,,w]eld ,,biblio!ek ,,ond] ,,leid+ ,,van ,l4 ,,simons ,r4 ,,casimir ,,uit ,,de ,,ontwikkel+sges*i$5is ,,van ,,het ,,m5s*elijk ,,d5k5 ,,deel ,i 7,,van ,,?ales ,,tot ,,kant7 ,,uitgegev5 ,,door ,,de ,,maats*appij ,,voor ,,go$e ,,en ,,go$koope ,,lectuur--,,am/]dam ,,e]/e ,,afdeel+4 ,,de ,,grieks*e ,,wijsbege]te4 ,zoo zijn4444 9 ,griek5l& en ,rome de grondslag5 gelegd voor heel onze cultuur2 da> zijn de aanvang51 de beg9sel51 de wortel5 van onze bes*av+ te zoek54 ,bav9ck4 ,,ho(d/uk ,i4 ,,de ,,voor-,,socratis*e ,,wijsbege]te4 #a4 ,inleid5de ,opm]k+54 ,het l&4 ,de beg9sel5 onz] wet5s*ap zoek5 we 9 ,griek5l&4 ,we will5 tra*t51 enkele oorzak5 aan te gev51 die er toe leidd51 dat hi] 9 de oudheid zoo groote gee/esbloei ont/ond4 ,het l&--zijn bodem1 gel$+ en ku/ontwikkel+--is n factor4 ,betrekkelijk onvru*tba>1 noopte het zijn bewon]s tot inspann+1 en al spo$ig g+5 deze1 m$e aangelokt door de op vele plaats5 het l& b9n5dr+5de zee1 v>51 wat h5 met volk]51 me] bes*aafd dan zij1 9 aanrak+ bra*t4 ,e5 zw]m eil&5 vormde de brug na> ,azi4 ,de vele b]g51 die het l& 9 all]lei hoekjes v]deel51 w>5 gun/ig voor de ontwikkel+ e5] e5maal begonn5 bes*av+3 niet zoo li*t als 9 e5 vlakte breidt zi* e5 v]ov]5d volk uit ov] 't geheele l&1 en v]nielt en v]woe/ alles4 ,dit l& 0 bewoond door e5 volk van groote begaafdheid4 ,ziehi] de twe$e factor4 ,e5 d]de mom5t kwam er bij4 ,9 de oudheid moet1 voor het ont/aan van wet5s*ap1 wel haa/ e5 prie/]s*ap aanwezig zijn1 die d5 noodig5 vrij5 tijd heeft om te kunn5 /ude]54 ,ma> zoo e5 prie/]/& wordt li*t e5 geslot5 prie/]ka/e1 h\dt zijn k5nis voor zi*1 en krijgt t5 slotte e5 />re le]1 die niet v]&]t ( v]nieuwt4 ,dezelfde /&1 die e5s de wet5s*ap groot bra*t1 h\dt nu ha> ontwikkel+ teg54 ,de volk]5 van het ,oo/51 ,egypte meeg]ek5d1 wa>aan de ,griek5 de e]/e beg9sel5 hunn] bes*av+ en wet5s*appelijke k5nis kond5 ontle551 hadd5 zoo e5 prie/]/& en die zek]e k5nis4 ,de ,griek5 zelf e*t] mi/5 e5 d]gelijke geslot5 ka/e en bij h5 0 dus geleg5heid tot vrije ontwikkel+4 ,het bezit van slav51 dat d5 welge/elde on?ief van li*amelijk5 arbeid1 v]grootte die geleg5heid ze]4 ,blik ov] de ,ges*i$5is4 ,we kunn5 de ,grieks*e bes*av+ v]volg5 tot #bjjj j4 v4 ,*r41 al is het bitt] we9ig wat we van die e]/e tijd5 wet54 ,tot #aejj ongeve] sprek5 we van het ,aeges*e tijdp]k3 het zwa>tepunt ligt op de eil&51 het mee/ gebruikte mat]iaal is /e54 ,wa>s*ijnlijk geleidelijk1 gaat deze p]iode ov] 9 het ,myke5s*e tijdvak3 ,myk5e op 't va/el& is e5 c5trum van bes*av+2 /e5 v]dwijnt1 brons en kop] kom54 ,er wordt me] geb\wd en me] gev>54 ,de zeeva>d]s d] oudheid1 de ,pho5icirs1 word5 me] en me] t]ugg$rong54 ,e5 inval van e5 /am1 de ,dorirs1 br5gt e5 v]s*uiv+ te weeg2 sommig5 ontwijk5 na> de ku/5 van ,kle9-,azi en 9 de da> ligg5de /$5 is nu het middelpunt te zoek5 d] ,grieks*e bes*av+4 ,om/reeks #ajjj is alles dan we] zo[at tot ru/ en beg9t e5 tot ongeve] #gjj dur5d tijdvak1 dat we de ,grieks*e ,middeleeuw5 ( het ,grieks*e ridd]tijdp]k kunn5 noem54 ,de ma*t van d5 kon+ v]dwijnt4 ,de adel wordt opp]ma*tig1 de gewone vrije wordt arm en daalt niet zeld5 tot clint #a4 ,de ,grieks*e ridd]s1 als lat] de onze1 ve*t5 e9deloos lange veet5 uit en v]kwikk5 zi* met het lui/]5 na> held5zang51 voorg$rag5 door rondtrekk5de zang]s4 ,hi]1 9 ,griek5l&1 zijn het de rhapsod5 #b1 die de ,hom]is*e #c held5zang5 voordrag54 ,/$5 word5 ge/i*t en zoo ont/aan 9 ,griek5l& ontelb>e /aatjes3 elk e5 /ad met wat l& er om he54 ,ma> 9 die /$5 ontwikkelt zi* de nijv]heid3 wol1 vaz51 meubel54 ,heeft ook de ,grieks*e slaaf wa>s*ijnlijk bet] lot dan de fabrieks>beid] d] #bj/e eeuw1 de fabriekseig5a>1 die zijn w]kslav5 bij ti5tall5 telt1 kan van hun arbeid e5 zoete w9/ mak54 ,h&el komt me] en me]4 ,kor5 wordt uit de ,zw>te ,zee gehaald3 ,grieks*e kolonies ov]al geve/igd4 ,9 de /$5 /aat e5 rijke burg]/& op1 die het ov]wi*t van d5 adel niet lang] v]draagt4 ,e5 nieuwe p]iode breekt aan3 de wor/el+ van de 7burg]lijke7 democratie teg5 de ari/ocratie4 ,we plaats5 ha> van #gjj tot #ejj4 ,op gee/elijk gebi$ z\d5 we dit de ,grieks*e ,r5aissance kunn5 noem54 ,ho(dtrek is3 ,het losmak5 van het individu uit de b&5 d] ov]lev]+4 ,nieuw lev5 v]toont zi* op all]lei gebi$4 ,naa/ de epiek1 het v]hal5de held5di*t1 komt nu de lyriek1 uit/ort+ van gemo$sa&o5+4 ,en die lyriek is fris*1 zuiv]1 oorspronkelijk4 ,muziek wordt beoef5d4 ,geb\w5 v]rijz54 ,kolonies word5 /e$s me] ge/i*t en die volksplant+5 bezet met en]gieke ,griek51 die zi* v]m5g5 met &]e rass51 deelnem5 aan de gee/elijke ontwikkel+ van het ,grieks*e volk4 ,godsdi5/4 ,v]&]+ ond]gaat 9 di5 tijd ook het godsdi5/ig lev54 ,de ,hom]is*e god5 w>5 g$a*t als m5s*5 met m5s*elijke eig5s*app54 ,en1 da> ze oorspronkelijk gep]sonifie]de natuurkra*t5 w>5 en de natuur go$ no* kwaad k5t1 w>5 deze god5 ge5 z$elijke god54 ,ze b$ott5 en b$rieg5 elka>1 lev5 e5 lev5 van lu/ en liefde1 luim en willekeur3 et5 en dr9k5 en vi]5 vroolijke fee/54 ,ma> de trek1 aan alle ,indo-,g]maans*e godsdi5/5 eig51 v]toont zi* ook hi]3 er is e5 /rev5 m]kba>1 om van al die god5 n te v]heff5 tot opp]god4 ,zeus wordt vad] van god5 en m5s*51 be/uurd] van het m5s*5lot4 ,naa/ hem /aan &]e god51 dikwijls 9-rang-opgeklomm5 locale godh$51 die nu ov]al v]e]d word54 ,en &]e plaatselijke god5 dal5 tot de positie van halfgod5 ( held54 ,9 dit v]heff5 van n god is e5 /rev5 9 de ri*t+ van 't ngod5dom1 dat we v]d] zull5 zi5 doorw]k54 ,naa/ dit mono!/is* elem5t komt er e5 z$elijk elem5t 9 d5 godsdi5/4 ,vooral voor de me] en fijn] ontwikkeld5 w]d het pijnlijk1 zi* de ma*!bb5de god5 niet te d5k5 met z$elijke eig5s*app5 begaafd4 ,zoo w]d5 me] en me] de god5 drag]s van het z$elijk ideaal4 ,9 de bre$e lag5 van het volk nam het religieus gevoel e5 &]e ri*t+4 ,da> 0 de behoefte aan ontzondig+1 aan boet$o5+1 aan heiligmak+ lev5dig4 ,9 my/]in1 9 geheimle]51 wa>9 m5 kon +ewijd word51 vond die behoefte bevr$ig+4 ,grove uitwass5 v]toonde deze my/iek4 ,er w]d5 spel5 geh\d51 die walgelijk1 ja onkuis* w>5 9 de hoog/e mate4 ,ma> na> die afwijk+5 alle5 mag m5 het godsdi5/ig reveil #d d] massa's niet beoordeel54 ,m5 heeft deze my/iek de ,orphis*e g5oemd1 omdat m5 ha> t]ugvo]de tot d5 oud5 zang] ,orpheus4 ,er leefde e5 groote groep m5s*51 ond] wie fanta/is*e v]hal5 be/ond5 ov] 't ont/aan d] a>de4 ,heel precies kan m5 niet zegg51 wat die v]hal5 bevatt54 ,ma> met re*t mag m5 aannem51 dat hun le] me] wilde de bevr$ig+ van gemo$sbehoeft5 dan het v9d5 d] zuiv]e wa>heid2 dat de fantasie me] a&eel _h aan hun w]k dan 't koele v]/&4 ,ari/oteles noemt h5 !olog54 ,hij gebruikt dit woord om ze te /ell5 teg5ov] de e]/e wijsge]ige d5k]s1 die hij physiolog5 noemde en welke ook 9 dez5 tijd optr$54 ,tot hun beh&el+ gaan we ?ans ov]4 #b4 ,de ,ionis*e natuurfilos(54 ,de w]eld bi$t ons e5 groot aantal d+51 elk met zijn eig5s*app54 ,die d+5 ont/aan1 v]&]51 v]gaan4 ,is er nu a*t] al dat voortdur5d word5 en v]dwijn5 iets blijv5ds8 ,be/aan die d+5 uit e5 bep]kt aantal grond/(f5 ( miss*i5 zelfs uit en8 ,en ont/aat dan de groote v]s*eid5heid door bepaalde v]&]+1 welke de grond/( ond]gaat8 ,deze vraag is gewi*tig4 ,ze ta/ vooruit op de resultat51 wa>toe het mod]ne d5k5 is gekom54 ,/eun5d op nauwkeurige ond]zoek+5 le]t de s*eikunde1 dat er sle*ts e5 kle9e #hj /(f5 zijn1 de elem5t51 die niet uit &]e be/aan4 ,alle &]e /(f5 ont/aan door v]b9d+ van elem5t54 ,wat] b4v4 is niets &]s dan v]b9d+ van #b deel5 wat]/(gas met n deel zuur/(4 ,aan d5 horizon beg9t nu we] de vraag op te kom51 ( het niet mogelijk z\ zijn1 dat aantal elem5t5 t]ug te br5g5 tot e5 kle9] getal4 ,we lass*5 hi] twee opm]k+5 94 ,dikwijls zull5 we 9 de ges*i$5is d] wet5s*ap zi51 dat als gevolg van e5 ge/elde vraag e5 inzi*t geuit wordt1 dat lat]e eeuw5 e]/ zull5 beve/ig54 ,ma>444 dan zijn het e]/ uitsprek5 d] /ell+ en ha> lat]e op/ell+ to* hemelsbre$ v]s*ill5d en mag m5 niet me55 dat er ge5 vord]+5 zijn gemaakt4 ,imm]s--de grond5 wa>op het inzi*t ru/1 zijn geheel &]s4 ,onze tijd /eunt ha> hypo!s5 door e5 omvangrijk1 zorgvuldig en moeitevol v]kreg5 feit5mat]iaal1 de aanvang]s d] wet5s*ap b\wd5 hun /elsels op enkele gegev5s4 ,hun oploss+5--dit is de twe$e opm]k+--moet5 we e5igsz9s bes*\w5 als k9d]lijke pog+54 ,besef van al de moeilijkh$51 die hun wa*t51 hebb5 ze niet4 ,onze geoef5dheid van d5k5 /aat hun niet t5 di5/e1 de taal le5t zi* niet zoo go$ nog voor de beh&el+ hunn] /(3 def9ities gev5 ze nog niet nauwkeurig en e5 va//a&e t]m9ologie is nog niet +evo]d4 ,de onduidelijkheid hunn] uitdrukk+51 de vaagheid hunn] uitsprak5 is dus dikwijls me] onbeholp5heid en nog onvoldo5d doord5k5 en gebrekkige taalbehe]s*+1 dan--zooals sommig5 wel e5s me55--diepe wij%eid wi] eig5lijke beteek5is ons ontgaat4 ,intuss*5 moet m5 zi* ho$5 voor het teg5ov]ge/eld uit]/e1 en niet me55 dat de aanvang]s d] wet5s*ap sle*ts dwaa%$5 v]kondigd51 wa>mee m5 zi* nu v]mak5 kan en wa>aan alle wa>de ontzegd moet word54 ,het wankel5d loop5 van e5 k9d v]s*ilt van d5 va/5 tr$ van d5 volwass5e1 die re*t afgaat op zijn doel1 ma> het is to* het beg9 van het /evige gaan4 't ,antwoord op deze vraag3 wat blijv5ds zit a*t] de wissel5de v]s*ijnsel58 w]d gegev5 door drie filos(5 uit ,milete3 ,?ales1 ,anaxim&]1 ,anaxim5es4 ,,?ales4 #ehe4 ,deze v]kla>de het wat] 7miss*i5 is het bet] van het vo*tige te sprek57 als o]grond van alle d+54 ,mogelijk is hij tot deze opvatt+ gekom51 omdat de zee zijn vad]/ad zooveel welva>t bra*t1 de reg5 vru*tba> maakte en het zaad van di]51 wa>uit nieuw lev5 ont/ond1 ev5e5s vo*tig is4 ,welli*t is aan deze hypo!se ook niet vreemd de wa>nem+1 dat wat] tot damp v]vlu*tig5 en tot e5 va/ li*aam word5 kan4 ,?ales 0 e5 man die veel g]eisd _h1 k5nis _h van wis- en /]r5kunde en ook 9 de d+5 van het praktis*e lev51 na> het s*ijnt1 niet on]v>5 04 ,zijn le] kon aanleid+ gev5 tot drierlei voortzett+3 ,t5 e]/e kon m5 beproev51 ( er niet e5 &]e o]/( dan wat] g5om5 moe/ word54 ,t5 twe$e kon 9 e5 g5ial5 gee/ de g$a*te ont/aan1 dat de /(1 wa>uit alles z\ voortgekom5 zijn1 zi* niet aan onze z9nelijke wa>nem+ v]toon5 kon1 dat ze1 9 alle d+5 aanwezig1 niet gelijk ge/eld mo*t word5 met e5 z9nelijk wa> te nem5 /(4 ,t5 d]de kon zijn le] aanleid+ gev5 tot twijfel1 tot scepticisme4 ,als b4v4 het /uk h\t1 dat m5 ziet1 eig5lijk wat] is1 dan v]/rekk5 de z9n5 ons ge5 jui/e k5nis4 ,ze le]5 ons de w]kelijkheid niet k5n51 en de vraag kan oprijz51 (1 wanne] onze z9nelijke wa>nem+5 ons b$rieg51 e5ige w]kelijke k5nis te v]krijg5 is4 ,,anaxim&] #faj-edf4 ,deze1 ev5e5s uit ,milete1 sloeg d5 twe$5 weg 9 en v]kla>de het onbegr5sde1 one9dige1 het apeiron voor de grond/(4 ,da>mee is e5 f]me /ap g$aan 9 de go$e ri*t+4 ,we ontmoet5 hi] e5 ab/ract begrip4 ,anaxim&] v]heft zi* bov5 de wa>nem+4 ,ook ov]ig5s 0 hij e5 geweldig d5k]4 ,hij 0 erv>5 9 de /]r5kunde1 vatte de a>de niet me] op als e5 platte s*ijf1 ma> als e5 zwev5de cil9d]1 hij probe]de e5 w]eldka>t te teek551 zo*t het ont/aan van het m5s*elijk gesla*t niet me] met fantasiev]haaltjes te v]kl>51 ma> beproefde e5 v]kl>+1 die me] natuurlijk 04 ,,anaxim5es #edf4 ,de d]de ,miletis*e d5k] ,anaxim5es1 sloeg d5 e]/5 weg 9 en v]kla>de de lu*t als grond/(4 ,bij ,anaxim&] v]gelek51 is dit e5 /ap a*t]uit4 ,hij a*tte uit de lu*t door v]di*t+ het wat] ont/aan2 da>uit kon hij dan we]1 na> de wijze van ,?ales1 de &]e /(f5 lat5 voortkom54 ,de beteek5is van ,anaxim5es ligt vooral hi]91 dat hij zi* rek5s*ap zo*t te gev5 van de wijze1 wa>op uit de lu*t de &]e /(f5 voortgekom5 w>51 en dit vond 9 e5e &]e ligg+ d] /(deeltjes3 e5 v]di*t+ ( v]dunn+4 ,m5 rek5t niet te v] te gaan1 als m5 uit de brok/ukk5 van zijn ges*rift5 besluit1 dat hij re$s tot 't inzi*t kwam1 dat alle /(f5 9 de drie aggregaat/oe/&5 #e kunn5 voorkom51 e5 /ell+1 wa>toe de natuurkundige wet5s*ap nog niet zoo lang gel$5 gekom5 is1 en die zij ook me] op voldo5de basis van feit5 heeft kunn5 /eun51 s$]t ze me?od5 gevond5 heeft om ook die gass51 bij welke dat vroeg] niet gelukt 01 vloeiba> en va/ te mak54 ,en omgeke]d le]t de huidige natuurkunde zulke hooge temp]atur5 voortbr5g51 dat vele va/e li*am5 tot gass5 kunn5 v]vlu*tigd word54 ,het geme5s*appelijk k5m]k d] drie ,milesirs is dus dit1 dat ze n /( als grond voor al het zijnde aannem54 ,die /( heeft 9 zi* zelve beweg+4 ,da>om heet5 ze lev5dmak]s van /(1 hun sy/eem hylozosme 7,grieks*3 hul /(74 ,we hebb5 dus gezi51 hoe het e]/e ,grieks*e d5k5 getr(f5 w]d door de groote v]&]lijkheid die ons de w]eld bi$t en hoe het da>a*t] e5 be/a&e o]/( zo*t4 ,we zull5 nog twee ri*t+5 le]5 k5n51 wa>van de ne het mee/ getr(f5 is door de v]&]lijkheid1 de &]e ha> a&a*t het mee/ geve/igd heeft op 't zijnde en blijv5de4 ,de man van de v]&]lijkheid is ,h]aclitus4 ,de d5k]s van het zijnde zijn de ,eleat54 #c4 ,h]aclitus van ,ephese 7 #ecf-dgj74 ,lev5 en ,k>akt]4 ,h]aclitus w]d uit e5 kon+sgesla*t te ,ephese gebor54 ,lat] v]liet hij zijn /ad en g+ 9 de /ilte pe9z54 ,hij is e5 voorbeeld van d5 zi* 9 /ilte t]ugtrekk5d5 ari/ocraat4 ,groot 0 zijne m5s*5-v]a*t+4 ,voor niem& bijna heeft hij e5 woord van l( ( wa>de]+2 smaad en hoon voor vel54 ,de di*t]s moe/5 met ro$5 gegeeseld en met zweep5 v]jaagd word54 ,het volk is s*aamteloos 9 zijn my/]in1 het vult zijn buik als 't vee4 ,zijn boek5 zijn onduidelijk ges*rev54 ,hij wordt re$s 9 de oudheid de dui/]e g5oemd en ,ari/oteles klaagt ov] zijn moeilijk te ontw>r5 z9sb\w4 ,zelf a*t hij dit ge5 nadeel4 ,de ari/ocraat van geboorte en van gez9dheid s*rijft niet voor de massa1 ma> voor enkel5 sle*ts4 ,h>t/o*telijk van k>akt]1 rijk aan fantasie en gevoel1 is hij niet ges*ikt voor kalm1 inductief d5k51 ma> is hij e5 speculatief filoso( van 't e*te ras4 7,v]gelijk deel ,,ii ov] de speculatieve filos(ie74 ,vru*tb>e elem5t51 die tot op dez5 tijd naw]k51 zijn 9 zijn le] aan te treff54 ,panta rei4 ,het mee/ wordt de a&a*t van ,h]aclitus getrokk5 door de wissel+ d] v]s*ijnsel54 ,hij ziet niets blijv5ds 9 de w]eld1 e5 voortdur5d zijn is er niet1 alles wordt4 ,ga>ne drukt hij dit uit 9 het beeld van d5 /room1 wi5s wat] e5 volg5d oog5blik op e5 bepaalde plaats al we] &]s is dan het oog5blik te vor54 ,v&a> zijn spreuk3 panta rei1 alles /roomt4 ,het beeld nu van deze wissel+ v9dt ,h]aclitus 9 het vuur3 we zi5 het1 ma> de vlam is nooit dezelfde4 ,9 zek]5 z9 neemt hij dus het vuur als o]/( aan1 ma> vat dit to* veel &]s op dan de ,milesirs hun o]/(4 ,uit de o]/( komt alles2 tot de o]/( vloeit alles t]ug2 ook de w]eld5 die er zijn4 ,zoo komt ,h]aclitus tot de aannem+ van e5 w]eldbr&3 de w]eld gaat tot het o]vuur t]ug1 en komt da> na v]loop van tijd we] uit te voors*ijn1 be/aat we]1 gaat we] t]ug1 enz4 ,&]e ,/ell+54 ,drie belangrijke /ell+5 van ,h]aclitus moet5 nog v]meld4 ,hij _h inzi*t 9 de relativiteit1 de betrekkelijkheid d] eig5s*app54 ,zeewat]1 d5 viss*5 heilzaam1 is d5 m5s* v]d]felijk4 ,wat 9 't algeme5 go$ is voor ,a1 kan sle*t zijn voor ,b4 ,absoluut go$ ( kwaad kan m5 niets noem54 ,hetzelfde d+ kan dus tegelijk go$ en kwaad zijn4 ,9 e5 d+ kunn5 twee teg5ge/elde eig5s*app5 tegelijk be/aan4 ,h]aclitus le]t de coxi/5tie van teg5/ell+54 ,ga>ne drukt hij dat 9 s*ijnba> teg5/rijdigh$5 bevatt5de z9n51 9 p>adox51 uit3 ,de /room wa>9 ik daal1 is niet dezelfde als die1 wa>uit ik op/ijg en het is wel dezelfde4 ,e5 &]e p>adox van ,h]aclitus is deze3 de krijg is de vad] van alle d+54 ,jong]e vond/51 die het v]volg behelsd5 van het fragm5t1 wa>9 hij dit zei1 toon5 aan1 dat hij hi] e5 lett]lijke beteek5is aan 't woord heeft gehe*t4 ,da>bij heeft hij e5 inzi*t1 dat e5igsz9s h]9n]t aan ,d>w9's /rijd om het be/aan en het ov]lev5 van de mee/ ges*ikte4 ,de oorlog to* heeft de teg5woordige toe/&5 ges*ap53 de /]k5 hebb5 gezegevi]d1 de zwakk5 v]lor5 en met hun nagesla*t zijn ze slav5 en ond]worp55 geword54 ,intuss*5 is deze uitdrukk+ ook symbolis* en b$oelt hij er mee het voortdur5d te niet gaan van het e5e1 wa>door zi* we] iets &]s ontwikkelt4 ,causaliteit4 ,de groot/e g$a*te van ,h]aclitus is e*t] deze1 dat hij is gekom5 tot het aannem5 van e5 zond] uitzond]+ he]s*5de1 alles omvatt5de causaliteit4 ,het is e5 ke]punt 9 de ontwikkel+ van het m5s*elijk gesla*t1 dat het he]s*5 d] causaliteit v]kondigd wordt4 ,g+ de zon van d5 regel afwijk51 dan z\d5 de bes*]m]s van 't re*t1 de ,er9y51 ha> navlieg54--,wie v]/&ig wil sprek51 moet zi* grond5 op dat1 wat all5 geme5 is4 ,deze en d]gelijke uitsprak5 toon51 hoe /r5g ,h]aclitus het causaliteitsbeg9sel erk5de4 ,e?iek4 ,het sy/eem van ,h]aclitus is re$s voll$ig] dan dat d] ,milesirs en het bevat ook a&uid+5 voor de e?iek4 ,als opp]/e taak van het v]/& bes*\wt ,h]aclitus het k5n5 van de ,wet1 volg5s welke de w]eld loopt1 van de w]eldr$e1 die voor hem soms sam5valt met het o]vuur4 ,de opp]/e wet voor 't h&el5 is dan zi* buig5 voor die wet1 eig5z9nigheid is 't kwade4 ,sle*ts zoolang dur5 m5s*elijke inri*t+51 als ze 9 ov]e5/emm+ zijn met de goddelijke wet4 ,ma> is aan die voorwa>de voldaan1 dan moet die wet ook /ipt gehoorzaamd word54 ,invlo$4 ,lang na ,h]aclitus leefd5 er m5s*51 die zi* ,h]acliteers noemd54 ,ze w>5 e5 gem9a*te secte en s*55 we9ig oog gehad te hebb5 voor de groote beg9sel51 ne]gelegd 9 ,h]aclitus' sy/eem4 ,veele] s*55 ze all]lei m9d] belangrijke d+5 als 't voornaam/e bes*\wd te hebb54--,zoo wordt van ,cratylus v]haald1 dat hij zelfs niet sprak1 da> de v]&]lijkheid d] d+5 het onmogelijk maakte e5 uitspraak te do53 hij bewoog sle*ts e5 v+]4 ,de invlo$ van ,h]aclitus e*t] is ze] groot gewee/ op vele ri*t+5 en m5s*54 ,zijn cons]vatieve en hi/oris*e gez9dheid1 zijn /r5ge causaliteit vooral v9d5 we t]ug bij de ,/ocijn5 7bl4 #acd74 ,9 ,h]aclitus' sy/eem1 dat eis*t e5 buig5 voor de w]eldwet1 dus e5 b]u/5 9 de gebeurt5iss5 van het lev51 v9d5 we al de spor5 van de le] d] lat]e ,/ocijn54 ,m>cus ,aurelius1 de ,rome9s*e keiz] 7bl4 #ace71 v]kondigde als lev5sle] het b]u/5 9 wat het lot ons to$eelt4 ,9 de #ai;de eeuw v]toont ,hegel #f met zijn le] van de e5heid van teg5deel5 groote ov]e5kom/ met ,h]aclitus4 ,wat bij ,h]aclitus gebeurde1 ges*i$de ook bij ,hegel4 ,op ,hegel's filos(ie /eun5 ze] radicale ri*t+5 9 de maats*appij3 ,lassalle #g b4v4 wordt tot de l9k]zijde d] ,hegelian5 g]ek5d4 ,zoo doet zi* het m]kwa>dige feit voor1 dat ze] revolutionaire ri*t+5 /eun v9d5 9 het sy/eem van d5 cons]vatiev5 ,h]aclitus4 ,want niet alle5 de /r5ge ,/ocijn5 vond5 aanknoop+spunt5 bij hem1 ma> ook bij teg5ov]ge/elde ri*t+51 v9dt m5 spor5 van zijn invlo$4 ,hoe is dit te v]kl>58 ,de k]n van ,h]aclitus' le] is het besef van de veelzijdigheid d] d+54 ,dit nu br5gt mee e5 inzi*t1 dat naa/ het gif het teg5gif aanwezig is4 ,9 toe/&5 van ell5de en v]w>r+ kan het de voorb]eid+ zi5 voor bet]e v]h\d+5 op all]lei gebi$ en ru/ig]1 geord5d] tijd54 ,9 zoov]re zit er e5 elem5t van optimisme 94 ,m5 moet buig5 voor het /aatsgezag1 9 zoov]re het met goddelijk v]nuft ov]e5komt4 ,ma> als het dit niet doet1 heeft het ge5 autoriteit4 ,en het is duidelijk1 dat li*t de vraag f het dat doet1 ontk5n5d beantwoord wordt door dieg551 welke zi* niet kunn5 v]zo55 met he]s*5de regels4 ,het ,h]aclitisme is hi/oris* en cons]vatief4 ,het wij/ 9 al 't negatieve iets positiefs aan4 ,ma>444 het erk5t ge5 va/ be/a&e1 ge5 def9itieve afsluit+ e5] ontwikkel+4 ,en 9 zoov]re bevat het elem5t5 van revolutionair5 a>d4 #d4 ,de ,py?agoreers4 ,py?agoras4 ,op 't eil& ,samos w]d1 wa>s*ijnlijk #egj1 ,py?agoras gebor54 ,zek] bezo*t hij ,egypte1 wa>s*ijnlijk ook ,babylon4 ,da>na g+ hij zi* 9 ,kroton ve/ig51 9 b5$5-,itali1 en /i*tte da> e5 bro$]s*ap1 die wel e5igsz9s te v]gelijk5 is met de lat]e gee/elijke ridd]ord54 ,er w>5 v]s*ill5de grad51 voor i$]5 graad 0 e5 afzond]lijk /el pli*t51 en da>door kon de bro$]s*ap ook 9 ruim] kr+ v]breid+ v9d54 ,om/reeks #ejj w]d het geb\w1 wa>9 zi* de bro$]s*ap bevond1 v]br& door de teg5/&]s4 ,( ook ,py?agoras zijn dood 9 de vlamm5 vond1 is niet bek5d4 ,v]volg+51 t5 doode toe1 volgd5 9 &]e plaats54 ,weldra be/ond de bond niet me]4 ,er w>5 alle5 nog ma> ,py?agoreers4 ,van ,py?agoras zelf wet5 we ze] we9ig4 ,/ellig is hij e5 buit5geme5 begaafd man gewee/1 die vele qualiteit5 9 zi* v]e5igde1 welke m5 mee/al niet 9 n m5s* aantreft3 aan grondige wiskundige k5nis en belang/ell+ 9 a/ronomie pa>de hij e5 w>m e?is* gevoel1 e5 rijke fantasie1 e5 innig5 godsdi5/z94 ,op twee gebi$5 zijn de ,py?agoreers dan ook w]kzaam gewee/3 op dat d] wis- en /]r5kundige wet5s*ap1 en op dat d] religie en e?iek4 ,wat nu door ,py?agoras zelf1 wat door zijn jong]5 en navolg]s gevond5 is1 valt niet te zegg54 ,ze] s*oone1 opgesi]de en totaal onbetr\wb>e lev5sbes*rijv+5 van ,py?agoras zijn tot ons gekom5 uit de #c;de eeuw n4 ,*r4 ,met d5 gee/elijk5 eig5dom nam m5 het zoo nauw niet 9 de oudheid4 ,m5 v]le5de graag e5 zek]e e]wa>digheid aan zijn uitsprak51 door ze t]ug te vo]5 op e5 gele]de van vroeg] tijd4 ,vooral 9 de ,py?agores*e s*ool 0 dit /]k4 ,als de mee/] iets bewe]d _h1 dan 0 da>mee alles bewez54 ,autos epha 7hij heeft het zelf gezegd7 lag ,py?agoras' jong]5 9 d5 mond be/orv54 ,het is niet de e5ige maal 9 de ges*i$5is1 dat de jong]5 zw]5 bij de woord5 huns mee/]s4 ,we sprek5 dus van de ,py?agoreers en gaan hunne d5kbeeld5 na4 ,de getall5!orie4 ,het is niet ongewoon1 de me5+ aan te treff5 dat gevoel en gemo$sbehoeft5 altijd vij&ig zijn aan het wet54 ,dit is ook ind]daad dikwijls het geval4 ,m5ige5 omhel/ e5 le]1 omdat die zijn gemo$sbehoeft5 bevr$ig5 kan1 weig]t nieuwe inzi*t5 aan te nem51 omdat ze niet /rook5 met inn]lijke bege]t5 ( w5s*54 ,de ges*i$5is van het wijsge]ig d5k5 zal ons dan ook telk5s voorbeeld5 do5 zi51 hoe de teg5/& teg5 bepaalde sy/em5 niet ontsprot5 is uit vij&s*ap teg5 het sy/eem1 omdat het als niet-wa> erk5d w]d1 ma> uit het besef1 dat het ++ teg5 lang-gekoe/]de gevoel5s1 wi] v]lies pijnlijk z\ zijn4 ,da>om ziet m5 zelfs tot op onz5 tijd wijsge]5 pog51 hun sy/eem me] aannemelijk te mak51 door het me] ( m9 9 ov]e5/emm+ te br5g5 met e5 le]1 die tot dusv] 't gevoel bevr$igde4 ,het is e*t] ze] de vraag1 ( e5 d]gelijk pog5 /e$s gepa>d kan gaan met die volkom5 e]lijkheid en met die s*]pheid van bepal+1 die absolute eis*5 zijn voor het filos(is* d5k51 en we hebb5 tr\w5s geheel ge5 re*t1 van te vor5 aan te nem51 dat de w]eld is +]i*t op bevr$ig+ d] behoeft5 van ons