5nep het feitelijk ook niet2 9 zijn voorr$e laat hij iets aan de /ell+ voorafgaan1 n4l4 dat deg5e1 die zi* laat ov]mee/]5 door e5ige h>t/o*t1 al w>e die zelf uit zijn oorsprong te billijk51 altijd zal a*t]/aan bij hem1 die uit welk beg9sel dan ook1 de om/&igh$5 niet vooruitloopt1 zijn gemo$skalmte bewa>t1 en1 gelijk de s*rijv] zi* uitdrukt1 van wi5 we ons motto ontle553 ,wa*t en /ille sitt4 ,hi] /aat dus niet1 dat iem& die lijdelijk toeziet alles vanzelf zal v]w]v51 ma> dat m5 zijn tijd1 het gun/ige oog5blik1 moet afwa*t5 en dit doet ,arkel ook6 ,willem ,,iv en ,adeel5 de ho(dp]son54 ,uit het bov5/a&e vloeit noodzakelijk voort1 dat niet ,madzy en ,deodaat de ho(dp]son5 kunn5 zijn1 da>voor zijn ze te veel passief4 ,9 't e]/e deel groepe]t zi* alles om ,graaf ,willem ,,iv en ,se]p van ,adeel52 we zi5 hun haat /e$s aangroei5 en alles wij/ er op1 dat t5 slotte e5 op5lijke breuk en hi]door e5 oorlog moet ont/aan4 ,da>naa/ is vooral belangrijk de jaloezie van ,re9\t jeg5s ,deodaat4 ,lat] ,arkel4 ,9 het twe$e deel speelt ,arkel de voornaam/e rol1 ,madzy wordt bijp]soon en ,deodaat v]liez5 we geheel uit het oog1 totdat we hem ev5 we]zi5 voor ,utre*t en lat] 9 ,friesl&1 ma> zond] dat hij e5ig5 invlo$ heeft op de h&el+4 ,aan 't slot tr$5 we] ,willem en ,adeel5 op d5 voorgrond1 en na hun dood zi5 we nogmaals d5 sluw5 ,arkel als ov]w9na>4 ,als e5 soort toegift volgt het slot van de ges*i$5is van ,deodaat en ,madzy2 door het toeval en niet door ,deodaat zelf zijn alle h9d]pal5 uit d5 weg g]uimd1 zoodat ?ans de /il-sitt] zijn loon kan ontvang54 ,m5 ziet1 er zijn heel wat bezw>5 9 te br5g5 teg5 ,van ,l5neps w]k en to*--zijn w]k wordt gelez5 en boeit dikwijls deg551 die 't 9 beg9sel afkeur54 ,dat komt door de eig5a>dige v]di5/5 van d5 s*rijv]3 ,boei5de roman4 #a4 ,de intrigue is boei5d1 m5 weet bijna nooit1 wat er kom5 zal en me5t m5 e9delijk d5 draad gevond5 te hebb51 dan komt er we] e5 nieuwe v]wikkel+1 wa>door alles geheel 9 de w> gebra*t wordt4 ,zoo b4v4 het optr$5 van twee ,b>ban]a's1 de geheimz9nige v]h\d+ tuss*5 ,van ,arkel en d5 ,italiaan1 de v]/&h\d+ tuss*5 ,sy>d en d5 ,biss*op1 het ontvo]5 van ,madzy door ,van ,arkel1 het opsluit5 van ,sy>d en ,b>ban]a4 ,van ,l5nep als v]tell]4 #b4 ,van ,l5nep s*rijft gemakkelijk en dikwijls gee/ig1 zijn z9 voor humor en leukheid trekt ons aan4 ,zijn /ijl is vaak los en natuurlijk1 hoewel er 9 zijn dialog5 soms iets /ijfs is1 ma> m5 moet niet v]get51 dat het w]k 9 #ahcf w]d ges*rev5 en als m5 ,van ,l5neps w]k v]gelijkt met het vele deftige en onnatuurlijke dat 9 di5 tijd ges*rev5 w]d1 zal m5 hem de m9d] gelukkige z9sw5d+5 ga>ne v]gev54 ,,gids ,,bij ,,de ,,/udie ,,d] ,,n$]l&s*e ,,lett]kunde4 ,,twe$e ,,deel4 ,,het ,,huis ,,lau]nesse4 ,ont/aan4 ,9 de n>$e1 die mejuffr\w ,t\ssa9t 9 #ahdj s*reef om 't v]s*ijn5 van ha> roman te v]kl>51 zegt ze o4a4 het volg5de3 ,9 het laat/ van het ja> #ahch vroeg de he] ,beij]9ck van mij e5 roman uit het e]/e tijdp]k d] ,h]vorm+ 9 ,holl&1 en die bepaaldelijk voor/ell5 moe/3 d5 invlo$ d] laat/e op het burg]lijk en huiselijk lev5 d] ,n$]l&]s4 ,deze woord5 zijn voor onze besprek+ van veel beteek5is1 omdat ze aangev5 wat het doel 01 dat de s*rijf/] bij het voortbr5g5 van ha> w]k voor oog5 /ond4 ,we zull5 nu tra*t5 na te gaan op welke wijze mej4 ,t\ssa9t ha> doel heeft tra*t5 te b]eik5 en tev5s besprek5 ( ha> pog+5 geslaagd zijn4 ,motto4 ,e]/ will5 we e*t] iets zegg5 ov] 't motto van d5 roman4 ,dit is g5om5 uit e5 d] ref]e95 van ,anna ,bijns1 e5 ref]e91 wa>9 de di*t]es al de ell5de opsomt die door ,lu!rs le] is te weeg gebra*t4 ,de ,pr9ce d] duvel5 heeft ,lu!rum beset5 zegt ze--,noyt arg] kett] en 0 ghevond54 ,wij si5 tcri/5 volc a5 alle sijd5 ,ve*t5 en /rijd51 ,malc&]5 b5ijd51 ,en bro$]lycke liefde geheel v]c\w54444 ,nog veel me] noemt ze1 en als slot wordt telk5s de conclusie getrokk53 ,dit comt mee/al t'sam5 uut ,lu!rs doctrijne4 ,deze /okregel 7laat/e regel van e5 ref]e91 wa>9 de b$oel+ van 't geheel kort is sam5gevat71 heeft mej4 ,t\ssa9t tot motto voor ha> roman gekoz54 ,ook uit het motto z\ m5 dus de b$oel+ van de s*rijf/] hebb5 kunn5 afleid54 ,op e5 m]kwa>dig v]s*il moet5 we t]loops ev5 wijz53 ,anna ,bijns geeft ons 't ge5 voorkomt uit ,lu!rs le] zooals e5 teg5/&] van d5 ,h]vorm] het zag1 t]wijl mej4 ,t\ssa9t vooral wij/ op het vele go$e dat zijn le] gebra*t heeft4 ,doel en middel54 ,voornaam/e middel5 wa>door de s*rijf/] ha> doel--het s*ild]5 van d5 invlo$ d] ,h]vorm+ op het burg]lijk en huiselijk lev5--heeft tra*t5 te b]eik54 #a4 ,ze teek5t ons e5 pr$ik] van 't nieuwe evangelie1 ,paul van ,mansfeld1 die feitelijk de ho(dp]soon van d5 geheel5 roman wordt1 omdat van hem de ma*tig/e invlo$ uitgaat4 ,we zi5 op welke wijze deze h]vorm] w]kt2 we lev5 g]uim5 tijd met hem mee2 hoor5 hoe hij de grondbeg9sel5 d] nieuwe le] voor v]s*ill5de p]son5 uite5zet2 bem]k5 hoe v]baz5d groot de invlo$ is welke hij uitoef5t op all5 die met hem 9 aanrak+ kom54 ,naa/ hem tr$5 nog &]e pr$ik]s op3 ,johan van ,wo]d5 7,pi/orius7 en ,johan ,buss*]1 die geheel &]s w]k5 dan ,paul4 ,dat de s*rijf/] ons ook deze p]son5 s*ild]t1 is go$ gezi51 omdat we ons &]s alli*t e5 e5zijdige voor/ell+ z\d5 mak5 van de h]vorm]s uit di5 tijd4 ,/raks zal dit punt nad] uitgew]kt word54 #b4 ,de liefdesges*i$5is tuss*5 ,ottelijne en ,a]n\t ,bakelsze3 de s*ild]+ van hun groot geluk 9 d5 aanvang1 dan hunne langzame v]wijd]+ door de ,h]vorm+1 e5 v]wijd]+ die t5 slotte e5 niet te demp5 klo( wordt1 en e9delijk als s*rijn5d contra/ met het s*itt]5de v]lov+sfee/ op ,lau]nesse1 de weide bij ,kuil5burg1 wa> ,a]n\t /]v5d zijn vroeg]e bruid vloekt4 #c4 ,de beteek5is van de h]vorm+ voor de familie ,bakelsze1 e5 gelukkig gez91 wa>9 de vr$e door gelo(/wi/5 geheel v]/oord wordt4 #d4 ,de invlo$ op ontwikkelde p]son51 zooals op d5 vic>is ,b\dewijn van ,he]de1 en d5 biss*op ,filips van ,b\rgondi4 #e4 ,het s*ild]5 van d5 toe/& d] ,ka?olieke ,k]k1 de onta>d+ d] monnik51 de d5kwijze d] me] ontwikkelde hoog]e gee/elijk54 #f4 ,da>teg5ov] de ,h]vormd51 hunne bije5kom/51 de v]volg+5 wa>aan ze bloot/ond51 enz4 ,i$] van deze punt5 will5 we ?ans me] uitvo]ig toeli*t54 ,paul van ,mansfeld4 ,hij is1 zooals mej4 ,t\ssa9t zelf zegt 9 ha> n>$e1 ge5 hi/oris* p]soon1 dus e5 voortbr5gsel van de fantasie d] s*rijf/]1 ma> e5 ze] belangrijke figuur1 omdat hij e5 bepaald type v]teg5woordigt dat 9 v]s*ill5de romans van mej4 ,t\ssa9t t]ugke]t4 ,hij is het type van d5 w>5 ,*ri/51 d5 drag] van het ,*ri/5dom zooals mej4 ,t\ssa9t zi* dat voor/elde4 ,zijn ,*ri/5dom is liefde1 hij aanbidt de liefelijke /em d] b]gr$e4 ,volgel+ van ,melan*ton4 ,hij is niet de volgel+ van d5 /rijdb>5 ,lu!r1 die ne]velde wie zijn me5+ niet deelde1 ma> e5 aanhang] van d5 mild51 za*tmo$ig5 ,melan*ton1 de zonzijde van ,lu!r4 ,hij gebruikt niet ga>ne ,lu!rs v9nig5 woord5geesel1 ma> spreekt liev] de za*t]e taal van d5 opri*t5d5 ,melan*ton4 ,hoe mej4 ,t\ssa9t d5kt ov] de beide h]vorm]s1 blijkt vooral duidelijk uit de volg5de aanhal+3 ,melan*ton 0 de zonzijde van ,lu!r1 de liefelijke milde1 die balsemde1 wa> de ,h]vorm] sloeg2 de ,timo!us van dez5 ,paulus2 de zoele dauw1 die bespr5gde1 wat de zaaij] _h gezaaid2 de welsprek5de troo/]1 die oprigtte1 wat de boetpr$ik] _h ne]g$rukt2 de li*t/raal1 die ,lu!r v]he]lijkte1 die aan zijne ruwe vorm5 de za*te rond+5 gaf e5] fijn]e bes*av+2 die uitge/rekt] k5nis voegde bij me] m$elijd5 met onwet5dheid2 9 ijv] d5 mee/] gelijk1 ma> me] na> wijzig+ /rev5de dan na> v]w]p+2 die nog held]d] zag en met de bl9dheid van &]5 me] v]s*oon+ _h6 ,melan*ton is de ,h]vorm] ond] h>e liefelijk/e ge/alte1 het v]si]5de klimop rondom d5 /ormtrots5d5 eik4 ,wat ,paul betreft nog het volg5de3 ,tot innig v]tr\welijk5 omgang met beid5 toegelat51 _h ,paul's za*t gemo$ zi* als van zelf na> d5 mild/5 gevormd4 ,hij1 nog door ge55 /rijd v]bitt]d1 door ge5 folt]5de p]soonlijkh$5 tot bits5 teg5we] g$wong51 begreep veel bet] de le] d] liefde van d5 jong5 ,gele]de1 dan de s*]pe z9spreuk5 van d5 /r5g5 tu*!]6 ,voor beid5 _h hij de gee/drift d] v]e]+3 alle5 /a>de hij met diep ontzag en hoog opzi5 na> d5 ,le]a> ,lu!r1 ma> hij vleide zi* vol innig v]tr\w5 aan de bor/ van d5 jongel+ ,philip4 ,ov]e5kom/ met ,grasw9ckel en ,gideon ,flor5sz4 ,dit ,melan*ton-,*ri/5dom v9d5 we t]ug 9 v]s*ill5de ho(dp]son5 uit de romans van mej4 ,t\ssa9t4 ,we noem5 e5 pa> d] mee/ bek5de3 ,grasw9ckel1 die als ,delfts*e ,wond]dokt] af/& doet van alle a>ds*e g5oeg5s1 om &]5 te kunn5 help51 en door zijn liefdevol h>t e5 v]baz+wekk5d5 invlo$ op &]5 weet uit te oef552 en ,gideon ,flor5sz4 ,dit is geheel ,paul van ,mansfeld1 uit]lijk en inn]lijk4 ,hij heeft hetzelfde liefdevolle1 milde 9 zijn k>akt]1 ook het zwakke li*aam en tev5s d5 /]k5 gee/1 die /e$s weet te zegevi]51 ook als het broze omhulsel bijna d5 di5/ weig]t4 ,hij weet de drift5 van d5 h>t/o*telijk5 ,leice/] te betoom5 en dw+t zelfs zijn fanatieke m$e-pr$ikant5 e]bi$ af4 ,teg5ov] ,buss*]4 ,dat de s*rijf/] het dweepzieke drijv5 9 d5 godsdi5/ afkeurt1 blijkt heel duidelijk uit het feit dat ,gideon ,flor5sz1 als hij teg5ov] de &]e pr$ikant5 /aat1 /e$s de mooie rol speelt2 do* ook 9 het huis ,lau]nesse is dezelfde me5+ duidelijk m]kba>4 ,naa/ ,paul /aan nl4 twee &]e ,h]vorm]s3 ,pi/orius en ,johan ,buss*]4 ,vooral de laat/e is e5 e*te fanaticus1 wat o4 a4 blijkt uit het gesprek dat tuss*5 ,paul en hem gevo]d wordt1 als de e]/e uit ,vreel& bevrijd is en op ,lau]nesse komt4 ,paul heeft belo(d 9 ,utre*t niet me] te preek5 en ,buss*] noemt dit dadelijk3 lau:eid en slapheid om toe te gev5 aan d5 wil van wie het li*t teg5/aat4 ,gelukkig brak de tuss*5kom/ van ,ottelijne de r$etwi/ af1 die--zegt de s*rijf/]--ongetwijfeld van ,buss*]'s zijde 9 e55 hevig5 en bitt]5 /rijd kon onta>d zijn4 ,heel duidelijk komt de d5kwijze van ,buss*] uit 9 ho(d/uk ,,xxix wa>9 de hagepreek bij ,ev]d+5 wordt bes*rev54 ,zijn r$e is ge5 uite5zett+ van de beg9sel5 d] nieuwe le]1 het is niets dan critiek op de le]/ell+5 d] ,ka?olieke ,k]k1 niet 9 't opb\w51 ma> 9 't afbrek5 ligt zijn kra*t4 ,ook hi] we] v9d5 we ,paul teg5ov] hem1 ,paul1 die niet altijd met go$keur+ heeft gelui/]d na> de vurige improvisatie1 wa>9 alles gebruikt w]d1 van d5 heilig/5 naam tot het walgelijk/e s*eldwoord toe en die dan ook zegt teg5 de vri5d51 die 9 zijn nabijheid zijn3 ,ik wil nog e5maal sprek5--van za*tmo$igheid wil ik sprek5 en liefde2 met e5s &]s onre9heid te smad51 wordt het eig5 h>t niet g]e9igd4444 ,dat mej4 ,t\ssa9t het go$e wa>de]t dat de e]/e vurige ,h]vorm]s door hun afbrek5 hebb5 v]ri*t1 blijkt uit hetzelfde ho(d/uk1 als ze na> aanleid+ van deze preek zegt3 ,het 0 go$1 dat hij zoo sprak1 m5 0 nog 9 de dag5 van het afbrek5 en de opb\w z\ lat] wel volg52 zoolang de kudde nog niet go$ 0 afgezond]d1 kon m5 nog zoo we9ig do5 voor h>e re9ig+4 ,teg5ov] ,pi/orius4 ,e5 d]de ,h]vorm] die 9 't ,huis ,lau]nesse optre$t1 ,johan van ,wo]d5 ( ,pi/orius1 /aat vrijwel tuss*5 ,paul en ,buss*] 94 ,hij is fanatiek1 ev5als ,buss*]1 ma> dit is bij hem vooral e5 gevolg van d5 voortdur5d5 /rijd di5 hij heeft te vo]5 met zijn li*aam1 dat hem drijft tot wellu/ en dat hij alle5 door boet$o5+5 en door on?\d+5 kan b$w+54 ,bov5di5 is er n d+ dat hem me] sympa?iek maakt dan ,buss*]2 de wijze1 wa>op hij d5 m>teldood ond]gaat4 ,op dat oog5blik wordt het h>de en v9nige 9 zijn k>akt] v]za*t en bidt hij zelfs voor zijn re*t]s4 ,go$ gezi5 van mej4 ,t\ssa9t is het1 dat ze jui/ vroeg]e prie/]s s*ild]t als heftige be/rijd]s d] ,ka?olieke ,k]k en wel om de volg5de r$554 a4 ,e5 beke]de bewij/ door zijn beke]+1 dat hij e5 afs*uw heeft gekreg5 van zijn vroeg] gelo( en jui/ da>om zal hij e5 /rijd] teg5 dat gelo( word54 b4 ,paul k5de de toe/&5 op a>de niet go$1 hij is niet als de &]5 door /rijd v]bitt]d1 no* door p]soonlijke aanvall5 tot bits5 teg5we] geprikkeld2 hij k5t niet de v]dorv5h$5 d] ,k]k1 de vreeselijke misbruik51 zooals vroeg]e prie/]s die k5n5 uit eig5 erv>+4 ,na deze besprek+5 tuss*5 ,paul en de beide &]e pr$ik]s1 ke]5 we tot d5 e]/e t]ug4 ,h>monie tuss*5 en li*aam en gee/4 ,zijn geheele v]s*ijn+ heeft iets te]s1 iets vr\welijks4 ,hij is ge5 kra*tig1 /]k geb\wd man1 die alle v]moei5iss5 door/aan kan1 hij is nog jong1 bijna e5 knaap zelfs1 en da>bij t5g] geb\wd en van e5 zwakke gezondheid4 ,zijn gelaat heeft de uitdrukk+ van ,johannes1 d5 lieftallig/5 d] discipel51 di5 de ,he] zelfs te zwak vond om hem voor d5 m>teldood te be/emm54 ,teg5 de v]moei5iss5 is hij op d5 duur dan ook niet be/&1 hij te]t weg op ,vreel& en op reis na> ,duits*l& /]ft hij4 ,pe9z5d en afgetrokk54 ,e5 /]k sprek5de k>akt]trek1 di5 we ook we] aantreff5 bij ,gideon ,flor5sz1 is ,pauls neig+ tot pe9z5 en bespiegel54 ,zoodra hij ma> ev5 aan zi* zelf wordt ov]gelat51 is hij dadelijk 9 g$a*t5 v]zonk53 re$s 9 zijn gesprek met ,enriquez is hij al erg afgetrokk51 lat] bij het ga/maal is hij zoo ze] bezig met eig5 g$a*t51 dat hij niets m]kt van 't gewoel1 dat langzam]h& ont/aan is4 ,/]ke gee/4 ,m]kwa>dig is1 dat 9 dit t5g]e1 zwakke li*aam e5 zo kra*tige gee/ woont4 ,hij1 de nietige jong51 wordt de b]oemd/e ,h]vorm] 9 geheel ,holl& en ,utre*t3 de gezeg5de ,mansfeld] wordt v]re bov5 alle &]e pr$ik]s ge/eld4 ,en dan zijn mo$1 de onv]s*rokk5heid1 wa>mee hij uitkomt voor zijn ov]tuig+4 ,nooit v]b]gt hij zijn me5+1 /e$s is hij de ,h]vorm]1 ook al komt hij da>door 9 moeilijke om/&igh$54 ,hij is wl de zoon van ,k>el ,van ,geld]1 van wi5 hij de dolv]wat5e ko5heid van gee/ _h gerfd4 ,van zijn mo$] viel hem t5 deel de de]lijke weekheid van lijf en h>t4 ,enkele voorbeeld51 wa>uit blijkt1 dat ,paul /e$s uitkomt voor zijn gelo(4 a4 de ontmoet+ met de dobbel5de monnik5 9 de h]b]g2 b4 de sam5spraak met ,enriquez2 c4 op het v]lov+sfee/ te ,lau]nesse4 ,en 't mooie 9 ,pauls optr$5 is1 dat het nooit onta>dt 9 hoogmo$igheid1 nooit uitdag5d en /uit5d wordt1 zooals bij vele &]5 het geval is1 die /e$s will5 getuig54 ,bij hem is 't altijd natuurlijk4 ,v&a> ook de ongewone bekor+ die uitgaat van ,paul1 m5 moet na> hem lui/]5 zoodra hij spreekt2 hij heeft iets liefelijks 9 /em en taal1 iets bov5a>ds1 dat doet d5k5 aan ,*ri/us-zelf4 ,zijn invlo$ is dan ook v]baz5d groot en w]kt op bijna all5 9 d5 roman4 ,we gev5 hi] enkele aanwijz+51 die de lez] gemakkelijk kan uitw]k54 ,invlo$ op &]54 ,invlo$ van ,paul op3 #a4 het meisje 9 de h]b]g 7,/ijntje72 #b4 ,enriquez2 #c4 de bruil(tsga/52 #d4 ,ottelijne2 #e4 d5 ,vic>is en d5 ,biss*op2 #f4 de familie ,bakelsze2 #g4 de toehoord]s bij zijn preek5 7te ,wo]d5 b4v472 #h4 d5 woe/5 ,k>el van ,geld]1 die de kett]s w\ snid5 ende vill52 #i4 ,a]n\d ,bakelsze1 die ov]tuigd wordt door de ro]5de opre*!id1 die uit des jongel+s trekk5 sprak4 ,ottelijne4 ,zij is als 't w>e de tweel+zu/] van ,paul1 9 ha> v9d5 we datzelfde za*tmo$ige en te$]e t]ug1 dat hem /e$s k5m]kt4 ,ge5 wond] dat ze zoo spo$ig zijne volgel+e wordt4 ,op ,paul heeft ze e*t] vor 't /]k]e li*aam1 dat ha> 9 /aat /elt het le$ bet] te drag5 dan hij4 ,imm]s h>e beproev+5 zijn niet m9d] zwa> dan de zijne1 getuige h>e v]h\d+ tot ,a]n\d1 de beh&el+ die ze van donna ,t]esia moet ond]v9d51 getuige e9delijk de weide bij ,ev]d+51 wa> de krankz9nige ,a]n\d 9 h>e arm5 /]ft1 en 't h( te ,arnhem1 wa> ze ,paul 9 de laat/e ure bij/aat--en to*1 ze gaat niet ond]1 ma> komt beh\d5 aan 9 ,duits*l&1 leeft nog vele j>5 9 ,witt5b]g en smaakt zelfs 't geluk ,lu!r te mog5 aans*\w54 ,opvo$+4 ,nu hoe ze komt tot de ,h]vorm+4 ,zooals we opm]kt51 is hi]bij ha> k>akt] van groote beteek5is1 ma> to* is 't vooral de opvo$+ gewee/ die h>e lev5sri*t+ bepaalde4 ,ha> vad]1 e5 veelwet5d ,gele]de1 die elke k5nis en elke wet5s*ap van zijn5 tijd ond] zijn b]eik _h1 gaf ha> e5 opvo$+ zooals sle*ts zeld5 aan e5 meisje uit di5 tijd te beurt viel4 ,zijn /rev5 0 vooral ha> e5 held] inzi*t 9 de d+5 te do5 v]krijg51 opdat ze lat] e5 zelf/&ig oordeel z\ kunn5 uitsprek54 ,zoodra ha> lief ho(dje twee d5kbeeld5 vatt5 konde en v]b9d51 zorgde de vad] er voor1 dat het held]e en jui/e w>51 dat de k5nis het bijgelo( afwe]de en dat de wijsbege]te teg5 vooroordeel5 wap5de4 ,zij is dus e5 do*t] van de ,r5aissance en 't ,humanisme1 zooals t5 ov]vlo$e lat] blijkt uit ha> omgang met jonge gele]d51 die de ,s*ola/ieke wijsbege]te aanvall5 en de groote mee/]s d] ,italiaans*e lett]51 ,dante en ,boccaccio1 bewond]54 ,hi] geeft mejuffr\w ,t\ssa9t aan1 dat ,humanisme leidt tot vrij ond]zoek en dus tot ,h]vorm+4 ,da>om zegt de ,dom9ikan]-monnik /r5g tot d5 he] van ,vit]bo1 als deze uitroept3 ,*ri/us6 mijn ,god6 en ik 0 vrij burg] van ,utre*t6 ,voor prie/]s heb ik geknield6 monnik5slaaf kan ik net zijn6--met het woord vrijheid beg9t de kett]ij6 ,invlo$ van het humanisme4 ,ook bij &]5 vo]t het ,humanisme tot de ,h]vorm+1 b4v4 bij d5 ,vic>is en d5 ,biss*op1 die beid5 ontwikkelde mann5 zijn1 wi] lievel+sbezigheid is /udie d] klassieke s*rijv]s4 ,m]kwa>dig is dat ze1 9 't bizond] de biss*op1 de kra*t d] ,h]vorm+ niet beseff54 ,het is zooveel s*ade niet1 dat de ,utre*t5a>s ook e5s hoor51 wat m5 9 ,duits*l& d5kt1 en de monnik5 en gee/elijk5 zull5 wat bet] toezi5 op zi* zelve1 als ze wet51 dat het volk de oog5 op5t1 zegt biss*op ,filips3 voor hem is dus de beweg+ niet e5 /room+ 9 geheel nieuwe ri*t+1 ma> e5v\dig e5 h]vorm+ en zuiv]+ 9 de k]k zelve4 ,ottelijne z\ volg5s de s*rijf/] dus vanzelf tot de ,h]vorm+ gebra*t zijn1 vooral omdat ze na d5 dood van ha> vad] met d5 wijsge]ig5 de ,vold] 7,gnapheus7 9 aanrak+ kwam en met dez5 ov] v]s*ill5de godsdi5/ige vraag/ukk5 sprak1 als niet door h>e k5nismak+ met ,a]n\d al deze betrekk+5 w>5 afgebrok54 ,?ans wordt het tev5s duidelijk1 dat ,paul 9 de jonkvr\w van ,lau]nesse weldra e5 ijv]ige volgel+e me/ v9d54 ,a]n\d4 ,a]n\d ,bakelsze1 de /rijd] voor 't ,ka?olicisme1 is 9 vele opzi*t5 de teg5voet] van ,paul en ,ottelijne4 ,wilskra*t4 ,zijn mee/ sprek5de k>akt]trek is de wilskra*t4 ,hij is uit e5v\dige1 hoewel bemiddelde oud]s gebor51 ma> weet zi* door zijn en]gie omhoog te w]k54 ,uit al zijn h&el+5 blijkt die taaie1 onbuigb>e wil4 ,het noodlot z\ deze ge/alte kunn5 v]brijzel51 ma> niet do5 buig54 ,dan zijn /r5g z$elijke lev5sw&el1 zoodat hij1 vooral ook door zijne buit5gewone li*amelijke eig5s*app51 de trots d] ,utre*ts*e burg]s w]d4 ,bij de s*utt]sfee/5 w]d hij zelfs tot kon+ gekroond en ontv+ d5 prijs uit de h&5 van ,ottelijne1 de s*oone ni*t van d5 biss*op4 ,e]zu*t4 ,de ondeugd die hem t5 val br5gt1 is zijn e]zu*t4 ,re$s als /ud5t te ,leuv5 h9d]de het hem1 dat de jongeli$5 uit d5 hoog/5 /& hem v]m$51 en voel5de wat hij kn1 besloot hij door eig5 kra*t zi* toegang tot die kr+5 te v]s*aff54 ,ma> e5 vlei] word5 lag niet 9 zijn a>d1 jui/ de e]zu*t maakte hem /roef en /ug1 hij vreesde dat de m9/e toes*ietelijkheid als vlei]ij z\ kunn5 bes*\wd word54 ,zijn gelo(4 ,m]kwa>dig is de groote invlo$ die deze e]zu*t heeft op zijn gelo(4 ,voor w]elds*e p]son5 wil hij niet4 buig51 wl voor de gee/elijkheid4 ,zij imm]s is de v]teg5woordig] d] godheid1 voor hr te buig5 is ge5 s*&e4 ,v&a> zijn aansluit+ bij de ,k]k en deze1 niet ondankba> jeg5s h>e v]e]d]s1 beloont zijn tr\w en /eunt hem4 ,k]k en ,/aat zijn en volg5s de voor/ell+ van ,rome4 ,valt de ,k]k1 dan ook de ,/aat1 en tegelijk]tijd zull5 alle vooruitzi*t5 op bevord]+ en roem v]dwijn5 voor ,a]n\d4 ,i$]e5 die de ,k]k aanvalt1 is dus zijn natuurlijke vij&3 hij /unt op de ,k]k4 ,v&a> zijn heftige /rijd teg5 de ,lu!ran51 v&a> zijn mee/ k5m]k5de eig5s*ap3 de onv]draagzaamheid4 ,hij met onv]draagzaam zijn1 van de nieuwe d5kbeeld5 wil hij niets wet51 van ond]zoek is ge5 sprake--bij voorbaat is alles v]worp56 ,v&a> ook de onvru*tb>e pog+5 van ,ottelijne en van zijne familiel$5 om hem za*t] te /emm54 ,/eun d] ,k]k4 ,de k]k helpt en /eunt hem3 ze ziet 9 ,a]n\d e5 ges*ikt w]ktuig--de he] van ,vit]bo dankt zijne bevord]+ niet 9 de e]/e plaats aan eig5 kra*t1 aan zijn med1 ma> aan d5 invlo$ d] ,dom9ikan]-monnik54 ,m]kwa>dig is het1 dat hij1 de trots*e man die zoo fi] is op eig5 kra*t1 die voor niem& wil bukk51 die me5t alles zlf te hebb5 v]worv51 het ho(d moet buig51 deemo$ig als e5 k9d1 voor e5 e5v\dig5 monnik1 die hem toont dat hij niets is dan e5 w]ktuig 9 de h&5 d] ,dom9ikan54 ,v]h\d+ tot ,ottelijne4 ,op het s*utt]sfee/ wa> ,ottelijne hem d5 prijs reikte1 hebb5 ze elka> voor 't e]/ gezi52 zij wordt getr(f5 door d5 ern/ig5 man1 die zoo v]re uitbl9kt bov5 all51 hij is betoov]d door de lieftalligheid d] s*oone jonkvr\w4 ,ma> eig5a>dig1 k5m]k5d voor hem1 is zijne h\d+3 hij wil zijn liefde niet bek5n51 omdat zij zoov]re 9 /& bov5 hem v]hev5 is3 hij wil niet vooruitkom5 door zijne vr\w1 hij wil zlf zijne positie v]ov]54 ,e]/ als ,ottelijne hm bijna vraagt1 ov]w9t z'n liefde zijn hoogmo$4 ,hoogmo$4 ,zijn hoogmo$ bepaalt ook zijn v]d] lev53 hij wordt hopman 9 di5/ van d5 graaf1 dat is de mee/ pass5de betrekk+ voor d5 aan/a&5 he] van ,lau]nesse4 ,zoo br5gt de fi]e burg] zijn vrijheid t5 (f] aan zijn hoogmo$4 ,en ook lat]1 want als inquisiteur moet hij de plakkat5 uitvo]5 die /rijd5 teg5 de privilegin van zijn vad]/ad6 ,de liefde voor ,ottelijne blijft4 ,de liefde tuss*5 ,ottelijne en ,a]n\d is wa> en diep1 wel word5 ze lat] ges*eid51 ma> de liefde blijft4 ,als ,bakelsze 9 ,n$]l& t]ugke]t als he] van ,vit]bo1 is die liefde bij hem e] gegroeid dan v]m9d]d3 9 't kloo/] te ,utre*t vraagt hij ,ottelijne tot vr\w1 zond] 't zoo nauw met het gelo( te nem54 ,en om 't gel( _h hij ha> gevloekt6 ,invlo$ d] ,h]vorm+4 ,en nu de invlo$ van de ,h]vorm+3 deze beide p]son51 die elka> zielslief hebb51 moet5 af/& van elka> do5 door 't gelo(1 dat t5 slotte /]k] blijkt dan de liefde4 ,zij voel5 de wa>heid van 't ,bijbelwoord3 ,wie vad] en mo$] liefheeft bov5 ,mij1 is mijns niet wa>dig6 ,beid5 lijd5 ze1 beid5 word5 ze m>tel>54 ,ottelijne v]lie/ alles3 ha> v]lo(de1 ha> naam1 h>e bezitt+51 niets dan 't gelo( beh\dt ze4 ,a]n\d wordt niet m9d] getr(f53 ook hij v]lie/ alles3 zijn v]lo(de1 zijn bro$] en zu/]--bijna wordt hij zelfs e5 bro$]moord5a>6--hij wordt gevloekt door zijn mo$]1 en moet t5 slotte als inquisiteur zelfs zijn eig5 blo$v]want5 lat5 vall54 ,t5 slotte wordt het le$ hem te /]k en grijpt de waanz9 hem aan4 ,a]n\d is de m>tela> voor 't ,ka?olicisme4 7,v]gelijk wat de s*rijf/] zegt van 't slot van ho(d/uk ,,xxix74 ,familie ,bakelsze4 ,deze familie wordt ons voorge/eld als e5 gelukkige1 e5sgez9de familie vor de ,h]vorm+1 uite5g]ukt en v]deeld door die beweg+4 ,wel groot is de invlo$ van d5 godsdi5/6 ,a]n\d gaat 9 ,spaans*5 di5/1 wordt he] van ,vit]bo en inquisiteur2 ,johanna1 zijne tweel+zu/]1 die geheel dezelfde k>akt]trekk5 heeft als hij1 die zijn v]tr\wde 01 wordt de vr\w van e5 afvallig5 prie/]1 e5 ,h]vormd5 m>tela>6 ,de zu/] d5 bro$] v]l( vrag5de om de laat/e oog5blikk5 bij ha> man te mog5 doorbr5g56 ,hugo1 de s*ild]1 wordt e]/ ,h]vormd1 ma> ke]t lat] t]ug 9 d5 s*oot d] ,mo$]k]k omdat zijn kun/5a>sgevoel da> me] bevr$ig+ voelt4 ,aafke huwt d5 ov]tuigd5 ,prote/ant ,laur5s1 ma> uit ha> eig5 huisgez9 v]drijft het gelo( de ru/4 ,mo$] ,bakelsze e9delijk1 de degelijke huismo$]1 die zoo mild 0 voor arm5 en ongelukkig51 zoo braaf en re9 9 lev5sw&el--zij heeft niet e5s e5 ru/ig /]fb$4 ,wl mag hi] gezegd word53 ,dat compt al tsam5 uyt ,lu!rs doctrijne6 ,vic>is en ,biss*op4 ,invlo$ van de ,h]vorm+ op ontwikkelde p]son5 met "n op d5 ,vic>is en op d5 ,biss*op4 ,re$s vroeg] is t]loops op di5 invlo$ gewez5 en ook op 't feit1 dat ge5 hunn] de ,h]vorm+ vij&ig gez9d is4 ,beid5 zijn ,humani/51 beid5 zijn voor 't vrije ond]zoek1 ma> s*eur+ will5 ze niet4 ,filips begrijpt het groots*e van de nieuwe /room+ niet1 zooals bov5 re$s is aangetoond1 ma> de ,vic>is ziet bet] het onwe]/aanb>e d] ,h]vorm+ 94 ,da>om wil hij ook ,paul niet toelat5 bij 't /]fb$ van d5 ,biss*op1 hij voelt hoe geva>lijk dit voor 't ,ka?olieke gelo( z\ zijn4 ,uit/ek5d wordt hij getype]d 9 de volg5de aanhal+3 ,de ,vic>is ,b\dewijn 0 e5 edel m5s*1 e5 man van e5 held] v]/&1 en onbevooroordeeld g5oeg1 om veel go$s te zi51 wa> &]5 niets zag5 dan dwal+ ( boos opzet1 ma> hij 0 tegelijk ,ka?oliek ,prie/]3 drom 0 het hem zoo e5e grieve1 dat m5 ,lu!r tot het uit]/e g$rev5 _h2 dat ,lu!r zooveel v]d] gegaan 0 dan al de &]51 die ,k]kh]vorm+ w5s*t54 ,k]kh]vorm+1 ja6 ma> ge5e v]&]+ d] ,k]kwet2 zuiv]+ ma> ge5e s*eur+1 ge5 om/oot5 d] be/a&e gebruik51 omdat zij misbruik5 geword5 w>51 voor nieuwe in/ell+5 die ook misbruik5 kond5 word54 ,door de om/&igh$5 wordt hij /e$s v]d] van de ,k]k v]wijd]d1 hij1 bijna de e5ige hoog/a&e ond] h>e zon51 wordt misk5d1 zooals ,paul het uitdrukt3 ontr\w g5oemd te midd5 d] va/h\d5d/e tr\w4 ,hoe we9ig v]tr\w5 de ,vic>is zelf me] /elt 9 de toekom/ d] ,k]k1 blijkt uit het antwoord dat hij bij deze geleg5heid geeft aan ,paul1 als die hem aanspoort ov] te gaan tot de ,h]vorm+3 ,gij kunt gelijk hebb54 ,ik wil het toegev54 ,zij v]zaakt mij1 ( zal mij v]zak51 nu ik ell5dig b54 ,ma> to* wil hij1 en dit getuigt vor hem1 de mo$] niet v]lat51 jui/ mdat ze oud en zwak geword5 is4 ,rome te v]lat51 zoo als ,lu!r het de$1 0 de daad van e5 roekelooze1 ma> to* de daad van e5 held4 ,rome te v]lat51 zooals ik het z\de do51 is de daad van d5 v]rad]1 van d5 lafh>tige6--,b\dewijn van ,he]de blijft tot het laat/ toe e5 hoog/a& k>akt]1 ma> e5 *t ,ka?oliek is hij niet me]4 ,toe/& van het ,ka?olicisme4 ,volg5s de s*ild]+ door mejuffr\w ,t\ssa9t 9 't huis ,lau]nesse gegev51 me/ de ,h]vorm+ kom53 de ,ka?olieke ,k]k 0 voos en ge5 groot] vij&5 _h ze1 dan jui/ ha> eig5 di5>51 9 't bizond] de monnik54 ,we gev5 hi] enkele bewijz53 a4 de monnik51 die 's morg5s 9 de h]b]g zitt5 te dr9k5 en te dobbel51 zoodat de do*t] van d5 wa>d niet na kan lat5 te zegg53 ,dat zijn de li$51 om wi] luiheid te vo$5 wij groote la/5 drag54 b4 de bie*tvad] op 't ,huis ,lau]nesse1 die op 't v]lov+sfee/ +esluim]d is van za!id1 nadat hij g$ronk5 heeft als e5 cal5d]bro$]4 ,de burg]s en edel51 die da> v]e5igd zijn1 sprek5 met m9a*t+ ov] de onwa>dige gee/elijkheid4 ,ik weet er ge51 die s*u*t] is voor friss*e vrij/]wang51 ( bang voor e5 rood5 neus4 ,da> zijn ge5 bet]e dr9k]s dan zij4 ,de burg]s hadd5 voortaan behoefte aan iets hoog]s en bov5z9nelijks1 die hunne gr( onwet5de monnik5 niet wi/5 te voldo51 en die de s*r&]5 en h&ig5 met li/ig5 baatzu*t niet will5s w>5 te bevr$ig54 ,ze zag5 de ,gee/elijkheid hun voordeel do5 met de fabel ,*ri/us 7zooals ,leo ,x _h gezegd71 met zooveel v]metelheid1 met zoo we9ig s*aamte1 en met zooveel losb&ig5 spot1 als w>e het w]kelijk e5 fabel gewee/4 c4 ,zelfs hooge gee/elijk5 blijk5 we9ig e]bi$ voor de ,k]k te hebb54 ,biss*op ,filips zegt3 ,ik heb ,rome gezi5 en jui/ da>door beseft hij dat er veel kett]ij moet zijn4 ,e5 hoog/a& man als ,b\dewijn van ,he]de gruwt van de domme1 onwet5de en z$elooze monnik5 en voegt hun toe3 ,gijli$5 z\dt w]kelijk wl do51 e5 kle$ af te legg51 dat gij zoo we9ig e]t4 ,aan d5 kant d] ,ka?oliek5 dus3 tal van misbruik51 ond]l+e v]deeldheid en bij de be/e ond] h5 zelfs ge5 gelo( aan 't go$ re*t van hunne zaak4 ,idealisme d] ,h]vorm+4 ,teg5ov] dat vooze1 z9k5de ,ka?olicisme1 /elt de s*rijf/] de friss*e kra*t en 't idealisme d] ,h]vorm+3 deze beweg+ moe/ ov]w9n54 ,wa> de v]d$ig+ zoo lauw 01 wa> telk5s geheele rij5 ov]liep51 t]wijl de aanvall] vol gee/drift 01 kon de uitslag niet twijfela*tig zijn4 ,paul1 ,ottelijne1 ,pi/orius1 ,buss*] en ,johanna ,bakelsze zijn figur51 die me/5 slag54 ,vooral van belang is e5 figuur als ,laur5sz1 de ern/ige1 wilskra*tige ,am/]damm]1 de v]teg5woordig] van de k]n van 't ,n$]l&s*e volk4 ,dan wordt ons lev5dig ges*ild]d1 hoe gretig het volk lui/]de na> de pr$ik]s1 na> ,paul op ,lau]nesse1 na> ,pi/orius 9 ,wo]d51 na> ,buss*] g$ur5de de hagepreek te ,ev]d+54 ,e9delijk de held5mo$ d] m>tel>51 die e5 onuitwis*b>5 indruk moe/ mak5 op 't volk4 7,zie vooral ho(d/uk ,,xxvii3 de e]/e m>tela> d] ,h]vorm+74 ,v]deeldheid ond] de ,h]vorm]s4 ,tot slot will5 we nog wijz5 op n v]s*ijnsel3 ook de ,h]vorm+ droeg re$s 9 zi* de kiem5 van twi/ en v]deeldheid3 ,paul en ,buss*] v]teg5woordig5 twee /room+5 9 de nieuwe le]--,buss*] is voorloop] d] felle pr$ikant5 uit de #af;e en #ag;e eeuw1 de vij&5 van ,b>nevelt en ,vondel6 ,,de ,,cam]a ,,obscura4 ,jubileum uitgave4 ,de #be/e druk #ad van de ,cam]a is door de ,erv5 ,bohn als pra*tuitgave de w]eld +ezond53 e5 keurige uitgave1 uit/ek5d papi]1 prettige druk en e5 mooie b& met plaquette van ,beets4 ,en als aanhangsel het oordeel van e5 hond]dtal bek5de ,n$]l&]s4 ,als e]/e 9 de rij e5 welwill5d s*rijv5 van ,h4 ,m4 de ,kon+9-,mo$]4 ,alles bewijz5 te ov]1 dat ,hildebr&s w]k nog populair is4 ,we zull5 e]/ 9 't kort nagaan wat door de voornaam/e critici 9 de #gj j>51 die na 't v]s*ijn5 van d5 e]/5 druk v]loop5 zijn1 van de ,cam]a gezegd is4 ,oordeel van ,potgiet]4 ,potgiet] _h nogal wat op 't boek af te d+51 vooral omdat de /rekk+ zijns inzi5s niet go$ 03 ,hildebr& _h niet g5oeg h>t voor z'n volk1 degelijke burg]s als de goeie oom ,/a/ok 9 't ootje te nem5 kwam niet te pas4 ,9 de ,cam]a zag ,potgiet] ge5 liefde1 ge5 idealisme4 ,wel liefde 9 n opzi*t3 voor de taal4 ,en da>op wees de criticus dan ook vooral4 ,e5e ho(dv]di5/e van het boek hebb5 wij ond] onze bes*\w+ d] op/ell5 h]haalde mal5 t]loops geprez52 wij moet5 er nog e5maal op t]ugkom53 het is de /ijl1 de taal4 ,wij wet5 niet1 ook na twee1 drie mal5 lez5s1 wat me] toejui*+ v]di5t3 de wa>heid van opm]k+1 9 welk5 gee/ dan ook1 ( de gelukkige uitdrukk+ d] g$a*te4 ,het ,holl&s*--,hildebr& heeft de taal te lief om niet ga>ne h>5 l( 9 d5 zijn5 te hoor5--het ,holl&s* is ons nog rijk]e mijn geblek51 s$]t zijn tal5t er zoovele nieuwe te lang voorbij gezi5e1 te a*teloos v]zuimde ad]5 9 ontdekte4 ,huet4 ,busk5 ,huet s*rijft geheel 9 d5zelfd5 gee/1 ma> zegt het--zooals gewoonlijk--s*]p] dan zijn voorgang] ,potgiet]4 ,ook hi] we] de beide zelfde voor/ell+53 ,beets heeft niet veel h>t voor zijn omgev+1 ma> is e5 uit/ek5d wa>nem]1 en da>door e5 keurig /yli/4 ,de ,cam]a ,obscura heeft ge5 &]e /rekk+ dan e5e op5b>+ van het ari/okratis*e 9 de natuur des s*rijv]s te zijn4 ,zij is de gee/ige wraakoef5+ gewee/ van iem&1 die zi* misplaat/ voelde 9 d5 kr+ zijn] geboorte4 ,e5 witte raaf br5gt hi] de /ukjes uit van zijn donk]v]vig en burg]lijk gesla*t2 en dat de nev5 en ni*t5 zi* 9 d5 aanvang e5 we9ig v]bolg5 getoond hebb5 ov] de v]metelheid van di5 vogel uit hun eig5 ne/1 het is voorwa> niet bevreemd5d4 ,do* voor het ov]ige is het boek de objektiviteit 9 p]soon4 ,niem& ond] onze novelli/5 van het jong]e gesla*t heeft onze volks- ( onze tuss*5klasse1 onze /$el+5 ( onze buit5li$51 zoo op het lev5 betrapt4 ,als v]zamel+ g5re-s*ild]ijtjes uit de ,holl&s*e ,s*ool heeft de ,cam]a ,obscura 9 onze lett]kunde ha> w$]ga niet4 ,en nu 't woord aan de critici van h$54 v4 ,deyssel4 ,van ,deyssel3 ,het is e5 pra*tig boek1 he]lijk om te lez51 en ik gelo(1 dat zeld5 9 de #ai;e eeuw iets bet]s b]eikt is dan de witte b]gtopp5 van gee/igheid1 die tev5s gee/elijkheid is1 en het rood en g\d gloeij5d beweg5de v]nuft1 die 9 deze blad5 wordt aangetr(f5 naa/ d5 altijd doorga&5 als e5 held]e en zoete gee/eslekk]nij a&o5d5 /ijl/room4 ,kloos4 ,willem ,kloos3 ,de ,cam]a bewond] ik1 op n enkel d+ na3 de telk5s om e5 hoek glur5de1 zelfbewu/-m9zame ge/alte van d5 auteur4 ,ma> de zon heeft wel ha> vlekk51 z\ de ,cam]a dan niet mog5 hebb5 ha> ,hildebr&8 v4 ,e$54 ,fr$]ik van ,e$5 zegt1 dat hij de ,cam]a gelez5 heeft s9ds z'n neg5de ja> en er altijd we] 't zelfde plezi] 9 heeft gehad als tot nu toe4 ,vooral uit de ,familie ,/a/ok en ,e5 oude k5nis zijn vele z9sn$5 9 mijn omgev+ spreekwoord5 geword54 ,het boek heeft e*t] ge5 w]eldbeteek5is en alle5 voor ons ,holl&]s volle wa>de1 omdat het eig5lijk e]/el+sw]k is van e5 nog niet geheel g]ijpt tal5t4 ,wel zijn enkele s*ets5 9 ha> soort voltooide mee/]w]kjes1 ma> de fijne humor wordt nog niet door groote orig9eele m5s*elijkheid g$rag54 ,_h ,beets zijn w>e kra*t als humori/ begrep51 door e5 rijk lev5 gevo$ en door toeleg v]d] ontwikkeld1 dan _h hij ,holl&s*e humor ook door d5 vreemdel+ kunn5 do5 wa>de]5 en zelf e5 plaats 9 de w]eldlit]atuur gekreg54 ,hey]mans4 ,hey]mans d5kt nog aan 't groote1 e*te1 innige g5ot bij de lez+ d] ,familie ,/a/ok1 d] ,familie ,kegge etc4 tuss*5 de witbekalkte mur5 van 't s*oollokaal4 ,beets is ons to5 ll5 zoo'n boel gewee/--,hildebr&1 b$oel 'k 7wie da*t aan ,beets874 ,z'n natuurlijke /em1 z'n ,holl&s*e v]tr\welijkheid1 maakt5 ons tot me$room5de makk]s en gevoelige vri5d54 ,speurd5 wij iets van d5 brav5 ,h5drik8 ,vroeg5 we ( 't jamm] 01 dat de dom9ee niet me] 9 de ,cam]a w\ kijk58 ,hadd5 we b5ul van &]e1 me] zuiv]e bet]e lit]atuur8 ,o* nee4 ,9 de v]/e v]te niet6 ,wij fris*t5 op bij de hi/orie van 't diak5huismannetje1 hadd5 graag di5 m5e] ,van d] ,hoog5 'n blauw oog geslag564444 v4 ,n\huys4 ,van ,n\huys3 ,hildebr&s ,cam]a ,obscura1 d5 gewon5 lez] bekor5d door gemo$elijk-gevoelig5 ( fijn-gee/ig5 humor1 de me] lit]air5 tev5s door bizond]e kwaliteit5 van /ijl en taal1 blijft bov5di5 belangrijk als het intutieve1 groot5deels geslaagde pog5 van e5 oorspronkelijk tal5t om zi* vrij te mak5 van vreemde invlo$54 ,qu]ido4 ,qu]ido3 ,e5 on/]felijk boek1 wijl het lev5 er 9 va/gegrep5 wordt4 ,blok4 ,?ans het oordeel van d5 hi/oricus ,pr(4 ,blok3 ,de ,cam]a ,obscura is na> mijne me5+ e5 w]k van groote en blijv5de wa>de1 vooral als getr\we afbeeld+ van e5 bes*av+sp]iode1 die 9 de ges*i$5is van ons volk e5 belangrijke plaats inneemt3 e5 p]iode van plaatselijk /illev51 wa>aan wij ?ans ontgroeid zijn1 ma> die bijna e5 halve eeuw lang typis* gewee/ is voor ons volksbewu/zijn4 ,viotta4 ,de bek5de musicus ,h5ri ,viotta zegt o4a43 ,als musicus gevoel ik mij bijzond] aangetrokk5 door de ,familie ,kegge4 ,de bes*rijv+ van het conc]t is de gee/ig/e rec5sie1 die ik k54 ,troel/ra4 ,t5 slotte e5 aanhal+ uit het s*rijv5 van d5 bek5d5 sociaal-democraat ,mr4 ,p4 ,j4 ,troel/ra3 ,de ,cam]a ,obscura behoort tot het burg]lijke tijdp]k van onze lit]atuur1 ook wat d5 kijk van d5 s*rijv] op het volk en de sociale toe/&5 betreft4 ,ma> het boek is m4i4 geme5go$ d] natie geword51 en van alles1 wat ond] het etiket prolet>is*e lit]atuur is v]s*551 heeft niets het zoov] kunn5 br5g51 dat het volk het als zijn eig5 heeft aang5om54 ,m4i4 is de grond hi]voor te v9d51 behalve 9 de /(1 het tal5t en het objectieve /&punt van d5 s*rijv]1 9 zijn gemis aan pret5tie4 ,onze mod]ne s*rijv]s zijn ze] pret5tieus2 de be/5 hunn] will5 het jui/ heel bijzond] zegg51 gebruik5 e5 taal1 die het volk niet begrijpt1 en dr+5 da>om sle*ts tot e5 kle9 lett]kundig ges*oold deel van 't volk door4 ,d5 klassiek5 e5v\d van ,goe! en ,s*ill]1 ook di5 van de ,cam]a1 miss5 zij4 ,en met de uit]lijke luxueuse arti/iciteit hunn] produkt5 corresponde]t niet de diepte van hun kijk op het lev51 hunne bekwaamheid 9 te grijp5 9 de inn]lijke ro]sel5 van het m5s*5h>t 7buit5 hun eig571 die de ,cam]a zoo w>m1 zoo innig1 zoo tot e5 /uk van ons lev5 mak54 ,ont/aan van de ,cam]a4 ,beets heeft 9 zijn /ud5t5tijd de ,cam]a ges*rev5 en 9 #ahci w]d het boek voor 't e]/ g$rukt4 ,9 di5 druk kwam5 o4a4 voor ,de ,familie ,/a/ok1 ,e5 oude ,k5nis en ,e5 onaang5aam m5s* 9 d5 ,ha>lemm]h\t4 ,9 de #c;e uitgave 7van #ahea7 v]s*55 ,de ,familie ,kegge en ,g]rit ,witse1 die beide e*t] al lang vr #ahea ges*rev5 w>54 ,hildebr&4 ,beets s*reef het w]k ond] het pseudoniem ,hildebr& en er zijn heel wat giss+5 gemaakt1 wa>om jui/ deze naam gekoz5 is4 ,beets geeft 9 zijn ,na vijftig ,ja>4 ,noodige en ov]bodige opheld]+ van de ,cam]a ,obscura1 zelf het volg5de antwoord3 ,wat hem bewog5 heeft om jui/ di5 naam aan te nem51 weet hij zelf niet4 ,alle5 wi/ hij1 to5 hij hem aannam1 dat het e5 naam 0 door niem& van zijn maags*ap1 vri5d5 ( bek5d5 g$rag51 en voorts 0 hij van het gevoel51 door hem uitg$rukt 9 de ,n>$e van #ahch3 ,ook is het om 't ev5 ( m5 ,jaap 7,jacob7 heet ( ,hildebr&4 ,de naam ,cam]a4 ,de naam ,cam]a ,obscura is duidelijk3 ,hildebr& wil 9 zijn boek we]gev5 wat hij 9 't lev5 ziet1 hij gaat fotografe]54 ,zijn w]k is dus reali/is*4 ,ma> to* niet zuiv] reali/is*1 omdat ,hildebr& ge5 e*te fotografie lev]t4 ,hij heeft ge5 bepaalde p]son5 op 't oog3 ma> v]e5igt v]s*ill5de eig5s*app5 9 n p]soon3 de b$oel+ is me] typ5 te gev5 dan w]kelijke p]son54 ,to* blijv5--en dat is e5 van de groote v]di5/5 van de ,cam]a--ook de typ5 m5s*5 van vlees* en blo$1 p]son5 zooals we all5 9 onze omgev+ kunn5 aanwijz54 ,wie heeft nooit e5 h\t5 ,klaas als ,piet] ,/a/ok ontmoet8 ,ma> p]soonlijk wilde de s*rijv] niet zijn4 ,dat blijkt uit de wa>s*uw+ teg5ov] 't titelblad4 ,de s*aduw5 en s*imm5 van ,nad5k51 ,h]9n]+ en ,v]beeld+ vall5 9 de ziel als 9 e5e ,cam]a ,obscura1 en sommige zoo treff5d en a>dig1 dat m5 lu/ gevoelt ze na te teek55 en1 met ze wat bij te w]k51 op te kleur51 en te groepe]51 er kle9e s*ild]ij5 van te mak51 die dan ook al na> de groote ,t5toon/ell+5 gezond5 kunn5 word51 