gemo$4 ,deze opm]k+ gaat vooraf1 omdat we nu e5 voorbeeld zull5 aantreff51 hoe wet5s*appelijke ontdekk+5 hun oorzaak vond5 9 ae/hetis*e en e?is*e behoeft54 ,de ,py?agoreers d$5 veel aan muziek4 ,m5 sp&e nu e5 sna> op e5 klankbodem1 wi/ die sna> lang] en kort] te mak5 en ontdekte to51 dat er e5 v]h\d+ be/ond tuss*5 de l5gte van de sna> en de toon%oogte4 ,hoe lang] de sna>1 hoe lag]2 hoe kort] de sna>1 hoe hoog] de toon4 ,hi]mee 0 e5 d] e]/e ontdekk+5 g$aan op 't gebi$ van de le] van het geluid en e5 belangrijk5 /ap gezet op 't gebi$ d] physica4 ,m5 zie e*t] go$ 91 dat er 9 deze ontdekk+ nog iets &]s s*ool4 ,m5 kwam tot inzi*t 9 de beteek5is van quantitatieve v]h\d+54 ,de huidige natuurkundige wet5s*ap tra*t alles zoo precies mogelijk 9 getall5 uit te drukk54 ,ze is niet tevr$51 met te wet51 dat e5 li*aam bij v]w>m+ uitzet1 ma> w5s*t ook te kunn5 zegg53 bij zooveel grad5 w>mtev]me]d]+ zal die /( precies zooveel uitzett54 ,en ook da>mee is ze niet tevr$54 ,ze vraagt1 wat die w>mte eig5lijk is3 wa>om zet e5 li*aam uit als 't w>m] wordt4 ,nu neemt de natuurkundige aan1 dat e5 li*aam uit all]kle9/e deeltjes be/aat1 die 9 voortdur5de beweg+ zijn4 ,w>m] word5 van e5 li*aam wil zegg53 v]me]d]+ d] snelheid1 wa>mee die deeltjes zi* beweg54 ,de uitzett+ is t]uggebra*t tot e5 snell] beweg5 d] deeltjes en e5 v]groot5 van de af/&51 wa>op die deeltjes zi* van elka> bev9d54 ,ma> die beweg+ssnelheid en die af/&5 kunn5 b]ek5d word5 en wiskundig ge=mule]d4 ,zoo vo]t de natuurkundige de v]&]+5 t]ug op v]&]+ van meetb>e groo!d5 en tra*t alle gebeur5 va/ te legg5 9 wiskundig ge=mule]de /ell+54 ,het getal1 de quantitatieve bepal+ is dus van ov]weg5de beteek5is voor de mod]ne wet5s*ap4 ,en het is bek5d1 hoe niet alle5 de natuurwet5s*app5 zi* van het getal b$i551 ma> hoe m5 ook maats*appelijke v]s*ijnsel5 7b4v4 de /]fte1 de misdaad7 9 /ati/iek5 br5gt4 ,van de enorme beteek5is van het getal voor de beoef5+ d] wet5s*ap1 hebb5 de ,py?agoreers e5 zoo diep5 indruk gekreg5 7al zag5 ze natuurlijk niet al de aanw5d+5 d] toekom/ vooruit7 dat ze het getal v]kla>d5 voor d5 grond van al 't zijnde1 voor 't e5ig wez5lijke4 ,niet wat]1 vuur1 lu*t1 niet het one9dige1 ma> 't getal gold hun als grond/(4 ,nu hebb5 ze met hun lev5dige fantasie1 da>aan all]lei wond]lijke1 my/ieke g$a*t5 geknoopt4 ,gold de e5heid hun als 't volmaakte1 de twee1 die deelba> 01 0 m9d] volmaakt4 ,drie #a #a #a1 is e5 ze] volmaakt getal1 het heeft beg91 midd5 en e9de4 ,als ze e5maal alles 9 het wez5 als getal v]kla>d hadd51 dan kond5 ze niet nalat51 op hun /&punt ook gee/elijke eig5s*app5 voor getall5 te v]kl>54 ,want tot nu toe k5n5 de d5k]s nog niet het on/(felijke en ab/racte4 ,zoo wordt g]e*tigheid e5 kwadraat getal1 enz4 ,hoe vreemd ons dit alles ook moge lijk51 9 die fanta/]ij zit e5 k]n van wa>heid3 de groote beteek5is van 't getal2 en het b$uidt ook e5 voorts*rijd5 van 't d5k51 wanne] m5 gaat inzi5 dat m5 e]/ dn e5 v]s*ijnsel go$ kan begrijp51 als m5 de getall5v]h\d+ k5t1 wa>9 het zi* voordoet4 ,we zull5 lat] zi51 hoe 9 het beg9 van d5 nieuw5 tijd de groote /]r5kundige ,kepl] dit heeft beseft4 ,a/ronomie4 ,groote v]di5/5 hebb5 de ,py?agoreers voor de /]r5kunde4 ,het is gew5s*t1 hi] met e5 enkel woord te h]9n]5 aan de gegev5s4 ,aan onze oog5 v]toont zi* de a>de /e$s als e5 plat vlak4 ,is ons uitzi*t niet bep]kt1 dan zi5 we dat platte vlak als e5 cirkel4 ,da>ov] welft zi* als e5 halve bol het hemelgewelf1 wa>aan de zon zijn dagelijks*5 loop voltrekt1 nu e5s hoog]1 dan lag] aan 't hemelgewelf4 ,de maan heeft ev5e5s ha> dagelijks*e beweg+1 da>naa/ ha> ma&elijks*e s*ijnge/alt54 ,sommige /]r51 de planet51 zijn dan e5s we] zi*tba>1 dan we] niet4 ,&]e zijn altijd zi*tba>1 als de ,groote ,be]1 &]e ook kom5 g]egeld op en gaan g]egeld ond]4 ,ook d5 ,griek5 w>5 deze v]s*ijnsel5 niet onbek5d en ze moe/5 na> v]kl>+5 zoek54 ,aanvankelijk w>5 die k9d]lijk en fanta/is*-di*t]lijk1 ma> we zag5 re$s hoe ,anaxim&] d5 s*ijfvorm d] a>de niet me] aannam4 ,deze v]s*ijnsel5 nu kunn5 we ?ans1 s$]t ,cop]nicus 9 #aedc zijn ,ov] de omw5tel+ d] hemelli*am5 uitgaf en all]lei /]r5kundige wa>nem+5 zijn hypo!se ge/ut hebb51 9 e5 e5v\dig /elsel sam5vatt5 en uit e5 g]+ aantal v]ond]/ell+5 v]kl>54 ,9 het midd5 van ons zonne/elsel /aat de zon4 ,da>omhe5 beweg5 zi*1 9 ellipsvormige ban5 de planet54 ,onze a>de is e5 dez]4 ,ha> z /aat met e5 hoek van #ff #a_/b op ha> baan4 ,9 #bd ur5 w5telt ze om ha> z2 v&a> de v]s*ijnsel5 van dag en na*t4 ,9 e5 ja> w5telt ze om de zon3 oorzaak van de afwissel+ d] ja>getijd54 ,de duur van d5 omloop/ijd d] planet5 hangt af van hun af/& van de zon1 bij sommige is die #hh dag51 bij &]e vele j>54 ,de zon1 a>de en &]e planet5 /aan dus op v]s*ill5de tijd5 9 &]5 /& t5 opzi*te van elka>3 v&a> het dwal51 dat de planet5 aan d5 hemel s*ijn5 te do54 ,to5 ,cop]nicus dit /elsel le]de1 plaat/e hij dus de a>de uit het middelpunt4 ,de ,middeleeuw5 hadd5 ha> nl4 op voetspoor van ,ptolemaeus 9 het middelpunt geplaat/1 en om ha>1 9 all]lei kun/ige ban51 zon en planet5 lat5 w5tel54 ,het /elsel van ,cop]nicus bra*t e5 omw5tel+ 9 het d5k54 ,de k]k aanva>dde het e]/ niet4 ,galile moe/ de asw5tel+ d] a>de loo*554 ,giordano ,bruno1 ook om &]e kett]ij5 v]volgd1 /i]f 9 #afjj op d5 br&/apel4 ,c>tesius durfde zi* niet dan voorzi*tig en niet duidelijk zijne b$oel+ v]rad5d1 ov] de nieuwe le] uitlat54 #h ,al deze /rijd 0 ons gespa>d geblev5 en het d5k5 wie weet hoeveel v]d]1 indi5 m5 voortgegaan 0 op het voetspoor d] ,py?agoreers4 ,want dit /aat va/3 ,de ,py?agoreers hebb5 de ho(dtrekk5 van het ,cop]nicaans*e /elsel gele]d4 ,niet ine5s kwam5 ze er toe4 ,d5 bolvorm d] a>de nam5 ze re$s spo$ig aan1 't zij op grond van wa>nem+51 't zij omdat de bolvorm de volmaak/e 0 en dit het be/ 9 hun sy/eem pa/e4 ,ze nam5 #aj hemelsf]5 aan2 die d] va/e /]r51 die d] zon1 die d] #e planet51 die d] maan en die d] a>de vorm5 #i4 ,ti5 0 e*t] e5 heilig getal en ze me5d5 dus1 dat het aantal hemelsf]5 ook #aj moe/ zijn4 ,ze fantase]d5 er dus e5 ti5de bij3 de teg5a>de4 ,lat] e*t]1 to5 uitgebreide reiz5 hun w]eldk5nis hadd5 v]ruimd1 liet5 ze die vall54 ,de hemelli*am5 maakt5 bij hun beweg+ om n groot c5traal vuur geluid51 die sam5 klonk5 als de ton5 van e5 octaaf4 ,dit noemt m5 de h>monie d] sf]54 ,dat wij ze niet hoor51 v]kla>d5 ze op de volg5de wijze1 die getuig5is aflegt van hun psy*ologis*e wa>nem+4 ,als e5 smid lang5 tijd op e5 aambeeld slaat1 hoort hij 't niet me]4 ,zoo ook hoor5 wij de h>monie niet me]4 ,ze b]oep5 zi* dus op het v]s*ijnsel1 dat 9 de huidige zielkunde het afvloei5 heet4 ,met de teg5a>de liet m5 weldra het c5traal vuur vall54 ,ecphantes le]de de asw5tel+ d] a>de4 ,da>na liet m5 sommige planet5 om de zon beweg54 ,en t5 slotte plaat/e ,ari/>*us van ,samos 7#bhj v4 ,*r47 de zon 9 't middelpunt en liet a>de en planet5 om ha> w5tel54 ,e?ica4 ,langzam]h& v]bond de ,py?agores*e z$ele] zi* eng met de ,orphis*e my/iek en 9 lat]e p]iod5 is het niet gemakkelijk te ond]s*eid51 wat nu speciaal van de ,orphiek1 wat van de ,py?agoreers kwam4 ,9 't middelpunt /ond de le] d] zielsv]huiz+4 ,na d5 dood van d5 m5s* gaat de on/]felijke ziel het lijf v]lat5 en v9dt1 als ze niet g5oeg gel\t]d is1 ha> plaats 9 e5 ( &] di]4 ,ze v]laat dit we] voor e5 m5s* en doorloopt zoo vele /adin1 tot ze t5 slotte g]e9igd is en we] n kan word5 met de godheid4 ,hoewel oud]e b]i*t5 zegg5 dat ,py?agoras de le] d] zielsv]huiz+ uit ,egypte invo]de1 valt dit te betwijfel51 nu jong]e ,egyptis*e ond]zoek+5 ons do5 zi51 dat de le] d] zielsv]huiz+ bij de ,griek5 heel &]s is gewee/ dan bij de ,egypt5>54 ,me] ov]e5kom/ v]toont ze met de le] d] ,h9doe's1 wa>aan ze miss*i51 door bemiddel+ d] ,p]z51 ontle5d kan zijn4 ,met het gelo( aan zielsv]huiz+ hangt veget>isme sam54 ,9 de oudheid v]telde m5 van ,py?agoras de anecdote1 dat hij e5s gezegd _h3 ,sla di5 arm5 hond niet1 de ziel van e5 vri5d is 9 hem1 ik heb zijn /em 9 't jamm]5 h]k5d4 ,de ,py?agoreers leidd5 e5 ascetis*1 on?\d5d lev51 vrij van z+5ot en wellu/4 ,de le] d] zielsv]huiz+ bra*t e5 nieuw elem5t 9 de ,grieks*e wa>de]+soordeel54 ,tot dusv] _h bij h5 gegold53 het li*aam me] dan de gee/1 het li*amelijk lev5 't voornaam/e4 ,?ans w]d dit &]s3 de ho(da&a*t w]d geve/igd op 't gee/elijk #i lev54 ,plato z\ deze idee we] opnem5 en met zijn groote g5ialiteit en ma*tig5 blik v]d] ontwikkel52 door hem ook heeft deze idee onwankelba> po/ gevat 9 't ,we/]s* d5k51 wa>uit ze miss*i5 nimm] zal v]dwijn5 7bladz4 #aje74 ,teg5 't e9de d] ,grieks*e wijsbege]te le]5 we de ,neo-,py?agoreers k5n51 bij wie de religieuse vraag/ukk5 op d5 voorgrond /aan4 ,we zull5 ze da> niet afzond]lijk beh&el51 omdat ze veel ov]e5kom/ v]toon5 met &]e1 me] belangrijke ri*t+51 die we dan zull5 ontmoet54 #e;a4 ,de ,eleat54 ,de ,eleat5 vorm5 de ri*t+1 welke1 9 teg5/ell+ met ,h]aclitus niet op het word5 ma> op het zijn ha> a&a*t ve/igt4 ,gewoonlijk laat m5 de s*ool met ,x5ophanes beg9n51 ma> deze 0 me] e5 godsdi5/ig re=mator4 ,/i*t] d] eig5lijke wijsge]ige s*ool is ,p>m5ides4 ,,x5ophanes4 ,9 ,kolophon1 aan de ku/ van ,kle9-,azi w]d ,x5ophanes gebor54 ,to5 de ,p]z5 ook zijn vad]/ad ond] 't juk hadd5 gebra*t1 v]liet hij zijn geboorteplaats en doolde van to5 aan door 't ,grieks*e l&1 zo[el de v]afgeleg5 kolonin bezoek5d als wijl5d 9 't /aml&4 ,als rondreiz5d zang] g+ hij zoo e5 ze/ig ja> ruim door de ,grieks*e w]eld1 k5nis v]zamel5d van m5s*51 z$51 toe/&5 en m]kwa>dige natuurv]s*ijnsel54 ,op hoog5 oud]dom liet hij zi* ne] 9 ,itali1 9 ,elea en /i]f da> 9 #dhj4 ,de s*ool zijn] jong]5 heet da>na> de ,eleatis*e4 ,het eig5lijke ho(d ( de grondve/] dez] le] is e*t] ,x5ophanes niet4 ,hij 0 e5 godsdi5/ig d5k] en h]vorm]1 tegelijk]tijd e5 nauwgezet natuurond]zoek]4 ,x5ophanes heeft zi* t5 heftig/e v]zet teg5 v]m5s*elijk+ d] god54 ,met groote s*]pz9nigheid heeft hij opgem]kt1 dat de m5s*5 zi* hunne god5 d5k5 9 analogie van zi*zelf3 de ,?racirs /ell5 zi* hun god5 voor met blauwe oog51 de neg]s met /ompe neuz5 en bru9e gelaatskleur4 ,s*]p spit/ hij deze uitspraak toe1 door te zegg53 als de leeuw5 en de oss5 god5 hadd51 z\d5 ze zi* dez5 d5k5 als leeuw5 en oss54 ,hom]us en ,hesiodus hebb5 met hunne v]z5 de m5s*5 niets &]s dan dief/al1 w$]zijds* b$rog en e*tbreuk gele]d4 ,duidelijk is het1 dat zijn v]zet zi* ook ri*t teg5 't gelo( aan my?is*e wez5s als gigant51 titan51 c5taur51 die hij v]z9sels van de oud]5 noemt4 ,9 zek]5 z9 gaat ,x5ophanes t]ug tot de vr-,hom]is*e gods-opvatt+1 hij ziet 9 d5 en5 ,god1 die de groot/e is de natuur4 ,zijn godsopvatt+ is m9 ( me] pan!/is*4 ,/r5g mono!/is* ev5wel niet4 ,hi]toe hebb5 de ,griek5 het voor ,ari/oteles niet kunn5 br5g5 7bl4 #aae74 ,dit vroeg te do5 9 volle kla>heid 0 weggelegd voor het1 ov]ig5s miss*i5 m9d] begaafde1 ,isralietis*e volk4 ,hoewel de zaak niet absoluut is uitgemaakt1 mag m5 aannem51 dat ,x5ophanes ook natuurkra*t5 als godh$5 v]e]de4 ,e5e eig5a>digheid 9 zijne be/rijd+ van d5 to5malig5 godsdi5/ v]di5t v]meld+4 ,hij be/re$ di5 nl4 door de godsdi5/ige voor/ell+5 met elka> te v]gelijk5 en dan tuss*5 sommige e5 teg5spraak aan te toon54 ,miss*i5 is ge5 bet]e wijze d5kba>1 om d5 twijfel op te wekk5 en het gelo( aan 't wankel5 te br5g54 ,ook 9 de #ah;de eeuw zi5 we ,voltaire deze me?ode met bijt5d5 spot toepass5 op de ,ka?olieke ,k]k 7 #eb74 ,x5ophanes de$ het op de ,grieks*e godsdi5/ige voor/ell+54 ,zoo vond hij het dwaas1 ge/orv5 god5 te betreur51 zooals 9 de ,osirisv]e]+ gebeurde4 ,e5 van beide3 f ze zijn dood en m5 gaat ze betreur5 als m5s*51 f ze zijn god5 en kunn5 niet /]v54 ,als natuurond]zoek] valt van hem vooral te v]meld51 dat hij 9 de groev5 van ,syracuse v]/e5de plant5 en di]5 vond4 ,da>uit leidde hij af1 dat hi] vroeg] de zee moe/ gewee/ zijn en zoo is hij dus e5 voorloop] van e5 wet5s*appelijke a>dkunde4 ,,p>m5ides4 ,p>m5ides is de grondve/] d] ,eleatis*e le]4 ,door ,melissus en ,z5o is ze v]d] ontwikkeld en v]d$igd4 ,h]aclitus _h gele]d1 dat alles ont/ond4 ,de ,ionirs hadd5 de ,griek5 geme5zaam gemaakt met e5 /e$s blijv5de /(4 ,wij wez5 er re$s op1 dat de le] van ,?ales aanleid+ moe/ gev5 tot de vraag3 ma> we nem5 all]lei d+5 wa>1 die gans* v]s*ill5d zijn1 en er is to* ma> en o]/(4 ,hoe zit dat8 7,bladz4 #ad74 ,p>m5ides /elde de vraag en kwam tot de slotsom1 dat al de v]s*ijnsel5 sle*ts s*aduw51 b$rieglijke beeld5 w>54 ,a*t] heel die w]eld1 vol van all]lei kleur en vorm1 is n wez5lijkheid3 het zijnde4 ,dat zijnde moet zijn k5m]k5 hebb54 ,eeuwigheid3 het is niet ont/aan en v]gaat ook niet4 ,onv]&]lijkheid3 het ond]gaat no* v]&]+ na> de hoeveelheid1 no* na> d5 a>d4 ,dit is de e5ige le] van ,p>m5ides3 ,het zijnde is4 ,v]d] kon hij niets zegg5 dan het hi] gegev5e1 want1 om de woord5 van zijn navolg] ,melissus te gebruik53 ,we kunn5 het zijnde aans*\w5 no* k5n54 ,9 het twe$e deel van zijn le]di*t beh&elt hij de me5+1 d5 s*ijn1 zooals die zi* aan ons voordoet1 teg5ov] de wa>heid1 die hij 9 9 't e]/e deel beh&eld _h4 ,we v9d5 hi] de m]kwa>dige pog+ om naa/ de le] van het eig5lijke1 er nog e5 te gev5 voor wat het dagelijks* lev5 ons aanbi$t1 9 ov]e5/emm+ met wat onze z9n5 wa>nem54 ,we zull5 d]gelijk /rev5 lat] ontmoet54 ,vele sceptici ontk5n5 de mogelijkheid van het v9d5 d] wa>heid1 sle*ts de k5nis d] d+51 zooals die zi* als s*ijn aan ons voordo51 kunn5 we zoek54 ,,z5o4 ,de betrekkelijk e5v\dige =mule van ,p>m5ides liet niet veel v]d]e ontwikkel+ toe4 ,gaan we van de ,eleat5 ,melissus voorbij1 om nog ev5 op ,z5o1 d5 ,eleaat #aj te kom51 niet v]meld5swa>d om de resultat5 van zijn d5k>beid1 ma> wel om de me?ode zijn] be/rijd+4 ,z5o is de vad] d] dialectiek4 ,dialectiek4 ,hi]ond] v]/aat m5 lett]lijk de kun/ om e5 gesprek wet5s*appelijk te vo]51 9 ruim]5 z9 ook de ontl$+ d] begripp54 ,de le] van het e5e zijnde1 van de onmogelijkheid van v]&]+1 0 door vel5 met spotgela* begroet4 ,z5o /elt zi* nu niet de taak1 die le] all]e]/ te v]d$ig51 ma> hij valt zijn teg5/&]s aan en tra*t te bewijz51 dat ruimte1 beweg+1 veelheid1 onmogelijk is4 ,da>bij gebruikt hij zulke s*]pz9nige vond/51 dat m5 9 de oudheid en 9 de middeleeuw5 er v]leg5 mee heeft gezet54 ,we gev5 er n1 die betrekkelijk gemakkelijk is te begrijp5 en te we]legg51 uitvo]ig] we]4 ,9 zijn be/rijd+ van de betr\wba>heid onz] z9tuiglijke wa>nem+ zegt ,z5o3 ,wanne] m5 e5 s*epel kor5 uit/ort1 hoort m5 e5 g]uis*1 ma> als m5 dit korrel voor korrel doet1 niet4 ,nu kan to* niet uit de optell+ van e5 groot aantal null5 iets ont/aan4 ,de nieuw]e zielkunde geeft gemakkelijk e5 v]kl>+ van dit v]s*ijnsel4 ,om e5 prikkel wa> te nem51 moet die e5 zek]e /]kte hebb54 ,de /]kte hangt ook af van onz5 gee/e/oe/&4 ,e5 zwakk5 prikkel zull5 we bij groote aanw5d+ van onze opm]kzaamheid wel wa>nem51 bij toe/&5 van slapheid en zwakte niet4 ,de lu*ttrill+5 door n korrel v]oorzaakt1 be/aan wel1 ma> zijn niet /]k g5oeg1 om e5 gewa>word+ teweeg te br5g54 ,vele korrels tegelijk vall5de1 br5g5 me] lu*ttrill+5 voort1 die sam5 /]k g5oeg zijn om de gewa>word+ te do5 ont/aan4 ,deze ont/aat dus niet uit de som van null51 ze wordt opgewekt door e5 prikkel1 die zelf uit e5 aantal zwakk]e is opgeb\wd1 welke elk op zi* zelf niet /]k g5oeg zijn1 om wa>g5om5 te word54 ,zoo hebb5 we ook hi] we] e5 voorbeeld1 hoe de oploss+ het probleem volgt1 als de wet5s*ap1 9 dit geval de zielkunde1 ma> v] g5oeg is4 ,we zi5 mete51 hoe de op/ell+ van het vraag/uk ook e5 prikkel is1 om ond]zoek+5 9 te /ell54 ,alle5 re$s het /ell5 van het probleem is de halve oploss+1 z\ ,hume lat] zegg54 ,deze s*ijnb>e teg5/rijdigheid door ,z5o ge/eld is dus opgelo/4 ,zijn &]e bezw>5 zijn moeilijk] te beh&el54 ,hi]mee vol/aan we4 ,de m]kwa>dige me?ode van ,z5o's be/rijd+ is toegeli*t4 ,op de problem51 9 &]e van zijne argum5t5 v]vat1 kom5 we bij lat]e d5k]s t]ug4 ,we hebb5 nu gezi51 hoe v]s*ill5de o]/(f5 w]d5 opge/eld1 7de ,ionirs7 hoe e5]zijds het word5 tot het alle5 wa>a*tige 0 v]kla>d 7,h]aclitus7 &]zijds het zijnde 7,eleat574 ,we zull5 ?ans twee d5k]s ontmoet51 die getra*t hebb51 de beide begripp5 van word5 en zijn te v]e5ig54 ,de e5 door aan te nem5 dat er ev5veel o]/(f5 als z9nelijke kwaliteit5 zijn 7,anaxagoras71 de &] 7,emp$ocles7 door e5 bepaald aantal grond/(f5 aan te nem51 wa>uit de w]eld 0 opgeb\wd4 #e;b4 ,anaxagoras 7#ejj- #dbh74 ,lev54 ,anaxagoras w]d 9 ,kle9-,azi gebor51 bra*t e5 tijdlang te ,a!ne door1 g+ v&a>1 aangeklaagd weg5s godsla/]+ en vrijgesprok5 na> ,lampsacus1 wa> hij1 hoog beja>d en ze] geerd1 /i]f #dbh4 ,hij 0 e5 ern/ig1 nu*t] d5k]1 e5 /r5g ond]zoek]1 heeft op de m5igte door zijn z$elijk5 ern/1 door zijn zelf/&igheid wel diep5 indruk gemaakt1 ma> door zijn1 voor 't oog d] m5igte biz>re !orien1 ook wel e5s de vraag do5 ont/aan1 ( hij wel t5 volle to]ek5ba> 04 ,le]4 ,niet benvlo$ door de ,eleat5--die 't zijnde als e5ige w]kelijkheid1 de v]s*ijn+sw]eld als s*ijn en droombeeld hadd5 v]kla>d--wel e*t] bek5d met de o]/( d] oude ,milesirs1 v]kla>t ,anaxagoras dat er eig5lijk zooveel /(f5 zijn als er qualiteit5 be/aan4 ,ont/aan en v]gaan is er niet3 ont/aan is e5 v]b9d+ van /(f51 v]gaan e5 s*eid+4 ,het begrip van de onv]&]lijkheid d] /( heeft dus ook bij hem po/ gevat4 ,eig5a>dig is het1 dat hij de /(f51 die ons de huidige s*eikunde als e5v\dig heeft le]5 k5n51 't sam5ge/eld/ vond2 b4v4 wat]1 lu*t4 ,we kunn5 e*t] wel 9 zijn g$a*t5gang kom54 ,/el1 er is e5 brood4 ,we et5 dit en het gaat ov] 9 blo$1 be5d]51 de huid enz4 ,9 het brood1 d5kt ,anaxagoras1 moet5 dus wel al de deeltjes zitt51 wa>uit blo$1 be5d]5 enz4 kunn5 ont/aan4 ,ma> dan moet5 die /(f5 ook zijn 9 het graan1 ook 9 d5 grond1 het wat]1 de lu*t1 de zon1 wa>uit dat graan groeit4 ,dit inzi*t is ook jui/4 ,alle51 omdat hij nu aannam1 dat de deel5 van ons li*aam enkelv\dige d+5 w>51 het blo$1 de be5d]51 de huid dus b4v4 niet sam5ge/eld w>51 moe/ hij 9 wat]1 lu*t enz4 wel e5 massa elem5t5 zoek54 ,aan het beg9 d] w]eldontwikkel+ /aat nu e5 *aos1 wa>9 al die elem5t51 zad51 aanwezig zijn4 ,de w]eld1 zooals wij die k5n5 ont/aat nu1 doordat er draai+ komt1 e]/ aan n punt1 en dan 9 /e$s wijd] kr+51 de deeltjes word5 door de beweg+ ges*eid51 van elka> g]ukt3 het di*te1 vloeib>e1 k\de en donk]e is da> gekom51 wa> nu onze a>de is1 het lu*tige1 droge1 w>me /eeg op na> d5 e!r4 ,de noes4 ,de groote vraag blijft nu3 hoe ont/aat die all]e]/e beweg+8 ,ze wordt v]oorzaakt door de noes4 ,het is moeilijk voor e5 #bj/e eeuw] zi* duidelijk te mak51 wat er met de noes b$oeld wordt4 ,het ,grieks*e woord beteek5t ook gee/1 v]nuft1 en m5 heeft da>om 9 ,anaxagoras d5 e]/5 op/ell] van het gee/begrip will5 zi54 ,ma> dit is niet geheel jui/4 ,anaxagoras d5kt zi* zijn noes als e5 soort /(3 de fijn/e van alle4 ,ma> to* is deze /( wel &]s dan &]e /(f53 ze is beweg+wekk5d1 organise]5d4 ,da>om ook mag m5 9 de noes-le] e5 voorb]eid+ zi5 d] le]1 dat er iets gans* &]s is dan /(felijke v]s*ijnsel51 het psy*is*e4 ,met zijn noes kan ,anaxagoras de w]eld opb\w54 ,met n hypo!se v]kla>t hij e5 m5igte feit5 en toont da>mee e5 beg9sel te k5n51 dat ook voor de huidige wet5s*ap van groot belang is4 #f4 ,emp$ocles 7#die-dce74 ,lev54 ,e5 /]k contra/ met d5 soli$5 ,anaxagoras vormt ,emp$ocles4 ,hij w]d #die 9 ,agrig5tum1 het huidige ,girg5ti op ,sicili1 gebor51 behoorde tot e5 oud en invlo$rijk adellijk gesla*t1 w]kte mee aan de v]drijv+ van d5 he]s*5d5 tyran1 b$ankte voor d5 aangebod5 kon+/roon en trok 9 bonte1 opvall5de kle$+ het l& door1 als prie/]1 arts1 +5ieur en wond]do5]1 opgezo*t en bewond]d door duiz5d54 ,ongetwijfeld 0 hij e5 man van groote tal5t54 ,zijn geboorte/ad wi/ hij e5 bet] klimaat te gev5 door e5 rotsw& te lat5 doorbrek51 die e5 v]friss*5d5 noord5w9d toegang gaf2 e5 &]e /ad v]lo/e hij van de pe/1 door drooglegg+ van e5 mo]as4 ,niet ongelo(wa>dige b]i*t5 v]hal5 ons van treff5de g5ez+54 ,ma> het is moeilijk1 e5 jui/ oordeel omtr5t zijn p]soon te vorm51 en uit het pral5de omhulsel van zijn groote bel(t5 en aan/ell]ij de k]n te hal54 ,hij /i]f1 e5 #fj ja> oud1 9 eig5lijk ,griek5l&4 ,e5 e5v\dige dood e*t] s*e5 voor zulk e5 man niet mogelijk4 ,zoo v]breidd5 zi* all]lei sag5 ov] zijn /]v53 sommige liet5 hem 9 d5 vuurglo$ van d5 ,etna spr+51 &]e 9 e5 vuurkolom t5 hemel v>54 ,le]3 de vi] elem5t54 ,het is niet te v]wond]51 dat de le] van ,emp$ocles ge5 /r5g sy/ematis* geheel is4 ,er zijn elem5t5 uit all]lei ri*t+5 9 op te m]k54 ,to* is ze1 ondanks ha> gap+5 en inconsequ5ties1 veel me] dan e5 bloote compilatie #aa en heeft wez5lijk bijg$rag5 tot d5 vooruitgang4 ,emp$ocles' groote v]di5/e ligt 9 de op/ell+ e5] le]1 wa>aan drie beg9sel5 t5 grondslag ligg51 welke m5 ook 9 de h$5daags*e s*eikunde k5t3 #ao4 ,er be/aan e5 bep]kt aantal grond/(f51 die op zi* zelf niet v]&]lijk zijn4 #bo4 ,die /(f5 gaan all]lei v]b9d+5 met elka> aan4 #co4 ,die v]b9d+5 kunn5 zoodanige zijn1 dat er van de e5e /( me] is dan van de &]e4 ,de uitw]k+ dez] beg9sel5 is natuurlijk k9d]lijk en gebrekkig4 ,als vi] elem5t5 k5t hij lu*t1 wat]1 vuur en a>de #ab4 ,bij de drie1 ons re$s bek5d1 voegt hij dus e5 vi]de4 ,we zi51 dat de a>de ov]e5komt met d5 va/51 het wat] met d5 vloeib>51 de lu*t met d5 gasa>dig5 toe/&4 ,het vuur1 dat niet me] met e5 aggregaat/oe/& ov]e5komt1 ma> e5 proces is1 dat d] v]br&+1 /aat hi] wat vreemd naa/4 ,deze elem5t5 v]b9d5 zi*4 ,ge5 li*aam1 ( het be/aat uit e5 v]e5ig+ dez] vi]4 ,nam m5 nu aan1 dat de /(f5 9 gelijke hoeveelheid bij e5 m5g+ voorkwam51 dan w>5 er sle*ts de volg5de mogelijkh$53 #d li*am5 uit n grond/( sam5ge/eld4 #f 11 11 twee grond/(f5 11 #d 11 11 drie 11 11 #a li*aam 11 vi] 11 11 ,het zoo v]kreg5 getal 7#ae7 beantwoordt lang niet aan de groote hoeveelheid /(f51 die ons de erv>+ le]t k5n54 ,da>om moet er aang5om5 word51 dat de v]h\d+ ongelijk is1 wa>9 die /(f5 zi* kunn5 v]b9d54 ,ook hi] is de voor/ell+ van ,emp$ocles naef1 v]gelek5 bij de teg5woordige s*eikunde4 ,zoo me5t hij te kunn5 vol/aan met e5v\dige v]h\d+51 die hij natuurlijk niet door ond]zoek+5 v9d5 kon3 be5d]5 be/aan b4v4 voor #a_/b uit vuur1 #a_/d uit a>de1 #a_/d uit wat]4 ,w]eldvorm+4 ,oorspronkelijk w>5 alle #d elem5t5 v]e5igd4 ,dit 0 het e]/e /adium4 ,de kra*t1 die ze bije5hield1 noemt ,emp$ocles de vri5ds*ap4 ,to5 kwam de twi/ #ac als /or5d beg9sel1 tot alles 9 deel5 uite5lag4 ,da>na wordt alles we] v]e5igd4 ,tuss*5 deze beide /adin nu van volkom5 e5heid en volkom5 uit elka> ligg51 zijn twee /adin van /rijd tuss*5 vri5ds*ap en twi/4 ,9 't e]/e gaat de twi/ de ov]h& krijg51 9 't &]e de vri5ds*ap4 ,we kunn5 't ook aldus voor/ell53 ,i4 ,ov]he]s*+ van de vri5ds*ap4 ,,ii4 ,v ,optr$5 van d5 twi/ en di5s s*eid5de w]k+4 ,,iii4 ,ov]he]s*+ van d5 twi/4 ,,iv4 ,v ,optr$5 van de vri5ds*ap en ha> v]b9d+4 ,9 het twe$e en vi]de /adium alle5 is organis* lev5 mogelijk4 ,wa>nem+4 ,het e]/e d5k5 neemt aan1 dat het de d+5 ziet1 jui/ zooals ze zijn4 ,ook ,anaxagoras1 al heeft hij zi* ov] de bep]k!id van ons wa>nem+sv]mog5 beklaagd1 nam aan1 dat de z9n5 ons jui/e k5nis gev5 van de buit5w]eld4 ,de ,eleat5 v]kla>d5 e5v\dig de ons door z9nelijke wa>nem+ gegev5 k5nis voor doxa1 me5+2 niet voor wa>heid4 ,emp$ocles nu tra*t na te gaan1 hoe onze wa>nem+ tot /& komt4 ,hij begrijpt--en dit is we] e5 vooruitloop5 op e5 mod]ne g$a*te--dat er e5 weg is tuss*5 de inw]k+ van het voorw]p op onze z9tuig5 en de wa>nem+4 ,dat we er dus niet kom51 met e5v\dig de wa>nem+ als zoodanig te v]w]p5 ( aan te nem51 ma> moet5 nagaan1 he ze ont/aat4 ,ook hi] zijn zijne oploss+5 k9d]lijk-fanta/is*4 ,voorlop] van ,d>w94 ,het oog b4v4 be/aat voornamelijk uit wat] en vuur4 ,e5 voorw]p z5dt kle9e deeltjes uit4 ,van ons oog gaan nu ook kle9e deeltjes door de porin d] omhull5de w&54 ,vlak bij 't oog rak5 nu de deeltjes van 't oog en van 't voorw]p elka>1 en dit proces geeft de gewa>word+4 ,het vuur 7tev5s het li*te7 neemt het vuur1 het wat] 't wat] wa>4 ,9 zek]5 z9 mag m5 ,emp$ocles ook e5 voorloop] van ,d>w9 noem51 9 zoov]re hij het doelmatige bij de di]5 en 9 de natuur hi]uit v]kla>de1 dat de mee/ ges*ikte vorm5 w>5 blijv5 be/aan en de onges*ik/e te gronde gegaan4 ,hoog/ naef is e*t] zijn voor/ell+3 ,er zijn e]/ poot51 kopp5 enz4 gekom52 door de aantrekk5de w]k+ d] vri5ds*ap v]e5igd5 zi* deel53 m5 kreeg pa>d5 met m5s*5kopp51 di]5 met te veel ( te we9ig poot51 enz4 ,d]gelijke vorm5 g+5 te gronde4 ,ma> zoo er e5 lev5svatb>e1 go$e1 v]b9d+ ont/ond1 dan bleef die en plantte zi* voort4 ,emp$ocles is e5 rijke gee/ gewee/ en zijn groote algeme5e belang/ell+ blijkt wel hi]uit dat hij ook tra*tte de oploss+ te v9d5 van e5 aantal vrag51 wa>op ook de teg5woordige wet5s*ap nog ge5 afdo5d antwoord v]mag te gev54 ,zoo b4v4 de vraag na> de factor51 die bepal51 ( e5 k9d van 't mannelijk ( van 't vr\welijk gesla*t zal zijn4 #g4 ,de ,atomi/5 #ad4 ,,leucippus en ,,democritus4 ,het groote /elsel1 dat ons nu gaat bezigh\d51 is 9 zijn e]/e g$a*t5 ontwikkeld door e5 tijdg5oot van ,emp$ocles en ,anaxagoras3 ,leucippus1 die miss*i5 wel 9 ,abd]a gewoond heeft4 ,( hij ges*rev5 heeft is onzek]1 bewa>d geblev5 is niets4 ,door ,democritus van ,abd]a 7 #dbj7 is het v]d] ontwikkeld4 ,het is e5 moeilijk probleem1 precies uit te mak51 wat van ,leucippus1 wat van ,democritus zelf is4 ,we beh&el5 de le] dus als geheel4 ,alle5 zij opgem]kt1 dat ,democritus n belangrijk inzi*t ontle5de aan e5 d5k]1 di5 we /raks zull5 le]5 k5n53 ,protagoras1 en dat m5 dus zek] zegg5 kan1 dat dit niet van ,leucippus 04 ,democritus1 e5 man van zeldzame begaafdheid1 _h veel g]eisd1 veel ond]zo*t1 ve/igde zi* lat] blijv5d te ,abd]a en s*ijnt alle5 e5 prov9ciale b]oemdheid te hebb5 g5ot54 ,hij heeft veel ges*rev5 ov] all]lei ond]w]p54 ,de kla>heid en kra*t van zijn /ijl word5 door ,cic]o hoog geprez54 ,ze] te bejamm]5 is het dus1 dat zijn w]k5 zoo go$ als geheel v]lor5 zijn gegaan1 e5 v]lies1 dat sle*ts matig v]go$ wordt door de b]i*t51 die we bij lat]e s*rijv]s ov] hem aantreff54 ,aanknoop+spunt54 ,de ,atomi/iek is niet uit de lu*t kom5 vall5 en ha> opb\w door de g5iale grondlegg]s is niet e5 w]k gewee/1 dat ge5 /eun ( voorb]eid+ vond 9 vroeg] uitgesprok5 me5+54 ,met "n mag hi] h]9n]d word5 aan de /r5ge opvatt+ van causaliteit1 aan het aannem5 van e5 zijnde a*t] de v]s*ijnsel51 hoe dan ook g$a*t1 aan de pog+5 om onze wa>nem+5 te v]kl>54 ,de voortgang d] speciale wet5s*app5 _h het v]tr\w5 op het d5k5 v]groot en speciaal 0 de w]kzaamheid d] ,grieks*e arts5 niet zond] vru*t geblev54 ,wa>nem+ en nauwkeurige be/ude]+ van ziektesymptom5 kwam voor4 ,vooral ,hippocrates van ,kos 0 e5 b]oemd g5ee%e] en is als s*rijv] ze] vru*tba> gewee/4 ,de ov]lev]+ v]haalt ook van p]soonlijke aanrak+ tuss*5 ,democritus en ,hippocrates en van e5 da>op gevolgde correspond5tie4 ,le]4 ,gaan we nu ov] tot de ho(dbeg9sel5 d] atomi/iek4 ,bijna ge5 enkele le] d] oudheid komt zoo ov]e5 met huidige begripp54 ,bijzond] le5t deze le] zi* ook tot toeli*t+ van enkele voorname ho(dbegripp5 uit de teg5woordige wet5s*ap4 ,uit niets kan niets ont/aan2 niets1 dat be/aat1 kan v]nietigd word54 ,we ontmoet5 hi] e5 g$a*te van uit]/ groot belang #ae4 ,zoo spo$ig we n4l4 ov]tuigd zijn1 dat niets v]nietigd kan word51 is e5 spoorslag gegev51 om te ond]zoek5 wa> iets1 dat s*ijnt te v]gaan dan blijft4 ,wat ges*i$t er met dat1 wat we v]br&58 ,wat met e5 /(1 die opgelo/ wordt 9 e5 &]e8 ,wat met e5 organis* li*aam1 dat wegrot8 ,imm]s s*ijnba> v]dwijnt hi] iets4 ,ma> we hebb5 de ov]tuig+1 dat er niets v]dwijnt3 de /(1 die de g5oemde li*am5 sam5/elt1 met5 we we] t]ug v9d54 ,zoo v9d5 we dat oploss5 niets &]s is dan e5e ze] fijne v]deel+ en v]spreid+ d] deeltjes door die van e5 &]e /(4 ,zoo v]br&+3 v]b9d+ met zuur/(1 enz4 ,de beteek5is van deze /ell+ is e*t] groot] dan die van e5 vru*tba> beg9sel alle54 ,ze geeft ons e5e belangrijke wa>heid uit het gebi$ van de !orie d] k5nis4 ,we hebb5 hi] met e5 axioma te do51 dat1 na> vele d5k]s aannem51 niet uit de erv>+ kan /amm54 ,imm]s1 deze le]t ons niet1 dat er niets v]dwijnt4 ,tal van mal5 to* zi5 we iets v]dwijn51 zond] dat we kunn5 nagaan1 wa> het geblev5 is4 ,we moet5 dus aannem51 dat dit inzi*t ons vr de erv>+ gegev51 dat het apriori/is* is4 ,het is er v] v&aan1 dat de atomi/51 die dez5 regel op/eld51 ook e5 held] inzi*t hadd5 9 ha> apriori/is* k>akt]4 ,dit elem5t 9 onze k5nis is e]/ door ,kant met voll$ige kla>heid beh&eld4 ,zoo zi5 we1 dat het m5s*elijk d5k5 lang5 tijd met beg9sel5 en regel5 kan w]k51 zond] zi* van hun a>d rek5s*ap te gev54 ,het is duidelijk1 dat dit beg9sel m9 ( me] voorb]eid 0 door het aannem5 d] e5e o]/( ( het e5e zijnde d] ,eleat54 ,we zag51 dat de ,eleat5 het v]&]5 loo*5d51 dat ,emp$ocles en ,anaxagoras de v]&]+ t]ugbra*t5 tot e5 v]b9d+ en s*eid+ van elem5t54 ,duidelijk blijkt dat deze /ell+ ook behoort tot het /elsel d] atomi/iek1 zoodat we kunn5 s*rijv53 ,alle v]&]+ is v]b9d+ en s*eid+ van deel54 ,de vraag rij/ nu3 hoe moet5 die deel5 g$a*t word54 ,de ,ionirs hadd5 n /(1 ,anaxagoras k5de e5 one9dig aantal /(f51 ,emp$ocles vi]4 ,de atomi/5 kwam5 nu tot het aannem5 van e5 one9dig aantal /(deeltjes1 die ze atom5 heett54 ,deze atom5 zijn alle5 v]s*ill5d 9 vorm1 niet 9 a>d4 ,er zijn niets &]s dan atom51 9 one9dig aantal1 en v]s*ill5d van vorm4 ,na> het aannem5 van atom5 heet deze le] atomi/iek4 ,/ell5 we ons e5 willekeurig li*aam voor1 b4v4 e5 /uk krijt4 ,we kunn5 het 9 deeltjes v]deel51 deze we] v]deel51 enz4 tot de onvolmaak!id onz] wa>nem+ ( van onze w]ktuig5 fijn]e v]deel+ onmogelijk maakt4 ,de wet5s*ap heeft het ze] zek] tot uit]/ fijne v]deel+5 gebra*t4 ,met e5 mikrotoom snijdt m5 9 e5 botanis* laboratorium bladdoorsn$5 van #a mikron 7#a_/ajjj m,m47 dikte4 ,hoe kle9 dit ook moge zijn1 we kunn5 ons to* voor/ell51 dat ook dit nog wel v]d] v]deeld z\ kunn5 word51 enz4 ,het aannem5 nu van va/e1 niet v]d] deelb>e atom5 is de groot/e daad d] atomi/54 ,met behulp van het begrip atom5 kunn5 we ons d5 opb\w d] li*am5 d5k54 ,zij zijn het blijv5de2 de eeuwigheid en onv]&]lijkheid van het ,eleatis* /elsel v9d5 we da>93 alle wissel+ is niet &]s dan e5e v]b9d+ en s*eid+ van atom54 ,9 de mod]ne natuurkundige wet5s*ap heeft zi* deze !orie buit5gewoon vru*tba> bewez54 ,9 d5 laat/5 tijd is m5 nog we] v]d] gegaan 9 de ri*t+ d] atom5le] en heeft m5 het atoom-begrip ook +evo]d 9 de le] d] electriciteit3 ook deze d5kt m5 zi* te be/aan uit va/e k]n51 de electron54 ,ze] naef is de voor/ell+ van de wijze1 wa>op de atom5 nu sam5 n li*aam vorm54 ,ze hebb5 heel v]s*ill5de vorm54 ,sommige hebb5 haakjes1 &]e uit/eeksels1 d]d5 we] indeuk+51 enz43 da>door kunn5 ze aan elka> va/blijv54 ,de w]eld ont/aat door atoombeweg+4 ,democritus g+ van het nu als onjui/ gek5de /&punt uit1 dat de li*am5 niet ev5 snel vall54 ,bij dezelfde di*!id z\ e5 groot] massa snell] vall5 dan e5 g]+]4 ,de groot]e atom5 haald5 9 hun val de kle9]e 94 #af ,de atom5 hebb5 v]s*ill5de vorm54 ,e5 +ehaald atoom kreeg e5 /oot1 die wel gewoonlijk niet jui/ op 't middelpunt g]i*t 04 ,da>door kreg5 de atom51 die +ehaald w]d51 zijwa>ts*e beweg+5 en draaing5 om hun z4 ,w>5 er 9 e5 bepaalde laag e5maal zijbeweg+5 ont/aan1 dan w]d5 die hoe lang] hoe +ewikkeld]4 ,ook de /e$s doorga&e val d] zwa>d]e atom5 v]grootte de /]kte d] beweg+4 ,zoo kunn5 er 9 e5 bepaalde laag atom5 heftige beweg+5 tot /& kom51 wa>ond] ook t]ugga&e4 ,zoo v]zameld5 de zwa>d]e atom5 zi* b5$51 de li*t]e blev5 bov54 ,zoo ongeve] kan m5 zi* ,democritus' me5+ d5k51 hoewel het ontbrek5 zijn] ges*rift5 ons altijd e5igsz9s 9 't onzek]e lat5 moet omtr5t zijn jui/e b$oel+4 ,dat nu de li*am5 zoo v]s*ill5d zijn ligt aan de v]s*eid5heid d] atom53 deze zijn ongelijk van vorm1 grootte1 getal en ord5+4 ,dit v]s*il kunn5 we ons duidelijk mak5 met e5 e5v\dig voorbeeld uit de oudheid4 ,a en ,n v]s*ill5 door vorm+2 ,,an en ,,na door ord5+2 ,n en e5 gekantelde ,n door ligg+4 ,we hebb5 gezi51 dat de ,eleat5 de w]eld d] v]s*ijnsel5 voor doxa hield54 ,ook ,democritus gebruikt dit woord4 ,hij /eunt da>bij op e5 door ,protagoras gewonn5 opvatt+ d] qualiteit54 ,nem5 we de kleur van e5 d+4 ,we wet5 teg5woordig1 dat kleur iets is1 dat onze gee/ aan de d+5 toek5t1 e5 bijzond]e wijze1 wa>op we reage]5 op bepaalde prikkels4 ,9 de w]kelijkheid zijn er ge5 kleur54 ,er zijn alle5 e!rtrill+51 met v]s*ill5de golfl5gtes en ond]s*eid5e snelheid4 ,treft e5e e!rtrill+ met e5 golfl5gte van #j1ef mikron ons oog1 dan ont/aat er e5 &]e kleurgewa>word+1 dan wanne] die l5gte b4v4 de helft is4 ,de kleur is dus e5 eig5s*ap1 die de d+5 niet zelf hebb51 ma> die wij ze toek5n54 ,w>5 onze organ5 &]s +]i*t1 dan z\d5 we miss*i5 geheel &]e gewa>word+5 krijg51 als e!rtrill+5 ons oog tr(f54 ,desgelijks is het met het geluid4 ,we hebb5 gewa>word+5 van hooge en lage ton51 ma> 9 w]kelijkheid zijn er lu*ttrill+5 van me]d]e ( m9d]e snelheid4 ,onze teg5woordige wet5s*ap1 erk5t dus1 dat sommige eig5s*app5 d] d+5 de wijz5 zijn1 wa>op wij ze opvatt54 ,deze subjectiviteit d] eig5s*app5 is 9 d5 nieuw]5 tijd vooral door ,john ,locke 9 't li*t ge/eld4 ,kleur noemde hij e5 secundaire eig5s*ap4 ,ma> ge5 d+ kon hij zi* d5k5 zond] vorm en grootte4 ,dit w>5 dus primaire eig5s*app5 7 #df74 ,zond] te /eun5 op onze mod]ne wet5s*ap en zond] ,locke's s*]pe ond]s*eid+ te gev5 _h ,protagoras to* ook e5 inzi*t 9 de subjectiviteit van sommige eig5s*app54 ,democritus zegt dan ook met hem1 dat het bitt]e1 het zoete1 het w>me als zoodanig niet be/aat6 ,het is er sle*ts door onze opvatt+1 het be/aat 9 de me5+1 9 de doxa4 ,wat alle5 be/aat1 dat zijn de atom54 ,to* z\ m5 hi] e5e b$5kelijke gap+ kunn5 con/ate]54 ,imm]s3 wat ons het all]e]/ gegev5 is1 zijn jui/ onze gewa>word+54 ,deze tot s*ijn te v]kl>51 is eig5lijk het mee/ reele ontk5n54 ,desc>tes is het 9 't bijzond] gewee/1 die va//elde1 dat de e]/e1 ons gegev5 w]kelijkheid onze bewu/zijnsv]s*ijnsel5 w>5 7 #dj74 ,ma> ook re$s e]d] zull5 we deze me5+ aantreff5 7bl4 #hf74 ,de erk5n+ d] subjectieve zijde van de eig5s*app5 behoeft niet mee te br5g5 e5 ontk5n+ hunn] w]kelijkheid4 ,ziel5le]4 ,voor de natuurv]s*ijnsel5 heeft ,democritus dus e5 /r5g me*anis*e v]kl>+ gegev53 atom51 door druk en /oot op elka> w]k5d1 zijn er2 &]s niets4 ,deze v]kl>+swijze pa/ hij ook toe op 't gee/elijk be/aan4 ,ook dr erk5t hij niets &]s dan w]k+ van atom54 ,dat psy*is*e v]s*ijnsel5 iets &]s zijn dan physis*e1 is hem niet bewu/ geword54 ,de ziel be/aat uit ronde1 gladde1 fijne atom54 ,9 de z$ele] is ,democritus eudaemoni/is*4 ,het hoog/e doel is gelukzaligheid4 ,deze e*t] /elt hij zi* heel hoog voor3 we moet5 /rev5 na> ziel]u/1 en de hoog/e ziel]u/ v]gelijkt hij bij de /ilte d] zee4 ,alle5 door he]s*appij te vo]5 ov] onze heftige bege]t5 kunn5 we die ru/ v]krijg54 ,niet uit vrees voor /raf ( uit hoop op beloon+1 ma> om het loon dat de deugd 9 zi*zelf draagt1 zull5 we hi]na> tra*t54 ,,ho(d/uk ,,ii4 ,,de ,,socratis*e ,,tijd4 #h4 ,inleid5de opm]k+54 ,de ,grieks*e ,r5aissance /eld5 we plus m9us #gjj-ejj4 ,voor het ,grieks*e cultuurlev5 is de da>opvolg5de eeuw van ov]weg5de beteek5is4 ,de ,p]z51 ond] ,cyrus 7#eei-ecj7 tot w]eldhe]s*appij gekom51 ond] ,d>ius 7#ebb-dhe7 9 die he]s*appij beve/igd door uitnem5de organisatie van hun /aat1 w>5 9 bots+ gekom5 met de ,grieks*e /$5 op de ku/ van ,kle9-,azi4 ,de ond]w]p+ van zijn vad]/ad _h ,h]aclitus met bitt]heid v]vuld en hem krijg%aftige eig5s*app5 hoog do5 s*att54 ,de ,griek5 uit het /aml& hadd5 de ,kle9-,aziatis*e ,griek5 e5ige hulp v]le5d4 ,dit w]d de aanleid+ tot de bots+ tuss*5 de twee ma*t53 ,p]zi en ,griek5l&4 ,we behoev5 niet te h]9n]5 aan d5 nobel5 teg5we] door de ,griek5 d5 ,p]z5 gebod51 aan de slag5 bij ,m>a?on1 ,salamis en ,plateae 7#dij-dhj-dgi74 ,en al blev5 oude twi/5 en veet5 be/aan3 er 0 e5 /]k gevoel van sam5hoorigheid gekom5 ond] de ,grieks*e /aatjes3 als e5 tweespan hadd5 het cons]vatieve ,sp>ta1 de soldat5ma*t1 en ,a!ne1 het omhoog/rev5de en democratis*e h&els/aatje1 voor d5 wag5 d] ,grieks*e vrijheid geloop54 ,lev5dig w>5 de betrekk+51 door het ,grieks*e /aml& ond]h\d5 met de kolonin op ,sicili4 ,het tijdp]k van #ejj-djj k5m]kt zi* dus door zek]e v]ruim+ van blik1 door e5 zi* v]heff5 bov5 enge afgeslot5heid4 ,we zag5 re$s hoe ,democritus v]re reiz5 de$1 hoe ,x5ophanes het ,grieks*e l& doortrok1 ,emp$ocles 9 v]s*ill5de plaats5 w]kzaam 04 ,9 ,anaxagoras ontmoett5 we d5 e]/5 d5k]1 die lang5 tijd 9 ,a!ne v]toefde4 ,dit al-,grieks*e z\d5 we kunn5 zegg51 is om/reeks #djj me] het deel van bre$] kr+5 geword54 ,blijv5 ook nationale veet5 be/aan1 de blik is to* op wijd] gebi$ geve/igd4 ,a!ne4 ,e5 twe$e belangrijk feit is3 de rangv]hoog+ van ,a!ne4 ,het 0 natuurlijk niet de e5ige voorname /aat naa/ ,sp>ta4 ,ook ,cor9!1 ,meg>a1 ,aeg9a hadd5 belangrijk5 h&el en lev5dige indu/rie4 ,ma> ,a!ne wordt e5 groote ,mog5dheid 9 ,griek5l&4 ,bij het beg9 d] ,p]zis*e oorlog5 _h het ,sp>ta de leid+ gelat54 ,ma> het g5ie van ,!mi/ocles _h ontdekt1 wa> ,a!ne's groo!id te zoek5 03 zijn toekom/ lag op 't wat]4 ,hij _h d5 aanb\w van e5 vloot doorgezet1 0 w]kzaam gewee/ voor de hav5w]k51 _h de vi]de klasse1 die als roei]s di5/ z\d5 moet5 do51 /emre*t wet5 te gev54 ,met tal van /$5 en eil&5 _h hij het ,delis*-,attis* v]bond geslot51 wa>9 weldra ,a!ne de leid/] w]d1 de bondg5oot5 vazall51 hun contributie aan d5 bond e5 s*att+ aan het ov]he]s*5de gewe/4 ,democratie4 ,met deze uitbreid+ van rijkdom1 ma*t1 h&el en nijv]heid _h de ontwikkel+ d] democratie gelijk5 tr$ geh\d54 ,w]k en brood 0 er 9 de lev5dige hav5 van ,a!ne voor i$]1 die w]k5 w\1 te v9d54 ,dus hoopte zi* 9 de /ad e5 groote bevolk+ op4 ,het plattel& w]d v]lat54 ,de l&$elman zag zijn invlo$ v]m9d]54 ,ma> de h&elsman w]d rijk4 ,hem 0 de nieuwe toe/& na> d5 z93 hij bra*t geld aan4 ,naa/ het /emre*t d] vi]de klasse toegek5d kwam5 &]e democratis*e maatregel54 ,er w]d pres5tiegeld gegev5 aan h51 die de volksv]gad]+ bezo*t5 ( re*t sprak54 ,gratis s*\wburgbezoek w]d toege/aan4 ,het tooneel 0 9 di5 tijd e5 belangrijke ma*t4 ,de treurspel5 van ,sophocles en ,euripides ro]5 ook nog het mod]ne gemo$4 ,da>naa/ /aan tooneel/ukk51 wa>voor de naam blijspel miss*i5 te s]ieus is4 ,het w>5 lu*tige losse /ukk51 die all]lei vraag/ukk5 van d5 dag beh&eld54 ,miss*i5 kan m5 ze het be/ v]gelijk5 met e5 teg5woordige revue4 ,m5 heeft 9 die /ukk5 ongetwijfeld e5e zek]e uit+ van d5 ,attis*5 gee/4 ,ma> dwaas is het da>uit tot de w]kelijke toe/&5 te besluit5 ( ze als bronn5 te gebruik5 om de leid5de ideen van di5 tijd te le]5 k5n54 ,ons nagesla*t z\ dan ev5go$ ,spe5h(f's li$jes #ag kunn5 gebruik5 om zi* e5 me5+ te vorm5 ov] veget>isme ( de ,vr\w5beweg+4 ,h\d5 we deze p>allel nog ev5 va/4 ,zooals m5ig bes*aafd m5s* met g5oeg5 d5 onz9 ov] 't veget>isme ( vrije vr\w5 hoort z+5 en al ( niet ov] 't wa>heidsgehalte d] li$jes nad5kt1 zoo zag5 ook de ,a!n]s met g5oeg5 hun blijspel51 v]teld5 elka> de grapp54 ,zoo zijn e5 aantal van die dwaze anecdot5 ont/aan omtr5t ,socrates bijv41 die ons vroeg] 9 ges*i$5isboekjes w]d5 opg$is*t en die voor vel5 het wez5 d] ,grieks*e wijsbege]te uitmaakt54 ,het volk te ,a!ne nam dus deel aan het publieke lev54 ,het is niet te v]wond]51 dat het gesprok5 woord e5 ma*t w]d4 ,en zoo zag m5 dan de m5s*5 zi* toelegg5 op va>dig en si]lijk sprek54 ,weldra w]d deze kun/ met ern/ en ijv] beoef5d4 ,jongelui uit voorname gesla*t51 die graag invlo$ kreg5 op /aatszak51 begrep51 dat ze het moe/5 w9n5 door 9 de volksv]gad]+ go$ te sprek5 en we zi5 er h5 zi* met ijv] aan wijd54 ,de politieke en economis*e bloei van ,a!ne bleef niet be/aan4 ,v]s*ill5de factor5 w]kt5 da>toe mee4 ,zijne groo!id wekt naijv]4 ,hoon5d beh&elt het de bondg5oot54 ,de democratie1 die zi* e]/ willig ges*ikt _h na> ha> groote leid]s1 ,!mi/ocles en ,p]icles1 w]d b&elooz]4 ,zoolang het volk lui/]de na> n man1 deugde de ,a!5s*e rege]+svorm1 die alle ma*t 9 h&5 liet van e5 veelho(dige volksv]gad]+4 ,ma> to5 die leid] ontbrak1 er ge5 &]e op/ond met g5oeg g5ialiteit en autoriteit1 to5 de$ het zi* als e5 gebrek voel51 dat er ge5 blijv5d rege]+sli*aam 01 dat /eun5d op oude ov]lev]+ kon voortgaan 9 de ban51 aangewez5 door zijn groote voorgang]s4 ,ma> e9delijk3 het ,a!5s*e volk 0 te kle9 om e5 groot gebi$ te behe]s*54 ,het radicalisme d] ,a!5s*e democratie g+ sle*ts zoov]1 als eig5belang dit meebra*t4 ,v]d] niet4 ,en ook ,p]icles zag1 hoewel hij 't nooit g$aan kon krijg5 9 opnem+ d] bondg5oot5 als burg]s van ,a!ne1 e5 noodzakelijk5 eis*4 ,met zoovel5 w5s*te m5 e*t] de voordeel5 van het burg]s*ap niet te deel54 ,zoo bleef er e5 te kle9 aantal m5s*51 die belang hadd5 bij het voortbe/aan van groot-,a!ne4 ,met ,p]icles' dood 7#dbi7 valt ,a!ne's groo!id4 ,9 #djd slop5 de ,sp>tan5 ha> ve/+w]k54 ,wel s*ijnt na di5 tijd nog wel e5s ev5 de gelukszon4 ,ma> nooit wordt ,a!ne we] e5 groote mog5dheid4 ,dit nu _h voor de ontwikkel+ van het d5k51 zijn voordeel4 ,9 het groote b$rijvige ,a!ne 0 de ,grieks*e gee/ wel tot e5 nieuw lev5 gekom54 ,ma> de solide opb\w van sy/em51 de /evige doorw]k+ van g$a*t5 _h e5 plaats noodig1 die wat m9d] op d5 voorgrond trad 9 de politiek4 ,a!ne is van #dej af het middelpunt van het ,grieks*e d5k54 ,het blijft ook nog #ajj j>5 na zijn val e5 uit]/ belangrijke /ad voor het gee/elijk lev54 ,het is de woonplaats van het groote drietal3 ,socrates1 ,plato en ,ari/oteles4 #i4 ,gee/eswet5s*app54 ,sophi/iek4 ,wat 9 di5 tijd opvalt1 is de vlu*t1 die de beoef5+ d] gee/eswet5s*app5 neemt4 ,niet lang] de natuur1 de m5s* /aat 9 't middelpunt van het ,grieks*e d5k54 ,all]e]/ 0 de blik na> buit5 g]i*t--de k9d]leeftijd4--,hi]op volgt nu de tijd van rijpword+1 wa>9 e5 zi* bez9n5 ov] d5 m5s* op d5 voorgrond tre$t1 de blik op de b9n5w]eld is g]i*t4 ,da>op zal de mannelijke leeftijd volg51 wa>op natuur en m5s* gelijklijk voorw]p5 van ond]zoek zijn4 ,9 e5 zoo bewog5 maats*appij1 wa>9 telk5s nieuwe maatregel5 moe/5 word5 getr(f51 doet zi* vanzelf h]haaldelijk de vraag voor3 wat is 9 dit geval go$2 en dit leidt tot de algeme5e vraag3 wat is 9 het algeme5 go$8 ,tot dusv] _h m5 wet en regel gehoorzaamd zond] na> hun re*t te vrag54 ,nu vroeg m53 vanwa> de autoriteit1 welke we de wett5 toek5n58--,dit bra*t ook aan het nad5k5 ov] d5 a>d en de roep+1 vooral ov] d5 oorsprong van d5 /aat4 ,bij de belang/ell+ 9 z$ele] en /aatsre*t voegde zi* die 9 taal en ges*i$5is4 ,het is opm]kelijk en miss*i5 e5 le]zaam voorbeeld voor onze h$5daags*e taalond]wijz]s1 dat de ,griek5 9 pozie en proza e5 zeldzame kun/hoogte b]eikt hebb51 zond] veel na te d5k5 ov] de vorm5 d] taal4 ,intuss*5 ont/aat ?ans die belang/ell+4 ,m5 beg9t e]/ met het hoog/e3 de vraag na> d5 oorsprong d] taal2 m5 gaat v]d] met me] direct nuttige ond]zoek+5 ov] 't ond]s*eid tuss*5 z9v]wante woord51 't gebruik van tijd5 en wijz54 ,de ges*i$5is is niet lang] e5 aane5rijg+ van my!n en ges*i$5is1 ma> wordt w]kelijk hi/orie 9 de h&5 van e5 ges*i$vors*] van d5 all]e]/5 rang3 ,?ucydides 7pl4 m4 #dfj-cie74 ,met e5 wond]ba>lijk omvatt+sv]mog5 van d5 m5s*elijk5 gee/1 dat enkele mal5 9 de w]eldges*i$5is t]ugke]t1 is ,?ucydides de man1 die de hi/oris*e critiek heeft ges*ap5 en tegelijk tot ha> hoogtepunt opgevo]d3 voor zijne opvolg]s heeft hij niets wez5lijks me] te do5 gelat54 ,e5s voor al heeft hij de taak van d5 hi/oricus begrep53 uit te vors*51 hoe de d+5 w]kelijk zijn ges*i$1 welke factor5 e5 besliss5d5 invlo$ hebb5 uitgeoef5d1 welke van de vele details e5] ontwikkel+ e5e uitvo]ige uite5zett+ v]di55 en welke kort beh&eld ( geheel weggelat5 behoor5 te word54 7,van ,geld]74 ,eig5lijk is er ge5 gebi$ van m5s*elijke w]kzaamheid1 dat geheel onbe>beid blijft3 ov]al tra*t m5 tot bez9n+ te kom5 ov] de regel51 aan ons h&el5 t5 grondslag ligg5d1 zoodat w]k5 ov] de mee/ ond]s*eid5 ond]w]p5 v]s*ijn52 als3 kookkun/1 ve*tkun/1 vo$+sle]1 l&b\w1 enz4 ,de opvo$+ g5iet veel a&a*t2 m5 ziet 91 dat1 wat e5 m5s* wordt1 niet alle5 afhangt van zijn a>d en aanleg1 ma> ook van zijn opvo$+4 ,en de beeldspraak die tot onz5 tijd 9 all]lei pa$agogis*e lectuur rondspookt1 komt nu al op3 de akk]1 het zaad1 het onkruid1 de tu9man1 het wi$51 enz4 ,natuur ( ,wet4 ,met n groote teg5/ell+ h\dt m5 zi* vooral bezig1 welke ook 9 e5 &] tijdp]k van v]li*t+1 de #ah;de eeuw1 we] opkomt en wa>aan wij d5 naam van ,r\sseau v]b9d53 de teg5/ell+ van natuur en m5s*elijke regel+4 ,is e5 d+ ( e5 toe/& z1 als hij is1 zoo volg5s de natuur ( volg5s de m5s*elijke in/ell+1 phusei ( !sei8 ,dat 0 de /e$s t]ugke]5de vraag4 ,op drie t]re95 vooral w]kte m5 deze teg5/ell+ uit3 op dat d] e?iek1 d] taal1 van d5 /aat4 ,het begrip ,natuur4 ,da>bij v]viel m5 9 dezelfde f\t1 wa>9 