wa> e5 kle9 hoekje go$ g5oeg voor h5 is4 ,m5 moet er ev5wel ge5 portrett5 op zoek53 want niet alle5 /aat er hond]dmaal e5 neus van ,h]9n]+ op e5 gezi*t van ,v]beeld+1 ma> ook is de uitdrukk+ des gelaats zoo we9ig bepaald1 dat e5e zelfde tronie dikwijls op wel vijftig ond]s*eid5 m5s*5 gelijkt4 ,wijze van w]k54 ,de groote kra*t van ,hildebr& is jui/ dat nateek551 dat we]gev5 van 't ge5 hij ziet4 ,het b$5k5 van e5 intrigue is niet zijn =t4 ,v&a> dat de groot]e /ukk5 uit de ,cam]a dan ook allemaal op dezelfde mani] geb\wd zijn3 e5 /ud5t gaat uit loge]51 neemt zijn cam]a mee en ri*t dat toe/el nu op d5 e51 dan op d5 &]4 ,zoo is 't 9 ,de ,familie ,/a/ok en ook 9 de ,familie ,kegge4 ,g]rit ,witse is 9 vele opzi*t5 op dezelfde wijze geconcipie]d1 en 9 ,e5 oude ,k5nis is 't haa/ als( ,hildebr& e5 k9ematografis*e opname g$aan heeft van d5 go$ig5 ,mr4 ,bruis1 die zooveel avontur5 op zijn reisje heeft4 ,e*t ,holl&s* boek4 ,deze gave van d5 s*rijv] maakt de ,cam]a tot zoo'n door en door ,holl&s* boek3 ,hildebr& weet het ,holl& van zijn tijd voor ons te do5 h]lev54 ,de ,cam]a is1 zooals ,qu]ido t]e*t zegt1 on/]felijk wijl het lev5 er 9 va/gegrep5 is4 ,da>naa/ moet5 we vooral wijz5 op de mani] wa>op ,hildebr& dat lev5 weet we] te gev51 op zijn ond]h\d5de1 gee/ige wijze van v]tell51 op zijn keurig5 /ijl1 die hem telk5s het jui/e1 type]5de woord weet te do5 v9d54 ,om het k5m]k5de van de ,cam]a bet] 9 li*t te /ell51 zull5 we n /uk1 ,de ,familie ,/a/ok1 me] 9 bizond]h$5 besprek54 ,de ,familie ,/a/ok4 ,s*ild]+ van d5 midd5/&4 ,hi]9 wordt ons de midd5/& uit ,hildebr&s tijd 7dus #ahdj7 geteek5d4 ,zoo wr5 w]kelijk de b$a>de1 deftige1 e]zame ,holl&]s uit di5 tijd1 hl soli$1 ma> ook hl bekromp54 ,9 wa>heid cons]vatief4 ,zooals ,pr(4 ,blok zegt3 de tijd van het plaatselijk /illev54 ,ook ,beets 0 9 e5 d]gelijke omgev+ opgegroeid1 v&a> dat ,huet spreekt van de gee/ige wraakoef5+ van iem&1 die zi* misplaat/ voelt 9 d5 kr+ zijn] geboorte4 ,op e5 &]e plaats v]gelijkt deze zelfde criticus de ,cam]a en d5 ,max ,havela> en wij/ op het satirieke 9 beide w]k54 ,9 beide wordt afg]ek5d met e5e zam5lev+4 ,welk innig g5ot smaakte ,hildebr&1 to5 hij ze na> d5 vlees*e ridikulis]5 kon1 de fili/ijns*e kwelgee/5 zijn] jeugd6 ,hoe sprong ,havela>'s h>t 9 zijn b9n5/e van blijds*ap op1 to5 ,sjaalman met fatso5 de ,aglaja op d5 grond kon lat5 vall56 ,zulke /ille tijg]g5oeg5s v]orb]t e5 m5s* sle*ts e5maal 9 zijn lev54 ,( tijg]g5oeg5s voor ,hildebr&s go$mo$ige spott]nij niet wat te /]k is8 ,me dunkt van wel4 ,multatuli kwet/ zijn teg5/&]s met z'n snijd5de woord51 ,hildebr& h\dt ze e5 beetje voor d5 mal4 ,ma> dat de b\rgeoisie van #ahdj er zond] kle]s*eur5 afkomt1 zal niem& kunn5 bew]54 ,m5 d5ke sle*ts aan 't ho(d/uk wa>9 v]teld wordt1 dat er m5s*5 kom5 op e5 kopje !e1 om v]d] het avondje te passe]54 ,besprek+ van de ho(dp]son54 ,oom ,/a/ok4 ,i4 ,/a/ok ,s5ior4 ,zijn be/e eig5s*ap is degelijkheid2 hijzelf is degelijk en degelijk is ook alles wat hij heeft3 z'n huis1 de meubels1 de kle]51 z'n g\d-horloge4 ,ma>--en dat maakt hem bela*elijk--die degelijkheid uit zi* 9 peut]ige d+51 is geword5 tot bekromp5heid4 ,oom ,/a/ok is het vlees* geword5 cons]vatisme4 ,hij is teg5 alle vooruitgang1 teg5 alle v]&]+ zelfs4 ,dit cons]vatisme is zoo /]k1 dat de oude he] ,/a/ok zijn l9twev]ij aan kant heeft g$aan1 omdat hij zi* niet wilde s*ikk5 na> de v]&]de om/&igh$53 ma*9es kwam5 niet 9 zijn fabriek en liev] dan ond] de m>kt te v]koop51 liet hij zijn oortjesb& v]rott54 ,is 't wond] dat met zulke fabrikant5 onze nijv]heid na> d5 keld] moe/ gaan8 ,gee/elijke ontwikkel+4 ,en dan de gee/elijke ontwikkel+6 ,oom 0 tevr$5 met de ,opre*te ,ha>lemm]1 en ,b>nave1 p> ,jules ,jan91 is voor hem e5 boek ov] ,b>neveld1 die we laat/ 9 't leesgezels*ap gehad hadd54 ,tr\w5s 9 dat leesgezels*ap zal wel niet veel &]s gewee/ zijn dan 't ge5 ,g]rit ,witse op de lee/afel van 't ,leesmuseum 9 ,rott]dam vond3 de ,lett]oef5+51 met e5 aantal /ek5 op de jonge di*t]s1 en ze] huiselijke beeldspraak van ong>e ko/1 keurige s*otels1 go$ gekruid1 /]k aangezet en wat dies me] zij2 het ,leeskab9et1 met gro55 omslag en de ,boekzaal d] ,gele]de ,w]eld1 met e5 v]sj5 op de begraf5is van ,ds4 die en die1 en op het vijftigj>ig be/aan van ,ds4 zoo en zoo4 ,op die lee/afel lag ook nog ,de ,gids1 ma> dat oom 9 zijn leesgezels*ap dat tijds*rift ook g$uld heeft1 kan ik me niet voor/ell54 ,de ,vad]l&s*e ,lett]oef5+5 zull5 op hem 9 elk geval me] invlo$ gehad hebb5 dan de revolutionnaire ,gids4 ,hoe go$ die ,lett]oef5+5 hun lez]s ov] buit5l&s*e lit]atuur inli*t51 blijkt uit de woord5 van mijnhe] ,van ,naslaan1 die d5 naam ,victor ,hugo zoo e*t ,holl&s* uitsprak1 en me5de dat het zoo'n blo$]ig man 04 ,ook de a*t5swa>dige makela> ,dorbe5 vond het e5 r>e k]el1 die pro en contra voor geld s*reef4 ,en oom moet van die li*tz9nige ,frans*5 heelemaal niets hebb53 die ,frans*51 't is e5 ra> volk2 al zeg ik 't zelf4 ,heeft ,huet niet wat gelijk als hij zegt1 dat ,beets zi* misplaat/ voelde 9 d5 kr+ zijn] geboorte8 ,en z\ ,hildebr& die ,hugo's ,lorsque l'enfant p>ait zoo go$ v]taalde1 zi* ?uis gevoeld hebb5 9 't gezels*ap van de ,dorbe5s1 ,naslaans en ,/a/okk58 ,e5 &]e uit+ van oom ,/a/oks bekromp5heid is zijn zoog5aamde nauwgeze!id1 /ip!id4 ,alles moet precies op d5 va/ge/eld5 tijd gebeur53 om zes uur /ond oom op1 t5 e9de om half a*t aan het ontbijt te zijn 7672 als de wag5 van tween voorbijg+1 gebruikte hij zijn bitt]tje2 voor ,novemb] w]d niet ge/ookt4 ,/a/ok s5ior 0 de slaaf van zijn g\d horloge4 ,en ke] _h de cons]vatieve he] ,/a/ok e5 (f] gebra*t aan de vooruitgang en nog wel op 't gebi$ van d5 ,molo* d] neg5ti5de ,eeuw1 de ,mode4 ,niet t5 opzi*te van eig5 kle$+1 v]re van dat3 oom bleef nog altijd de korte broek drag51 ma> hij _h de tu9kam] lat5 opknapp5 en ook het g\dle]5 behangsel lat5 bijw]k54 ,dat bijw]k5 be/ond 93 het lat5 mod]nise]5 van al wat kle$ij 06 de ho$5 b4v4 ges*ild]d na> 't nieuw/e model bij d5 ho$5mak] gehaald4 ,&]e d+5 da>5teg5 hadd5 hun oud5 vorm beh\d54 ,kan m5 zi* groot] smakeloo%eid d5k58 ,ma> mijnhe] ,/a/ok en zijn k5niss5 zull5 het wel heel mooi gevond5 hebb54 ,tante4 ,tante ,/a/ok is ev5 bekromp5 als oom1 ma> zij heeft n eig5s*ap die dat alles ov] 't ho(d doet zi53 ha> go$h>tigheid4 ,zij is de zorgzame huisvr\w1 die alles keurig 9 orde heeft en voor i$]e5 ev5 h>telijk is4 ,ook ha> h\d+ als ,hildebr& 't g$i*t opzegt1 is heel sympa?iek en ha> uitroep3 ,he]em5tijd1 neef ,hildebr&1 dat is mooi is heel wat me] war1 dan 't gewi*tig do5 van de deftige he]54 ,piet]4 ,piet] ,/a/ok1 de *te ,/a/ok1 de h\t5 ,klaas4 ,aan die onh&igheid hebb5 zijn oud]s heel wat s*uld3 hij is vooral zoo geword5 door z'n opvo$+4 ,hij is opgegroeid 9 de duffe1 bekromp5 omgev+1 wa>mee we al k5nis gemaakt hebb51 altijd is hij beh&eld als e5 kle9 jongetje1 als e5ig zoontje v]w5d1 omgang met &]5 heeft hij we9ig gehad4 ,bov5di5 is hij van nature b$eesd1 wat door zijn opvo$+ nog v]]g]d is4 ,en zoo iem& wordt /ud5t6 ,natuurlijk voelt hij zi* ond] vroolijke jongelui niet ?uis1 wordt nog onh&ig] en h\t]ig]1 trekt zi* t]ug1 v]e5zelvigt1 wordt e5 zond]l+4 ,da>bij nog e5 ongelukkige eig5s*ap3 zijn v]wa&heid4 ,natuurlijk3 ,piet] is ?uis altijd bes*\wd als e5 wond] van gele]dheid1 heeft met &]e jong5s nooit meeg$aan1 zat mee/ 9 huis en kon dus gemakkelijk 9 z'n klas meekom54 ,de dwaze oud]s zijn gaan pronk5 met hun knapp5 zoon1 als er bezoek 0 _h ,piet] altijd1 vooral nadat hij ,latijn gele]d _h1 e5 hoog woord1 hij w]d de vraagbaak van familie en k5niss5 en z'n eig5wij%eid w]d /e$s groot]4 ,wat de he] en mevr\w ,witse 9 hun bekromp5heid ha/ gelukte--hun zoon ,g]rit door dwaze v]god+ ongelukkig te mak5--0 aan oom en tante ,/a/ok volkom5 gelukt4 ,kiekjes van ,piet]4 ,op dez5 h\t5 ,klaas ri*t ,hildebr& nu zijn cam]a en laat ons hem 9 zijn v]s*ill5de evoluties gadeslaan1 jui/ op oog5blikk5 en 9 toe/&5 dat zijn onh&igheid het be/ uitkomt4 ,als bilj>tspel]4 ,e]/ moet ,piet bilj>tspel54 ,we zi5 hem dus 9 e5 caf1 ond] vroolijke m5s*51 die 't wt gezellig v9d5 zoo iem& 9 de mal+ te nem54 ,en nu moet hij nog potspel5 ook1 dus met vele &]5 tegelijk4 't ,gaat dan ook heel dwaas1 hij hante]t op all]ongelukkig/e mani] z'n keu1 raakt d5 acquitbal bij ongeluk zoo fijn1 dat hij hem teg5 alle etikette 9 e5 hoekzak snijdt1 en de pikeur hem toebrult dat het e5 lompigheid is2 maakt lat]--alwe] bij ongeluk--e5 d\bl2 /aat t5 slotte er het be/e voor van alle spel]s1 zoodat hij de ,vlag krijgt2 ma> takelt dan langzam]h& af4 ,alles natuurlijk ond] duiz5d grapp5 van de jongelui1 zoodat ,piet ge5 drog5 draad me] aan zijn lijf heeft4 ,op 't avondje4 ,dan zijn dwaas figuur op 't avondje4 ,bij &]e d]gelijke geleg5h$5 is hij e5 p]soon van gewi*t1 ma> dez5 avond loopt het heelemaal mis4 ,twee kle9igh$5 zijn er die hem h9d]d53 liefde en haat4 ,liefde voor ,koosje1 haat teg5 ,hildebr&1 die zooveel succes heeft en zelfs bij ,koosje 9 de gun/ s*ijnt te kom54 ,natuurlijk is ,piet nu nog onh&ig] dan gewoonlijk3 hij z\ zoo graag ,koosje e5 zoet woordje toevoeg5 en weet ha> niets &]s te zegg5 dan3 ,h\je nog al van ev5veeltjes8 ,en dan plaagt de onuit/aanb>e ,hildebr& hem ook nog6 ,hij vraagt ,piet iets op te zegg51 ( te z+5 ( zoo4 ,/el je voor3 ,piet] ,/a/ok z+56 ,bij 't roeip>tijtje4 ,erg bespottelijk is ,piets roeip>tijtje4 ,e]/ al de mani]1 wa>op hij met ,koosje loopt1 dan de mani] van roei5 7met glac's aan nog wel71 het s5tim5teele gesprek met ,amlie1 de mag]e ende ze] leelijke van g$aante1 rank van vlees*e1 en wi] gelijke 9 leelijkheid niet gezi5 0 9 d5 gans*5 ,egypt5l&e2 de s*ommelp>tij1 als ,dolf en ,koosje neus aan neus /aan en hij het g5oeg5 heeft ze op te gev52 de s*ipbreuk van ,piet1 wa>bij alle5 de la>z5 nog aan boord ligg51 de p&5 van zijn jasje op de golv5 zwev51 zijn h&5 zi* op d5 bodem van 't wat] oph\d5 en het beslikte1 ma> nog altijd gebrilde gelaat niet dan met moeite wordt bov5 geh\d51 t]wijl de ho$ op de ongewisse b>5 dobb]t2 da>na ,piet 9 het co/uum van bo] ,teewis1 e5 pakje nat go$ ond] d5 arm en ev5 da>na met e5 rapi] 9 de h&1 bijna 9 duel met ,dolf en t5 slotte4444 ,piet 9 dat idyllis* ko/uum1 nog v]fraaid door e5 s*otsbont5 mantel van ,*ri/i51 bij 't za*te maanli*t w>atje haa/ aan 't vrij5 met ,koosje6 ,o1 die s*alks*e cam]a van ,hildebr&6 ,van ,naslaan4 ,ov] de &]e p]son5 zull5 we kort zijn4 ,de he]5 ,van ,naslaan en ,dorbe5 hebb5 we zoo pas bij de ,lett]oef5+5 al ontmoet en e5 nad]e k5nismak+ zal onze a*t+ voor de beide he]5 niet v]me]d]54 ,van ,naslaan is iem&1 die--zijn naam zegt het al--onbegrijpelijk veel gelez5 heeft1 e5 e*te snuffela>1 die all]lei peut]ige d+5 uit vroeg]5 tijd opzoekt4 ,hij heeft 't dan ook altijd ov] d5 go$5 oud5 tijd4 ,en oom ,/a/ok is 't ro]5d met hem e5s1 dat onze vad]5 &]e m5s*5 w>54 ,als ,hildebr& recite]t3 ,soms sprek5 we om d5 ha>d1 met ern/ en met v]/&1 ,van wet5s*ap en kun/1 van pli*t en vad]l&4 knikt de he] ,van ,naslaan ze] v]/&ig6 ,dorbe54 ,dorbe5 is de komiek van 't gezels*ap1 e5 e*te flauwe v5t1 die zijn grapp5 zelf heel mooi v9d4 ,/]k is hij 9 woordspel+5 b4v4 ,zijn vad] heet ,go$elak51 ma> hij mo*t wel ,g\dlak5 heet54 ,het ,nut d] ,teg5spo$5 wordt het nut d] reg5ho$54 ,natuurlijk wordt hij zr gewa>de]d1 net als ,wage/]t 9 ,g]rit ,witse2 all5 zitt5 te s*udd5 om zijn gee/igh$51 alle5 ,koosje1 die de gebruik5 zek] nog niet k5t1 heeft er moeite mee4 ,de dames4 ,de dames zijn al ev5 bekromp5 als de he]53 mejuffr\w ,van ,naslaan doet v]baz5d gewi*tig1 v]gelijkt alle d+5 gee/iglijk bij muisjes1 die /a>tjes hebb5 zull51 en /aat dus 9 e5 groot5 roep van wij%eid2 mevr\w ,dorbe5 is e5 rammel1 trots* op ha> mevr\ws*ap1 ha> muts en ha> e*tg5oot1 van wie ,hildebr& _h hoor5 zegg51 dat ze e5 heel mooi v]s opzei4 ,ze heeft dan ook ze] roll5de bru9e oog5 en br\wt /]k6 ,hoe go$ ze kan recite]5 blijkt1 als ze op h>tro]5de wijze het h>tro]5de mee/]/uk des groot5 ,borg]s b$]ft4 ,koosje van ,naslaan is e5 a>dig1 natuurlijk meisje2 ,mietje 7met de kalfsoog57 vol/rekt niets dan e5 go$ m5s*1 dat we9ig &]s zegt dan ,h1 ja6 ,de dames van het roeip>tijtje word5 het be/ getype]d 9 d5 volg5d5 z93 ,koosje 0 all]lief/1 ,*ri/i5 all]uitgelat5/1 ,amelie all]s5tim5teel/4 ,k5m]k5d is ook de v]s*ill5de h\d+ van de dames als ,piet door e5 onh&ige beweg+ met zijn riem de s*uit doet ronddraai53 ,koosje la*te1 ,*ri/i5 proe/te1 ,amelie gaf e5 gilletje6 ,dolf van ,bramm54 ,dolf van ,bramm5 is wel 9 alle opzi*t5 e5 teg5voet] van d5 goei5 ,piet]6 ,dolf jolig1 ond]h\d5d1 h&ig2 ,piet droog1 v]vel5d1 h\t]ig2 ma> ,piet] is e5 e*te blokk] en zal bij zijn exam5s wel cum laude krijg51 en ,van ,bramm5 is e5 boemela>1 e5 gesjeesd /ud5t6 ,zoo iem& _h ,hildebr& noodig om ,piet] e5s go$ 9 't zonnetje te kunn5 zett54 ,keesje4 ,van ,keesje behoev5 we we9ig te zegg51 di5 k5t i$]4 ,huet noemt zijn v]haal--naa/ dat van ,saidjah en ,ad9da--de bloem d] s5tim5taliteit en da>aan hebb5 we niets toe te voeg54 ,mooie rol van ,hildebr&4 ,nog e5 enkel woord ov] de rol die ,hildebr& zi* zelf 9 de ,cam]a to$eelt4 ,kloos 7en vele &]e critici o4a4 ,huet7 h9d]de de telk5s om e5 hoek glur5de1 zelfbewu/-m9zame ge/alte van d5 auteur en w]kelijk is 't opvall5d hoe mooi ,hildebr& z'n rol is4 ,hij weet zi* uit/ek5d te beweg51 kan go$ bilj>t51 go$ roei51 e5 v]s zegg51 /aat 9 n woord vr bov5 alle &]54 ,keesje krijgt door hm 't geld t]ug4 ,zoo is 't ook 9 ,de ,familie ,kegge1 wa> ,hildebr& zelfs de belaagde ons*uld 7,suzette ,noiret7 r$t en d5 s*ijnheilig5 belag] 7,van d] ,hoog57 ontmask]t6 't ,gee/ige 9 de ,cam]a4 ,t5 slotte iets ov] 't gee/ige van d5 /ijl 9 de ,cam]a1 wa>door de s*rijv] de a&a*t telk5s gespann5 weet te h\d54 ,als m5 ma> enkele regels lee/1 ontmoet m5 bijna dikwijls zoo'n e*t ,hildebr&iaans*e z9sw5d+ ( uitdrukk+1 die telk5s we] e5 glimla* op onze lipp5 roept4 ,op enkele eig5a>digh$5 wijz5 we hi]3 #a4 ,het gee/ige 9 't gebruik van e5 enkel woord1 b4v4 op dezelfde bank met deze _h e5 jong juff]tje gezet51 9 e5 blauw g]uit5 mantel niet g$ok51 het d5kbeeld is te ruim1 ma> ge/ok51 (4444 ,aan zijn zijde sluim]de e5 jong m5s* met ges*eid5 ha>1 en v]d]3 ,piet] en ik word5 bezig geh\d5 door e5 langw]pig man van e5 groote d]tig j>51 met e5 kaala*tig ho(d en 9 e5 lang5 sluitjas4 #b4 ,het laat/e voorbeeld wij/ op e5 twe$e middel om e5 komis* effect te weeg te br5g5 nl4 het 9 n adem noem5 van twee d+5 die niet bij elka> pass5 bv4 bes*rijv+ van li*amelijke eig5s*app5 en da>mee de kle$+ te v]b9d51 net als( dat ook noodzakelijk bij d5 bes*rev5 p]soon behoort4 ,zoo 9 dez5 z93 ,aan zijne zijde sluim]de e5 jong m5s* met ges*eid5 ha>1 zoo glad gekamd als( het uit en /uk 01 hooge jukbe5d]51 e5 blauwe das1 e5 turkooiz5 doekspeld1 enz4 ,oom ,/a/ok _h ge5 &] li*aamsgebrek dan zijn hooge l9n5 halsboord56 en mevr\w ,dorbe5 0 trots op ha> muts en ha> e*tg5oot4 ,zoo vond ook ,hildebr& 9 de k]k praalgrav5 en ko/]s die e5 fooi bege]d54 #c4 ,de woordspel+54 ,pietje _h ,koosje ge5 &] zoet woordje kunn5 toevoeg5 dan3 h\je nog al van ev5veeltjes8 en de s*uit1 wa>mee de jongelui va/raakt51 /rekte ha> gehe*!id lett]lijk uit tot de /ruik1 wa>van de v]geet-mij-nietjes w>5 geplukt1 tot het /uk grond1 wa>op zij gebloeid hadd54 #d4 ,de komis*e sam5trekk+54 ,e5 enkel type]5d voorbeeld3 ,piet] is ond] de v]hal5 van mijnhe] ,dorbe5 v]/rooid1 rookt wanhopig door1 gr9nikt als e5 v]telsel1 en /opt e5 nieuwe als e5 pijp uit is6 ,,wa>heid ,,en ,,droom54 ,ont/aan van het w]k4 ,hi]ov] leze m5 het ,nas*rift4 ,losse blad5 uit de ges*i$5is van het boek1 door ,jona?an 9 #ahia ges*rev5 als aanhangsel bij de #h/e uitgave van zijn w]k4 ,voor d5g5e die e5 vroeg]e uitgave bezit1 di5e 't volg5de4 ,potgiet] bezo*t zijn vri5d ,hasebroek 9 #ahci1 to5 deze nog pr$ikant 0 te ,heilo en vroeg om e5 bijdrage voor zijn almanak ,tessels*ade2 ,hasebroek bood aan wat pozie te lev]51 ma> zijn vri5d wilde e5 proza/uk3 de briev51 door ,potgiet] van ,hasebroek ontvang51 hadd5 d5 e]/e bewez5 dat er 9 d5 pr$ikant e5 uitnem5d proza/ s*ool4 ,potgiet] bood zelfs aan met behulp van ,beets1 die bij 't gesprek teg5woordig 01 uit v]s*ill5de fragm5t5 van ,hasebroeks briev5 e5 geheel sam5 te /ell51 ma> dit mislukte en nu sloeg ,jona?an zelf de h&5 aan 't w]k4 ,zoo ont/ond het e]/e op/el3 de ,opre*te ,ha>lems*e ,c\rant4 ,de s*rijv] koos jui/ dit ond]w]p1 omdat hij e5 lij/ voor de v]s*ill5de beeldjes 9 de s*ild]ij moe/ hebb54 ,ik z\ enkel losse bladzijd5 gev51 ma> die moe/5 met elka> 9 v]b& word5 gebra*t en da>toe 0 e5 ( &] v]b9d+smiddel noodig1 dat ela/is* 0 en gemakkelijk alles en nog wat1 wa>ov] ik prat5 z\1 sam5 kon vatt54 ,het voornaam/e van dit alles is1 dat jui/ ,potgiet] de man is gewee/ die ,hasebroek tot proza-s*rijv5 heeft gebra*t2 e5 nieuw bewijs1 hoe groot de invlo$ van di5 criticus op de lett]kunde van de #ai;e eeuw gewee/ is4 ,to5 ,jona?an e5s iets _h voortgebra*t1 liet ,potgiet] hem niet met ru/1 en vroeg nieuwe bijdrag5 voor ,tessels*ade en voor ,de ,gids4 ,al spo$ig w]d5 de s*ets5 zoo talrijk1 dat ze sam5 e5 bundel kond5 vorm51 die 9 #ahdj ond] d5 titel ,wa>heid en ,droom5 v]s*e54 ,naam4 ,de titel zelf is duidelijk3 wat wil de s*rijv] er mee te k5n5 gev58 ,en nu de naam van d5 s*rijv]3 wa>om z\ jui/ de naam ,jona?an gekoz5 zijn8 ,h\d hi]bij 9 't oog1 wat de s*rijv] omtr5t de beteek5is en het wez5 van v]s*ill5de nam5 zelf zegt 9 de ,/amboom4 ,we gev5 uit dit g$eelte enkele aanhal+5 7vgl4 blz4 #abh-abi van d5 #aj;d5 druk74 ,de ,hebreeuw5 gav5 hun k9d]5 e5 naam na> de hope1 die zij van h5 koe/]d51 na> de deugd1 tot wi] beoef5+ ze bov5al v]pli*t5 wild54 ,9 ons l& is de oorspronkelijke beteek5is van de nam5 geheel v]dw551 ma> van zi*zelf zegt de s*rijv] nog3 ,mijne lieve mo$] al?ans heeft mij wel degelijk bij mijn ,jona?ans-naam e5 ,jona?ans-h>t zoek5 te gev52 e5 bewijs1 dat hij aan zijn eig5 naam de oorspronkelijke beteek5is he*t4 ,indruk di5 m5 van ,jona?an uit zijn ges*rift5 krijgt4 ,uit]lijk van ,jona?an4 ,hij teek5t zi* zelf als e5 beja>d man1 met e5 lange1 mag]e ge/alte1 e5 v]re van behagelijk uit]lijk1 d(fe oog51 g]impeld voorho(d1 met sm>telijke groev5 om zijn mond1 en pep]- en z\tkleurige h>54 ,we zull5 deze uitsprak5 ev5 met aanhal+5 bewijz54 a4 ,9 zijn brief aan e5 oude vrij/]--lieve juffr\w ,x--zegt ,jona?an3 ,ik b5 dus tot mijn groote s*&e ondanks mijn ov]rijpe j>5 nog niet bet] dan e5 onmondige1 en zond] ov] mijn h& te kunn5 bes*ikk5 7blz4 #aga74 b4 ,9 het ,portret1 wa> de s*rijv] ov] zijn jeugd en ov] zijn lat] lev5 spreekt1 heet het3 ,integ5deel gaat mijn n$]ige s*room hi]9 zoo v]1 dat ik1 als ik 's zom]s buit5 w&el1 er bijna e5 gewet5szaak van maak1 niet te di*t bij het spiegel5d wat] te kom51 omdat het mij aan 't h>t gaat1 als ik het op e5s1 9 plaats van ,gods blauw5 hemel en zijn lieve gro5e boom51 mijn lange mag]e ge/alte zie t]ugkaats5 7blz4 #aca74 c4 ,e5 pa> bladzijd5 v]d] 7#acc7 zegt ,jona?an3 zo[el als ik er /raks voor uitkwam dat ik nu v]re b5 van e5 behagelijk uit]lijk te hebb51 moet gij mij v]gunn5 te zegg51 dat ik ge5 onbevallig k9d moet gewee/ zijn4 d4 ,op blz4 #ace wordt de v]gelijk+ tuss*5 het nu en 't vroeg] v]d] uitgew]kt4 ,hoe kan mij het ond]s*eid tuss*5 het ho(d en d5 man treff56 ,dat gladde voorho(dje1 hoeveel rimpels heeft het gekreg56 dat fonkel5d oog1 welk e5 d(fe nevel heeft d5 /raal d] vreugde da>9 uitgeblus*t6 die bloei5de wang51 hoe heeft de hitte van d5 dag ze do5 v]dorr56 dat la*5de mondje1 welk e5 diepe groef heeft de sm>t er +$rukt6 e4 ,voor zulk e5 bespottelijkheid heb ik mijn re$s niet me] nkleurige h>5 wet5 te beho$5 7,oude ,vrij/]s blz4 #afg74 ,dit is dus de voor/ell+1 die m5 bij lez+ van 't boek van ,jona?an maakt2 9 w]kelijkheid 0 de s*rijv] e5 jonge man van a*t en tw9tig j>5 7,hasebroek w]d 9 #ahab gebor574 ,heel a>dig is de anecdote die ,hasebroek 9 v]b& hi]mee 9 zijn ,n>$e v]telt 7blz4 #ccd-cce71 namelijk van e5 vurig5 ,jona?ans-vri5d1 die to5 de pr$ikant e5s 9 de buurt van ,ha>lem z\ kom5 preek51 e5 heele reis maakte1 om d5 geliefd5 auteur1 wi5s ges*rift hij zoo ga>ne las1 ook e5s p]soonlijk te zi5 en te hoor51 en zoodra hij 9 plaats van d5 b$a>d5 oud-vrij]1 e5 jeugdig5 bor/ zag1 op/ond en boos wegre$4 ,oude vrij]4 ,e5 oude vrij]1 want dat is ,jona?an volg5s de voor/ell+ 9 ,wa>heid en ,droom54 ,zoek zelf e5 ( me] plaats5 op1 wa>uit dat blijkt4 ,tra*t bov5di5 iets te v9d5 omtr5t zijn lev5swijze4 ,hoe heet de oude di5/maagd1 die al j>5 lang voor hem zorgt8 ,en hoe weet ge1 dat ze er al j>5 woont8 ,bov5di5 komt nog e5 vr\welijke figuur 9 't boek voor3 ,edi?a4 ,hoe /elt ge u de v]h\d+ voor tuss*5 ha> en ,jona?an8 ,op blz4 #agd1 9 't ho(d/uk ,oude vrij/]s1 komt voor de volg5de z93 ,t]wijl ik dit s*rijve1 vloei5 er tran5 van dankb>e erk5t5is op mijn papi]1 mijn go$e1 lieve ,edi?a6 ,lees de beide bladzijd5 vr dez5 z9 a&a*tig na en tra*t dan de b$oel+ van dit gezegde te v]kl>54 ,miss*i5 is u dan de v]h\d+ tuss*5 ,jona?an en ,edi?a duidelijk geword54 ,wa>om ,jona?an e5 oude vrij] geword5 is1 v]telt hij ons zelf3 ,hij heeft 9 zijn jeugd e5 meisje lief gehad1 en s*oon deze ?ans e5 &]5 naam dan d5 zijn5 draagt1 kan hij ha> nog niet v]get5 7blz4 #aga74 ,op v]s*ill5de plaats5 wordt van deze ongelukkige liefde gesprok5--tra*t er zelf nog het e5 en &] van te v9d54 ,k>akt]trekk5 van ,jona?an4 ,dit zorgvuldig na te gaan is van veel gewi*t1 omdat we hi]door 9 't wez5 van 't boek kunn5 doordr+5 en hi] be/aat niet het groote v]s*il dat we zoo pas 9 't uit]lijke gevond5 hebb51 want zooals door ,hasebroek 9 de ,n>$e wordt gezegd1 de zoo ev5 v]melde ,jona?an-bewond]a>1 die boos wegre$ to5 hij d5 jong5 pr$ik] zag1 _h de proef moet5 nem51 ( bij alle v]s*il van d5 uitw5dig5 p]soon1 de inw5dige m5s*1 die dan to* t5 slotte de w>e en e*te ,jona?an is1 niet ook 9 de r$e van d5 pr$ik] leefde en sprak4 ,_h hij dit g$aan1 hij z\ miss*i5 met zijn erv>+ vr$e gehad hebb5 bij de erk5n+3 tweerlei voorkom51 n gee/1 n h>t 7blz4 #cce74 ,de voornaam/e k>akt]trekk5 van d5 s*rijv] zijn de volg5de3 ,te]gevoeligheid4 #a4 ,gevoeligheid en te]h>tigheid4 ,vele bewijz5 zijn niet noodig1 omdat deze eig5s*ap re$s bij de e]/e lez+ dadelijk opvalt4 ,jona?an zelf zegt dat hij ze van zijne mo$] heeft gekreg51 zijne mo$]1 door hem altijd v]e]d als e5 liefdevolle engel4 ,de neig+ tot het gevoelige1 die soms zelfs e5igsz9s ov]helt tot s5tim5taliteit1 blijkt uit vele s*ets51 b4v4 uit de wijze wa>op de b]i*t5 9 de ,ha>lemm] ,c\rant besprok5 word51 v]d] vooral uit ,het ,album1 uit ,het ,s*aap1 uit ,muziek4 ,edi?a speelt niet zond] r$5 de weemo$ige d]nire p5se musicale van ,web] nog e5s voor ,jona?an4 ,zwa>mo$igheid4 #b4 ,zwa>mo$igheid en droefgee/igheid1 voortvloei5de uit het feit1 dat ,jona?an al te veel gevoeligheid van zijn mo$] heeft gerfd4 ,9 ,het ,legaat bek5t de s*rijv]1 dat hij re$s als knaap en jongel+ tot weemo$ neigde en hij dus e5 opwekk+ van zijn vri5d ,rob dikwijls ze] noodig _h4 ,m$egevoel4 #c4 ,zijn m$egevoel1 zijn humaniteit4 ,lees b4v4 hoe ,jona?an spreekt ov] de arm5 en de armo$e 7blz4 #i71 ov] faillissem5t5 7#ae71 ov] g\v]nantes1 die zi* v]g5oeg5 met e5 kle9 sal>is op voorwa>de van e5 go$e beh&el+1 en dus liev] armo$e lijd5 dan h>dheid 7blz4 #ai71 ov] ,oude ,vrij/]s en bov5al lees hoe ,jona?an wil h&el5 op ,/4 ,nicolaas4 ,/reel5d zal 't voor ,hasebroek gewee/ zijn te bem]k5 dat zijne woord5 niet altijd zond] uitw]k+ blev51 zooals o4a4 blijkt uit e5 briefje1 door hem op blz4 #bch 7,n>$e7 m$eg$eeld4 ,de k9d]5 uit e5 zek] gez9 hadd5 de b$oel+ van ,jona?ans ,/4 ,nicolaas begrep51 want nadat het /uk 9 d5 huiselijk5 kr+ 0 voorgelez51 bra*t5 ze /illetjes hun ,nicolaasges*5k5 bij e5 oud5 arm5 s*o5mak] 9 de buurt4 ,dat ,jona?an ook het lijd5 d] di]5 meevoelt1 blijkt uit ,het ,s*aap4 ,mijm]54 #d4 ,e5 bijzond] k5m]k5de eig5s*ap van d5 s*rijv] is zijn neig+ tot mijm]51 tot fantase]54 ,wa>heid en ,droom5 heet zijn w]k4 ,als ,jona?an zijn ,album doorblad]t1 mijm]t hij ov] lang v]vlog5 tijd51 zijn ,klok roept tal van h]9n]+5 bij hem wakk]1 de klok spreekt hem van zijn tijd en wat met hem gebeurd is1 het is zijn v]tr\wde4 ,ruit5troef is n droom4 ,en dan het ,portret en ,het ,legaat6 ,droom5 is e5 he]lijke bezigheid voor ,jona?an1 g]egeld br5gt hij de laat/e ur5 des daags 9 e5zame mijm]+ op zijn kam] door4 ,en jui/ die droom5 bes*rijft hij ons1 da>aan hebb5 we 't ont/aan van zijn boek te dank54 ,dat is ook het doel van zijn w]k3 hij wil1 dat de m5s*5 enkele oog5blikk5 gebruik5 om ru/ig te pe9z5 en te mijm]51 dat ze nad5k5 ov] het v]l$51 ov] 't h$5 en ov] de toekom/ miss*i5--ov] 't v]l$5 vooral6--om zoodo5de 9 te ke]5 tot zi* zelf4 ,m5 kan niet altijd dr ve*t51 m5 moet to* ook e5s ru/5 van d5 /rijd3 op de plaats ru/6 gelijk het militaire komm&o soms luidt4 ,niet i$]e5 heeft ,jona?an's w]k noodig1 bij sommig5 vol/aan de visio55 van eig5 v]beeld+1 ma> &]5 bege]5 miss*i5 als behulp voor e5 tijd d5 toov]spiegel van e5 &]s fantasie1 de influi/]+5 van e5 &]5 gee/ en e5 &] h>t en tot dez5 spreekt ,jona?an het woord van ,augu/9us3 tolle1 lege6 neem en lees6 ,liefdevol gelo(4 #e4 ,het gelo( van ,jona?an4 ,vroom is hij1 ze] vroom4 ,zijn groot/e trots is deze3 ,het e]/e blad aan mijn bijbel is mijn /amboom4 ,mijn voor\d]5 vorm5 e5 rij van vrom54 ,oud-,holl&s*e godsvru*t 0 als erfelijk 9 hun /am4 ,jona?an zelf w]d godsdi5/ig opgevo$1 als de knaap iets misdrev5 _h1 en da>voor van zijn mo$] v]giff5is _h gekreg51 vo]de zij hem aan de voet5 des ,hemels*5 vad]s1 opdat hij die v]giff5is ook van ,hem kon afsmeek56 ,op het e]/e blad van het album s*rijft de grootmo$] ,ma?4 ,x1 #cg4 ,die vad] ( mo$] lief heeft bov5 mij1 en is mijns niet we]digh3 en die sone (te do*t] lief heeft bov5 mij3 is mijns niet we]digh4 ,de vad] van ,jona?an z\ m5 h\d5 voor e5 ,*ri/5 die uit de ,/oa 0 uitgegaan1 #ae dus iem& met /r5g z$elijke beg9sel54 ,v&a> ook de spreuk1 die hij s*rijft 9 't album van zijn zoon3 ,9 het witte boek van mijn zoon4 ,deze naam zij e5 voorteek56 ,en de mo$] teek5de ,jezus1 volg5s de voor/ell+ van ,mat?4 ,,xix1 #ac3 ,doe wi]d5 de k9d]k5s tot hem gebra*t1 opdat hij de h&5 ha] s\de oplegg5 ende bidd54 ,jona?an is dus als knaap door e5 za*te1 liefdevolle mo$] 9 vroomheid opgevo$1 t]wijl de me] /r5ge vad] hem heeft gewez5 op zijn pli*t5 en hem e5 z$elijk lev5 als 't hoog/e zal voorgeh\d5 hebb54 ,dat de s*rijv] e5 vroom man is geword5 is dus niet te v]wond]52 eig5a>dig is ev5wel zijn h\d+ teg5ov] het dogma4 ,zijn vroomheid is e5 k9d]lijke ov]gave aan ,*ri/us1 hij v]e]t bov5al d5 liefdevoll5 ,*ri/us1 die de k9d]k5s tot zi* laat kom51 en de arm5 en v]drukt5 /eunt4 ,hij aanbidt d5 ,god d] ,liefde4 ,en dat heeft hij van zijn mo$]1 nooit v9dt hij d5 ,zaligmak] bem9nelijk] dan 9 de voor/ell+ van zijn lieve mo$]4 ,gelijk e5 portret na> het lev5 gemaald v]s*ilt van de afbeeld+ op e5 doode g5om51 v]s*ilde ha> teek5+ van d5 ,e5ige van die van &]54 ,m5 kan zi5 dat ha> h>t het p5seel be/uurde4 ,die v]hev5 g$a*te van ha> lievel+s-,apo/el3 ,die niet lief en heeft1 die en heeft ,god niet gek5d3 ,god is liefde6 liefde is als het orgaan1 wa>door m5 ,god le]t k5n5 en aans*\w51--beve/igde zi* 9 ha> t5 aanzi5 van zijn beeld op a>de4 ,9 zoov]re dat van e5 gebrekkig m5s*5h>t kan gezegd word51 gold het van ha>2 ha> liefdevol h>t begreep hem6 ,van da> putte zij1 als zij d5 ,heil& s*ild]de1 niet enkel uit ha> geheug51 ma> veele] kwam zijn beeld all5gsk5s1 als e5 ho/ie uit ha> heiligdom1 uit het b9n5/e te voors*ijn4 ,v&a> dan ook1 dat dit beeld zi* 9 mijn ziel drukte1--en1 hoop ik1 onuitwis*ba>6 ,dogmatis*e kwe/ies word5 door ,jona?an niet beh&eld1 hij legt geheel d5 nadruk op vroomheid des h>t51 k5m]k5d voor e5 aanhang] van het ,rveil4 ,zelfs hekelt hij de pr$ikant51 die hun h>t niet gev5 bij hun pr$ik+2 m5 v]gelijke de s*ild]+ door m5ig5 ,e]wa>de van het hemels* ,j]uzalem 9 ,het ,portret4 ,m]kwa>dig is ook de volg5de aanhal+ uit ,het ,legaat3 ,voor sommig5 is de kruisb]g e5 g\dmijn3 dat zijn de prie/]s4 ,voor &]5 is hij de ,helicon3 dat zijn de gele]d54 ,voor &]5 is hij e5 b]g des ,he]53 dat zijn de vrom54 ,voor &]5 e9delijk is hij niets dan e5 b]g3 dat zijn de ongeloovig54 ,liefde voor zijn oud]s4 ,hi]ov] is zooev5 al e5 en &] gezegd1 dat de lez] zelf gemakkelijk aan kan vull54 ,m5 leze hetge5 van de mo$] op blz4 #cb1 #eb1 #ach1 #ada en #afh gezegd wordt3 ,m>ia 0 ha> naam1 en zij beantwoordde geheel aan het beeld1 dat die naam onwillekeurig voor d5 gee/ roept4 ,van d5 vad] leze m5 vooral de bes*rijv+ 9 ,het ,album en ,het ,portret--blz4 #dd en blz4 #adc4 ,lievel+ss*rijv]s van ,jona?an4 ,om dit te wet5 te kom5 v]gezell5 we hem na> zijn ,biblio!ek4 ,re$s dadelijk moet het d5 opm]kzam5 lez] zijn opgevall5 dat ,jona?an go$ op de hoogte is met de klassieke s*rijv]s3 de talrijke aanhal+5 uit hun w]k5 bewijz5 dit4 ,ma> 't be/e ?uis is hij 9 zijn ,bijbel1 ge5 enkel /uk ( hij weet e5 m5igte bijbeltek/5 te plaats51 t]wijl bov5di5 toespel+5 er op dikwijls voorkom54 ,m]kwa>dig is wel1 dat ,jona?an niet n bepaalde ri*t+ me] uitsluit5d is toeg5eg53 hem zij v]gund ge5 s*ool te kiez51 ma> e5 electicus te blijv54 ,wa> ik het s*oone v9de1 al is het ond] het /( d] oud/e oudheid1 al is het ond] het waas d] nieu:eid1 laat mij toe het s*oon te v9d54 ,v&a> ook de algeme5e v]bro$]+ d] groote auteurs die 9 zijn biblio!ek plaats v9dt4 ,op de ,n$]l&s*e s*rijv]s will5 wij nog ev5 wijz54 ,uit het bloeitijdp]k word5 g5oemd3 ,ho(t en ,vondel1 niet ,cats--wel m]kwa>dig voor de biblio!ek van e5 geloovig man6--v]d] uit de #ah;e eeuw de ,van ,h>5s en ,bild]dijk4 ,e9delijk ,toll5s2 we hal5 ?ans woordelijk aan1 om te lat5 uitkom51 hoe hoog deze di*t] bij zijn tijdg5oot5 /ond aanges*rev52 dan belui/] ik ,toll5s ond] zijn k9d]5 9 de uitboezem+ van het zuiv]/e m5s*5gevoel1 dat ooit e5 m5s*5h>t de$ klopp54 ,de di*t] d] huiselijke zang5 wordt dus bewond]d3 het ,n$]l&s*e volk v9dt zi*-zelf 9 hem t]ug1 ma> geidealise]d1 zooals ,huet 9 zijn /udie ov] ,toll5s t]e*t opm]kt4 ,humori/54 ,hoewel ,jona?an volg5s 't bov5/a&e ge5 s*ool wil kiez51 moet er to* op gewez5 word51 dat hij met en soort van s*rijv]s bizond] veel op heeft1 met de ,humori/54 ,wat hij da>ond] v]/aat blijkt duidelijk uit zijn def9itie3 halfla*5de1 halfs*rei5de ,aprilsk9d]54 ,aprilsk9d]5 noemt ,jona?an h5 om da>mee aan te duid5 het grillige 9 hun wijze van w]k54 ,van ,yorick sprek5de1 zegt hij imm]s3 ,wat gaat het mij aan1 ( gij mij al langs onoph\delijke kronkelpad5 vo]t1 en telk5s uw eig5 weg s*ijnt v]get5 te zijn3 gij k5t to* d5 weg door het m5s*elijk gemo$ uitmunt5d1 en1 wa> gij ook h55 dwal5 moogt1 9 di5 doolh( v]doolt gij nooit4 ,wat vraag ik er na>1 ( uwe r$e dikwijls e5 pijl gelijkt1 die door d5 w9d opg5om51 vadem5 v] van het doel sl+]t8 ,gij weet to* het kort/e pad na> mijn h>t1 en uw doel om dat te ro]5 b]eikt gij altijd4 ,de uitdrukk+3 halfla*5de1 halfs*rei5de1 spreekt voor zi* zelf2 we h]9n]5 om op de ov]e5kom/ 9 def9itie te wijz51 nog ev5 aan het bek5de puntdi*t van ,de ,g5e/et1 wa>9 hij humor noemt rijke taal vol gee/--en +eh\d5 tran5 en aan ,huets uitdrukk+3 't is e5 weemo$ig accompagnem5t bij e5 vroolijk li$je4 ,/ijl van ,jona?an4 ,hi] behoeft zek] niet bewez5 te word5 dat ,jona?an tot e5 van onze be/e /yli/5 g]ek5d kan word53 zijn w]k spreekt voor zi*zelve4 ,wij wijz5 hi] sle*ts op e5 enkele passage 9 het ,legaat 7blz4 #aje73 ,als de kun/5a> e5 beeld wil gaan h\w51 dan neemt hij ge5 blok dat jui/ zoo groot is als het beeld1 dat hij mak5 wil1 ma> hij neemt e5 vi]kant5 klomp1 wa> de ruwe kant5 nog aanzitt54 ,da> zit dan het beeld1 dat er uit moet kom51 wel 91 ma> e]/ moet de buit5/e s*ors wegvall54 ,ha6 hoe er dan ond] zijn kra*tig5 beitel de /ukk5 afvlieg56 hoe het beeld ov]al het m>m] pijnlijk van het lijf wordt afges*eurd6 het zu*t ond] de ruwe slag5 van zijn =me]d]6 ma> let op6 da> beg9n5 de h\w5 re$s af te nem52 telk5s valt het wap5 za*t] n$]2 he]lijk komt het beeld uit zijn nauw omhulsel te voors*ijn4 ,hi] ge5 afgeslet5 beeldspraak--alles lev5 en fris*heid6 ,m5 leze nog e5s ,het ,s*aap1 vooral het laat/e g$eelte 7bl4 #hb-hf71 en ga e5s na hoe eig5a>dig ,jona?an hi] v]s*ill5de uitdrukk+5 aan het s*aap ontle5d weet te pas te br5g54 ,gee/ige uitdrukk+5 en invall51 zooals ,beets ze bij m5igte geeft 9 zijn ,cam]a1 kom5 9 ,wa>heid en ,droom5 zeld5 voor1 ma> to* ontmoet m5 somtijds e5 enkele1 die be/ uit de p5 van ,hildebr& gevloeid _h kunn5 zijn4 ,zoo geeft ,jona?an 9 de ,/amboom e5 gee/ige oms*rijv+ van ridd]s en niet-ridd]s1 door te v]meld5 dat hij niet weet1 ( zijn voorvad]5 bij de t\rnooi5 tot deg55 behoord hebb51 die d5 hals brak51 ( die halz5 zag5 brek54 ,zijn portret wil hij niet lat5 s*ild]51 &]s z\ hij mogelijk nog e5s op e5 boelhuis word5 geveild3 ,no4 #be4 ,e5 mansp]soon4--,e5 guld5 vijftig c5ts4--,niem&8--,nu1 voeg er deze ,juffr\w nog ma> bij4--,nu1 twee guld54 ,wie twee guld58 ,totdat zi* iem& mijn] ontf]mt1 en mij nog na mijn dood met wie weet welke e]zame maagd pa>t1 om gezam5lijk als s*]m voor e5 to*tgat te di551 ( tot b$ekk+ van e5 vuile plek op 't behangsel gebruikt te word54 ,ondeug5d zegt hij 9 ,oude ,vrij/]s3 zoekt mij ook niet bij de go$e huismo$]s1 die gij met bije5ge/ok5 ho(d5 en gesmoorde /em ov] &]e huismo$]s hoort babbel54 ,,s9jeur ,,semeyns4 ,k>akt]i/iek van de ho(dp]son54 ,k>akt]teek5+ van ,otto en ,zw$]4 ,hunne v]h\d+ komt 9 vele opzi*t5 ov]e5 met die van ,deodaat en ,re9\t van ,v]ona 9 de ,roos van ,dekama4 't ,is de /rijd tuss*5 blond en bru91 tuss*5 het vurige zuidelijke blo$ en 't me] k\de noordelijke4 ,otto1 de kalme ,n$]l&]1 is wel wat traag en vadsig1 wat indol5t1 ma> da>teg5ov] /aan twee go$e eig5s*app53 zelfbehe]s*+ en va/b]ad5heid4 ,deze eig5s*app5 kom5 vooral aan 't li*t 9 zijn /rijd met ,zw$] 9 't e]/e ho(d/uk van d5 roman 7't dood5 van d5 hond674 ,bov5di5 bezit hij e5 /]k ontwikkelde adeltrots3 hij moet de e] van zijn gesla*t oph\d5 en dat gaat bij hem bov5 alles4 ,vooral blijkt dit1 zoodra zijn vad] ,re9\t van ,l9d5 ge/orv5 is1 en hij dus 't ho(d d] ,van ,l9d5s geword5 is4 ,dan h&elt hij1 de trage1 met zooveel va/b]ad5heid1 dat mijnhe] van ,arke/eyn uitroept3 ,e]/ zoo indol5t1 ?ans zoo vehem5t6 ,plotsel+ is de trage jonk] e5 mn geword51 iem& die weet wat hij wil4 ,hoe hoog hij de e] van zijn gesla*t /elt1 blijkt vooral uit het feit1 dat hij zijn liefde voor ,ge]truid weet te b$w+5 en 9 ov]e5/emm+ met d5 wil zijns vad]s besluit ,odilde van ,bronkhor/ te huw54 ,zijn k>akt] ontwikkelt zi* dus en wel 9 go$e ri*t+3 door 't lev5 wordt hij gel\t]d4 ,en d]gelijke ontplooi+ van 't k>akt] is 9 dez5 roman bij vele p]son5 wa> te nem54 ,zw$] van ,l9d5 is het type van d5 driftig51 hoogmo$ig5 ,italiaan4 't ,go$e 9 hem is3 de uit/ek5de li*amelijke en gee/elijke ontwikkel+ en zijn oorspronkelijke go$h>tigheid4 ,als jong5 0 hij dan ook de lievel+ van i$]e54 ,ook het help5 van de arme koorddans]es en de r$d+ zijn] mo$] getuig5 van zijn go$ h>t en van zijn mo$4 ,ma> hij heeft zijn s*aduwzijde3 hij is haatdrag5d1 driftig1 en voelt zi* spo$ig v]ongelijkt4 ,dit alles bew]kt zijn ond]gang1 wa>toe vooral twee om/&igh$5 meew]k53 #a4 jalo]s*heid1 het besef1 dat ,otto lat] rijk zal zijn en hij arm1 dat hij lat] van ,otto1 die hij v]re zijn m9d]e a*t1 afhankelijk zal zijn4 #b4 m9n5ijd4 ,hij h\dt van ,ge]truid1 e5 h>t/o*t1 di5 hij nooit v]loo*5t1 en nu bem]kt hij dat ,otto hem ook hi] 9 d5 weg /aat4 ,dit v]dubbeld zijn haat teg5 d5 halfbro$]4 ,deze haat wordt gevo$ door zijn mo$]1 die hem telk5s opzet teg5 ,otto1 zelfs aanspoort tot moord--wees niet laf1 /oot niet we] mis6 voegt ze hem toe--en door d5 demonis*5 invlo$ van de heks ,hannekemeu4 ,door di5 invlo$ wondt hij e]/ ,otto en als hij lat] hoort dat zijn bro] 9 't huwelijk zal tr$5 7zooals hij me5t met ,ge]truid67 en deze hem dan v]drijft van d5 ,sli*t5hor/1 doodt hij d5 gehat5 teg5/&]4 ,langzam]h& wordt het k>akt] van ,zw$] me] donk] en sle*t4 ,wel r$t hij zijn mo$] uit het br&5de ka/eel1 ma> weldra bes*\wt hij de arme krankz9nige nog sle*ts als e5 blok aan 't be5 en aan ha> /]fb$ d5kt hij sle*ts aan gew94 ,hij1 de edelman die alles v]lor5 heeft en nu door alle mogelijke middel5 e5 positie tra*t te v]w]v51 is natuurlijk e5 ges*ikt sujet om d5 v]rad]srol te spel5 en zijn l& aan de ,frans*51 met wie hij tr\w5s d5 godsdi5/ geme5 heeft1 te v]koop54 ,al zijn go$e eig5s*app5 s*ijn5 v]lor53 hij beh&elt d5 burg] ,rurik als e5 hond1 heult met ,van ,arke/eyn1 /eelt de ka>t van 't ,n$]/i*t1 tra*t ,ge]trui op onwa>dige wijze 9 zijn bezit te krijg51 en v]raadt 9 ,abk\ zelfs de ,frans*51 die hem bij d5 ov]val op 't dorp hielp54 ,dus e5 fals>is 9 optima =ma4 ,ook bij hem d]halve k>akt]ontwikkel+1 ma> t5 kwade3 het go$e zaad is v]/ikt1 het onkruid welig opges*ot54 ,re9\t van ,l9d54 ,het type van e5 e*t bekromp5 l&$elman4 ,vroeg] e5 /\t ridd]1 die zelfs e5 s*oone ,italiaans*e kon bekor5 en ha> wi/ mee te lokk5 na> zijn l&1 ma> t5 slotte e5 zwakkel+1 die doodsbang is voor zijn vr\w en aan niets me] he*t dan aan go$ et5 en dr9k54 ,als de edel5 9 de #ag;e eeuw w>5 als ,re9\t1 dan is 't wel e5 g$eg5]e]d ras gewee/4 ,giulia de ,padua4 ,de vroeg]e s*oone ,italiaans*e is v]dord 9 ,holl&1 vooral door de s*uld van ha> man1 die ha> niet wi/ te v]go$5 wat ze 9 de nieuwe woonplaats mi/e1 die niet door w>me g5eg5heid ha> de zonnige zuid]l&5 kon do5 v]get54 ,en dat v]gaf ze hem niet3 haat is er 9 ha> h>t gekom5 voor liefde4 ,wl is 't e5 e*te mo$] van ,zw$]1 van hr heeft hij d5 haat gerfd teg5 ,otto1 van ha> ook het vurige zuidelijke blo$4 ,ha> groote liefde voor ,zw$] v]s*oont e5igsz9s h>e h\d+1 ze w]kt niet voor zi* zlf1 ma> voor ha> zoon4 ,dat ze e5 li/ige intrigante is1 blijkt uit ha> /ok5 tuss*5 ,ge]truid1 ,otto en ,zw$]1 uit de ond]h&el+51 die ze door middel van d5 ,s*\t vo]t met de ,frans*54 ,ook h>e h\d+ teg5ov] ,arke/eyn is die van e5 intrigante1 ma> 9 hem v9dt ze ha> mee/]4 ,van ,arke/eyn4 ,het type van d5 ,holl&s*5 patricir1 uit de #ag;e eeuw4 ,bizond] mooi is deze burg]kon+ geteek5d1 m5 ziet duidelijk1 hoe hoog de reg5t5 uit di5 tijd /ond51 ma> ook hoe ze] ze zi* voeld54 ,de voornaam/e k>akt]trekk5 zijn dan ook3 hoogmo$ en egosme4 ,het impone]5de blijkt dadelijk bij zijn aankom/ op d5 ,sli*t5hor/3 hoev] /aat de patricir bov5 d5 e5v\dig5 l&$elman4 ,hoe ontzagwekk5d is zijn h\d+3 hij v]teg5woordigt d5 s\v]e91 zooals b4v4 blijkt uit het plaats nem5 op d5 re*t]zetel die be/emd 0 voor ,re9\t van ,l9d54 ,ook 9 k5nis is de edelman v] zijn m9d]e3 ,giulia is dan ook v]rukt ov] de wellev5dheid van h>5 ga/4 ,zijn s*r&]heid blijkt duidelijk uit zijn h\d+ teg5ov] de li/ige ,italiaans*e2 zijn koelblo$igheid bewij/ hij bij d5 br& van 't ka/eel4 ,het m]kwa>dige is dat we di5 reus langzaam zi5 dal5 en ook we]1 ev5als bij ,zw$]1 t5gevolge van m9d] go$e k>akt]trekk54 ,arke/eyn en ,pr9s ,willem4 ,zijn groote f\t is dat hij zi* heeft v]gi/ 9 ,pr9s ,willem4 ,voor hem is de ,pr9s altijd e5 nulliteit gewee/1 e5 jongetje zond] e5ige beteek5is4 ,hij heeft hem gek5d als ,k9d van ,/aat1 hij m9a*t ,willem ,willemsz4 ,de ,pr9s is e5 k9d1 zei hij teg5 ,jan de ,witt1 die hem da>bij veelbeteek55d aanzag1 en da>mee bewees s*]p] te zi5 dan ,van ,arke/eyn4 ,v&a> de groote v]n$]+ die ,van ,arke/eyn moet ond]gaan3 langzaam te moet5 inzi5 dat hij zi* 9 dat jongske v]gi/ heeft--zijn plann5 t] v]d$ig+ van ,utre*t afgekeurd1 omdat de ,pr9s er ge5 heil 9 ziet--zijn b$e om v]giff5is voor d5 misdadig5 zoon afgewez51 zijn zoon beh&eld als e5 gewoon m5s*1 hij zelf kniel5de voor d5 v]a*t5 ,willem ,willemsz6 ,sle*te eig5s*app54 ,langzam]h& kom5 zijn sle*te eig5s*app5 aan 't li*t3 wij zi5 9 dat ,van ,arke/eyn moet vall51 omdat hij niet de z$elijk hoog/a&e p]soon is1 di5 we 9 hem da*t5 te zi54 ,nu blijkt ons 't volg5de3 #a4 hij wordt geheel behe]s*t door zijn zoon ,h5drik2 de groo!id van d5 man v]dwijnt als zijn zoon de kam] b9n5tre$t4 #b4 hij is de v]leid] van ,bella de ,leeuw2 h\dt ,ge]truid met m9d] edele b$oel+5 9 zijn huis2 heeft d5 bro] van ,bella1 d5 wild5 ma> to* niet geheel v]dorv5 ,dries de ,leeuw1 wet5 te do5 v]dwijn51 door hem als soldaat bij de ,compagnie te do5 inlijv54 ,de /raf volgt3 hij wordt 9 zijn eig5 nett5 v]/rikt1 alles wat hij met va/e h& heeft opgeb\wd1 /ort 94 ,9 ,oranje heeft hij zi* b$rog5 en als gevolg da>van v]lie/ hij zijn invlo$rijke positie4 ,zijn creatuur ,semeyns /aat teg5 hem op en wordt e5 v]e]d] van zijn groot/5 vij&4 ,h5drik1 di5 hij w]kelijk lief heeft1 moet hij zi5 v]oordeel5 als e5 geme55 booswi*t4 ,ge]truid1 die hem v]e]de1 v]afs*uwt hem lat]4 ,hij moet e5 v]bond aangaan met ,zw$] van ,l9d51 zijn doodsvij&1 moet zelfs m$ew]k5 om e5 huwelijk tuss*5 ,zw$] en ,ge]truid tot /& te br5g5 en wordt t5 slotte e5 l&v]rad]4 ,van d5 trots*5 patricir is niets geblev5 en dat kon niet &]s1 omdat hij niet de z$elijke eig5s*app5 bezat die hem 't ho(d omhoog kond5 do5 h\d5 te midd5 d] /orm54 ,k>el ,semeyns4 ,e5 pra*tig voorbeeld van e5 zi* ontwikkel5d k>akt] dat de ,/urm-und-,drang p]iode doormaakt4 ,hij heeft dezelfde k>akt]trekk5 als ,arke/eyn1 wi5s one*te zoon hij is1 ma> bij ,k>el ontwikkel5 ze zi* 9 go$e ri*t+2 het ego/is*e en baatzu*tige van d5 vad] v9d5 we niet t]ug 9 d5 zoon4 ,het lev5 heeft hem gel\t]d4 ,hij 0 e5 ,p]seyn1 ma> n1 9 de tu*t d] lev5ss*ool opgewass54 ,hij _h de e]zu*t zijns vad]s1 ma> ze _h hem geleid tot e5 edel /rev51 hij _h dezelfde zelf/&igheid1 ma> ze _h hem geleid tot z$elijke vrijheid2 hij k5de dezelfde zelfzu*t1 ma> ze _h hem tot zelfv]loo*5+ gevo]d4 ,zijne go$e eig5s*app5 kom5 e]/ langzam]h& voor d5 dag1 hij groeit als 't w>e4 ,e]/ op d5 ,sli*t5hor/ blijkt hij wel s*r&]1 s*]pz9nig en mo$ig 7ontmoet+ met d5 be]671 ma> to* heeft hij niet onze geheele sympa?ie1 weg5s zijn bitt]heid1 zijn s>casme4 ,do* hij heeft da> r$5 toe3 hij is geplaat/ 9 e5 ze] lag5 /&1 voelt 9 zi* de kra*t te kunn5 /ijg51 ma> wordt door de om/&igh$5 teg5geh\d54 ,bov5di5 wordt hij telk5s aan di5 lag5 /& h]9n]d1 moet al zijn wrok v]kropp5 en kan nooit vrij de vleugels uitslaan4 ,re$s 9 zijn jeugd w]d hij v]ongelijkt1 /e$s 0 hij de speelmakk] van ,h5drik1 d5 bevoorre*t5 bro$]1 di5 hij haat4 ,twee p]son5 hebb5 veel invlo$ op zijn lev53 ,arke/eyn en ,ge]truid4 ,zijn v]h\d+ tot ,arke/eyn4 ,arke/eyn is zijn le]mee/] en opvo$]1 e5 godheid bijna4 ,voor ,arke/eyn is hij e5 sujet1 e5 creatuur1 want de mee/] eis*t bl9de gehoorzaamheid4 ,jui/ dit v]n$]t ,semeyns 9 de oog5 van &]51 b4v4 9 die van ,ge]truid1 m5 bes*\wt hem als e5 w]ktuig zond] eig5 wil4 ,die v]h\d+ tot ,arke/eyn h9d]t ,semeyns1 e5 k>akt] als 't zijne laat zi* op d5 duur niet dw+51 en de uitb>/+ komt dan ook zoodra van hem iets gevord]d wordt dat /rijdig is met zijn e]3 ,arke/eyn vraagt hem de ka>t van 't ,n$]/i*t4 ,k>el begrijpt wa>toe deze ka>t moet di551 vooral omdat hij de onwa>dige v]h\d+ tuss*5 ,arke/eyn en ,zw$] ziet4 ,de afgod wordt van zijn voet/uk ges*opt3 hij haat hem en dn moet hij jui/ tot de ontdekk+ kom5 dat die man zijn vad] is6 ,tot w>e zielegroo!id v]heft zi* ,k>el tijd5s het v]hoor1 als hij zi* wil op(f]5 om t] wille van zijn mo$] ,arke/eyn te sp>54 ,en hij drukt da>na d5 gehate1 die zijn vd] is1 de oog5 toe en ku/ d5 doode4 ,edele man1 zegt ,ge]truid6 ,ge]truid ,p]seyn4 ,ook zij wordt door 't lev5 gel\t]d4 ,9 d5 beg9ne op d5 ,sli*t5hor/ is ze niet veel me] dan e5 v]w5d k9d met e5 mooi gezi*tje1 vol hoogmo$1 e5 e*te ,p]seyn1 die trots* is op 't admiraals*ap van ha> vad]1 en aan niets &]s d5kt1 dan aan e5 huwelijk 9 ( bov5 ha> /&4 ,hoogmo$4 ,de liefde van ,ge]truid voor ,otto is niet diep1 ma> wel voelt ze diep de kr5k+ als ,otto ha> me$eelt te zull5 huw5 met ,odilde van ,bronkhor/3 ha> hoogmo$ wordt gekwet/4 ,die hoogmo$ blijkt v]d] uit ha> trots*-zijn op de v]wants*ap met ,arke/eyn1 uit de wijze wa>op ze ,semeyns--e5 vroeg]5 speelmakk]6--doet voel5 hoeveel lag] hij /aat dan de admiraalsdo*t]4 ,hoogmo$ig is ze1 als ze komt bij ,jillis en ,ge]te ,geva]ts en deze beh&elt als h>e b$i5d52 ze is trots* op d5 pronkep9k ,h5drik van ,arke/eyn1 ze v9dt het he]lijk te won5 9 't ruime1 pra*tige gemeubile]de huis van ha> bes*]m]4 ,alles hoogmo$6 ,wijzig+ 9 ha> k>akt]4 ,ma> langzam]h& wordt ha> k>akt] gevormd 9 de s*ool des lev5s2 de innig geliefde vad] ontvalt ha>1 dat /emt ha> h>t za*t] en bov5al1 ze le]t te ,abk\ ,bre*tje k5n51 de zelfv]loo*55de ,bre*tje1 die ,k>el liefheeft en zi* op(f]t om ,k>el en ,ge]truid gelukkig te mak54 ,ook vr\w ,semeyns1 die me] le$ dan zij1 heeft e5 invlo$ t5 go$e4 ,bov5di51 ,arke/eyn valt ook voor ha> van zijn voet/uk1 ze ziet e9delijk 91 wie en wt hij is4 ,het v]blijf 9 zijn huis is v]d]felijk voor ha> go$5 naam2 hij wil ha> do5 huw5 met ,zw$]1 d5 moord5a>1 en hij wt1 dat ,zw$] e5 moord5a> is4 ,v]h\d+ tot ,k>el4 ,vooral e*t] is het ,k>el zelf1 die ha> opheft4 ,ze m9a*t di5 s*ipp]szoon1 ze doet hem telk5s h>e hooge afkom/ voel5 en to* ze voelt zi* niet bevr$igd1 als ze hem d5kt te kwets54 't ,is ( ze voelt dat ze onre*t doet4 ,ze wij/ hem af als hij ha> t5 huwelijk vraagt1 en to* voelt ze zi* aangetrokk5 tot hem4 ,e9delijk le]t ze hem wa>de]53 het is op 't oog5blik1 dat ,k>el zijn juk afs*udt en zi* losmaakt van ,van ,arke/eyn4 ,dan ook voelt ,ge]truid 9 zi* de kra*t om zi* op te heff51 ook zij s*udt het juk af1 vlu*t uit het ka/eel en zoekt hulp bij ,k>els mo$]4 ,en nu /rijdt ze mt en vr ,k>el4 ,met ,bre*tje sam5 luidt ze de /ormklok en t5 slotte wil ze zelfs ha> go$5 naam (f]5 om ,k>el te r$d54 ,dries de ,leeuw4 ,e5 eig5a>dige1 aantrekkelijke figuur4 ,oorspronkelijk e5 wilde ma> go$h>tige jong51 wordt hij door ,arke/eyn die hem vree/1 g]onseld voor ,indi4 ,hij des]te]t en wordt e5 gevreesd ze]oov]2 de ,roode ,leeuw1 de s*rik d] ,antill56 ,dat hij wre$ kon zijn bewij/ zijn avontuur met ,van de ,pauw]t4 ,en deze boef wordt e5 d] r$d]s van zijn l&1 hij wil zijn vad]l& di55 en zijn go$5 naam t]ugw9n54 ,ond] de nam5 ,ma>t5 ,h>p5s en ,g]rit ,plemp wordt hij spion1 speelt de ,frans*5 bij 't bos* van ,am]ong5 9 h&5 van d5 ,pr9s1 weet ,luxemburg teg5 te h\d5 en krijgt de drad5 9 h&5 van de sam5zw]+ van ,zw$] en ,arke/eyn4 ,zijn vroeg] roov]sb$rijf komt hem go$ te pas1 jui/ zijn onv]s*rokk5heid en slimheid mak5 hem tot e5 ideaal spion4 ,h5drik van ,arke/eyn4 ,h5drik van ,arke/eyn is de voorloop] van 't g$eg5]e]d gesla*t d] #ah;e eeuw1 e*t] nog niet geheel v]slapt1 er zit nog ond]nem+sgee/ 94 ,ma> to* is er al heel wat a*t]uitgang m]kba>1 als we vad] en zoon v]gelijk51 vooral op z$elijk gebi$4 ,deugd5 van d5 roman4 ,s9jeur ,semeyns is go$ als roman n als hi/oris* w]k4 ,uit/ek5d als roman door de jui/e k>akt]teek5+ en vooral door de k>akt]ontwikkel+4 ,we hebb5 hi] niet e5v\dig e5 ope5volg+ van gebeurt5iss51 zooals bij ,van ,l5nep dikwijls 't geval is1 ma> alles vloeit logis* voort uit het k>akt] d] p]son54 ,hi/oris*e wa>de4 ,als hi/oris* w]k /aat de roman heel hoog1 omdat e5 brok ges*i$5is h]leeft voor onze oog53 't is ( we v]plaat/ word5 9 #afgb4 ,de toe/& van l& en volk is uit/ek5d we]gegev54 #a4 ,toe/& van het plattel&1 de edel5 en de bo]54 ,we lev5 e5 tijdlang te midd5 van deze p]son51 als de s*rijv] ons v]haalt van d5 ,sli*t5hor/4 ,we zi51 hoe hog zoo'n edelman zi* /elde1 hoe we9ig ontwikkel+ hij bezat1 hoe bitt] sle*t de plattel&sbevolk+ er aan toe 04 #b4 ,wrijv+ tuss*5 de edel5 en de kooplui1 tuss*5 ,holl& en de oo/elijke prov9cin4 ,arke/eyn en ,van ,l9d5 zijn de v]teg5woordig]s van deze beide kamp5de p>tij54 #c4 ,de ,holl&s*e patricirs1 h]lev5de 9 ,van ,arke/eyn4 ,hunne ma*t en beteek5is1 hun ov]wi*t op de &]e prov9cin1 hunne ontwikkel+ en bes*av+1 hun rijkdom en weelde1 en vooral hunne politiek1 hun v]h\d+ tot d5 ,pr9s4 #d4 ,pr9s ,willem1 e5 d] lievel+sfigur5 van ,s*immel4 ,de m9a*t+ wa>mee hij door de ma*!bb]s wordt beh&eld1 zijn h>de le]s*ool en t5 slotte1 het v]heff5 uit di5 toe/&4 ,dan de va/b]ad5heid wa>mee hij optre$t1 de indruk di5 dit maakt op &]51 op zijn g5]aals b4v41 die veel m9d] go$ +eli*t blijk5 te zijn dan hij1 op d5 ,engels*5 gezant ,buck+ham1 op d5 trots*5 ,arke/eyn1 die hem g5ade komt smeek5 voor d5 gevall5 zoon4 ,v]d] de sle*te li*amelijke toe/& van d5 ,pr9s1 zijn ziekelijk uit]lijk1 zijn eeuwig kwell5de ho(dpijn4 #e4 ,het eig5lijke volk4 ,de bo]5 op d5 ,sli*t5hor/1 de bewon]s van ,abk\1 ,jan ,lampoot1 de vroeg]e zeeman1 en de burg]luitjes ,ge]te en ,jilles4 #f4 ,toe/& 9 #afgb4 ,e5 leg] be/ond niet4 ,hoe de reg5t5 e5 leg] bije5 tra*tt5 te br5g51 blijkt uit de h&el+5 van ,arke/eyn1 die 9 ,abk\ e5 hoop b$ela>s en dronka>ds aanw]ft4 ,duidelijk word5 ons ook de ontzett5de moeilijkh$5 wa>mee de ,pr9s te kamp5 _h3 alle ve/+w]k5 zijn v]wa>loosd1 zoodat er niets ov]blijft dan ,utre*t prijs te gev5 en zi* t]ug te trekk5 a*t] de ,holl&s*e wat]l9ie2 de teg5w]k+ d] bo]51 die telk5s 't wat] aftapp5 en e9delijk 't v]foeilijk b$rijf van vele patricirs1 die als ,arke/eyn heul5 met d5 vij& en tot elk5 prijs vr$e w5s*54 ,we beseff5 't reuz5w]k van ,willem ,,iii1 die ond] zulke ongun/ige om/&igh$5 d5 /rijd met de ov]ma*tige ,frans*5 moe/ aanb9d54 ,wij word5 gebra*t 9 zijn leg]plaats1 zi5 het leg] dat hij zelf heeft moet5 s*epp5 en dat door zijn /r5ge tu*t tot e5 ma*t van beteek5is is geword54 #g4 ,hi]teg5ov] de ma*t d] ,frans*51 vooral uitkom5de bij de groote wap5s*\w+ te ,zei/--het optr$5 van d5 roi soleil1 die door i$]e5 als e5 godheid wordt aangeb$5--de plund]wo$e d] ,frans*e troep5 en het lijd5 d] ,utre*t5>51 v]drukt als ze word5 door ,luxemb\rg en ,rob]t4 't ,bov5natuurlijke4 ,m]kwa>dig is de groote rol1 die 't bov5natuurlijke1 spooka*tige en geheimz9nige 9 dez5 roman speelt4 ,we wijz5 hi] 9 't bijzond] op de heks1 ,hannekemeu4 #a4 ,de heks ziet ,zw$] aan1 hypnotise]t hem1 en dw+t hem te kniel54 #b4 ,ze bew]kt dat hij e5 moordaanslag pleegt op ,otto4 #c4 ,9 h>e hut hypnotise]t ze ,b>5d en ,zw$]1 ma> bezwijkt voor d5 /]k]5 wil van ,semeyns4 ,hoe ,s*immel dit alles voor/elt1 blijkt duidelijk uit d5 roman4 ,9 ,hannekemeu woont e5 demon1 e5 booze gee/1 die ha> tot s*at]5d la*5 aanspoort4 ,die demon dw+t ha> tot booze dad51 dw+t ha> 9 d5 na*t als de moord op ,otto plaats grijpt1 uit te gaan en 't ka/eel 9 br& te /ek54 ,de demon is ,fatm1 de vroeg]e bewoon/] van 't slot1 die 't kle9/e bov5v5/] w]d uitgeworp5 9 e5 zak met /e55 gevuld4 ,ze wil nu wraak nem5 op ,re9\t1 op zijn gez91 op zijn ka/eel4 ,te me] is de heks gebet5 op d5 l&he]1 omdat hij h>5 zoon1 e5 pa>d5dief1 heeft lat5 t]e*t/ell54 ,de heks is 't1 die ,re9\t de ji*t bezorgt4 ,als ,hannekemeu door d5 /]k5 wil van d5 l&met] ons*adelijk wordt gemaakt1 v]dwijnt plotsel+ bij ,re9\t de ji*t4 ,hi]op wij/ ook het gezang van de heks 9 ha> hut1 als ze telk5s het mes 9 de bor/ /oot van e5 pop1 die de g$aante van d5 l&he] heeft3 ,s*reeuw van de pijn1 s*reeuw van de pijn1 ,hannek5 geeft je 't fl]ecijn6 ,nog e5 aanwijz+ ov] de v]h\d+ tuss*5 ,fatm en ,hannekemeu v9d5 we 9 't feit1 dat als de ,oo/]s*e vr\w v]s*ijnt aan ,re9\t1 de heks aan de gra*t /aat en s*reeuwt3 ,fatm1 bezoek d5 beul van mijn jong54 ,bre*tje4 ,9 v]b& hi]mee wijz5 we nog op ,bre*tje1 die de gave van 't twe$e gezi*t heeft1 dus e5 clairvoyante is4 ,dat ze kan voorspell5 blijkt uit de damesvisite bij mevr\w ,vosb]g54 ,ze v]telt gezi5 te hebb51 dat er oorlog moe/ kom51 ze voorspelt ,ge]trui1 dat deze e5s te ,akb\ zal w&el5 met e5 jonkman met zw>te h>51 die e5 blo$vlek op 't voorho(d heeft 7,zw$] van ,l9d571 z+t plotsel+1 dat e5 dapp] held gevall5 is en dadelijk da>na komt ,arke/eyn om mevr\w ,vosb]g5 te sprek53 ,ge]truids vad]1 admiraal ,p]seyn1 is gesneuveld4 ,soms is ze e5 pr(etes1 die de krijgsli$5 aanvuurt en dan spreekt met e5 geheel &]e /em dan gewoonlijk 7de bo]5 die ond] aanvo]+ van ,k>el ,semeyns oprukk5 teg5 de ,frans*574 ,uit alles blijkt dat ,s*immel gelo(de 9 iets d]gelijks2 al deze d+5 word5 met d5 mee/5 ern/ gezegd en 't geheimz9nige maakt e5 w]kelijk integre]5d deel van d5 roman uit4 ,wie iets degelijks ov] spiritisme1 sugge/ie en hypnose wil lez51 neme de ,/udies van ,fr$]ik van ,e$54 ,,akb>4 ,s*rijv]4 ,9 dez5 hi/oris*5 roman heeft de bek5de orintali/ ,mr4 ,p4,a4,s4 van ,limburg ,br\w] e5 van de groot/5 en edel/5 m5s*5 te teek551 die ooit e5 kroon g$rag5 hebb5 en tev5s ons e5 voor/ell+ tra*t5 te gev5 van ,voor-,indi g$ur5de 't lev5 van di5 ma*tig5 vor/4 ,uit alles blijkt dat de s*rijv] groote bewond]+ koe/]de voor zijn held en niet m9d] voor de wij%eid van de ,brahman5 en de s*oonheid van de ,oud-,indis*e lett]kunde4 ,zoo is e5 w]k ont/aan1 dat zelfs op e5 mod]n5 lez] nog e5 blijv5d5 indruk kon mak54 ,af/amm+ van ,akb>4 ,akb> is e5 af/ammel+ van d5 geweldig5 ,mongools*5 v]ov]a> ,timo]l5k 7,tam]lan71 die 9 't laat/ van de #ad;e eeuw ov] e5 groot deel van ,azi gebood4 ,e5 van de ,timo]id5 ,babo] ,,ii1 de behe]s*] van 't rijk ,kaboel1 v]ov]de 9 #aebf 't noordelijk deel van ,voor-,indi4 ,zoo ont/ond 9 ,indi 't rijk van d5 ,groot-,mogol 7 d5 groot5 ,mongool47 ,babo]s zoon ,hoemayo5 7#aecj-aeef7 kon zi* sle*ts met moeite /a&e h\d5 en w]d zelfs tijdelijk uit ,indi v]drev54 ,op hem volgde zijn zoon ,akb>1 met re*t de twe$e /i*t] g5oemd van 't rijk d] ,groot-,mogols1 die bijna heel ,voor-,indi ond] zijn s*ept] v]e5igde4 ,zijn v]di5/54 ,de groote v]di5/e van ,akb> is gewee/ regel+ van 't inw5dige be/uur en de pog+ tot v]smelt+ van de v]s*ill5de volk]5 en godsdi5/54 ,dat groots*e /rev5 vooral wordt ons 9 d5 roman geteek5d4 ,be/uur4 ,voore]/ het be/uur van zijn l&4 ,de keiz] heeft--zoo v]haalt het dorp%o(d aan ,siddha ,rama--met behulp van zijn s*atmee/] ,tod> ,mal en d5 grootvizi] ,aboel ,fazl e5 va/ /elsel van l&r5te +evo]d4 ,alle l&]ij5 zijn behoorlijk opgemet51 voor alle deel5 is e5 bepaalde l&r5te va/ge/eld1 zoodat nu i$] precies weet wat hij te betal5 heeft en knevel>ij5 van ho(d5 en rege]+sambt5>5 buit5geslot5 zijn1 vooral omdat de grootvizi] ond]drukk+ door ambt5>5 met groote /r5gheid teg5gaat4 ,de willekeur van vroeg] heeft plaats gemaakt voor re*tszek]heid4 ,me5t iem& nietteg5/a&e al deze voorzorg51 dat hem onre*t is aang$aan1 dan is er e5 laat/e middel3 i$]e klag] v9dt bij d5 keiz] e5 op5 oor1 en is hem w]kelijk onre*t ges*i$1 dan zal hij re*t krijg5 door ,akb> zelf4 ,ma> niet alle5 de l&beb\w]s1 ook de nijv]e burg]s roem5 hun keiz]4 ,ov]al wa> hij kan1 /eunt ,akb> nijv]heid en h&el2 pra*tige geb\w5 v]rijz5 9 de ho(d/$51 welva>t he]s*t 9 heel zijn rijk4 ,de kun/5 word5 ge/eund1 de wet5s*app5 v9d5 9 ,akb> zelf e5 ijv]ig beoef5a>4 ,de e]zu*t van d5 ,keiz] is--'t zijn de woord5 door hem zelf 9 d5 slottu9 gesprok5 tot ,siddha--zijne e]zu*t dan is1 en 0 het voorlang1 s9ds de e]/e j>5 van zijn mannelijk5 leeftijd1 niet enkel de /i*t+ van e5 groot en ma*tig rijk1 ma> bov5al het geluk1 de welva>t en de ontwikkel+ d] volk51 die hem door e5e hoog]e1 al is 't onbek5de1 al?ans nooit begrep5 en doorgronde ma*t zijn toev]tr\wd4 ,godsdi5/4 ,wat voor d5 lez] e*t] d5 p]soon van ,akb> nog aantrekkelijk] maakt1 is zijn ern/ig zoek5 na> wa>heid4 ,v&a> dat hij tal van godsdi5/ige /elsels ond]zoekt1 hoewel hij na> zijn opvo$+ e5 ,islamiet is4 ,koelloeka li*t hem 9 ov] de le] van ,brahma1 die ne]gelegd is 9 de heilige ,v$a's2 de ,jezuet ,aquaviva heeft hem e5 v]tal+ van d5 ,bijbel bezorgd2 ,abdal ,kadir laat niet af de wa>h$5 van d5 ,koran te v]kondig5 en ook de ,jod5 en ,bo$dhi/5 zijn ge5 vreemd5 aan ,akb>s h(4 ,zelfs ,gorakh1 de ,yogi-prie/]1 heeft da> toegang4 ,en ,akb> erk5t het go$e 9 i$] van die /elsels1 ma> hij is da>bij vol/rekt niet bl9d voor de gebrek54 ,wat hem 't mee/ bij al die pr$ik]s teg5 de bor/ /uit is het geloov5 op gezag4 ,( gij nu ,abdal ,kadir ( ,aquaviva hoort1 zegt hij teg5 zijn vri5d1 d5 filoso( ,feizi1 't is altijd we] gezag1 gelo(1 op5b>+1 ma> ge5 sprake van r$e en v]/&1 en van grond5 aan wet5s*ap en erv>+ ontle5d4 't ,is als 9 de p>abel d] drie r+5 9 ,less+s ,na?an d] ,weise3 i$] is /ellig ov]tuigd dat zijn r+ de w>e is4 ,en da>om moe/ ook de groots*e pog+ van keiz] ,akb> mislukk53 de pog+ om de v]s*ill5de godsdi5/5 nad] tot elka> te br5g51 om ze t5 slotte te v]smelt54 ,de kroon op zijn w]k z\ zijn e5 nieuwe godsdi5/3 ,tauhid i ,ilahi 7,de ,e5heid d] ,godheid71 veel ov]e5kom5de met d5 ,mi?ra-di5/ van de vroeg]e ,p]z5 en met sommige voor/ell+5 9 ,brahmaans*e zang54 't ,z\ zijn e5 ,zonn$i5/4 ,het ,li*t1 het ,vuur1 de groote kra*t die alles bezielt1 z\ het z9nebeeld zijn van de e5heid1 die ov]al op te m]k5 is4 ,w]kelijk is deze le] door ,akb> ond] enkele v]tr\wd5 +evo]d1 ma> e5ig v]d] gevolg heeft de pog+ niet gehad4 ,e5 s*itt]5d getuig5is voor ,akb>s v]draagzaamheid is wel het feit dat de nieuwe le] uitsluit5d door ov]r$+ mo*t word5 v]breid4 ,dwang 0 buit5geslot54 ,diezelfde v]draagzaamheid is tr\w5s ,akb>s ri*tsno] bij 't be/uur van zijn l&3 ,9 ,indi he]s*t vrijheid van godsdi5/4 ,niem& mag om gelo(swille v]volgd word54 ,dat blijkt vooral duidelijk uit ,akb>s woord5 g]i*t tot pat] ,aquaviva3 ,pr$ik wat gij go$ v9dt 9 mijne l&52 b\w er uw k]k52 en gij zult gelijke bes*]m+ g5iet5 als de ,mohamm$an5 9 hunne moskeen en de ,h9doe's 9 hunne pagod53 ma> wees tev5s gewa>s*uwd6 ,van het e]/e oog5blik dat ik u e5ige v]volg+ zie in/ell51 't zij teg5 uw eig5 beke]l+5 ( teg5 e5 &]1 gelijk gij dat op de ,malaba>s*e ku/5 re$s beproeft1 van dat oog5blik zijt gij v]bann5 uit mijne rijk51 en zoolang ik ,h9do/an rege]1 zet ge5 d] uw5 e5 voet me] op zijn grond4 ,dat deze h&el+5 d5 keiz] veel vij&5 moe/ bezorg5 ond] de fanatici1 ligt voor de h& en de op/& die ond] ,selims leid+ uitb>/te1 0 dan ook voor e5 go$ deel hun w]k4 ,en to* kond5 ook zij zi* t5 slotte niet onttrekk5 aan d5 ma*tig5 invlo$ die e5 hooge figuur als ,akb> moe/ uitoef553 dat blijkt uit het afs*eid van ,aquaviva en niet m9d] uit dat van d5 nors*5 ,abdal ,kadir4 ,de wijsge] ,feizi4 ,naa/ ,akb> /aat de wijsge] ,feizi1 ev5 humaan d5k5d als zijn vor/elijke vri5d1 en nog me] dan deze e5 bewond]a> van de ,brahmaans*e lit]atuur4 ,teg5ov] ,akb>s nieuwe le] /aat hij vrij sceptis*1 omdat het volk niet rijp is voor iets d]gelijks4 ,de onontwikkelde massa heeft behoefte aan vorm5di5/1 wa>door de godsdi5/ als 't w>e pla/is* wordt voorge/eld en bij die onontwikkeld5 tr$5 dan vaak de vorm5 9 de plaats van 't ideele4 ,h]vorm+ door volksond]wijs4 ,da>om--en nu is 't ( we iem& uit onz5 tijd hoor5--vr alles volksond]wijs4 ,zi$a> het e5ige1 ma> ook volkom5 zek] middel4 ,het w]kt langzaam1 't is wa>2 en wie op groote s*aal het beg9t toe te pass51 ziet zelf niet li*t de uitkom/2 ma> deze is niettem9 onmisba> op d5 duur1 t]wijl elke v]kondig+ van e5e m9 ( me] met z9nebeeld5 getooide le]1 't zij dan met ( zond] op5b>+sgezag1 wel voor e5 tijd kan bloei51 do* 9 't e9de /e$s we] v]ba/]t1 (1 zoo dat al niet gebeurt1 to* we] oph\dt aan de gee/elijke en z$elijke behoeft5 d] m5s*5 te voldo54 ,dat ,feizi ook 9 zijn dad5 e5 hoog/a& man is1 blijkt uit zijn optr$5 teg5ov] ,siddha ,rama4 ,de /aatsman ,aboel ,fazl4 ,aboel ,fazl is m9d] wijsge]1 ma> me] prakticus4 ,zooals we bov5 re$s zag51 is 't zeg5rijke rege]+s/elsel voor e5 go$ deel zijn w]k gewee/1 altijd is hij de tr\we1 intellig5te m$e/&] van d5 keiz]1 di5 hij /eunt 9 d5 /rijd teg5 de talrijke vooroordeel5 wa>mee i$]e h]vorm] te kamp5 heeft4 ,het groot/ toont hij zi* miss*i5 wel op 't oog5blik1 dat hij ,siddha /]v5de toeflui/]t3 laat voor ,akb> de naam van d5 w>5 moord5a> v]borg5 blijv54 ,want ,akb>s zoon ,selim 0 de w>e s*uldige6 ,selim4 ,hoe v] /aat deze ,selim b5$5 zijn groot5 vad]6 ,bij ,akb> 't /]k ontwikkelde pli*tsgevoel1 't /rev5 om d5 heilig5 vor/5pli*t te betra*t51 bij ,selim niets dan zu*t na> g5ot3 pra*tliefde1 wijn en s*oone vr\w54 ,miss*i5 0 ,akb> niet geheel ons*uldig aan ,selims deg5]atie3 hij _h zijn zoon ov]lad5 met e] en gun/51 ma> v]zuimde hem e5 w]kkr+ aan te wijz51 zoodat het v]antwoordelijkheidsgevoel zi* kon ontwikkel54 ,selim 0 e5 zwakkel+ geword51 e5 speelbal voor vlei]s en v]leid]s1 ma> da>om nog ge5 sle*t m5s*4 ,9 zoov]re br5gt de op/& e5 w5d+ t5 go$e 9 ,selims lev53 hij krijgt e5 v]antwoordelijke w]kkr+--ond]kon+ 9 ,b5gal5--en wordt wel ge5 reg5t als ,akb>1 ma> to* 9 vele opzi*t5 e5 vor/1 ond] wi5s be/uur ,indi blijft bloei54 ,zijn bel(te aan ,iravati getuigt van d5 nieuw5 gee/ die ov] hem gekom5 is4 ,voor 't e]/ toont de zelfzu*tige ,selim zelfbehe]s*+ en zelfv]loo*5+4 ,siddha4 ,de eig5lijke ho(dp]son5 uit d5 roman 9 eng]5 z9 zijn ,siddha ,rama en ,iravati4 ,siddha is e5 jong edelman1 de zoon van d5 e]/5 m9i/] van ,kamir1 opgevo$ door d5 wijz5 ,brahmaan ,koelloeka1 mo$ig1 kra*tig geb\wd en begaafd met e5 held] v]/&4 ,e5 gun/el+ van de =tu91 als voorbe/emd tot groote d+54 ,invlo$ van ,salhana4 ,zijn kwade gee/ is zijn oom ,salhana1 die hem als w]ktuig gebruikt4 ,hij is de man1 die ,siddha aan ,akb>s h( heeft wet5 te plaats51 om zoodo5de go$ met de plann5 van d5 keiz] op de hoogte te blijv5 en briev5 op e5 veilige mani] na> ,kamir te kunn5 z5d54 ,de groote f\t van ,siddha is1 dat hij niet dadelijk to5 zijn oom hem die plann5 g$eeltelijk blootlegde1 ruit]lijk weig]de zi* tot zulke praktijk5 te le554 ,zijn on]v>5heid1 de e]bi$ voor zijn oom en de liefde voor zijn b$reigd l& kunn5 als zooveel v]onts*uldig+5 geld54 ,h>t/o*t voor ,rezia4 ,e5s aan 't h( v]speelt ,siddha me] en me] onze sympa?ie3 zijn h>t/o*t voor ,rezia en zijn ontr\w aan ,iravati zijn1 zooals de wijze kluiz5a> ,gaurapada opm]kt1 hoewel niet te v]d$ig51 dan to* v]s*oonba>1 ma> diep z9kt hij 9 onze a*t+1 als hij1 wet5de dat ,rezia ,goelbadan1 de vr\w van zijn vri5d ,feizi is1 niet onmiddellijk alle betrekk+5 met ha> v]breekt4 ,ook zijn h\d+ teg5ov] ,akb> gr5/ aan v]raad4 ,v]bet]+4 ,ma> ,siddha's lat]e h&el+5 bewijz5 dat hij zi* zelf t]uggevond5 heeft en dat dit alles niets is gewee/ dan e5 tijdelijke afdwal+4 ,z'n ridd]lijk bek5n5 aan ,akb>1 de besli/heid wa>mee hij voortgaat op d5 nieuw5 weg1 zegg5 ons dat e5 vroeg]e p]iode is afgeslot54 ,van n dwal+ wordt hij e]/ g5ez5 door ,gaurapada1 d5 wijze uit het ,himlaja-geb]gte4 ,wanne] iem& e5 f\t heeft begaan1 is dikwijls het e5ige wa>door hij zijn mis/ap tra*t te boet51 b]\w en afzond]+ van de w]eld4 ,ma> vaak is deze zoog5aamde boete niets dan s*aamte ( hoogmo$3 m5 is te trots* om deg55 die onze misslag5 k5n51 we] te ontmoet54 ,dat is niet de w>e mani] om v]lor5 e] te h]w9n54 ,e5 man behoeft nog vol/rekt niet zijn gans*e lev5 lang zi* te blijv5 v]n$]5 teg5ov] &]51 omdat hij e5maal e5 afkeur5swa>dige daad b$reef1 indi5 hij door lat]e h&el+5 de a*t+ zijn] m$eburg]s zi* wa>dig heeft wet5 te mak54 ,wel da>5teg5 z\ hij teg5ov] h5 zi* te s*am5 hebb51 wanne] hij1 na e5s zijn pli*t door h&el5 te hebb5 v]zaakt1 door niet-h&el5 voortg+ dat te do54 ,en ,siddha mag zi* te m9d] aan 't lev5 onttrekk51 omdat hij niet alle5 /aat1 ma> pli*t5 heeft jeg5s ,iravati4 ,zoo h]geeft ,gaurapada ,siddha aan 't lev54 ,door w]k5 e5 jeugdige onbezonn5heid go$ te mak51 is ,siddha's boete4 ,de opheff+ van ,feizi's vloek getuigt dat de boetel+ zijn pli*t g$aan heeft4 ,iravati4 ,ha> ideen4 ,iravati v]teg5woordigt volg5s d5 s*rijv] de e*t ,indis*e vr\w1 zooals die 9 het drama en de leg5de van ,indi ons wordt voorge/eld4 ,de ges*i$5is van ,siddha en ,iravati is ges*rev5 na> 't model van 't 9 de ,h9doe-lit]atuur voorkom5de v]haal van ,nala en ,damayanti4 ,de onov]tr(f5 vr\w5figuur1 de edele1 re9e1 bij alle beproev+ en misk5n+1 aan ha> onwa>dig5 gemaal zoo onwankelba> getr\we ,damayanti1 is het ideaal wa>na> ,iravati zi* ri*t4 ,hoe ,iravati ha> pli*t me5t te moet5 opvatt51 blijkt n]g5s bet] uit dan uit ha> antwoord aan ,selim1 als die ha> van ,siddha's ontr\w heeft ov]tuigd en ha> ma*t en e] aanbi$t1 indi5 ze zijn vr\w wil word54 ,de ,indis*e vr\w51 zegt ze tot ,selim1 k5n5 die v]lokk+ tot groo!id niet1 wa> het ha> pli*t betreft en ha> e]2 en d5 e*tg5oot1 (1 wat hetzelfde zegt1 d5 ple*tig v]lo(d5 bruidegom1 wi5 zij e5maal ha> woord v]p&d51 blijv5 zij getr\w1 ook al zi5 zij h>e liefde met ontr\w beantwoord4 ,de gehe*!id d] vr\w aan d5 man weet bij ons van ge5e gr5z52 ( is het u niet bek5d1 hoe vele1 laat zoo iets nu te v]w]p5 zijn als e5 gevolg van bijgelo( ( van ov]drev5 gevoel1 zi* volkom5 vrijwillig en met de groot/e gee/drift op d5 br&/apel w]p51 die het lijk van d5 ge/orv5 e*tg5oot v]te]t8 ,en hebt gij ook nooit gehoord van onze heilige leg5d5 en ridd]sag51 die de toewijd+ d] e*tg5oote1 ook aan d5 onwa>dige1 s*ild]58 ,van de ro]5de lotgevall5 van ,damayanti kwam u zek] wel 't e5 en &] t] oore4 ,welnu6 voor zooveel 9 mij is1 wil ook ik e5e ,damayanti zijn6 ,dat ,siddha mij v]late1 ik zeg het als zij3 het is de booze ,kali1 die 9 hem is gev>5 en hem tot kwaad v]lokte1 niet hijzelf die zoo griev5d le$ ov] mijn ho(d bragt4 ,en als de betoov]+ van hem zal gewek5 zijn1 dan ke]t hij1 e5 &]e ,nala1 tot mij t]ug1 en re9 van elke smet v9de hij mij w$] en ov]tuigt zi* dat ik bet] nog dan hijzelf voor de e] heb gewaakt van zijn naam4 ,ha> dad54 ,9 d5 mond van ,iravati zijn dat ge5 frases1 ze bewij/ met de daad dat 't ha> heilige ern/ is4 ,selim1 en met hem e5 s*itt]5de toekom/1 wij/ ze af1 ook nadat ze weet dat de lotosbloem gekanteld is2 de b$reig+5 van ,salhana1 dat hij zijn do*t] zal vloek51 dat ,selim ,siddha miss*i5 zal lat5 dood51 kunn5 ha> niet do5 wankel51 en e9delijk snelt ze met lev5sgeva> na> de b]g5 9 't noord51 om d5 ontr\w5 v]lo(de zelf te kunn5 v]pleg54 ,en to* e5 afg$wong5 liefde wil ,iravati niet2 als ,siddha zegt dat ze moet5 s*eid51 wil ze hem niet t]ugh\d51 dat v]bi$t ha> gevoel van eig5wa>de4 ,dat ze ,siddha's h>t k5t en weet1 dat trots*heid de e5ige beweegr$5 is van zijn daad1 blijkt uit ha> woord53 ,gij v]w]pt mij will5s en wet5s1 en niet omdat ik jeg5s u misdreef1 ma> alle5 omdat gij zelf te trots* zijt om voor uwe eig5e vr\w te will5 bek5n51 dat gij e5maal zwak en teg5 v]leid+ niet be/& zijt gewee/4 ,gelukkig dat ,gaurapada ,siddha's eig5z9nigheid weet te ov]w9n54 ,salhana en ,gorakh4 ,e5 enkel woord t5 slotte ov] de beide v]rad]s1 ,salhana en ,gorakh4 ,de e]/e is 't type van d5 intrigant1 de laat/e van d5 fanaticus4 ,beide word5 ze geleid door he]s*zu*t3 ,salhana hoopt1 zoodra ,selim keiz] is1 ond]kon+ te word5 van ,kamir1 ,gorakh d5kt voor en g$ur5de d5 op/& te kunn5 toon51 hoe g$u*t de ma*t van d5 ,worg]-prie/] is1 om zoodo5de t5 laat/e zelfs de hoog/5 9 d5 /aat te behe]s*54 ,,9 ,,dag5 ,,van ,,/rijd4 ,re9\t van ,me]w\de4 ,zijn opvo$+4 ,de belangrijk/e p]soon uit dez5 roman is ongetwijfeld ,re9\t van ,me]w\de2 de &]5 zijn groot5deels niets dan w]ktuig5 9 zijn h&4 ,hij heeft e5 eig5a>dig k>akt]1 vooral gevormd door zijn opvo$+4 ,zijn oud]s _h hij vroeg v]lor52 altijd heeft hij dus ond] vreemd5 v]ke]d en nooit de liefde gek5d1 die zooveel op 't h>t van 't jonge k9d v]mag4 ,zijn voogd 0 e5 onv]s*illige1 die hem totaal zijn eig5 gang liet gaan en tot lijfspreuk _h3 ,uw lev5 is w zaak1 en mijn lev5 is mjn zaak1 en zoolang die twee zak5 elka> niet h9d]51 is het go$4 ,zoo 0 ,re9\t al vroeg aan zi* zelf ov]gelat51 ma> hij gebruikte de hem gegev5 vrijheid uit/ek5d2 de le]mee/]s w>5 ze] tevr$5 ov] d5 le]gi]ig5 knaap en weldra leefde hij geheel voor zijn boek51 vooral ook omdat hij weg5s zijn zwakke gezondheid veel de kam] moe/ h\d54 ,ideali/1 lat] ego/4 ,niet de w]kelijke w]eld le]de hij k5n51 ma> de w]eld zooals ze 9 zijn lievel+sw]k5 ges*ild]d 01 e5 w]eld vol idealisme1 geheel v]s*ill5d van de prozas*e1 ego/is*e w]kelijkheid4 ,dus moet e5s als ,re9\t 9 't w]kelijke lev5 komt1 e5 groote ontnu*t]+ volg5 en da>mee e5 totale v]&]+ 9 zijn k>akt]2 de ideali/ zal ego/ word54 ,hij ziet1 dat de m5s*5 door heel &]e drijfve]5 word5 behe]s*t dan hij zi* voor/elde4 ,hij zag d5 adel voor zijn groot51 kon9klijk5 tiran1 en het volk voor zijn kle9]e adellijke he]5 9 zelfzu*tig5 e]bi$ v]zonk52 hij le]de de kabal5 en intriges van 't h( k5n52 hij voelde1 dat de vrijheid1 wa>van hij g$roomd _h1 de belangelooze1 alle5 om ha> zelf gezo*te1 gezo*t ook da> wa> ze (f]s eis*te1 ind]daad niets 0--dan e5 droom4 ,zoo v]koelt hij langzam]h& geheel1 nooit v]lie/ hij me] zijn b]ek55de kalmte1 aan hoog]e gevoel5s gelo(t hij niet me]4 ,zelfzu*t behe]s*t i$]e54 ,en als e5 enkel5 ke] 't idealisme bov5komt1 volgt er niets dan ontnu*t]+ en teleur/ell+4 ,bij ,/4 ,qu5t91 bezield door ,egmonds dapp]heid1 me5de ,re9\t te /rijd5 voor e5 heilige zaak en zelfop(f]5d v+ hij met zijn li*aam e5 sabelslag op1 die voor d5 veldhe] be/emd 04 ,ma> ook ,egmond bleek aan zulk idealisme niet te geloov5 en hij bood zijn r$d] als loon zijn voorspraak aan bij d5 ,kon+4 ,vol bitt]heid antwoordde ,re9\t3 ,ik heb de druppels blo$ niet geteld die de ,spaans*e rege]+ mij s*uldig 04 ,bij de vr\w5 doet ,re9\t d]gelijke erv>+5 op4 ,hij1 de jonge1 rijke edelman is e5 e*te g\dvis*1 di5 de jonge dames graag aan d5 h5gel z\d5 slaan1 en zoodra hij dat bem]kt is voor liefde 9 zijn h>t ge5 plaats me]4 ,eig5s*app54 ,de voornaam/e eig5s*app5 van ,me]w\de zijn dus de volg5de3 a4 ,hij is e5 e*te ego/1 die niet me] aan hoog]e gevoel5s gelo(t4 b4 ,hij is e5 mee/] 9 de kun/ van zelfbehe]s*+4 c4 ,hij is ze] ontwikkeld en buit5gewoon s*]pz9nig4 ,door dat alles /eekt hij v] uit bov5 de &]e edel54 ,door all5 wordt hij gevreesd1 omdat niem& veilig is voor zijn s*]p5 spot4 d4 ,9 alles wil hij uitbl9k5 en v&a> dat hij n kwetsb>e plek heeft3 hij is ge5 kra*tig1 =s* geb\wd man en 9 dat opzi*t v]re de m9d]e van de mee/e zijn] k5niss54 ,ma> to* zal niem& het wag5 ,me]w\de te bele$ig54 ,re9\t1 zijn li*amelijke m9d]heid k5n5de1 heeft dit gebrek zooveel mogelijk tra*t5 te v]help5 en heeft uit/ek5de s*]mless5 g5om51 zoodat hij 9 e5 duel e5 geva>lijk teg5/&] is4 e4 ,op godsdi5/ig gebi$ is hij e5 onv]s*illige2 9 e5 gesprek met ,alva noemt ,re9\t zi* zelf e5 a!