ook de #ah;de eeuw v]viel3 m5 gaf ge5 s*]pe oms*rijv+ van het begrip natuur4 ,sommig5 voegd5 hi]bij e5 zek]e onv]s*illigheid voor het hi/oris* geword5e4 ,m5 leefde 9 di5 tijd te snel en te spo$ig moe/ m5 van d5 e55 toe/& 9 d5 &]5 ov]gaan 7d5k aan de wissel+ d] rege]+svorm571 dan dat m5 het oog kon ri*t5 op het vroeg]e2 het h$5 nam alle a&a*t 9 beslag4 ,ook voor onz5 tijd is het niet ongewoon met het begrip natuur om te goo*el54 ,zegg5 we 9 de natuur v9d5 we ru/ en vr$e1 zoo wordt b$oeld3 buit51 9 de vrije natuur4 ,/ell5 we de g5eeswijze door natuurlijke middel5 teg5ov] e5 kun/matige1 dan word5 m$icijn5 tot de laat/e g]ek5d1 wat]begiet+5 tot de e]/e en heeft m5 bij natuur vooral het oog op wat niet door inm5g+ van m5s*5 is gemaakt1 al heeft ook e5 welgeorganise]de wat]leid+ ons het wat] v]s*aft4 ,wordt er bewe]d1 dat het iem& moeilijk valt1 zijn natuur te b$w+51 zoo word5 f z9nelijke drift5 b$oeld1 f 9 ruim]5 z9 iem&s geheel5 aanleg4 ,v]kondigt m5 dat alle m5s*5 van nature e5 gelijk re*t op d5 bodem hebb51 zoo d5kt m5 zi* e5 zek]5 toe/&1 v] voor onze bes*av+ geleg54 ,natuur is dikwijls e5e leuze1 e5 /rijdprogram1 me] dan e5 wet5s*appelijk begrip4 ,is het go$e phusei ( !sei4 ,en zoo 0 't ook e5igsz9s 9 't tijdp]k d] ,grieks*e ,aufklrung4 ,t5 opzi*te d] e?iek vroeg m53 ,is iets bepaalds go$ ( kwaad door m5s*elijke afspraak en v]ord5+1 ( is dat geleg5 9 de natuur1 9 onz5 a>d4 ,natuurlijk w>5 de uitkom/5 v]s*ill5d4 ,sommig5 zeid53 z9 voor g]e*tigheid en z$elijk s*oonheidsgevoel zijn d5 m5s*5 van nature eig51 en door deze eig5s*app5 zijn ze ges*ikt 9 e5 maats*appij te lev54 ,&]5 g+5 radicaal te w]k en v]kla>d5 alle deugd !sei ( normaal2 sle*ts door m5s*elijke v]ord5+ 0 iets go$ ( kwaad2 go$ is1 wat m5 go$ noemt1 kwaad1 wat m5 kwaad noemt4 ,tot het v]krijg5 dez] me5+ _h m$egew]kt de groote v]ruim+ van blik1 v]kreg5 door 't v]ke]1 vooral 9 de kolonin1 met vel]lei m5s*54 ,m5 zag z$5 en gebruik5 van all]lei a>d en besloot da>uit3 zoo v]w]pelijk is er niet iets bij het e5e volk1 ( 't &]e erk5t dit als go$ ( nuttig4 ,9 de v]s*ill5de vorm5 e5 algeme5 w]k5d e?is* beg9sel te v9d51 w]d niet beproefd2 m5 0 als b$welmd door de zi* opdr+5de groote v]s*eid5heid4--,als nu het go$e phusei go$ 01 dan moe/ het to* ook ov]al zo[at gelijk zijn1 ma> 't 0 ov]al v]s*ill5d na> m5s*elijke inzett+4 ,dat uit deze opvatt+1 als er ern/ mee gemaakt w]d1 heillooze gevolg5 voortkwam5 behoeft nauwelijks aanwijz+4 ,/aat en ,maats*appij4 ,9 de maats*appij bem]kte m5 tuss*5 m5s*5 en m5s*5 all]lei v]s*il van /&1 bezit en re*t4 ,ook hi] dus de$ zi* de vraag voor en ook hi] w]d ze na> twee kant5 opgelo/4 ,van nature w>5 we all5 gelijk1 zoo w]d er bewe]d3 e5 ba/a>dzoon is niets m9d] dan e5 e*te2 wat hem ontbreekt is alle5 iets van m5s*elijke in/ell+3 de vorm4 ,e5 slaaf is eig5lijk ev5go$ als e5 vrije4 ,er w]d5 zelfs radicale /emm5 gehoord1 die op v]deel+1 ( al?ans me]d]e gelijkmak+ van bezit a&rong54 ,aan de positie d] vr\w w]d g$a*t4 ,euripides1 de treurspeldi*t]1 die m5ige resolute g$a*te uitsprak1 laat 9 de ,m$ea e5 vr\w zegg51 dat ze liev] tweemaal 9 d5 krijg gaat1 dan e5maal ba>t4 ,zelfs me55 sommig51 dat de eis* d] volkom5 gelijk/ell+ van man en vr\w re$s 9 di5 tijd w]d uitgesprok54 ,teg5 dit gelijkmak5d /rev5 kwam v]zet4 ,ook op grond van de natuur tra*tte m5 de ongelijkheid te v]d$ig54 ,de /]ke _h het re*t zijn natuur uit te lev52 wie zi* ond]wi]p 0 dom en v]di5de niet bet]4 ,de natuur _h d5 e5 met me] kra*t begiftigd dan d5 &]3 9 de natuur lag het dus die kra*t te gebruik54 ,zek]e geme5s*appelijke trek met ,nietzs*e's moraal v9d5 we hi] t]ug1 de !orie van d5 ,ueb]m5s*4 7,vgl4 deel ,,ii74 ,oorsprong van het ,/aatsgezag4 ,bij de vraag na> d5 oorsprong van het ,/aatsgezag kwam m5 tot de le] van maats*appelijk v]drag4 ,m5 v]ond]/elde1 dat de m5s*5 op e5 go$5 ke] hadd5 +ezi51 dat het1 om sam5 te lev5 noodig 01 dat er wett5 en regels w>51 die i$] gehoorzaamde4 ,da>om _h m5 zi* sam5 v]bond5 en ond] het gezag ge/eld4 ,m5 _h e5 deel van zijn p]soonlijke vrijheid opge(f]d1 om te kunn5 sam5lev54 ,het komt ons1 die gew5d zijn aan hi/oris*e bes*\w+ d] d+5 en v]tr\wd met de g$a*te e5] geleidelijke ontwikkel+1 vreemd voor1 dat m5 tot zoo'n opvatt+ kon kom54 ,m5 b$5ke e*t]1 dat deze g$a*te d5 oud5 vreemd 0 en eig5lijk specifiek #ai;de eeuws*4 ,wa> zij dus iets zag51 dat e5 taak v]vulde en nuttig 0 voor het b]eik5 van e5 doel1 da> me5d5 ze1 dat het ook om dat doel begonn5 04 ,deze le] van het /aatsgezag heeft e5 taai lev5 gehad4 ,9 de nieuw]e wijsbege]te zull5 we ze ontmoet5 bij d5 calv9i/is*5 burgemee/] van ,emd51 ,al?usius 7#aeeg-afch74 ,onze b]oemde l&g5oot ,hugo de ,groot 7#aehc-afde7 g+ ha> ev5e5s grondig beh&el5 en ha> mee/ bek5de v]d$ig+ vond ze 9 ,r\sseau's ,contract ,social 7#agfb74 ,taal4 ,is de taal natuurlijk]wijze geword5 ( is ook zij door m5s*elijke afspraak ont/aan8 ,sommig5 zi* b]oep5d op klanknaboots5de woord51 zag5 9 de taal e5 natuurproduct4 ,re$s ,democritus vo]de hi]teg5 e5ige argum5t5 aan4 ,hij vond het 9 dat geval vreemd1 dat n woord me] d+5 beteek55 kon1 dat voor n zaak me] nam5 w>5 en dat e5 woord 9 d5 loop d] tijd5 kon v]&]54 ,hij nam da>om e5 conv5tioneel5 oorsprong d] taal aan3 m5 0 ov]e5gekom5 het e5e d+ zoo1 het &]e dus te noem54 ,hi]voor z\ al we] e5 taal noodig zijn gewee/1 m]kte m5 lat] t]e*t op4 ,aanhang]s dez] !orie v9dt m5 dan ook niet me] #ah4 ,,sophi/54 ,het woord4 ,e5 belangrijke rol spel5 9 dez5 tijd de sophi/54 ,oorspronkelijk is e5 sophi/s e5 man1 die zi* met de wet5s*ap bezigh\dt1 lat] e51 die voor geld les geeft1 da>na iem&1 die all]lei spitsvondigh$5 zoekt en me] goo*elto]5 v]ri*t met woord51 dan w]kelijke wet5s*ap geeft ( v]zamelt4 ,9 't algeme5 heeft sophi/1 sophisme1 sophi/]y e5 ongun/ige beteek5is4 ,ond] sophisme v]/aan we e5 vals* syllogisme4 ,b4v4 ,ge hebt ge5 hor5s v]lor54 ,wat m5 niet v]lie/ heeft m5 nog4 ,ge hebt dus hor5s4 ,de f\t zit hi]91 dat bij de twe$e v]ond]/ell+ behoort3 als m5 't bezet5 heeft4 ,e5 &] sophisme is3 ,mijn hond heeft jong54 ,die hond is mo$]4 ,die hond is mijn mo$]4 ,de f\t zit hi]91 dat de woord5 mo$] en mijn relaties uitdrukk54 ,9 't e]/e geval word5 ze gebruikt om de betrekk+ aan te duid51 wa>9 de hond tot de jong5 /aat1 9 't twe$e geval wil m5 er e5 betrekk+ van mak51 wa>9 de hond tot mij /aat4 ,mak5 we van het woord mo$]3 mo$]hond1 dan is de r$5e]+ jui/4 ,het is duidelijk1 dat d]gelijke kun/jes niet /rekt5 om d5 e]bi$ te v]hoog5 voor de d5kbeeld5 en d5 ern/ d] sophi/54 ,intuss*5 w>5 dit me] de lat]e sophi/54 ,de e]/5 w>5 mo$ige mann51 die ze] positieve v]di5/5 hebb54 ,eig5lijk is het onjui/ 9 dit tijdp]k van sophi/iek1 het /elsel d] sophi/5 ( sophi/5wij%eid te sprek54 ,de sophi/5 van dez5 tijd hadd5 alle5 dit geme51 dat ze les gav5 voor geld4 ,v]kl>+ d] ,v]a*t+4 ,hoe kom5 de sophi/5 aan hun ongun/ig5 naam8 ,de blijspeldi*t]s die zi* teg5 elke nieuwigheid v]zett51 hebb5 e5 c>icatuur van h5 gemaakt 7,v]gelijk wat ov] het tooneel is gezegd 9 de vorige #h1 pag4 #ej1 #ea47 ,plato wi5 het door zijne familie ze] kwalijk g5om5 w]d dat hij1 de hoogadellijke en uit]/ begaafde1 zi* niet 9 het w]kelijke lev5 begaf1 ma> zi* tevr$5 /elde met wat les te gev51 de$ al zijn be/ om go$ te lat5 uitkom51 dat hij ge5 sophi/ 01 en bespotte da>om de sophi/54 ,dikwijls ontw]pt hij e5 ongun/ig beeld van h54 ,de lat]e sophi/51 die d5 naam geme5 hadd5 met de e]/51 w]d5 ook met h5 v]e5zelvigd4 ,de afke] 9 ,griek5l& van arbeid 9 het algeme5 w]kte ev5e5s mee4 ,dit laat/e punt geeft aanleid+ tot e5ige opm]k+54 ,d5 oud5 ,griek5 gold li*amelijke arbeid als iets v]n$]5ds4 ,zelfs beeldh\w51 hoe arti/iek 't mo*t zijn1 0 li*aams>beid4 ,deze v]a*t+ kon li*t ont/aan 9 e5 maats*appij met slav54 ,da>bij kwam1 dat m5 het all]dwaa/ vond1 geld te nem5 voor gee/elijke go$]54 ,m5 vond er e5 soort pro/itutie 94 ,zoom9 als e5 vr\w ha> liefde v]koopt1 v]koopt e5 man zijn wij%eid4 ,het is wel moeilijk1 ma> niet onmogelijk1 9 onze h$5daags*e maats*appij p>allell5 te v9d51 die ons d5 ,grieks*5 afke] do5 v]/aan4 ,het is nog niet zoolang gel$51 dat e5 di*t] ( e5 tooneels*rijv] voor zijn w]k zoo go$ als ge5 honor>ium ontv+4 ,e5 r$5a> wordt zijn honor>ium als t]sluiks 9 e5 enveloppe gegev54 ,ma> er is e5 duidelijk] voorbeeld nog4 ,dat e5 juri/ en e5 m$icus zi* voor zijn advies laat betal51 v9dt 9 onze maats*appij niem& vreemd4 ,e5 pa$agoog e*t] betaalt m5 niet4 ,hij geeft zijn advies omtr5t de opvo$+ gratis4 ,nu zijn er e*t] 9 d5 laat/5 tijd m5s*5 gekom51 die zi* aanbod5 tot het gev5 van opvo$kundig advies teg5 betal+4 ,voor zoov] ik e*t] heb kunn5 bem]k5 heeft deze op zi*zelf volkom5 logis*e zaak bij 't publiek bespott+ gevond54 ,zoo ongeve]1 alle5 veel /]k] nog1 moet m5 zi* d5 spot van 't ,grieks*e publiek d5k54 ,het w>5 vooral voorname jongelui1 die het ond]wijs d] sophi/5 zo*t54 ,deze ontv+5 hooge honor>ia4 ,er wordt v]teld van voordrag]s1 die e5 entree van f #be4-- p] p]soon en p] voordra*t hiev54 ,duit5diev5 w>5 ze lang niet alle4 ,wanne] e5 le]l+ van ,protagoras1 na afloop van d5 /udietijd het ge/elde honor>ium te hoog vond1 liet ,protagoras hem 9 e5 tempel zw]51 hoeveel hij het dan wa>d vond en nam da>mee g5oeg54 ,de kom/ van e5 b]oemd sophi/ gaf 9 e5 /ad heel wat ops*udd+4 ,i$] moe/ hem zi54 ,9 zijn dialoog ,protagoras heeft ,plato ons da>van e5 ko/elijke s*ild]+ gegev54 ,ze] aanzi5lijke lui ontv+5 de sophi/54 ,to* /eld5 ze zi* er niet mee gelijk ( er ond]4 ,ze v]hield5 zi* teg5ov] h51 zegt ,lange #ai teek55d1 als teg5woordig e5 rijke bes*]m] teg5ov] e5 op]azang]4 ,hun taak4 ,vrag5 we nu3 wat w>5 de sophi/58 ,ge5 gele]d5 en ond]zoek]s 9 eng]5 z94 ,ze wi/5 te veel1 lett5 ook me] op de ontwikkel+ d] geheele p]soonlijkheid dan op 't gelev]de w]k4 ,voor wet5s*appelijke pre/atie is bep]k+ noodig4 ,ma> sommige gee/5 hebb5 behoefte aan vel]lei4 ,d5k b4v4 aan ,multatuli met zijn afke] van specialiteit53 het lev5 is te kort om alles te v]wa>looz54 7,dat dit intuss*5 niet p] se tot dilettantisme behoeft te vo]5 le]t 9 de oudheid ,ces>1 9 de ,r5aissance ,leon>do da ,v9ci1 die groote v]di5/e bezit voor de kun/ zo[el als voor de wet5s*ap4 ,e5 uitzond]+ e*t] blijft het47 ,ze w>5 erv>5 9 all]lei wet5s*ap niet alle51 ma> soms ook 9 h&5>beid4 ,van ,hippias wordt v]haald1 dat hij op de ,olympis*e fee/5 v]s*e51 gekle$ 9 e5 geheel door hemzelf v]va>digde kle$+4 ,9 zek]5 z9 w>5 ze dus w&el5de encyclopa$ietjes4 ,aan d5 &]5 kant hebb5 de be/5 ond] h5 to* wel ern/ig ov] vele vraag/ukk5 nag$a*t en zijn ze niet als ond]zoek]s te m9a*t54 ,treff5d noemt ,gomp]z #bj h5 dan ook3 ,half pr(essor1 half j\rnali/4 ,dal+4 ,9 hunne positie lag al m9 ( me] dal+ +eslot54 ,ond]wijs gev5 is 9 zek]5 z9 vij&ig aan wet5s*appelijk w]k5 #ba4 ,het eis*t veel tijd1 veel kra*t1 laat m9d] geleg5heid voor /udie en ru/ig nad5k54 ,vooral de sophi/51 die ov] alles ond]ri*t gav51 v]snipp]d5 zi*4 ,ook maakt5 ze van hun le]l+5 me] h&ige sprek]s dan degelijk ond]ri*te m5s*54 ,t5 slotte ligt er 9 het gev5 van door de le]l+5 zelf bezoldigd ond]wijs altijd e5 geva>3 e5 zi* s*ikk5 na> de le]l+51 zi* plooi5 na> de om/&igh$54 ,de concurr5tie noopt t5 slotte ook de be/51 op die d+5 te lett51 die kl&izie v]zek]5 en dus uit]lijk 9 't oog loop5d succes te v]kiez5 bov5 degelijke ontwikkel+4 ,gaan we ?ans enkele sophi/5 ev5 na4 ,,protagoras #dhj-daj4 ,protagoras van ,abd]a1 na> d5 leeftijd tuss*5 ,leucippus en ,democritus 91 is e5 ze] bekwaam man gewee/1 uitnem5d r$5a>1 s*]pz9nig psy*oloog voor die dag51 a*t5swa>dige p]soonlijkheid1 ze] bek5d met all]lei wet5s*app54 ,op oud]5 leeftijd is hij aangeklaagd 9 ,a!ne weg5s godsla/]+1 hij vlu*tte na> ,sicili1 le$ s*ipbreuk en v]dronk4 ,van zijn vele boek5 zijn sle*ts enkele brok/ukk5 en z9n5 ov]geblev51 wi] uitlegg+ ze] v]s*ill5d ges*i$t4 ,voor de k5nis van ,protagoras' le] moet5 we afgaan op &]51 die1 zooals ,plato1 hem niet altijd gun/ig gez9d w>54 ,het is de groote v]di5/e van ,hegel1 me] li*t ov] de sophi/5 te hebb5 do5 opgaan4 ,da>na hebb5 vele s*rijv]s hem gevolgd3 ( ze nu niet e5igsz9s te hoog word5 aangeslag5 betwijfel5 sommig54 ,de bek5d/e z9 van ,protagoras is3 ,de m5s* is de maat van alle d+54 ,sommig5 hebb5 hi]9 gezi5 als me5+ van ,protagoras1 dat er ge5 objectieve wa>heid mogelijk 04 ,alles 01 zooals de m5s*1 d4 i4 elk individu het op elk oog5blik vond4 ,smaakte d5 geelzu*tige hon+ bitt]1 dan 0 hon+ bitt]1 ev5zoogo$ als het zoet 0 voor e5 &]4 ,is de beteek5is van d5 z9 9 wa>heid deze1 dan is da>mee feitelijk elke wa>a*tige wet5s*ap onmogelijk3 elke me5+ heeft ha> re*t4 ,dit las m5 dan ook 9 d5 twe$5 z9 van ,protagoras3 ,ov] alle d+5 lat5 zi* wel twee teg5ov]ge/elde me5+5 uitsprek54 ,ook de e]/e z9 van zijn boek ov] de god51 wa>9 hij bewe]t niets van de god5 te kunn5 wet51 s*ijnt te beve/ig51 dat ,protagoras eig5lijk ontk5de de mogelijkheid1 iets zek] te wet54 ,teg5ov] deze me5+5 v]d$igt ,gomp]z e5 &]e met1 na> mij s*ijnt1 klemm5de argum5t54 ,wat ,protagoras zegt3 ,ov] de ,god5 nu weet ik niets1 no* dat ze zijn1 no* dat ze niet zijn2 vele d+5 v]h9d]5 het wet51 de onzek]heid en de kor!id van het lev5 des m5s*5--kan ook beteek551 dat ,protagoras het wet5 /elt teg5ov] de p]soonlijke ov]tuigdheid4 ,dat hij dus niet het be/aan van ,god5 loo*55 wil1 ma> alle5 wil zegg51 dat m5 er ge5 zek]e1 gewisse k5nis van krijg5 kan4 ,dit /emt ook me] ov]e5 met zijne h\d+ teg5ov] h51 die hem het gevraagde honor>ium niet will5 betal54 ,zijn bov5 aan deze bladzijde gegev5 uitspraak kan wel op de r$5e]+5 zi51 wa>9 wij soms ook tra*t5 het voor en teg5 te gev54 ,e5 anecdote li*te dit nad] toe3 ,van ,fr$]ik d5 ,groote wordt v]haald1 dat hij 9 e5 proces de e]/e pleitr$e bijwoonde1 en de argum5t5 voor de zaak aangebra*t1 zoo go$ vond1 dat hij teg5 d5 re*t] zei3 die man heeft gelijk4 ,de re*t] v]zo*t hem ook de pleitr$e van de teg5p>tij te hoor53 ,die man heeft ook gelijk1 zei ,fr$]ik to51 ziet u ma>1 hoe u de zaak besle*t4 ,zoo heeft ,protagoras miss*i5 ook het besef gehad1 dat er aan elke zaak e5 voor en e5 teg5 is1 dat m5 beide op d5 voorgrond van het bewu/zijn moet br5g51 en dat er e]/ e5 jui/ inzi*t is1 als m5 aldus elk argum5t voor en teg5 t5 nauw/e ov]wog5 heeft4 ,is dat het geval1 dan behoeft deze /ell+ absoluut niet voor het negatieve1 wa>heid-ontk5n5de k>akt] van ,protagoras' le] te sprek54 ,de z93 de m5s* is de maat van alle d+51 is dan zoo uit te legg51 dat de m5s* b$oeld wordt 9 het algeme54 ,protagoras ri*t zi* dan jui/ teg5 h51 die k5nis d] v]s*ijn+sw]eld ontk5d54 ,hij wil alle5 het besef aanbr5g5 van de subjectiviteit onz] k5nis4 ,alle5 9 zoov]re kunn5 we de buit5w]eld k5n51 als ze zi* aan ons voordoet en ha> alle5 wa>nem5 met onze organisatie4 ,w>5 wij &]s1 we z\d5 e5 &]5 indruk d] w]kelijkheid krijg54 ,de e5ige maat/af1 wa>mee we kunn5 met51 zijn we zelf4 ,ook voor 't geval1 dat ,protagoras met d5 m5s* het individu op v]s*ill5de tijd5 b$oelde1 is er e5 k]n van wa>heid 9 zijn le]4 ,wij wez5 er re$s op1 dat onze wa>nem+5 niet alle5 afhang5 van de op ons inw]k5de prikkels1 ma> ook van onz5 eig5 toe/&4 ,bij gespann5 opm]kzaamheid b4v4 heeft e5 zwakke prikkel hoog] int5siteit 9 ons bewu/zijn1 dan wanne] we er nauwelijks om d5k5 en &]e d+5 ons v]vull54 ,zoo zijn er soldat51 die 9 de hitte van het geve*t het bekom5 e5] wonde niet gevoeld hebb54 ,9 de g$a*te3 de m5s* is de maat van alle d+51 ligt dan 9 elk geval die groote wa>heid1 en we zag5 re$s1 hoe ,democritus van deze le] gebruik maakte1 om de atom51 als het alle5-zijnde te v]kl>51 de v]s*ill5de qualiteit5 als zoet1 h>d1 enz4 voor doxa1 me5+51 voor reactiewijz5 van d5 m5s*elijk5 gee/1 op de prikkels d] buit5w]eld4 ,,gorgias #dhj-cge4 ,gorgias1 gebor5 te ,leont9oi op ,sicili 7wa>door hij invlo$ ond]g+ van ,emp$ocles1 die uit ,agrig5tum afkom/ig 071 kwam 9 #dbg te ,a!ne1 wa> hij om hulp vroeg4 ,hij v]baasde de m5s*5 da> door zijn r$5a>/al5t4 ,0 ,protagoras de man van de re*tsr$e1 die zi* me] tot het v]/& ri*tte1 ,gorgias is de mee/] d] pronkr$e1 die vol si]lijke w5d+5 spreekt tot het gevoel en de fantasie4 ,hooggeerd /i]f hij1 ov] de hond]d ja> oud4 ,als wijsge] v]kondigde hij drie /ell+51 die zi* teg5 de ,eleat5 ri*tt53 ,het zijnde be/aat niet4 ,als het be/ond z\d5 wij het niet kunn5 k5n54 ,als wij het k5d51 z\d5 wij het niet kunn5 m$$eel54 ,e5ige belang/ell+ kan ons de d]de /ell+ inboezem54 ,hi]uit blijkt1 dat ,gorgias g$a*t _h ov] het feit1 dat we nooit precies kunn5 nagaan1 ( de door ons gebruikte woord5 en uitdrukk+smiddel5 bij e5 &] precies dezelfde g$a*t5 wekk5 als bij onszelf4 ,gaan we nu 9 we9ige woord5 d5 toe/& van het ,grieks*e d5k5 na1 zooals dit zi* _h ontwikkeld van #fjj-dej1 dan bespeur5 we all]lei m]kwa>dig5 vooruitgang4 #ao4 ,het d5k5 0 begonn52 m5 _h zi* all]lei problem5 ge/eld en aan hun oploss+ de h& geslag54 #bo4 ,da>bij 0 m5 tot inzi*t5 g]aakt1 die ook nu nog voor de wet5s*ap van ov]weg5d belang zijn3 /r5ge causaliteit2 onv]&]lijkheid d] grond/(f52 me*anis*e opvatt+ van het natuurgebeur54 #co4 ,9 de bijzond]e wet5s*app5 _h m5 all]lei vord]+5 gemaakt en m5 _h de grondslag5 gelegd voor vel5 lat]5 wet5s*appelijk5 arbeid4 ,met "n zijn te noem53 ,de wiskunde1 /]r5kunde1 geologie1 a>drijkskunde1 ontle$kunde van d5 m5s*1 di]kunde4 ,da>naa/ /aan de e]/e beg9sel5 van de beoef5+ d] gee/eswet5s*app53 zielkunde1 k5ni/heorie1 e?iek1 /aatsle]1 opvo$+sle]1 taal1 ges*i$5is4 #do4 ,m5 _h gele]d te durv52 e5 /elsel 9 zijn consequ5ties te v]volg52 met absolute begripp5 te w]k54 ,m5 _h zi* dus losgemaakt van de dagelijks*e z9nelijke wa>nem+4 #eo4 ,9 't algeme5 0 de belang/ell+ v]groot3 van de natuur _h m5 zi* tot d5 m5s* gew5d en de gezi*tskr+ 0 v]ruimd4 ,voor ons1 die zoo v] af/aan van deze ges*i$5is en ha> ontwikkel+1 moge deze vooruitgang 9 't oog vall52 de tijdg5oot51 die er di*t] bij /ond51 zag5 me] de ond]s*eid+54 ,voor h5 be/ond5 dus all]lei teg5/ell+53 ,?ales3 de o]/( is wat]4 ,anaxim&]3 11 11 11 het apeiron4 ,anaxim5es3 11 11 11 de lu*t4 ,h]aclitus3 11 11 11 het vuur4 ,emp$ocles3 er zijn vi] elem5t54 ,h]aclitus3 alles wordt1 zijn is er niet4 ,eleat53 alle5 het zijnde is1 al het &]e is doxa4 ,atomi/53 er is e5 l$ige ruimte en beweg+4 ,eleat53 er is ge5 l$ige ruimte en ge5 beweg+4 ,atomi/53 er zijn alle5 atom51 sle*ts na> grootte en vorm v]s*ill5d4 ,anaxagoras3 er zijn zooveel soort5 /(f51 als er eig5s*app5 d] d+5 zijn4 ,al deze v]s*ill5 drong5 zi* /]k aan de m5s*5 op4 ,hi]bij komt nu op het gebi$ d] normatieve wet5s*app5 #bb e5 w5d+4 ,al 't ov]gelev]de 9 /aat1 maats*appij1 z$ele] en opvo$+ wordt ond]zo*t1 en spo$ig ont/aat de populaire me5+1 dat 't e5e al ev5 go$ re*t heeft als het &]e4 ,het ,grieks*e d5k5 komt 9 e5 mo]as4 ,het zal ond]gaan1 als er niet e5 man komt die1 wa>door dan ook g$rev51 het gelo( aan de wa>heid h]/elt4 ,iem&1 die invlo$ en kra*t g5oeg heeft1 om dat gelo( we] 9 &]e beteek5isvolle m5s*5 op te wekk54 ,de man1 die dit g$aan heeft1 is ,socrates4 #aj4 ,socrates 7#dgj-cii74 ,lev5 en p]soonlijkheid4 ,zijn vad] 0 beeldh\w]1 zijn mo$] vro$vr\w4 ,hijzelf 0 e]/ ook beeldh\w]1 ma> volgde weldra zijne roep+3 le]5d en zoek5d rondgaan ond] de m5s*54 ,aan n /rijd heeft hij deelg5om51 e5 enkele maal aan de re*tsspraak en zi* 9 beide gevall5 kloek en voor zijn taak opgewass5 betoond1 ma> ov]ig5s heeft hij zi* on?\d5 van bemoei+ met /aatszak54 ,uit ,a!ne kwam hij nooit1 e5 eig5a>digheid1 die m5 bij me] groote d5k]s aantreft4 7,kant b4v4 v]liet ,kon+sb]g5 bijna nooit74 ,de boom5 en veld5 kond5 hem niets le]54 ,hij w&elde op de m>kt1 g+ met h&w]kslui zo[el als met aanzi5lijk5 e5 praatje mak5 en begon als e5 onwet5de ov] de e5v\dig/e d+5 te vrag54 ,/e$s doorvrag5de1 ov]tuigde hij de ond]vraagd5 mee/al van hun onwet5dheid en dan liet e5 praatje met ,socrates niet zeld5 bitt]e h]9n]+5 a*t]4 ,zijn kle$+1 's w9t]s en 's zom]s gelijk1 0 hoog/ e5v\dig4 ,van uit]lijk 0 hij foeileelijk4 ,d5 zoo op s*oonheid ge/eld5 ,griek 0 het bijna e5 wond]1 dat e5 zoo edele gez9dheid met zoo'n leelijk uit]lijk gepa>d kon gaan4 ,geldzu*t 0 hem vreemd4 ,beloon+ voor zijn less5 weig]de hij nadrukkelijk4 ,van alle aan/ell]ij1 pronk]ij en ijdelheid 0 hij v]re4 ,hi]9 komt de groote teg5/ell+ uit met de ,sophi/54 ,hij 0 e5 v]/&elijke nu*t]e natuur1 e5 intellectuali/4 ,aan dit koele ho(d v]bond hij e*t] e5 w>m h>t1 e5 innige religieuze /emm+1 e5 h>telijke g5eg5heid voor zijn le]l+51 ma> zijn gee/drift gold de wa>heid4 ,e5 w>m h>t ond] e5 koel ho(d1 dat is e5 zeldzame v]s*ijn+ en het zeldzaam/e all] v]s*ijnsel5 is e5 ongewoon ma*tig arbeid5d h>t1 dat zijn gans*e kra*t gebruikt om het ho(d koel te h\d53 e5 /oomketel gelijk1 die e5 ijsma*9e aan het w]k zet4 ,sle*ts enkele mal5 9 tal van j>5 ke]t zulk e5 v]b9d+ op groote s*aal t]ug en ze oef5t1 als om ons s*adeloos te /ell5 voor ha> zeldzaamheid1 eeuw5lang ha> w]k+ uit1 zond] ooit aan invlo$ te v]liez54 7,gomp]z74 ,om ,socrates v]zameld5 zi* vele le]l+51 wa>ond] uit v]re /rek51 7uit ,kyr5e aan ,afrika's noordku/7 en uit de rijk/e en aanzi5lijk/e gesla*t51 als ,alcibiades1 de neef van ,p]icles1 en ,plato4 ,hij v]ke]de 9 d5 kr+ van ,p]icles1 ma> maakte ge5 ond]s*eid tuss*5 arm en rijk4 ,zijn kra*t 0 geweldig4 ,teg5 k\de1 hong]1 dor/1 v]moei5is1 0 hij uit/ek5d be/&4 ,van z9nelijk5 aanleg1 wi/ hij zijn neig+5 absoluut te behe]s*51 0 matig1 ma> kon 't wijngebruik v]drag54 ,aan deze li*aamskra*t voegde zi* groote gee/kra*t4 ,bewond]5swa>d 0 zijn v]mog51 om zi* bij e5 ond]w]p te bepal54 ,e5s 9 't veldleg] bij ,potidaea z\ hij #bd ur5 aane5 nag$a*t hebb5 ov] zijn ond]w]p1 zond] zi* om iets te bekomm]5 van wat rondom hem voorviel #bc4 ,teg5 het e9d van zijn lev5 w]d teg5 hem e5 aankla*t +$i5d door e5ige m5s*51 wa>ond] de fabriekseig5a> ,anytos4 ,ze luidde1 dat hij de god51 die de /aat a*tte1 niet a*tte1 &]e godh$5 le]de en de jeugd v]di]f4 ,socrates v]koos niet te vlu*t51 wa>toe hij de geleg5heid _h4 ,hij kwam t] v]gad]+1 wa> #ejj ,a!5s*e burg]s na> de z$5 di] dag5 re*t z\d5 sprek54 ,nadat de aanklag]s hadd5 uitgesprok51 v]d$igde ,socrates zi* op e5 wa>s*ijnlijk e5v\dige1 s*]pz9nige1 wa>dige wijze4 ,vol/rekt v]smaadde hij het1 de gewoonte di] dag5 te volg5 en door smeekb$5 en geklaag het h>t d] re*t]s te treff54 ,met d]tig /emm5 me]d]heid w]d het s*uldig uitgesprok54 ,de aanklag]s hadd5 de dood/raf geis*t4 ,nu mo*t ,socrates1 na> ,a!5s* re*t1 e5 teg5eis* /ell54 ,op a&rang zijn] vri5d5 de$ hij dit en /elde d5 lag5 eis* van #cjjj dra*m5 boete1 na e]/ gezegd te hebb5 dat hij zi*zelf ons*uldig oordeelde en e]d] ond]s*eid+ dan /raf v]di5de4 ,deze fi]e h\d+ s*ijnt de re*t]s geprikkeld te hebb52 het aantal /emm5 voor zijn dood 0 groot] dan dat1 wa>mee hij s*uldig v]kla>d w]d4 ,het b$roeg #cfj4 ,na deze uitspraak s*ijnt hij nog e5 korte r$e geh\d5 te hebb51 wa>9 hij t5slotte v]kla>de3 nu zull5 we i$] e5 weg uitgaan1 gij na> het lev51 ik na> d5 dood3 wie van ons het be/e deel zal hebb51 weet ,god alle54 ,het voltrekk5 van het vonnis liet op zi* wa*t51 da> het /aatss*ip1 dat het ja>lijks*e (f] na> ,delos bra*t1 nog niet b9n5gevall5 04 ,voor di5 tijd mo*t ge5 doodvonnis t5 uitvo] word5 gebra*t4 ,de hem re/5de tijd gebruikte ,socrates om zi* met zijn jong]5 te ond]h\d5 en zoo zijn lev5/aak voort te zett54 ,met de mee/e besli/heid weig]de hij te vlu*t5 hoewel zijn vri5d5 da>toe alles 9 g]e$heid hadd5 gebra*t4 ,de wett5 mo*t5 niet ges*ond5 word54 ,to5 de dag des doods 0 aangebrok51 de$ hij zijn s*rei5de vr\w ,xantippe wegvo]51 wisselde vri5delijke woord5 met d5 man1 die hem d5 giftbek] reikte1 vroeg hem1 hoe hij zi* g$rag5 moe/1 troo/te zijn b$roefde le]l+5 en /i]f met die hooge kalmte en wa>digheid1 die hem zijn heele lev5 eig5 w>5 gewee/4 ,zijn dood bezegelde zijn lev5 en niet het m9/ da>aan dankt hij di5 ov]weldig5d5 invlo$1 welke zijn hooge p]soonlijkheid op ons maakt2 /e$s we] zull5 nieuwe gesla*t5 bewond]5d opzi5 tot d5 man1 die z wi/ te lev5 en te /]v54 ,de doode ,socrates is opge/aan niet alle5 9 de s*ol51 ma> ook 9 de ges*rift5 zijn] jong]51 die d5 v]e]d5 ,mee/] 9 p]soon liet5 optr$51 hem op de m>kt en 9 de gymna/ieks*ol5 met jong en oud v]ke]51 zooals hij dat 9 zijn lev5 gewoon 0 gewee/4 ,zoo g+ hij voort met ond]ri*t51 ook nadat hij opgeh\d5 _h te lev54 7,gomp]z74 ,bronn54 ,voor onze k5nis van ,socrates moet5 we ons w5d5 tot wat &]5 van hem m$$eel52 zelf heeft hij ge5 boek5 nagelat54 ,9 aanm]k+ kom5 vooral de w]k5 van ,x5ophon en ,plato #bd4 ,beid5 gev5 e5 v]s*ill5d beeld van d5 mee/]1 beid5 hebb5 wa>heid en v]di*t+ gem5gd4 ,naa/ deze getuig5iss5 /aan de k>ige uitsprak5 van ,ari/oteles1 die v] g5oeg af/ond om me] objectief te zi51 di*t g5oeg bij om nog veel van betr\wb>e ooggetuig5 gehoord te hebb54 ,x5ophon1 e5 f]m (fici]1 e5 go$ he]ebo]1 e5 practis* man1 ma> e5 wijsge]ige middelmatigheid1 heeft 9 ,socrates het nuttige1 het me] voor de h& ligg5de practis*e gezi54 ,plato1 e5 zooveel fijn]1 ideal] gee/1 e5 kun/5a> van s*i] onov]tr(f5 beeld5d v]mog51 heeft e5 gedealise]d beeld ontworp5 van d5 wijze1 die zijn mee/] 01 ma> komt het wez5 miss*i5 me] nabij4 ,da>bij komt e*t]1 dat ,plato 9 zijn dialog5 ,socrates zijn eig5 me5+5 9 d5 mond legt1 dez5 zelfs le]/ell+5 laat be/rijd51 die e]/ na zijn dood ont/aan zijn1 wa>van hij dan 9 d5 droom k5nis heeft gekreg54 ,uit deze v]m5g+ van wa>heid en v]di*t+1 uit ges*rift5 van mann51 die ,socrates met zoo geheel v]s*ill5de oog5 bezag51 jui/ datg5e sam5 te lez5 wat wa> is1 is e5 taak1 wa>aan uitnem5de vors*]s zi* gewijd hebb51 ma> die niet gemakkelijk te volbr5g5 is4 ,op vele ho(dpunt5 is m5 tot ov]e5/emm+ gekom51 op &]e he]s*t nog v]s*il4 ,socrates' me?ode4 ,niet 9 de uitkom/5 van zijn ond]zoek1 ma> 9 de me?ode ligt de groote beteek5is van ,socrates' optr$54 ,we zag51 dat 9 het ,a!ne zijn] dag5 het v]tr\w5 op e5 va/e wa>heid 9 de kr+5 d] d5k]s ges*okt 0 en dat het ,socrates' innige ov]tuig+ 01 dat er wa>heid te v9d5 04 ,hij _h de wa>heid noodig en da>om gelo(de hij aan ha>4 ,all]e]/ nu wil ,socrates de wa>heid v9d5 op z$elijk gebi$4 ,hij tra*t da>toe te kom5 door jui/e def9itie van z$elijke qualiteit54 ,door alle gevall5 te bes*\w51 9 welke m5 e5 bepaalde kwaliteit toek5t1 zo*t hij dit te b]eik54 ,dit heeft m5 9 de oudheid zijn inductie g5oemd en deze wijze van beh&el5 en zijn /rev5 na> jui/e def9ities a*t ,ari/oteles door hem 9 de wet5s*ap +evo]d4 ,de wijze1 wa>op hij te w]k g+ 0 hoog/ e5v\dig4 ,hij z\ b4v4 vrag53 ,wat is dapp]heid8 ,d5 vij& aanvall54 ,ma> vlu*t5 om hem 9 e5 h9d]laag te lokk51 ook8 ,ma> vlu*t5 en ond]wijl pijl5 afs*iet51 is dat ook dapp]8 ,de vraag na> de g]e*tigheid komt t] sprake4 ,is het nu ge5 g]e*tigheid e5 zieke te misleid51 die m5 zijn spijs met de noodige m$icijn5 v]m5gt1 welke hij &]s weig]t4 ,mag e5 aanvo]d] zijn troep5 tot mo$ opwekk51 door te zegg51 dat er v]/]k+5 ond]weg zijn8 ,op deze wijze uitga&e van bepaalde gevall5 tra*t hij e5 ov]zi*t te krijg5 ov] alle gevall51 wa>9 m5 e5 bepaalde eig5s*ap toek5de1 om aldus te kom5 tot e5 def9itie4 ,deze ,socratis*e wijze van vrag5 heeft veel navolg+ gevond5 en 9 het ond]wijs heeft m5 er lat] op dwaze wijze misbruik van gemaakt 7tot 9 de #ai;e eeuw toe7 door d5 k9d]5 vrag5 te /ell5 ook ov] d+51 die ze niet kond5 wet54 ,?ans e*t] komt deze ,socratis*e me?ode1 9 !orie al?ans1 niet me] voor4 ,zijn ironie4 ,bij dit vrag5 de$ hij het dikwijls voorkom51 als( hij het zelf niet wi/3 g$eeltelijk 0 dit wa>heid1 g$eeltelijk e5 mask]1 wa>a*t] hij zijn eig5lijke b$oel+ we] v]b]g5 kon4 ,deze r$5e]kun/ noemd5 de oud5 de ,socratis*e ironie4 ,maieutiek4 ,zelf v]geleek hij zijn w]k wel e5s bij de zw>e taak zijn] mo$]3 ook hij tra*tte de wa>heid tot lev5 te roep54 ,dit is zijn maieutiek 7,grieks* maieuomai v]loss574 ,le]4 ,9 het midd5 van ,socrates' d5k5 /aat de m5s*4 ,zijn natuurbes*\w+ is door en door teleologis*1 ov]al vraagt hij na> doel en nut4 ,t]wijl het hem v]heugde1 dat ,anaxagoras de noes aan 't beg9 d] w]eld=matie plaat/e1 /elde het hem te leur1 dat hij niet 9 't bijzond] de doelmatigheid van vele d+5 aanwees4 ,!ologis* is zijne bes*\w+ zek] niet4 ,to* heeft hij niet gebrok5 met alle ov]lev]+1 geb$5 heeft hij wel opgezond51 (f]s gebra*t en ook 't orakel van ,delphi /ond bij hem 9 hooge e]4 ,bewu/ mono!/ is hij ook niet gewee/4 ,apollo v]e]de hij4 ,to* spreekt hij ook van d5 ,god1 het ,goddelijke4 ,dit s*ijnt voor hem het inbegrip van alle go$s4 ,tuss*5 de a!/5 di] dag5 en de aanhang]s d] oude volksreligie neemt hij dus e5 bemiddel5d /&punt 94 ,tr\w5s 9 alle kr+5 d] ,aufklrung k5t m5 zulk e5 positie4 ,ma> voor de grond5 zijn] e?iek en lev5sle] gaat hij niet t]ug op d5 wil d] god51 ma> op het inzi*t d] m5s*54 ,socrates huldigt e5 intellectuali/is*e z$ele]3 deugd is inzi*t4 ,niem& h&elt opzettelijk v]ke]d4 ,ondeugd is dwal+4 ,deze le] tra*t hij nu te beve/ig51 bij ,x5ophon vooral1 door all]lei eig5a>dige argum5t53 m5 moet tr\w teg5 zijn vri5d5 zijn1 omdat het zoo pr(ijtelijk is vri5d5 te bezitt51 enz4 ,d]gelijke r$5e]+5 h9d]5 ons4 ,lat5 we e*t] voorzi*tig zijn 9 ons oordeel4 ,all]e]/ is het zek] niet te ontk5n51 dat go$ inzi*t van belang is voor e5 deugdzaam lev54 ,de #ai;e eeuw heeft nog gehoord3 wat ge aan s*ol5 uitgeeft1 bespa>t ge aan gevang5iss54 ,9 vele pa$agogis*e sy/em5 ook van d5 teg5woordig5 tijd wordt e5 groote plaats +]uimd aan d5 invlo$1 di5 v]/&elijke ontwikkel+ heeft op de z$elijke4 ,is dus de /ell+ als zoodanig e5zijdig1 er is e5 gehalte van wa>heid 94 ,lett5 we v]d] op 't specifiek ,grieks*e3 het niet nauwkeurig ond]s*eid5 tuss*5 individueele en sociale deugd54 ,nu b]u/5 ongetwijfeld vele individueele deugd5 op het re*te inzi*t 9 de draagwijdte van onze h&el+54 ,afgezi5 van alle z$elijke ov]weg+5 kan m5 d5 m5s* aantoon51 dat het zijn eig5 p]soonlijk belang is1 niet onmatig te lev51 zijn betrekk+ /ipt te v]vull51 niet v]kwi/5d te zijn1 enz4 ,het volkom5 r$elijke dez] deugd51 wi] opvolg+ het p]soonlijk welzijn van het individu v]zek]t1 is niet moeilijk aan te wijz54 ,bij onnauwkeurige ond]s*eid+ van sociale en individueele deugd5 is het niet te v]wond]51 dat ,socrates nu ook me5de1 deze r$5e]+ ov] het gans*e gebi$ d] deugd te kunn5 uit/rekk54 ,miss*i5 mag ook het ,grieks*e woord aret1 dat zo[el f]miteit1 fl9kheid1 kloekheid 9 't lev51 als deugd beteek5t1 hi]toe meegew]kt hebb54 ,en e9delijk3 het op/ell5 van di5 regel _h bij ,socrates diep]e beteek5is4 ,zijn eig5 deugd is zek] me] uit d5 groot5 z$elijke ern/ van zijn k>akt] voortgekom51 dan uit zijn inzi*t3 ,socrates 0 e5 ev5 groot z$elijk als intellectueel g5ie4 ,hem moe/ het b$roev51 dat de deugd w]d gem9a*t1 ha> wa>de 9 twijfel getrokk52 ( jui/]1 om e5 mod]ne uitdrukk+ te gebruik51 deugd en ondeugd te zi5 /uiv]tje wissel54 ,wa> e*t] e5maal de autoriteit d] deugd 9 twijfel getrokk5 01 da> moe/ ha> e5 zek]5 grondslag word5 v]s*aft4 ,socrates nu tra*tte ha> r$elijkheid te betoon54 ,t]wijl hij dus aan d5 geme55 man1 d5 brav5 burg] moe/ v]s*ijn5 als iem&1 die aan al 't hooge en heilige1 zo[el als aan 't lage en gewone1 aan oud en nieuw morrelde en ov]al na> vroeg om alles op losse s*roev5 te zett51 0 het veele] zijn /rev51 de oude deugd51 als bezonn5heid1 g]e*tigheid1 e5 va/e basis te v]s*aff54 ,innig 0 zijn gelo( aan de gelukzaligheid1 die de deugd meebra*t4 ,( hi] de taal ook meegew]kt heeft8 ,het ,grieks*e eu pratte9 kan zo[el beteek55 go$ do51 als3 zi* wel bev9d54 ,e]d] zal ,socrates bij zi* zelf e*t] opgem]kt hebb51 dat deugd bevr$ig+ s*5kt2 t]wijl hij rondom zi* m5s*5 zag1 die zond] consequ5tie h&el5d1 he5 en we] gezwiept w]d5 door de /orm5 van di5 tijd4 ,hun ontbrak va/heid van lev5slijn4 ,en ga>ne wilde hij hun duidelijk mak51 hoe alle5 wa>a*tig geluk te v9d5 is 9 het consequ5t doorvo]5 onz] z$elijke beg9sel54 ,socrates mag 7zooals ook onze tijd geeft te aans*\w5 bij h51 die zak5--zak5 a*t5 en hun z$elijke ( religieuse lev5sov]tuig+ niet me5em5 9 het practis*e lev5--7 all]lei moral5 opgem]kt hebb5 voor alle mogelijke toe/&51 9 de plaats tr$5d van n groot beg9sel1 dat ov]al he]s*t4 ,hoeveel m9d] gelukkig dan hijzelf moe/5 hem deze m5s*5 s*ijn56 ,het lag niet 9 zijn b$oel+ de r$elijkheid van de deugd 9 elk bijzond] geval aan te toon54 ,/ond b4v4 e5maal va/1 dat m5 de wett5 van d5 /aat moe/ gehoorzam51 dan di5de m5 dit1 zooals zijn eig5 v]hev5 voorbeeld le]t1 ook te do51 wanne] de wett5 9 e5 bijzond] geval onre*tva>dig s*554 ,het daimonion4 ,hoog/ opm]kelijk is1 dat ,socrates zi* bij zijn dad5 liet leid5 door e5 inn]lijke /em1 die hem aanri$1 iets te do5 ( na te lat54 ,hij noemde dit het daimonion4 ,het is moeilijk te zegg5 wat ,socrates hi]mee b$oeld heeft4 ,is het de /em van zijn gewet5 gewee/8 ,0 het e5 intutief voel5 van het go$e en het kwade1 van het bij zijn p]soonlijkheid al ( niet pass5de1 dat zi* op deze wijze k5ba> maakte aan d5 man1 die alles op inzi*t en v]/&elijke ov]weg+ wilde grond5 en to* zelf zoo'n rijk gevoelslev5 _h8 #aa4 ,de ,socratici4 ,door le]l+5 van ,socrates zijn s*ol5 ge/i*t1 die tot v] na ,*ri/us' geboorte aanhang]s gevond5 hebb54 ,van ze] groote beteek5is zijn ze niet geword54 ,nieuwe beg9sel5 hebb5 ze zoo go$ als niet ontwikkeld2 e5zijdige doorw]k+ van e5maal gegev5 g$a*t5 0 hun w]k4 ,ze gevoeld5 we9ig voor de !orie3 hun geheele wijsbege]te w]d de kun/ om wl te lev5 en g+ op 9 e?is*e vraag/ukk54 ,t]wijl deze ri*t+5 als ,socratis*e bek5d /aan1 mo*t m5 h5 liev] sophi/is*e noem54 ,zoo is b4v4 n s*ool eig5lijk alle5 m]kwa>dig1 omdat ze de sophi/]ij tot 9 't uit]/e dreef en die bek5de1 onb$uid5de kwe/ies beh&elde1 wa>aan de oudheid zooveel behag5 _h3 bij 't v]lies van welke ha> iem& b4v4 e5 kaalkop wordt en d]gelijke4 ,twee s*ol5 zijn m]kwa>dig]3 de ,cynis*e en de ,cyr5as*e1 omdat hi] al de teg5/ell+ op e?is* gebi$ ontwikkeld wordt1 die we lat] bij de ,epicureers en de ,/ocijn5 zull5 aantreff54 ,le]zaam is het1 de ontwikkel+ d] g$a*t5 9 deze s*ol5 e5igsz9s uitvo]ig na te gaan3 p>allell5 9 onz5 tijd ontbrek5 niet en door h5 b]o]de kwe/ies be/aan ook nog onv]zwakt voor ons4 ,socrates _h gele]d3 deugd is le]ba> en is inzi*t2 zij maakt gelukzalig4 ,hij _h e*t] niet d5 inh\d van 't begrip deugd va/ge/eld3 wa>9 be/aat de deugd4 ,de ,cynici zo[el als ,cyr5aci zeid53 9 d5 lu/1 9 het aang5aam gevoel1 9 het p]soonlijk zi* wel bev9d54 ,do* 9 de va//ell+ van de wijze1 wa>op dit te b]eik5 01 g+5 ze uite54 ,,cynici4 ,anti/h5es1 #ddj gebor51 is de /i*t] d] ,cynis*e s*ool4 ,practis*e toepass+ vond ze 9 ,diog5es1 d5 wijze van 't vat1 en tot 9 d5 ,rome9s*5 keiz]tijd vond ze aanhang]s1 die dan e*t] moeilijk te ond]s*eid5 zijn van de ,/ocijn51 da> de ,cynis*e s*ool 9 de ,/oa v]liep4 ,ha> naam dankt ze aan 't gymnasium #be ,kynos>ges4 ,lat] w]d aan de ,cynici wel d5 s*eldnaam ,kunoi1 hond5 gegev51 die ze tot e5 e]5aam maakt51 zooals onze geuz5 d5 s*eldnaam b$ela>s als e]etitel z\d5 hebb5 aang5om54 ,anti/h5es dan le]de1 dat de gelukzaligheid alle5 be/ond 9 de deugd zelf2 ze 0 g5oeg voor d5 wijze1 9 ha> _h hij lu/4 ,socrates _h gele]d3 deugd br5gt gelukzaligheid4 ,anti/h5es le]de deugd is gelukzaligheid en /]k]3 gelukzaligheid be/aat 9 de deugd4 ,s*ijnba> heeft hij hi]mee het hoog] /&punt b]eikt1 dat lat]1 9 de filos(ie van ,kant1 opkomt3 beoef5t de deugd om ha>s zelfs wil1 het loon v9dt ze 9 zi*zelf4 ,deugd blijft e5 go$1 ond] alle om/&igh$5 des lev5s4 ,intuss*5 is dit niet zoo4 ,want ,anti/h5es _h to* /e$s 't p]soonlijk geluk 9 't oog4 ,hij me5de nu1 dat dit te v9d5 01 door ons los te mak5 van de behoeft54 ,de buit5-w]eld hebb5 we niet 9 onze ma*t4 ,niet van ons hangt het af1 ( we rijkdom1 gezondheid en m5s*5e] zull5 kunn5 krijg51 die sommig5 noodig hebb5 om gelukkig te lev54 ,ma> wel hangt van ons af onze eig5e gez9dheid1 onze gemo$/oe/&4 ,ontw5n5 we ons aan a>ds*e g5iet+51 ke]5 we ons af van de w]elds*e behoeft51 dan zal hun gemis ons niet sm>t51 ge5 /rev5 na> hun bezit zal ons ontru/53 we zull5 ons vrij voel5 en gelukkig4 ,van deze le] trok ,diog5es de consequ5ties4 ,( hij weg5s vals* munt5 is v]volgd1 /aat niet va/4 ,oud] geword5 s*ijnt hij zijn lev5 als pa$agoog doorgebra*t te hebb5 9 ,cor9!1 wa> hij miss*i5 door zelfmoord ge/orv5 is4 ,diog5es leeft voort 9 de h]9n]+ door zijn e5v\dig lev54 ,m5 heeft hem 9 ,a!ne wel d5 raz5d5 ,socrates g5oemd4 ,to* is hij van zek]e cultuurhi/oris*e beteek5is4 ,teg5ov] de zu*t na> ma*t1 e]1 rijkdom1 weelde1 z9nelijke g5iet+51 die1 als ze na> bevr$ig+ zoekt en e5ig ri*tsno] van het h&el5 wordt1 niets &]s dan 't bankroet d] /at5 en dat van 't gee/elijk lev5 met zi* br5g5 kan1 is 't noodig dat /e$s we] nadruk gelegd wordt op de wa>de d] e5v\digheid1 dat er gewez5 wordt op het s*oone van e5 lev5 zond] behoeft54 ,hoe m9d] behoeft51 hoe nad] de god54 ,dit !oretis* en practis* g$aan te hebb51 is de groote v]di5/e d] cynici4 ,ze hebb5 da>door mee d5 akk] geploegd1 wa>9 /raks het zooveel bet]e kor5 d] ,/ocijns*e le] zal ops*iet54 ,ma> bij het /rev5 d] cynici word5 we lev5dig h]9n]d aan ,goe!'s dra/is* beeld1 wa>9 hij de m5s*elijke e5zijdigheid teek5t3 e5 m5s* is gelijk aan e5 bes*onk5 bo]1 die1 als m5 hem aan d5 e55 kant op 't pa>d helpt1 er to* aan de &]e zij we] afvalt4 ,dit ov]vall5 na> d5 &]5 kant v]toon5 de ,cynici ma> al te /]k4 ,hun afke] van weelde leidde tot v]a*t+ van alle civilisatie en bes*av+1 hun t]ugroep5 van de natuur tot e5 misk5n+ van alle hi/oris*e ontwikkel+4 ,de sophi/5teg5/ell+ !sei en phusei drev5 zij tot 't uit]/e door2 en voor alles wat !sei 01 toond5 ze de groot/e v]a*t+4 ,niet alle5 dat ze zi* vol/rekt niet aan maats*appelijke vorm51 behoorlijke kle$+1 enz4 /oord51 ma> ze ontk5d5 ook de natuurlijkheid n van het z$elijk n van het li*amelijk s*aamtegevoel4 ,vad]l&sliefde k5d5 ze niet3 to* 0 hun cosmopolitisme ge5 gevolg van algeme5e m5s*5m91 ma> van onv]s*illigheid voor d5 /aat1 die ze als e5 m5s*elijke in/ell+ v]a*tt54 ,godsdi5/4 ,t5 opzi*te van d5 godsdi5/ w>5 zij a!/54 ,lat]e cynici g+5 zoov]1 dat ze spott5 met alle my! en ov]lev]+1 t]wijl de e]/5 getra*t hadd5 ze e5 &]e beteek5is te gev5 en er z$elijk5 z9 9 te zoek54 ,met e5 ,holl&s*e p>allel d] #ai;de eeuw z\ m5 de lat]e cynici bij ,jan ,rap kunn5 v]gelijk51 die zijne zusjes1 omdat ze nog aan wond]5 gelo(d51 aangrijnsde1 t]wijl m5 9 de e]/e cynici dan me] die mod]n5 uit de ,g5e/et's tijd z\ kunn5 zi51 die aan de bijbels*e wond]v]hal5 e5 natuur- ( z$ekundige beteek5is tra*tt5 te gev54 ,het is opm]kelijk1 dat bij h5 twee v]kl>+svorm5 voor 't ont/aan van d5 godsdi5/ #bf opkom51 die ook 9 de #ah;de eeuw e5 plaats v9d53 ,euem]os1 en na> hem heet deze le] ,euem]isme1 me5de de godsv]e]+ te moet5 t]ug vo]5 op e5 v]e]+ van held5 en voorvad]51 lat]e cynici zag5 9 godsdi5/ voornamelijk prie/]dwang en w]d5 niet mo$e aan te toon5 hoeveel onwa>s en hui*ela*tigs er b4v4 9 het orakel van ,delphi s*ool 7,v]gelijk ,de ,de/5 #dg bl4 #cjc v4v474 ,het cynisme e5 prolet>irs filos(ie4 ,de kreet t]ug na> de natuur wordt vooral aangehev5 9 tijd5 van ov]bes*av+4 ,het is duidelijk1 dat bes*av+ li*t ov]bes*av+ s*ijnt aan m5s*5 uit /&5 ( l&51 wa> m9d] bes*av+ he]s*t4 ,zoo is er 9 de #ai;de eeuw miss*i5 ge5 l&1 wa> de roep zoo /]k gehoord is als 9 ,rusl&1 wa> ,tol/oi's naam er aan v]bond5 is4 ,miss*i5 dat de b9n5dr+5de ,we/]s*e bes*av+ d5 ,russ5 re$s ov]bes*av+ lijkt4 ,zoo 0 het 9 de #ah;de eeuw ,r\sseau1 die als graveursle]l+ en lakei w]kzaam 0 gewee/1 die de leuze de$ hoor54 ,9 ,griek5l& w>5 het vooral de half-,griek51 die het cynisme aanh+51 mann51 uit oord5 afkom/ig1 afgeleg5 van ,a!ne en het c5trum d] bes*av+1 ook mann51 niet van zuiv] ,grieks*e afkom/4 ,hun mag het ,a!5s*e lev5 e]d] ov]dadig toeges*55 hebb5 dan d5 ,a!n]s zelf4 ,het is niet onbegrijpelijk1 dat arm51 die to* niets bezat51 9 het cynisme e5 le] vond51 pass5d voor hunne behoeft54 ,die le] 0 ges*ikt] voor h51 dan e51 die het g5ot pr$ikte1 dat zij to* niet kond5 v]krijg54 ,9 zoov]re heeft m5 't cynisme t]e*t e5 prolet>irsmoraal g5oemd4 ,to* weet de hi/orie ook te v]tell5 van rijke m5s*51 die zi* van hun v]mog5 ontd$51 om als e5v\dige li$5 v]d] te lev54 ,dit is niet het e5ige punt1 dat aan het ,*ri/5dom doet d5k54 ,ook hun pr$ik51 hun gaan tot de m5s*51 hun v]man5 h]9n]t er aan4 ,en1 zooals ,jezus zei3 7,mat? #i 3 #ab73 die gezond zijn hebb5 d5 m$icijnmee/] niet van noode1 ma> die ziek zijn1--zoo antwoordd5 zij1 wanne] m5 hun v]weet dat zij zi* bemoeid5 met de arm/5 en ell5dig/5 d] maats*appij3 dat de ziek5 d5 dokt] noodig hadd51 t]wijl--zooals ze er veelzegg5d bij voegd5--de dokt] zelf ge5 koorts behoefde te krijg54 ,zoo is er 9 het cynisme met al zijn afdwal+5 en zond]l+e grilligh$5 wel iets go$s te wa>de]51 dat als e5 gi/kiem kon w]k54 ,miss*i5 hebb5 we1 om het go$e te hal5 uit al het dwaze1 wa>9 zij zelf en nog me] de ov]lev]+ dat gehuld hebb51 lang] dan noodig bij h5 gewijld en is het tijd1 om te zi5 na> die ,socratici1 welke met h5 9 lijnre*te teg5/ell+ /aan3 de ,cyr5aci4 ,,cyr5a,,ci4 ,aan de noordku/ van ,afrika lag de bloei5de /ad ,cyr5e4 ,ha> klimaat 0 he]lijk1 de omgev+ v]rukkelijk s*oon4 ,9 deze weeld]ige /ad ont/ond de cyr5as*e s*ool1 ge/i*t door ,ari/ippus van ,cyr5e2 door di5s do*t]1 ,art ov]g$rag5 op zijn kle9zoon1 d5 jong]5 ,ari/ippus4 ,bij e5 ,olympis* fee/ z\ ,ari/ippus k5nis hebb5 gemaakt met e5 le]l+ van ,socrates en zi* da>door opgewekt gevoeld hebb5 om ook ,socrates te bezoek54 ,t]wijl de cynici all5 lu/ v]oordeeld51 en er na> /reefd51 zi* van alle uit]lijke g5iet+5 onafhankelijk te mak51 v]kla>d5 nu de ,cyr5aci d5 lu/1 de hdon1 als pr9ciep en 0 hun e?iek dus h$onisme4 ,h$onisme4 ,drierlei toe/& 0 mogelijk3 lu/1 onlu/ en de da>tuss*5 ligg5de neutrale zne4 ,wat nu de m5s* alle5 bege]t1 is lu/4 ,de lu/ op zi*zelf is altijd e5 go$4 ,miss*i5 gaat b]\w en le$ hem volg54 ,dit beteek5t1 dat het le$ als gevolg1 v]bond5 aan d5 lu/1 e5 groot] kwaad wordt gea*t dan de lu/ e5 go$1 ma> dit neemt niet weg dat de lu/ /e$s iets bege]5swa>digs is4 ,/el1 iem& heeft1 zijn wraak botvi]5d1 e5 vij& g$ood4 ,het gevoel van bevr$igde wraaklu/ is lu/1 e5 go$4 ,ma>--aan de daad1 die hem di5 lu/ v]s*afte1 zitt5 nadeelige gevolg5 va/3 b4v4 g]e*telijke be/raff+4 ,de door deze dad5 gewekte /emm+ van le$ kan veel /]k] zijn1 dan de voorhe5 ont/ane lu//emm+4 ,ma> dit v]h9d]t niet1 dat die e]/e lu/ lu/ bleef4 ,bij de ,cyr5aci treff5 we e5 uit]/ m]kwa>dige ontwikkel+ aan4 ,de e]/5 v]kla>d5 d5 oog5blikkelijk5 lu/ als d5 voornaam/54 ,natuurlijk moet e5 /rk] g5ot bov5 e5 zwakk] /aan en da>om w]d ook het z9nelijk g5iet5 bov5aan ge/eld4 ,9 dit g5iet5 ev5wel w]d re$s e5 elem5t van ov]weg+ gebra*t4 ,de wijze moe/ phronsis1 v]/&ig inzi*t1 wa>des*att+ hebb54 ,met fijn5 smaak moe/ hij afpass5 en afmet51 wat hem lu/ gaf4 ,ari/ippus 0 e5 man van de w]eld1 fijn bes*aafd1 bem9nelijk1 van aang5ame vorm51 ?uis 9 alle kr+5 d] maats*appij1 ov]al het go$e nem5d wa> hem dit gebod5 w]d4 ,ma> deze phronsis bra*t hem re$s he5 ov] wat wij met e5e mod]ne uitdrukk+ de s\v]e9iteit van het oog5blik noem54 ,ari/ippus wilde behe]s*51 niet behe]s*t word54 ,zoo spo$ig nu al e5 d5k5 aan de toekom/ komt1 moet m5 m5ig g5ot opgev51 omdat het li*t groot] le$ als gevolg zal meebr5g53 zoo kwam ,anitteus er toe om gee/elijke g5iet+5 als vri5ds*ap1 het hoog/e aan te slaan4 ,het bek5d zijn met de vele ramp5 des lev5s moet er wel toe br5g51 re$s gelukkig te prijz51 die de ramp5 v]mijdt1 d5 toe/& van sm>teloo%eid b]eikt heeft en wi5s /emm+ dus gemiddeld 9 de neutrale zne ligt4 ,het /]k/ w]d ,hegesias aangegrep5 door de misres van het lev54 ,ziekte1 armo$e1 oorlog1 het w>5 d+51 die elk oog5blik het g5ot van v]reweg de mee/e m5s*5 b$reigd54 ,voor h5 dus ge5 geluk1 voor ze zek] zijn1 niet me] door ramp5 gekweld te zull5 word52 voor ze ge/orv5 zull5 zijn4 ,hegesias is de peisi?anatos1 hij die ov]re$t tot d5 dood1 en m5 v]telt1 dat hem 't v]blijf 9 ,alex&ri ontzegd w]d1 omdat hij te vel5 tot zelfmoord z\ ov]gehaald hebb54 ,zoo g+ dus het h$onisme ov] tot pessimisme4 ,de m5s*51 die lu/ tot e5ig e?is* pr9ciep v]kla>d hadd51 moe/5 erk5n51 dat dit op de a>de met ha> tal van ramp5 niet te b]eik5 01 dat het lev5 dus eig5lijk niet wa>d 0 geleefd te word54 ,ze kwam5 tot de /emm+1 die de mee/ sceptis*e ond] de bijbels*rijv]s heeft geuit 9 zijn woord3 ,dies prees ik de dood5 bov5 de lev5d54 ,9 de s*ool d] ,cyr5aci kwam nog e5 &]e m]kwa>dige !oretis*e bes*\w+ op4 ,we hebb5 gezi51 hoe de primitieve m5s* uitgaat van het be/aan e5] buit5w]eld en hoe hij gelo(t1 dat de indrukk51 da>van v]kreg51 volkom5 ov]e5/emm5 met de buit5w]eld4 ,da>na komt twijfel aan de jui/heid d] z9nelijke indrukk51 die zoov] gaat1 dat de ,eleat5 alle5 het zijnde als wa>1 de ,atomi/5 alle5 de atom5 en hunne beweg+ als wa>heid erk5n51 al 't &]e als doxa4 ,zij /aan dus eig5lijk zoo teg5ov] de kwe/ie1 dat ze e5 buit5w]eld als zek] erk5n51 t]wijl de k5nis er van ons on?