/4 ,godsdi5/ige dwep]ij en sle*te spijsv]t]+ hebb5 e5 akelige id5titeit1 zegt hij teg5 ,melville4 ,v]h\d+ tot ,hel5e4 ,twee p]son5 zijn er die op zijn h&el+5 e5 besliss5d5 invlo$ oef553 ,hel5e van ,vr$5borg en ,edw>d ,melville4 ,hel5e heeft veel aan ,re9\t te dank51 hij heeft ha> smaak gevormd1 is 9 vele opzi*t5 ha> le]mee/] gewee/4 ,ma>--en dit teek5t zijn k>akt]--al die hulp is niets gewee/ dan egosme4 ,dat blijkt1 als het tuss*5 ,re9\t en ,hel5e tot e5 v]kl>+ komt en de e]/e zegt3 ,ik moe/ iem& hebb51 die mijn d5k5 v]/ond2 da>toe vo$de ik u op2 ik gaf u k5nis en g$a*t51 opdat ge mij z\dt begrijp5 en volg51 want ik wilde v]/aan zijn2 wilde1 dat is het woord4 ,ik moe/ iets hebb51 dat mij di]ba> 01 en gij alle5 kondt dat zijn2 u kon ik vorm51 da>om w5dde ik uw h>t van de betrekk+5 af1 die u niet begrep51 da>om liet ik de liefde van hem1 die u niet v]di5de1 het g5ot1 dat de ijdelheid zoekt1 niet tot u kom52 mijn eig5dom moe/ gij zijn4 ,hel5e is dus geheel e5 w]ktuig 9 ,re9\ts h&5 gewee/4 ,v]h\d+ tot ,melville4 ,ook van ,edw>d ,melville kan hetzelfde gezegd word54 ,e]/ heeft ,re9\t ge5 r$5 om m9d] gun/ig ge/emd te zijn jeg5s ,edw>d1 die hem vol/rekt niet h9d]t ( 9 d5 weg /aat4 ,to* is er iets1 wa>uit e5 m9d] gun/ige v]h\d+ kan voortkom53 ,edw>d is e5 kra*tige1 kloek geb\wde jonge man en 9 dat opzi*t dus de me]d]e van ,re9\t4 ,en w]kelijk wordt dit e5 van de r$551 wa>om ,re9\t ,edw>d beg9t te hat54 ,van ,filips1 ,hel5e's bro]1 heeft ,edw>d gehoord wat de kwetsb>e plaats is van ,re9\t en om de proef te nem5 ( dit w]kelijk zoo is1 vraagt hij hem e5s3 ge z\dt /ellig ook1 als ,cato1 de voorkeur gev5 aan mannelijke kra*t bov5 die k5nis1 die i$]e vr\w zi* ev5e5s kan v]w]v51 he] van ,me]w\de8 ,van dit oog5blik af haat ,re9\t ,edw>d1 want ,me]w\de haatte alle m9d]heid en vooral die ze hem liet voel54 ,ma> de ho(dr$5 van de vij&s*ap is e5 &]e4 ,re9\t bem]kt dat ,hel5e en ,edw>d elka> liefhebb51 en de mogelijkheid be/aat dus1 dat hij ,hel5e zal moet5 af/aan4 ,en dat wil hij niet4 ,zij 0 hem onontbe]lijk geword54 ,zij 0 e5 deel van zijn eig5 wez51 e5 twe$e ik1 e5 grond wa>9 hij elke g$a*te plant5 kon1 en bij wie hij1 als de conv]satie zijn] onkundige vri5d5 hem teg5/ond1 e5 belangrijk] gesprek zo*t2 ha> te miss51 0 hem zoo onmogelijk1 als het hem tot nog toe ond5kba> _h ges*551 dat dit ooit gebeur5 kon4 ,re9\ts doel4 ,zijn doel is voortaan ,edw>d en ,hel5e van elka> te v]wijd]54 ,het middel1 dat hij aangrijpt is3 d5 on]v>5 ,edw>d 9 k5nis te br5g5 met de s*oone h(dame ,silvia ,l9ondi1 die w]kelijk e5 groot kontra/ vormt met de ern/ige1 /emmige ,hel5e4 ,het plan gelukt4 ,edw>d v]geet ,hel5e en zelfs volgt e5 v]lov+ met de s*itt]5de ,italiaans*e4 ,ook op ha> heeft ,me]w\de genflu5ce]d3 niet tev]geefs heeft hij ha> +eflui/]d1 dat ,edw>d de gun/el+ is van d5 ma*tig5 graaf van ,viale en dus e5 groote toekom/ hem wa*t4 ,hel5e wordt ,re9\ts vr\w4 ,zoo s*ijnt ,re9\t volkom5 te slag5 en to* fal5 zijn b]ek5+54 ,hij _h n4l4 v]wa*t1 dat ,hel5e d5 man die ha> v]smaad _h1 niet lang] z\ kunn5 liefhebb51 dat ha> liefde z\ word5 tot haat en jui/ da>9 v]gi/ hij zi*4 ,voor ijv]zu*t en haat is ge5 plaats 9 ,hel5e's re9 gemo$ en ha> vraag aan ,re9\t3 ge gelo(t niet1 dat ,silvia boos en gevoelloos is8 ,zij--zal hem gelukkig kunn5 mak58 bewij/ hem1 dat ze ,edw>d ng lief heeft4 ,melville zelf/&ig]4 ,da>bij komt1 dat ,edw>d langzam]h& me] zelf/&ig beg9t te word5 en bem]kt dat ,silvia hem niet gekoz5 heeft uit liefde1 ma> uit b]ek5+4 ,hij v]breekt zijn v]lov+ en ziet nu 91 hoe dwaas hij gewee/ is e5 k>akt]volle vr\w als ,hel5e te v]lat5 voor de li*tz9nige ,silvia4 ,we] dreigt dus voor ,re9\t het geva>1 dat ,edw>d hem e5s ,hel5e zal ontnem54 ,ma> hij heeft nieuwe maatregel5 g5om53 ,hel5e moet zijn vr\w word51 dat is 't e5ige middel om ha> voorgo$ van ,edw>d te v]wijd]54 ,vrijwillig zal ,hel5e nooit 9 dat huwelijk toe/emm51 dat beseft ,re9\t te go$2 ze moet dus g$wong5 word54 ,ma> natuurlijk zoo1 dat ze ge5 dwang van zijn kant bem]kt1 dan z\ ze hem v]a*t5 en ze moet voor ,re9\t dezelfde tr\we /udiemakk] blijv51 die ze altijd gewee/ is4 ,speelzu*t van ,filips4 ,het middel v9dt ,me]w\de 9 de v]kwi/+5 van ,hel5e's bro] ,filips1 wi5s speelzu*t door ,re9\t op sluwe wijze wordt aangewakk]d1 zoodat hij e9delijk wissels teek5t op naam van zijn vad]1 tot e5 zoo hoog b$rag1 dat ze door d5 oud5 ,vr$5borg moeilijk voldaan kunn5 word54 ,als ,hel5e radeloos /aat teg5ov] d5 woek]a>1 die de wissels pres5te]t1 neemt ,re9\t de geldelijke v]pli*t+5 van ,filips op zi* en zoo is ,hel5e1 die ha> vad] al deze ell5de wil besp>51 wel g$wong5 ,re9\ts aanzoek aan te nem54 ,melville ,prote/ant4 ,ma> het is ,me]w\de niet g5oeg ,hel5e als vr\w te bezitt51 hij moet ook 9 ha> de liefde voor ,edw>d dood54 ,en 't toeval doet hem da>toe e5 middel aan de h&2 hij ontdekt de v]h\d+ tuss*5 ,edw>d en d5 graaf van ,viale4 ,edw>d is e5 ba/a>d en ,re9\t zal mak5 dat hij 9 de oog5 van ,hel5e ook nog e5 onwa>dige wordt4 ,viale is e5 dwep5d ,ka?oliek1 de zoon moet e5 kett] word56 ,en is dat doel e5maal b]eikt1 dan zal ,edw>d het geheim van zijn geboorte wet5 en /aan teg5ov] zijn eig5 vad]4 ,zoo spant ,me]w\de zorgvuldig de drad5 van zijn net en zijn s*]p5 gee/ gelukt het ind]daad dit plan t5 uitvo] te br5g54 ,langzaam weet ,me]w\de ,edw>ds k9d]lijk gelo(1 dat ge5 twijfel k5de omdat het nooit ge/r$5 _h1 te ond]mijn52 hij laat hem de uitwass5 zi5 van 't ,ka?olicisme1 b4v4 d5 s*aamtelooz5 v]koop van heilig5beeldjes en aflaatbriev5 9 ,brussel2 ,edw>d ziet het h>de optr$5 van de inquisitie teg5 de kett]s en door dat alles beg9t zijn gelo( te wankel51 totdat de k5nismak+ met d5 ,prote/ants*5 pr$ik] ,de la ,t\r hem e5 ov]tuigd aanhang] van de ,h]vorm+ doet word54 ,melville zoon van ,viale4 ,ook hi] s*ijnt dus ,re9\t zijn doel b]eikt te hebb51 ma> nu gebeurt er iets dat e5 ego/ als hij niet heeft kunn5 voorzi53 ,edw>d weig]t als hij 't geheim van zijn geboorte uit ,me]w\de's mond hoort1 van zijn vad] de erk5n+ als zoon te eis*54 ,re9\ts plan is mislukt1 want door 't v]wa*te optr$5 van ,edw>d hoopte hij ook ,viale te treff51 zijn ma*tig5 en trots*5 m$$+]1 die v]nietigd moe/ word51 v]nietigd door zijn eig5 zoon4 ,hel5e teg5ov] ,re9\t4 't ,is voor ,re9\t het beg9 van 't e9de1 want ook ,hel5e /aat op teg5 hem4 ,ha> bro] ,filips heeft zi* e5 woord lat5 ontvall51 wa>uit ze me5t te moet5 opmak5 dat jui/ ,re9\t hem tot spel5 heeft aangezet en nooit kan ze die ontzett5de g$a*te van zi* afzett54 ,als e9delijk ha> de wa>heid blijkt1 doorziet ze de geheele intrige en vol afs*uw vlu*t ze uit het huis van ha> man4 ,mislukk+ van ,re9\ts plann54 ,t5 slotte mislukk5 nog de plann5 van ,me]w\de op /aatkundig gebi$ en dan komt w]kelijk het e9de4 ,met groote h&igheid heeft ,re9\t zi* onmisba> wet5 te mak5 voor de ,spaans*e rege]+1 e]/ voor ,m>g>e?a1 lat] voor ,alva en als loon vraagt hij de hoog/e wa>digheid na die van l&voogd3 het /adh\d]s*ap van ,brabant4 ,w]kelijk v]krijgt hij de s*riftelijke bel(te van ,alva dat ,me]w\de tot ,/adh\d] van ,brabant zal word5 b5oemd als hij 't leg] van de ,geuz5 9 h&5 van de ,spanja>d5 heeft gespeeld4 ,ma> als ,re9\t zi* na> dat leg] begeeft1 hebb5 de ,geuz5 door to$o5 van ,alva1 die ,me]w\de te geva>lijk beg9t te v9d51 de bewijz5 re$s 9 h&5 van 't v]raad1 en na e5 v]geefs*e pog+ tot ontvlu*t+ blijft hem niets me] ov] dan zelfmoord4 ,re9\t de ho(dp]soon4 ,uit al 't voorga&e blijkt wel dat ,me]w\de de ho(dp]soon van d5 roman is2 hij behe]s*t voor 't groot/e deel d5 loop van zak5 en de &]e p]son5 zijn 9 vele opzi*t5 niets dan /ukk5 op e5 s*aakbord1 die door hem na> willekeur v]plaat/ word54 ,ov] die p]son5 kunn5 we dus kort zijn1 te me] omdat 9 bov5/a&e k>akt]s*ets al heel wat ov] h5 m$eg$eeld is4 ,k>akt] van ,hel5e4 ,hel5e van ,vr$5borg is e5 heel sympa?ieke figuur1 e5 buit5gewoon ontwikkeld meisje1 dat zi* geheel op(f]t voor ha> vad]1 d5 gele]de1 en voor ha> bro] ,filips2 de e] van ha> gesla*t door ha> zelfop(f]+ r$t en ,melville1 d5 man di5 ze liefheeft1 tr\w blijft1 ook na de misk5n+1 ,melville4 ,veel m9d] hoog /aat ,edw>d ,melville1 die geheel e5 speelbal is 9 de h&5 van ,re9\t van ,me]w\de en d5 e]/5 tijd dat hij 9 ,brussel is1 e5 w]kelijk treurige rol speelt4 ,ma> dat moet groot5deels ges*rev5 word5 op rek5+ van zijn on]v>5heid1 sle*t is hij niet4 ,de ramp5 l\t]5 zijn k>akt]1 en t5 slotte v9dt hij zi*-zelf t]ug4 ,hij weet zi* los te mak5 van de l&voogdes ,m>g>e?a en de v]leidelijke ,silvia1 trotse]t ,viale en ,me]w\de1 en zijn dapp]heid bij ,heilig]lee1 wa> hij 't lev5 laat1 /rijd5d voor de vrijheid1 v]zo5t ons met zijn e]/e afdwal+54 ,viale4 ,zijn e]zu*t4 ,viale is iem&1 die alles ond]ges*ikt maakt aan zijn e]zu*t4 ,als de arme edelman ,k>el de ,brnis vatte hij liefde op voor de ,utre*ts*e burg]do*t] ,johanna ,rovne1 de mo$] van ,edw>d en zijn tr\w duurde niet lang] dan to5 de aanbi$+ kwam van zijn blo$v]want1 d5 graaf ,van ,viale1 die hem tot erfg5aam w5s*te4 ,zijn lat]e v]lov+ met ,agnete van ,arnemuid5 w]d v]brok51 omdat hij hoorde1 dat de bruid niet zoo rijk 0 als m5 da*t en de jonkvr\w1 die hij zi* e9delijk 9 ,frankrijk tot e*tg5oote uitkoos1 bezat s*att54 ,zoo v]wi]f ,k>el de ,brnis e5 hoog-adellijke titel en groote rijkdomm54 ,/r5g ,ka?oliek4 ,door zijn re*tz9nig ,ka?olicisme w]d hij ook politiek gebi$ weldra e5 man van gewi*t3 hij w]d de punt ( het vraagteek5 a*t] alle besluit5 van l&voogdes ,m>g>e?a4 ,k5m]k5d voor hem is zijn fanatiek gelo(1 te v]kl>5 uit de wroeg+ ov] zijn daad en de zu*t om ov] &]5 te he]s*54 ,de k]k bood hem alle voorre*t5 van he]s*appij en ond]w]p+ tegelijk aan4 ,zij gaf hem het re*t 9 w]elds*e zak5 te he]s*5 en beloonde hem voor zijn ond]w]p+ 9 het gee/elijke met de gans*e bes*]m+1 die ha> uitgebreid gezag kon v]le552 uit ha> absolutie putte hij de kra*t1 die zijn zond5 hem ontro(d hadd54 ,viale is e5 ,ka?oliek1 die 9 vele opzi*t5 te v]gelijk5 is met ,a]n\t ,bakelsze uit ,het ,huis ,lau]nesse4 ,beid5 klemm5 zi* va/ aan hun gelo( en tra*t5 de kett]s te v]delg51 omdat ze zi* en voel5 met de ,k]k en met die ,k]k /aan ( vall54 ,zu/] ,kl>a4 ,naa/ deze h>de ,ka?olieke figuur /aat e5 &]e liefdevolle3 de vrome non ,kl>a1 e5s de s*oone ,agnete van ,arnemuid51 lat] de troo/ van ziek5 en v]drukt53 de heilige van ,ilm5\de4 ,van ,vr$5borg en ,filips4 ,de he] ,van ,vr$5borg en zijn zoon ,filips zijn antipod53 de e]/e is de gele]de1 die heelemaal opgaat 9 zijn /udin en van de w]eld afge/orv5 is1 t]wijl de laat/e jui/ zooveel mogelijk van alle w]elds*e g5iet+5 tra*t te pr(ite]54 ,dat antagonisme is van beide zijd5 bijna tot afke] geword54 ,er zijn m5s*51 die voor &]5 het v]mog5 van e5 slijp/e5 bezitt52 i$] woord1 dat met h5 9 aanrak+ komt1 s*ijnt s*]p te word51 en ,filips 0 voor zijn vad] zulk e5 slijp/e54 ,filips heeft het k>akt] zijn] mo$]4 ,die ontevr$5heid van ,vr$5borg is wel te v]kl>53 ,filips is e5 zoon uit het twe$e huwelijk en heeft geheel dezelfde eig5s*app5 als zijn mo$]1 e5 vr\w1 die door ha> li*tz9nigheid en lat] door ha> ontr\w ,vr$5borg nameloos v]driet heeft aang$aan1 vooral omdat hij zijn vr\w h>t/o*telijk lief _h4 ,9 zijn /udin _h ,vr$5borg zijn gemo$sru/ h]vond5 en zijn vurig/e w5s* 01 dat ,filips lat] zijn hulp en /eun z\ word5 bij dat moeitevolle w]k4 ,ma> de zoon 0 da>toe totaal onges*ikt1 het li*tz9nige blo$ van zijn mo$] /roomde door zijn ad]5 en 't e5ige doel van zijn lev5 03 g5ot4 ,de vad] moe/ wel 9 de feit5 b]u/51 ma> het v]/or5 van zijn illusies maakte hem wrevelig en 't losb&ige lev5 van ,filips 0 hem e5 gruwel4 ,v&a> de treurige v]/&h\d+4 ,v]wijd]+ van zijn vad]4 ,en ,vr$5borg moe/ het zi* wel bek5n51 dat hij zelf s*uld _h3 hij _h imm]s d5 zoon1 die ook 9 uit]lijk het ev5beeld van zijn mo$] 01 buit5 het vad]lijk huis lat5 opvo$51 omdat hij het gelaat niet zi5 kon1 dat hem telk5s aan de s*uldige vr\w h]9n]de4 ,vad] en zoon w>5 al vroeg van elka> v]vreemd en er be/ond tuss*5 h5 ge5 liefde1 die ,filips miss*i5 van d5 sle*t5 weg _h kunn5 t]ugh\d54 ,zoo heeft de li*tz9nige jongeman 9 niem& e5 /eun1 want ook de v]h\d+ tot zijn zu/]1 die geheel d5kt als de vad]1 is v]re van innig en 't is wa>lijk niet te v]wond]51 dat hij met e5 raadsman als ,me]w\de zijn v]d]f tegemoet loopt4 ,miss*i5 dat hij door h>de erv>+5 gele]d1 e5 bet] m5s* zal word5 en we v9d5 da>ov] aan 't slot van 't boek e5 aanwijz+ als ,hel5e tot ,edw>d zegt1 dat ze hoopt te gaan na> ha> bro]1 die na> ,duits*l& is uitgewek5 en ha> heeft ges*rev51 dat er veel 9 hem is v]&]d4 ,mogelijk v9dt ,hel5e 9 hem dan 9 wa>heid1 wat hij e]/ sle*ts 9 naam gewee/ is3 e5 bro]4 ,de edel5 tijd5s d5 op/&4 ,t5 slotte nog iets ov] 't milieu wa>9 de roman speelt4 ,we word5 v]plaat/ 9 ,brussel tijd5s het voorspel van d5 op/&1 en naa/ de teek5+ van enkele hi/oris*e p]son5 heeft de s*rijf/] ons vooral e5 beeld will5 gev5 van de ,n$]l&s*e edel5 uit di5 tijd4 ,en dat beeld is hi/oris* jui/4 ,duidelijk zi5 we1 dat 't v]zet teg5 ,spanje bij d5 adel ge5 beg9selkwe/ie1 nog m9d] e5 gelo(skwe/ie 0--uitgezond]d bij enkel5 als ,?ol\ze1 ,m>nix en ,davilli]s--ma> e5v\dig e5 bege]te na> me]d]5 invlo$ en da>door na> me]d]e inkom/54 ,nooit is dat duidelijk] geblek5 dan na 't v]trek van ,granvelle1 to5 de edel5 veel te zegg5 kreg5 en hun bevoorre*te positie gebruikt5 om op all]lei wijz5 hunne heb- en w9zu*t te bevr$ig54 ,niet de ontevr$5 edel51 ma> de kra*tige1 door 't gelo( ge/]kte burg]s hebb5 ,n$]l& van de ,spaans*e ov]he]s*+ bevrijd4 ,,vor/5s*ool4 ,/rekk+4 ,multatuli klaagt er 9 idee #icj ov] dat m5 de /rekk+ van ,vor/5s*ool niet begrep5 heeft en er heel iets &]s a*t] gezo*t is dan de s*rijv] b$oelde4 ,vel5 me5d5 n4l4 dat het da>9 v]telde h(s*&aaltje de ho(dzaak 0 en dat dit bov5di5 betrekk+ _h op ,n$]l&s*e toe/&54 ,met ,kon+ ,george z\ dan ,kon+ ,willem ,,iii b$oeld zijn1 en m5 s*reef het da>aan toe dat ,vor/5s*ool lang5 tijd na 't v]s*ijn5 nog nooit opgevo]d 04 ,multatuli zelf zegt hi]ov] 't volg5de3 ,ik v]zek] dat onze ,kon+ mij zoo m9 bek5d is als de lett]zett] ,puf1 en dat ik me niet bezig h\d met de *ronique sc&aleuse van p]son54 ,en v]d]3 ,wie nu1 9 we]wil van dit alles1 9 d5 ,george van 't drama1 d5 teg5woordig5 ,kon+ van ,n$]l& me5t te h]k5n51 wordt uitg5oodigd met gelijke s*]pz9nigheid1 te op5b>5 wie er dan met ,l\ise b$oeld wordt8 ,met ,hanna8 ,met d5 lakei die de ka*el aanmaakt8 ,met d5 groom van jonk] ,s*uk5s*eu]8 ,met d5 niet ges*ot5 wolf8 ,z\ dat bee/ miss*i5 ook de geme5tewet b$uid58 ,( de ,briels*e fee/58 ,( de mazel5 d] k9d]tjes van de juffr\w l9ks-a*t]-bov5-voor8 ,wat de s*rijv] wl b$oelt blijkt uit de volg5de aanhal+3 ,m5 zegt dat onze groot\d]s de e]/e !e die zij 9 h&5 kreg51 g]e$ maakt5 als sp9azie4 ,ik v]zoek m'n drama te lez51 te gebruik5 en te beoordeel5 als4444 'n drama4 ,om hi]toe e5ig]mate d5 weg te wijz51 sla ik bij dez5 'n ond]titel voor3 ,vor/5s*ool1 ( vlu*tige s*ets van 'n pa> v]s*ill5de wijz5 wa>op hooggeplaat/e p]son5 hun roep+ z\d5 kunn5 opvatt54 ,dit namelijk is de ho(dzaak1 en niet het pov]e1 door ,l\ise en mij ev5 ona*tzaam beh&eld kuip]ijtje4 ,bij e5 besprek+ moet5 we dus het volle li*t lat5 vall5 op het k>akt] en de dad5 van ,l\ise en ,george4 ,het h(kabaaltje is bijzaak1 ma> dit vormt to* de intrigue wa>op het heele /uk geb\wd is en da>om zull5 we e]/ nagaan hoe dit kuip]ijtje 9 elka> zit4 ,bij e5 e]/e lez+ is 't niet gemakkelijk de re*te beteek5is te vatt52 vooral de rol die ,hesselfeld speelt is niet duidelijk1 ma> als m5 't /uk h]lee/ en alle uit+5 nauwkeurig nagaat1 blijkt wel wt eig5lijk de b$oel+ is4 ,de zaak is deze3 ,intrigue4 ,de e]/e m9i/] ,graaf v4 ,we]t heeft b5ijd]s die hem t5 val will5 br5g54 ,de voornaam/e da>van is ,hesselfeld die v4 ,we]t haat1 zooals o4a4 blijkt uit 't ge5 ,van ,huisde 9 't vijfde b$rijf zegt teg5 ,de ,walb\rg4 7,als niet ,hesselfeld uit haat1 en4444 om ,van ,we]t444474 ,om d5 m9i/] onmogelijk te mak5 /rooit m5 uit dat hij 9 ongeoorlo(de v]/&h\d+ /aat met kon+9 ,l\ise en de aanleid+ tot dat praatje is 't feit dat ,van ,we]t g]egeld op ,l\ise's ,ru/ komt1 da> de kon+9 met hem spreekt ov] /aatszak5 en die bije5kom/5 soms tot laat 9 d5 na*t dur54 ,de la/]4 ,dat deze la/] w]kelijk al ond] de hovel+5 uitge/rooid is1 blijkt uit het twe$e b$rijf4 ,als n4l4 de ga/5 allemaal aanwezig zijn1 ziet de kon+ dat ,van ,we]t ontbreekt en zegt3 ,hoe1 ,graaf van ,we]t niet bij u8 ,de he]5 flui/]5 dan ev5 ond] elka>3 e5 bewijs dat er iets geheims is en dan antwoordt ,hesselfeld3 ,hij 0 'n oog5blik sle*ts bij ons1 ,sire4 ,hij4444 w5dde bezigh$5 voor en g+4 ,ook gi/]5 avond 0 hij niet op 't bal4 ,uit de woord5keuze blijkt duidelijk dat de hovel+5 de zaak niet pluis a*t5 7b4v4 bezigh$5 voorw5d5 en dat hij er gi/]5 avond ook niet 0672 ze hebb5 ond]l+ er natuurlijk ov] gesprok51 wa>m ,van ,we]t al we] weg moe/ en z'n niet-v]s*ijn5 op 't bal zal ook tot heel wat v]ond]/ell+5 aanleid+ gegev5 hebb54 ,let er ook op1 dat 't jui/ ,hesselfeld is1 die dit zegt6 ,9 datzelfde b$rijf blijkt wt ze d5k54 ,er komt n4l4 e5 poosje lat] b]i*t dat ,van ,we]t niet ?uis is--en dat midd5 9 d5 na*t6 ,dan flui/]t ,hesselfeld zijn buurman 9 't oor1 ma> zoo luid dat de kon+ 't hoort3 ,l\ise's ,ru/ is lief geleg56 ,dt is dus 't la/]praatje en ,hesselfeld is we] de man die 't zegt4 ,de kon+ begrijpt de b$oel+ van die woord5 dadelijk1 /uift vreeselijk op en vraagt opheld]+4 ,hesselfeld maakt het nog erg] door te zegg53 ,de he] ,miralde roemde 'n p>k bij44444 ,kop5hag51 ,wa> kon+9 ,ma?ilde444 en444 ,/ru5see444 ,want ook m9i/] ,/ru5see w]d bes*uldigd e5 liaison te hebb5 met kon+9 ,ma?ilde6 ,intrigues voor en teg5 ,van ,we]t4 ,na dit alles s*ijnt ,van ,we]t voor go$ onmogelijk gemaakt te zijn1 ma> nu beg9n5 de intrigues vor en tg5 d5 m9i/]4 ,als all5 v]trokk5 zijn blijft n4l4 ,van ,huisde a*t] en deze z9t op e5 middel om ,van ,we]t te r$d54 ,pe9z5de zegt hij3 ,de na*t voor dond]dag1 d5 ti5d5 ,mei444 ,e51 twee1 drie uur444 ,van ,we]t1 'n alibi6 ,hij wil dus tra*t5 te bewijz5 dat de graaf op dat oog5blik erg5s &]s gewee/ is4 ,rol van ,hesselfeld4 ,ond]tuss*5 /aat ,hesselfeld1 de vij& van ,van ,we]t1 bespi$5d op d5 a*t]grond1 hij hoort wat ,van ,huisde zegt1 ma> deze ziet hem niet4 ,zijn doel is natuurlijk ,van ,huisde te dw>sboom5 en zoo ,van ,we]t t* t5 val te br5g54 ,dat hij ,van ,huisde doorziet1 blijkt uit 't ge5 hij 9 zi*zelf zegt3 ,e5 alibi8 ,dr is wat van te mak56 ,die he]5 van de re*t5 wet5 't wel444 ,er gaat to*1 wel bes*\wd1 niets bov5 't re*t6 ,precies1 van ,huisde444 'n alibi444 s*&aal444 ,eurka6 ,pog+5 van ,van ,huisde4 ,9 't d]de b$rijf zi5 we ,van ,huisde aan het w]k en hoor5 we ook1 wa>m ,van ,we]t niet vall5 mag4 ,dat blijkt uit het gesprek van ,van ,huisde en ,miralde4 ,de laat/e zegt3 ,ik blijf er bij1 ,van ,we]t is impossibel1 ,de zaak 0 al te duidelijk1 ,huisde6 ,van ,huisde wij/ er op dat de m9i/] met beh\d5 blijv54 ,zij1 de groot-grondbezitt]s1 betal5 n4l4 heel we9ig bela/+ van hun l&]ij5 #af en nu is ,van ,we]t e5 grondbezitt] van d5 e]/5 rang1 van hem zal dus nooit e5 wetsvoor/el te wa*t5 zijn t] h]zi5+ van 't kada/]4 ,niet dat e5 &] m9i/] dat dadelijk z\ voor/ell51 ma> m5 moet het zek]e nem5 voor 't onzek]e3 ,zoolang-i /aat1 blijft alles bij het oude1 ,zi$a> 'n zek]heid die 'k voor de kans ,van wat er volg5 kn1 niet ruil5 wil4 ,wij (fr5 dus ,van ,we]t niet op1 ,miralde6 ,middel om ,van ,we]t te h&hav54 ,en nu 't middel om hem te r$d54 ,het feit s*ijnt wa> te zijn1 ma> wat gi/] held] 01 is soms v&aag wat dui/]4 ,als m5 met beleid h&elt1 kan m5 van e5 blijk e5 s*ijn mak5 m4a4w4 de w]kelijkheid moet weggem(feld word5 en iets &]s er voor 9 de plaats word5 ge/eld4 ,dat heeft ,van ,huisde al g$aan1 zooals uit enkele van z'n gezegd5 blijkt4 ,er zijn middl56 ,en 'k heb re$s voor mijn deel4444 ,en vooral ,wanne] m5444 met beleid444 ik de$ het mijne6 ,m5 s*uift--mits met beleid6 iets tuss*5 't oog ,en 't voorw]p dat zoo duidelijk s*e51 ,miralde444 ,en dit heb ik g$aan6 ,van ,huisde hoopt dan ook te zull5 slag51 ma> n d+ is er dat miss*i5 alles zal v]h9d]53 ,van ,we]t heeft soms zulke eig5a>dige begripp5 omtr5t z$elijkheid1 d5kt niet precies als ,van ,huisde en zal dus miss*i5 het aangebod5 middel weig]54 ,da>om moet ,van ,we]t ov]tuigd word5 dat hij 9 z'n eig5 belang zoo moet h&el5 als ,van ,huisde wil4 ,v&a> ook dat de laat/e teg5 ,miralde zegt3 ,ge zijt met hem bevri5d444 zeg gij hem444 dat444 ,la/] omtr5t ,hanna4 ,9 't vi]de b$rijf wordt het ons duidelijk wat het doel van ,van ,huisde is4 ,hij wil 't praatje rond/rooi5 dat ,van ,we]t soms bij de naai/] ,hanna komt en als de m9i/] dit middel aan wil grijp51 kan hij dus bew]51 dat hij d5 bewu/5 na*t niet op ,l\ise's ,ru/ is gewee/1 ma> bij ,hanna4 ,op deze wijze zal ,van ,we]t zi* bij d5 kon+1 die de kon+9 natuurlijk niet ov] de zaak durft sprek51 kunn5 v]onts*uldig54 ,?ans blijkt dat ,van ,huisde ,van ,we]t w]kelijk s*uldig a*t1 want &]s 0 dit alles onnoodig4 ,het alibi4 ,en nu wat ,van ,huisde al g$aan heeft om voor e5 alibi te zorg54 ,ook dat blijkt uit het vi]de b$rijf en wel uit het v]haal van ,puf4 ,puf v]haalt dat hij 's na*ts e5 he] ontmoet _h die jui/ ,hanna ,smit e5 bezoek _h gebra*t1 en z'n portemonnaie _h v]lor54 ,sam5 zoek5 ze en v9d5 't v]lor5e voor de deur van ,hanna's kam]4 ,ook zegt die m5e] nog dat hij van het h( is4 ,deze man is natuurlijk ,van ,huisde ( e5 h&lang] van hem en dit alles di5t om e5 getuige te krijg5 die v]kl>5 kan dat e5 m5e] van 't h( ,hanna soms bezoekt4 ,als ,van ,we]t dan1 +eli*t door ,miralde en ,van ,huisde1 teg5ov] d5 ,kon+ bewe]t dat hij bij ,hanna gewee/ is1 kan ,puf getuig56 ,dat is de mani] wa>op ,van ,huisde van e5 blijk e5 s*ijn hoopt te mak56 ,dit alles wordt d5 ,kon+ v]teld--niet door ,van ,we]t ma> wa>s*ijnlijk door ,van ,huisde ( ,miralde--zooals blijkt uit 't ge5 deze 9 't beg9 van 't vijfde b$rijf zegt3 ,ma> wie kon giss5 dat ,van ,we]t444 zoo raide1 ,zoo'n ov]deftig man1 zoo'n z$eprek]1 ,zi* inliet met 'n vr\w van lag5 /&4 ,ook ,h]man hoort dit praatje3 ,ik weet nu iets444 z'n naam3 ,hij heet ,van ,we]t1 'n ,graaf1 ( zo[at6 ,teg5-intrigue van ,hesselfeld4 ,tot zoov] is de intrigue duidelijk ma> dan komt er iets s*ijnba> teg5/rijdigs4 ,alb]t komt n4l4 ?uis met &] nieuws3 ,m5 zegt dat de kon+9 de m9n>es is van ,van ,we]t en dat het s*&aal hi] op de trap gezo*t is om v]d5k+ af te leid54 ,dit praatje kan natuurlijk niet v]spreid zijn door iem& als ,van ,huisde ( ,miralde1 ma> door e5 vij& van ,van ,we]t ( ,van ,huisde1 die op deze wijze d5 m9i/] to* t5 val hoopt te br5g54 ,deze man is ,hesselfeld1 die de woord5 van ,van ,huisde op 't e9d van 't twe$e b$rijf heeft gehoord1 di5s b$oel+ heeft begrep5 en heeft nagegaan welk middel aangew5d is om ,van ,we]t te r$d54 ,dat hij w]kelijk ,van ,we]t t5 val wil br5g51 blijkt uit het feit dat hij als lakei v]kle$ bij ,hanna komt en ha> aanraadt te klag5 bij d5 ,kon+4 ,dan zal imm]s uitkom5 dat het alibi onwa> gewee/ is3 ,graaf ,van ,we]t ,0 op ,l\ise's ,ru/4444 er zijn getuig54 ,m5 wil u bij/aan1 uit4444 re*tva>digheid1 ,uit m5s*elijkheid1 ja4444 uit m5s*liev5dheid1 ,en4444 om de go$e z$54444 ,ma> toevallig is ,kon+9 ,l\ise teg5woordig1 ze begrijpt alles1 /raft e]/ ,hesselfeld af en v]n$]t dan ,van ,huisde 9 teg5woordigheid van ,hanna1 't meisje dat hij bela/]d heeft4 ,onjui/e voor/ell+ door ,vosma]4 ,dat deze intrigue niet erg duidelijk aan 't li*t komt1 blijkt uit het feit1 dat zelfs ,vosma] ,vor/5s*ool niet geheel begrep5 heeft4 ,hij s*rijft 9 z'n /udin ov] ,multatuli's w]k53 ,uit e5 &] deel d] maats*appij is e5 twe$e groep g5om54 ,e5 meisje1 ,hanna1 naai/] voor ha> lev5sond]h\d1 v]lo(d aan e5 kl]k bij e5 m9i/]ie1 die di*t] is2 e5 bro$]1 w]kman1 wi5 de onbevlekte naam zijn] zu/] het hoog/e go$ is2 e5 dronka>d1 uit wi5s gez9 ,hanna het jong/e weesje tot zi* neemt en v]zorgt4 ,de la/] speelt zijn rol4 ,aan het h( wordt de kon+9 v]da*t gemaakt van e5 ongeoorlo(de betrekk+ met graaf ,van ,we]t4 ,d5 kon+ folt]t de v]d5k+4 7,dit g$eelte is jui/1 ma> nu komt e5 geheel onjui/e voor/ell+1 wa>9 het f\tieve gecursive]d is67 ,de w]kelijkheid is dat de naam van graaf ,van ,we]t door e5 &] he] van 't h(1 die aan ,hanna wel e5s e5 bezoek w\ br5g5 en da>toe d5 dronka>d ,puf aanklampt1 wordt misbruikt4 7,we zag5 bov5 dat deze he] van 't h( ,van ,huisde ( e5 van z'n h&lang]s gewee/ is en dat de b$oel+ niet 0 ,hanna e5 bezoek te br5g51 ma> om 9 ,puf e5 getuige te krijg5 voor 't bewijz5 van 't alibi74 ,hi]door komt ook ,hanna's naam op de tong4 ,de re*tsgele]de m9i/] van ,huisde en e5 &]5 /aatsman1 ,hesselfeld1 s*ijn5 d5 dubbel5 la/] te will5 gebruik5 9 di5 z9 dat de graaf ,van ,we]t niet om ,hanna zelve bij deze z\ kom51 ma> om de kon+9 da> te ontmoet54 7,dit is heelemaal onjui/3 voore]/ is ,van ,huisde ge5 m9i/]1 ma> kam]he] des ,kon+s2 t5 twe$e wordt het hi] voorge/eld als( ,van ,huisde en ,hesselfeld elka>s m$e/&]s zijn1 t]wijl ,hesselfeld ,van ,huisde jui/ teg5w]kt2 t5 d]de z\ ,van ,huisde op die mani] graaf ,van ,we]t di5 hij r$d5 wil1 jui/ t5 val br5g5 en bov5di5 /aat er 9 't heele /uk niets1 wa>uit op te mak5 is dat ,van ,we]t de ,kon+9 bij ,hanna z\ ontmoet574 ,?ans kom5 we tot de ho(dzaak3 de beteek5is van kon+9 ,l\ise en kon+ ,george4 ,9 de e]/e heeft ,multatuli ons iem& will5 teek55 die ha> taak op w]kelijk kon9klijke wijze opvat1 9 d5 twe$e d5 vor/ die z'n tijd aan all]lei d+5 van m9d] belang v]beuzelt4 ,kon+9 ,l\ise4 ,kon+9 ,l\ise is e5 ideali/e1 ma> tev5s iem& die door h>d w]k5 tra*t ha> ideaal tot w]kelijkheid te mak54 ,vol/rekt ge5 dweep/]3 9 dweepzu*t s*uilt b$rog en zij zoekt wa>heid6 ,ha> doel4 ,ha> v]hev5 doel is1 het volk op te heff51 gelukkig te mak53 -- -- -- -- -- -- -- -- als ,ik al m'n kra*t t5-(f] heb gebra*t ,aan 't welzijn van m'n m$em5s*54444 dan1 ,ja1 dan noem ik mijzelve ,kon+94 ,zij wil 'n e]zuil 9 het h>t des ,volks4 ,ze weet dat veel teleur/ell+5 ha> wa*t51 dat het e5 lange1 moeilijke weg zal zijn1 ma> zij heeft1 als 9 ha> droom1 gekoz54 ,zij wil zijn e5 m5s* die lijdt1 gevoelt en arbeidt1 ge5 ,kon+9 die he]s*t2 door de doorn5kroon tot de g\d5 ,kon+skroon2 p] asp]a ad a/ra6 ,de pli*t e5s vor/54 ,twee d+5 zijn er vooral die e5 ,kon+ altijd voor oog5 moet hebb53 ,hooge eis*5 moet hij /ell5 aan zi* zelf--d] ,vor/5 pli*t is hoog te /aan6 ,hem voegt de middelmaat zoo m9 als 't lage1--en hij moet het volk k5n53 de ,vor/5 k5n5 't ,volk niet dat h5 vo$t4 ,e5 e]/e pli*t des s\v]e9s is3 wet54 ,l\ise's dad54 ,l\ise dt wat ze zegt4 ,uit al ha> woord5 en dad5 blijkt welk e5 hooge pli*ts-opvatt+ ze heeft1 en de &]e pli*t3 wt51 v]zuimt ze ev5m94 ,i$]e week h\dt ze audintie en i$]e5 die iets te klag5 ( te v]zoek5 heeft1 mag dan tot de kon+9 kom54 ,hoeveel belang ze 9 al de p]son5 /elt1 blijkt uit het gesprek met ,puf en 't ge5 ze na afloop da>van zegt tot ,de ,walb\rg4 ,alles wordt opgeteek5d en da>na ond]zo*t1 ond]/& wordt aan vel5 v]le5d4 ,bundels papi]5 ligg5 op tafel4 ,b]i*t5 ov] alles wat bij 't ,volk ,niet is zooals het wez5 moe/1 en to*--,dat hoop ik6--e5maal &]s wez5 zal4 ,wordt ,l\ise door 't e5 ( &] bizond] getr(f51 zooals door 't feit dat e5 buurvr\w 't jong/e k9dje van ,puf uit vri5ds*ap v]zorgt1 dan gaat ze zelf huisbezoek do54 ,ma> niet alle5 de lage volksklass5 hoort ze1 ook van de m9i/]s wil ze wet5 hoe de toe/& van 't l& is4 ,tot diep 9 d5 na*t ond]vraagt ze graaf ,van ,we]t1 nooit is ha> onv]biddelijke weetlu/ bevr$igd4 ,ze doorziet de he]5 /aatsli$5 volkom53 de ,/aat is voor h5 e5 zetel1 e5 c>rire1 't is allemaal sleurw]k wat ze do51 h>t voor 't volk hebb5 ze niet ,en dt is 't voornaam/e4 ,da>om spreekt de ideali/is*e kon+9 met ,van ,we]t2 zij hoopt 9 zijn h>t e5 vonk te w]p5 van gelo( aan mooglijkheid op bet] toekom/4 ,de v]h\d+ tot ,kon+ ,george4 ,iets is er dat ,l\ise veel v]driet doet3 de h\d+ van ha> man4 ,ze wil hem zoo graag e5s sprek5 ov] alles wa> ze 9 d5 laat/5 tijd ov] heeft g$a*t1 ma> sle*ts zeld5 ziet ze hem1 altijd is er wat1 dan e5 ja*tp>tij1 dan dit1 dan dat4 ,ook weet ze dat ,george zijn taak niet v]vult als 't volg5s ha> me5+ moet1 en to* gelo(t ze nog 9 hem1 hij zal e5s &]s word54 ,ze /elt het dan ook altijd voor als( de ,kon+ 't geheel met ha> e5s is1 zoo b4v4 zelfs 9 't gesprek met de ,kon+9-,mo$]4 7,e9de e]/e b$rijf74 ,z'n ,maje/eit d5kt jui/ als ik1 mama6 ,en mo*t er soms444 hij heeft 'n edel h>t6 ,en als miss*i5444 do* ne51 dit is zoo niet6 ,ma> als444 welnu1 wa>toe z\ liefde di558 ,hoe mooi is 9 deze woord5 de twijfel van ,l\ise aangegev5 en to* we] ha> gelo( 9 't go$e3 hij heeft 'n edel h>t4 ,en ,george heeft e5 edel h>t3 z5dt hij de arme lui uit de h]b]g niet e5 koe als de hunne ge/orv5 is8 ,9 't laat/e b$rijf doet ,l\ise 't zelfs voorkom5 als( ze h&elt op bevel des ,kon+s en laat dus al de aanwezig5 voel5 hoe ook zijn h>t gruwt van laagheid4 ,ze maakt ,george als 't w>e tot ha> bondg5oot 9 d5 /rijd teg5 ,van ,huisde4 ,mama1 ik bid u1 roep d5 ,kon+ hi]6 ,ik voel behoefte hem te sprek51 en ,te zegg5 dat ik444 zijn bevel volbra*t6 ,en dat ik de$444 wat hij bevol5 heeft1 ,/ipt1 /ipt wat hij gela/te6 ,l\ise's s>casme4 ,op en eig5s*ap van ,l\ise wijz5 we t5 slotte4 nog3 de vreeselijke s*]pte wa>mee ze onwa>dig5 kan af/raff54 ,zoo 't woord tot ,hesselfeld3 't ,lakei5pak flatte]t je1 ,hesselfeld6 ,het pa/ je4 en de /raf3 de voorname m5e] van 't h( moet 't pakje oprap51 dat e5 arm naai/]tje heeft lat5 vall56 ,nog erg] wordt ,van ,huisde ge/raft3 zijn m>tel+ duurt zooveel lang]4 ,telk5s maakt de ,kon+9 toespel+5 op zijn s*&elijk g$rag1 t]wijl ze s*ijnba> ov] heel gewone zak5 spreekt4 ,ze heeft veel gehoord van zijn roem als re*tsman6 ,dan 9 e5s 't gesprek ov] entomologie3 't opprikk5 en m>tel5 van e5 ons*uldig5 vl9d]1 zoo heeft ,van ,huisde door zijn la/] de arme ,hanna gefolt]d4 ,ook de ,kon+9 zal iem& op e5 plank nagel51 ma> ge5 ons*uldig5 vl9d]3 e5 skorpio51 'n add] is 't6 ,van ,huisde weet wel wie die add] met z'n v]giftige tong is6 ,t5 slotte 't als toevallig blad]5 9 e5 ,latijns* woord5boek3 't opnoem5 van enkele woord51 wa>ond] alibi en dan plotsel+ de vraag3 ,wat is 'n alibi8 ,komaan1 laat hoor51 ,wat is 'n alibi8 m'nhe] ,van ,huisde8 ,ook van ,huisde1 die nog altijd niet weet wat ,re*t is1 wordt ge/raft als ,hesselfeld3 op ,l\ise's bevel valt hij met gebog5 ho(d op de knien voor ,hanna ne]4 ,zoo heeft de ,kon+9 9 't rijk gemo$ ,het middel 7gevond571 om te do5 v]/aan ,ook wat niet re9 g5oeg is voor ha> lipp56 ,wl mag ze zegg51 als ,van ,huisde 9 boete-h\d+ voor ,hanna ligt3 ,e5 exekutie1 mo$]6 ,en dan als slot de vlijm5de woord5 tot d5 onwa>dige3 ,ge kunt v]trekk54 ,wis* uw knien af1 ,en wat er v]d] aan u vuil mag zijn4 't ,tragis*e 9 ,vor/5s*ool is dat jui/ deze edeld5k5de ,kon+9 't sla*t(f] van d5 la/] wordt1 e5 bewijs hoe we9ig de hovel+5 ha> hoog k>akt] begrijp54 ,kon+ ,george4 ,van ,kon+ ,george is wa> wat ,l\ise zegt3 hij heeft 'n edel h>t en dat r$t op 't tooneel z'n heele figuur4 ,hij moet--en dat de$ ,haspels die 't e]/ deze rol speelde--volkom5 ern/ig g5om5 word53 de ,kon+ mnt n4l4 dat al de beuzel>ij5 wa>mee hij zi* lang bezig h\dt1 zak5 zijn van groot gewi*t4 ,de s*\d]w]5 b]oov5 hem wrkelijk van z'n slaap en als hij spreekt van ontspann+ na zw>e dagtaak1 na e5 na*t vol /udie is dat ge5 frase4 ,de kle]mak] heet niet voor niem5dal ,l&s-heil6 ,george is dus iem& van go$5 wil1 ma> wat de taak van e5 vor/ eig5lijk is beseft hij niet3 't ideaal van ,l\ise is nog niet het zijne4 ,hij knt ,l\ise niet3 hoe z\ 't &]s mogelijk gewee/ zijn1 dat hij ook ma> e5 oog5blik aan ,hesselfelds la/] gelo( kon slaan8 ,er is e5 h>de les voor hem noodig om zijne oog5 te op55 en dat jui/ do5 de la/]praatjes4 ,hoe kle9 voelt ,george zi* teg5ov] ,l\ise1 hoe kwelt het b]\w hem ov] z'n s*&elijk5 argwaan4 ,nu en vooral nadat de ,kon+9-,mo$] hem alles gezegd heeft1 ziet hij 91 welk e5 edeld5k5de1 hoog/a&e vr\w ,l\ise is1 hoeveel ha> groots*e opvatt+ van de taak e5s ,kon+s v]s*ilt van de zijne4 ,zoo heeft het idealisme van ,l\ise 9 ,george's h>t e5 vonk geworp5 van gelo( aan mogelijkheid op bet] toekom/4 ,voortaan zull5 ze sm5 w]k5 voor 't volk en zoo zal e5s ,george ,l\ise wa>dig word54 ,de ,kon+9 heeft het s*oon/e b]eikt wat ze kon w5s*53 ze heeft van ,george e5 bet] m5s* gemaakt en da>door tev5s voor ha> geliefd volk me] g$aan dan ze ooit _h kunn5 d5k54 ,hanna4 ,naa/ ,l\ise /aat e5 &]e sympa?ieke vr\w3 de naai/] ,hanna4 ,ook zij h&elt kon9klijk4 ,als de vr\w van ,puf ge/orv5 is1 neemt ,hanna 't jong/e k9dje tot zi*4 ,ik kon het arme s*aap ,niet vru*tloos krijt5 hoor5 om z'n mo$]4 ,dat doet zoo ze] mevr\w4 zegt ze tot ,kon+9 ,l\ise4 ,altijd d5kt ze aan dat k9dje3 als ,alb]t zijn g$i*t zal opzegg5 is 't dadelijk3 ,niet te luid1 d5k aan m'n k9dje4444 sjt6 en als 't ev5 beg9t te huil5 t]wijl de ,kon+9 en de ,walb\rg bij ha> zijn1 gaat ze oog5blikkelijk kijk54 ,zelfs als de dronk5lap ,puf ha> diep bele$igd heeft1 zegt ze fi]3 ,die wieg blijft hi]3 ,ik zorg als vroeg] voor je k9d6 ,kon9klijk is vooral ha> h\d+ teg5ov] ,l\ise1 als deze ha> zegt dat 't ha> pli*t is tot d5 ,kon+ te gaan4 ,dan wordt het ha> bewu/ welke kra*t het h>t des m5s*5 opheft1 wlke de glo$ is1 die alles kleurt1 die 't lage hoog maakt4 ,o nu begrijp ik pozie6 ,ik wil niet laag1 ,niet kle91 geme5 zijn444 ik wil niet6 ,heeft zij misdaan die arme kon+91 ,dan zal 't besef ha> foltr5 zond] mij4 ,ik wil mijn deel niet aan de m>tel+ ,die zek] e5s 't gevolg is van ha> f\t4 ,en als ze e5s jamm]5d ha> val v]vloekt1 ,zal niet mijn naam gem5gd zijn 9 di5 vloek6 ,zelfs voor ,van ,huisde1 d5 man die ha> e]lijk5 naam beklad heeft1 vraagt ze g5ade1 ze kan niet hebb5 dat iem& om har moet lijd54 ,h]man4 ,ha> bro] ,h]man is e5 ruwe w]kman1 ma> iem& met e5 h>t van g\d4 ,hij heeft ,hanna1 z'n e5ige zu/]1 zielslief2 ge5 wond] dat hij opbrui/ van wo$e bij 't hoor5 d] la/]praatjes4 ,en to* welk e5 vr\welijk-te] gemo$ blijkt ond] die ruwe s*ors v]borg51 als ,h]man van ,kon+9 ,l\ise als a&5k5 de roos vraagt6 ,het k>akt] van de mee/e he]5 uit de omgev+ des ,kon+s is bij 't besprek5 d] intrigue geblek52 ov] twee hunn] will5 we e*t] nog iets zegg53 ,van ,s*uk5s*eu] en ,spiridio4 ,s*uk5s*eu]4 ,s*uk5s*eu] is e5 zot1 die door all5 beetg5om5 wordt en de hovel+5 to* go$e di5/5 bewij/3 ,m5 heeft hem noodig voor wat s*aduw4 ,dat ,v]hoogt de t9t d] middelmatigheid6 ,wat is ,van ,huisde knap1 en ,hesselfeld1 ,en graaf van ,we]t444 bij zlk e5 man gezi56 't ,komis*e 9 deze figuur is jui/ dat hij volkom5 ern/ig is en w]kelijk ment1 heel wijze d+5 te do54 ,zoo b4v4 z'n ja*tb]i*t4 ,multatuli gaf bij d5 twe$5 druk e5 nas*rift wa>9 hij ov] ,s*uk5s*eu] de volg5de ko/elijke woord5 zegt4 ,jonk] ,s*uk5s*eu] ov]drijve niet6 ,de akteur die hem voor/elt als cl[n1 z\ d5 gek te veel e] a&o54 ,hij behoort vooral ge5 blijk te gev5 dat-i zi* zijn] dwaa%eid bewu/1 en dus4444 wijs is4 ,spiridio4 ,teg5ov] ,s*uk5s*eu] /aat de gee/ige ,spiridio di5 d5 jonk] all]v]makelijk/ 9 het zonnetje zet3 't ,leuk/e is dat deze van de heele zaak niets snapt6 ,ma> ,spiridio is niet alle5 gee/ig1 hij durft ook1 zelfs 9 't bijzijn van d5 kon+1 h>de wa>h$5 zegg51 zooals z'n p>odie op de troonr$e1--e5 spee* vol lamme laffe leug5s--bewij/4 ,en wat hem heel wat 9 onze a*t+ doet /ijg51 is 't feit1 dat hij de ,kon+9 het heele s*&/uk blootlegt en met de daad bewij/ ge5 deel aan s*elm]ij te hebb54 ,t5 slotte wijz5 we nog op 't buit5gewoon gee/ige van vele uitdrukk+5 en op 't rake van d5 dialoog1 zooals 9 't gesprek tuss*5 ,l\ise en ,hanna4 ,we treff5 hi] we] van die e*t ,multatuliaans*e z9sw5d+5 aan1 die vooral op 't tooneel moet5 inslaan en die zek] niet we9ig tot het succes van ,vor/5s*ool hebb5 bijg$rag54 ,,ma?ilde4 ,,e5 ,,sonnett5krans4 ,ont/aan4 ,9 #ahgi ontmoette ,jacques ,p]k 9 ,l>o*e1 9 de ,belgis*e ,ard5n51 wa> hij met zijn familie loge]de1 e5 ,brussels* meisje1 ,ma?ilde ,?omas4 ,op dit meisje wordt ,p]k v]liefd1 ma> tev5s geeft zij hem e5 ongewone s*oonheidsa&o5+1 zij heft hem op en doet hem de natuur heel &]s zi5 dan vroeg]4 ,evolutie 9 ,p]k4 ,hi]door ont/aat 9 hem e5 kun/evolutie3 e]/ bem9t hij ,ma?ilde1 de s*oone vr\w1 en 9 ha> de s*oonheid4 ,lat] wordt hij van ,ma?ilde ges*eid51 ha> beeld blijft hem bij1 ma> wordt v]vormd3 ,ma?ilde wordt voor hem de s*oonheid 9 't algeme51 ze wordt dus gedealise]d en de p]sonifier+ van de onv]gankelijke ,s*oonheid3 de liefde voor de vr\w1 wordt liefde voor de ,s*oonheid4 ,deze kun/evolutie legt ,p]k ne] 9 zijn sonnett5krans ,ma?ilde1 die 9 vi] boek5 v]deeld is4 ,wijze van uitgave4 ,de krans is niet door ,p]k zelf uitgegev51 wa>s*ijnlijk niet e5s p]skla> gemaakt1 ma> na zijn dood 9 't li*t gezond5 door ,willem ,kloos1 die ons ov] de wijze van uitgave e5 duidelijke aanwijz+ geeft 9 e5 brief aan ,vosma]1 wa>9 hij s*rijft3 ,al het sle*te heb ik er uitgegooid en bov5di5 na raadpleg+ met ,door5bos1 ze] veel v]&]d4 ,zveel1 dat ,alb]t ,v]wey lat] met re*t kon zegg53 ,lat5 wij het ons onomwond5 bek5n53 dat kle9e boekje dat het geluk van onze nieuw]e di*tkun/ uitmaakt1 is niet ,jacques ,p]k enkel1 ma> het is de v]e5ig+ van ,jacques ,p]k met ,willem ,kloos4 ,9 lat]e drukk5 van ,p]ks g$i*t5--te beg9n5 met d5 vi]d5 druk heeft ,kloos veel wat e]/ v]worp5 01 opg5om54 ,de numm]+ d] sonnett5 9 de volg5de bes*\w+ is die van de voll$ige uitgave4 ,e]/e ,boek4 ,ontmoet+ met ,ma?ilde en e]/e indrukk54 ,sonnet ,i is de inleid+3 de di*t] geeft da>9 zijn me5+ ov] het eig5a>dige d] sonnett51 de k9dr5 van de ru/ige g$a*te1 en 9 't slotc\plet lez5 we wat het ,doel4 doel is van d5 geheel5 sonnett5krans3 ,e5 zee van liefde is dropp5 uit te giet51 ,za*t1 en voor en--zi$a> mijn he]lijk pog54 ,zijn groote v]e]+ voor ,ma?ilde zal hij ons do5 voel51 9 elk sonnet geeft hij iets da>van1 i$] sonnet is als 't w>e e5 droppel van zijn liefde4 ,gewijd aan ,ma?ilde4 ,ma?ilde heeft hem genspire]d1 zij heeft hem tot di*t] gemaakt1 ha> l( zal hij bez+54 ,v&a> 9 sonnet ,,iii deze regels3 ,gij zijt de mo$] van deez' li$]krans3 ,gij hebt di5 met uw zonneblik ges*ap5 ,9 't zw>te h>t2 zoo 't glan/1 't is door w glans4 ,ze] belangrijk 9 sonnet ,,iv 7,erato1 de ,muze van 't m9neli$1 het erotis*e gezang71 omdat we da>9 als voorspell+ lez5 wat er zal plaats v9d54 ,de blonde ,muze v]s*ijnt d5 di*t] en op5ba>t hem3 ,e5 hooge liefde zal uw h>t doordr+52 ,gij zult bem9n51 zalig zijn en s*eid51 ,ges*eid5 zw]v51 zw]v5d liefde z+51 ,en pe9z5d zult gij 't w$]zi5 v]beid51 ,en na> e5 vr\w g$a*te en sma*t5 leid51 ,en mijmr5d lev5 van h]9n]+54 ,uit de sonnett5 van het e]/e boek blijkt duidelijk de v]h\d+ van ,p]k en ,ma?ilde4 't ,voornaam/e is wel dit3 ,liefde voor ,ma?ilde4 #ao4 ,p]k voelt voor ,ma?ilde gewoon-m5s*elijke liefde4 ,heel duidelijk komt dit o4 a4 uit 9 het he]lijke sonnet ,bek5t5is1 wa>9 ,p]k ons de avondw&el+ s*ild]t met ,ma?ilde1 d5 v]ukkelijk5 zonsond]gang en dan de bek5t5is uit3 ,ma?ilde1 ik heb u lief4444 ,zoo wa> die kamm5 ,te morg5 wer 9 purp] zull5 vlamm51 ,wordt gij bem9d4444 ,gij zijt zoo godlijk-s*oon6 ,miss*i5 is er hoop op w$]liefde3 ,zij de$ als e51 die iets op 't h>t voelt br&5-- ,to5 sloot zij mij de lipp5 met de h&51 ,en bloosde de avondzon heur bleeke kon8 ,m5 leze v]d] sonnet ,,xii1 ,zij komt3 alles 9 de natuur is liefde3 ,de l( van h>e s*oonheid kl9ke alom1 ,wa> zon en zom] te bem9n5 le]56 ,ook het d]ti5de sonnet ,die ,la*3 /e$s d5kt de di*t] aan ,ma?ilde1 telk5s hoort hij ha> zilv]5 la*6 ,invlo$ van ,ma?ilde4 #bo4 ,teg5ov] deze liefde /aat e5 &] hoog] gevoel1 ,ma?ilde is voor hem mr dan e5 gewone vr\w1 ze heft hem op4 ,door ,ma?ilde's invlo$ ziet hij de a>de &]s dan vroeg]1 hij beg9t het s*oone 9 de natuur bet] op te m]k5 en ziet 9 dit s*oone telk5s zijn geliefde4 ,ma?ilde en de ,natuur word5 v]e5zelvigd 7,h>monie1 sonnet ,,xv74 ,ik m9 ,natuur 9 u1 9 ,natuur6 ,vooral 9 het sonnet ,,xxi1 ,o*t5db$e1 komt dit hel duidelijk uit3 ,ma?ilde nad]t op het b]gpad 9 de v]te1 wat kle9 is die v]s*ijn+6 ,ma> ne56 ha> lokk5 zijn van zonneg\d1 ,en 's hemels blauw is 't blauw di] droom5de oog51-- ,ha> boezem is de b]g en 't golv5d w\d3 ,o1 zom]1 zonnes*ijn en hemelbog51 ,wa>9 ha> aangezi*t mijn liefde aans*\wt1-- ,heelal1 wa>voor ik bidd5d lig gebog56 ,de ,s*eid+4 #co4 ,oorzaak van de s*eid+4 ,de ho(dr$5 geeft ,p]k aan 9 sonnet ,,xxvi1 ,o ,noodlot4 ,ma?ilde's voortdur5de invlo$ z\ noodlottig voor hem word51 omdat hij zijn zelf/&igheid v]lie/4 ,ik leef 9 1 en d5k en doe als gij1 ,ik ga mijzelf1 zooals ik n b51 hat5-- ,tot dwep]1 tot e5 jonkvr\w maakt gij mij4446 ,bov5di5 is er v]s*il 9 godsdi5/1 zooals blijkt uit sonnet ,,xix1 ,aanzoek4 ,ma?ilde is ,ka?oliek en vraagt hem ,aanbid1 met mij v]e5d1 de ,mo$]maagd1 ,en neem mijn godsdi5/ aan3 het is e5 go$e4 ,ga>ne _h de di*t] ha> gelukkig gemaakt door toe te /emm51 ma> hij kn niet1 wat de godsdi5/ har s*onk1 z\ hij hm ontroov54 ,to* is dit gelo(sv]s*il niet de r$5 van de s*eid+4 ,twe$e boek4 ,het zw]v54 ,het rondzw]v5 zond] dat de jui/e weg nog afgebak5d is en soms nog het afdwal5 van d5 go$5 weg4 ,p]k d5kt na de s*eid+ nog /e$s aan ,ma?ilde1 9 alles ziet hij ha>1 b4v4 sonnet ,,xxix ,dorre bloem51 de ranke kopjes d] bloem5 zijn blond als ,ma?ilde2 ,,xxx ,de ,maan v]rij/1 als de maan rij/ ook ,ma?ilde voor het droom5d oog3 ,e]bi$ig d5k ik aan het jong v]l$53 ,ik hoor heur /em1 ik hoor heur za*te s*r$5444 ,op bloem5geur5 /ijgt ha> naam omhoog4-- ,wat z\ dat zilv] op d5 b]gtop wez584444 ,dar is de maan 9 al ha> glans v]rez54444 ,zo rij/ ,ma?ilde voor het droom5d oog6 ,ook ,,xxxi ,ges*eid53 de di*t] d5kt nog aan de s*eid+1 ,ma?ilde ziet hij niet me]1 miss*i5 maakt e5zaam dol5 zijn h>t gelukkig4 ,hij h]d5kt ,ma?ilde's invlo$1 b4v4 sonnet ,,xxxi ,ommeke]1 en ,,xxxii ,mijm]+3 vor hij ha> zag 0 alles d( en k\d1 e]/ door zijn liefde ziet hij 't s*oone 9 de ,natuur3 ,voor ik ha> _h gezi51 0 d( en k\d ,de zom]s*e natuur1 zoo w>m en li*t1-- ,9 't beekg]uis* hoorde ik ge5 /ill5 k\t1 ,voor mij 0 bloem no* /> e5 zoet g$i*t4 ,p]k weet niet ( zijn besluit--de s*eid+ van ,ma?ilde--wel go$ gewee/ is4 ,hij lijdt ond] die s*eid+1 zijn lev5sweg is 9 nevel5 v]lor51 niet held] ligt het pad vor hem4 ,9 die /emm+ s*rijft hij sonnet ,,xxxv ,mi/1 het natuurv]s*ijnsel wordt bij hem de s*em]+ d] ziel1 ma>3 ,voor 't liefdeli*t moet raadselmi/ v]dwijn56 ,de grotsonnett54 ,als symbool van dez5 tijd d] dui/]nis s*rijft ,p]k de grotsonnett5 7,,xxxvi-,,xliii74 ,de aanleid+ is e5 bezoek aan de grot van ,han1 ma> wat hij da> ziet v9dt toepass+ 9 zijn eig5 zielelev51 b4v4 ,,xxxvi ,intr$e1 zooals m5 voor e5 donk]e toekom/ beeft1 beef ik4 ,hi] is alles dui/]nis1 ge5 li*t1 ge5 s*oonheid 7,n$]va>t74 ,to* d5kt hij aan ,ma?ilde3 de fakkelglans is de w5k5de ,ma?ilde4 7,fakkelglans74 ,hi] voelt hij ook1 hoe groot zijn le$ 01 en kan dit ha> zegg5 7,het rijk d] tran573 ,ma?ilde6 ,u kan ik zegg51 wat ik le$3 ,ik haatte1 omdat ik liefde niet kon gev51 ,en wilde m9n51 da> ik di*t] heet6 ,e9delijk is de to*t door de grott5 en ook zijn eig5 ,helleva>t t5 e9de1 de dag komt1 hij ziet we] het ,s*oone 9 de ,natuur1 ademt met wellu/ de he]lijke geur5 91 e5 nieuwe glo$ door/roomt zijn ad]53 hij gevoelt we] liefde voor ,ma?ilde1 ma>4444 we] gewne1 m5s*elijke liefde6 ,zoo bv4 sonnet ,,xlvii ,v]lang51 hij wil we] ,ma?ilde aan 't h>te prang53 ,,xlviii ,ma*tige a&rift1 wa>9 ,ma?ilde's beeld we] ziel en z9n5 komt /reel54 ,zelf gevoelt hij heel go$ 't geva>lijke van di5 h>t/o*t1 wat o4a4 blijkt uit sonnet ,,xlvi ,e5 ,add]3 het v]lang5 na> ,ma?ilde's bezit sl+]t zi* als e5 add] om zijn ziele he52 en vooral ,,li ,kupris1 wa>9 ,ma?ilde hem v]s*ijnt als de wellu/ige god9 ,kupris6 ,dat mg ,ma?ilde niet zijn voor hem1 op deze wijze wordt hij niet gel\t]d1 ze moet word5 e5 />1 die leidt4 7,,liv ,h]d5k+74 ,d]de boek4 ,de zw]v] pe9/ ov] de groote vraag/ukk5 van het lev5 en w9t zi* t5 slotte e5 va/e lev5sbes*\w+4 ,we noem5 enkele punt53 ,lev5svraag/ukk54 #ao4 ,hij d5kt na ov] 't my/]ie van d5 dood4 ,sonnet ,,lviii ,de grijsa>d op d5 b]g1 die zooveel duiz5d5 heeft zi5 snev51 ma> ge5 antwoord kon gev5 op de vraag1 wa> zij all5 geblev5 zijn2 v]d] sonnet ,,lx ,opdelv+1 dat hem doet vrag51 wat e5s na d5 dood van ons zal word52 de ple*tige begraf5is van d5 oud5 dorpel+ 7sonnet ,,lxi ,bij 't ,graf72 het grafkruis t] nag$a*t5is van e5 blijde mo$]1 die plotsel+ door e5 ne]/ort5d rotsblok w]d g$ood 7sonnet ,,lxviii74 ,e5 meisje1 sluim]5d 9 't graan 7sonnet ,,lxv71 wekt 9 hem de g$a*te aan d5 onv]biddelijk5 maai]3 ,o1 blonde als 't graan--o1 za*te kor5-bloesem6 ,/raks heeft welli*t ook e5 zi*t geveld4444 ,gelo(4 #bo4 ,hij pe9/ ov] de bep]k!id van 't m5s*elijk wet5 en ov] 't gelo(4 ,m5 leze bv4 de beide sonnett5 ov] ,k5nis 7,,lxxvii en ,,lxxviii71 de wond]5 vlod5 voor de k5nis1 als de dui/]nis voor 't li*t4 ,p]k1 zw]v5de door de ,ard5n51 komt 9 kle9e dorp51 ziet de k9d]lijke vroomheid d] e5v\dige dorpsbewon]s1 hun gemo$sru/1 en dat alles maakt op hem e5 diep5 indruk4 ,heel duidelijk wordt zijn /emm+ we]gegev5 9 de slotv]z5 van sonnet ,,lxxiv ,dorpsvesp]4 ,de zw]v] s*rijdt1 9 zoet gepe9s1 wer voort3 ,wa> zooveel e5s-gez9d5 sam5-kwam51 ,da> /]ft de haat1 en wordt ge5 kla*t gehoord4 ,langzam]h& komt ook de vr$e 9 zijn gemo$1 vooral de groots*e1 ma*tige natuur br5gt hem tot ru/4 7,e5 ,luwtje1 ,manes*ijn1 ,b$e 9 't ,w\d74 ,aan ,ma?ilde d5kt hij niet me] als vroeg]1 9 zijn ,/urm-und-,drang p]iode is de liefde g$ood4 ,ev5als de zw>te /ormwolk5 het aangezi*t d] maan v]b]g51 zoo do5 zijn /orm5de g$a*t5 de liefde v]dwijn54 7,/orm1 sonnet ,,lxxix74 ,zoo /ormt het door mijn bor/1 wa> de g$a*te1 ,spok5d met /e55 blik1 de liefde do(t1 ,die ik ge/orv5 9 mijn ziel voel zwev54 ,e9delijk 9 sonnet ,,lxxx ,het ,li$ des ,/orms de lev5sbes*\w+1 zooals die langzaam bij ,p]k geword5 is3 het zelf zoek5 ge/eld teg5ov] het bl9d volg51 zooals dat ges*i$t bij duiz5d5 die zi* zelf nooit wez5 kond54 ,de duiz5d1 die zi*zelf nooit wez5 kond51 ,bezitt5 sam n wa>heid1 die h5 b9dt3 ,hn is 't gelo(1 dat spreekt uit duiz5d mond52 ,ma> wie1 wat m5s*lijk wa> is1 zelf ontg9t1 ,voelt zi* aan zi* door zi* alle5 v]bond51 ,en weet1 dat hij voor zi* sle*ts wa>heid v9dt4 ,nu gevoelt de di*t] zi* v]hev5 bov5 al dat a>ds*e gewemel1 v&a> als slot van dit boek ,hemelva>t4 ,vi]de boek4 ,het ru/ige wet54 't ,boek van 't ru/ige ,wet51 de hymne aan de ,s*oonheid4 ,de di*t] heeft zijn zielsru/ h]vond51 zijn lev5sbes*\w+ is gevormd en da>9 voelt hij zi* gelukkig4 ,ge5 afdwal+5 en kla*t5 v9d5 we me]4 ,9 alles ziet hij de ,s*oonheid1 ze daalt op hem ne] als de ,sluim]1 hij ziet ha> 9 de ,/roomval1 9 d5 ,dorpsdans1 en begrijpt de tevr$5heid van d5 oude1 die het gejoel d] vroolijke jeugd met la*5de oog5 aanziet2 voelt de s*oonheid van de uitge/rekte heide 7,de ,s*ep]74 ,hij v]haalt ons1 hoe hij 't lev5 ziet3 i$] m5s*1 di] ( plant moet zijn roep+1 zijn be/emm+ volg51 zoo bv4 ,wilg en ,popel1 ,ideal51 ,twee ,rozeblaadjes en ,de ,=el4 ,tot iets wordt door zijn a>d be/emd1 wat leeft2 ,dat iets v]ri*t5 kn het1 want het moet1 ,en voelt zi* vrij 9 't slaaf-zijn van e5 wet4 ,tev5s v9d5 we hi] ,rots en ,wat] 7sonnet ,,xcvi71 wa>9 ov] 't gelo( van d5 di*t] wordt gesprok53 zijn gelo( en k5nis /rijd51 en welli*t b>/ het gelo( op 's lev5s rots1 ma> jui/ die /rijd zal vr$e br5g5 9 het gemo$4 ,we]zi54 ,met e5 d]gelijke gel\t]de lev5sbes*\w+1 vrij van a>ds*e h>t/o*t5 kan ,p]k ,ma?ilde w$]zi51 zelfs 9 teg5woordigheid van ha> v]lo(de 7,w$]zi574 ,dit w$]zi5 bewij/ d5 di*t]1 dat hij w]kelijk voelt1 zooals hij d*t te voel51 hij bem]kt ,dat we]zi5 is1 wat hij altijd ziet 7,laat/e ,aanblik71 en dat de w]kelijke ,ma?ilde gelijk is aan de ,ma?ilde1 zooals hij zi* die voor/elt1 dat de vr\w voor hem geword5 is tot s*oonheidsideaal4 ,de liefde1 v]e5d met s*oonheid1 w]d tot pozie2 hij zal ,ma?ilde lov5 ond] duiz5d nam54 ,ditzelfde wordt nog e5s uitgesprok5 9 sonnet ,,ciii ,aan ,ma?ilde4 ,ik drukte 9 u e5 ideaal aan 't h>t4 ,door ,ma?ilde tot kun/5a>4 ,nu v]s*ijnt we] de ,muze1 ma> 't is niet me] de d>tele ,erato1 do* de ern/ige1 /r5ge ,kallope1 de ,muze van de epis*e pozie3 de pozie van ,p]k is ge5 erotis*e pozie geblev54 ,heel jui/ geeft dit sonnet de kun/evolutie van d5 di*t] we] en ook zijne v]h\d+ tot ,ma?ilde1 die hem tot kun/5a> gemaakt heeft4 ,ze is van u he52 ?ans zeg ik u3 voorwa>6 ,ge aanzaagt444 ge aanbadt--u trok1 wat is v]hev53 ,u daagde e5 s*oonheidsideaal 9 ha>4 ,to5 zaagt ge wer na> wat ge aanbadt1 g$rev53 ,zij bleef zi*zelve1 gij w]d kun/5a>2 't ,v]heevne1 dat v]hief1 leeft 9 uw lev56 ,,el9e ,,v]e4 ,c\p]us geeft ons 9 ,el9e ,v]e e5 pra*tig5 psy*ologis*5 roman3 het lev5 en d5 ond]gang van e5 meisje uit de hoog]e ,haags*e kr+54 ,de ond]titel e5 ,haags*e roman is jui/ gekoz51 want tev5s laat hij ons e5 blik w]p5 9 de ,haags*e kr+51 de kr+5 wa>9 ,el9e v]ke]t4 ,dat laat/e moet m5 vooral go$ 9 't oog h\d51 omdat &]s e5 groot deel van d5 roman1 als ov]bodig z\ zijn af te keur5--heel wat p]son5 /aan sle*ts 9 ze] v]wijd]d v]b& met ,el9e en z\d5 voor 't go$ begrijp5 be/ weggelat5 kunn5 word5--ma> to* zijn ze noodig om 't milieu te s*ild]51 wa>9 ,el9e v]ke]t4 ,ook valt dikwijls door de teg5/ell+ met die &]e p]son5 e5 held] li*t op 't k>akt] van de ho(dp]soon4 ,el9e4 ,el9e is e5 heel begaafd en tev5s e5 heel mooi meisje4 ,ze z+t b4v4 buit5gewoon go$1 weet zi* 9 de mod]ne tal5 vloei5d uit te drukk51 beweegt zi* gemakkelijk 9 h>e kr+51 is heel elegant en bov5di5 vrij ge=tune]d4 ,ze s*ijnt voor 't geluk gebor5 te zijn4 ,to* is ze niet gelukkig en dat komt g$eeltelijk door ha> k>akt]1 g$eeltelijk door h>e positie4 ,we gev5 enkele d] mee/ sprek5de k>akt]trekk5 aan3 ,k>akt]4 #a4 ,de mee/ 9 't oog vall5de k>akt]trek is3 gebrek aan en]gie4 ,9 dit opzi*t is ze e5 e*te do*t] van ha> vad]1 d5 s*ild] ,v]e1 die altijd groots*e plann5 ontwi]p1 ma> ge5 en]gie _h om ze t5 uitvo] te br5g54 ,na e5 pa> p5seel/rek51 wi]p hij 't onvoltooide w]k van zi*4 ,e5 g$eg5]e]d type1 dat ond] de plak zat van z'n vr\w6 #b4 ,als gevolg van 't bov5/a&e is er 9 ,el9e iets looms en kwijn5ds4 ,soms lijkt ze e5igsz9s e5 droom5de1 loome odaliske4 ,ze gevoelt zi* behagelijk 9 e5 ontz5uw5de ,oo/]s*e weelde4 #c4 ,ze heeft e5 ev5 te] z5uwge/el 7fijn-besna>d7 als dat van ha> vad]1 dat soms trilt ond] ruwe aanrak+1 b4v4 van ha> zu/] ,betsy4 ,op d5 duur wordt ,el9e dan ook e5 e*te z5uwlijd/]4 ,dat meisje _h g]$ kunn5 word51 indi5 ze e5 lev5sdoel _h gehad1 als ze iets _h kunn5 v9d51 wa>door ze geheel 9 beslag 0 g5om51 als ze _h moet5 wrk54 ,l$igheid is des duivels oorkuss56 ,en dan _h ze moet5 lev5 9 e5 me] friss*e1 onb$orv5 omgev+4 ,ma> ze is jui/ geplaat/ 9 e5 ontz5uw5d milieu1 wa>door h>e sle*te eig5s*app5 voortwoek]5 en ha> z5uwge/el /e$s me] aangeta/ wordt4 ,zij woont bij ha> zu/] ,betsy1 die met d5 rijk5 ,h5k van ,raet getr\wd is1 weet lett]lijk niet wat ze do5 zal1 heeft niets dat ha> lev5 vult4 ,dan heeft e5 sle*t5 invlo$ het lez5 ( liev] v]sl9d5 van tallooze romans4 ,vooral ,ouida 7pseudoniem voor ,l\ise de la ,rame1 e5 ,engels*e s*rijf/]7 lee/ ze graag1 de romans met v]hal5 van elegante grav5 en h]tog9n5 die elka> zoo *t h(felijk bem9n5 en elka> bij manes*ijn 9 de p>k5 d] oude ,engels*e ka/eel5 r5dez-v\s gev54 ,ha> fantasie wordt door dit alles geprikkeld1 ha> z5uw5 ov]spann51 zoodat ze t5 slotte fantasie en w]kelijkheid door elka> haalt en 't ond]s*eid+sv]mog5 v]lie/4 ,ha> eig5 lev5 gaat ze potis* fantase]54 ,zoo moet dit meisje wel tot all]lei dwaa%eid v]vall54 ,liefde voor ,fabrice4 ,ha> e]/e dwaa%eid is de liefde van d5 op]azang] ,fabrice1 als gevolg van ha> ov]spann5 z5uw54 ,ze ziet hem op 't tooneel1 wordt bekoord door zijn pra*tige /em en mee/]lijk spel en gaat nu e5 heele ges*i$5is fantase]54 ,ze me5t dat ,fabrice alle5 voor hr z+t en als ze met ,s9t]klaas e5 pra*tig5 waai] cadeau krijgt 7van ,otto van ,erlevoort71 is die waai] natuurlijk van ,fabrice6 ,ze tra*t hem telk5s te ontmoet5 en ziet hem vaak op ha> w&el+ door 't bos*4 ,ook dan fantase]t ze we]3 van d5 dikk5 man met het nors*e uit]lijk maakt ze e5 soort roov]ho(dman1 vooral de groote flamb>d gaf hem zoo iets roov]a*tigs4 ,dat trots*e en ong5aakb>e1 da>op borduurt ze voort3 ,fabrice moet iem& zijn van go$e familie1 zijn oud]s w>5 er teg51 dat hij op 't tooneel g+1 ma> hij1 de man met zijn /]ke wilskra*t1 zette door en w]d op]azang]4 ,ma> hij w]d g$esillusione]d1 hij pa/e niet 9 die omgev+1 voor hem 0 ze te onbes*aafd1 en da>om heeft hij zi* t]uggetrokk5 9 fi]e e5zelvigheid4 ,ze b\wt d5 roman nog v]d] op3 zij zal ,fabrice gelukkig mak56 ,heeft ook zij niet e5 he]lijke /em8 ,sm5 zull5 ze z+51 sm5 lauw]5 oog/56 ,en ze ziet zi* al naa/ ,fabrice op 't tooneel1 beid5 ov]lad5 met krans54 ,ze koe/]t h>e liefde voor d5 zang]1 ha> liefde wordt e5 soort cultus3 ze v]zamelt portrett5 van ,fabrice1 legt e5 ,fabrice-album aan4 ,ma> nu de plotsel+e ontnu*t]+3 ,fabrice z+t op e5 conc]t1 ,el9e zit vlak bij 't tooneel en ze ziet hem opkom51 e5 dik1 plomp man1 onh&ig1 met e5 rood ho(d en =s*5 nek1 alles ev5 onae/hetis*4 ,leelijke dikke bas1 hoort ze ha> neef ,v9c5t zegg56 ,?uisgekom51 v]s*eurt ze de portrett54 ,engagem5t met ,otto4 ,do* de dwaa%eid heeft erge gevolg5 voor ,el9e1 ze wordt er door tot e5e &]e dwaa%eid gevo]d3 het engagem5t met ,otto van ,erlevoort1 e5 ern/ig1 degelijk man1 v] uitbl9k5de bov5 die onbeteek5de ,haags*e dametjes en he]tjes en die bov5di5 ,el9e opre*t liefheeft4 ,ma> ,el9e neemt hem uit bitt]5 spijt ov] de rune h>] +e/orte fantasien1 om zi* te wrek5 op ,fabrice en op zi* zelf4 ,ze maakt zi* wel heel wat wijs1 tra*t zi* zelf te v]bl9d52 ze v9dt het prettig1 dat ,otto zooveel van ha> h\dt1 ze snakt na> e5 eig5 tehuis1 t]wijl t5 slotte ook de f9anciele ov]weg+5 9 't spel kom54 ,en to* s*ijnt die dwaa%eid van ,el9e niet zoo groot te zijn1 want de sympa?ieke ,otto w9t w]kelijk langzam]h& h>e liefde4 ,ze voelt zi* ru/ig-gelukkig word5 ond] ,otto's invlo$1 ha> z5uwge/el komt tot b$>54 ,dat blijkt bv4 uit het to*tje na> de muziek 9 ,s*ev5+51 vooral op d5 t]ugweg1 als ,otto e5 eig5 naam voor ha> gevond5 heeft3 ,nily4 ,ma> 't be/e komt dit uit tijd5s het v]blijf op de ,horze1 't buit5go$ van ,otto's bro] ,?odore van ,erlevoort4 ,e]/ is ,el9e da> nog niet go$ op ha> plaats1 ze pa/ nog niet tuss*5 die me] gewone m5s*54 ,ik weet nog niet go$1 wat ik aan ha> heb1 zegt de practis*e huisvr\w ,truus4 ,el9e is altijd e5igsz9s gekun/eld gewee/1 altijd heeft ze e5 rol gespeeld4 ,de nieuwe rol valt ha> moeilijk3 e5v\dig zijn is la/ig voor ,el9e4 ,ma> na e5ige dag5 wordt ze to* zi*zelf1 ze omslui]de zi* niet me] met gemaak!id1 zij 01 zooals zij 0--het vr\wtje van ,otto4 ,all5 beg9n5 van ha> te h\d51 ook ,truus en zelfs ,frdrique1 die vroeg] niet hield van ,el9e1 omdat ze ha> ego/is* vond4 ,invlo$ van ,v9c5t4 ,ma> de g5ez+ is sle*ts tijdelijk en kan niet &]s dan tijdelijk zijn1 omdat ,el9e e5 te zwak k>akt] heeft1 omdat ze te ze] e5 speelbal is van h>e omgev+4 ,zoodra ze weg is van de ,horze1 wa> i$]e5 zi* gaf zooals hij 01 v]lie/ ze ha> natuurlijkheid en valt geheel t]ug 9 d5 oud5 sleur1 vooral omdat er nu iem& is1 die ,otto's go$5 invlo$ geheel te niet doet4 ,dit is ,v9c5t ,v]e1 e5 neef van ,el9e1 die alle sle*te eig5s*app5 d] ,v]e's heeft3 iem& met dezelfde loomheid1 dezelfde matte /em1 met hetzelfde en]gielooze als de s*ild] ,v]e4 ,bov5di5 is 't e5 gewet5looze klaploop]1 iem& met twaalf amba*t5 en d]ti5 ongelukk51 die 't lief/ leeft op ko/5 van &]54 ,hij vraagt e]/ ,h5k om f #ejj1 lat] ,paul om f #bjj1 t5 slotte ,h5k we] om f #ej4 ,dit s]p5t komt nu 9 huis bij ,h5k van ,raet1 omdat deze hem geweig]d heeft geld te le55 en 't lat] door e5 d]gelijke uitnoodig+ we] go$ wil mak53 bov5di5 vree/ ,betsy zi* di5 zom] te v]vel5 als er niem& bij h5 komt loge]54 ,op e5 fl9k k>akt] heeft ,v9c5t we9ig invlo$1 wekt dan zelfs antipa?ie bv4 bij ,otto1 ma> zwakke m5s*5 weet hij geheel te behe]s*5 en dit is 9 't bizond] 't geval bij ,el9e4 ,voore]/ weet ,v9c5t met ha> op zwa>wi*tige wijze ov] zijne lev5sfilos(ie te r$5e]51 ov] zijn pessimisme en fatalisme3 het lev5 is e5 ket5 van toevalligheidjes1 zlf heeft m5 ge5 invlo$ op zijn lev5 en zijn toekom/4 ,9 d5 mond van e5 luilak als ,v9c5t kl9k5 zulke hoogwijze r$5e]+5 w]kelijk komis*4 7,m5 v]gelijke de bes*\w+51 die e5 g$eg5]e]d type als ,b]tie 9 ,noodlot t5 be/e geeft74 ,ma> ,el9e wordt geheel door hem gebiologe]d en gelo(t weldra aan de noodlot/heorien van ha> neef4 ,en hi] komt iets bij1 dat de toe/& ern/ig] maakt4 ,e5s 9 ,el9e's b\doir krijgt ,v9c5t plotsel+ e5 flauwte en nu komt ,el9e op de onz9nige g$a*te1 dat ha> neef gepijnigd wordt door e5 hopelooze liefde voor ha>6 ,de en]gielooze1 klaploop5de ,v9c5t wordt e5 m>tela>66 ,zoo moet het onv]mijdelijke kom53 de gem>telde ,v9c5t1 die altijd bij ha> is 7,el9e v]pleegt hem71 oef5t e5 zoodanig5 invlo$ uit1 dat ,el9e me] en me] van ,otto wordt v]wijd]d en t5 slotte niets me] voor hem voelt4 ,breuk met ,otto4 't ,moet tot e5 s*eid+ kom51 vooral omdat ze e9delijk e5 afke] krijgt van ,otto1 die altijd ev5 kalm is4 ,de uitb>/+ komt3 ,betsy zegt op de ha> v9nige wijze1 dat ze 't he]lijk zal v9d5 als ,v9c5t e9delijk weg zal zijn4 ,el9e v]d$igt ha> m>tela>1 die door i$]e5 misk5d wordt1 ,otto v]maant ha> tot kalmte1 ma> v9dt ook1 dat het v]trek van ,v9c5t w5s*elijk is1 wa>op ,el9e zi* opw9dt tot de hoog/e mate en hem op de mee/ onhebbelijke wijze afsnauwt4 ,zij gevoelt e5 wre$e romantis*e voldo5+1 dat ze ge/r$5 heeft voor d5 zwakk5 ,v9c5t6 ,wel volgt er e5e v]zo5+1 ma> de klo( is niet me] te demp51 ,otto begrijpt zelf1 dat alles g$aan is1 hij voelt dat ,el9e zi* zelfs erg]t ov] hem4 't ,engagem5t wordt dan ook w]kelijk door ,el9e v]brok54 ,a*t]uitgang4 ,?ans komt de langzame a*t]uitgang1 die tot het e9de moet vo]54 ,jui/ dit g$eelte wordt door vele lez]s m9d] mooi1 soms zelfs v]vel5d gevond51 ma> dit 0 niet te v]mijd5 door d5 s*rijv]4 ,de totale ond]gang heeft 9 d]gelijke gevall5 niet plotsel+ plaats2 _h ,c\p]us dus dit g$eelte &]s ges*rev51 dan z\ hij onwa> geword5 zijn4 ,wij behoev5 er e*t] niet zoo uitvo]ig bij /il te /aan als bij d5 ges*et/5 ontwikkel+sgang1 omdat het pleit feitelijk door 't brek5 met ,otto al besli/ 04 ,langzaam is de a*t]uitgang3 e]/ de twi/ met ,betsy op e5 d9]1 dan de vlu*t van ,el9e na> de ,frelijns1 ha> v]blijf bij ha> oom ,danil ,v]e te ,brussel1 ha> voortdur5d reiz5 en trekk54 't ,is e5 telk5s ru/ zoek5 en n]g5s ru/ v9d54 ,e9delijk komt ze 9 ,d5 ,haag t]ug1 wa> ze bij de oude mevr\w ,van ,raet gaat won54 ,dan is er al groote a*t]uitgang m]kba>3 ha> v]vall5 uit]lijk1 de s*orre /em2 e5 rune1 li*amelijk en gee/elijk4 ,/e$s nog diezelfde pog+5 om ru/ te v9d51 e]/ 9 't my/icisme van de ,ka?olieke ,k]k2 ha> vroomheid1 ha> lid word5 van weldadigheidsv]e5ig+54 ,ma> na e5 ma& is de rage al we] voorbij1 n]g5s v9dt ze ru/4 ,ook dokt] ,rey]'s pog+5 zijn vru*teloos4 ,da>om we] t]ug na> ,brussel1 na> ha> oom ,danil ,v]e4 ,hi] komt ha> pessimisme geheel aan 't li*t3 ze voelt zi* op e5 hell5d vlak1 wordt willoos voortg$uwd1 ziet d5 afgrond vr zi*1 ma> heeft ge5 kra*t om we] p te /ijg54 ,da>bij als vreeselijke kwell+ de voortdur5de slapeloo%eid1 die ze door morph9e tra*t te v]drijv54 ,en ook voelt ze zi* 9 ,brussel niet op ha> plaats3 ze walgt van 't lev5 9 de zond]l+e omgev+ d] ,v]e's4 ,invlo$ van ,/4 ,cl>e4 ,plotsel+ e5 laat/e opflikk]+ van hoop3 ze le]t ,lawr5ce ,/4 ,cl>e k5n53 hij met zijn /]k5 wil sugg]e]t ha> geheel1 door hem me5t ze t5 slotte to* nog gelukkig te zull5 word54 ,ma> als die sugge/ie niet me] w]kt1 is ook de tijd van bet]s*ap voorbij4 ,/4 ,cl>e doet e5 reis na> ,mosk\1 na e5ige ma&5 zal hij t]ug kom5 en zal ,el9e zijn bruid word51 ma> dan is alles v]lor54 ,ond]gang4 ,op aanrad5 van ,lawr5ce gaat ze na> ,d5 ,haag en da> 9 't e5zame p5sion komt langzam]h& de waanz9 ov] ha>4 ,nu de pa> druppels morph9e1 die ze 9 ha> gejaagdheid te veel gebruikt en die e9delijk ru/ gev54 ,omgev+ van ,el9e4 ,betsy4 ,betsy1 ha> zu/]1 is luimig1 wispelturig en b]ek55d4 ,jui/ drom 0 ze gehuwd met d5 rijk5 ,h5k van ,raet4 ,type]5d voor ha> is 't d5-baas-spel5 ov] ,h5k1 ze a>dt na> ha> mo$] die ook ,v]e g$u*t ond] d5 duim _h4 ,k5s*ets5d is v]d] ha> keff]ig-ruziemak5 met de meid51 ha> na> de op]a gaan alle5 om zi* te lat5 zi51 't z+5 zelf is geblr4 ,h5k4 ,h5k wordt 't be/ getype]d door e5 z9 uit d5 roman1 wa>9 gezegd wordt1 dat hij oog5 _h1 als e5 go$ige1 domme ,new-f\ndl&]4 ,hij is e5 goeie sul1 ma> ge5 man van k>akt]4 't ,is duidelijk1 dat ,el9e 9 e5 d]gelijke omgev+ totaal niet pa/e4 ,otto4 ,otto is e5 heel sympa?iek man1 die v]re uit/eekt bov5 alle &]5 9 d5 roman1 iem& met e5 va/5 wil en nobel k>akt]1 ma> die to* niet de re*te man voor ,el9e gewee/ z\ zijn1 omdat hij ha> niet geheel begreep4 ,georges en ,lili4 ,de &]e p]son5 vorm5 me] 't bijw]k van d5 roman1 ze /aan dikwijls feitelijk buit5 het eig5lijke v]haal en di55 om de omgev+ go$ te teek551 ( om door teg5/ell+ ,el9e's k>akt] te do5 k5n54 ,zoo b4v43 ,georges de ,w\de en ,lili ,v]/raet51 het baby-pa>tje4 ,hun v]h\d+ is bizond] mooi geteek5d3 e]/ de afke] van ,lili voor ,george1 dat p$ant-tre1 dan de langzame to5ad]+1 zoodat ,lili door ha> zu/] ,m>ie nog vaak geplaagd wordt met ha> vroeg]e uitspraak4 ,de g$eelt5 wa>9 ov] dat pa>tje gesprok5 wordt1 behoor5 met de s*ild]+ van 't buit5v]blijf op de ,horze tot de mee/ friss*e en be/geslaagde g$eelt5 van d5 roman4 ,paul en ,frdrique4 ,paul van ,raet en ,frdrique van ,erlevoort4 ,paul e]/ ook iem&1 die e5 geheel doelloos lev5 leidt1 iem& zond] de m9/e en]gie4 ,langzam]h& e*t] komt de v]&]+1 de liefde voor ,frdrique heft hem op4 ,fr$dy is ev5als ha> bro] e5 hl sympa?ieke figuur1 vooral ook 9 h>e h\d+ teg5ov] ,paul4 ,mooi is b4v4 geteek5d de gebeurt5is op de ,horze1 als ,frdrique ,paul afwij/ ondanks ha> zelve1 mooi ook de langzame to5ad]+ en v]zo5+4 ,/4 ,cl>e4 ,e5igsz9s zond]l+ is de figuur van ,/4 ,cl>e4 ,onbegrijpelijk is zijn vri5ds*ap en zijn v]h\d+ tot ,v9c5t1 het s*ijnt wel1 dat hij ge5 &] lev5sdoel heeft1 dan ,v9c5t te v]zorg54 ,ook zijn plotsel+e liefde voor ,el9e moet voor e5 go$ deel uit e5 d]gelijk oogpunt bes*\wd word51 ma> ook al /apt m5 ov] deze bezw>5 he51 dan nog is onv]kla>ba> zijn reis na> ,rusl&4 ,hij k5de d5 toe/& van ,el9e bet] dan iem& &]s1 hij wi/ dus dat ze moe/ ond]gaan1 zoodra ze aan zijn sugge/iev5 invlo$ 0 onttrokk5 en t* liet hij ha> lange ma&5 alle54 ,0 die reis na> ,mosk\ zoo noodzakelijk2 0 er niet iets &]s op te v9d58 ,jui/ hi]uit blijkt1 dat ,c\p]us t5 slotte met de figuur van ,/4 ,cl>e zelf v]leg5 g]aakt is en tev5s1 dat deze geheele p]soon be/ uit d5 roman gemi/ _h kunn5 word54 ,det]m9isme4 ,e5 enkel woord nog ov] het det]m9isme 9 d5 roman4 ,het det]m9isme le]t ons dat het geheele lev5 is e5 aane5s*akel+ van oorzak5 en gevolg51 wa>aan we ons niet kunn5 onttrekk54 ,deze le] wordt vooral v]kondigd 9 de r$5e]+5 van ,v9c5t ,v]e en ook van ,b]tie 9 ,c\p]us' roman ,noodlot1 die jui/ ge5 van beide hoog/a&e p]soonlijkh$5 zijn en wa>door we al bij voorbaat e5igsz9s wantr\w5d teg5ov] hunne !orien word54 ,bij e5ig nad5k5 bem]k5 we spo$ig1 dat het det]m9isme voor deze he]5 e5 middel is om hun v]antwoordelijkheidsgevoel 't zwijg5 op te legg54 ,dit is vooral heel duidelijk bij ,b]tie4 ,volg5s ,c\p]us zelf is 't bij hem e5 vooruitbe/ude]d-pessimisme en eig5a>dig is 't1 dat die noodlot/heorien bij hem opduik5 als hij 9 nood zit en zi* niet me] weet te r$d54 ,als alles go$ gaat1 is hij actief g5oeg2 zoo ook 9 zijn pog+5 om ,frank en ,eva van elka> te v]wijd]51 alle5 met het hooge doel om zelf e5 lui lev5tje te kunn5 blijv5 leid54 ,m]kwa>dig is 't ook1 dat dit det]m9isme g$emon/re]d wordt aan g$eg5]e]d5 en klaploop]s als ,v9c5t en ,b]tie1 en v]d] dat ze uit d5 a>d d] zaak alle5 invlo$ oef55 op zwakke natur51 op sla*t(f]s van 't leege lev54 ,vreemde woord54 ,e5 enkele opm]k+ moet ons nog van 't h>t3 't onmatig gebruik van vreemde woord53 't is soms ( we v]plaat/ zijn 9 d5 tijd d] ,r$]ijk]s en bijna kunn5 we 't ,robbeknol 9 d5 ,spaans*5 ,brab&] nazegg53 ,ja1 't is e5 moye m5gelmoes1 ghy meu*t] wel van sprek51 ,ghy luy hebt de ,frans*e vry wat ( ekek54 ,dat er tamelijk veel vreemde woord5 gebruikt moe/5 word51 is te v]kl>51 als m5 er aan d5kt1 dat 9 de kr+5 wa>9 de roman speelt1 zulke woord5 veel gehoord word5--we d5k5 hi]bij aan de gesprekk5 9 het w]k--t]wijl we ons tev5s heel go$ kunn5 voor/ell51 dat e5 kun/5a> om d5 klank soms e5 vreemd woord de voorkeur zal gev51 ma>4444 mate es tall5 spele goet6 ,,iets ,,ov] ,,kloos ,,als ,,criticus4 ,zijn beteek5is4 ,van de mann5 van '#hj is ,willem ,kloos wel e5 d] belangrijk/e4 ,als di*t] /aat hij1 vooral door de v]z5 uit zijn e]/e p]iode1 ze] hoog en als criticus is hij door niem& van de jong]5 ov]tr(f54 ,hij heeft 9 zijn critiek5 met groote jui/heid aangegev5 het v]s*il tuss*5 e*te en one*te pozie1 tuss*5 wa> en onwa> proza1 en is jui/ da>door de leid] geword5 van de ,nieuwe ,beweg+4 ,de ,ve]ti5 ,ja>4 ,de belangrijk/e critiek5 uit de e]/e j>5 zijn v]zameld 9 de ,ve]ti5 ,ja> ,lit]atuurges*i$5is1 welk w]k dan ook voor 't begrijp5 van de ,beweg+ van '#hj onmisba> is4 ,de lat]e critiek5 van ,kloos /aan niet altijd op dezelfde hoogte als de zooev5 g5oemde1 t]wijl er bov5di5 soms 9 h]haald wordt1 wat op e5igsz9s &]e wijze al 9 vroeg]e beoordeel+5 0 gezegd en da>om zull5 we ons bij deze besprek+ bep]k5 tot de ,ve]ti5 ,ja>4 ,voor n artikel mak5 we e5 uitzond]+1 n4l4 voor het 9 #aijd ges*rev5 ,ov] kritiek1 dat als inleid+ geplaat/ is voor d5 d]d5 druk van de ,ve]ti5 ,ja>1 omdat ,kloos da>9 zoo held] zijn me5+ ov] lit]aire critiek zegt4 ,eis*5 voor e5 go$ criticus4 ,de voornaam/e eis*5 die hij aan e5 criticus /elt zijn3 #ao4 hij moet e5 go$ inzi*t hebb5 9 't wez5 van de lit]atuur4 #bo4 hij moet zelf e5 kun/5a> zijn en zelfs de me]d]e van hem1 wi5s w]k5 hij beoordeelt4 #co4 hij mag zi* niet lat5 leid5 door e5ig /aatkundig ( godsdi5/ig dogma4 7,dat &]e motiev5 van p]soonlijk5 a>d niet 9 aanm]k+ mog5 kom51 spreekt vanzelf74 ,wat is lit]atuur1 wat is kun/8 ,feitelijk b]u/ dus alles op deze vraag3 wat is lit]atuur8 wat is kun/8 ,kloos geeft hi]op de volg5de antwoord53 ,lit]atuur is de ha>fijn-preciese we]gave van wat er omgaat 9 's kun/5a>s b9n5/e wez51 hetzij dat w]d gebor5 9 de psy*is*e diepte zelve1 hetzij het onmiddellijk uit de buit5w]eld er b9n5 valt4 ,kun/ is3 nave1 b$oel+slooze uitbeeld+1 van 't zij het lev5 9 de ziel1 't zij het lev5 9 de omr+5de buit5w]eld1 e5 uitbeeld+1 die alle5 be/uurd wordt door de wa>heid en s*oonheid en precie%eid1 altijd door4 ,wijze van critise]54 ,lee/ nu e5 criticus e5 d]gelijk kun/w]k1 dan is zijn taak deze3 hij laat 't boek op zi* inw]k51 en tra*t de ziel/oe/&5 van d5 s*rijv] zelf te doorlev51 't w]k moet als 't w>e voor de twe$e maal ont/aan4 ,dan e]/ kan de criticus proev51 wat e*t en wat one*t is1 dan komt langzam]h& het w]k te ligg5 9 d5 critikus1 als 9 e5 psy*is*5 smeltov51 e5 ov51 die geleidelijk het w]k ontdo5de van alle m9d]-edele slakk5 en bijm5gsels1 het tra*t te sublime]5 tot zijn zuiv]/e s*oonheids-ess5tie1 tot zijn eig5lijk/e1 w]kelijk/e wez51 tot zijn bij mogelijkheid mee/ e*t5 /aat4 ,de criticus moet zelf kun/5a> zijn4 ,hi] sluit natuurlijk onmiddellijk bij aan de eis*1 dat de criticus zelf e5 kun/5a> is3 hoe z\ hij &]s 't w]k van e5 kun/5a> 9 zi* kunn5 do5 h]lev58 ,hij moet e5 m5s* zijn van dezelfde soort als de artie/51 van e5 d]gelijk5 aanleg1 als deze zelf bezitt51 ma> wi5s gee/1 uit zi*zelf en door /r5ge /udie1 bre$]1 v]d] zi5d1 objectiev] geb\wd is1 en met me] ern/ ontwikkeld1 dan dit d5 artie/ zelv51 uit gebrek aan tijd ( ab/rahe]v]mog51 ov]al en altijd go$ mogelijk z\ zijn4 ,niet dogmatis*4 ,ov] d5 laat/5 eis*3 de criticus moet niet /aan op e5 dogmatis* /&punt1 behoeft niet veel gezegd te word53 imm]s dan z\ de /rekk+ ho(dzaak1 de arti/ieke wa>de bijzaak word54 ,e5 groot kun/w]k z\ dan kunn5 word5 afgekeurd1 e5 prul als iets groots kunn5 word5 geprez54 ,dit dogmatis*e keurt ,kloos af 9 de pr$ikant-di*t]s 7,t5 ,kate1 ,beets e4 a47 en ook 9 ,h]man ,gort]1 die bij de besprek+ van de mod]ne ,holl&s*e lit]atuur niet 9 de e]/e plaats op het oog 7_h7 die lit]atuur zelve met ha> groot]e ( g]+]e s*oonheid1 ma> alle5 het belang1 dat die lit]atuur kon hebb5 voor e5 sociali/is*-/rev5d h>t4 ,deze beg9sel5 heeft ,kloos zelf 9 practijk gebra*t1 v&a> ook zijn s*]pe v]oordeel+ van vele s*rijv]s voor '#hj4 ,vooral zijn critiek5 ov] v]s*ill5de di*t]s zull5 we hi] wat uitvo]ig] besprek51 omdat da>uit nog bet] dan uit 't voorga&e blijkt1 hoe ,kloos d5kt ov] lit]atuur en vooral omdat da>door duidelijk wordt1 wat het k5m]k5de van de ,beweg+ van '#hj is4 ,k5m]k5 van go$e v]z54 ,volg5s ,kloos ond]s*eid5 go$e v]z5 zi* sle*te door3 #ao4 de jui/heid d] klankexpressie4 #bo4 de noodzakelijkheid en zuiv]heid d] beeldspraak4 ,ov] 't e]/e zegt ,kloos dit3 ,rhy?me4 ,de ope5volg+ d] klank5 9 hunne eig5a>dige 7individueele7 comb9atie vormt1 tezam5 met de plaats+ d] acc5t51 d5 ry?mus van het v]s4 ,da> i$]e a&o5+1 i$]e kle9/e beweg+ van het gevoel1 bij fijn georganise]de natur51 h>e eig5e rimpel+ heeft1 zal dus ook i$]e go$e v]sregel zijn eig551 sle*ts voor hem pass5d51 ry?mus do5 hoor54 ,wie het zuiv]/ zijn gevoel1 door d5 alle5 bij dat gevoel behoor5d5 ry?mus weet we] te gev51 is de be/e di*t]2 wie het vatba>/ is voor de all]subtiel/e klankv]s*ill5 9 e5 v]s1 en zi* die vatba>heid bewu/ wordt1 is de be/e kriticus3 want het e5e no* het &]e is mogelijk zond] dat m5 tegelijk ze] fijn en ze] /]k gevoelt4 ,wanne] de klankexpressie van e5 v]s zoo volkom5 mogelijk is1 noemt m5 dat v]s int5s1 omdat het 9 d5 geoef5d5 lez] plotsel+1 s*oon niet altijd bij de e]/e inzage1 e5 ev5 kra*tig5 indruk te voors*ijn roept1 als de di*t] _h1 to5 hij het s*reef4 ,int5se v]z54 ,zulke int5se v]z51 v]z5 met pra*tig5 klank dus1 v9dt ,kloos bij ,vondel1 de bre$e1 met zijn ruim51 ru/ig5 klank1 /il voor zi* zelf voortz+5d1 als e5 onzi*tba> koraal2 bij ,ho(t 9 m9d]e mate1 omdat die te veel toegeeft aan woord- en klankspel+5 en da>door onnatuurlijk wordt2 bij enkele #ag;e eeuw]s als ,poot en ,hoogvliet4 ,bild]dijk da>5teg5 is niet e5 zuiv]e zang]1 zijn g$i*t5 zijn buld]5de1 kl9k5de rhetorica2 ,da ,co/a weet1 vooral door 't gebruik van veellett]grepige woord5 soms e5 /atig5 klank te do5 ont/aan2 ,potgiet] b]eikt dikwijls fijne klanks*oonh$51 ma> de mee/e #ai;e eeuw]s voor '#hj hebb5 ge5 oor voor de fijn g5uance]de klank5 van e5 v]s4 ,sommige di*t]s na '#hj bezitt5 die gave 9 hooge mate3 zoo prij/ ,kloos de wond]e melodie d] li*t5de en geur5de woord5reeks5 van ,w9kl] ,pr9s2 ,v]wey's e]/e g$i*t5 noemt hij vlekkeloos1 omdat de di*t] de impressies zijn] v]beeld+1 de rimpel+ van zijn gevoel z weet va/ te h\d51 en we] te gev5 door klank en ry?mus1 zijn middel van uit+1 zooals de v]v5 voor d5 s*ild] zijn1 dat de lez]1 die oor5 heeft om te hoor5 en v]beeld+skra*t om te zi51 diezelfde impressies en diezelfde rimpel+5 9 zijn eig5e ziel voelt opkom54 ,hlne ,sw>? is het z+5de h>t 9 onze lett]kunde1 de di*t]es met het hooge zilv]kl9k5de acc5t van e5 engel5bazu94 ,c\p]us' pozie da>5teg5 wordt afgekeurd1 vooral om het onw>e1 onjui/e van de klankexpressie4 ,van de ,or*ideen zegt ,kloos3 ,ik w5s* d5 he] ,c\p]us ga>ne het be/e toe1 ma> ik v9d zijn pozie om hels* te word54 ,voor wie gewoon is de emotioneele wa>de d] klank5 te ond]s*eid51 en het e]/ van alles bij e5 di*t/uk na> de groote muziek1 de he]s*5de /emm+ van 's di*t]s geluid1 het lyris*e acc5t te lui/]51 voor di5 zijn deze v]z5 e5 kwell+ na> li*aam en ziel4 't ,is ( m5 e5 zang]es hoort1 die telk5s van de wijs raakt1 zi*zelve v]lie/1 we] opvat1 we] v]lie/1 en zoo voort1 d5 heel5 e9delooz5 avond door1 en i$]e5 d5kt dat het zoo tepas komt 9 ha> rol1 want ,c\p]us z+t niet voluit1 zo uit zijn /emm+1 hij tra*t niet we] te gev51 nauwkeurig1 datg5e wat hij 9 zi*zelv5 v]neemt1--hij zet klank5 naa/ elka> als a>digheidjes tot e5 /reel+ des gehoors1 hij speelt b\wdoosje met de taal1 hij coquette]t met ons mooi1 op51 ,holl&s* geluid4 ,e5 raad aan de lez]s4 ,en hi]op volg5 voor ons1 lez]s1 nog enkele regels1 die we ons wel go$ 9 de oor5 mog5 knoop54 ,ma> hoe weet gij dit nu allemaal8 zal m5 mij vrag54 ,omdat ik het hoor1 wa>de vri5d1 en als gij 't niet hoort1 dan moet gij het tra*t5 te le]54 ,dat heb ik ook moet5 do54 ,jui/e beeldspraak4 ,het twe$e k5m]k van e5 go$ v]s is3 jui/e beeldspraak d4 w4 z4 de di*t] moet w]kelijk gezi5 hebb51 wat hij door woord5 tra*t uit te drukk5 en die beeld5 moet5 zoo jui/ mogelijk de a&o5+5 van d5 di*t] we]gev54 ,rhetorica teg5ov] pozie4 ,teg5ov] deze w]kelijke pozie /aat de rhetorica1 die gebruik maakt van de oude1 ov]gelev]de beeldspraak1 de zoog5aamde di*t]lijke taal4 ,het groote v]s*il tuss*5 di*t] en rhetoricus is dus de teg5/ell+ tuss*5 natuur en onnatuur1 tuss*5 wa>heid en onwa>heid4 ,want3 de di*t] ziet w]kelijk wat hij 9 zijn v]z5 zegt1 geeft zijn g$a*t5 we] 9 beeld51 die bij zijn g$a*t5 pass51 t]wijl de rhetoricus feitelijk de taal van e5 &] gebruikt1 die niet precies1 do* sle*ts ongeve]1 zijn /emm+ we] kan gev54 ,en jui/ omdat de rhetoricus niet alles ziet wat 9 zijn v]s /aat1 omdat zijn beeld5 vaak alle5 klank5 zijn1 kunn5 9 zijn g$i*t5 all]lei malligh$5 voorkom51 die bij e5 di*t] nooit gevond5 word54 ,onzuiv]e beeldspraak bij rhetorici4 ,kloos geeft da>van enkele sprek5de voorbeeld54 ,zoo heeft ,huet1 die zulke jui/e d+5 ov] prozaw]k5 kon zegg51 volg5s hem voor pozie e5 ze] onzuiv]e smaak4 ,als bewijs neemt ,kloos e5 critiek ov] ,t] ,ha>1 wa>9 ,huet het volg5de v]s aanhaalt3 ,wat h]dr5 zie ik e5zaam dwal5 ,de heuvl5 langs1 de veld5 door8 ,de la* d] blijds*ap si]t de dal51 ,de vr$e graa/ de kudde voor4 d5 laat/5 regel cursive]t en dan laat volg53 ,wie voor zijn tw9tig/e ja> e5 v]s gevond5 heeft als dit laat/e1 mag het er voor h\d51 dat de ,muz5 hem gezalfd hebb54 ,dit nu is e*te rhetorica3 de di*t] no* de criticus heeft w]kelijk gezi5 wat da> gezegd wordt1 't is voor beide niets dan klank gewee/4 ,lui/] ma> na> ,kloos3 ,/el u ma> ev5 voor3 ,ziet gij wel di5 ,vr$e 7dus e5 za*t-maje/ueuse vr\wefiguur7 voorov]gebukt met ha> edel gelaat langs het weil& s*uiv51 ond]wijl zij zi* traagjes voortbeweegt op h&5 en voet51 als e5 vreemdsoortig quadrupe$1 en de &]e graz5de koei5 a*t] di5 mal-do5d5 ,vr$e aan6 ,e5 &] voorbeeld door ,kloos aangehaald1 wa>bij e5 e5v\dige cursive]+ voldo5de is om ons tot inzi*t te br5g51 dat de s*rijv] klank5 gebruikte 9 plaats van beeld53 ,en de onru/ bleef op 't br&5d vraagpunt wank5 ,en sloeg v&a> d5 ang/ig />r5 blik ,langs alle weg5 he5 om va/5 /eun4 ,s*aepman is voor ,kloos wel de rhetoricus bij uitnem5dheid3 oorspronkelijke1 inn]lijke ( uit]lijke aans*\w+1 uit welke e5 wa>a*tig di*t] alle5 zijne beeld5 neemt1 zijn d5 he] ,s*aepman onbek5de d+54 ,hij toont zi* hi]9 als de e*te rhetor1 die zi* ook bepaalt tot het rangs*ikk5 en kun/ig gebruik5 van het be/a&e mat]iaal1 zond] iets van zijn eig5e ziel er bij te do54 ,da>om keurt ,kloos de bek5de ,zang d] ,zuil5 uit de ,aya ,s(ia af1 dat is ge5 w>e beeldspraak4 ,m5 kan zi* voor/ell51 dat e5 zuil trots* rij/1 gewillig zijn la/ draagt1 tr\w op wa*t /aat1 do* dat e5 zuil4444 z+t8 ,o*1 kom6 ,wat is er 9 e5 zuil dat bij mij die impressie te voors*ijn z\ kunn5 roep58 ,ik z\ ev5 go$ kunn5 bew]51 dat e5 zuil zit te bitt]51 ( 9 e5 koets met twee pa>d5 na> d5 s*\wburg rijdt4 ,realisme4 ,kloos is dus wat pozie betreft de /rijd] voor wa>heid3 de di*t] moet we]gev5 f inn]lijk wez5 f de door hem gezi5e w]kelijkheid 7buit5w]eld74 ,datzelfde eis*t hij van e5 proza-s*rijv]1 ook zijn beeldspraak mag niet conv5tioneel zijn1 ook hij moet niets ne]s*rijv5 dat niet door hem zelf gevoeld ( gezi5 is4 ,het proza moet wa>1 dat is reali/is*1 zijn4 ,kloos neemt het voorbeeld van e5 s*rijv] die e5 dag]aad ( e5 toornig m5s* noodig heeft 9 zijn w]k1 zoo iem& zal di5 m5s* en di5 dag]aad niet s*ild]5 voor het vad]l& weg1 rangs*ikk5de sle*ts op zijne mani] de spreekwijz5 die voor beide gevall5 bij de romans*rijv]s gebruikelijk zijn1 ma> hij gaat /aan en beziet d5 dag]aad zelf en teek5t zijn p]soonlijke impressie van e5 oog5blik en van het volg5de oog5blik en het da>op volg5de2 en hij tra*t1 9 het &]e geval zoo'n m5s*1 die toornt1 teg5 te kom51 en neemt dan zijn geb>5 wa> en zijn gelaat en de woord51 die hij spreekt4 ,op die wijze w]kte ,zola1 en 9 ons l& ,frans ,nets*]1 ,coopl&t1 ,van ,deyssel1 ,van ,looy1 ,aletr9o1 ,van ,gro5+54 ,dezelfde ,c\p]us die weg5s zijn g$i*t5 zoo gekapitteld w]d1 omdat hij onwa> 01 wordt door ,kloos geprez5 als s*rijv] van ,el9e ,v]e1 omdat hij 9 di5 roman de afbeeld+ geeft van iets w]kelijks4 ,c\p]us is van e5 precieus en pret5tieus poetje v]&]d 9 e5 groot en mooi-voel5d reali/4 ,ov]e5/emm+ tuss*5 lev5 en w]k54 ,t5 slotte will5 we nog op e5 van ,kloos zijn critiek5 de a&a*t ve/ig51 omdat da>9 e5 ze] kwe/ieus punt wordt besprok51 nl4 de ov]e5/emm+ tuss*5 het lev5 en de w]k5 van e5 s*rijv]4 't ,is e5 artikel ges*rev5 na> aanleid+ van e5 boek van ,dr4 ,sw>t ,abrahamsz41 wa>9 ,multatuli als type van e5 z5uwlijd] wordt bes*\wd en veel wordt gesprok5 ov] ,dekk]'s ijdelheid1 grilligheid en groo!idswaan4 ,teg5 e5 d]gelijke bes*\w+ komt ,kloos met kra*t op3 de wa>de van e5 s*rijv] zit niet 9 wat feit5 uit zijn private lev51 ma> 9 de hi/oris*e beteek5is zijn] w]k54 ,sle*ts de woord51 die van hem uitg+51 als hij ne]zat aan zijn s*rijftafel1 dt zijn de wa>a*tige en uitsluit5d te h]d5k5 dad5 van ,multatuli gewee/4 ,,gort]s ,,mei4 ,,e]/e ,,zang4 ,de kom/ van ,mei4 ,op e5 wond]s*oon5 avond komt uit zee e5 kle9e boot drijv51 die e5 meisje na> 't /r& br5gt1 e5 k9d l\t]1 niets dan lieflijkheid3 ,mei1 de do*t] van de zon en de maan4 ,op 't ru/ige /r& hadd5 k9d]5 e5 =t geb\wd van z&2 da> gaat ze zitt5 en slaapt