\d5 is 7we kunn5 het zijnde s*\w5 no* k5n574 ,de indrukk51 die we krijg5 en op e5 buit5w]eld betrekk51 zijn f s*ijn- en leug5beeld5 7,eleat57 f alle5 opvatt+swijz5 van het individu 7,protagoras1 ,democritus7 dus doxa4 ,mog5 we ,gorgias ern/ig nem51 dan gaat hij v]d] en loo*5t alle k5nis en alle wet54 ,hij ontk5t dus zo[el het zijnde als de mogelijkheid het te k5n54 ,bov5 dit vol/rekt nihilisme v]heff5 zi* sommige ,cyr5aci tot e5 jui/] opvatt+1 wa>van lat] tal van d5k]s ook van d5 nieuw]5 tijd zijn uitgegaan en wa>bij sommig5 zijn blijv5 /aan4 ,gegev5 zijn ons all]e]/ onze gewa>word+5 en voor/ell+54 ,heeft iem& e5 voor/ell+ van e5 c5taur #bg b4v4 en zegt3 ik heb e5 voor/ell+ van e5 c5taur1 dan is dit wa>4 ,de onwa>heid beg9t1 als hij die voor/ell+ betrekt op de buit5w]eld en zegt3 er is buit5 mij e5 c5taur4 ,dat onze gewa>word+5 en voor/ell+5 het e]/e ons onmiddellijk gegev5e zijn1 sprak5 de ,cyr5aci uit4 ,welk /&punt ze v]d] +5om5 hebb51 is niet precies bek5d4 ,miss*i5 hebb5 sommig5 geme5d dat we niet uit onze bewu/zijnsv]s*ijnsel5 kond5 kom5 en v]toon5 ze ov]e5kom/ met onze mod]ne solipsi/54 7,zie deel ,,ii74 ,het moge hi] de plaats zijn1 e5 we]legg+ van deze !orien die het gezond v]/& aan de h& doet1 m$e te deel54 ,9 de nieuw]e filos(ie is deze le] v]kondigd door ,biss*op ,b]keley 7 #di7 en w]d ook door het gezond v]/& be/r$54 ,welnu1 zei m5 teg5 hem1 als ge dan niet iets gewa> kunt word5 van de buit5w]eld en als ge alle5 uw bewu/zijnsv]s*ijnsel5 hebt1 wa>om loopt ge dan b4v4 voor e5 wag5 uit d5 weg1 loopt ge niet 9 het wat]1 enz4 ,9 uw practis* lev5 h&elt ge dan niet na> uw le]4 ,het teg5>gum5t luidt3 ik ontk5 niet1 dat ik e5 voor/ell+ heb van wat] b4v42 dat op die voor/ell+ als ik 9 't wat] loop1 e5 van nat-zijn ( v]dr9k5 zal volg51 en1 da> ik alle5 met mijn voor/ell+5 moet w]k51 v]mijd ik bepaalde voor/ell+52 9 dit geval 't nat-zijn en dus het 9 't wat] loop54 ,ik ontk5 dus alle51 dat er aan die ope5volg5de voor/ell+5 e5 rij gebeurt5iss5 buit5 mij beantwoordt4 ,dat e5e d]gelijke r$5e]+ ge5 sophi/]ij is1 kan de lez] miss*i5 op deze wijze inzi53 ,er zijn m5s*5 met lev5dige fantasie1 die zi* graag all]lei s*rikbeeld5 9 't ho(d hal54 ,ze zull5 b4v4 beg9n53 h1 de dokt] gaat na> mevr\w ,b1 ze is ook al oud1 net zoo oud als mo$]4 ,gun/1 z\ mo$] ook ziek zijn1 dan kon ze wel /]v5--enz4 ,ze sp9n5 de g$a*te bre$] uit1 tot ze t5 slotte ze] droevig zijn4 ,ze hebb5 dus e5 reeks voor/ell+51 die uitloop5 op e5 le$gevoel1 zond] dat die reeks beantwoordt aan e5 rij feit5 9 de buit5w]eld4 ,nu kan door de erv>+ gele]d1 zoo iem& lat]1 zoo spo$ig e5 d]gelijke voor/ell+ opkomt1 die ond]drukk51 door &]e v]vang51 omdat hij de droevige /emm+ w]5 wil1 wa>9 hij zal g]ak54 ,op dezelfde wijze kon nu ,b]keley b4v4 v]mijd51 de voor/ell+ van 't wat] te bekom51 omdat hij ook ge5 gewa>word+ van nat w\ hebb54 ,,ho(d/uk ,,iii4 ,,plato4 #ab4 ,lev54 ,wie 9 e5 pa> pag9a's iets van ,plato zegg5 wil1 krijgt het gevoel1 dat hm bevang5 moet1 die e5 l&/reek1 vol van nijv]e /$51 bre$e s*ep5drag5de rivi]51 maje/ueuse b]g51 donk]e w\d5 en diepe dal5 en vru*tb>e vlakt5 9 e5 s*ematis* s*etska>tje we]gev5 moet1 wa>bij /$5 kr+etjes1 b]g5 bog51 rivi]5 lijntjes zijn geword53 e5 s*etska>t is dan ont/aan1 die de w]kelijkheid van hl v] gelijkt4 ,zoo zal ook het volg5de niet dan enkele vage lijn5 gev5 van het beeld van d5 geweldig5 d5k]1 d5 goddelijk5 kun/5a>1 d5 hoog5 en kra*tig5 m5s*1 d5 v]zi5d5 pr(eet4 ,van vad]szijde uit e5 gesla*t1 dat zijn /amboom opvo]de tot d5 laat/5 ,a!5s*5 kon+1 van mo$]szijde v]want aan d5 bek5d5 ,a!5s*5 ar*on ,solon1 behoorde ,plato tot e5 hoogadellijke1 e*t] niet rijke ,a!5s*e familie4 ,9 #dbg v4 ,c4 w]d hij op 't eil& ,aeg9a gebor51 kreeg zijn naam ,plato lat] na> zijn kra*tig li*aam en bre$ ho(d1 beoef5de 9 zijn jeugd gymna/iek en muziek1 s*ijnt v]z5 te hebb5 ges*rev51 kwam 9 aanrak+ met ,socrates1 wa>door zijn liefde voor de filos(ie gewekt w]d4 ,zijn v]z5 moet hij to5 v]br& hebb54 ,na ,socrates' dood g+ hij uit ,a!ne3 hetzij omdat het er niet volkom5 veilig me] 01 hetzij omdat zijn reislu/ /]k 0 en hij da>aan volde$1 nu na d5 dood van d5 geliefd5 mee/] hem niets me] aan ,a!ne bond4 ,na zi* e]/ bij &]e le]l+5 van ,socrates gevoegd te hebb5 9 het ga/vrije huis van ,euclides te ,meg>a1 g+ hij na> ,egypte1 wa> hij k5nis maakte met e5 ov]\de cultuur1 en e5 /aatswez5 met va/e1 s*i] onwrikb>e in/ell+51 9 /]ke teg5/ell+ /a&e tot de zoo wufte ,a!5s*e /aats9ri*t+4 ,van hi] na> het rijke ,cyr5e1 to5 ov] zee na> ,sicili4 ,9 de enkele hi/oris*e opm]k+5 ov] de ,grieks*e ges*i$5is hebb5 we gezi51 hoe v] buit5 't eig5lijke ,griek5l& ,grieks*e n$]zett+5 w>54 ,bij ,emp$ocles van ,agrig5tum1 bij ,gorgias van ,leont9oi maakt5 we re$s k5nis met ,sicili4 ,to5 ,plato da> kwam1 he]s*te ov] e5 groot deel van 't eil& ,dionysius1 tyran van ,syracuse #bh4 ,naa/ de inl&s*e volk]5 bevo*t5 twee ma*t5 op ,sicili elka>3 de ,griek5 wi] /$51 mee/ met ,republike9s*5 rege]+svorm me] 9 't ,oo/5 lag51 de ,c>?ag]s1 die hun n$]zett+5 9 't ,we/5 hadd54 ,9 #dje _h zi* e5 jong1 en]giek (fici] uit d5 midd5/& tot tyran wet5 te v]heff51 0 door ,c>?ago erk5d1 _h e5ige j>5 ru/ gebruikt om zijn ma*t enorm te v]/]k51 _h op de ,c>?ag]s e5 groot deel van het eil& v]ov]d1 zijn invlo$ uitgebreid ov] de ,grieks*e /$5 van ,zuid-,itali1 en ,syracuse tot e5 aanzi5lijke /ad gemaakt4 ,het _h groot] opp]vlakte dan ,rome tijd5s de keiz]s1 zijn /adswall5 w>5 #bg ,k4 ,m4 lang4 ,dit ,syracuse 0 e5 middelpunt ook voor ,grieks*e bes*av+4 ,plato kwam hi] aan1 maakte hi] wa>s*ijnlijk ook k5nis met v]s*ill5de ,py?agoreers en kwam1 door bemiddel+ van ,dio1 raadsman en zwag] des kon+s1 aan 't h(4 ,we9ig wet5 we van het v]ke] tuss*5 beide mann54 ,ma> ,dionysius1 die ,plato's to5em5d5 invlo$ op ,dio bem]kte1 wilde zi* wel van hem ontdo54 ,dionysius 0 e5 practis* dad5m5s*1 die voor ideen we9ig voelde4 ,hij v]zo*t aan e5 ,sp>taans* gezants*ap1 wa>mee ,plato afreisde1 te zorg51 dat deze hem nooit me] h9d]5 kon4 ,dit me5de het be/ aan het v]zoek te voldo51 door ,plato te ,aeg9a aan wal te zett53 imm]s _h de volksv]gad]+ beslot51 dat elk ,a!5s* burg]1 die da> kwam1 t] dood gebra*t z\ word5 ( als slaaf v]ko*t4 ,het laat/e tr( ,plato4 ,gelukkig e*t]--zoo luidt het romantis*e v]haal--0 jui/ 9 ,aeg9a ,anniteus aanwezig1 met wi5 ,plato te ,cyr5e k5nis _h gemaakt4 ,deze hoorde van zijn ongeluk1 ko*t hem1 /elde hem buit5 ,aeg9a op vrije voet51 en weig]de de som1 die ,plato's vri5d5 9 ,a!ne hadd5 bije5gebra*t1 als s*adev]go$+ aan te nem54 ,met deze som z\ dan ,plato's s*ool ge/i*t zijn4 ,de ,academie4 ,zooals de ,cynici zi* 9 e5 gymna/ieks*ool hadd5 geve/igd1 de$ ,plato het ook3 hij g+ ond]ri*t gev5 9 de academie2 da>na> heet zijn s*ool ev5e5s de ,academie4 ,hi] _h i$] vrij5 toegang4 ,rijk]e le]l+5 s*ijn5 wel e5s bijdrag5 gegev5 te hebb5 en ook w]d5 wel legat5 aan de /i*t+ v]maakt4 ,aanvankelijk w]d het ond]ri*t zoo1 als ,socrates het gegev5 _h1 v]/rekt3 w&el5de en prat5de4 ,lat]1 bij groot] getal le]l+51 w]d5 er ook wel colleges gegev51 me] aane5ges*akelde voordra*t51 wa>na> de le]l+5 lui/]d54 ,tot aan zijn dood bleef ,plato ho(d van de academie1 /r5ge orde h&hav5d4 ,lat] kwam er natuurlijk wel e5s me5+sv]s*il met zijn le]l+51 b4v4 met ,ari/oteles4 ,hoog/ onwa>s*ijnlijk is het e*t]1 dat dit tot de vele *icanes aanleid+ z\ hebb5 gegev51 wa>van oude v]hal5 gewag mak54 ,van de havelooze cynici ond]s*eidd5 de academici zi*1 miss*i5 welbewu/1 door zek]e elegantie 9 voorkom51 9 kle$+ en mani]54 ,w>5 de cynici me] prolet>irs1 zij w>5 me] de *ique4 ,de academie heeft eeuw5 be/aan4 ,e]/ 9 #ebi n4 ,c4 w]d ze bij besluit van ,keiz] ,ju/9ianus geslot54 ,oorspronkelijk wees het s*oolho(d zijn eig5 opvolg] aan2 lat] w]d hij bij geheime /emm+ door de s*oli]5 gekoz54 ,dat 9 al de eeuw5 van ha> be/aan de academie niet /e$s dezelfde ri*t+ heeft voorge/aan1 is duidelijk4 ,m5 kon er lat] all]lei le] 9 aantreff54 ,hi]1 9 de academie1 _h ,plato zijn eig5lijke lev5/aak gevond53 opvo$5 en ond]ri*t5 9 intieme1 h>telijke v]h\d+ tot zijn le]l+54 ,plato e*t] bezat ook e5 lev5dige belang/ell+ voor politiek en maats*appij4 ,niet alle5 het d5k5 trok hem aan1 ma> ook de toepass+4 ,zoo zijn dan wa>s*ijnlijk zijn twe$e en d]de ,sicilis*e reis te v]kl>54 ,dionysius ,i 0 opgevolgd door zijn zoon ,dionysius ,,ii 7#cfg7 en deze1 e5 ijdel1 kra*teloos man1 ma> niet geheel zond] go$5 wil1 noodigde op raad van ,dio ,plato uit1 zijn ideaal/aat te kom5 v]wez5lijk54 ,het mislukte3 ze] zek] 0 het ideaal onv]vulba> en ,dionysius 0 er absoluut de man niet na>1 om ho(d van d5 /aat na> ,plato's model te zijn4 ,dio viel 9 ong5ade2 ,plato v]trok4 ,lat] is hij er nog e5s gewee/1 tra*tte de breuk met ,dio te heel51 wat mislukte1 w]d 9 e5 soort gevang5s*ap geh\d5 en e]/ door kra*tige tuss*5kom/ van ,ar*ytus van ,t>5te 9 vrijheid ge/eld4 ,deze erv>+5 hebb5 er zek] toe bijg$rag51 om ,plato's me5+ ov] tyrann51 die hij lat] koe/]de1 te vorm54 ,behalve de ,siciliaans*e reiz5 heeft niets zijn w]kzaamheid aan de academie ge/oord tot aan zijn dood 9 #cdg4 #ac4 ,w]k54 ,wat we bij ,democritus en ,protagoras hebb5 te betreur51 is bij ,plato niet het geval3 het zoo go$ als totale v]lies hunn] w]k54 ,veilig mag m5 aannem51 dat zoo go$ als alles1 wat ,plato s*reef1 tot ons is gekom54 ,we hebb5 hi] e*t] e5 &]e moeilijkheid3 niet alles1 wat op ,plato's naam /aat is van hem4 ,en het is e5 d] moeilijk/e d+5 d] ,grieks*e philologie1 uit te mak51 wat precies van hem is4 ,da>voor z\ het vooral van belang zijn1 zijn ideen te k5n54 ,9 zijn lange w]kzaamheid als s*rijv] zijn zijn d5kbeeld5 niet /e$s gelijk geblev5 en we moet5 dus uit zijn ges*rift5 d5 ontwikkel+sgang le]5 k5n54 ,zoo gaan we 9 e5 cirkelgang rond3 de le] uit de ges*rift51 de ges*rift5 uit de le]4 ,ze] moeilijk is het da>bij precies uit te mak51 wanne] de v]s*ill5de w]k5 ges*rev5 zijn3 sommige s*ijn5 ook niet ine5s1 ma> langzam]h& tot /& te zijn gekom54 ,de hi/oris*e critiek1 die zi* bijzond] veel met ,plato's w]k5 bezig hield1 heeft m5ig dui/] punt opgekla>d4 ,m5 kan de ,platonis*e ges*rift5 aldus v]deel53 ,i4 ,socratis*e ges*rift54 ,hi]9 word5 v]s*ill5de deugd5 beh&eld1 zooals dapp]heid en e]zu*t1 en na> de wijze van ,socrates wordt ond]zo*t1 wa>9 ze be/aan4 ,hi]bij sluit zi* aan de ,v]d$ig+ van ,socrates1 die mee/]lijke apologie1 die gelez5 met word5 #bi4 ,het is het mannelijk/e boek4 ,9 ,kriton wordt ges*ild]d1 hoe ,socrates weig]t te vlu*t51 omdat de wett5 moet5 gehoorzaamd word54 ,,ii4 ,ges*rift5 teg5 de sophi/54 ,hi]9 be/rijdt hij de le] d] sophi/54 ,9 sommige me] spott5d en s*]ts5d1 9 &]e1 zooals de ,protagoras1 met me] wa>digheid4 ,,iii4 ,ges*rift5 uit zijn bloeitijd4 ,van deze ges*rift5 moet5 vooral g5oemd word5 het ,symposion1 ,pha$o1 de ,/aat4 ,het ,symposion 7ga/maal7 wa>9 hij ons s*ild]t hoe bij e5 ga/maal v]s*ill5de r$5 ov] ,eros 7,god d] liefde7 word5 geh\d5 en ,pha$o1 het gesprek ov] de ziel1 wa>9 hij d5 /]v5d5 ,socrates zijn eig5 on/]felijkheidsle] 9 d5 mond legt zijn sam5 miss*i5 het s*oon/e van ,plato's w]k4 ,,iv4 ,de ,ges*rift5 van zijn oud5 dag4 ,hi]9 do5 zi* al gevoel5 de teleur/ell+5 ov] het lev5 en de v]m9d]5de gee/esw]kzaamheid4 ,hi]toe rek5t m5 de ,wett54 ,behalve de ,apologie1 die zi* er niet toe le5de1 zijn ,plato's ges*rift5 dialog51 wa>bij doorgaans aan ,socrates ,plato's eig5 me5+5 9 d5 mond word5 gelegd4 ,soms wordt de omgev+1 wa>9 zi* de dialoog afspeelt1 uitvo]ig ges*ild]d4 ,mee/]lijk weet ,plato dit te do54 ,i$] p]soon laat hij sprek5 na> zijn eig5 a>d1 t]wijl alles to* blijft 9 d5 beleefd5 omgang/oon4 ,e5 &] maal /aat de absolute r$5e]+ me] op d5 voorgrond4 ,eig5a>dig is het1 dat ,plato1 wa> hij ge5 kans zag1 zijn ideen door s*]p omlijnde begripp5 9 da>bij pass5de taal te ontwikkel51 ons my!n v]telt en er bij voegt3 z ongeve] z\ het kunn5 zijn4 ,9 de lit]atuur wordt ,plato ze] hoog gewa>de]d4 ,miss*i5 z\ m5 enkele prozas*rijv]s naa/ hem kunn5 plaats51 bov5 hem pleegt niem& ge/eld te word54 ,gaat 9 de v]tal+ 7,frans* van ,c\s92 ,duits* van ,s*lei]ma*]7 veel van de s*oonheid v]lor51 ook da> nog kan m5 de mee/]lijke rangs*ikk+ d] /(1 de lev5digheid1 duidelijke teek5+ en uitbeeld+ bewond]54 #ad4 ,de ,ideenle]4 ,socrates1 hebb5 we gezi51 tra*tte te kom5 tot begripsvorm+4 ,niet wat 9 dt1 ( dt1 ( 9 e5 &] geval dapp]heid 01 wilde hij opspor51 ma> wat 9 't algeme5 dapp]heid 01 tra*tte hij va/ te /ell54 ,als zoodanig 0 de dapp]heid n]g5s te v9d54 ,sle*ts 9 e5 bijzond] geval 0 ze v]wez5lijkt4 ,9 de wa>nem+ is dus ge5 begrip gegev54 ,nog /]k] komt dit uit 9 de wiskunde4 ,we hebb5 b4v4 e5 ze] precies begrip van e5 cirkel4 ,ma> n]g5s 9 de wa>nem+ nem5 we e5 cirkel wa>4 ,zoo nauwkeurig is hij niet geteek5d1 zoo precies kan e5 rond+ niet gemaakt zijn1 ( het e5e punt is wel e5 millio5/e millimet] v]d] van 't middelpunt dan 't &]e4 ,dit moe/ ,plato1 die veel aan wiskunde de$1 /]k treff54 ,de begripp5 zijn dus iets1 dat niet 9 de wa>nem+ is gegev54 ,to* hebb5 wij ze4 ,we hebb5 e5 begrip van cirkel1 driehoek1 enz4 ,hoe kom5 we da>aan8 ,dan moet5 ze op e5 &]e mani] 9 't bewu/zijn zijn gekom51 0 het antwoord4 ,de ,griek5 kond5 zi* 't bewu/zijn moeilijk als actief1 als de erv>+5 v]w]k5d1 voor/ell54 ,ze da*t5 het me] passief3 het ontv+1 wat er aan gegev5 w]d1 en kon dit va/h\d54 ,met e5 mod]n beeld z\ m5 kunn5 zegg53 wij d5k5 ons het bewu/zijn me] als e5 ma*9e1 die de +eworp5 /( op all]lei mani] v]w]kt1 zoodat er we] iets heel &]s uit kan kom51 dan er is +$aan4 ,de ,griek da*t het zi* als e5 gevoelige plaat1 wa>op zi* afdrukt1 wat er op inw]kt4 ,plato moe/ de g$a*te dus vr ligg51 dat het bewu/zijn zelf met behulp d] wa>nem+5 en kra*t5s zijn eig5 wett5 de begripp5 vormde4 ,de begripp5 moet5 dus 9 onze ziel kom54 ,hoe8 wordt nu de vraag4 ,om deze vraag te beantwoord51 komt ,plato tot e5 kloeke greep3 ,hij neemt aan1 dat de ziel voor ha> kom/ 9 het li*aam die begripp5 aans*\wd heeft4 ,om dit mogelijk te mak51 moe/ hij v]ond]/ell5 e5e praexi/5tie d] ziel vr het li*aam4 ,we zull5 zi51 hoe hij dit lat] 9 v]b& bra*t met het voortbe/aan d] ziel ook n het li*aam 7po/exi/5tie74 ,v]d] moe/ hij die begripp5 w]kelijkheid1 e5 reel be/aan buit5 ons bewu/zijn toek5n54 ,hi]mee s*iep ,plato naa/ de w]eld die wij k5n51 nog e5 &]e w]eld3 e5 immat]iele1 die d] begripp51 die be/aat 9 d5 topos notos 7lett]l43 ,sle*ts 9 de g$a*te te k5n5 plaats74 ,dat wij ons die begripp5 bewu/ word51 v]kla>t hij aldus3 ,de d+5 d] buit5w]eld gelijk5 e5igsz9s op die begripp54 ,nem5 we ze wa>1 dan wordt de 9 ons bewu/zijn sluim]5de idee we] wakk] g]oep54 ,plato grondt dit dus op 't zielkundig feit1 dat we all5 k5n53 de associatie d] gelijkheid4 ,/el1 dat ik lang gel$5 e5 s*oolkam]aad gehad heb1 di5 ik da>na niet me] ontmoette4 ,ik b5 hem v]get54 ,nu kom ik lat] met e5 jong51 zijn zoon1 9 k5nis4 ,deze gelijkt op d5 vad]4 ,ik zie d5 jong51 en door dat gelijke komt de h]9n]+ aan d5 vad] op1 met wi5 ik als jong5 na> s*ool g+4 ,dat sluim]5de beeld komt we] bov54 ,zoo komt1 door de wa>nem+1 het vroeg] aans*\wde begrip we] 9 mijn bewu/zijn3 alle k5n5 is dus volg5s ,plato h]9n]+ 7anamnsis71 e5 zi* bez9n5 op vroeg] wa>g5om5 d+54 ,deze begripp5 nu noemt ,plato de ideen en het hi] ges*et/e zijn enkele ho(dtrekk5 uit zijn ideenle]4 ,hij tra*t deze le] 9 v]b9d+ te br5g5 met vroeg]e sy/em5 en door ha> gelukt het hem1 twee sy/em51 die als uit]/5 teg5ov] elka> /aan1 dat d] ,eleat5 en van ,h]aclitus1 te v]zo55 9 e5 hoog]e e5heid4 ,het e5ige1 onv]&]lijke1 ,eleatis*e1 is de w]eld d] ideen4 ,van ha> hebb5 we h]9n]+1 k5nis4 ,naa/ deze w]eld van het zijn /aat die van de g5esis3 van de word+4 ,dit is de w]eld d] v]s*ijnsel51 wa>9 alles /roomt4 ,deze ideenle] is niet e5 va//a& /elsel ma> wordt 9 de ond]s*eid5e dialog5 op v]s*ill5de wijze beh&eld1 en ettelijke bezw>5 teg5 ( gap+5 9 het /elsel word5 met ( niet met volkom5 kla>heid door ,plato beh&eld4 ,met het ond]s*eid tuss*5 de ideen en de d+5 g+ e5 v]s*il 9 wa>debepal+ gepa>d4 ,de w]eld d] ideen 0 ook 9 e?is* opzi*t de bet]e1 de hoog]e4 ,to* lag het 9 d5 a>d d] le]1 dat m5 ook ideen van all]lei gewone1 ja1 we]z9wekk5de d+5 moe/ aannem54 ,aanvankelijk heeft ,plato dan ook ideen als tafel1 b$1 toegelat54 ,lat] heeft hij zi* niet opzettelijk ov] de vraag uitgelat51 ma> zi* met het gev5 van v]s*ill5de voorbeeld5 tevr$5 ge/eld4 ,e5 va/5 regel is 9 de keuze d] voorbeeld5 niet te ontdekk51 ma> die van wiskundige begripp51 eig5s*app51 natuurwez5s kom5 het mee/ voor4 ,hoe v]h\d5 zi* de ideen nu8 ,begripp5 kunn5 gecord9e]d en gesubord9e]d zijn en ,plato deelt ze ook ga>ne op die wijze 94 ,van het begrip hond kunn5 we op/ijg5 tot ro(di]1 zoogdi]1 gew]veld di]1 di] lev5d wez54 ,van het begrip roos ev5e5s tot lev5d wez54 ,zoo kunn5 me]d]e rij5 van begripp5 sam5kom5 9 n begrip #cj4 ,we kunn5 ons d5k51 dat e5 d5k] nu alle begripp5 9 zoodanige rij5 tra*t te ord551 dat die t5 slotte alle uitkom5 9 n begrip1 dat dan alles omvat4 ,het is als 't w>e de top e5] pyramide1 wa>van we langs v]s*eid5e lijn5 tot het grondvlak kunn5 kom51 wa>9 de vele bijzond]e d+5 ligg54 ,ondanks ,plato's liefde voor co- en subord9atie van begripp5 heeft hij to*--al ontbrek5 vage a&uid+5 niet--ge5 zoodanige begripp5pyramide opgeb\wd4 ,hij heeft alle5 n idee aangewez51 dat bov5 alles /aat3 de idee van het go$e4 ,ma> deze idee omvat niet alle &]e op dezelfde wijze als 't begrip di] alle di]53 er is ge5 logis*e ond]ord5+4 ,de idee van het go$e is het doel van alles wat be/aat4 ,t5 opzi*te van ha> is al 't &]e middel4 ,deze idee van het go$e heet ook w]eldr$e1 noes1 soms godheid4 ,om dat nu alles wat is1 na> dit doel /reeft1 is deze idee als 't w>e oorzaak1 doeloorzaak van het gebeur54 ,de idee van het go$e is dus w]elddoel1 w]eldr$e1 w]eldoorzaak4 ,zij ook moet d5 b& vorm5 tuss*5 de va/e w]eld d] ideen1 de v]&]lijke d] d+54 ,de d+5 gelijk5 e5igsz9s op de ideen3 zij word5 bewog51 omdat zij /rev5 na> hun doel3 de idee4 ,ma>1 als de d+5 dan naboots+ zijn d] idee1 wa>om zijn ze dan ge5 zuiv]e ma> e5 gebrekkige naboots+8 ,er moet dus e5 m$eoorzaak zijn1 die de volkom5 v]wez5lijk+ van het doel teg5w]kt4 ,dit is de ruimte1 die omgevormd wordt tot de d+51 wa>door zek]e teg5w]k+ de oorzaak wordt van het onvolkom5e d] d+5 #ca4 ,de w]eld d] d+5 is e5 m5g+ van zijn en niet zijn4 ,deze metafysis*e g$a*te heeft ook e5 !ologis*e uitdrukk+3 met het oog op de ideen heeft e5 w]eldvorm5de ,god1 de demio]gos de d+5 ges*ap54 ,op oud] leeftijd heeft ,plato dan zijn ideenle] 9 ov]e5/emm+ tra*t5 te br5g5 met de ,py?agores*e getall5le]4 ,deze g+ uit van de e5heid1 zoo ook hij4 ,de e5heid viel sam5 met de opp]/e idee4 ,de neo-,platonici hi]aan aanknoop5d1 hebb5 uit het ,e5e alles lat5 voortkom5 als uit/ral+1 als emanatie 7bladz4 #aec74 ,hoe v]d] van de e5heid af1 hoe m9d] be/aan en hoe m9d] volkom5heid4 ,de s*]pe s*eid+ tuss*5 de volkom51 reele w]eld d] ideen en de onvolkom51 niet wa>a*tig zijnde1 ma> word5de w]eld d] d+5 wordt opgehev52 er is me] ( m9d] realiteit en da>mee me] ( m9d] volkom5heid4 ,9 de middeleeuw5 _h deze g$a*te veel invlo$4 7,v]gelijk 't godsbewijs van ,anselmus v4 ,cant]bury pag4 #aij74 ,9 het ,symposion wordt de s*oone voor/ell+ gegev5 van het heimwee d] ziel na> de idee4 ,de liefde1 die beg9t met liefde voor n s*oon li*aam1 wordt liefde voor ht s*oone1 voor het gee/elijk s*oone1 voor het go$e4 ,eros is de kra*t1 die d5 m5s* leidt en /uurt #cb4 #ae4 ,!ologis*e en ,e?is*e begripp54 ,plato k5t drie w]kzaamh$5 d] ziel3 het bege]51 het will51 het zuiv]e k5n54 ,lat] g+ hij v]d] en sprak van de drie deel5 d] ziel1 die hun plaats hadd5 9 ond]lijf1 h>t en ho(d4 ,de on/]felijkheid kwam dan alle5 aan het v]nuft1 de k5n5de ziel1 de r$e toe4 7,zie bl4 #ig74 ,9 zijn ,pha$o spreekt ,plato ov] zijn va/ gelo( aan de on/]felijkheid4 ,g$eeltelijk s*ijnt hij zijn voor/ell+5 op dit gebi$ te hebb5 ontle5d aan de orphis*e my/iek1 wa>ov] re$s gesprok5 w]d 7bladz4 #aa74 ,met de drie deel5 d] ziel kom5 drie deugd5 ov]e53 onze bege]t5 moet5 word5 behe]s*t door de deugd d] bezonn5heid 7sophrsun72 de wils5]gie1 de dapp]heid gaat naa/ de mo$ige ziel1 de wij%eid naa/ de r$e4 ,zal onze deugd e*t] volkom5 zijn1 dan moet i$]e deugd ha> plaats hebb51 er moet e5 zek]e h>monie be/aan4 ,dit is de dikaiosun 7re*ts*ap5heid1 g]e*tigheid74 ,is deze vorm zijn] e?iek me] !ologis*1 da> ze aansluit bij zijn zielele]1 me] filos(is*1 zi* me] aansluit5d bij de ideenle]1 is zijn e?iek da>1 wa> hij als hoog/e doel van d5 m5s* /elt het k5n5 d] idee4 ,eros drijft d5 m5s* tot /rev5 na> het volkom5e1 doet heimwee na> de idee ontwak54 ,uit dit v]lang5 ontspr+t de bege]te na> filos(ie en het hoog/ /aan voor ,plato de filos(54 ,niet 9 e5s komt de m5s* hi]toe4 ,e]/ heeft hij vreugde aan 't s*oone van lijn1 kleur en toon4 ,dit is e5 go$ beg94 ,da>na moet hij practis*e k5nis en va>digheid v]w]v54 ,hij moet zi* niet vreemd gevoel5 9 de w]eld d] v]s*ijnsel54 ,zijn inzi*t moet hem dan grond5 do5 k5n51 wa>op hij 't e5e ( 't &]e besluit4 ,v]d] nog /ijg5d1 /reeft hij na> e5 h>monis* lev51 maat en v]h\d+ br5gt hij 9 zijn lev54 ,e]/ dan /ijgt hij tot het hoog/e3 het k5n5 d] idee4 ,het z$elijk ideaal laat zi* aldus uitdrukk53 s*oonheid1 k5nis1 !orie1 wa>heid4 ,deze ontwikkel+ van het e?is*e komt ov]e5 met die d] liefde ges*ild]d 9 't ,symposion4 ,het is duidelijk1 dat deze beide e?ica's elka> niet volkom5 dekk54 ,al de w]k5 van ,plato gev5 dan ook1 zooals we re$s opm]kt51 ge5 sam5hang5d1 leid5d sy/eem4 ,als de ziel niet gel\t]d is1 zal zij na ha> a>ds* be/aan we] 9 e5 li*aam t]ugke]54 ,plato is e5 aanhang] van de le] d] zielsv]huiz+1 welke hij aan de ,py?agoreers 7zijn bek5dheid met de ,py?agoreers hebb5 we re$s gezi571 ( aan de my/]in ontle5d mag hebb54 ,bij hem dan ook de le] van de s*uld en de boete d] ziel4 ,m]kwa>dig is1 hoe hij het heete