weldra 94 's ,na*ts beg9t het geklaag van de zee1 't is ( all5 die da> v]dronk51 k]m51 en dan komt e5 rij donk]e mann5 9 monnikskap en pij1 die op e5 ba> e5 doode drag51 de ge/orv5 zu/] van ,mei3 ,april4 ,mei ziet ang/ig d5 somb]5 /oet voorbijtrekk51 ma> dan zakt de ang/ weg1 ze sluim]t we] 9 en slaapt ru/ig tot de zon ha> wekt4 ,ha> to*t4 ,nu beg9t de wond]e to*t van ,mei door 't l&2 e]/ door de du951 wa> ha> roode voetjes 't witte z& v]/or51 ov] de /eile du9heuvels en door de vallei51 langs e5 du9vijv]1 wa> ze dronk1 de lipp5 9 't hol h&je4 ,als e5 wit vl9d]tje loopt ze langs e5 beekje1 dat ontsprong uit d5 vijv] en zoo komt ze 9 e5 wei1 wa>9 /aat e5 bloemkorf opgehoopt met v]s*e bloem54 ,en ?ans beg9t het mooi ,mei-w]k3 jubel5d gooit ze d5 bloemkorf om1 dan/ door de wei en /rooit de bloem5 rond4 ,ov]al he*t5 ze zi* va/ 9 't weil&1 de beek vo]t ze mee en tooit er mee d5 r& van de l&]ij51 de w9d neemt ze met zi* en plaat/ ze op de o(tboom54 ,heel ,holl& vat br& van die vlammetjes4 ,moe legt ,mei zi* ne] 9 't weil&2 e5 vl9d] dan/ vlak langs ha> gezi*t1 ze grijpt hem en lee/ het teek5s*rift1 dat 9 de vl]k5 gegrift is4 ,ontmoet+ met de ,/roomnimf4 ,zi* omw5d5de ziet ze 9 e5 &] weil& e5 vr\w ligg51 als zij zi* koe/]5de 9 d5 s*ijn d] zon4 't ,is e5 /roomnimf4 ,ze v]telt ,mei veel uit ha> lev51 uit het lev5 van de nimf5 en elf51 van all5 die de wa*t hield5 bij /room en vijv]1 zom]w9d en zom]zon bem9n5 en he5gaan na> w>me /rek5 als van h]f/k\ het wat] 9 d5 /room rilt4 ,en d+ wil ze ,mei op dit oog5blik niet v]tell51 iets treurigs1 dat ha> z\ do5 s*rei54 ,lat] hoor5 we wat de /roomvr\w b$oelt4 ,mei gaat v]d]4 ,wel is er e5 oog5blik spel van nevel 9 de ziel1 ma> spo$ig ebt dat le$ we] he54 ,ze hoort ,zefyrus1 die z'n bas/em oef5t1 ziet het bos*1 dat dampt van zonneg\d1 ziet d5 akk]man w]k5 op 't veld2 e5 bruil(ts/oet trekt voorbij1 9 't dal ligt e5 vroolijk dorpje4 ,ze komt bij e5 /ad en da> ziet ha> de di*t]4 ,e5 poos zw]v5 ze sam5 rond1 dan moet de di*t] ke]5 na> zijn /ad1 ,mei beklimt e5 heiheuvel en legt zi* te slap5 9 e5 ondiep5 kuil vol donk]e erica4 's ,na*ts h\d5 twaalf kle9e ridd]s1 de na*tur51 tr\w om kle9e ,mei de wa*t4 ,,twe$e ,,zang4 ,ontmoet+ met ,bald]4 ,e5ige dag5 lat] 9 e5 &] l&s*ap4 ,mei slaapt da> te midd5 van grillige rots54 ,de zon spant we] zijn wag5 aan en ,mei ontwaakt4 ,ze d5kt aan d5 vorig5 avond4 ,/il zat ze to5 en da> hoorde ze op e5s e5 /em1 die ha> diep heeft ontro]d4 ,plotsel+ zweeg de /em1 ma> 9 ha> g$a*t5 hoort ze hem ng4 ,en de bege]te komt 9 ha> op1 die /em we] te hoor54 ,t]wijl ze ligt te mijm]5 en de g$a*t5 om ha> ho(d zw]m51 v]s*ijnt op d5 besneeuwd5 top van e5 rots het blank-rood li*aam van e5 jong5 ,god en da> hoort ze ook zijn z+5de /em1 dezelfde van d5 vorig5 avond4 ,de jonge ,god z+t van zijn eig5 lev54 ,het is ,bald]1 de zonnegod4 ,vroeg] woonde hij met de s*oone ,ido5a 9 ,wodans huis1 hij reikte de s*aal met rood5 wijn aan ,wodan en ,freya1 hij be/uurde de zon en de maan1 v]joeg de somb]e hagelwolk51 die op zonnemoord uit w>54 ,ma> to5 hij e5s ontwaakte aan 't /r& van de wijdv]gulde zee1 w>5 zijn oog5 di*t omwond53 bl9dheid 0 ov] hem gekom54 ,n]g5s is g5ez+ voor die bl9dheid te v9d5 en langzaam is de h]9n]+ aan alles wat vroeg] is gewee/1 v]dw554 ,e5 nooit te /ill5 drang is er 9 hem gekom53 de drang na> muziek4 ,de muziek is alles voor hem3 niem& k5t als hij ha> woe/5ij51 zij is zijn kluis1 zijn vad]huis1 zijn /ad1 zijn hemelt5t4 ,mei hoort niets dan de /em van ,bald]1 't is ( heel de w]eld wegz9kt1 de h]9n]+ van ha> ,mei-lev5 v]dwijnt4 ,bald] nad]t1 /aat e9delijk re*top /il voor ha>3 als e5 k]kbeeld van g\d1 zoo puur vlamde hij 9 het dui/]1 ze /rekt de h&5 na> hem uit1 ma>3 hij 0 er niet me]4 ,de ,hemelva>t van ,mei4 ,mijm]5d1 gebog51 aan 't /r& van eig5 le$1 zit ,mei op e5 /e54 ,zo ziet ha> de ,maan1 ha> mo$]4 ,ze heeft m$elijd5 met ha> k9d1 tra*t ha> te troo/5 en om ha> k9d te /]k51 geeft ze het de volle mo$]bor/4 ,d5 volg5d5 morg5 door/roomt vad] ,zon 't li*aam van ,mei met s*itt]li*t1 zoodat het li*t wordt als e5 ve]4 ,en nu kan ,mei ha> to*t beg9n5 na> 't paleis van ,wodan om ,bald] te zoek54 ,ze /ijgt omhoog tot bov5 de wolk51 de kudde mooie pa>d51 ziet de wolk5sp9/] uit het ,noord51 wie ze vraagt wa> ,bald] is en die ha> d5 weg wij/ na> 't god5paleis4 ,na e5 lange reis komt ze e9delijk aan e5 groote hal1 wa> e5 rij mann5 om e5 lange tafel zit4 ,dat zijn de god54 ,op e5 rots aan e5 afzond]lijke tafel zit e5 oud geba>d man3 ,wodan4 ,mei kijkt de rij langs1 ma> de s*oon/e god1 ,bald]1 is er niet4 ,ze vraagt het ,wodan en de fee/vreugde v]ke]t 9 droefheid3 niem& weet wa> ,bald] is4 ,nu v]haalt ,mei ha> ontmoet+1 ,bald] leeft nog1 ze heeft zijn god5droom5li$ gehoord4 ,vreugde komt er met deze woord5 9 't god5paleis1 de god9n5 kom5 9 de zaal1 e5 reidans vangt aan1 ,ido5a1 ,bald]s bruid1 leidt de rei4 ,wodan alle5 blijft droef en hopeloos1 ,mei wordt bang voor d5 pe9z5d5 oud5 man en vlu*t weg zond] omzi54 ,ze daalt ne] en na vele dag5 komt ze op a>de t]ug4 ,mei en ,bald]4 ,ov]al voelt ze de teg5woordigheid van ,bald] en e9delijk 9 e5 vallei ziet ze hem4 ,ze spr+t vooruit1 grijpt hem en drukt zijn lipp5 met de h>e toe4 ,lang h\dt ze ,bald] omklemd1 dan gaat ze bes*roomd naa/ hem zitt54 ,all]lei beeld5 v]s*ijn5 voor hunne oog53 't zijn de beeld5 van zijn zielsmuziek4 ,da> zi5 ze e5 prieel ont/aan van blauwe bloemviol51 en 9 dat prieel vlei5 zi* twee wez5s ne]4 ,dan vraagt ,mei ( zij elka> ook e5s zoo zull5 toebehoor51 ma> ,bald] ri*t zi* hoog op1 en als e5 doemvonnis vall5 uit zijn mond de /e55 woord53 ,nooit1 nooit1 nooit6 ,wa>m dit nooit kan zijn1 zegt hij ha> ook1 nu niet me] h>d1 ma> vol m$elijd53 en dan v]dwijnt hij4 ,nu weet ,mei dat hij voor ha> niet 04 ,,d]de ,,zang4 ,mei en de di*t]4 ,de di*t] zit 9 d5 na*t aan d5 oev] van e5 rivi]1 somb] ge/emd1 omdat hij 't droevig lot van ,mei k5t4 ,t]wijl hij mijm]5de ne]zit1 v]s*ijnt ,mei zelf1 v]telt hem ha> lotgevall5 en zegt hem ook al de wond]b>e ,bald]swoord54 ,als de morg5 komt1 gaan ,mei en de di*t] sam5 nog e5s door de mooie ,holl&s*e l&54 ,plotsel+ ziet de di*t] 9 e5 kreupelbos*je e5 vr\w3 de /roomnimf uit d5 e]/5 zang1 die nu uitspreekt wat ze to5 ,mei niet wilde zegg54 't ,lot van ,mei is ook hr lot1 ook zij heeft e5s de goddelijke /em van ,bald] gehoord1 en ook zij is bleek1 als wat] is1 b5e d5 mi/ d] beek4 ,de di*t] ke]t t]ug na> ,mei en ?ans--'t is al avond geword5--gaan ze na> de /ad1 wa> 't huis van de di*t] geb\wd is op d5 /adsmuur4 ,da> br5g5 ze nog e5ig5 tijd door1 dan vraagt ,mei3 te zi5 d] m5s*5 /ad1 wat die voor w]ke' en wez5s 9 zi* _h4 ,de di*t] leidt ha> door /rat51 ov] ple951 langs gra*t5 en lang zitt5 ze sam5 op d5 /adsmuur4 ,ook d5 kom5d5 na*t blijft ,mei nog 9 't huis van d5 di*t] en dan komt e9delijk de laat/e dag4 ,de dood van ,mei4 ,teg5 d5 morg5 gaat ,mei he51 /ral5de als e5 g\d5 beeld 9 de zon2 op jong ong]ept gras tuss*5 vi] eik5 blijft ze /aan1 als e5 bloem van zom]rood1 papav]1 midd5 9 g$av] van zonnevuur en zooals die bloem ha> te]5 /5gel langzaam buigt omlaag1 zoo buigt ook ,mei langzaam ha> ho(d4 ,de maan neemt het li*aam van ha> ge/orv5 k9d 9 ha> arm51 de di*t] legt het 9 e5 boot1 va>t de rivi] af tot aan de zee en da> wa*t5 de twaalf ur5 al met e5 ba> om hun droev5 pli*t te do54 ,aan d5 zeezoom1 wa> ,mei het e]/ gel& 01 wordt ze 9 't graf gelegd3 da> ligt b$olv5 mijn kle9e ,mei4 ,de natuurbes*rijv+ 9 ,mei4 ,mei is1 zooals uit deze inh\dsopgave blijkt1 9 de e]/e plaats natuurpozie4 ,de geheele e]/e zang3 de to*t van ,mei door 't ,holl&s*e l&s*ap1 ook e5 groot deel van d5 twe$5 en vooral van d5 laat/5 zang1 dat alles zegt ons hoe de di*t] meeleeft met 't s*oone dat hem omr+t1 en hoe hij dat s*oone opg5om5 heeft 9 zijn ziel4 ,wie ,mei go$ lee/ en alles voor zi* ziet1 wat de di*t] bes*rijft1 ziet 9 e5s al 't gewoon-dagelijks*e met heel &]e oog5 dan vroeg]4 ,niet alle5 de zee 9 ha> one9dige wissel+ van t9t51 de wolk51 de rivi]5 en bek51 de boss*5 en 't ,mei-l&s*ap zijn s*oon1 ma> ook de bo] w]k5de op 't l&1 de uitga&e s*ool1 de smid 9 z'n w]kplaats1 de armelijke buurt5 9 de /ad gev5 e5 s*oonheidsa&o5+4 ,ov] zulke d+5 r$5e]5 geeft we9ig3 go$ lez5 en zi* alles jui/ voor/ell5 is 't e5ige4 ,e5 enkele aanhal+ gev5 we om ,gort]s natuurbes*rijv+ te type]54 ,ook lag e5 dorpje 9 dat dal1 wa> rook ,fijn wemelde om he5 van s*\w52 ook ,dat zag ze4 ,glans maakte de zon 9 blauwe ,en roode pann51 uit de /raat 0 't flauwe ,g]u*t hoorba> d] zw>te sm$]ij1 ,het ijz] blonk ond] de ham]s4 ,zij ,ham]d5 9 cadans de sprank5 vuur4 ,de /raat 0 leeg1 ze zag aan de deur twee buur- ,vr\wtjes /aan sprek5 en e5 zw>te hond ,rondloop54 ,ond] gro5e l9de /ond ,e5 oud man 9 de we/]zon te zi51 ,en a*t] e5 huis 'n vr\w onkruid te win4 ,to5 g+ e5 s*ooldeur op5 en da>uit ,kwam5 e5 /oet van k9d]51 g]uit ,droeg5 de meisjes boezela>s1 geklos ,van klomp5 en jong5sges*reeuw brak los4 ,twee vo*t5 er1 de re/ /ond er om he52 ,tot mee/] kwam1 to5 g+5 ze bij twe5 ,en drien huiswa>ts1 bro]tjes h& 9 h&4 ,zij zag ze hi] en da> ov] 't l& ,en brugjes gaan en langs e5 lage heg4 ,en door de dorps/raat1 wa> ze plotsel+ weg ,dok5 9 huis1 geborg5 ond] 't dak4 ,to5 0 't we] /il behalve het klikklak ,van /aal en uit e5 /al d( koegeloei4 ,zooals uit de aanhal+ duidelijk blijkt1 is ,gort] ge5 reali/ die alles tot 9 kle9igh$5 we]geeft4 ,hij zet als 't w>e sle*ts enkele p5seel/rek51 geeft 9 e5 pa> woord5 d5 ho(d9druk we] die 't ge5 hij ziet op hem maakt4 't ,aangehaalde fragm5t is e5 reeks indrukk51 die sam5 d5 jui/5 indruk van 't geheel we]gev54 ,k5m]k5d voor ,gort] is ook het te]e en fijne van zijn woord54 ,mei is ge5 =s* g$i*t als ,emants' ,god5s*em]+1 ma>--zooals ,kloos het uitdrukt--e5 te$] weefsel van lev5d beweeg1 e5 ziel van muziek1 die wee-jui*5d beeft ov] zijn eig5e s*oonheid4 ,de ,bald]-figuur4 ,belangrijk is 9 ,mei de figuur van ,bald]4 ,volg5s de ,g]maans*e my?ologie is ,bald] de /ral5de zonnegod1 die door to$o5 van d5 booz5 ,loki v]rad]lijk g$ood wordt4 ,deze ,bald]-ges*i$5is is 9 ,emants' ,god5s*em]+ beh&eld4 ,9 ,mei is ,bald] e*t] e5 geheel &]e figuur3 wel woonde ook hij e]/ als zonnegod met zijn geliefde ,ido5a 7volg5s de god5le] 0 niet ,ido5a1 ma> ,nanna ,bald]s vr\w7 9 ,wodans huis1 wel is hij ook hi] e]/ de god van geluk en vreugde1 ma> hij wordt niet als 9 de ,edda g$ood1 do* v]lie/ het li*t van zijn oog54 ,dit is 9 ,mei het belangrijke en k5m]k5de van ,bald]1 want jui/ da>door is hij als 't w>e afgeslot5 van 't ge5 buit5 hem is en jui/ da>door v]diept zijn zielelev54 ,hij ziet 9 't v]volg niet me] m zi*1 ma> 9 zi*-zelf4 ,de indrukk5 v]bleek5 langzam]h&1 hij heeft nog sle*ts e5 flauwe h]9n]+ van zijn vroeg] lev53 ,h55 is ,heug5is ,van lu/ en droefheid die ik imm] droeg1-- en da>teg5ov] bloeit /e$s me] op 't lev5 van zijn eig5 ziel4 ,invlo$ d] muziek4 ,dat zielelev5 wordt ons symbolis* voorge/eld3 als muziek4 ,de muziek is de mee/ onmiddellijke uit+ van iem&s zielelev51 en kan op d5 m5s* e5 geheimz9nige w]k+ uitoef551 zond] dat de wijze wa>op ze w]kt1 jui/ is aan te gev54 -- -- -- ,muziek heeft met alle d+5 ,niets me] geme51 en alle vreemde z9n5 ,zijn bl9d voor ha>1 ge5 vorm5 en ge5 kleur ,heeft zij1 zij is de lu*t gelijk 9 heur ,afwezigheid voor 't oog en s*ijn>mo$e1 ,zij is de lief/e1 all]lief/e2 mo$5 ,die zi* moe leefd5 aan het zi5 en smak5 ,d] volle w]eld1 dr9k5 ha> en rak5 ,ha> soms met lipp51 will5 ha> altijd-- ,zij geeft van alles hun v]getelheid4 ,zielslev5 is muziek4 -- -- -- -- -- -- ,zoo leeft ,bald] alle5 voor zi*3 hij doet niets dan lui/]5 na> de muziek van z'n ziel1 zijn ziel is zijn ,god4 ,voor iets &]s is ge5 plaats me]3 naa/ ha> be/aat ge5 beeld4 ,ha> wil ik hebb51 heb ik1 en niem& ,dan zij1 mag met mij won5 9 dit l&4 ,v]h\d+ tuss*5 ,bald] en ,mei4 ,nu is ook duidelijk de v]h\d+ tuss*5 ,mei en ,bald]4 ,mei hoopt voor ,bald] te word5 wat e5s ,ido5a 01 drom zoekt ze hem ov]al en da>om vraagt ze ook3 -- -- -- -- wordt nu e5 k9d gebor5 ,uit u en mij1 dat zal ons toebehoor5 ,gelijkelijk1 omdat wij beide zijn ,elk&]s liefde wa>d1 ik uw1 gij mijn4 ,bald] met ha> afwijz51 wel kan hij1 omdat bleeke1 oude h]9n]+5 9 hem opkom51 n oog5blik zwak zijn en drdoor bij ,mei d5 indruk ve/ig5 dat hij d5kt als zij1 ma> die h]9n]+ zal spo$ig wegvloei54 't ,antwoord kon niet &]s zijn dan dit3 ,nooit kan dit zijn1 ,mei1 dat 'k e5 &] hoore1 ,ik ,bald]1 aan e5 &]2 zie 'k b5 bl9d1 'k ,zie nooit iets dan mijzelf1 niet u1 mijn k9d4 ,bald] als symbool van d5 di*t]4 ,zooals ,bald] is1 is de w>e di*t]4 ,ook hij moet lui/]5 na> zijn zielsmuziek1 de inspiratie moet kom5 uit zijn eig5 ziel1 niet uit de buit5w]eld4 ,mann5 zijn zoo die m5 di*t]s heet4 ,e5 jong man zoo1 die 't slaafs* lev5 v]geet ,e5 uur1 e5 dag lang1 en zi* zelv5 hoort ,en na> zi* lui/]t1 wat gebor5 wordt ,aan lev5 9 zi* en de wondre dad5 ,die 't diep] zelf b$rijft1 en na> belad5 ,w9d5 met klanke' en woord5 ongehoord4 ,gort]s taal4 ,nog e5 enkele opm]k+ ov] de taal van d5 di*t]4 ,ik kan me voor/ell51 dat iem& die we9ig v]z5 van nieuw]e s*rijv]s heeft gelez5 en nu ,mei t] h& neemt1 ,gort]s wijze van uitdrukk51 en vooral ook zijn rijmwoord5 op z'n m9/ g5om5 zond]l+ zal v9d54 ,da>om deze raad3 lees 't g$i*t zooveel mogelijk luidop1 /el u alles precies voor1 wat de di*t] zegt en lees 9 't beg9 niet te veel a*t] elka>4 ,als wa>s*uw+ voor e5 mogelijk voorb>ig oordeel t5 slotte dit citaat van ,kloos3 ,ja1 't is als e5 s*atkam]1 die v]z5 van ,gort]1 e5 s*atkam] van s*oonheid1 onuitputtelijk als de ,natuur4 't ,gaat hm als 't meisje uit dat mooie sprookje3 i$] woord1 dat zijn mond ontvalt is e5 bloem ( e5 diamant4 ,en wat gaat het ons dan aan1 ( hij d] oude ,holl&s*e v]s-te*niek1 zooals onze vadr5 die in/eld51 d5 all]laat/5 nekslag geeft--er viel5 er re$s vele--als zijn zwa>d zulk e5e he]lijke s*oonheid is8 ,lat5 wij1 met e5 dankba> h>t1 het e5e voor het &]e ruil51 want e5 mooi boek is bet] en duurzam] en prettig] dan het sekuur/ +]i*t /elsel van fatso5lijke prosodie4 ,,op ,,hoop ,,van ,,zeg54 ,t5d5z-w]k4 ,dit tooneel/uk is e5 e*t t5d5zieus w]k1 e5 /rekk+/ooneel/uk1 zooals de w]k5 van ,hey]mans dikwijls zijn4 ,vaak wordt bewe]d dat zulk e5 w]k 9 pr9cipe te v]oordeel5 is1 dat de kun/ er alle5 moet zijn m de kun/ en ge5 bijoogm]k5 mag hebb51 dat het kun/w]k lijdt door de t5d5z4 ,dikwijls is dit ook het geval omdat de t5d5z te veel op d5 voorgrond wordt geplaat/ en da>door 9 't w]k te veel wordt g]$5e]d en het onnatuurlijk van b\w wordt4 ,op ,hoop van ,zeg5 e*t] is e5 voorbeeld van e5 uit/ek5d gelukt t5d5z-w]k1 jui/ omdat het geheel logis* 9 elka> zit en de /rekk+ niet op gewilde1 dus onnatuurlijke wijze1 voorop wordt gezet4 ,de /rekk+4 ,de /rekk+ van ,hey]mans' w]k wordt heel jui/ we]gegev5 door e5 uitdrukk+ 9 't d]de b$rijf1 die haa/ e5 gevleugeld woord is geword53 de vis* wordt duur betaald4 ,zijn doel is bij ons d5 indruk te ve/ig5 dat er 9 't viss*]sb$rijf vreeselijke mis/&5 he]s*54 ,dat doel heeft hij tra*t5 te b]eik5 door 't viss*]slev5 wa>9 hem die mis/&5 getr(f5 hebb51 op 't tooneel we] te gev51 ma> zo1 dat op die sle*te toe/&5 e5 s*]p li*t valt1 zond] dat het onnatuurlijk wordt4 ,nadat we 't /uk gezi5 hebb51 zegg5 we bij ons zelf3 miss*i5 is 't niet 9 alle deel5 precies z1 als ,hey]mans ons hi] laat zi51 ma> e5 d]gelijk voorval kn to* heel go$ plaats hebb54 ,de p]son5 op 't tooneel zijn w]kelijke m5s*51 ge5 aangekle$e ideen4 ,kni]tje4 ,om ons dit viss*]slev5 duidelijk voor oog5 te /ell51 vo]t de s*rijv] ons na> e5 viss*]splaats aan de ,noordzee4 ,we mak5 da> k5nis met ,kni]tje1 het ond]worp5 ze/igj>ig viss*]svr\wtje1 dat ha> lev5 lang op die plaats gewoond heeft en heel wat heeft meegemaakt4 ,ha> man is #ab ja> gel$5 v]dronk51 ze heeft e5 ja> ( drie e5 g]+e ond]/eun+ gehad1 ma> da>na moe/ ze zelf ma> zi5 rond te kom54 ,twee jong5s zijn v]dronk5 als hun vad]1 twee zoons heeft ze nog1 d5 #bf-;j>ig5 ,ge]t en d5 #ai-;j>ig5 ,b>5d4 ,ze v]di5t e5 kle9igheid als w]k/] bij d5 re$] ,bos1 heeft wat a>dappell&1 wat kipp5 en wordt altijd tr\w geholp5 door ha> ni*t ,jo1 e5 fl9ke meid4 ,b>5d4 ,b>5d heeft ang/ voor de zee1 het mon/] dat zijn vad]1 zijn beide bro]s en zoo vele &]e viss*]s v]slond5 heeft3 hij wil niet na> zee4 ,wrk5 wil hij1 alles wil hij do51 ma> nit na> zee6 ,en da>om wordt hij geplaagd en ges>d door all53 door zijne mo$]1 die hem e5 doodet] noemt1 door ,jo1 die hem e5 bang]d s*eldt4 ,bange ,b>5d wordt zijn naam4 ,ge]t4 ,ge]t 0 bij de m>9e1 ws1 want hij1 die als jong5 van #ad ja> geteek5d _h1 v]lokt ev5als zijn oud]s door 't brani-pakje--hij1 de f]me1 ronde matroos-e]/e-klasse1 die de ,atjeh-m$aille behaald heeft1 is tot #f ma&5 provoo/ v]oordeeld1 uit d5 di5/ gejaagd da>na1 omdat hij e5 me]d]e heeft geslag51 iem& die zijn meisje ,jo e5 slet _h durv5 noem54 ,zijn /raf is vooral v]zwa>d1 omdat hij sociali/is*e neig+5 heeft3 m5 heeft v]bod5 lectuur bij hem gevond54 ,en als hij t]ugkomt bij zijne mo$] na de m>tel5de zes ma&51 bijna onk5ba> geword51 met grijz5de h>5 aan de slap51 is zijn h>t vol wrok3 hij w]pt de ,atjeh-m$aille weg en geeft zijn h>t lu*t teg5 de autoriteit51 teg5 de re$]s4 ,jo4 ,da>naa/ ,jo1 de vroolijke1 onbezorgde la*ebek1 de gelukkige aan/a&e van ,ge]t1 altijd vol hoop op de toekom/1 alle zorg5 weg la*5de4 ,cobus en ,daantje4 ,v]d] e5 troo/elooze omgev+3 ,cobus1 e5 bro] van ,kni]tje1 en ,daantje1 e5 diak5huismannetje1 beide oude viss*]s1 die van hun ti5de ja> op zee zijn gewee/1 die hun lev5 lang gew]kt hebb5 op de logg]s en nu als oude wrakk5 lev5 van weldadigheid1 van de diak5ie4 ,en 't zijn ge5 ,keesjes uit de ,cam]a6 zij v9d5 niet alles go$ 9 't ,huis4 ,de mo$] is e5 kr5g4 ,hi] voel5 we al het !ma dat 9 ,bloeima& lat] is uitgew]kt4 ,oude ,jelle4 ,dan de oude ,jelle1 de bijna bl9de b$ela> en muzikant1 ook iem& die zijn lev5 op zee heeft v]slet54 ,en hij mag niet 9 't diak5iehuis3 en ke] lange v+]s gehad6 ,bos4 ,da>teg5ov] /aat ,bos1 de h>telooze re$]1 iem& die als arme viss*] begonn5 is1 zi* langzam]h& heeft omhooggew]kt1 en--niet het m9/ door huwelijk met e5 rijke vr\w--e5 aanzi5lijk re$] is geword54 ,voor hem is de viss*]ij e5 zaak1 wa>voor m5 s*ep51 nett5 en viss*]s noodig heeft4 ,als er e5 s*ip v]ongelukt1 dekt assurantie de s*ade2 av]ij ko/ hem geld2 /ukgev>5 ( v]lor5 nett5 zijn s*adepo/52 de dood van viss*]s is onaang5aam weg5s al 't geloop en gegri5 op zijn kantoor en weg5s de uitke]+5 die 't p5sio5fonds moet do54 ,ma> e5 adv]t5tie1 e5 oproep aan de ,weldadige ,l&g5oot5 helpt al heel wat6 ,m5 v]gelijke b4v4 zijn h\d+ aan de telefoon 9 het vi]de b$rijf4 ,zak5 zijn zak5--als je gevoelig wordt1 buitel je ov] d5 kop1 dat is zijn pr9cipe4 ,gruwelijk heeft hij 't l& aan de ontevreje rakk]s4 ,bij ons ge5 frats5 zegt hij4 ,ge]t noemt hem e5 tyrannetje4 ,intrige4 ,en nu de knoop4 ,re$] ,bos heeft e5 oude s*uit1 de ,op ,hoop van ,zeg51 die op de w]f is gewee/ en da> onh]/elba> rot is geblek54 ,de re$] weet het3 de s*eep/imm]manskne*t ,simon heeft het hem gezegd4 ,en to* laat de man zoo'n drijv5de doodki/ uitzeil51 prij/ het s*ip zelfs3 't vorige ja> heeft m5 er nog voor f #adjjj h>+ mee gevang54 't ,e9de is te voorzi53 't s*ip gaat 9 zee1 er komt /orm en de ,op ,hoop van ,zeg5 v]gaat met man en muis4 ,het lijk van ,b>5d is 't e]/e1 dat aanspoelt2 ,b>5d1 die altijd zoo bang voor de zee 01 die niet wo v]zuip51 die wi/1 dat de boot rt 01 die door veldwa*t]s aan boord moe/ word5 gebra*t6 ,b>5ds lijk h]k5d aan de mooie oorr+51 die hij van zijn mo$] _h gekreg5 voor zijn e]/e reis4 ,tragis*e g$eelt54 ,aangrijp5de tooneel5 zi5 we4 ,b>5d1 die niet na> zee wil en zi* aan de deurpo/5 va/klemt als de veldwa*t]s hem hal52 ,ge]t die v]haalt van zijne ell5de 9 de provoo/1 wa> hij zes ma&5 zat 9 e5 hok van vi] /app5 lang en vi] /app5 bre$1 wa> hij hong] le$1 wa> hij 9 zat1 als de /orm buld]de en 't s*ip dreigde te v]gaan4 ,dan 't heele d]de b$rijf als al de zeur5de viss*]svr\w5 hun doodelijk5 ang/ tra*t5 wg te prat5 en al ma> v]hal5 van de mann5 en zon51 die op zee geblev5 zijn1 t]wijl buit5 de w9d huilt4 ,telk5s h]haalde v>iaties op 't !ma3 de vis* wordt duur betaald4 ,ook de vreeselijke ang/ van ,jo1 die ,kni]tje bek5t dat ze zwang] is4 ,en e9delijk het toppunt1 het vi]de b$rijf3 al de doodelijk-ong]u/e vr\w51 die op 't kantoor kom5 van d5 re$] ,bos om te vrag5 ( er al b]i*t is1 da>na de tooneel51 ls dat t5 slotte komt4 ,cobus die weet1 dat er e5 telegram is1 ma> de inh\d nog niet k5t2 ,truus1 die voor twee ma&5 ha> man heeft v]lor5 en nu ha> zoontje van #ab ja>1 die voor 't e]/ mee is1 moet miss54 ,m>ietje1 die dd wil1 omdat ha> aan/a&e is v]dronk54 ,het hevige tooneel tuss*5 ,jo1 ,cobus en ,bos1 als de dronk5 ,simon komt b9n5waggel5 en ov] 't rotte s*ip spreekt4 ,het ontk5n5 van ,bos1 van d5 boekh\d] die niks hoort en de /rijd van ,clm5t9e1 die ha> eig5 vad] moet v]a*t51 zi* zlf moet v]a*t51 omdat ze niet gesprok5 heeft1 t]wijl ze wi/ hoe sle*t 't s*ip 04 ,t5 slotte de oude ,kni]tje1 het arme viss*]svr\wtje dat al z veel ell5de heeft meegemaakt en nu weet1 dat ha> beide zoons v]dronk5 zijn4 ,ha> zelfv]wijt3 ,b>5d1 di5 ze g$wong5 heeft na> zee te gaan2 ,ge]t1 van wi5 ze ge5 afs*eid heeft kunn5 nem54 ,dan de teg5/ell+3 de quasi-m$elijd5de re$]svr\w ,ma?ilde2 er is e5 oproep ges*rev5 aan de ,weldadige ,l&g5oot51 ond]teek5d door de vr\w van d5 burgemee/] en door ha> zelf4 ,nu moet5 ,kni]tje en zij ook ma> we] vr$e sluit51 ze mag 9 't v]volg we] kom5 s*oonmak56 ,om de kroon op ha> go$heid te zett51 b$5kt ze het vr\wtje e5s extra4 ,kni]tje waggelt van 't tooneel met e5 s*otel kotelett56 ,zoo w]kt alles mee om d5 door ,hey]mans b$oeld5 indruk te ve/ig54 ,we resume]5 hi] nog ev53 #a4 ,de ges*i$5is met de ,op ,hoop van ,zeg54 #b4 ,het lev5 van al die vr\wtjes1 die /e$s vol zorg ?uis zitt54 #c4 ,de viss*]swrakk51 de oude mannetjes ,cobus1 ,daantje en ,jelle4 #d4 ,de onm5s*elijke h\d+ van d5 re$] ,bos4 #e4 ,simon1 die e5 dronka>d is geword5 na 't v]dr9k5 van zijn zoontje4 ,pakk5de tooneel54 ,we wijz5 t5 slotte nog ev5 op het feit1 dat ,hey]mans het tooneel door-en-door k5t en da>door e5 mee/] is 9 't s*rijv5 van pakk5de tooneel54 ,zoo b4v4 telk5s aan 't e9de d] b$rijv51 zoodat e5 diepe indruk blijft als 't gordijn zakt4 ,e9de van 't e]/e b$rijf3 ,ge]t ziet ,truus voorbijgaan en wil ha> roep54 ,ma> ,kni]tje wa>s*uwt3 ,niet aanroepe6 ,ari is dood4 ,de /akk]4444 ,zes k9d]e64444 ,e9de twe$e b$rijf3 ,de waanz9nige ang/ van ,b>5d1 die v]telt wat hij ond] 9 't s*ip gezi5 heeft1 die voelt dat de s*uit v]gaan zal--en dan zijn wegleid5 door de veldwa*t]s4 ,slot d]de b$rijf3 ,kni]tje en ,jo alle5 blijv5de na al die akelige v]hal54 ,jo h>t/o*telijk snikk5d--,kni]tje bidd5de1 t]wijl de w9d 9 wilde zwiep+5 om 't huis joelt4 ,slot vi]de b$rijf3 't ,wegwankel5 van ,kni]tje en vlak da>na 't voorlez5 van de adv]t5tie aan de ,weldadige ,l&g5oot5 door d5 boekh\d]4 ,trucjes4 ,all]lei kle9e trucjes v]hoog5 d5 indruk dikwijls b4v4 de langzaam voorbij 't raam ga&e viss*]s en tegelijk het luid5 van de k]kklok 7e]/e b$rijf71 wegw]p5 van de ,atjeh-m$aille door ,ge]t1 't huil5 van d5 w9d vooral als de deur ev5 geop5d wordt1 het b9n5kom5 d] druipnatte vr\w51 vooral 't plotsel+ uitwaai5 van de lamp 7d]de b$rijf71 de muziek van ,jelle jui/ op 't oog5blik1 dat op 't kantoor de ongeluk/ijd+ bek5d wordt4 ,ook het gesprek aan de telefoon door ,bos1 het v]s*il 9 toon als hij de burgemee/]svr\w toespreekt ( zijn eig5 vr\w afsnauwt4 ,,de ,,kle9e ,,johannes4 ,e]/e deel4 ,doel4 ,9 ,de ,kle9e ,johannes s*et/ ,van ,e$5 ons symbolis* de ontwikkel+ van e5 knaap tot jongel+1 en laat ons dus e5 blik w]p5 9 't zielelev5 van e5 m5s*4 ,eig5s*app5 van ,johannes4 ,johannes is e5 jongetje met e5 lev5dige fantasie1 di]5 bes*\wt hij haa/ als zijns gelijk51 dat zegt ons z'n beh&el+ van ,pre/o en ,simon2 lev5looze voorw]p5 d5kt hij zi* als bezielde wez5s1 hij praat met het behangsel en met de hangklok2 zijn h& /reelt de oude boom51 die hem ruis*5d voor zijn vri5delijkheid dank54 ,groot is zijn liefde voor de natuur en zijn s*oonheidsgevoel is /]k ontwikkeld4 ,dat heeft hij vooral van zijn vad]1 e5 wijs ern/ig man die hem dikwijls m$5am op lange to*t5 door w\d5 en du954 ,9 d5 groot5 tu9 vond ,johannes het he]lijk1 vooral a*t]9 bij d5 vijv]1 wa> witte wat]lelin drev5 en het riet lange flui/]5de gesprekk5 hield met d5 w9d4 ,da> 0 ,johannes' p>adijs1 wa> hij ur5 lag te />5 zond] zi* ooit te v]vel54 ,als zi* bij zonsond]gang e5 s*itt]5de wolk5grot vormde1 v]langde ,johannes da>he5 te vlieg5 om te kunn5 zi51 wat da>a*t] z\ zijn4 ,hij is dus e5 kle9e droom]1 iem& met e5 trek na> 't geheimz9nige4 ,hij v]wa*t dan ook dat er e5s e5 wond] zal kom5 en als hij 's avonds bad1 0 't slot mee/al de w5s* dat er to* e5s e5 wond] mo*t gebeur54 't ,wond] kmt4 ,op e5 pra*tig5 zom]avond drijft ,johannes 9 e5 bootje op d5 vijv]1 we] ziet hij de ontzaglijke poort wa>a*t] de zon t] ru/e z\ gaan1 we] /a>t ,johannes 9 de diepte van de li*tgrot4 ,vleugels6 da*t hij1 nu vleugels6 en da>he56 ,w9dek9d4 ,da> v]s*ijnt hem ,w9dek9d1 e5 li*t1 rank wez5tje1 met glaz5 haftvleugels4 ,w9dek9d is de fantasie1 hi] voorge/eld als e5 wez5 buit5 ,johannes1 ma> 9 w]kelijkheid iets 9 hem1 e5 eig5s*ap van ,johannes zelf4 't ,is de geheimz9nige di*t]lijke kra*t die 9 elk m5s* aanwezig is en zooals we bov5 zag51 9 dit jongetje heel /]k is ontwikkeld4 ,van ,e$5 zelf geeft enkele aanwijz+54 ,w9dek9d is imm]s gebor5 uit de e]/e /ral5 d] maan en de laat/e d] zon1 hij is e5 k9d d] s*em]+2 de tijd om te fantase]5 en te droom54 ,zijn /em kl9kt als het s*uifel5 van het riet 9 d5 avondw9d ( het ruis*5 van d5 reg5 op de blad5 van het bos* en ,johannes heeft dan ook e5 gevoel1 als( hij het vreemde1 blauwe wez5 al lang k5de4 ,invlo$ van ,w9dek9d4 ,door zijn lev5dige fantasie ziet ,johannes nu alles rondom zi* &]s en bet] dan vroeg]2 alles wordt bezield4 ,hij leeft mee met de di]5 en plant51 als de krekels 's avonds sjirp51 komt dat omdat er e5 krekels*ool geh\d5 wordt en de jonge krekeltjes hun less5 le]52 hij kan zi* voor/ell5 dat 9 e5 konijn5hol e5 liefdadigheidsfee/ gevi]d wordt1 omdat de m5s*5 zooveel di]5 g$ood hebb5 en het er met de nagelat5 betrekk+5 sle*t uitziet2 de /]r5 zijn niet &]s dan ge/orv5 en v]he]lijkte glimworm52 de di]5 en plant5 die op 't z5d+sfee/ door de m5s*5 b$reigd word5 v]e5ig5 zi* om ze te v]drijv52 de blad]5 van d5 es*doorn zijn zw>t gevlekt omdat de kab\t]s als ze 's na*ts ges*rev5 hebb51 des morg5s de re/ van hun inktpotjes ov] die blad]5 uitgooi54 ,dit alles fantase]t ,johannes 9 z'n droom/emm+4 ,hij kan dat e]/ nadat ,w9dek9d hem op 't voorho(d heeft geku/1 dan is het als( alles om hem he5 v]&]t4 ,lat] zegt ,w9dek9d het nog e5s duidelijk3 ,ik heb u de taal van vl9d]s en vogels gele]d en d5 blik d] bloem5 do5 v]/aan4 ,satirieke g$eelt54 ,t]loops wijz5 we er op dat 9 dit g$eelte tal van satirieke opm]k+5 gemaakt word54 ,ob]on b4v4 de elf5kon+1 is als e5 *te kon+ heel voorzi*tig2 hij is all]m9zaam/1 ond]h\dt zi* vri5delijk met v]s*ill5de ga/51 roemt het maanli*t 9 de du951 kijkt met g5oeg5 na> de w&v]si]+ en bij 't dans5 glur5 all5 ang/ig na> d5 kon+ om e5 teek5 van go$keur+ op zijn gelaat te zi54 ,ma> de kon+ 0 bang om ontevr$55 te mak5 en keek ze] /rak4 ,9 de ges*i$5is van de ,vr$emi]5 en de ,/rijdmi]51 die elk&] v]moord5 en heele kolonies uitroei51 omdat all5 bew]5 d5 e*t5 kop van d5 e]/5 heilig5 ,vr$emi] te hebb51 word5 de godsdi5/oorlog5 gehekeld4 ,johannes v9dt het e5 blo$dor/ig en dom gezels*ap1 ma> ,w9dek9d la*t en zegt3 ,o1 gij moet h5 niet dom noem54 ,de m5s*5 gaan na> de mi]5 om wijs te word56 ,op 't z5d+sfee/ wordt gesprok5 ov] ,gods he]lijke natuur en de wond]5 d] s*epp+1 van ,gods zonnes*ijn1 van de lieve vogel5 en bloem5 en ond]tuss*5 word5 hee/]s uite5g$rong51 bloem5 ne]getrapt1 de te]e geur5 d] kamp]foelie-/ruik5 door nijdig5 sig>5rook v]drev5 en de vroolijke meez5zw]m door h>de /emm5 v]jaagd1 t]wijl de nieuwsgi]ige konijntjes1 die van d5 du9r& gekom5 w>5 om e5s te kijk51 v]s*rikt aan 't loop5 gaan4 ,na afloop blijv5 e5 m5igte papi]51 l$ige fless*5 en s9aasappels*ill5 a*t]4 ,zulke m5s*51 zegt ,w9dek9d1 zijn geheel v]vreemd van de natuur en ha> m$es*epsel54 ,9 d5 p>abel van d5 meikev]1 die niet zooals de oud]5 de ern/ige roep+ 9 zi* gevoelt om zooveel mogelijk te et51 ma> die rond wil vlieg5 en snakt na> 't li*t1 s*ild]t ,van ,e$5 ons de bots+ tuss*5 d5 ideali/ ond] de m5s*51 die zijn te$]e ziel zal /oot5 en gepijnigd zal word5 door gr(h$5 en de mat]iali/ die niets beoogt dan /(felijk voordeel4 ,kribbelgauw1 de groote held d] kruissp9n51 die duiz5d van zijn eig5 k9d]5 v]moordde1 is het type van d5 geweldig5 v]ov]a>1 die lat] eeuwig v]e]d wordt om zijn groot5 moordlu/4 ,dan nog de dikke aal die kon+ 0 9 d5 vijv]1 die altijd 9 d5 modd] lag te slap51 behalve wanne] hij et5 kreeg1 dat &]5 hem bra*t54 ,hij at v]s*rikkelijk veel4 ,dat 0 omdat hij kon+ 01--m5 wilde graag e5 dikk5 kon+1 dat /ond deftig4 ,invlo$ van ,wi/ik4 ,voor ,johannes beg9t e5 twe$e p]iode van 't lev53 9 hem ontwaakt de dor/ na> k5nis1 hij wil het wa>om d] d+5 wet54 ,tal van vrag5 kom5 9 snelle1 spooka*tige ope5volg+ 9 ,johannes ho(d3 ,wa>om w>5 de m5s*5 zoo8 ,wa>om moe/ hij h5 v]lat58 hun liefde v]liez58 ,wa>om moe/ het w9t] word58 ,wa>om moe/5 de blad]5 vall5 en de bloem5 /]v53 ,wa>om8 ,wa>om8 ,johannes beg9t te beseff5 dat de fantasie ons veel kan gev5 en veel kan do5 begrijp51 ma> niet g5oeg4 ,da>om vraagt hij raad aan ,wi/ik1 ev5als ,w9dek9d voorge/eld als e5 p]soon buit5 ,johannes1 ma> 9 w]kelijk iets 9 hem3 de dor/ na> k5nis4 ,wi/ik ond]zoekt niet zelf1 ma> haalt z'n k5nis uit boek5 en en boek is er1 wa>na> hij ru/eloos zoekt1 want dat w>e boekje moet groot geluk en groot5 vr$e br5g51--da>9 moet nauwkeurig /aan1 wa>om alles is zooals het is1 zoodat niem& iets me] kan vrag5 ( v]lang54 ,dat boekje tra*t ,johannes nu ook te v9d54 ,hij krijgt e5 aanwijz+ van ,wi/ik1 e5 soort toov]spreuk3 ,het geluksboek4 ,m5s*5 hebb5 het g\d5 ki/je1 elf5 hebb5 d5 g\d5 sleutel1 elf5vij& v9dt het niet1 m5s*5vri5d sle*ts op5t het4 ,l5t5a*t is de re*te tijd en roodbor/je weet d5 weg4 ,wi/ik b$oelt3 ,dat gelukbr5g5de boekje is te v9d5 bij de m5s*52 wie alles wil begrijp5 en doorgrond5 moet zi* niet afzond]51 ma> zi* begev5 ond] de m5s*5 en da> w]k5 en zoek54 ,elf5 hebb5 d5 g\d5 sleutel2 behalve 't w]k5 ond] de m5s*5 is er fantasie en e5 hoogge/emd di*t]lijk gemo$ noodig om dat groote geluk te begrijp54 ,dat di*t]lijke is v]teg5woordigd 9 ,ob]on en ,w9dek9d4 ,elf5vij& v9dt het niet4 ,al heeft iem& nog zooveel k5nis1 hij zal de geheim5 niet doorgrond5 als hem de goddelijke gave d] v]beeld+ en d] pozie ontbreekt4 ,johannes heeft die gave wel en van ,ob]on heeft hij 't g\d5 sleuteltje dan ook al gekreg54 ,m5s*5vri5d sle*ts op5t het4 ,als m5 't ki/je en 't sleuteltje heeft1 kan m5 't nog niet op554 ,dat kan e*t] alle5 e5 m5s*5vri5d1 iem& die meeleeft met de m5s*5 en meelijdt met de lijd5d54 ,l5t5a*t is de re*te tijd en roodbor/je weet d5 weg4 ,de l5te is de tijd dat de natuur h]bor5 wordt1 de tijd d] liefde en 't roodbor/je met zijn gloei5de bor/ het symbool d] vlamm5de liefde4 7,ook 9 't d]de deel is e5 groote vlam bov5 op d5 tempel 't z9nebeeld d] liefde74 ,rob9etta4 ,johannes gaat het ki/je zoek54 ,w9dek9d is weg1 omdat ,johannes 't v]tr\w5 9 hem v]lor5 heeft en ,johannes gaat ond] de m5s*54 ,hij komt bij twee go$e oude m5s*51 e5 tu9man en z'n vr\w4 ,wel v9dt hij da> e5 boek1 d5 ,bijbel1 wa>uit hij g]egeld moet voorlez51 ma> dat is 't m5s*5boek en niet 't geluksboekje1 't welk ,johannes zoekt4 ,w9dek9d komt niet t]ug1 ma> e5s op e5 mooi5 l5t$ag ziet hij e5 meisje1 ,rob9etta1 die hem 9 g$aante1 9 kle$+ en 9 sprek5 aan ,w9dek9d doet d5k54 ,weldra v]geet hij ,w9dek9d voor ,rob9etta1 de naam ,w9dek9d klonk flauw] 9 hem en v]w>de met ,rob9etta4 ,s*ijnba> is ,johannes op d5 go$5 weg3 't is ,l5te en 't roodbor/je dat hem d5 weg moet wijz5 is bij ,rob9etta4 ,johannes zelf wil e*t] niet v]d] zoek53 hij is tevr$51 g5iet5d van z'n jonge liefde1 ma> ,wi/ik laat hem niet met ru/ en hij vraagt w]kelijk 't roodbor/je ( 't d5 weg weet na> 't g\d5 ki/je4 ,het di]tje knikt1 ma> tjilpt1 t]wijl 't s*u9s na> ,rob9etta gluurt3 ,hi] niet1 hi] niet6 ,de liefde voor ,rob9etta is niet de wre liefde1 door ha> kan hij het w>e geluk niet deela*tig word54 ,lat]1 9 't twe$e en d]de deel1 zegt ,van ,e$5 ons1 welke liefde b$oeld is3 de liefde tot d5 ,vad] en de ,m5s*heid4 ,rob9etta begrijpt ,johannes niet en als hij ha> spreekt ov] dat boekje1 d5kt ze dat hij d5 ,bijbel b$oelt en dt boek zal ,johannes d5 volg5d5 dag zi54 ,dan volgt de vreeselijke ontnu*t]+3 ,johannes b$oelt niet het boek d] boek51 hij is zelfs zoo dwaas iets te zegg5 van 't ge5 ,w9dek9d hem gele]d heeft1 wordt voor goddeloos en diep b$orv5 ges*old5 en met s*&e weggejaagd4 ,pluiz]4 ,johannes is geheel gebrok54 ,rob9etta is weg voor altijd1 ,w9dek9d zal nooit t]ugkom51 de bloem5 en di]5 v]tr\w5 hem niet me] en tev]geefs zo*t hij met ,wi/ik het g\d5 sleuteltje4 ,9 dez5 toe/& kon ,pluiz] gemakkelijk d5 baas ov] hem spel5 en hem1 al?ans voorloopig1 9 z'n ma*t h\d54 ,pluiz] is we] iets 9 ,johannes zelf1 dat als e5 p]soon wordt voorge/eld3 't is de zu*t om alles na te snuffel5 en uit te pluiz51 de mat]iali/is*e lev5sbes*\w+1 die al 't di*t]lijke 9 d5 m5s* doodt en 9 niets gelo(t dan 9 de /(4 ,pluiz] is dus 't type van d5 mat]iali/ en hij /elt zi* dan ook t5 doel alle ideal5 van ,johannes te v]nietig51 z'n fantasie te dood54 ,9 de blo$roode wolk5 is het mi/ig1 grijs en k\d2 ,w9dek9d be/aat niet2 ,rob9etta hield ,johannes ev5 go$ voor d5 gek als de &]51 ze vond hem e5 a>dig jongetje en heeft met hem gespeeld1 zooals ze met e5 meikev] z\ spel52 de liefde voor het ,groote ,li*t is e5 praatje van ,w9dek9d1 h]s5s*imm51 droom]ij52 e5 bal is e5 groote h5gelp>tij4 ,pluiz] toont ,johannes jui/ het afzi*telijke3 hij leidt hem door de krott5 d] w]eld/ad1 door de ziek5zal5 en zelfs vo]t hij hem 9 't k]kh( om ,johannes te lat5 zi5 wat er e5s van de m5s*5 zal word54 ,dr4 ,cijf]4 ,door ,pluiz] komt ,johannes 9 aanrak+ met ,dr4 ,cijf]1 het type van d5 natuurond]zoek]1 die alles sy/ematis* nagaat1 en t5 slotte het gevond5e 9 e5 =mule tra*t va/ te legg54 ,hij is e5 heel &] en hoog] /a& man dan ,pluiz]4 ,cijf] is ge5 m5s* zond] gevoel1 ma> hem gaat de wet5s*ap bov5 alles4 ,zulk e5 m5s* moet de kle9e gevoeligh$5 die de gewone m5s*5 k5n51 lat5 v>5 voor dat ene groote3--de wet5s*ap4 ,hi] is 't3 alles ( niets4 ,johannes komt 9 de le] bij dokt] ,cijf]1 ma> ru/ en vr$e v9dt hij niet4 ,als ,cijf] iets 9 bizond]h$5 heeft nagegaan en zijn uitkom/ 9 e5 =mule heeft uitg$rukt1 is hij tevr$51 ma> ,johannes niet4 ,alles viel uite5 tot cijf]s--blad5 vol cijf]s4 ,dat vond doctor ,cijf] he]lijk1 en hij zeide1 dat het hem li*t w]d1 als de cijf]s kwam51--do* voor ,johannes 0 dat dui/]nis4 ,zoo is deze p]iode 9 ,johannes' lev5 e5 tijd van dood5de dui/]nis4 ,er moet iets bizond]s gebeur5 om hem tot zi* zelf te br5g5 en hem de kra*t te gev5 zi* te ontwor/el5 aan het ne]drukk5de mat]ialisme4 ,die crisis komt w]kelijk3 ,pluiz] durft de h& slaan aan 't lijk van ,johannes' vad]--e5 vad] is imm]s e5 gewoon m5s*1 niets &]s6 ,zelfs de oud]liefde wordt door het mat]ialisme aangeta/ en da>teg5 komt ,johannes 9 op/&4 ,hij /rijdt teg5 ,pluiz] en ov]w9t4 ,ma> gelkkig is hij nog niet4 ,johannes vrij4 ,hij ziet ,de ,dood aan 't /]fb$1 met z'n za*te ern/ige oog5 en hij smeekt dez5 hem mee te nem51 ma> hij weig]t4 ,zal ,pluiz] we]kom58 flui/]t ,johannes4 ,nooit4 ,wie hem e5maal a&urft1 ziet hem niet we]4 ,wie e5s met het mat]ialisme heeft gebrok51 heeft aan z'n he]s*appij voorgo$ e5 e9de gemaakt4 ,w9dek9d zal ,johannes hi] ev5m9 t]ugzi53 het ons*uldige g5ot d] k9d]j>5 ke]t nimm] t]ug3 het lev5 eis*t ern/ van d5 m5s*4 ,gij moet e5 go$ m5s* word5 ,johannes4 ,het is e5 s*oon d+ e5 go$ m5s* te zijn1 zegt de ,dood4 ,zoo komt e5 nieuwe /rijd voor ,johannes4 ,teg5 d5 avond /aat hij aan de wond]s*oone1 lokk5de zee1 hij ziet ,w9dek9d 9 e5 bootje op de golv5 wegdrijv5 met het g\d5 ki/je 9 de h&4 ,naa/ hem /aat de ,dood3 alle5 deze kan ,johannes bij ,w9dek9d br5g5 en door d5 dood alle5 kan hij 't boekje v9d54 ,nieuw ideaal4 ,ma> t]wijl ,johannes /a>t na> de w5k5de ge/alte van ,w9dek9d1 ziet hij plotsel+ e5 g$aante ov] de golv5 aans*rijd53 de ,liefde voor de ,m5s*heid4 ,deze ,m5s* laat ,johannes de keuze3 f de ,dood1 ,w9dek9d en het ,groote ,li*t wa>na> hij altijd v]langd heeft1 ( e5 lev5 van di55de liefde gewijd aan de lijd5de ,m5s*heid4 ,dan voelt ,johannes e5 nieuw lev5 9 zi* opbloei53 hij wil zi* wijd5 tot prie/] 9 di5/ d] ,m5s*heid4 ,hij beseft dat hij e5 ego/ gewee/ is3 hij w5s*te k5nis en geluk alle5 voor zi*--aan de lijd5de m5s*5 heeft hij niet g$a*t4 ,ma> nu is z'n lev5sdoel hem duidelijk geword53 hij zal lev5 voor de v]drukt54 ,met zijn ern/ig5 geleid] gaat hij d5 kill5 na*tw9d tegemoet1 d5 zw>5 weg na> de groote dui/]e /ad1 wa> de m5s*heid is en ha> we$om4 ,twe$e en ,d]de ,deel4 ,het nieuwe lev54 ,voor ,johannes beg9t e5 nieuwe p]iode3 hij zal aan de h& van zijn ,geleid] het lev5 doorgaan1 hij zal k5nis mak5 met v]s*ill5de m5s*5 en ond] h5 d5 vr$e zoek51 die hij nog n]g5s gevond5 heeft4 ,v&a> ook e5 v]s*il tuss*5 het e]/e boek en de twee laat/e3 het e]/e 't boek d] fantasie1 de beide &]e1 voor e5 groot deel t5m9/e1 die d] w]kelijkheid4 ,van ,e$5 geeft 9 deze twee deel5 zijn me5+ ov] onze maats*appij3 hoe die is en hoe ze volg5s hem moet zijn4 't ,is dus e5 v]b9d+ van realiteit en fantasie4 ,johannes moet nu zijn weg door 't moeilijke lev5 zoek54 ,hij wordt geleid door de ,liefde voor de ,m5s*heid1 e5 liefde die altijd 9 hem 01 ma> sluim]de4 ,de m5s* die ov] de woel5de1 vurige wat]5 he5 s*rijdt en ,johannes toespreekt1 zegt3 ,ik 0 het1 die u de$ we55 om de m5s*51 t]wijl gij uwe tran5 niet begrijp5 kondt4 ,ik 0 het die u de$ liefhebb51 wa> gij uw liefde niet v]/&4 ,ik b5 bij u gewee/1 en gij hebt mij niet gezi51 ik heb uwe ziel bewog5 en gij hebt mij niet gek5d 7deel ,i blz4 #aia74 ,ma> niet dadelijk wordt dat go$e 9 d5 m5s* bewu/3 ,vele tran5 moet5 de oog5 v]held]51 die mij zi5 zull54 ,s*ijnba> zal die go$e geleid] ons wel e5s v]lat51 ma> 9 w]kelijkheid niet4 ,de geleid] zegt dan ook tot ,johannes3 ,welnu ,johannes1 on?\d dan dit1 gij hebt mij altijd bij u 7,,ii4 #g74 ,v&a> ook dat die ,geleid] soms g]uim5 tijd v]dwijnt1 ma> telk5s t]ugkomt en tev5s dat ,johannes voelt dt zijn vri5d t]ug zal ke]54 ,de ,geleid] ,m>kus ,vis4 ,de ,geleid] is we] iets 9 ,johannes zelf3 zijn liefde voor de lijd5de m5s*heid en zijn /rev5 om die m5s*heid op te heff54 ,en dat we] voorge/eld als e5 p]soon1 als de s*>5slijp] ,m>kus ,vis1 e5 figuur die ons telk5s aan ,*ri/us doet d5k5 en door zijn uit]lijk en door zijn wijze van optr$54 ,glanz5d bleek is zijn gelaat met de golv5de lokk51 de oog5 vol e9deloos za*t5 weemo$1 die onuitsprekelijke de]nis opwekk51 en dan de /em met ha> za*t51 diep5 klank4 ,hij /eunt de lijd5d5 en v]drukt5 en tu*tigt de ,f>izeers4 ,van ,e$5 laat ,*ri/us als 't w>e ng e5s op a>de kom5 en s*et/ ons hoe ,hij ?ans beh&eld z\ word54 ,als e5 arm m5s* komt de ,geleid] ond] de m5s*5 en dat met3 hij wil de bro$] d] m5s*5 zijn opdat zij hem zull5 k5n54 ,mijn ziel is hoog en mijn h>t blij--en omdat ik zoo /]k b51 kan ik buig5 tot h51 die laag en droevig zijn1 opdat ze mij b]eik5 en met mij het ,li*t4 ,hij is dus e5 arm m5s*1 omdat de v]drukt5 hem dan bet] zull5 begrijp5 en hij ze e]/ dn kan opheff54 ,twee ho(dp]son54 ,er zijn door deze eig5a>dige wijze van voor/ell5 twee ho(dp]son53 ,johannes en ,m>kus1 die dikwijls naa/ elka> gaan1 ma> soms is ,johannes g]uim5 tijd alle54 ,van ,e$5 le]t ons dus op twee wijz53 #a4 door de ond]v9d+5 van ,johannes4 #b4 door de dad5 en woord5 van ,m>kus4 ,het lev5 van ,johannes4 ,johannes gaat ?ans 9 't volle m5s*5lev53 hij wil e5 m5s* zijn ond] de m5s*5 en e5 go$ m5s*1 die go$ doet aan de m5s*54 ,ma> zijn taak is zwa>1 niet altijd is het hem mogelijk op 't re*te spoor te blijv51 soms dwaalt hij4 ,en eig5a>dig is1 dat 9 moeilijke oog5blikk5 ,m>cus hem niet wil rad53 dat geeft to* niets1 ,johannes moet zlf h&el5 en zlf beoordeel51 ( zijn daad go$ ( sle*t is4 ,hij moet word5 e5 m5s* met eig5 d5kbeeld51 v]tr\w5de op eig5 kra*t54 ,zijn moeilijke taak beg9t4 ,hij komt 9 aanrak+ met arme m5s*51 met k]misklant54 ,hij moet met ,m>kus w]k5 voor de ko/1 moet s*>5 ophal51 wordt doodmoe van die ongewone inspann+ en 's na*ts mag hij uitru/5 9 e5 armelijke slaap/ee4 ,er is niets hoogs 9 dit alles3 zijn ,geleid] is e5 gewone s*>5slijp]1 die blij is met h>d w]k5 e5 rijksdaald] p] dag te kunn5 v]di554 't ,wordt d5 e]/5 dag ,johannes al haa/ te zwa>1 do* e5 gesprek met ,m>kus doet hem zijn kra*t5 h]krijg54 ,m>jon4 ,bov5di5 is er en wez51 wa>aan hij d5kt met te$]heid en t]wille van wie hij zal tra*t5 vol te h\d53 ,m>jon1 het arme meisje uit het pa>d5spel1 met ha> tr\we oog5 en ha> krans van blonde h>54 ,m>jon is e5 pra*t-figuur1 e5 meisje dat lat] met ,johannes meetrekt de wijde w]eld 91 dat hem liefheeft en alles doet om hem gelukkig te mak54 ,e5 op(f]5de1 liefdevolle vr\w5figuur en vooral aantrekkelijk omdat ze me] e5 w]kelijk mns* is dan de zoek5de1 droom5de ,johannes4 ,tante ,srna4 ,johannes h\dt het e5 tijdlang uit bij de k]mislui1 trekt met ,m>kus en ,m>jon na> e5 &]e plaats1 ma> e9delijk wordt het hem te ma*tig en hij is blij dat tante ,srna hem laat hal5 9 't mooie huis met de ruime1 friss*e slaapkam]4 ,m>kus geeft hem ge5 raad3 ,doe wat je go$ s*ijnt1 jong53 en wees niet bang1 is 't e5ige wat hij zegt4 ,hekel+ van de s*ijnvroomheid4 ,bij tante ,srna komt ,johannes 9 e5 heel &]e omgev+1 e5 omgev+ van s*ijnvroomheid1 wa> kon+ ,waan he]s*t4 ,tante is hel vroom en hel tevr$54 ,ze v9dt zi* zelf e5 buit5gewoon go$ m5s*1 doet veel aan armbezoek1 wa>bij ha> deugd5 telk5s opgehemeld word52 h\dt e5 weldadigheidskrans1 wa> allemaal vrome1 kwebbel5de dames kom51 die lekk] et51 kwaadsprek5 en ond]tuss*5 all]lei pruts]ij5 mak54 ,allemaal zijn 't volg5s de oude meid ,daatje v]&]de m5s*54--,volg5s ,daatje 0 de natuurlijke m5s* niet go$1 en moe/ i$] v]&]5 e] hij deug5 kon4--,e5 fee/ is 't als dom9ee ,kraalboom op 't avondje v]s*ijnt4 ,kraalboom is iem& die zi* erg gewi*tig gevoelt1 door de dames e]bi$iglijk wordt ontvang51 ongeve] iem& als de ,gne/et zoo ko/elijk geteek5d heeft 9 zijn leek$i*t3 ,v]&]+4 #ag ,ook teg5ov] ,johannes doet hij erg gewi*tig1--ma> maakt zi* heel boos als ,johannes vraagt1 wa>om e5 arme zieke jong5 en ook ,daatje het zooveel sle*t] hebb5 dan tante en hij4 ,tante zelf is niet sle*t1 ze is alle5 e5 sla*t(f] van ha> omgev+4 ,vri5delijke oog5 heeft ze1 ze is heel lief voor ,johannes1 zorgt go$ voor hem en laat zelfs ,m>kus b9n54 #ah ,teg5ov] d5 godsdi5/ van ,kraalboom /elt ,van ,e$5 zijn opvatt+ van 't ,*ri/5dom4 ,kraalboom spreekt 9 de k]k ov] de aanmatig+ van jonge li$5 die alle m5s*5 gelijk will5 mak51 die 't kon9klijk en goddelijk gezag will5 wegr$5e]5 en de m5s*5 opro]ig en ontevr$5 mak54 ,dan /aat ,m>kus op en /elt da>teg5ov] zijn me5+3 't ,s*rijn5de v]s*il tuss*5 armo$e en rijkdom is e5 gevolg van m5s*elijke s*uld1 de ,vad] wil dat niet4 ,m5 moet g5iet5 van 't s*oone 9 de s*epp+3 ,z\ de ,vad] boss*5 en b]g51 zeen en bloem51 g\d en juweel5 hebb5 gemaakt en bege]d dat wij dat alles z\d5 v]a*t5 en v]w]p58 ,de arme kan ,gods g]e*tigheid en ,zijn s*oone natuur niet v]/aan1 omdat hij g$urig moet zwoeg5 en da>door v]/ompt3 de rijke ziet het niet omdat hij te veel heeft en 9 di5 ov]vlo$ zal v]dr9k54 ,door deze gebeurt5is wordt ,johannes we] op d5 re*t5 weg gebra*t3 hij v]laat tante ,srna en tra*t ,m>kus te v9d51 ma> komt t]e*t bij ,m>jon4 ,pan4 ,e5 int]mezzo 9 dit g$eelte is het uit/apje van ,wi/ik en ,johannes na> ,phrygi4 ,wi/ik heeft e5 ,phrygis* mutsje op3 hij heeft ,phrygi gevond51 heeft k5nis gekreg5 van de ,oud-,grieks*e maats*appij1 van d5 tijd to5 de m5s*5 ,pan d4i4 de natuur1 nog k5d5 en e]d54 ,to5 w>5 de m5s*5 s*oon en niet leelijk zooals nu3 ,we hebb5 altijd het v]ke]de m]k te pakk5 gehad1 zegt ,wi/ik1 het uits*ot1 de afval4 ,de re*t5 zijn zoo kwaad niet4 ,dan ziet ,johannes 9 zijn v]beeld+ het he]lijke d] ,grieks*e mann5 en vr\w51 met hun dik lokkig ha>1 hun kle$+ die h>monie]t met de omgev+1 hun /atige gracieuse mani]51 edele trekk5 en hun held]e1 vurige oog54 ,ook hunne won+5 zijn 9 h>monie met de natuur3 van donk] h\t en blank5 /e5 zijn ze opgetrokk51 v]si]d met slanke zuil5 wa>omhe5 de w+]d kronkelt4 ,vlu*t na> ,duits*l&4 ,johannes en ,m>jon besluit5 sam5 te vlu*t51 vooral omdat ,johannes bang is voor het ,zw>te ,wijf1 dat het z9nelijke 9 hem tra*t op te wekk51 ma> hem sle*ts afs*uw inboezemt4 ,ze vlu*t5 op e5 ,rijn-aak na> ,duits*l&4 ,johannes di*t li$]51 ,m>jon maakt de melodie en met ,keesje1 't aapje1 hal5 ze 't geld op4 ,m>jon1 als jong5 v]kle$1 is de leid/]1 zij heeft en]gie en weet 9 moeilijke oog5blikk5 er zi* door te slaan1 veel bet] dan ,johannes4 ,grav9 ,dolors en ,van ,liev]l$e4 ,na e5ig5 tijd kom5 ze toevallig 9 aanrak+ met de meisjes ,olga en ,frida en da>door met grav9 ,dolors en ,van ,liev]le$e1 die aan spiritisme do54 ,dit g$eelte is--ev5als de ges*i$5is van tante ,srna en dom9ee ,kraalboom1 we] e*t satiriek4 ,van ,liev]le$e en grav9 ,dolors zijn l$5 van e5 kr+ tot beoef5+ d] hoog]e wet5s*app5 en geme5s*appelijke v]bet]+ van ons k>ma4 ,van ,liev]le$e heeft 9 ,johannes wat bizond]s ontdekt4 ,wij ,johannes1 zegt ,van ,liev]le$e1 behoor51 om zoo te zegg51 tot de lev5svet]an54 ,wij drag5 de litteek5s van tallooze inc>naties1 de /rep5 van veelj>ige--( laat ik liev] zegg51 veeleeuwige di5/4 ,grav9 ,dolors is onze zielszu/]1 e5 ess5s van opp]/e glo$roode passie en lelie-blanke veluw-puurheid4 ,van ,liev]le$e's woordkeuze is e*t spiriti/is*-filos(is*6 ,m5 leze nog e5s zijn uitlegg+ van ,de ,kle9e ,johannes4 7deel ,,ii blz4 #aic74 ,9 de mijn/rek54 ,langzam]h& komt ,johannes ond] de bekor+ van d5 zoog5aamd5 s*oonheids-di5/1 ma> vr zijn geheele afdwal+ ontmoet hij nog e5s ,m>kus4 ,johannes heeft e5 visio53 de dood van ,pan1 de ontwijd+ d] s*oone natuur 9 de mijn/rek54 7,vgl4 wat 9 deel ,,iii blz4 #c gezegd wordt3 ,pan is dood1 zijn s*oon wond]l& gaat te gronde74 ,johannes weet niet wat te do53 hij is b$roefd al die s*oonheid te zi5 v]gaan1 hij k5t nog niet het mooie jonge lev5 dat op de pu9hoop5 van 't oude zal ontbloei51 het nieuwe dat zijn ,geleid] hem zal lat5 zi54 ,dat rijk is zooveel s*oon] dan dat van ,pan en ,w9dek9d1 als de zon s*oon] is dan de maan4 ,m>kus vo]t hem te midd5 van de ,duits*e mijnw]k]s die 9 /ak+ kom51 omdat ze v]drukt word5 en moet5 lev5 9 ell5de4 ,da> 9 de v]gad]zaal1 als hij zi* bev9dt tuss*5 de ruwe1 ons*oone mijnw]k]s1 die va/beslot5 zijn tot d5 moeilijk5 ma> re*tva>dig5 /rijd en die e5 makk] v]gev5 als hij ontr\w mot word5 aan de heilige zaak1 voelt ,johannes het s*oone van 't nieuwe lev54 ,dan jubelt het 9 hem omdat hij ziet1 hoe 9 e5 vlaag van zuiv]e a&o5+ groots*e beweg+5 als van zelf ont/aan4 ,afdwal+4 ,nu is ,johannes dus op d5 re*t5 weg1 ma> we] dwaalt hij af4 ,telk5s komt hij 9 aanrak+ met grav9 ,dolors1 met de k9d]5 die hij zoo lief en s*oon v9dt1 met ,van ,liev]le$e die hem voortdur5d voorh\dt dat m5 de ,s*oonheid moet zoek51 dat het ruwe gem$5 moet word51 omdat het ne]trekt4 ,m>jon is te ruw en te gr( om dat ,s*oone te begrijp54 ,johannes moet kiez5 tuss*5 dat s*ijn-s*oone en ,m>jon1 die ge5 omgang wil met ,liev]le$e en die spreekt van 't kapp]slu*tje van die kwiebus met z'n kuif4 ,zij voelt in/9ctmatig het onw>e van deze zielsv]e5ig+4 ,m>kus wil ,johannes niet rad53 hij moet zelf e5 keuze do54 ,na veel /rijd s*eidt ,johannes van ,m>jon4 ,9 ,engel&4 ,e5 nieuw lev5 beg9t voor ,johannes3 hij komt 9 ,engel& en wordt door grav9 ,dolors gentroduce]d bij lady ,crimmet>t1 e5 s*atrijke dame1 die s*itt]5de soire's geeft4 ,ha> man is e5 gladde rakk]1 "l en a>ts-millionair geword5 door blo$zuiv]5de pill54 't ,is dus e5 e*te p>v5u-omgev+1 e5 ko/elijke p>odie op de geld>i/ocratie die als kun/bes*]m] optre$t4 ,gemakkelijk heeft ,johannes het niet3 zijn pakje is leelijk1 zijn mani]5 zijn l9ks* en hij moet bij ,lady ,crimmet>t optr$5 als pr(essor ,johannes van ,holl&1 di*t] en zang]1 die vooral met zijn ,holl&s*e ,nationaal ,hymm5 veel l( inoog/4 ,met de &]e wond]m5s*5 die op zoo'n avond hun kra*t5 moet5 v]toon5--pr(essor van ,p5newitz en mijnhe] ,ranji-,banji-,s+--is 't net als met ,johannes1 alles humbug en b$rog4 ,veel indruk maakt op hem de dood van ,hlne1 die boet voor de zond5 h>] oud]s1 't sla*t(f] van deg5]atie en die van ang/ en zwa>mo$igheid krankz9nig is geword54 ,de demon5 ,bangel+ en ,deg5]atie drijv5 ha> tot zelfmoord4 7,vgl4 blz4 #ih-aja en #afc van 't d]de deel74 ,johannes v]lie/ zoo langzam]h& veel van zijn illusin4 ,bov5di5 v]neemt hij wa>m grav9 ,dolors hem eig5lijk noodig heeft3 ze me5t dat hij e5 uit/ek5d m$ium is en ha> miss*i5 9 contact zal kunn5 br5g5 met ha> ge/orv5 man om hem te hoor5 ( 't huwelijk wettig is gewee/ ( niet1 en ( dus ha> beide k9d]5 ,olga en ,fri$a aanspraak kunn5 mak5 op de nalat5s*ap van d5 graaf4 ,voor ,johannes is dit e5 groote ontnu*t]+3 hij da*t dat de grav9 liefde voor hem gevoelde4 ,ond] de ,spiriti/54 ,to* blijft hij nog altijd e5ige hoop koe/]5 en die hoop wordt we] lev5dig] als hij met de grav9 de spiriti/is*e sances van de ,plejad5 te ,s*ev5+5 bijwoont1 want door de gee/5 word5 e5/emmig ,johannes en grav9 ,dolors aangewez5 als dieg55 van wi] sam5w]k+ de mee/e uitkom/ te v]wa*t5 04 ,johannes moe/ naa/ de grav9 zitt5 en ha> h& va/h\d51 en zoo te zam5 de b]i*t5 d] gee/5 ne]s*rijv54 ,voor ,johannes 0 dit tegelijk e5 he]lijkheid en e5 zoete beproev+4 ,ook dit g$eelte is we] e*t satiriek3 ge5 van de l$5 d] ,plejad5 wil wet5 dat hij tot deze ideale geme5s*ap behoort4 't ,is bov5di5 e5 zond]l+ gezels*ap3 de za*tz9nige g5]aal1 die buit5gewoon nieuwsgi]ig is na> het lev5 aan g5e zijde des grafs2 de /aatsraad en zijn vr\w met hun ho(s*e1 deftige mani]52 ,bommeldoos1 de alwet5de1 v]wa&e pr(essor1 die zoodanig met zi*zelv5 +5om5 01 dat hij 9 e5 gesprek nooit a*t gaf op hetge5 hem geantwoord w]d1 ma> alle5 op 't ge5 hij zelv5 zeide en de niet me] ze] jonge freule1 hoog-adellijk1 dik1 onbevallig en ev5 onwet5d als pr(essor ,bommeldoos gele]d 04 ,weldra blijkt het dat ,johannes zi* 9 zijn v]h\d+ tot grav9 ,dolors geheel v]gi/ heeft3 ze v]lo(t zi* nl4 met ,van ,liev]le$e4 ,johannes is radeloos1 e]/ wil hij zelfmoord pleg51 dan z'n m$em9na> dood51 ma> gelukkig komt ,m>jon1 die zi* als kam]meisje bij de grav9 v]huurd heeft1 als e5 go$e gee/ op zijn pad en leidt hem op d5 go$5 weg4 ,nu ,johannes zi* zelf we] geword5 is1 v9dt hij ook ,m>kus t]ug4 ,teg5 het ,ka?olicisme4 ,nog en geva> b$reigt ,johannes--de ,octopus heeft vele arm56--hij wordt bijna beke]d tot het ,ka?olicisme door d5 h&ig5 pat] ,canisius1 die ook grav9 ,dolors en ,van ,liev]le$e ov]gehaald heeft ,ka?oliek te word54 ,pat] ,canisius tre$t veel m5s*kundig] op dan dom9ee ,kraalboom en ,johannes komt ond] zijn bekor+1 ma> dan komt ,m>kus die ,canisius be/raft ev5als hij het vroeg] ,kraalboom de$4 ,m>kus 9 't krankz9nig5ge/i*t4 ,m>kus wordt1 vooral door to$o5 van ,canisius1 voor gek v]kla>d en 9 e5 krankz9nig5ge/i*t opgeslot54 ,hij krijgt da> de geleg5heid de eig5wijze mann5 d] wet5s*ap1 v]p]soonlijkt 9 ,bommeldoos1 e5 lesje te gev54 ,teg5ov] d5 waanwijz5 ,bommeldoos /aat de *te1 wa>dige gele]de1 ,dr4 ,cijf]4 't ,rijk van ,kon+ ,waan4 ,e5 int]mezzo is de droom van ,johannes1 zijn v]blijf 9 't rijk van ,kon+ ,waan1 9 't rijk van d5 ,octopus met z'n talrijke vang>m51 die de m5s*5 grijpt en t5 val br5gt4 ,de gevreesde kon+ wordt bijge/aan door tal van demon5 7de sle*te m5s*elijke eig5s*app57 ,bangel+1 ,labbekak1 ,go$zak1 ,pluiz]1 ,sleur1 ,deg5]atie4 ,al die sle*te eig5s*app5 br5g5 de m5s*5 9 't rijk van ,kon+ ,waan en ,johannes ziet er dan ook heel wat m5s*5 die 9 de ma*t van d5 ,waan zijn4 ,hij zag er ,dom9ee ,kraalboom 9 e5 kle9 k]kje1 ijv]ig prek5 met veel geb>5 van h&5 en ho(d1 t]wijl 9 e5 spiegeltje zijn gezi*t we]kaat/ w]d1 met e5 heilig5kransje er om he52 pat] ,canisius1 ev5e5s 9 e5 keurig k]kje1 gekle$ 9 s*itt]5d1 g\d-geborduurd gewaad2 e5 woordkun/5a>1 die alles precies bes*rijft zooals hij het ziet 7e5 naturali/7 en door ,waan ond] e5 vuilnisemm] is gezet2 pr(essor ,bommeldoos die bezig is z'n eig5 h]s5s te ond]zoek52 de rijk/e man d] w]eld1 die zi* insp9t 9 g\d5 drad52 all]lei /rijd]s voor e5 bepaald idee2 /rijd]s op godsdi5/ig1 politiek ( economis* gebi$ o4 a4 de sociaal-democraat ,dr4 ,felbeck die trapte en s*old en raasde1 dat hem het s*uim van d5 mond vloog2 tal van labbekakk5 en go$zakk5 die telk5s e5 lepeltje weldadigheid ( vroomheid nem5 en dan we] kalmpjes inslap54 ,bes*]md door ,k5nis en ,liefde4 ,kon+ ,waan wil ook ,johannes grijp5 ma> deze heeft twee d+5 die hem bes*]m53 het spiegeltje van ,wi/ik en de v]geet-mij-niet5 van ,m>jon4 ,k5nis en ,liefde bes*]m5 d5 m5s* teg5 de vang>m5 van ,waan4 ,ond] de ,sociali/54 ,m>kus is v]d] 9 't laat/e deel geheel de ho(dp]soon3 ,johannes raakt me] op d5 a*t]grond en ,m>kus tre$t h&el5d op4 ,hij be/raft pat] ,canisius1 spreekt op de sociali/5-v]gad]+ teg5 ,dr4 ,felbeck en d5 an>*i/ ,hakkema1 die volg5s ,m>kus 't volk paai51 vlei5 en honigsm]5 en er zoodo5de +ebeelde dwaz5 van mak54 ,elk h]zie zi* zelf4 ,het go$e d] a>de komt je nog niet toe1 want je z\ er ev5 go$ misbruik van mak51 als zij1 teg5 wie m5 jullie ophit/ 9 d5 /rijd4 ,de klasse/rijd die nu gevo]d wordt1 is niet de w>e1 het moet e5 /rijd zijn van re*tva>dig5 teg5 onre*tva>dig51 van wijz5 en liefdevoll5 teg5 domm5 en di]lijk54 ,natuurlijk wordt ,m>kus niet begrep51 zijn toehoord]s zijn niet rijp voor die hooge ideen1 hij wordt bele$igd en gehoond door deg55 die hij help5 wil4 ,teg5 't kon+s*ap4 ,als slot de r$evo]+ van ,m>kus teg5 't kon+s*ap1 de hooge eis*5 wa>aan e5 wa> kon+ moet kunn5 voldo54 ,de kon+snaam komt alle5 toe aan d5 all]/]k/51 all]wij/5 m5s*4 ,wat hi] gebeurt is niets dan waan1 niets dan bl9k5de s*ijn4 ,het is e5 ijdel popp5spel1 t]wille van e5 vooz5 vr$e1 van e5 gebrekkige orde4 ,want er is niem& ond] u1 die de wij%eid en de kra*t heeft dit volk tot re*tva>digheid te leid54 ,en to* draagt gij all5 de v]antwoord+ van hun v]wa>looz+1 hun onwet5dheid1 hun ru:eid1 hun ell5de4 ,beklag5swa>dig zijn de kon+ en de kon+94 ,en gij twee arme m5s*51 b$olv5 ond] d5 la/ uw] s*ijn-groo!id1 arme man6 arm1 arm vr\wtje6--de bov5m5s*elijke kra*t om de leug5 rondom u te brek5 zult ge niet hebb5--moge de go$e ,vad]1 die u zijn gratie s*onk1 u hull5 9 v]gev5d erb>m54 ,dood van ,m>kus4 ,m>kus wordt na deze r$evo]+ zoo mi%&eld dat hij na> 't ziek5huis gebra*t moet word5 en na e5 onnoodige op]atie /]ft4 ,zijn dood is als die van ,*ri/us4 ,*ri/us /i]f aan 't kruis tuss*5 de beide moord5a>s1 ,m>kus op de ziek5zaal naa/ twee v]loop5 k]els1 die beid5 d5 ma*tig5 invlo$ van zijn gee/ ond]v9d54 ,m>kus' li*aam gaat na> de snijkam]3 ,johannes en ,m>jon hebb5 ge5 geld en ,van ,liev]le$e en grav9 ,dolors weig]5 met k\d5 spot alle hulp4 ,wel gav5 de arm5 die ,m>kus liefhadd5 zooveel ze kunn5 miss51 ma> 't is niet g5oeg4 ,e9delijk komt de go$e tante ,srna ma> dan is 't al te laat1 niem& kan me] zegg5 welke de deel5 van ,m>kus li*aam zijn4 ,zoo is z'n lev5 n liefd$aad1 zelfs zijn li*aam /rekt t5 slotte tot heil van de m5s*heid4 ,de ,maats*appij d] toekom/4 ,van ,e$5 s*ild]t ons ook nog d5 invlo$ van ,m>kus 9 de toekom/2 s*ijnba> heeft hij we9ig v]ri*t1 ma> 't go$e zaad is uitge/rooid en zal e5s vru*t5 voortbr5g54 ,m>kus zlf zegt als ,johannes uitroept3 ,ma> lieve ,m>kus1 wat heeft het gebaat en wat zal het bat58 ,niem& zal ooit inzi5 wat alles beteek5de4 ,niem& d5kt op dit oog5blik me] om je1 no* om je woord54 ,ma> ,johannes6 h]9n] je je dan niet de ges*i$5is van dat kle9e zaadje1 het nietig/e van alle zad54 ,het valt op a>de1 het wordt v]tr$51 niem& ziet het1 het s*ijnt geheel v]lor5 en afge/orv5 9 d5 vuil5 grond4 ,ma> op zijn tijd beg9t het te kiem5 en wordt e5 plant4 ,en de plant draagt nieuwe zad51 die de w9d v]spreidt4 ,en de nieuwe zad5 word5 nieuwe plant51 en de gans*e a>dbol wordt te kle9 voor de ma*t van wat er voortkwam uit dat nietige zaadje4 ,het vonkje is gevall5 en gloeit voort 9 't v]borg54 ,het zaadje ligt 9 de dui/]e a>de en wa*t zijn tijd4 ,hoe ,van ,e$5 zi* die toekom/ voor/elt zegt hij ons ook4 ,johannes droomt dat hij ,w9dek9d t]ugv9dt en deze laat hem zi5 hoe 't er op a>de na duiz5d j>5 zal uitzi54 't ,is heel natuurlijk dat jui/ ,w9dek9d en niet ,wi/ik ,johannes begeleidt3 de k5nis kan ons iets zegg5 ov] het v]l$5e1 zooals ,wi/ik het de$ to5 hij ,johannes na> 't oude ,griek5l& vo]de1 ma> de fantasie alle5 kan ons voorgaan 9 de toekom/4 ,de m5s*54 ,de m5s*5 9 dat l& d] toekom/ zijn geheel &]s dan teg5woordig3 ze lijk5 veel op de s*oone1 kra*tige ,griek51 ma> hun gezi*t is ern/ig]1 met oog5 vol g$a*t54 ,en dan3 all5 lijk5 ze op ,m>kus1 als( het en groot gez9 is4 ,hun kle$+ h>monie]t met de natuur2 de lo%ang5de fijn-grijze1 za*t-bru9e en /emmig-gro5e gewad5 mis/aan niet 9 de te]e t9t5 van 't l&s*ap4 ,de mann5 hebb5 volle ba>d51 de vr\w5 hebb5 hunne vle*t5 om 't ho(d gewond5 en all5 drag5 ze krans54 ,en met de natuur4 ,de natuur is s*oon als 9 d5 tijd to5 m5 ,pan nog e]de4 ,ge5 s*]v5 en ne]geworp5 papi]5 ontsi]5 de du951 ov]al zijn bre$-s*aduw5de boom51 soms tot uitge/rekte1 koel ruis*5de loov]massa's v]e5igd2 kleurige bloem5 en rijk bloei5de hee/]s groei5 9 't wild en tuss*5 dat alles zijn de blanke m5s*5huiz5 gezaaid4 ,ze zijn niet me] als vroeg] tot /$5 opgehoopt1 i$] m5s* kan van de natuur g5iet52 fabriek5 met hun hooge s*oor/e55 en vuil5 rook ziet m5 niet1 de m5s*5 hebb5 't middel gevond5 om hun w]ktuig5 te drijv5 zond] dat ze de zw>te /e5kool behoev5 te br&54 ,v]dw55 zijn ook de spoorweg5 en de zw>t-b]ookte /ations3 9 plaats van de puff5de lokomotief ziet m5 si]lijk geb\wde lu*ts*ep51 die als groote blanke vogels zwev5 door 't lu*truim4 ,de m5s*5 hebb5 gele]d van de natuur4 ,het 0 de s*uld d] m5s*5 zelf1 to5 ze zoo mis/ond5 9 de natuur4 ,want ze hadd5 er ge5 e]bi$ voor1 en b$i]v5 ha> uit domheid4 ,nu hebb5 ze er van gele]d hoe zij zelf s*oon en natuurlijk moet5 zijn1 en ze hebb5 ha> te vri5d gemaakt4 ,hun k9d]5 hebb5 gele]d1 van de vroeg/e jeugd af1 ge5 bloem ( blad noodeloos te s*5d5 en ge5 di] noodeloos te dood51 en altijd zorg5 dat zij wa>dig zijn tuss*5 al die mooie en si]lijke d+5 te v]s*ijn54 ,heilige e]bi$ voor al het s*oone en vooral het lev5de is nu bij h5 het /r5g/e gebod4 ,zoo is er vr$e ont/aan tuss*5 m5s* en natuur1 ze lev5 nu met de natuur 9 innig v]ke] en h9d]5 elka> niet4 ,/aatsbe/uur4 ,9 d5 politiek5 toe/& is v]&]+ gekom54 ,/at5 be/aan niet me]1 de m5s*5 zijn en groot huisgez9 geword54 ,en ze kunn5 dat1 want 9 h5 woont de gee/ van d5 ,bro$]4 ,wij all5 hebb5 d5 ,vad] lief met al ons h>t en al ons v]/& en t]wille van ,hem hebb5 wij elk&] lief als onszelv51 is hun z9spreuk4 ,kon+5 hebb5 ze1 ma> ,kon+5 zooals ,m>kus die s*ild]de 9 zijn r$evo]+5 ov] het kon+s*ap4 ,johannes ziet de vijf ,kon+5 7dit zijn ge5 kon+5 van vijf v]s*ill5de /at51 ma> sam5 be/ur5 ze het geheel7 en ,w9dek9d zegt hem3 ,dit zijn de edel/51 de wij/51 de /]k/51 de s*oon/51 de wa>dig/5 ond] de m5s*54 ,het zijn zij1 die alle m5s*elijke v]mog5s 9 volkom5/e h>monie v]e5ig54 ,zij zijn di*t]s1 mee/]s van het woord1 wijz51 die de z$5 zuiv]5 en v]heff51 regela>s van d5 arbeid1 wegwijz]s 9 b$rijf1 9 wet5s*ap4 ,niet all5 zijn ze ev5 voortreffelijk en niet altijd zijn er zooveel4 ,m5 zoekt en v]heft de be/54 ,ma> ze vo]5 ge5 /aat1 ze hebb5 ge5 h(1 ge5 paleis1 ge5 leg]1 ge5 rijk4 ,hun troon is wa> ze zi* n$]zett51 hun rijk is de gans*e w]eld1 hun ma*t is de s*oonheid van hun woord1 hun wij%eid en de liefde van alle m5s*54 ,de godsdi5/4 't ,middelpunt van de nieuwe maats*appij is e5 pra*tig eil& 9 de ,middell&s*e zee1 wa> de vele tempels /aan gewijd aan de ,groot5 ond] de m5s*51 de di*t]s1 wijsge]51 componi/5 en ook de ma*tig/e ond] deze tempels1 wa>op de guld5 vlam flikk]t1 het z9nebeeld d] br&5de liefde4 ,br&5de liefde voor d5 ,vad]1 ma> ook voor de m$em5s*54 ,alle j>5 trekk5 duiz5d5 na> dit p>adijs en als de zon ha> hoog/5 /& b]eikt heff5 all5 e5 ma*tig koraal aan1 /atig1 ern/ig1 ma*tig1 en e5v\dig--dat als e5 /em op/ijgt 9 de li*te gewelv51 als e5 dankli$ en e5 gel(te tev5s1 e5 h]nieuw+ van d5 liefdeb& tuss*5 ,god en m5s*5 voor d5 nieuw5 ja>kr+4 ,all5 voel5 zi* dankba> en gelukkig1 als k9d]5 9 e5 liefd]ijk gez91 ond] ,vad]s zeg54 ,het w]k van ,m>kus4 ,en dat alles is het w]k van en1 dat heeft uw go$e ,bro$] g$aan1 zegt ,w9dek9d tot ,johannes4 ,het zaadje is ontkiemt1 heeft wortel ges*ot51 is e5 plant geword5 die nieuwe zaadjes heeft voortgebra*t en de gans*e a>dbol voelt de ma*t van dat nietige zaad4 ,e5s zal ,m>kus' gee/ op a>de zegevi]54 ,,qu]ido ,,en ,,zijn ,,m5s*5wee4 ,auto-didact4 ,jeugd4 ,qu]ido is geheel e5 auto-didact4 ,9 #ahgc w]d hij 9 e5 ,am/]dams*e arbeid]swijk gebor51 en zijn vad]1 e5 diamantbew]k]1 kon hem sle*ts e5 arbeid]sopvo$+ gev54 ,isral g+ tot zijn #ab;e ja> op e5 volkss*ool en moe/ to5 e5 amba*t le]54 ,hij hield veel van muziek1 hoopte violi/ te mog5 word54 ,ma> zijn mo$]1 die /r5g ,joods* 01 _h godsdi5/ige bezw>5 en ,isral moe/ zijn muzikale droom5 va>wel zegg54 ,hij kwam op de ,*ri/iaan-,huyg5ss*ool en w]d g$ur5de &]half ja> opgeleid voor horlogemak]4 ,to5 kreeg hij bij ongeluk e5 /ukje gloei5d /aal 9 zijn oog1 wa>door e5 op]atie noodzakelijk w]d en hij zoo'n ang/ voor 't vak kreeg1 dat zijn vad] hem wel van de s*ool moe/ nem5 en besloot hem 9 de le] te do5 bij e5 diamantklov]4 ,nu ov]dag op de fabriek en v]d]4444 /ude]54 ,alle vrije tijd w]d be/e$ aan /udie1 alles zelfond]ri*t4 ,huwelijk4 ,voor zijn tw9tig/e ja> 0 ,qu]ido getr\wd4 ,e5 tijd van geluk s*e5 te zull5 kom54 ,qu]ido ve/igde zi* als juweli]1 ma>4444 bleef dat sle*ts kort4 ,de zw>te tijd4 ,de zak5 g+5 niet go$1 weldra sle*t4 ,en ge5 wond]3 de kun/5a> 0 ge5 man van zak5 en bov5di5--als vele kun/5a>s--ge5 f9anci]4 ,t5 slotte e5 f9ancieele cata/r(e1 e5 bankroet4 ,nu volgde de zw>te tijd1 de tijd van bitt]e armoe1 van w]kelijk gebrek lijd51 te erg] omdat ook e5 k9dje 0 gebor54 ,qu]ido heeft zelf dez5 jamm]-tijd bes*rev5 9 zijn ,kun/5a>slev54 ,kun/5a>slev54 ,kun/5a>slev5 is voor e5 go$ deel autobiografis*3 ,maurice ,fleury is ,qu]ido4 ,enkele aanhal+5 uit dez5 roman k5s*ets5 't lev5 van ,maurice en tegelijk dat van ,qu]ido na 't bankroet4 't ,0 altijd komm]1 hong] en zorg1 zorg1 komm] en hong]6 ,ma&5 op ma&5 w]d er niets geslikt dan droog brood4 ,soms 0 er rij/ uit wat]1 en wat pannekoek1 z\teloos en grauw4 ,bij i$]e s*el vrees voor 'n plebes*e aanval van 'n /raatcr$iteurtje1 'n woe/ /emgekrijs* aan de trap b5$51 'n te pronk zett5 als afzett]s en zw5dela>s4 ,v]d] wordt v]teld1 hoe ,maurice door w]k5 aan e5 krant to* iets v]di5de1 hoe hij zi* s*aamde voor de &]5 op 't bureau ov] zijn kle]51 zijn afgetrapte s*o551 zijn bot]hamm54 ,op 't bureau wi/ ie niet gauw g5oeg zijn droge bot]hamm5 te v]slikk51 dat ze ma> niet z\d5 zi51 hoe 't bij hem i$]5 dag koekoek-n-zang bleef4 ,kwam ie 's middags ?uis1 dan w]d 't wr brood en 's avonds wr brood1 soms met 'n /ukje gesmolt5 vet1 omdat vuile bot] en geme5 knoeisel1 zelfs al kon-ie 't gep(t krijg51 to* niet door zijn keel g+4 ,ook ,qu]ido kreeg e5 baantje aan 'n krant2 v]slaggev] en b]i*tjesops*>rela> voor ,de ,am/]damm]4 ,lat] mo*t hij soms e5 lett]kundige kroniek s*rijv5 en w]d m$ew]k] aan de ,controleur en ,de ,kun/w]eld4 ,en da>na4444 r$acteur van e5 tapp]sblaadje ,v]gunn+sre*t6 ,de kun/5a> 9 di5/ ge/eld van de kroeg4 ,g$i*t54 ,en g$ur5de al di5 tijd3 zelf/udie en zelfs--welk e5 bewond]5swa>dige1 onv]woe/b>e en]gie--productie4 ,al vroeg] _h ,qu]ido ond] 't pseudoniem ,!o ,re$] ,g$i*t5 uitgegev51 wa>9 ,kloos zijn beg9sel3 pozie is de all]9dividueel/e expressie van de all]9dividueel/e emotie1 /r5g 0 doorgevo]d4 ,woord5 vooral gebruikt om d5 klank1 om de muziek en jui/ da>door voor &]5 dan de s*rijv] zelf moeilijk te begrijp54 ,na deze g$i*t5 kom5 de ,m$itaties ov] lit]atuur en lev51 uitvo]ige1 diepga&e critiek51 mee/ ges*rev5 9 d5 bov5ges*et/5 tijd van ell5de4 ,lev5sgang4 ,e9delijk is 't erg/e voorbij2 de ,m$itaties trekk5 de a&a*t1 m5 voelt dat hi] e5 kun/5a> aan 't woord is4 ,m5 beg9t ov] ,qu]ido te sprek52 het valt hem gemakkelijk] /ukk5 geplaat/ te krijg54 ,ond]tuss*5 beg9t hij aan e5 groot w]k1 e5 roman uit het lev5 van de diamantbew]k]s1 dat hij zoo go$ k5de4 ,lev5sgang wordt ges*rev54 ,e5 hoog doel /ond hem voor oog54 ,hij wilde uitbeeld5 de v]di]lijk+1 de afs*uwelijke onta>d+ e5] m5s*5groep en tegelijk als teg5motief1 de /ijg+ van e5 maats*appelijk-gezonk5e1 dor de kra*t van het revolutionnaire beg9sel1 mi/a/5d bij 't beg9 9 de keuze van middel51 ma> na volgroeid wet5 de idealiteit doors*\w5d1 9 ov]tuig+ van deze e5maal te zull5 b]eik52 t5 slotte 9 w$]ke]ige ontbloeing van liefde tuss*5 d5 zoon van prolet>irs en de do*t] van d5 juweli] e5 symbool van v]zo5+ d] twee n vij&ige groep51 e5e v]zo5+1 e]/ dan b]eikba>1 zoo de rijke1 eig5 weelde v]lat5d1 zi* te v]heff5 weet tot 't ideali/is* lev5ss5tim5t van d5 arme4 ,t5d5zw]k4 ,m5 ziet1 9 ,lev5sgang is e5 sociali/is*e /rekk+--,qu]ido w]d 9 #ahig lid van de ,s4 ,d4 ,a4 ,p4--en to* is 't ge5 t5d5zw]k 9 de gewone beteek5is4 ,9 de inleid+ van ,lev5sgang spreekt ,qu]ido ov] d]gelijk w]k4 ,hij a*t3 t5d5z51 dat wil zegg53 pr9cip5 9 e5 ziel1 die niet geword5 zijn tot lev5de vorm5 van voel51 d5k5 en h&el5 9 m5s* en groep1 9 hun beeld+ rampzalig1 9 welke kun/uit+ ook1 hij wil niet gev5 aangekle$e pr9cip51 ma> lev51 s*u*t]1 weifel5d1 jui*5d ( we55d lev54 444 d5 zielsgang van e5 prolet>ir zelf1 zijn groei en beke]+1 zijn wor/el+ uit an>*isme na> socialisme1 toe/&5 en gebeurt5iss51 die voorkom5 en voorgekom5 zijn ond] prolet>irs en dus geheel tot het lev5de lev5 behoor54 ,de /rekk+ komt dus 9 de twe$e plaats4 ,e]/ de uitbeeld+ van 't w]kelijke lev51 ma> jui/ da>door de lez]s br5g5 tot meelev51 tot begrijp5 van 't vele v]ke]de op maats*appelijk gebi$4 ,qu]ido1 de man uit het volk1 die zelf veel gel$5 heeft is wel de aangewez5 kun/5a> om te lat5 zi5 hoe goddelijk het /rev5 d] arm5 is1 hoe hoog zij will51 hoe zij eig5lijk zuiv]e ideaal-drag]s zijn2 die m5s*51 die met alles 9 zi* /rijd5 voor re*t en voor geluk en al wat mooi is en groots* 9 't lev54 ,ziekte4 ,to5 ,qu]ido 't e]/e deel van ,lev5sgang ges*rev5 _h1 w]d hij ziek1 z5uwziek4 ,ge5 wond] na di5 lang5 tijd van ell5de en ov]spann5d w]k54 ,aangrijp5d is die p]iode uit zijn lev5 ons door d5 kun/5a> zelf ges*ild]d 9 e5 w]k1 dat we] voor e5 groot deel auto-biografis* is3 ,zegepraal4 ,vooral zijn wanhoop1 de ma*telooze pog+5 om te s*rijv5 en dan we] de onv]biddelijke1 knell5de b&1 als van metaal1 die zijn moe ho(d omknelt4 ,en da>bij we] geldzorg54 ,de f9ancieele toe/& 0 iets v]bet]d1 de uitgev] gaf e5 vrij go$ honor>ium voor d5 roman1 ma> door de ziekte v]&]de alles1 't geheele honor>ium w]d opgete]d1 zelfs dat voor 't niet ges*rev5 twe$e deel en nog ge5 uitkom/4 ,qu]ido wilde weg uit ,bev]wijk1 wa> hij to5 woonde1 na> ,am/]dam2 miss*i5 z\ hij da> bet] word54 ,hij kreeg hulp van vri5d51 zoodat hij e5 half ja> v]pleegd kon word5 en hoewel de kam] 9 de rumo]ige ,pijp niet erg ges*ikt 0 voor e5 z5uwlijd]1 knapte hij to* langzam]h& op4 ,het geva> 0 gewek51 de w]kkra*t ke]de t]ug4 ,qu]ido's en]gie _h niet gel$53 het twe$e deel van ,lev5sgang 0 spo$ig ges*rev54 ,b]oemd als s*rijv]4 ,9 vele tijds*rift5 w]d de roman besprok51 gun/ige critiek5 v]s*551 ,qu]ido's naam als s*rijv] 0 gemaakt4 ,natuurlijk 0 't ook 'n gebeurt5is van mat]ieel belang2 zijn uitgev] w]d s*eutig]1 zoodat ,qu]ido ru/ig kon beg9n5 met zijn voor/udies van e5 roman van 't l&4 ,g$ur5de zijn v]blijf 9 ,bev]wijk _h hij geleefd tuss*5 de tu9d]s1 nu breidde hij zijn wa>nem+5 uit1 tra*tte heel hun lev5 te doorgrond54 ,zoo ont/ond ,m5s*5wee1 uitmunt5d door bre$heid van opzet1 door jui/heid van psy*ologis*e wa>nem+ en vooral door taalvirtuositeit4 ,v&a> ook hooge l( bij de critici en veel aanzoek om m$ew]k+ aan tijds*rift5 en dagblad54 ,r$acteur van ,op de ,hoogte1 m$ew]k] aan ,de ,gids en ,groot-,n$]l&1 lett]kundig ,croniqueur van ,l& en ,volk1 lat] van ,het ,h&elsblad4 ,de zw>te tijd 0 voorbij1 de tijd van s*itt]+ gekom54 ,9 voll5 bloei v]toont zi* ,qu]ido's tal5t 9 zijn mee/]w]k ,de ,jordaan4 ,m5s*5wee4 ,m5s*5wee v]plaat/ ons na> de ,holl&s*e gee/grond5 wa> ,qu]ido e5ige j>5 gewoond heeft 7,bev]wijk74 ,er wordt ons 9 v]haald van 't lev5 d] tu9d]s 9 't dorpje ,wi]el&1 speciaal van n familie1 de familie ,hassel3 ou ,g]rit1 zijn vr\w1 de drie volwass5 k9d]5 9 huis3 ,dirk1 ,piet en ,guurt en dan vooral de oud/e1 al getr\wd1 ,kees de ,/roop]4 ,ou ,g]rit4 ,ou ,g]rit is 9 vele opzi*t5 e5 notabel +ezet5e van ,wi]el&1 hij heeft e5 e]wa>dig uit]lijk 7zilv]5 h>5 en e5 grijz51 lang5 ba>d71 is altijd e5 vlijtige1 oppass5de tu9d] gewee/1 heeft door j>5 lang ploet]5 e9delijk wat grond kunn5 koop54 ,de m5s*5 v]tr\w5 hem2 hij is zelfs diak5 gewee/4 ,sle*te f9ancin4 ,ma> ze k5n5 ou ,g]rit niet4 ,voore]/ niet zijn f9ancin4 ,hij heet wel e5 eig5 /ukje grond te hebb51 ma>4444 't is niet van hem4 ,hij heeft e5 hypo!ek g5om5 en de not>is laat 'n bo]1 di5 hij e5maal va/heeft1 niet gauw we] los4 ,hassel is niet altijd ev5 =tu9lijk gewee/1 soms 0 de oog/ onvoldo5de1 dan we] ziekte met hooge dokt]srek5+5 als nasleep4 ,zoo kan de hypo!ek-r5te niet g]egeld betaald word52 bov5di5 heeft hij van d5 not>is nog geld gele5d1 wa>van de r5te al d]tig ja> niet betaald is1 dan nog geld voor e5 pa> koei51 a*t]/allige pa*t voor gehuurd l&4 ,de not>is heeft hem heelemaal 9 zijn ma*t en miss*i5 is er wel opzet 9 't spel1 want de r5te van 't gele5de geld is nooit opgevraagd4 ,e5 go$ middel om ,g]rit ,hassel1 als 't noodig mo*t zijn1 9 b$wang te h\d54 ,dat de oude tu9d] het zelf zoo opvat1 blijkt uit z'n wo$e-uitb>/+1 als not>is ,beem/ra hem niet me] help5 wil4 ,beem/ra is vooral gebet5 op ,hassel1 omdat hij me5t dat die r$d+ gezo*t heeft bij e5 concurr5t1 e5 nieuw5 not>is en v]wijt dat zijn clint4 ,hoho6 daa's jokkes6 b>/ ou ,g]rit uit1 plots driftig van z'n /oel opve]5d1 ik heb je nieuwe kukk]9t heeld]ga> nie si54444 hai waa's d'r self]s ma9 komme opzoeke6--,no1 no d je 't weute wil4444 ik zeg mor4444 daa's 'n k]el4444 die help je nie van de wal 9 de sloot444 die gaif je nie los geld niet sond] d4444 d je ooit vraogt wort4444 hoe ( w van r9te4444 mo> oa's je je effe buut5 m5air de noato>is w do5 wil4444 kraig je de raik5+ ?uis4444 juu/em9t6 juu/em9t aa's tie weut d4444 je da je4444 niks hept64444 ,na9et m5air4444 soo hew4444 hew je d'r al veul van on/] slag /roat>m makt4444 jai gaif d'r losse4444 duutjes4444 mit vaif prs9t4444 ,mar soolang oploope4444 tu je weut4444 daa't kan he8 ,hoho6 soo hew je d'r veul van on/] slag f'rmoord4444 mo>4444 die kukk]9t4444 daa's 'n f9t6 die hellept d'r n\4444 bai de boone/orm aa's 'n engel6 ,enne wai4444 wai k5ne d'r van jo nie los4444 wai sitte an j\ va/ aa's pek6 weut jai8 jai haalt d'r 't fel ( 'r on/] oore4444 hoho6 jai frai d'r de noagels van on/] flees4444 jullie b9t blo$suig]s gr1 daa's m9 weut6 ,e5 half ja> voor deze woord5 gezegd w]d51 _h ou ,g]rit nog hoop2 hij zat er wel leelijk 91 ma> 9 e5 go$ ja> kan e5 tu9d] heel wat ophal54 ,en 't g+ wel1 niet alles 0 ev5 go$ gewee/1 na*tvor/5 o4 a4 hadd5 hem heel wat s*a g$aan1 ma> de boon51 wa>op z'n hoop geve/igd 0 d$5 't go$4 ,en dan plotsel+1 #ca ,augu/us1 e5 geweldig onwe]1 e5 w9dhoos1 al 't gewas v]nield1 vi] millio5 boon5 _h ie mot5 lev]51 voor de fabriek4 ,n\ kon ie er miss*i5 'n pa> hond]d duiz5d hal54 't ,is g$aan met ,g]rit ,hassel1 i$] weet1 hoe groot zijn s*ade is1 dat hij dez5 slag niet te bov5 zal kom54 ,not>is ,beem/ra weet 't ook2 nu is 't tijd te zorg51 dat de hypo!ekgeld5 en de s*uld5 opgevraagd word51 ,hassels grond en go$]5 zull5 bij e5 v]koop+ nog jui/ g5oeg opbr5g54 ,wa*tte m5 e5 ja>1 dan z\ hij ng me] a*t]uitgegaan kunn5 zijn en de not>is s*ade lijd54 ,kleptomanie4 ,er is iets &]s met ,hassel1 dat niem& van de dorpsbewon]s1 zelfs zijn huisg5oot5 niet wet5 en dat hem nog diep] zal do5 vall5 dan de boon5/orm3 ou ,g]rit is e5 dief4 ,ge5 gewone dief1 die /eelt uit w9/bejag1 ma> iem&1 die /eelt om 't /el51 e5 kleptomaan4 ,de /eelzu*t dom9e]t bij ,hassel4 ,wat er ook gebeurt1 welke ongelukk5 hem ook treff51 het g5ot de ge/ol5 d+5 soms te kunn5 zi51 ze te kunn5 liefkooz5 troo/ hem telk5s4 ,hij bewa>t ze 9 d5 keld] 9 e5 donk]5 hoek1 wa> nooit iem& komt1 en 's na*ts1 ( ov]dag als hij zi* onbespi$ weet1 sluipt hij er he5 om met gretige oog5 en h&5 ze te zi5 en te beta/51 als e5 vrek zijn g\d/ukk54 ,w kon ie lolle1 lolle1 soo 9 't donk]e hok1 tuss*5 zijn ge/ol5 rommel 9444 ,wa g5ot6 om te /ikke6444 ,w spulle6 ,w' kon die 'r mee do54444 ,nee1 to* niks do5 d'r mee4444 ,alle5 ma> hebbe1 wte1 al ma> wte en beseffe1 dat 't van sa9 04444 dat ie 't kaapt _h van &]e4444 &]e4444 kri/is1 w lol1 w' salig4444 ,s ma> _h ie 't gegannift van 'n are en n\ 0 't van sa91 van hm1 van hem1 van sa94 ,wat zoet1 wat zalig zoet dat to* 01 dat nem56 ,hoho64444 ho4444 ho4444 ,van g'n waif1 van g'n man hield ie zoveul64444 ,da gappe44444 puf64444 na> je toe4444 ,en zoo v]borg5 weg duufele 9 je eige keld]444 ,en dan444 aas de m5s*5 je vrage en zegge4444 ,hai je al hoort84444 da's /ole ( dit is /ole1 dan v]baasd meekijke en la*e1 en dan zoo zek] wete dt se hem1 hm1 mit z'n grijze kop1 z'n fa9e naam net soo m9 v]d5ke1 aa's d5 be/ol5e self34444 en dan lol1 br&5d lollig van b9ne1 da' niem& je si5 hep4444 niem&1 nooit niks64444 ,en dan l ma> me] la*5 om e5 grappie ertuss*5 en s*udde1 met de zilv]5 h>51 en dan1 da>door he51 ma> g5iete1 bij 't spreke d] ov]4444 en wrijve door de ba>d1 en zalig1 zoet van b9n5 wete3 jonge1 k]el1 d hep ji n\14444 d' lait n\ /ikumpies op z'n rug1 bai j\4444 ,niem& v]d5kt hem en jui/ da>door krijgt hij soms e5 pra*tige geleg5heid iets weg te kap54 ,zoo als tu9man bij de familie ,bekkema1 op villa ,du9zi*t4 's ,w9t]s /ond de villa leeg en de oude1 vri5delijke ,g]rit _h 't toezi*t4 ,e5 po/ van v]tr\w54 ,de w$uwe ,bekkema v]tr\wde hem zoo1 dat hij de heele boel voor d'r afsloot1 alle kam]s en ka/51 en alles het voor- en naja> ond] zijn toezi*t liet s*oonmak54 ,wat _h ie al meegepikt6 ,altijd lo]t de ou rond1 ( er ook iets te gapp5 is4 ,alles is van z'n gad+1 vooral alles wat bl9kt4 ,e]gi/]5 nog _h ie 'n pa> mooie ronde bollem&5 gekaapt1 'n /el uitges*uurde klomp5 en 'n nieuwe ov]s*iet]4444 ,zoo 9 de zon _h ie /aan bl9k51 de ov]s*iet]6 ,dan 't mooie g\d5 potloodje1 dat de not>is bij de h\tv]koop+ liet vall54 ,en vooral al die bl9k5de d+5 op de k]mis4 ,zondag van 's avonds a*t1 tot twaalf _h ie d'r rondgekui]d4444 ,d]ti5 d+5 meegepikt4 ,twee pra*tige nikkel5 domp]s1 'n heel /el kop]5 vru*tevorkjes1 op rood satijn1 er 9 gegleufd3 twee kleurige k&el]s1 'n nikkel5 wekk]tje1 'n mooie doos met spull5 d'r 91 zond] dat ie wi/ wa> ze toe di5d52 ma> 't _h 'r pra*tig /aan glimm51 met aldego> g\d5 slootjes4 ,ontdekk+4 ,/e$s /]k] wordt de zu*t tot /el5 bij ou ,g]rit1 aan gesnapt word5 d5kt hij niet me]1 als hij iets ziet1 dat bl9kt1 moet hij 't hebb54 ,dat vo]t t5 slotte tot de ontdekk+4 ,hassel weet zi* als bij zooveel &]51 ook 9 te dr+5 bij d5 fotograaf ,van ,gooy51 die natuurlijk niet de m9/e a*t]do*t koe/]t teg5 d5 oud5 man1 met zijn e]wa>dig uit]lijk4 ,ma> ,g]rit /eelt wat hij krijg5 kan3 e5 g\dti5tje1 e5 plat5boek met ansi*t51 e5 sig>5kok]1 e5 /ok1 ov]s*o551 e5 zilv]5 pijpje1 e5 zijd5 doek6 ,en e9delijk f #hf uit e5 geldki/je en de l5s van 't fotografietoe/el6 ,alles op kla>li*t5 dag4 't ,moe/ spaakloop5 en 't gebeurt ook3 ,van ,gooy5 betrapt ou ,g]rit1 twee metsela>s zijn getuig51 de burgemee/] komt d5 brav5 ou hal51 ond] 't ges*reeuw van de jong5s op /raat wordt hij na> 't hok gebra*t4 ,vr\w ,hassel4 't ,gaat na> b5$5 met de familie ,hassel4 ,vr\w ,hassel is e5 ongelukkig1 suf m5s*je geword51 onh]/elba> ziek1 lijd5d aan h]s5v]week+4 ,vroeg] e5 gezonde vr\w1 e5 zu9ige huismo$]1 nu e5 v]s*oppel+4 ,niets kan ze me] on?