v]lang5 na> vrijmak+ en vrijword+ van zonde 9 ov]e5/emm+ weet te br5g5 met zijn ideenle]3 het is het v]lang5 d] ziel na> de idee4 #af4 ,plato's ,/aat4 ,uitvo]ig heeft ,plato zijn g$a*t5 ontwikkeld ov] d5 be/5 ,/aat1 en dat niet als e5 droombeeld1 ma> als e5 te v]w]kelijk5 ideaal4 ,met de v]w]kelijk+ /aan zijn ,siciliaans*e reiz5 9 v]b&4 ,plato _h1 als gebor5 ari/ocraat en als ,socraticus1 e5 afke] van de democratie4 ,dat de m5s*5 zi* met all]lei zak5 behalve met hun eig5e bemoei51 dat de e]/e de be/e zi* bezig h\dt met de hoog/e belang5 van d5 /aat1 wa>toe zooveel k5nis en inzi*t wordt v]eis*t1 moe/ hem wel gruwelijk s*ijn54 ,da>bij kwam de vlei]ij d] massa door de r$5a>s4 ,zijn /aat z\ da>om e5 zijn1 wa> de be/5 rege]d54 ,ma> met die be/5 b$oelde hij h51 die 't hoog/ /aan 9 z$elijk opzi*t4 ,er z\d5 drie /&5 zijn4 ,de laag/e 0 die d] bo]5 en h&w]kslui4 ,zij mo*t5 privaat-bezit en familielev5 hebb54 ,hun deugd 0 de sophrosun1 de zelfbehe]s*+1 het gehoorzam5 aan en ond]danig zi* voeg5 na> de hoog]e /&51 zooals de bege]5de ziel ook ond]ges*ikt moe/ zijn aan de bezonn5heid4 ,bov5 deze en ov]e5kom5de met de mo$ige ziel1 /aat de /& d] wa*t]s4 ,van jongs af w>5 ze opgevo$ tot 't krijgslev51 vormd5 e5 ap>t5 krijgs/&1 v]d$igd5 het vad]l& en oef5d5 zi* van d] jeugd af 9 matigheid en h>d+4 ,tuss*5 mann5 en vr\w5 be/aat hi] ge5 v]s*il4 ,huwelijk5 v9d5 ond] h5 niet plaats4 ,op geleg5e tijd5 word5 ges*ikte p>5 bij elka> gebra*t1 wa>bij m5 er op lett5 zal1 zooveel mogelijk bij elka> pass5de m5s*5 sam5 te br5g51 opdat er e5 kloek gesla*t ont/aat4 ,dadelijk na hun geboorte word5 de k9d]5 aan de mo$] ontnom51 ze krijgt e5 &] te zoog54 ,de regel+ is zoo1 dat elk k9d 9 i$] oud] zijn vad] en mo$]1 elk oud] 9 i$] k9d zijn k9d moet zi54 ,aan de spits van d5 /aat is de e]/e /&3 die d] filos(54 ,zij k5n5 de idee en rege]5 d5 /aat na> wij%eid4 ,zooals 9 d5 enkel5 m5s* de drie deugd5 zi* go$ ond]l+ moet5 v]h\d51 zoo moet5 9 d5 /aat de drie /&5 h>monis* sam5w]k54 ,dit is dan de dikaiosun 7re*ts*ap5heid74 ,het bevreemdt ons niet1 dat e5 d]gelijke /aat niet 9 de practijk uitvo]ba> 04 ,aan droom5 ov] d5 be/5 /aat heeft het e*t] nooit ontbrok54 ,zoo s*reef ,?omas ,moore zijn ,utopia1 ,campanella zijn ,zonne/aat en we h]9n]5 aan e5 d] jong/e pog+53 ,9 het ja> #bjjj van ,edw4 ,bellamy1 #cc dat 9 m5ig opzi*t het teg5ov]ge/elde is van ,plato's boek4 ,eig5a>dig1 dat e*t] 9 beide e5 veel groot]e ma*t aan d5 /aat wordt toegek5d dan de /aat1 zooals wij die k5n51 bezit 7bl4 #bah1 #bai74 ,to5 lat] ,plato's pog+5 tot uitvo]+ w>5 mislukt1 s*reef hij de ,wett51 iets me] aan 't practis*e lev5 aangepa/4 ,9 ,plato's ,/aat kom5 ook m]kwa>dige ideen ov] opvo$+ voor1 die geheel +]i*t moe/ zijn met het oog op de aan/a&e taak d] jongel+54 ,plato1 w>s van alle ov]drev5 gevoeligheid1 eis*te e5 ern/ige1 mannelijke gez9dheid1 e5 zi* bezigh\d5 met gymna/iek1 muziek en wet5s*ap 7/]r5kunde1 meetkunde74 #ag4 ,plato's invlo$4 ,het is ondo5lijk1 deze 9 we9ige regels ook ma> b5ad]5d we] te gev54 ,op het geheele ,we/]s*e d5k5 drukte hij d5 /empel zijn] p]soonlijkheid4 ,ma> enkele punt5 mog5 na> vor5 gebra*t word54 ,all]e]/ heeft ,plato invlo$ geoef5d op zijn le]l+52 m5 heeft gezegd3 zond] ,plato ge5 ,ari/oteles1 ge5 ,plot9us1 ge5 ,augu/9us4 ,wat dit beteek5t1 moge het v]volg van dit boekje le]54 ,wijz5 we enkele belangrijke ideen aan1 die bij hem voorkom53 ,het be/aan van het immat]iele is ons zoo gewoon1 dat we 't ons nauwelijks kunn5 voor/ell51 dat deze idee wrd5 moe/4 ,is het niet ev5zoo met zijn me]d]heid van de ziel bov5 het li*aam8 ,v9dt de heimwee d] ziel na> de idee zi* niet t]ug 9 het v]lang5 d] *ri/55 na> e5heid met ,god1 na> k5nisse ,gods als inbegrip van alle wij%eid4 ,e5 v]lang51 door t5 ,kate zoo innig en e5v\dig uitg$rukt3 ,we zoek5 ,u 9 alles1 ,vad]4 ,en v9d5 ,u 9 niets g5oeg4 ,ov]weg5d is ,plato's religieus g$a*t5lev5 gewee/ voor ons godsdi5/ig voel5 en d5k54 ,op het gebi$ d] metafysica heeft hij voortgezet1 wat re$s ,socrates _h aangevang53 het opspor5 van de begripp54 ,uit zijn s*ool kwam ,ari/oteles1 die de vad] w]d d] =meele logica4 ,9 de natuurkunde vo]de hij het begrip doel-oorzaak 94 ,de huidige natuurwet5s*ap neigt wel me] tot ,plato's teg5voet] ,democritus1 ma> de doeloorzak5 he]s*t5 tot #aejj en e]/ 9 de #ai;de eeuw bra*t 't ,d>w9isme e5 geheele v]&]+1 nadat de d5k]s d] #af;de1 #ag;de en #ah;de eeuw e5 teleologis*e natuurv]kl>+ be/r$5 hadd54 7,zie ,afdeel+ ,,iv74 ,9 zijn sy/eem wi/ hij de teg5/rijdigh$5 van 't ,grieks*e wet5s*appelijk d5k5 9 hoog] e5heid te v]e5ig54 ,democritus en ,plato w>5 de e]/51 die e5 me] afg]ond1 wijsge]ig sy/eem gegev5 hebb54 ,en t5 slotte is er 9 zijn ,/aat--hoe vreemd die ons moge s*ijn5--to* veel gewee/1 dat de toekom/ heeft v]vuld1 en zijn vele ideen uitgesprok51 die de toekom/ miss*i5 nog v]vull5 zal4 ,plaat/ ,plato aan het ho(d van zijn ,/aat ges*oolde1 speciaal opgeleide m5s*51 wij kunn5 ons ge5 /aat me] d5k5 zond] ambt5>5 met e5 wet5s*appelijke opleid+4 ,mog5 ook afkom/1 protectie en all]lei bijkom/igh$5 invlo$ hebb5 op de b5oem+1 onze /aat wordt niet me]1 als 9 de oudheid1 g]ege]d door ,jan1 ,piet en ,klaas1 ma> door wet5s*appelijke p]son54 ,moge m5 t]ugde9z5 voor de geweldige consequ5tie1 dat man en vr\w gelijk op te vo$5 zijn1 onze maats*appij beweegt zi* veel me] 9 die ri*t+ dan de ,grieks*e1 wa> de vr\w e5 e5zaam1 afgeslot5 lev5 leidde1 zi* we9ig ontwikkelde en door ha> oud]s uitgehuwelijkt w]d4 ,onze coducatie en op5/ell+ van all]lei b]oep5 voor de vr\w wijz5 9 de ri*t+ van me] gelijk/ell+4 ,weig]5 wij ook veelal te groot5 invlo$ van d5 ,/aat op het gez9slev51 to* gaan vele /emm5 op1 die bij het ve/ig5 van e5 gez9 d5 /aat e5 zek] toezi*t will5 gev51 om zoo mogelijk het ont/aan van e5 ongezond nagesla*t te v]mijd54 ,huwelijksv]bod 9 bepaalde gevall5 wordt door m5ige5 w5s*elijk gea*t4 ,de zorg voor physieke opvo$+ en h>d+ is ons niet vreemd4 ,ook teg5 moreele v]w5n+ wordt ?ans met ern/ gewa>s*uwd4 ,heeft e5 ,n$]l&s* pa$agoog onlangs niet de /ell+ v]d$igd1 dat onze k9d]5 met me] h>dheid moet5 word5 opgevo$6 ,en e9delijk heeft 9 de ,ka?olieke ,k]k met h>e he]s*]s e5 zek]e v]wez5lijk+ plaats gevond5 van ,plato's ,/aat2 e5 v]wez5lijk+1 die 9 de ,middeleeuw51 to5 het w]eldlijk gezag zi* ond] het gee/elijke /elde1 nog v]d] g+4 ,,ho(d/uk ,,iv4 ,,ari/oteles4 #ah4 ,lev5 en ,w]k54 ,lev54 ,9 #chd v4 ,c4 uit e5 oude arts5familie gebor5 te ,/agira1 kwam hij op #ah;j>ig5 leeftijd na> ,a!ne1 bleef #bj j>5 9 de ,academie1 wa> hij langzam]h& tot zelf/&ige opvatt+5 kwam1 die afwek5 van ,plato's le]4 ,dit bra*t ev5wel ge5 v]&]+ 9 de hooge a*t+1 die de le]l+ d5 v]e]d5 mee/] to$roeg4 ,na ,plato's dood reisde hij wat1 kwam 9 #cdc aan 't h( van ,philippus van ,mac$oni als opvo$] van di5s zoon1 d5 lat]5 ,alex&] d5 ,groote1 ke]de lat] na> ,a!ne t]ug1 en grondve/te da> 9 het ,lyceum e5 nieuwe s*ool1 die de p]ipatetis*e heet1 omdat ,ari/oteles zijn ond]wijs dikwijls gaf rondw&el5d door de lan51 die 't geb\w omr+d54 ,twaalf j>5 w]kte hij hi]1 en pre/e]de1 geholp5 door begaafde en wet5s*appelijk go$ ond]legde le]l+5 e5 onbegrijpelijke hoeveelheid wet5s*appelijk5 arbeid4 ,na ,alex&]s dood1 to5 ,a!ne zi* los wilde mak5 van de ,mac$onis*e he]s*appij1 w]d teg5 ,ari/oteles1 d5 vri5d van 't ,mac$onis*e kon+%uis1 e5 aankla*t +$i5d4 ,asebeia1 goddeloo%eid 0 we] het ges*ikte voorw5dsel4 ,de wijsge] ontweek na> ,*alcis en /i]f 9 #cbc1 wa>s*ijnlijk ov]w]kt4 ,p]soonlijkheid4 ,miss*i5 mag m5 ,ari/oteles d5 e]/5 pr(essor noem5 9 d5 voll5 z9 van dez5 tijd3 /r5g wet5s*appelijk ond]zoek]1 doc5t1 s*rijv] van e5 groot aantal le]boek51 die de wet5s*ap van zijn tijd sam5vatt54 ,9 wet5s*appelijk w]k vond hij zijn groot/e geluk en da>9 g+ hij op4 ,voor vri5ds*ap 0 hij niet ongevoelig4 ,veel me] dan ,plato's gee/ is de zijne g]i*t op het praktis*e1 nu*t]e1 op de w]kelijkheid4 ,zijn d5k5 is sy/ematis*1 ordelijk4 ,dit geeft aan sommige zijn] ges*rift5 zelfs e5 e5igsz9s s*oolmee/]a*tig5 t9t4 ,teg5ov] ,plato's beh&el+ /eekt de zijne af3 /r5g s*eidt hij potis*e en wet5s*appelijke beh&el+ en zijn ges*rift5 hebb5 veel me] van e5 mod]n wet5s*appelijk w]k dan die van ,plato4 ,mod]n 9 zek]5 z9 is ook bij ,ari/oteles zijn zoo groote liefde voor 't d5k51 dat de physical culture1 zooals wij dat met e5 hyp]mod]ne uitdrukk+ noem51 en die bij de oude ,griek5 9 zoo groote e]e 01 bij hem geheel week4 ,hij 0 zwak van li*aam1 ov]w]kt4 ,zijn rijkdom kon hem gelukkig de middel5 v]s*aff5 zi* geheel aan zijn w]k te wijd54 ,w]k54 ,het aantal ges*rift5 van ,ari/oteles is geweldig gewee/3 e5 ov]lev]+1 niet geheel onbetr\wba>1 spreekt van #ajjj4 ,heel wat is v]lor5 gegaan1 en da>ond] ongetwijfeld ze] belangrijk w]k2 het fragm5t ov] d5 /aat b4v41 dat ons bewa>d is geblev51 breekt af bij de opvo$+4 ,het is niet ond5kba>1 dat ,ari/oteles is bijge/aan door zijn le]l+54 ,dit legt dan e5 s*itt]5d getuig5is af van de w]kzaamheid d] p]ipatetis*e s*ool4 ,miss*i5 mag m5 zi* ongeve] de v]h\d+ d5k5 als 9 e5 mod]n laboratorium1 wa> ook ond] leid+ van e5 pr(essor heel wat wet5s*appelijke arbeid tot /& kan kom54 ,9 zijn ges*rift5 geeft ,ari/oteles ons iets1 wat vr no* n hem ooit we] voll$ig g$aan is3 e5 ov]zi*t d] gans*e wet5s*ap 9 sy/ematis*e sam5vatt+ en ond]l+ v]b&4 ,teg5woordig z\ dit onmogelijk zijn4 7,het is bijna re$s ondo5lijk voor n gele]de1 n vak van wet5s*ap 9 zijn geheel en go$ te bew]k54 ,uitgebreide w]k5 v]s*ijn5 9 d5 teg5woordig5 tijd dan ook dikwijls door sam5w]k+ van v]s*ill5de gele]d54 ,de groot/e pog+ van d5 laat/5 tijd op dit gebi$ is het v]zamelw]k3 ,die ,kultur d] ,geg5w>t1 ond] leid+ van ,paul ,h9neb]g4 ,het beoogt e5 ov]zi*t te gev5 van ons wet5 en kunn54 ,aan het w]k w]k5 e5 #ajj-tal gele]d5 mee47 ,ma> to* 0 het ook re$s voor di5 tijd e5 arbeid van beteek5is1 alle ,grieks*e wet5 sam5 te vatt5 9 e5 /elsel1 z1 dat de deel5 bij elka> aanslot54 ,da>bij boezemt ons e]bi$ 9 de alzijdige belang/ell+ van ,ari/oteles1 die zi* ri*t op de mee/ v]s*ill5de t]re95 d] wet5s*ap2 de alzijdigheid1 die aan ons mod]ne lev5 vreemd is4 ,er zijn natuurlijk nog wel m5s*5 met groote1 encyclop$is*e k5nis en e5 e]bi$wekk5de algeme5e ontwikkel+1 en dez5 kunn5 ook wel nuttig w]k v]ri*t51 vooral als opvo$]s en ond]wijz]s1 ook als popul>ise]d]s en v]spreid]s van wet5s*ap1 ma> ze br5g5 zelf de wet5s*ap gewoonlijk niet vooruit4 ,bij ,ari/oteles nu v9dt m5 die alzijdige belang/ell+ wel v]e5igd met e*t wet5s*appelijk5 z94 ,zijn w]k5 zijn van v]s*ill5d5 a>d3 ,i4 ,die hij zelf heeft uitgegev5 en be/emd voor e5 groot5 kr+ van lez]s3 de zgn4 uitgegev5e4 ,van deze is zoo go$ als niets bewa>d4 ,de mee/5 ont/ond5 g$ur5de zijn v]blijf aan de ,academie1 sluit5 zi* aan bij de ,platonis*e filos(ie1 zijn 9 dialoogvorm en doorgaans vloei5d ges*rev54 ,,ii4 ,v]zamelw]k53 hetzij uittreksels uit &]e wet5s*appelijke w]k51 b4v4 uit ,plato's ges*rift52 hetzij v]zamel+5 van feit5mat]iaal1 dat hij noodig _h voor zijn ond]wijs4 ,hi]bij vooral zull5 hem zijn le]l+5 geholp5 hebb54 ,ook deze bezitt5 we niet me]4 ,,iii4 ,le]boek53 deze zijn voor e5 g$eelte beh\d54 ,het zijn de w]k51 die wij van ,ari/oteles k5n54 ,wa>s*ijnlijk heeft hij niet zelf beslot51 de ges*rift5 alle op deze wijze uit te gev53 't zijn g$eeltelijk boek5 die af zijn1 g$eeltelijk sle*ts ontw]p51 aanteek5+5 voor zijne college's z\d5 we kunn5 zegg54 ,de dood heeft hem v]h9d]d zijn w]k5 voll$ig af te mak54 ,hi]van zijn te noem53 ges*rift5 ov] rhetorica1 potiek1 e?iek1 politiek1 physica1 metaphysica1 di]kunde1 zielkunde en logica4 #ai4 ,le]4 ,/( en vorm4 ,voor ,plato be/ond de hoog/e w]kelijkheid 9 de ideenw]eld1 de immat]iele1 die teg5ov] de w]eld d] v]s*ijnsel51 zooals wij die wa>nem51 /ond4 ,die v]s*ijnsel5w]eld 0 e5 flauwe afs*aduw+ van de w]eld d] ideen4 ,sle*ts ze] onvoldo5de 0 het ,plato gelukt1 om de beide w]eld5 met elka> 9 zoodanig v]b& te br5g51 dat de e5e zi* uit de &]e begrijp5 liet4 ,op het gebi$ d] k5nis _h hij gele]d1 dat alle w]kelijk wet5 e5 h]9n]+ is1 kom5de 9 't bewu/zijn door e5 zi* bez9n5 op de1 door de ziel vroeg] aans*\wde w]kelijkheid4 ,de z9nelijke wa>nem+ gaf ge5 k5nis1 sle*ts me5+2 ze 0 sle*ts aanleid+ tot anamnsis1 h]9n]+4 ,op het gebi$ d] e?iek 0 dus het hoog/e het k5n5 d] idee1 wa>toe e5 m5s* geleid w]d door e5 vurig v]lang5 na> ha> s*oonheid4 ,die bege]te 0 ,eros1 de liefde1 die zi* uit 't laag/e ontwikkelde4 ,ov] heel de w]eld sp&e zi* de opp]/e idee1 die d] go$heid1 die e5 0 met het w]elddoel1 dat tegelijk w]eldoorzaak en w]eldr$e 04 ,9 d5 /aat moet ook de idee he]s*51 dus zij1 die ha> k5n53 de filos(54 ,ond] h5 /ond5 de wa*t]s1 da>ond] de arbeid]s2 alle 9 re*tva>dige v]h\d+1 zooals 9 onze ziel de bege]5de ond] de mo$ige ziel zal /aan1 deze ond] de k5n5de4 ,aan deze le] knoopt nu ,ari/oteles aan4 ,ma> de s*]pe teg5/ell+5 die1 zond] ov]gang5 to* altijd 9 ,plato's le] blijv5 be/aan1 weet hij weg te nem54 ,dit doet hij1 niet door het zijn te ontk5n51 no* door het word5 te nege]51 ma> door het word5 als het zijn te erk5n51 door de idee d] ontwikkel+4 ,ook hij erk5t als het w>e voorw]p van wet5s*appelijke /udie het soortbegrip1 niet het bijzond]e d+4 ,niet die en die en die hond moet gek5d word5 9 de di]kunde1 ma> de hond4 ,niet de deugd van ,socrates ( ,ari/ides ( ,miltiades1 ma> de deugd4 ,ma> dit begrip vo]t niet e5 ap>t be/aan3 het is niet ,,bov5 het d+1 zooals ,plato's idee2 het is ,,9 het d+1 het v]wez5lijkt zi* da>94 ,zoo komt ,ari/oteles tot twee begripp53 de /( 7hul7 en de vorm 7morph74 ,de morph is de ,platonis*e idee1 heet ook wel ideion4 ,9 de /( nu w]kt de vorm en ond] invlo$ da>van v]vormt de /( zi* tot e5 d+1 wa>9 de vorm1 het begrip is v]wez5lijkt4 ,nem5 we e5 eikel4 ,da>9 is als 't w>e de eikeboom beslot54 ,9 zijn w]kelijk5 toe/& is 't e5 eikel1 na> mogelijkheid e5 boom4 ,wanne] nu ma> e5 uit]lijke oorzaak er bij komt 7de eikel moet 9 d5 grond vall5 en vo$+s/(f5 opnem571 zal die eikel e5 boom word54 ,ari/oteles gebruikt hi]voor de woord51 die m5 lat] 9 't ,latijn v]taalde door actu en pot5tia en zoo spreekt m5 ook nu nog van pot5tieel 7na> mogelijkheid7 en actueel 7na> w]kelijkheid74 ,actueel is de eikel e5 eikel1 pot5tieel e5 eikeboom4 ,/(1 d+ en begrip kom5 dus z sam51 dat 9 de /( pot5tieel de vorm al aanwezig is1 dat door e5 uitw5dige oorzaak de vorm de /( omw]kt tot het d+1 wa>9 het begrip is v]wez5lijkt4 ,deze le] gebruikt ,ari/oteles nu ook voor &]e dan organis*e gebeurt5iss51 b4v4 voor de w]kzaamheid d] m5s*54 ,bij het b\w5 van e5 huis zijn de /e55 enz4 de /(1 9 het ho(d van d5 ar*itect is de vorm1 de idee van het huis2 de b\w]s zijn de uit]lijke oorzaak2 het resultaat1 het d+ is het huis1 dat niet de idee zelf van d5 ar*itect is1 ma> wa>9 zijn idee is v]wez5lijkt4 ,ari/oteles' bes*\w+ is teleologis*1 het gebeur5 wordt bepaald door het doel4 ,e5 zek]e ruimte geeft hij e*t] aan de me*anis*e natuurv]kl>+ van ,democritus1 door als uit]lijke oorzaak de van buit5 kom5de invlo$5 te erk5n54 ,die van buit5 kom5de oorzaak1 die hij aitia noemt1 bew]kt v]&]+ van plaats1 van ho$anigheid en hoeveelheid1 die eig5lijk to* all5 we] plaatsv]&]+5 zijn4 ,het is nu opm]kelijk1 hoe de d5k] kans ziet1 om e5 geheel /elsel van op/ijg5de vorm5 te gev54 ,wat na> bov5 /( is1 is na> ond]5 d+4 ,e5 eikel is b4v4 9 v]gelijk met d5 boom /(1 sle*ts pot5tieel e5 eikeboom4 ,de eikel zelf is ook we] uit e5 &]e /( ont/aan4 ,zoo is 9 de anorganis*e w]eld het m>m] actueel m>m]1 pot5tieel e5 /&beeld4 ,de geheele w]eld ziet ,ari/oteles zoo als e5 op/ijg5de reeks soort54 ,het soortbegrip /aat voor hem va/1 en het aantal soort5 is bepaald4 ,hij neemt dus niet1 zooals lat] het ,d>w9isme aan1 dat de e5e di]- ( plant5soort 9 de &]e kan ov]gaan4 ,ma> al de soort5 /aan niet los van elka>1 ma> veele] zoo1 dat het be/aan d] e5e lag]e soort noodig 0 voor het ont/aan d] &]e1 hoog]e4 ,de /( bi$t teg5w]k+ aan d5 vorm die zi* v]w]kelijk5 wil4 ,aan die teg5w]k+ ligt het1 dat de ge/alte soms niet v]wez5lijkt is4 ,9 de /( ligg5 all]lei pot5tie's4 ,en bij e5 m5s* met e5 haz5mond is dus naa/ d5 vorm van d5 m5s* ook de morph van d5 haas e5igsz9s tot ontwikkel+ gekom54 ,hoe hoog] nu de soort1 hoe m9d] we]/& de /( gebod5 heeft4 ,de /( is dus oorzaak van het ondoelmatige 9 de natuur1 da> ze de doorw]k+ van d5 vorm v]h9d]t4 ,imm]s1 bij e5 teleologis*e w]eldbes*\w+ moet m5 wel /oot5 op het vele ondoelmatige ( m9d] doelmatige1 al is dit het mod]ne d5k5 veel di*t] bij dan het ,grieks*e4 ,de oud5 w>5 e*t] te onbevang5 van oordeel1 te nu*t] van opm]k51 om het te loo*554 ,voor ,ari/oteles /aat dus e5]zijds de /(1 die gevormd wordt1 &]zijds de vorm1 de morph1 die vormt4 ,9 e5 ze] lange1 ma> niet one9dige rij voltrekk5 zi* nu e5 aantal process54 ,ond] aan de rij /aat /(1 die niets dan /( is3 de e]/e /(1 de prot hul2 bov5aan de vorm1 die niets dan vorm is4 ,deze hoog/e vorm1 die ov]e5komt met ,plato's hoog/e idee1 is dan de wil1 beweg+ v]oorzak5d1 ma> zelf niet beweg5de ( bewog5 word5de3 ze is de noes1 de godheid4 ,deze bes*\wt zi*zelf1 ze d5kt ha> eig5 wez54 ,wanne] we d5k51 dan h\d5 we ons bezig met iets1 dat buit5 ons /aat1 teg5ov] ons3 het d5k5de subject is ond]s*eid5 van het object van het d5k53 d5k] van g$a*te4 ,ma> de vorm51 die de godheid d5kt zijn ha> eig5 vorm51 da>na> voltooi5 ze zi* 9 de w]kelijkheid4 ,die noes d5kt ,ari/oteles zi* dus zuiv] on/(felijk1 niet /(felijk1 zooals ,anaxagoras1 die het noes-begrip invo]de4 ,zijn eig5lijk wez5 is d5k54 ,ari/oteles is dus hi] gekom5 tot e5 zuiv] mono!/is*1 on/(felijk godsbegrip3 het immat]iele valt sam5 met het gee/elijke #cd4 ,de godheid van ,ari/oteles is dus d5k5d2 bege]5 en gevoel5 wordt ha> niet toeges*rev54 ,ook wordt ,god n]g5s als s*epp] d] w]eld g5oemd1 alle5 uitdrukkelijk als ha> beweg]4 ,e5 belangrijk vraagpunt heeft ,ari/oteles wel aang]o]d1 ma> niet uitgew]kt4 ,we zull5 't lat] t]ugv9d5 9 de ,m4 ,e41 wa> het1 hoewel 9 gewijzigd5 vorm1 e5 tijdlang 9 het br&punt van het d5k5 /ond 7nom9alisme en realisme1 zie #ca1 bladz4 #ahg74 ,9 het d+ v]wez5lijkt zi* het begrip4 ,ma> wat is nu het eig5lijke3 is dit het d+1 ( het begrip4 ,wat moet5 we als het wez5lijk be/a&e opvatt51 di5 hond en di5 hond1 ( d5 hond1 die wel n]g5s aan te wijz5 is1 ma> 9 al die d+5 zit4 ,ari/oteles is te veel man van de w]kelijkheid en zijn blik is te veel op 't wez5 d] d+5 g]i*t1 dan dat hij niet z\ inzi51 dat de w]kelijke d+5 e5 zek] be/aan hebb54 ,ma> &]zijds zag hij to* heel go$1 dat de wet5s*ap zi* moet bezigh\d5 met begripp5 en dat het algeme5e1 niet het bijzond]e1 het eig5lijk doel van wet5s*appelijk ond]zoek is4 ,zoo komt hij er dan ook toe1 het d+ e5 be/aan toe te k5n5 en van soortbegripp5 te sprek5 als twe$e zelf/&igh$51 be/a&h$51 zond] uit te mak51 wat het eig5lijk is4 ,9 i$] hond b4v4 m]kt m5 op het algeme5e1 ma> ook iets toevalligs1 iets bijkom/ig1 dat die hond nu jui/ heeft1 b4v4 e5 dikk]e ( dunn]e beh>+4 ,ari/oteles wil deze toevalligh$5 v]ona*tzam53 hij telt ze niet mee4 ,zijn d5k5 ri*t zi* op het algeme5e ( het mee/e4 ,treff5d is het1 dat de oudheid er bijna niet toe kon kom51 om ook 9 het bijzond]e1 het s*ijnba> toevallige1 gevolg5 te zi5 van algeme5 w]k5de oorzak54 ,we zull5 zi5 hoe de ,r5aissance1 to5 ze ha> kamp begon teg5 de middeleeuws*e filos(ie1 jui/ ov]al het individueele opzo*t1 en dat dit veel me] dan het algeme5e tot ha> sprak4 ,e5 enkel woord ov] ,ari/oteles' /]r5kundige opvatt+5 mag niet uitblijv53 door ha> w]d5 9 de ,m4 ,e4 de zooveel jui/]e ideen d] ,py?agorers niet gevolgd4 ,9 het midd5 bev9dt zi* de a>de2 dan de sfe] van maan1 zon en planet51 dan de va/e /]r54 ,de /]r5 w5tel5 zi* 9 zuiv]e cirkels3 de volmaak/e beweg+4 ,ge5 v]&]+ is 9 de w]eld d] va/e /]r54 ,da> is het eeuwige1 onv]&]lijke1 het va/e1 niet afwijk5de1 het hemels*e teg5ov] het a>ds*e1 het ond]maans*e1 wa> wel beweg+ en v]&]+ is4 ,de sfe] d] va/e /]r5 be/aat uit ae!r1 e5 vijfde elem5t naa/ de vi] van ,emp$ocles4 ,dan kom5 de planet5 die zi* 9 v]s*ill5de ban5 beweg51 niet me] zuiv] cirkelrond4 ,dan de a>de 9 't midd54 ,de godheid beweegt de sfe] d] va/e /]r51 deze de planet52 van hi] uit wordt de a>de bewog54 ,ari/oteles erk5t d5 invlo$ d] planet5 op de a>de1 e5 gelo(1 dat nog lang1 tot ov] de ,m4 ,e4 heeft voortbe/aan1 en nu nog e5igsz9s voortsukkelt ond] de planet5lez]s4 ,de a>de be/aat uit ,emp$ocles' vi] elem5t5 wat]1 a>de1 lu*t en vuur3 9 teg5/ell+ tot de /]r5 hebb5 ze e5 re*tlijnige beweg+4 ,het vuur wil uit het middelpunt2 de a>de nar het middelpunt2 het wat] gaat met de a>de ma> wat m9d] /]k2 de lu*t ev5e5s wat m9d] /]k met het vuur uit het middelpunt4 ,zoo krijgt dan elk elem5t zijn natuurlijke plaats4 ,9 het midd5 de va/e a>de1 dan wat] en lu*t er om he51 dan het vuur4 ,heeft e5 elem5t zijn natuurlijke plaats b]eikt1 dan /okt de beweg+2 dit is e5 ond]s*eid met de eeuwig voortloop5de beweg+ d] cirkels4 ,met deze !orie van het ope5hoop5 van het zw>e hangt het gelo( aan n w]eld sam51 want kwam5 er me]1 ze z\d5 elka> we] zoek54 ,9 de ,m4 ,e4 behield m5 dit sy/eem met g]+e wijzig+5 en knoopte er all]lei !ologis*e bes*\w+5 aan va/ 7n w]eld1 want ,*ri/us 0 ma> nmaal ge/orv53 w>5 er vele w]eld51 dan _h hij vele mal5 d5 zo5dood moet5 /]v574 ,m5 /elde de a>de niet alle5 na> ha> plaats ma> ook na> ha> belang 9 't middelpunt4 ,alles 0 om de a>de en om d5 m5s*4 #bj4 ,zielkunde4 ,e?iek4 ,/aatsle]4 ,we hebb5 gezi51 hoe op 't gebi$ d] k5nis e5 ev5 groote klo( be/ond als op dat d] w]eldbes*\w+4 ,zooals m5 da> zijn en word5 teg5ov] elka> /elde1 _h m5 bij het ont/aan van k5nis de wa>nem+ en het d5k5 teg5ov] elka> geplaat/4 ,anaxagoras1 zi* beklag5d ov] de onvoldo5dheid onz] wa>nem+1 _h ze e*t] voor allesz9s betr\wba> geh\d54 ,de ,eleat5 hadd5 onze wa>nem+5 voor niets dan b$rieglijk5 s*ijn uitgemaakt2 het w]kelijk zijnde1 wa>toe we moe/5 kom5 door d5k51 kond5 we aans*\w5 no* k5n54 ,democritus1 /eun5de op ,protagoras' le] van de subjectiviteit onz] z9nelijke indrukk51 _h deze laat/e voor doxa v]kla>d1 het k5n5 d] atom5 en hunne beweg+ voor alle5 mogelijke wa>a*tige k5nis4 ,hij 0 dus wel iets v]d] dan ,anaxagoras 9 zoov]re hij v]kla>de dat we 't zijnde kunn5 k5n5 en ook e5 inzi*t _h 9 de subjectiviteit van onze