\d54 ,e]/ da*t ze dat 't aan ha> zelf lag en dan w\ ze on?\d51 ma> langzaam voelde ze 't ontglipp5 en 0 er niets me] 9 't ho(d dan e5 wez5loos g$oezel4 ,e5 vreeselijke ang/ kwelt ha>1 want soms hoort ze plotsel+ e5 krijs*1 e5 snauw1 e5 s*eldwoord4 ,de /em van ha> zoons1 van ,guurtje ( van ha> man4 ,want de huisg5oot5 begrijp5 de ziekte niet1 d5k5 dat 't luiheid ( slap]igheid is1 als ze iets wat gevraagd is1 niet g$aan heeft2 erg]5 zi* aan de suffe1 huil]ige vr\w4 ,de k9d]54 ,dirk en ,piet zijn /]ke k]els1 ma> ook zij zull5 wel ond]gaan4 ,/ille zuip]s1 zegt ,guurt4 ,vooral ,dirk heeft aanleg e5 woe/e dr9kebro] te word54 ,en ,guurt1 de sluwe dorps-,c>m51 de mooie tw9tigj>ige ,guurt1 met ha> dames-ho(dje1 ha> pra*tig g\dha>1 ha> li*t5 la*1 ha> fijne trekjes en blauwe oog5-vreugd1 met 'r hoogzwa>1 fris* bo]9ne-lijf1 die e5 m5e] w\ hebbe2 'n m5e] met mooie mesjette1 9 nette kle]e1 en r+e om se h&e4444 'n fa9e ho$4444 'n fa9e jas1 die mevr\w w\ word5 en meid5 9 di5/ wilde hebb51 wordt op /raat door de jong5s nagej\wd3 ,je fod] hep /ole6 j\ fod] is d'r 'n laileke dief4 ,d'r sekret>ie-he]tje keek 'r niet me] aan1--/el je voor1 de do*t] van 'n dief6--en maakte heele omweg5 als ie ha> al van v]re zag aankom54 ,kees de ,/roop]4 ,e5 pra*tfiguur is ,hassels oud/e zoon1 ,kees de ,/roop]4 ,v] /eekt hij uit bov5 de ,hassels en de &]e ,wi]el&]s1 e5 reus1 uit]lijk en inn]lijk4 ,e5 e*t natuur-m5s* met ontemb>e vrijheidszu*t4 ,e5 onbewu/e op/&-natuur4 ,en to* welk e5 te]heid 9 di5 reus voor z'n ziek jongetje1 ,wimpie4 ,wimpie1 tot ruim zes ja>1 als 'n mol zoo dik gewee/1 9 'n kort5 tijd door z'n hevige heupziekte ram-mag] uitgete]d4 ,wat hadd5 ze 'n s*ik 9 'm gehad vroeg]44444 ,net 'n bonk spek1 zoo lollig vet als ie 04 ,to5 flap6 9 e5s 'n heupziekte1 die 'm uitm]gelde1 zijn voet5 en armpjes tot /okjes1 zijn heele re*t] dijtje wegs*rompelde1 v]groei5 liet4 ,als 'n v+]top er ma> teg5 raakte1 gilde ie4 ,zoo al drie ja> lag ie 9 z'n donk]5 vunz5 kro?oek te groei51 ma> te v]gaan1 mete5 w]d 't manke b$je te kle9 voor zijn lijf1 duizelde om 'm k9d]lawaai en gekrijs*4 ,altijd gekrijs* 9 huis1 want ,kees heeft e5 treurig huwelijkslev54 ,e5 vr\w1 die hij haat1 neg5 k9d]5 en dan 9 huis e5 half idiote altijd ro*el5de s*oonvad] en e5 helhaak van e5 s*oonmo$]4 ,da>bij nog v]s*il 9 godsdi5/ tuss*5 man en vr\w1 altijd ruzie1 altijd gekijf en gevloek 9 huis4 ,en e9delijk3 vaak ge5 w]k1 vooral 's w9t]s niet en dan hong]lijd54 ,en e*t lev5-van-ell5de4 ,niets moois is er 9 z'n lev5 dan de liefde voor ,wimpie4 ,als ,wimpie /]ft1 is voor ,kees alles uit4 ,kees de ,/roop] wordt e5 dronk5lap1 i$]5 dag zwaai5d door de /raatjes1 ge/e5igd door /raattuig1 bes*ald en v]s*ooi]d2 ,kees1 die ze vroeg] nooit dronk5 hadd5 gezi54 ,,de ,,vlas*a>d4 ,de l&/reek4 ,9 de ,vlas*a>d heeft ,/ijn ,/reuvels ons uitgebeeld het lev5 van de ,zuid-,vlaams*e bo]5 tuss*5 wie hij woont4 ,zijn l&huis 't ,lij/]ne/ /aat te ,+oyghem bij ,kortrijk2 voor di5 tijd woonde hij als de pa/eibakk] ,frank ,lateur te ,avelghem1 e5 uur van zijn teg5woordige woonplaats geleg54 ,zijn heele lev5 heeft hij 9 die /rek5 doorgebra*t en hij k5t de bevolk+ dus door en door4 ,de om/rek5 van ,+oyghem behoor5 tot 't s*oon/e deel van ,vla&]53 't is e5 heuvela*tig l&1 de grond is uit]/ vru*tba>1 de bo]5 zijn er welge/eld en won5 op groote hoev54 ,9 de ,vlas*a>d is duidelijk te bem]k5 dat deze /rek5 bes*rev5 word51 zoo b4v4 9 't beg9 van 't pra*tige ho(d/uk ,bloei4 ,ze 7de hoev57 /aan v]zaaid ov] heel de /reek1 v]re van elka> en op hun eig5 afgezond]d door veel op5e lu*t en vlakke veld54 ,naamlooze1 onbek5de d+5 zijn het1 /omp van vorm1 langs heel d5 ov]kant d] ,s*elde tot op 't hooge van d5 heuvelr& wa> de w]eld e9digt4 ,en v]d]3 ,e5 bre$e wal oms+elt de b\w+ en de groote /evige poort1 a*t] de /e551 als e5ige toegang1 beveiligt het heele g$oe4 ,de huiz5 en kaveet5 van ko/won]s en lijfeig55 /aan er rond ges*a>d en da> woek]t en wemelt het van jong5s die lev5 van d5 afval d] groote do5+ omdat vad] en mo$] er help5 w]k54 ,i$] van die bo]5 is e5 kon+1 wi5s wil op zijn do5+ de e5ig geld5de is4 ,invlo$ d] ,natuur op de m5s*54 ,/reuvels' w]k is niet enkel natuurbes*rijv+1 en ev5m9 e5 roman 9 die beteek5is dat er e5 bepaald geval 9 v]teld wordt1 ma> het lev5 van zijn bo]5 is innig sam5gewev5 met de omgev+4 ,de ho(dp]soon 9 zijn w]k is de ,natuur1 die alles voortbr5gt en wa>van alles afhangt4 't ,gevolg hi]van is dat de p]son5 9 zijn w]k5 e5 vrij lijdelijke rol spel5 en dat de zak5 dikwijls e5 heel &]e w5d+ nem5 dan m5 zi* dat 9 't beg9 da*t4 ,niet het k>akt] en de dad5 van de m5s*5 behe]s*5 de gebeurt5iss51 ma> e5 hoog]e ma*t1 die soms plotsel+ +rijpt en alle b]ek5+5 doet fal54 ,dat vooral is 't groots*e1 't epis*e 9 ,/reuvels w]k en dat maakt het tev5s zoo war1 zoo ongezo*t4 ,/reuvels geeft het lv5 we]1 ge5 b$a*t gevalletje4 ,de bo] afhankelijk van de ,natuur4 ,wie is me] afhankelijk van de ,natuur dan de bo]8 ,laat hij zi* inspann5 tot het uit]/e1 laat hij alles zoo nauwkeurig b]ek55 en ov]legg5 als mogelijk is2 n enkele hagelslag v]nielt 9 e5 pa> m9ut5 't w]k van ma&54 ,i$]e bo] doet dus alles zoo go$ hij kan1 ma> voor 't ov]ige le]t hij wel b]u/+ door de h>de praktijk4 ,hij moet langzam]h& wel e5 fatali/ word5 die zi* aan alle slag5 van 't noodlot ond]w]pt en met taaie wilskra*t na elk5 slag zi* we] op tra*t te w]k54 ,dat fatali/is*e blijkt duidelijk uit de ,vlas*a>d4 ,zoo bv4 dadelijk 9 't beg9 wa> van d5 oud5 ,v]meul5 die al dag5 lang uitkijkt na> de l5t$ag51 gezegd wordt3 altijd moet hij ve*t5 en volh\d5 en op 't e9de blijv5 /aan 9 g$wee afwa*t+ en de domme ma*t5 lat5 mee/]5 ov] zijn w]k1 ov] zijn h en go$4 ,als het vlas gezaaid is1 is voor d5 bo] 't groote w]k g$aan1 hij kan niets &]s do5 dan afwa*t54 ,de groote elem5t5 mog5 nu va/ hun w]k do5 da>b9/ de boev]s 7kne*t57 en w]kli$5 eld]s bezig zijn en de bo] leeft van nu voort 9 volle ru/ want zijn vlas*a>d heeft hij nu toev]tr\wd aan de zorg van d5 groot5 ,baas die da> hooge1 d5 eeuwig5 gang d] d+5 behe]s*t en behe]t4 ,ook als het wi$5 g$aan is en de bo] zi* heeft afgeslo(d om zijn vlasplantjes groeiruimte te gev5 komt er we] e5 tijd van afwa*t51 van b]u/54 ,v&a> 9 ,bloei e5 z9 als deze3 't ,ov]ige moe/5 ze afwa*t53 heel hun b$rijf1 al hun w]k5 en onko/5 't /ond buit5 aan 't g5adig ( 't ong5adig wisselspel van 't lot ov]gelat54 ,met hunne h&5 kond5 ze er niets aan help54444 ,9 't geheele w]k voel5 we die geweldige opp]ma*t van de ,natuur3 al die koppige bo]5 met hun onbuigzam5 wil kunn5 feitelijk zoo we9ig aan 't al ( niet gelukk5 van hun oog/ do52 ov] hun arbeid]s gebi$5 ze onbep]kt en zelf /aan ze vaak ma*teloos4 ,met hoeveel zorg _h bo] ,v]meul5 zijn hoogk\t] bew]kt en to* s*ijnt het dag5lang ( er niets van 't vlas t]e*t zal kom52 lat] als de slijt+ komt1 wil hij 't niet v]koop51 zijn vlas moet het mee/e opbr5g52 en hagelbui dw+t hem 't gewas teg5 e5 veel g]+]5 prijs van de h& te do5 dan hij e5 pa> ur5 vroeg] kon b$+54 ,m5 z\1 opp]vlakkig g$a*t1 zegg5 dat e5 d]gelijke fatali/is*e lev5sbes*\w+ de bo]5 all5 tot hopelooze pessimi/5 z\ mak51 ma> dat is vol/rekt niet het geval4 ,en dat doet ook we] de ,natuur4 ,wel wordt de l&man imm]s soms geweldig door de h>de slag5 van 't ,lot getei/]d1 ma> de ,natuur blijft voor hem to* de s*5k/] van al 't go$e1 en he]lijke zonn$ag v]drijft met zijn lev5wekk5de /ral5 al de zwa>mo$ige g$a*t5 van d5 bo]3 hij ademt met volle teug5 de zuiv]e lu*t 91 hij ziet zijn vru*t5 groei54 ,alles 9 de ,natuur is op zoo'n dag vol vreugde en geluk1 alles /raalt en la*t om hem he53 hoe z\ de natuurm5s* dan kunn5 treur58 ,pessimisme4 ,/reuvels bewe]t dat het pessimisme e5 onta>d+ is1 bij d5 m5s* die buit5 de natuur leeft4 ,pessimisme wordt gebor5 uit nad5k51 uit ontl$51 is e5e onta>d+ bij d5 m5s* en woek]t ook het welig/ v] van alle natuurlijkheid1 v] van de bron van 't lev5 7de natuur7--9 de wantoe/&5 die de ope5hoop+ 7de /ad7 te weeg br5gt3--,/el mijn buit5m5s* met zijn bre$5 zwaai bij 't w]k1 zijn vrijheid om te roep5 en te kijk5 ov] de veld51 /el hem teg5ov] e5 bureels*rijv] die niets k5t dan d5 drang d] w]kur5 en de v]vel+ d] fabrieksatmosfe]1 met niets als blijheid1 dan 't ge5 hij met 't ov]s*ot van zijn geld1 koop5 kan--da> ont/aat de ja*t en het uitrek55 om te w9n51 9 plaats van het s*oone1 ronde zi*-lat5-gaan en te lev5 zond] me]1 gelijk de l&man die w]kt1 niet uit pli*t ma> uit lev5snoodw5digheid1 het voelt en ge zult het v]s*il inzi5 en zegg5 wat er 't be/e en 't m5s*elijk/e is d] twee ma*t54 #ao4 de natuur1 de wre$e ma> lev5s/uw5de ma*t en bron van vreugde2 #bo4 de bl9de1 de hopelooze ( duiz5dkoppige v]niel] die kra*t en lev5 opslorpt om iets voort te br5g5 wa>van de w]k] no* nut1 no* vreugde beleeft4 #ai 't ,lev5wekk5de d] ,natuur4 ,dit lev5wekk5de van de ,natuur1 het w]k5 van d5 bo] als lev5snoodw5digheid en 't g5ot van zijn w]k doet ,/reuvels 9 ,de ,vlas*a>d telk5s uitkom54 ,zoo b4v4 de invlo$ van e5 he]lijk5 l5t$ag op d5 jong5 bo] ,l\is ,v]meul51 die door zijn vad] als e5 kwajong5 wordt beh&eld en wel r$5 heeft tot morr54 ,met volle long5 sno( hij de lauwe lu*t en voelt d5 jong5 w9d langs zijn ho(d spel54 ,de l5te de$ hem deugd en w]k5de1 gevoelde hij e5 nieuwe kra*t ontwak5 9 zijn jong gemo$3 da> welde 't geluk en de lev5slu/ en de onb$a*te ov]mo$ na> bov5 gelijk het lev5 9 't nieuwe ja>getijde rondom hem4 ,zoo ook het e]/e buit5w]k voor de kne*t51 't is ge5 tr$mol51 ma> jui/ als 9 de ,natuur1 't beg9 van e5 nieuw lev54 ,he]lijk om begaan voldo5 de l&w]k]s d5 inzet van het jonge ja>4 ,niem& da*t er aan dat 't h]beg9n5 en h]do5s 0 van 't ge5 ze zooveel j>5 re$s beg+5--e5 w]k dat 9 g$urig5 draai we]ke]t4 ,ze hadd5 er zoo lang na> gehaakt als na> e5 nieuw lev5 wa>van ze we]om volop g5iet5 z\d54 ,vooral ook de zaaitijd1 als de zaaiman zijn gang5 gaat1 va/b]ad5 en bewu/ van zijn jonge dad5kra*t1 bezig met de daad die hij do5 0 en met niets &]s4 ,hij voelt zi* op het hoogl& de belangrijke uitvo]d] van e5 groote daad3--de lev5wekk] op het doode l&4 ,wat v]lang5 de vr\w5 en meisjes na> d5 tijd dat het onkruid tuss*5 't vlas beg9t op te s*iet5 en zij e9delijk ook e5s dag5lang buit5 mog5 zijn op d5 vlas*a>d4 ,ev5als 't vee hebb5 ze d5 lang5 donk]5 w9t] opgeslot5 gezet5 9 't muffe huis1 nu hebb5 ze 't beurel5 en hei5 gehoord van 't losgelat5 vee en de zotte sprong5 van veul5s en ve]z5 will5 zij a*t] 7na7 do5 op h>e beurt4 ,t5 slotte als toppunt van alle vreugde de slijt+1 het groote l&fee/4 ,9 de heele ,vlas*a>d is dan ook ge5 sprake van e5ig pessimisme1 't is het vrije lev5 9 de ,natuur3 wel komt soms e5 donk]e tijd1 het g$eeltelijk mislukk5 van d5 oog/ en als gevolg da>van e5 somb]e /emm+ op de hoeve1 ma> dan s*5kt de go$ige ,natuur we] mooie dag51 de s*ade blijkt telk5s m9d] groot te word5 en de lev5svreugde ke]t t]ug4 ,tweerlei natuur 9 d5 bo]4 ,we zag5 bov5 hoe de bo] zi* gewoonlijk met e5 soort b]u/+ ov]geeft aan de ,natuur3 hij tra*t zijn be/ te do51 bew]kt het l& zoo go$ hij kan1 zaait z'n vru*t51 ma> t5 slotte blijft er niets ov] dan afwa*t54 ,mislukt de oog/ dan is 't niet zijn s*uld3 hij heeft g$aan wat hij kon en 9 't algeme5 neemt hij d]gelijke ongelukk5 vrij kalm op4 ,ma> da>teg5ov] /aat iets &]s4 ,soms als zijn vru*t5 niet zo zijn als hij het wilde1 bes*uldigt hij zi* zelf3 't is niet door om/&igh$5 buit5 zijn wil dat zijn vlas ( t>we half mislukt1 ma> 't is zijn eig5 s*uld4 ,hij heeft b4v4 niet d5 mee/ ges*ikt5 grond voor e5 bepaalde vru*t uitgekoz51 hij heeft 't l& niet go$ beme/1 niet op tijd bew]kt1 zijn wi$/]s er te laat +e/uurd1 de vru*t te rijp lat5 word54 ,en dan is er bij hem ge5 b]u/+1 dan is hij e5 tiran voor zijn w]klui en z\ wel bekwaam zijn1 teg5 e5 muur1 zijn ho(d 9 te loop54 ,er is dus tweerlei natuur 9 d5 bo]3 de gee/ van b]u/+ teg5ov] het ,fatum1 en de op/uiv5de wo$e als door eig5 s*uld de oog/ mislukt4 ,deze dubbele gez9dheid heeft ,/reuvels tra*t5 uit te beeld5 9 ,de ,vlas*a>d4 #bj ,bo] ,v]meul5 en de ,natuur4 ,de oude ,v]meul5 is zoo'n bo]4 ,gelat51 vol b]u/+ is hij1 als de hagelslag zijn vlas ne]velt1 ge5 kla*t komt ov] zijn lipp54 ,v]meul5 /ond /il met 't voorho(d teg5 't v5/]raam geleund na> buit5 te zi54 ,zijn tanig wez5 0 donk]1 zijn w5kbrauw5 w>5 ne]g$uwd4 ,tuss*5 de /oppelh>5 0 de s*eid+ van zijn lipp5 e5 enkele lijn die na> de uite9d5 van zijn5 mond ne]boog en die v]liep 9 twee re*topga&e rimpelrev5 die langs zijn wang5 van uit de ooghoek5 na> zijn k91 diep door zijn donk] vel gesn$5 w>54 ,to5 ,l\is b9n5kwam1 _h de bo] ge5 lid v]ro]d om te vrag5 hoe 't op d5 vlas*a>d v]gaan 04 ,als hij lat] op 't veld komt om de v]woe/+ te ov]zi51 blijft hij die kalmte bew>54 ,hij zu*tte niet en maakte ge5 misba> alhoewel hij met zi*zelf alle5e /ond--zijn wez5 v]&]de ge5 spi]2 ma> de spijt en de grams*ap grold5 9 hem1 het gevoel van onma*t teg5ov] de ramp v]n$]de zijn gemo$ en hij wilde zijne onma*t bij zi*zelf niet bek5n54 ,al ev5wel 0 hij diep ges*okt--al wa> hij keek 0 't hetzelfde1 't s*e5 hem e5 /raffe2 als( door die rommel+1 de lange reeks s*oone dag5--heel het s*oone zom]geb\w ine5 0 ge/ort1 9 en slag 0 alles v]plett]d 't ge5 zoo'n lang5 tijd van do5 _h op te groei54 ,als bezadigde man betreurde hij die onb]ek5b>e s*ade1 al dat v]lor5 w]k en v]w5s*te dat domme toeval wa> niem& de noodzaak van k5de en niem& ge5 voordeel bij hal5 kon4 ,hi]teg5ov] /aat zijn wo$e als hij ziet dat het vlas niet wil groei5 en voelt dat hij zelf feitelijk de s*uldige is4 ,uit /ijfkoppigheid heeft hij vlas gezaaid op 't hoogk\t]4 ,l\is vond het lage l& bet] ges*ikt en jui/ darom kie/ de oude bo] 't hoog]e l&4 't ,vlas wil niet opkom51 wek5 lang blijv5 er kale plekk5 op de akk]s4 ,dn is er ge5 b]u/+ bij bo] ,v]meul54 ,de l5te 0 b$orv5 voor hem4 ,9 zijn ho(d droeg hij de ang/ en de onzek]heid om de mislukte vru*t1 de vru*t die hem 't mee/ behaagde4 ,de grimmigheid woelde 9 zijn z9n5 en zijn h]te klopte van spijt en hij liep als e5 v]gauweloosde m5s* ov] zijn k\t]s4 ,hij 0 gew5d d5 kop re*t te h\d5 en al wie hij ontmoette zijn w]k te toon5--ma> nu niet2 hij v]g+ van s*aamte want i$]e5 wi/ nu dat hij de v]antwoordelijkheid droeg4 ,duidelijk blijkt die dubbele gez9dheid bij d5 hagelslag3 het ongeluk zelf wordt zooals we bov5 zag5 met gelat5heid g$rag51 ma> als ,v]meul5 van zijn vlasveld na> huis gaat komt hij langs 't lage l& wa> ,l\is het vlas _h will5 zaai5 en wa> nu pra*tige hav] /aat4 ,en zie3 de hav] /ond om zegg5s ong$e]d omdat het ges*oond 0 voor d5 w9d door zijn voordeelige ligg+4 ,en de bo] die bij 't ov]zi5 van heel zijn ongeluk ge5 grol _h uitge/oot51 lo/e nu e5 vloek omdat de onges*ond5heid van die hav] hem zijn ongelijk de$ inzi5 en zijn onv]/&ig beleg4 ,nijv] d] bo]54 ,9 nauw v]b& met deze eig5s*ap van ,/reuvel's bo]5 /aat e5 &]e3 hun jalo]s*heid en ond]l+e naijv]4 ,9 hun gemo$ wroet de ang/ en de knag+ en de onru/ omdat zij me] will5 hebb5 dan e5 ev5m5s* en vo$5 ze d5 nijd om e]e te do5 aan hun eig5e en bov5 te zijn bij e5 &]4 ,i$]e5 wil de groote baas zijn1 de welwet] 9 't bo]51 de k5n] van l& en vru*t51 de kun/5a> om met de m9/e ko/5 de mee/e opbr5g/ te do54 ,v]koop van 't vlas4 ,die jalo]s*heid blijkt vooral als de bloei 9 't vlas komt en de vlaskuts]s1 de kooplui 't l& beg9n5 af te loop54 ,dan komt het uit wie 't be/e vlas heeft1 want de kooplui lat5 zi* niet beetnem54 't ,be/e vlas gaat na> de ,leie om te rot5 7,leiroote71 de m9d]e kwaliteit moet g]oot word5 9 de sloot5 rondom 't l& 7,blauw- ( ,veldroote74 ,heeft de bo] niets dan ,leie-vlas1 dan zwelt zijn h>t van trots1 hij dr9kt e5 /evig glas1 zwet/ teg5 de &]5 ov] zijn pra*tig5 vlas*a>d en spreekt smal5de van de hottekrott]s die hun hoopje pruts erg5s 9 e5 put dompel5 en de pe/e v]wekk5 9 't l&4 ,all5 po*5 op de ongelo(elijke prijz5 wa>voor 't vlas v]ko*t is1 ma> e5 &] op d5 man af vrag5 hoeveel hij er voor krijgt1 dat doet de bo] niet omdat hij to* op ge5 betr\wba> antwoord rek55 mag4 ,elk is te preuts* met zijn eig5 opbr5g/ en wil ze ov]drijv5 9 de we]de er van4 ,k>akt] van ,v]meul54 ,v]meul51 de ho(dp]soon uit ,/reuvels' ,vlas*a>d1 is het type van e5 e*t5 ,vlaams*5 bo]1 zooals die 9 't voorafga&e ges*et/ is4 ,vol b]u/+ als h>de noodlotsslag5 hem treff51 vol grimmige wo$e als de vru*t mislukt door eig5 s*uld en jalo]s* als miss*i5 ge5 &]4 ,te me] jalo]s* omdat hij d5 naam heeft de be/e bo] 9 d5 omtrek te zijn en di5 e]5aam moet oph\d54 ,hij he]s*te als e5 kon+ op zijn h( en ov] heel de /reek /ond hij bek5d als de grondva/e bo]1 ma*tig] dan gelijk wie1 9 heel d5 wijd5 omtrek4 ,hij 0 het die /uur en b>s* d5 raad gaf en 't woord vo]de bij de &]e bo]52 hij die de oude gebruik5 van 't lev5 9 /& hield1 die bo]de volg5s oude geplog5h$51 na> wie de &]5 wa*tt5 om hunne dri*t 7e]/e voorja>sw]k op 't l&71 hun oog/ en &]e w]kzaamh$5 te beg9n5 en te regel54 ,v]meul5 doet het--,v]meul5 doet het niet--gold 9 die /reek als e5 ordewoord dat ov]al we]klank vond en indruk miek4 ,vanwa> ( hoe dat gezag hem toegek5d w]d ( wa>om en met wat re*t hij het uitoef55 mo*t1 dat vroeg hij niet4 ,hij k5de zi* als de /]k/e1 de v]/&ig/e en wi/ al de &]5 ond] zijn /]k5 wil4 ,het 0 zoo en nu moe/ het alzoo blijv54 ,zijn vr\w4 ,hij is kon+ op zijn hoeve1 zijn wil is wet1 niem& heeft iets 9 te br5g54 ,e5 tiran1 die jalo]s* is op zijn ma*t4 ,vri5delijkheid be/aat voor hem niet1 altijd is hij b>s* en /uurs*1 wie hem teg5spreekt wordt afgesnauwd4 ,e5s zegt zijn vr\w1 ,b>bele1 hem de wa>heid3 ,ge maakt u hatelijk 9 plaats van bem9d4 ,gij v]vreemdt de jong5s van u door uw b>s*e do5+4 ,mij hebt ge nooit e5 s*oon woord gegev5--hebt altijd de bee/e gespeeld met mij1 als( ik uw ma>te 7di5/meid7 w>e2 vanaf dat we getr\wd zijn1 heb ik nooit mijn naam hoor5 noem54 ,to* weet ,b>bele veel van hem g$aan te krijg51 vooral ook omdat ,v]meul5 met vr\w5zak5 zi* niet bemoeit4 ,zoo zijn de beide do*t]s door ,b>bele's invlo$ op e5 ko/s*ool gekom51 vooral omdat ze op ,v]meul5s e]gevoel heeft wet5 te w]k53 moe/5 hun do*t]s e5 m9d]e opvo$+ hebb5 dan die van &]e bo]58 ,ma> _h de bo] gewet5 hoe ze z\d5 v]&]51 hij _h 't /ellig niet g$aan6 ,zijn do*t]s4 't ,zijn nufjes geword54 ,v]meul5 h]k5de zijn eig5 do*t]s niet me]2 hij 0 v]leg5 om zijn mond op5 te do5 9 ha> bijzijn4 ,dat zijn mijn do*t]s niet1 bromt hij1 als de vacantie om is1 ze zijn bes*aamd dat ze van d5 bo] zijn4 ,ma> hij zal die kur5 er wel uitkrijg5 als ze voor go$ t]ug zijn3 ,wie op 't h( woont1 moet w]k51 uwe do*t]s gaan mee met 't volk na> 't veld en 9 d5 /al zull5 ze zijn en bij 't w]k en ov]al1 voegt hij ,b>bele toe4 ,hij is de baas en hij zal t5 slotte de zaak wel eff5 mak5 met e5 /omp van zijn zw>e kloef5 7klomp574 ,wie zijn wil niet doet1 s*opt hij van 't erf1 al is 't dan ook zijn eig5 k9d4 ,v]h\d+ tot ,l\is4 ,e5 d+ is er e*t] dat hem alle dag5 b>s*] en koppig] maakt3 de v]h\d+ tot zijn zoon ,l\is4 ,ook deze onaang5ame toe/& vloeit voort uit zijn he]s*zu*t en zijn jalo]s*heid4 ,baas ,v]meul5 is de baas en wil de baas blijv54 ,nooit heeft hij er aan g$a*t dat er v]&]+ z\ kunn5 kom54 ,en die komt t*1 hij m]kt het zelf4 ,l\is is volwass5 geword53 e5 /ruis*e jonge bo]1 e5 k]el met be55 9 de le]z51 met bloz5d5 kop en wakk]e oog54 ,plotsel+ voelt de oude bo] het als e5 /eek 9 zijn h>t3 die jong5 is e5 m$$+]4 ,dat 0 het nieuwe geweld1 de nieuwe /em1 de opkom5de ma*t die onv]/oord lu*t geeft aan zijne ov]loop5de lev5skra*t en vrij zijn eig5 weg5 gaat op de groote hoeve nev5s d5 oud5 bo]4 ,l\is e5 m$$+]4 ,dan ,v]meul5s besluit3 hij zal zijn he]s*appij v]d$ig5 tot het uit]/e4 ,en to* is er e5 groote onru/ 9 zijn h>t3 die jonge1 =s*e k]el wordt telk5s /]k]1 me] zelf-bewu/1 hij is e5 lev5de wa>s*uw+ dat vad]s be/e tijd voorbij is1 dat de oud]dom komt4 ,die jonge s*eute ontro(t d5 oud5 /am het lev5ssap4 ,vooral ziet ,v]meul5 kla> de toekom/ voor oog51 als ,l\is het vlas zaait en de oude bo] d5 jong5 zaaiman met kloeke s*r$5 ov] d5 akk] ziet gaan4 ,dat is zijn dubbelgang]3 9 d5 jong5 zaaiman v]k5de hij niem& &]s dan zijn eig5 zelf4 ,dan ziet hij dat de zoon niets &]s is dan 't voortzetsel en 't h]nem5 van 't v]gane lev5 van d5 vad]4444 de spruite van d5 oud5 boom4 ,hij ziet de noodzakelijkheid1 weet dat hij zi* aan die natuurwet zal moet5 ond]w]p51 ma> van toegev5 is bij d5 oud51 pezig5 kamp] ge5 sprake6 ,wat6 hij zal da> e5s ne]zitt5 als e5 oude grolpot1 die 't lev5 bov5 zijn ho(d zal lat5 draai5 zond] er nog aan mee te do5--die als e5 vreemde 9 eig5 huis zal kijk5 op 't ge5 gebeurt en te suff5 zit en te wa*t5 na> d5 dood4 ,de oude1 we]b>/ige bo] voelt nog kra*t g5oeg 9 zi* om te /rijd5 teg5 zijn jong5 m$$+] en 't zal e5 /rijd word5 op lev5 en dood1 want ook de jong5 kamp] is uit hetzelfde taaie gesla*t4 ,l\is wordt beh&eld als e5 onmondige4 ,voorloopig doet de oude ,v]meul5 ( er niets v]&]d is3 hij is de bo] en da>mee uit4 ,l\is is e5 onmondige1 en zoo hij dez5 &]s miss*i5 nog e5s 9 zijn v]tr\w5 g5om5 z\ hebb51 nu is da>van natuurlijk ge5 sprake4 ,met opzet beh&elt hij zijn zoon als iem& die van bo]5 nog niet het m9/e v]/& heeft en als ,l\is iets voorslaat besluit ,v]meul5 het teg5ge/elde er van te do53 dan kan die jong5 zi5 dat het dwaa%eid is1 wat hij zegt4 ,als ,l\is vraagt3 ,vad]1 wa> zaai5 we 't vlas dees ja>8 maakt ,v]meul5 e5 afw]5d geba> met d5 s*\d] en antwoordt op die vraag als aan e5 kle95 jong53 het lijnzaad ligt wl wa> het ligt en laat het ligg54 ,wat spreekt gij van zaai58 ,als ook de bo]9 zi* 9 't gesprek m5gt en er nog ov] de zaak wordt doorgepraat1 h\dt ,v]meul5 z'n mond en doet ( dat alles hem niet aangaat4 ,laat ze ma> prat53 hij zal t5 slotte zegg51 wat er moet gebeur5 en da>mee uit4 ,ma> to* lui/]t hij4 ,l\is1 de bo]9 en 't w]kvolk sprek5 er ov]1 war 't vlas dit ja> gezaaid moet word52 er zijn twee /ukk5 l& die da>voor 9 aanm]k+ kom51 e5 /uk 9 de laagte van 't dal en e5 &] op de hoogte van de glooing3 het laagk\t] en 't hoogk\t]4 ,m5 is 't er niet ov] e5s1 do* da> hoort de oude bo] dat ,l\is er voor is 't laagk\t] dit ja> als vlas*a>d te gebruik5 en dn re$s /ond het va/ 9 ,v]meul5s kop3 dat het vlas op d5 hoogk\t] z\ gezaaid word54 ,alle5 dus we] om 't &]s te do5 dan zijn zoon wil4 ,hij zet zijn plan door1 tev]geefs* zijn alle r$5e]+5 van de bo]9 en van ,l\is4 't ,voordeel van de ligg+1 't voordeel van d5 grond w]d uitgelegd en bewez53 ze ov]vo]d5 hem met woord5 en r$5s ma> de bo] a*tte 't nu onnoodig da> nog e5 woord aan te v]klets54 ,spann+ tuss*5 ,l\is en z'n vad]4 ,zoo moet er langzam]h& spann+ ont/aan tuss*5 ,v]meul5 en zijn zoon2 ,l\is is niet iem& die op d5 duur zi* ma> bij alles ne] zal legg54 't ,e]/e gevolg is dat hij langzam]h& de a*t+ voor z'n vad] v]lie/4 ,hoe _h hij vroeg] opgezi5 teg5 zijn vad]1 d5 alwet5d5 bo]4 ,als jong5 0 ,l\is opgevo$ met e5 opp]/e bewond]+ voor zijn vad]4 ,9 zijn me5+ 0 zijn vad] de e5ige bo] van de heele w]eld met e5 absolute k5nis van alles4 ,als vad] het gezegd _h1 0 het wa>heid en 't ge5 vad] g$aan _h 0 go$4 ,e5 woord uit vad]s mond 0 altijd de laat/e doorsla&e uitspraak gelijk ov] welke zaak er getwi/ w]d4 ,veel ke]51 to5 ,v]meul5 met bo]5 ov] kweek van bee/5 ( vru*t5 do5de 01 _h ,l\is zijn vad] 9 't wez5 gekek5 en de va/b]ad5 uitspraak bewond]d en gezi5 hoe de teg5sprek]s altijd moe/5 toegev5 en ond]do5 voor die opp]/e alwet5dheid van zijn vad]4 ,l\is v]lie/ de a*t+ voor z'n vad]4 ,ma> ,l\is is iem& met e5 held] v]/&1 hij krijgt ga&eweg me] erv>+1 hij beg9t zelf te oordeel5 en vooral3 hij gaat 9 boek5 snuffel51 gaat het l&b\wb$rijf me] wet5s*appelijk na en krijgt zoo e5 ruim] inzi*t dan zijn vad]1 die alle5 practis* gevormd is4 ,en dan bem]kt hij tot zijn teleur/ell+ dat er e5 hoog]e wet5s*ap 0 van 't b$rijf1 wa> vad] niet aan kon met zijn onges*aafd en oud]wets* begrip4 ,bov5al doet hij e5 nieuwe ontnu*t]5de ontdekk+ nl4 dat koppigheid en welwet]ij veelal voortkomt uit v]wa&heid 9 plaats van grondige ond]vond5 en eig5 opg$ane wet5s*ap4 ,door dit alles krijgt de jonge bo] langzam]h& e5 heel &]5 kijk op zijn vad] en nu deze hem bov5di5 nog opzettelijk met m9a*t+ beh&elt1 v]dwijnt weldra alle a*t+ en beg9t plaats te mak5 voor we]z94 ,wel komt dat niet dagelijks uit omdat hij1 de weeld]ige tw9tigj>ige bo]5jong51 nog niet ov] zak5 zit te piek]5 en 't voorloopig aan zijn bott5 veegt1 ma> als z'n vad] hem we] e5s op zoo'n onhebbelijke wijze beh&elt1 voelt hij to* wrevel 9 zi* en dan ziet hij di5 man als e5 vreemd5 bo]1 niet als zijn vad]4 ,en bij i$]e nieuwe t]g+ voelde ,l\is e5 geweld1 e5 /room+ die na> buit5 wilde--hij ond]drukte en toomde zijn gemo$ ma> de wrok vunsde voort1 groeide tot e5 aanh\d5d5 afke] teg5 de grove zw>e ge/alte van zijn vad]4 ,de vlas*a>d vo$t de jalo]s*heid me] en me]4 ,de bo] ziet zijn zoon zaai51 hij-zelf kan dat niet me]1 hij wordt oud4 ,en dan vooral te moet5 toegev5 dat ,l\is bet] gezi5 heeft dan hij4 't ,vlas wil niet1 er blijv5 kale plekk5 op 't veld2 &]e j>5 lokte ,v]meul5 i$] mee na> zijn pra*tig5 vlas*a>d1 nu s*aamt hij zi* en gaat sle*ts heimelijk na> de vru*t zi54 ,en dan is er nog iets wat hem kwelt4 ,moe/ hij 't aannem5 als e5 teek5 dat hij oud w]d en te suff5 begon8 ,_h hij ge5 begrip me] van l& en vru*t58 ,l\is van zijn kant is ook ontevr$53 hij ziet dat de vru*t mislukt door de koppigheid van zijn vad]4 ,hoeveel bet] z\ 't gewee/ zijn als zijn plan 0 uitgevo]d6 ,besluit om ,l\is weg te z5d54 ,/e$s duidelijk] wordt het dat de jonge bo] gelijk _h3 't vlas wordt niet me] dan middelmatig1 de hav] da>5teg51 die op 't laag-k\t] gezaaid is1 /aat pra*tig en als t5 slotte de v]niel5de hagelbui komt1 wordt het vlas /ukgeslag51 ma> de hav]1 die me] bes*ut is1 blijft door de gun/ige ligg+ van 't veld gespa>d4 ,v]meul5 moet 't zi* zelf wel bek5n5 dat ,l\is e5 degelijke1 v]/&ige bo] is en jui/ darom begrijpt hij ook1 dat hij z'n zoon op d5 duur er niet ond] kan h\d54 ,de jonge boom heeft zi* zelf/&ig ontwikkeld en zal b9n5 niet al te lang5 tijd me] lev5skra*t bezitt5 dan de oude /am4 ,wil ,v]meul5 de baas blijv5 dan is er ma> en middel3 ,l\is moet weg4 ,en door e5 toeval krijgt de oude bo] da> geleg5heid toe3 ,legijns bo]d]ij zal v]ko*t word56 ,die zal hij koop5 voor ,l\is4 ,e5 ges*ikte vr\w voor zijn zoon zal hij ook wel v9d5 en dan zal hij we] alle5 he]s*5 op zijn h( als vroeg]4 ,l\is is uit de bane gekegeld6 ,de aanleid+4 ,ma> er moet e5 aanleid+ zijn1 te me] omdat ,v]meul5 wel inziet dat z'n vr\w 't niet met hem e5s zal zijn4 ,hij moet ha> dus bewijz5 dat tr\w5 voor ,l\is noodzakelijk is en dat 't v]blijf op vad]s hoeve niet go$ is voor hem4 ,v]meul5 zo*t e5 bots+ met zijn zoon en e5e r$5 om zi* vi]kant uit te sprek5 en 9 grams*ap va/ te /ell5 't ge5 bij hem nu re$s va//ond3 de s*eid+4 ,l\is en ,s*ellebelle4 ,heele dag5 ligt hij nu op de lo] om te zi5 ( ,l\is ook iets doet1 wat vad]s grams*ap z\ kunn5 re*tva>dig54 ,en w]kelijk hij v9dt iets3 de v]h\d+ van ,l\is tot ,s*ellebelle4 #ba ,dat is e5 meisje zooals ,v]meul5 w5s*t dat zijn do*t]s w>5--hij wilde imm]s z'n do*t]s zi5 als /ruis*e blokk51 bo]5de]n5 van 't ,vlaams*e ras1 met heur h]t op heur lipp5 en heur ziele 9 heur oog52 meid5 lijk pe]d51 die la*5 als er leute 7vroolijkheid7 is en uitgev5 't ge5 ze 9 hebb5 en w]k5 nev5s d5 /]k/5 w]kman--ma> 't is sle*ts e5 e5v\dig di5/meisje4 ,v]meul5 zal ha> dus nooit als zijn do*t] erk5n51 ze is op 't oog5blik niets voor hem dan e5 middel om ,l\is weg te krijg54 't ,spel gelukt ma> half1 wel betrapt de bo] ,s*ellebelle en ,l\is bij e5 ons*uldig /oeip>tijtje1 wel maakt hij er heel wat drukte van1 spreekt teg5ov] ,l\is van die vuile meid en loopt dan direkt na> ,b>bele om ha> triomfe]5d te v]tell51 dat ,l\is zi* aan vr\wvolk v]sl+]t1 ma> z'n v]/&ige vr\w bem]kt al gauw hoe de vork 9 d5 /eel zit4 ,zeg liev] dat ge ,l\is niet kont uit/aan en dat ge r$5s zo*t2 zeg liev] ronduit dat ge hem wg wilt hebb51 voegt ze ,v]meul5 toe en ze praat zoo lang1 dat de bo] zi* s*ijnba> gewonn5 moet gev54 ,s*ijnba>1 want ,v]meul5 hield zijn me5+ diep 9 zijn donk] ho(d4 't ,koop5 van ,legijns hoeve4 ,e9delijk komt de groote gebeurt5is3 ,legijns hoeve wordt v]ko*t en ,v]meul5 koopt ze4 ,nu zwelt zijn h>t van vreugde en van trots3 hij heeft de zek]heid dat zijn gehate m$$+] ons*adelijk is gemaakt en bov5di5 heeft hij alle bo]5 e5s zijn me]d]heid lat5 voel54 ,hij ond]vond om de bo]5 hun oog5 te zi5 en hun bakkes1 als onv]wa*ts het nieuws 9 hunne oor5 z\ dond]54 ,hij is we] de bo]1 hij is nog altijd de oude ,v]meul54 ,bots+ met ,l\is ov] de slijt+4 ,dan ope5s de ontnu*t]+ als hij ?uiskomt3 ,l\is heeft het gebod om niet met de slijt+ van 't vlas door te gaan1 ov]tr$51 en voor 't e]/ is op de hoeve gehoorzaamd aan e5 &]5 wil dan di5 van ,v]meul54 ,de bots+ tuss*5 vad] en zoon is e9delijk gekom5 en wel jui/ op 't oog5blik dat de e]/e zi* zek] wa&e van de ov]w9n+4 ,de oude bo] heft zijn zw>5 mispela> op en velt zijn teg5/&] ne]4 ,de oude he]s*] heeft ov]wonn51 ma>--hij voelt het--to* ook v]lor51 want hij heeft zijn eig5 blo$ v]moord4 ,als ,l\is /]ft1 is ook voor ,v]meul5 de tijd van he]s*5 voorbij1 hij zal nooit we] de koppige /rijd] word5 van vroeg]4 ,er is iets 9 hem gebrok51 zijn kra*t is weg4 ,ziele/rijd van ,v]meul54 't ,laat/e deel van ,de ,vlas*a>d doet ons d5 /rijd van di5 oud5 bo] meelev5 en bewij/ dat ,/reuvels me] kan dan enkel zijn omgev+ bes*rijv54 ,de ziele/rijd van ,v]meul5 is mee/]lijk we]gegev52 e]/ z'n taai volh\d51 zijn koppigheid3 hij heeft imm]s niets v]ke]ds g$aan en alle5 het vad]lijk gezag geh&haafd2 dan 't gevoel dat hij e5 moord5a> is2 hij durft niet t]uggaan na> de hoeve1 maakt omweg51 tra*t ongezi5 't h( b9n5 te sluip52 9 huis gekom5 komt de oude we]b>/igheid opnieuw bov5 als hij 't geklaag d] vr\w5 hoort1 ma> 9 zijn h>t knaagt /e$s de vrees2 hij z\ graag will5 vrag5 hoe 't met ,l\is is en to* durft hij niet4 ,de ziekekam] b9n5gaan wil de koppiga>d niet1 dat z\ gelijk /aan met ngelijk bek5n51 ma> dan komt de dokt]1 da>na de pa/oor om heilige olie toe te di55 en deemo$ig buigt de oude bo] 't ho(d4 ,nog gaat hij niet na> z'n zoon1 ma> e9delijk als ,b>bele ev5 na> buit5 is1 /apt hij de kam] b9n5 en zet zi* aan 't b$4 ,dan voelt hij zi* vd]1 ge5 teg5/&] me]2 't is zijn jong5 die da> ma*teloos ne]ligt en di5 hij nu v]zorgt als e5 te$]e mo$]4 ,da> aan 't ziekb$ ziet ,v]meul5 e9delijk 9 hoe dwaas hij gewee/ is3 hij heeft zi* will5 v]zett5 teg5 e5 natuurwet1 hij zag niet 9 dat hij ma> e5 nietel+ 0 9 't w5tel5 d] groote gebeurt5iss54 ,als de oude ,poort]e vraagt wat er moet gebeur5 op 't veld1 zegt de bo] hort5d3 ,doe ma>4444 't is al wel2 'k en weet het niet4 ,zijn he]s*appij die hij met zooveel en]gie v]d$igd heeft teg5 zijn eig5 zoon1 /aat hij gewillig af aan e5 kne*t1 wl e5 bewijs dat niet alle5 de jonge bo] is geveld1 ma> dat het ook g$aan is met de kra*t van d5 oud5 ,v]meul54 ,,inh\d ,,van ,,het ,,e]/e ,,deel4 ,bladz4 ,,van ,,d5 ,,vos ,,re9a]de #e ,,vondels ,,hekeldi*t5 #ab ,,palam$es #bf ,,gysbreght ,,van ,,aem/el #cg ,,lucif] #dd ,,granida #eh ,,w>5> #fg ,,de ,,spaans*e ,,brab&] #ge ,,huyg5s ,,en ,,zijn ,,zee/raet #ha ,,het ,,w$]zijds* ,,huwelijksb$rog #hh ,,sa>tje ,,burg]h>t #id ,,de ,,j>omir-,,cyclus #aja ,,hag> #aaj ,,potgiet] ,,als ,,criticus #aah ,,jan1 ,,jannetje ,,en ,,hun ,,jong/e ,,k9d #adj ,,de ,,roos ,,van ,,dekama #adg ,,inh\d ,,van ,,het ,,twe$e ,,deel4 ,bladz4 ,,het ,,huis ,,lau]nesse #e ,,de ,,cam]a ,,obscura #ai ,,wa>heid ,,en ,,droom5 #cb ,,s9jeur ,,semeyns #da ,,akb> #ea ,,9 ,,dag5 ,,van ,,/rijd #ei ,,vor/5s*ool #fg ,,ma?ilde1 ,,e5 ,,sonnett5krans #hj ,,el9e ,,v]e #hh ,,iets ,,ov] ,,kloos ,,als ,,criticus #ig ,,gort]s ,,mei #ajd ,,op ,,hoop ,,van ,,zeg5 #aab ,,de ,,kle9e ,,johannes #aag ,,qu]ido ,,en ,,zijn ,,m5s*5wee #ach ,,de ,,vlas*a>d #adg ,,aanteek5+5 #a ,e5 ,artur-roman wa>van ov]ig5s niets bek5d is4 #b ,dit oordeel w]d door ,ho(t uitgesprok5 9 e5 brief aan ,baeck ov] d5 ,h>po54 ,zie v4 ,vlot51 ,briev51 deel ,,ii1 blz4 #bc-bd4 #c ,v]gelijk nog de volg5de v]z5 uit hetzelfde g$i*t3 #hc ,ondankbre vreemdel+1 die om uw opro]/ukk5 ,korts naekt v]bann51 tra*t uw' hui%e] te v]drukk54 en ,palam$es vs4 #aedj3 ,to5 quam de ball+ naeckt 9 ,grieck5 aang$rev54 #d ,old5b>nevelt s*reef 9 #afah om zi* teg5 de vele bes*uldig+5 9 de pamflett5 teg5 hem uitgesprok51 te v]d$ig51 zijn ,remon/rantie1 g]i*t tot de ,/at54 #e ,ilias--,v]tal+ van ,vosma]1 blz4 #afa1 regel #djj-daj4 #f ,ilias blz4 #fa-hb4 #g ,ilias blz4 #abb vs4 #ch-ci4 ,vgl4 v]d] blz4 #bje vs4 #hb-ajb4 #h ,idem blz4 #abc vs4 #ib-id4 #i ,idem blz4 #c vs4 #fh-gc4 #aj ,inleid+ ,w>5> 7uitgave ,de ,vries7 blz4 ,,xxxv4 #aa ,inleid+ ,w>5> 7uitgave ,de ,vries7 blz4 ,,xxxv4 #ab ,m5 zie de voorr$e van d5 #b;en en d5 #c;en druk van ,de ,graaf van ,devon%ire4 #ac ,we rad5 aan de uit/ek5de uitgave van ,van d5 ,bos* 9 de ,zwols*e ,h]drukk5 te gebruik54 #ad ,9 #aiag re$s de #bi;e druk4 #ae ,op blz4 #adc lez5 we omtr5t d5 vad]3 nooit 0 er deugdzam] h>t ( godvru*tig] gemo$4 #af ,multatuli zegt 9 e5 noot bij idee #icj3 ik erk5 ev5wel1 met de toespel+ op e5 s*&elijk lag5 aanslag van grondeig5dom--geheel afges*eid5 natuurlijk van die lij/ wa>9 ik die plaat/e--het oog gehad te hebb5 op ,n$]l&s*e toe/&54 ,die uitval is ind]daad aan het adres van onze ,e]/e-kam]l$54 #ag ,m5 v]gelijke b4v4 de volg5de regels uit dat g$i*t3 4444 wee ov] hem1 die te onzalig] uur ,zijn a>d en zijn wez5 v]kra*t4 en ook3 4444 'k s*reide om d5 man1 die e5 rolletje speelt1 ,door gee/elijk5 hoogmo$4444 e5 zot2 ,en 'k da*t3 zoo me dat e5 nieuw m5s* v]beeldt1 ,dan4444 de oude 0 bet] voor ,god6 #ah ,dit g$eelte v]toont veel ov]e5kom/ met de ges*i$5is van ,tante ,suzanna ,h(l&1 de s*ijnvrome ,cornelia ,slimpslamp1 bro$] ,b5jam9 en ,oude ,bre*t uit ,sa>tje ,burg]h>t2 ook tante ,h(l& wordt b$rog54 ,tante ,srna is e*t] vrij wat bet] m5s* dan ,tante ,suzanna4 ,ook moet m5 onwillekeurig d5k5 aan ,w\t]tje ,piet]se van ,multatuli op 't avondje bij juffr\w ,piet]se4 ,w\t]tje en ,johannes lijk5 veel op elka>4 #ai ,/ijn ,/reuvels door ,&r de ,ridd] blz4 #gi-hj4 #bj ,zie ,de ,ridd] blz4 #gd4 #ba ,ze heet eig5lijk ,ri5eke2 ,s*ellebelle is de naam ha> gegev5 om ha> la* als e5e bel die r9kelt 9 de ijle lu*t4