z9nelijke wa>nem+54 ,e*te wa>heid _h hij dez5 ontzegd4--,bij ,plato 0 het ev5e5s4 ,ook voor hem be/ond e5 w]kelijk k5n5 van het zijnde1 van de idee1 ma> de k5nis d] buit5w]eld gaf ge5 reele k5nis4 ,tot dusv] hebb5 de ,grieks*e d5k]s wel de teg5/ell+ van wa>nem+ en d5k5 gevoeld1 hebb5 e5 van beide voor v]tr\wba> v]kla>d1 en het &]e onbetr\wba> ( sle*ts relatieve wa>heid gev5d gea*t1 ma> ge5 heeft de innige sam5w]k+ van wa>nem+ en d5k5 kunn5 aanwijz5 en dus aantoon51 hoe de m5s* langs d5 weg d] wa>nem+ tot k5nis komt4 ,het is ,ari/oteles1 die dit beproefd heeft1 kra*t5s zijn ond]s*eid+ van pot5tieel en actueel en ond] aanw5d+ van zijn begrip d] ontwikkel+4 ,ook hi] volgt het hoog]e wel op het lag]e en eis*t dit als noodzakelijke voorwa>de1 ma> het volgt er niet uit4 ,we beg9n5 met de wa>nem+4 ,pot5tieel is nu als 't w>e 9 onze z9tuig5 de wa>nem+ al aanwezig2 door d5 prikkel van de buit5w]eld gaat dit ov] 9 actualiteit4 ,we krijg5 zoo d5 vorm alle51 niet de /( van het wa>g5om5e4 ,aan n d+ nem5 we v]s*ill5de eig5s*app5 wa> met v]s*ill5de z9tuig51 b4v4 bij e5 p]zik tegelijk zijn mooie kleur en zijn za*!id4 ,buit5 de gewone z9n5 /elt ,ari/oteles nu e5 z91 wa>9 alle gewa>word+5 als uitloop5 en wa>9 de v]s*ill5de wa>nem+5 tot n word5 #ce3 d5 geme5s*appelijk5 z94 ,die z9 is dan tegelijk de z91 die ons de gewa>word+ geeft van onz5 bewu/zijn/oe/&2 door hem wet5 we1 dat we wa>nem54 ,9 d5 geme5s*appelijk5 z9 blijv5 nu de wa>nem+5 als voor/ell+5 bewa>d4 ,hij is ook de plaats d] h]9n]+4 ,bov5 het wa>nem5 en voor/ell5 /aat het d5k51 dat d5 m5s* specifiek eig5 is4 ,ari/oteles e*t] weet1 dat de r$e e]/ w]k5 kan1 als er /( is4 ,9 zoov]re hij nu ziet op de r$e als algeme5 m5s*elijke organisatie noemt hij die actief 7noes poitikos7 9 zoov] hij het oog heeft op de /(1 wa>mee de r$e w]kt1 gebruikt hij d5 naam passief 7noes pa?tikos74 ,deze w]kzame ziel is all5 m5s*5 geme53 het is de v]p]soonlijk+ van de organisatie van onz5 gee/4 ,we nem5 deze k5nis volg5s bepaalde wett5 op2 v]w]k5 ha> volg5s bepaalde wett54 ,die zijn bij alle m5s*5 gelijk4 ,e5 m5s* b4v4 moet onmiddellijk toe/emm51 dat ,a niet tegelijk]tijd ,b en niet-,b kan zijn2 dat iem& niet tegelijk wl en nit 9 e5 plaats kan zijn4 ,dit geme5s*appelijke /aat teg5ov] het individueele1 dat1 wat e5 m5s* eig5 is kra*t5s zijn aanleg1 zijn erv>+1 zijn omgev+4 ,de regel1 dat ,a niet tegelijk wl en nit-,b kan zijn1 v9dt b4v4 zijn toepass+ 9 het geval3 dat e5 /( niet tegelijk li*t] en zwa>d] kan zijn dan e5 &]e /(4 ,dit is de passieve r$e teg5ov] de actieve4 ,met deze k5le] hangt sam5 de zielle] van ,ari/oteles4 ,voor ,ari/oteles be/aat de e5heid van het bewu/zijn1 niet e*t] de e5heid d] ziel4 ,hij neemt all]e]/ aan e5 vegetatieve ziel1 die zi* alle5 ri*t op de vegetatieve w]k+5 7be/aan en voortplant574 ,de plant5 hebb5 deze ziel alle54 ,dan komt de animale ziel1 die de di]5 er nog bij bezitt51 die ze doet wa>nem5 en oorzaak is van zelfbeweg+4 ,behalve deze beide heeft de m5s* dan nog de noes1 de r$e1 die hij1 zooals we op de vorige pag9a zag51 9 passieve en actieve ond]s*eidt4 ,het is nu de vraag aan welk deel ,ari/oteles de on/]felijkheid toeges*rev5 heeft4 ,9 d5 ,r5aissancetijd1 to5 m5 ook door de ,arabis*e v]tal+ van ,ari/oteles1 7zie o4 a4 #cj17 zijne w]k5 we] me] begon te be/ude]51 heeft m5 da> ze] v]s*ill5de !orien ov] opge/eld4 ,het s*ijnt wel1 dat ,ari/oteles alle5 aan de actieve r$e de on/]felijkheid heeft toeges*rev51 ma> da> dit e5 9 alle m5s*5 inwon5d beg9sel is1 is dit eig5lijk ge5 individueele on/]felijkheid4 ,want van alle m5s*5 blijft het gelijke ov]4 ,zij1 die dit zoo opvatt51 moe/5 dan ook van hunne teg5/&]s hoor51 dat het e5 feitelijk pan!sme 04 ,ook 9 zijn z$ele] heeft ,ari/oteles de teg5/ell+ m9d] s*]p ge/eld dan ,plato4 ,is bij deze alle5 de k5nis1 de idee het w>e1 alle &]e go$]5 niets beteek55d1 ,ari/oteles heeft oog voor het me] w]kelijk lev54 ,niet w]eldvli$5d1 ma> w]eldzoek5d is zijn z$ele]4 ,all]e]/ erk5t hij e5 zek] aantal go$]51 als middel w5s*elijk1 t5 e9de tot deugd te kom52 da>ond] behoor5 gezondheid1 v]mog5 en vrije tijd4 ,ontbrek5 ze1 dan is er te veel getob1 word5 onze d5kv]ri*t+5 geh9d]d4 ,te veel geld kan ook we] te veel zorg5 gev54 ,het hoog/e geluk en de hoog/e deugd is de k5nis3 het inzi*t1 het zi* wijd5 aan /udie4 ,9 zek]5 z9 is dus ,ari/oteles' z$ele] eudemoni/is*1 da> hij e5 lu/ bege]t4 ,deze e*t] is de uitoef5+ van dat wat d5 m5s* tot m5s* /empelt3 zijn d5k54 ,want voor ,ari/oteles is het geluk van elke soort weggelegd 9 het v]ri*t5 van wat bij zijn a>d #cf pa/4 ,het inzi*t e*t]--en hi] s*eidt zijn weg zi* van ,socrates--is niet voldo5de4 ,m5 moet ook de h>t/o*t5 kunn5 behe]s*5 en v]krijgt dit e]/ door opvo$+ en gew5n+4 ,deze beide zijn dus noodzaak en pli*t voor d5 /aat4 ,9 het beg9 zal dit behe]s*5 moeite ko/51 geleidelijk zal het gemakkelijk] word54 ,deze deugd5 zijn de e?is*e4 ,hun bezit /elt d5 m5s* 9 /aat1 dat te do51 wat zijn inzi*t hem voors*rijft4 ,ze /aan dan 9 zek]5 z9 ond] die deugd5 welke uit inzi*t voortkom5 en met ha> sam5hang53 de dianotis*e4 ,ari/oteles heeft ge5 /elsel van deugd5 gegev5 en niet aangewez5 hoe ze zi* v]b9d54 ,wel heeft hij sommige deugd5 uitvo]ig beh&eld1 b4v4 de vri5ds*ap1 die bij hem zoo ongeve] de plaats d] liefde inneemt1 en die hij uit/ek5d bes*rijft 9 de e]/e boek5 van zijn ,e?ica4 ,het k5m]k van e5 deugd is e5 midd5h\d5 tuss*5 twee uit]/54 ,dapp] is 't re*te midd5 tuss*5 onbezonn5heid1 doldrie/heid en lafheid2 fi]heid het jui/e midd5 tuss*5 opgeblaz5heid en kle9mo$igheid4 ,ari/oteles' z$ele] gaat uit van de vrijheid van d5 wil4 ,de m5s* heeft het 9 zijn ma*t1 te do5 en te lat5 wat hij wil4 ,de vrijheid maakt het mogelijk de bege]t51 die teg5 het inzi*t +aan1 te ond]w]p54 ,we zi5 dus 9 ,ari/oteles' e?iek e5 aantal elem5t5 opg5om5 van vroeg]e d5k]s4 ,ons /rev5 gaat na> lu/1 ma> de lu/ is k5nis4 ,zoo sluit hij zi* aan bij ,socrates en ,plato1 en weet het go$e op te nem5 van h51 die lu/ als e?is* beg9sel v]w]p54 ,a>ds*e go$]5 weet hij te wa>de]51 als de ,cyr5aci2 ze zijn e*t] niet als bij dez5 het doel1 ma> middel3 e5 te veel s*aadt1 geeft bezorgdheid om het bezit4 ,dit elem5t h]9n]t aan de ,cynici1 aan hun le]1 dat m5 zi* los moet mak5 van de behoefte4 ,9 de k5nis ziet hij d5 hoog/5 lu/1 als ,plato 9 de k5nis d] idee3 deze k5nis is e*t] me] e5 w]kzaam bes*\w5 van de idee dan e5 zi* 9 ha> v]get54 ,de wijze voors*rift5 d] oud51 de toepass+ da>van 9 het dagelijks* lev51 de gewone deugd weet hij te wa>de]53 als hij 9 't jui/e midd5 het k5m]k d] deugd ziet1 dan h]9n]t dit aan het md5 agan--het niets te veel van e5 d] oude wijz54 ,9 zijn moraal blijft hij als 9 zijne zielkunde intellectuali/is*4 ,zooals het v]/& het hoog/e 9 de ziel is en het primaire1 zoo is ook de e?iek intellectuali/is*3 de wij%eid is de hoog/e deugd1 het w>e geluk be/aat 9 !oretis*e bes*\w+4 ,hi]mee /emt het intellectuali/is* k>akt] zijn] !ologie ov]e53 k5m]k van de ,godheid is het w>e d5k54 ,/aat4 ,het is zek] niet te gewaagd1 hi] v]b& te zi5 tuss*5 deze opvatt+ en zijn eig5 a>d en aanleg4 ,deze op de w]kelijkheid en de wa>nem+ g]i*te /rekk+ van zijn d5k51 spreekt zi* ook uit 9 zijn opvatt+ van d5 /aat4 ,hij ontw]pt niet1 als ,plato1 e5 ideaal/aat1 ma> sluit zi* aan bij wat gegev5 is en ziet 91 dat er niet e5 /aat te b$5k5 is1 voor alle toe/&5 geld5d1 ma> dat dit ook afhangt van de bewon]s4 ,drie ges*ikte /aatsvorm5 zijn3 het kon+s*ap1 de ari/ocratie1 de republiek4 ,ond] ari/ocratie v]/aat ,ari/oteles dan de gee/es>i/ocratie1 niet die van geld ( geboorte4 ,onta>d+5 dez] drie zijn de tyrannie1 olig>*ie 7famili]ege]+7 en o*locratie 7rege]+ van d5 groot5 hoop74 ,de /aat is go$1 als hij zijn doel1 de z$elijke vorm+ d] burg]s1 go$ v]vult en niet di5/ig gemaakt wordt aan p]soons- ( p>tijbelang54 ,e5 /aat1 /eun5de op d5 midd5/&1 de bo]5 speciaal1 s*ijnt ,ari/oteles het be/ gelek5 te hebb54 ,ev5m9 als ,plato heeft hij zi* bov5 d5 /ad-/aat d] ,griek5 wet5 te v]heff54 ,dat e5 /aat langzam]h& v]&]5 kan van doel en dan niet de taak me] behoeft te v]vull51 voor welke hij oorspronkelijk aangewez5 01 zag ,ari/oteles held] 91 da>mee vele m5s*5 van d5 teg5woordig5 tijd vooruit zijnde1 die1 van e5 bepaald /aatsbegrip uitga&e1 bepaalde w]kzaamh$5 ( v]ri*t+5 buit5 de /aatsbemoei+ will5 /ell51 omdat dit niet de taak van d5 /aat is4 ,ook voor de z$elijke ontwikkel+ van d5 m5s* a*t ,ari/oteles d5 /aat van ongeme5 belang4 ,de m5s* is e5 zon politikon1 e5 geme5s*apswez54 ,als zoodanig kan hij e]/ 9 de sam5lev+ de volle ontplooi+ zijn] p]soonlijkheid toon54 ,met e5 mod]n beeld z\d5 we kunn5 zegg51 dat e]/ als ,vrijdag bij ,rob9son op zijn eil& komt1 zek]e deugd5 kunn5 ont/aan ( zi* toon54 7,vgl4 #dc1 #dh74 ,de /aat heeft door opvo$+ m$e te w]k5 aan de vorm+ d] burg]s tot deugdzame m5s*54 ,het fragm5t wa>9 ,ari/oteles ov] de opvo$+ spreekt1 is helaas v]lor54 ,ook ov] kun/ heeft ,ari/oteles ges*rev54 ,hij ziet 9 de kun/ e5 afbeeld+ d] w]kelijkheid1 e*t] niet zooals die is1 met ha> toevallig bijkom5de om/&igh$51 ma> zooals ze mot ( kan zijn4 ,9 zek]5 z9 is dan de kun/ we]gave e5] gedealise]de w]kelijkheid4 ,9 het bijzond] s*rijft hij nog ov] 't drama1 dat zi* k5m]k5 zal door e5heid1 zoo1 dat elk deel noodig is tot re*t v]/aan van 't geheel1 dat zond] dat deel 't geheel niet f z\ zijn4 ,betwijfeld mag word51 ( ,ari/oteles de dikwijls aan hem toeges*rev5 eis*5 van e5heid van plaats en tijd wel zoo ge/eld heeft1 als geme5lijk wordt opgevat4 7,zelfde plaats1 tijd n dag74 ,het doel van het treurspel1 dat m$elijd5 en vrees opwekt1 en tegelijk ook ae/hetis* g5ot1 is de l\t]+ d] h>t/o*t51 de ka?>sis4 ,ov] dit begrip d] re9ig+ is veel ges*rev54 ,e5 beh&el+ z\ ons te v] vo]54 #ba4 ,de ,logica4 ,de mee/ s*itt]5de s*epp+ van ,ari/oteles is zijn =meele logica4 ,het is 9 de ges*i$5is e5 ze] zeldzaam feit1 dat 9 d5 loop van tw9tig j>5 de grondslag5 e5] wet5s*ap nog niet gewijzigd zijn4 ,zoo b\w5 we nog voort op de meetkunde d] ,griek51 op de logica van ,ari/oteles4 ,feitelijk heeft hij hi] voor alles re$s d5 grondslag gelegd4 ,hoe kwam ,ari/oteles er toe zijn ,logica te s*rijv58 ,we hebb5 gezi51 dat het ,socrates' v]di5/e is gewee/1 we] het gelo( 9 de v9dba>heid d] wa>heid opgewekt te hebb5 en dat hij 9 de nauwkeurige begripsvorm+ da>van het beg9 zo*t4 ,bij ,ari/oteles me] dan bij ,plato moe/ nu de neig+ ont/aan1 om nauwkeurig te zoek5 na> va/e regels voor 't bewijz5 en v]kl>54 ,dit /rev5 is het uitgangspunt van zijn ,logica4 ,ze 0 dus als 't w>e e5 wet5s*ap1 die alle &]e vooraan moe/ gaan1 ze gaf de regels1 die bij alle &]e wet5s*app5 aangew5d w]d54 ,ari/oteles a*tte het ond]ri*t 9 de logica e5 soort inleid+ tot de wijsbege]te1 e5 propa$eusis #cg4 ,ze 0 het w]ktuig1 wa>mee m5 w]k5 moe/3 het organon4 7,v]gelijk ,bacon74 ,hij beh&elde nu3 hoe m5 uit premiss5 tot e5 conclusie komt1 en g+ de gevall5 na1 wa>9 m5 tot e5 conclusie kwam4 ,hij exp]im5te]de met zijn eig5 d5k54 ,ma> e5maal aang5om5 de premiss51 kon m5 we] vrag51 wa>aan deze ha> zek]heid ontle554 ,zoo kwam m5 tot oordeel5 van /e$s algeme5] a>d en ,ari/oteles begreep1 dat m5 t5 slotte kom5 moe/ tot oordeel51 die niet nad] af te leid5 w>51 ma> onmiddellijk evid5t4 ,als zoodanig noemt hij het pr9cipium contradictionis3 ,a kan niet tegelijk ,b en niet-,b zijn4 ,v]d]1 zegt hij1 zijn er voor elke wet5s*ap ap>te beg9sel54 ,hij gaat er e*t] niet toe ov]1 die beg9sel5 nad] te beh&el54 ,als er dus algeme5e oordeel5 zijn1 die evid5t zijn1 moet5 ze opge/eld word54 ,dit moet door de erv>+ ges*i$54 ,om tot deze oordeel5 te kom51 moet m5 uitgaan van het bijzond]e en tot het algeme5e kom54 ,hi]bij gaat m5 dan d5 omgeke]d5 weg van di5 m5 bij het syllogisme inslaat3 bij dit de d$uctie1 bij het e]/e inductie4 ,de w]kzaamheid van het d5k51 die deze e]/e oordeel5 opzoekt1 heet dialectiek4 ,hij beh&elt ha> 9 zijn ,logica4 ,niet alle5 met oordeel51 ook met begripp5 heeft de logica te do54 ,m5 kan uit e5 naa/ hoog] begrip b4v4 gew]veld di]1 e5 lag] begrip b4v4 zoogdi] afleid51 door toevoeg+ van e5 k5m]k4 ,e5 gew]veld di]1 dat lev5de jong5 t] w]eld br5gt1 e5 /&va/ige blo$temp]atuur bezit en #g halsw]vels heeft1 is e5 zoogdi]4 ,dit is e5 def9itie1 e5 bepal+1 e5 begr5z+ 7horismos vgl4 horizon71 zooals ,ari/oteles dat noemt4 ,bij de def9itie van zoogdi] heeft m5 gebruik gemaakt van gew]veld di]4 ,def9ie]t m5 dat we]1 zoo komt m5 we] tot e5 algeme5] begrip t]ug4 ,zoo komt m5 ook bij de begripp5 t5 slotte tot niet nad] te bepal5 begripp54 ,ook zij moet5 inductief gezo*t word54 #bb4 ,enkele opm]k+5 ov] ,ari/oteles' beteek5is4 ,beurtel+s te hoog v]e]d en als de filoso( bij uitnem5dheid 7kat 'exo*n7 geprez51 da>na uit reactie v]guisd1 blijft ,ari/oteles e5 d] geweldig/e d5k]s die de w]eld heeft bezet5 en is zijn w]k van beteek5is gewee/ voor heel ons d5k54 ,9 zijn w]k is de sam5vatt+ van al het ,grieks*e wet54 ,na hem heeft de ,grieks*e wet5s*ap 7de wijsbege]te7 niet veel nieuws ges*ap54 ,de rivi]5 d] vele /elsels zijn 9 de zee van ,ari/oteles uitge/roomd4 ,uit de zee hebb5 zi* haff5 en golv5 en b9n5zeen gevormd1 i$] wel met eig5 a>d1 ma> gevuld met wat]1 dat 9 de groote zee 04 ,door zijn groote e]lijkheid en wet5s*appelijke betr\wba>heid zijn zijn w]k5 bronn5 gewee/1 wa>uit wij onze k5nis van vroeg]e filos(ie hebb5 kunn5 putt51 en dat re$s maakt hem ze] gewi*tig voor 't we/]s* d5k54 ,als s*oolho(d heeft hij beziel5d gew]kt en de p]ipatetis*e s*ool mag 9 de wijsbege]te niet veel me] tot /& gebra*t hebb51 9 de ap>te wet5s*app5 heeft ze m]kba> bijg$rag5 tot v]rijk+ en v]me]d]+4 ,wat zijne wet5s*appelijke resultat5 aangaat3 ,hij heeft hoog/wa>s*ijnlijk voor go$ d5 grondslag gelegd voor e5 belangrijke filos(is*e wet5s*ap1 de logica4 ,ev5e5s heeft hij de /hetica als zelf/&ige wet5s*ap gegrondve/4 ,hij heeft het begrip d] ontwikkel+ 9 de wet5s*ap sy/ematis* aangew5d4 ,hij heeft het voorbeeld gegev5 van e5 sy/ematis*e beh&el+ op erv>+ en feit5 gegrond4 ,hij vo]de de wet5s*appelijke beh&el+ 9 van wet5s*appelijke vraag/ukk52 hij is niet alle5 de vad] d] logica1 ma> ook die van d5 wet5s*appelijk5 vorm4 ,naa/ deze algeme5e beg9sel5 z\d5 zi* natuurlijk e5 aantal ko/b>e bijzond]h$5 lat5 aanwijz53 zoo zijn op/ell5 d] associatiewett51 zijne fijn psy*ologis*e bes*rijv+5 #ch1 enz4 ,da>teg5ov] /aat1 dat ,ari/oteles door zijne teleologis*e bes*\w+5 op het ond]zoek remm5d gew]kt heeft4 ,( dit e*t] niet ev5veel ligt aan zijn aanhang]s als aan hem8 ,ma> ongetwijfeld moe/5 zijne dwal+5 wel nadeelig] w]k5 dan die van e5 m9d]5 god4 ,wanne] er all]lei /\te bew]+5 uitgesprok5 word51 b4v4 dat er wez5s moet5 zijn die uit vuur be/aan1 ev5go$ als die uit a>de en wat]1 dat ze op a>de niet moet5 won51 ma> op de maan2--dat de h]s55 e5 afkoel+sapp>aat zijn van de uit 't h>t op/ijg5de w>mte2 wanne] hij1 zoo hij 't doel niet ziet van e5 orgaan hij er e5 bij fantase]t1 soms ongeve] met e51 teg5ov]ge/eld aan de ons bek5de w]k+2 dan is het duidelijk1 dat hi] e5 prikkel ligt om op deze wijze voort te b\w5 en dat li*t e5 nog me] de erv>+ ontw5de speculatie tot all]lei dwaa%$5 kon kom54 ,het is intuss*5 onbillijk bij deze opvatt+ te blijv5 /aan4 ,ook op e?is* gebi$ is zijn w]k e5 d] hoogtepunt5 d] ,grieks*e wet5s*ap4 ,wel is 't ons m5igmaal geblek51 hoe v] wij van de ,grieks*e e?iek af/aan4 ,deze _h to* eig5lijk alle5 't oog op a>ds*e bevoorre*t+1 en wat ons als e]/e deugd5 toes*ijn51 0 hun vaak vreemd4 ,het ,*ri/5dom heeft op e?is* gebi$ elem5t5 9 onze bes*av+ gebra*t1 die er niet me] uit wegg5om5 kunn5 word54 ,ma> to* ligt ook voor ons 9 ,ari/oteles' e?iek veel van blijv5de wa>de3 de liefde voor de wet5s*ap1 behe]s*+ d] neig+51 de wa>des*att+ d] a>ds*e go$]5 niet als doel1 ma> als middel om e5 z$elijk ideaal te v]wez5lijk54 ,,ho(d/uk ,v4 ,,de ,,helle5s*-,,rome9s*e ,,wijsbege]te4 #bc4 ,inleid5de opm]k+54 ,we s*et/5 9 enkele omtrekk5 de ,grieks*e ges*i$5is1 en zag51 hoe na #djd ,a!ne's groo!id v]vall5 0 en nooit we] opkwam4 ,dit 0 ev5e5s zoo met geheel ,griek5l&4 ,de slag bij ,*a]onea1 wa> ,filippus van ,mac$oni 9 #cch de ,griek5 ov]won1 _h de republike9s*e vrijheid t5 ond] gebra*t4 ,9 naam bondg5oot51 w>5 de ,grieks*e /$5 9 w]kelijkheid ond]danig aan ,mac$oni geword54 ,ond]danig w>5 ze ook gewee/ aan d5 ,mac$oons*5 kon+ ,alex&]1 die 9 zijn rege]+sj>5 7#ccf-cbc7 snel e5 w]eldrijk /i*tte door 't geheele ,p]zis*e rijk1 ,egypte1 ,syri1 ,kle9-,azi1 ,babyloni te v]ov]5 en tot d5 ,indus door te dr+54 ,ma> dit /aatkundig ond]worp5 zijn aan ,alex&] maakte hun bes*av+ tot he]s*]es d] w]eld4 ,alex&] _h e5 hoog ideaal3 zijn uitge/rekt rijk wilde hij tot e5 e5heid mak51 door beide1 ,oo/]s*e en ,grieks*e cultuur gelijkelijk tot hun re*t te lat5 kom51 en da>uit e5 nieuwe bes*av+ te do5 ont/aan4 ,do* de ,grieks*e cultuur1 als de /]k]e en hoog]e1 ov]won3 ,alex&]'s pog+ kwam ne] op v]breid+ d] ,grieks*e bes*av+4 ,/i*t+ van /$5 met ,grieks*e bevolk+1 gelijkheid 9 munt1 bevord]+ van h&el en v]ke]1 omgang tuss*5 de v]s*ill5de volk]51 't w>5 allemaal factor51 die meew]kt5 tot v]breid+ van ,grieks*e kun/ en k5nis4 ,zelf ontv+ die k5nis ook we] zek]5 invlo$ van ,alex&]'s to*t53 onbek5de v]s*ijnsel5 7b4v4 eb en vlo$ niet 9 de ,middell&s*e zee bek5d7 w]d5 wa>g5om51 &]e natuur w]d gezi51 afwijk5de z$5 en gebruik5 aangetr(f51 nieuwe plant5 en di]5 le]de m5 k5n54 ,to* heeft al dat nieuwe niet ma*tig gew]kt4 ,gevolg van ,alex&]'s to*t5 en de /i*t+ van zijn w]eldrijk is niet gewee/ e5 groote vooruitgang van ,grieks*e wijsbege]te4 ,ari/oteles heeft ongetwijfeld iets te dank5 gehad aan 't ,oo/51 ma> v]reweg 't mee/ aan zijn voorgang]s 9 ,griek5l&4 ,met hem e9digt de e*t-,grieks*e wijsbege]te4 ,na deze komt de ,helle5s*-,rome9s*e3 de filos(ie niet me] van ,griek5l&1 nog veel m9d] van de wijz5 9 ,a!ne1 ma> van al de bes*aafde l&5 d] oudheid1 wa> ,grieks*e bes*av+ +ang _h gevond54 ,dit w>5 dus niet alle5 ,griek5l&1 ,zuid-,itali1 ,kle9-,azi1 ,cyprus en kle9]e eil&51 ,mac$oni2 dit 0 ook ,egypte1 wa> ,alex&]'s /i*t+ ,alex&ri e5 middelpunt w]d van wet5s*ap4 ,het w]eldrijk van ,alex&] /ortte na zijn dood 9 elka>4 ,e5 aantal /at5 en /aatjes hadd5 zi* gevormd na e5 gewirw> van groote en kle9e oorlog51 ma> de ,helle5s*e bes*av+ bleef geme5s*appelijk go$ van vele di] deel54 ,e5 nieuw w]eldrijk begon #bjj op te kom54 ,9 ,itali lag e5 bo]5/aatje3 ,rome4 ,het _h e]/ wat gevo*t5 met naburige /aatjes1 _h ze ov]wonn54 ,het _h oorlog5 gevo]d met de /amm5 van midd5-,itali1 _h na> 't noord5 zijn gebi$ uitgebreid1 _h #bge de ,grieks*e /$5 9 ,zuid-,itali ond]worp54 ,to5 _h het zi* v]d] opgew]kt tot w]eldma*t en 0 op de groote mog5dheid ge/oot51 die het we/elijk bekk5 d] ,middell&s*e ,zee behe]s*te3 ,c>?ago4 ,9 drie oorlog5 7tot #adf7 0 dit t5 slotte v]nietigd4 ,tezelfd]tijd _h het ook na> 't ,oo/5 zijn ma*t v]breid3 het _h ,mac$oni s*atpli*tig gemaakt en geannexe]d2 ,griek5l& e]/ 9 s*ijn zijn vrijheid gelat53 ma> de ,griek5 d] #b;de eeuw kond5 die nog m9d] gebruik5 dan die d] vi]de3 ,griek5l& w]d ook +elijfd2 ,kle9-,azi v]g+ het ev5e5s1 ,syri zag zi* b$reigd4 ,t]wijl zoo deze /aat zijn ma*t uitbreidde ov] de w]eld1 ond]wi]p het zi*zelf aan de ,hell554 ,rome 0 oorspronkelijk e5 bo]5/aat1 zond] mani]51 zond] gevoel voor kun/1 met g]+e fantasie4 ,ma> nu kwam er rijkdom4 ,de v]ov]de prov9cin w]d5 uitgezog54 ,slav5 w>5 go$koop te krijg5 om het l& te beb\w5 ( de kudd5 te ho$54 ,de ridd]s1 de equites van het oude ,rome9s*e rijk1 drev5 groote banki]szak54 ,zoo g+1 met uitbreid+ van rijkdom en groei5de weelde1 ook de behoefte gepa>d aan me] k5nis1 bes*av+ en uit]lijke vorm+1 dan het oude ,rome kon gev54 ,wa> &]s dan bij de ,helle5s*e bes*av+ 0 die te zoek58 ,rijke jongelui g+5 na> de rhetor5s*ol51 lat] haalde m5 de rhetorica 9 ,rome4 ,grieks*e kun/ w]d gezo*t en geko*t4 ,de voorname ,rome95 s*rev5 ,grieks*4 ,e5 oorspronkelijk ,rome9s*e lett]kunde ont/ond eig5lijk niet4 ,ook wat 9 't ,latijn v]s*e51 _h 9 't ,grieks* zijn modell5 en voorbeeld54 ,nu 0 ,rome nog betrekkelijk fris* en jong en het eig5de zi* die bes*av+ e5]zijds langzaam toe1 met zek]e voorzi*tigheid2 &]zijds niet1 zond] er e5 eig5 /empel op te drukk54 ,rome w]d oud] en groot]4 ,de ope5hoop+ van prolet>iaat 9 de ho(d/ad1 de v]drijv+ van d5 bo]5-midd5/&1 die ge5 geld me] kon mak5 van zijne product51 da> ze uit de prov9cie kwam5 en f go$koop f gratis w]d5 uitg$eeld1 die niet kon concurre]5 met de slav5-bezitt5de grootgrondbezitt]s--hadd5 de ,rome9s*e revoluties do5 ont/aan ond] de ,grac*5 7#acc-abb74 ,9 e5 hevige1 lange wor/el+ _h de democratie ge/r$5 met de ari/ocratie3 het e9de 0 gewee/ de militaire opp]he]s*appij van ,caes> en ,augu/us4 ,voor ,rome 0 dit keiz]rijk de vr$e4 ,oorlog5 w]d5 sle*ts gevo]d aan de gr5z54 ,het keiz]s*ap zelf wijdde zijn zorg5 aan de prov9cie en ond] zijn be/uur kwam 9 het uitge/rekte ,rome9s*e gebi$ /(felijke vooruitgang en gee/elijke bloei4 ,do* ook dit keiz]rijk wi/ niet me] nieuwe bes*av+ te gev54 ,zijn cultuur is niet &]s dan de laat/e en m9/ eig5a>dige s*akel e5] lange ontwikkel+4 ,ze is e5 cultuur1 die p>tij trekt van het be/e1 wat eeuw5lang gevond5 is1 ma> die t]nauw]nood me] bij ma*te is1 zelf iets nieuws voort te br5g54 7,van ,geld]74 ,9 dez5 algeme55 toe/& deelde de wijsbege]te4 ,het 0 e5 uitlegg5 van oud]e sy/em51 e5 v]nieuw51 e5 v]m5g51 e5 voortzett5 9 enkele punt54 ,het volk zelf _h zijn oud gelo( en zijn oude moraal v]lor54 ,de hoog]e /&5 vond5 bevr$ig+ ( ook ge5 bevr$ig+ 9 e5 ( &] wijsge]ig /elsel1 omlaag gehaald dikwijls tot e5 le] voor het dagelijks* lev54 ,all]e]/ w]d gevraagd na> e5 lev5sle]4 ,niet de !oretis*e1 ma> de practis*e filos(ie /ond op d5 voorgrond4 ,de v]s*ill5de /elsels tra*tt5 e5 beeld van d5 wijze te ontw]p51 dat als ideaal kon di554 ,9 deze maats*appij leefde /]k de behoefte aan ontzondig+1 heiligmak+4 ,m]kwa>dig viel die sam5 met grove onz$elijkheid en hoe veil] e5 de]ne1 hoe ijv]ig] ze somtijds 0 9 d5 godsdi5/4 ,tot de kom/ van het ,*ri/5dom s*ets5 we 9 groote trekk5 het v]d]e v]loop van het d5k54 ,twee groote e?is*e /elsels1 dat d] ,/ocijn5 en dat d] ,epicuri/5 /ek5 hoog uit bov5 het omr+5de en als geweldig slot/uk van het ,grieks*e d5k5 /aat e5 ma*tig godsdi5/ig sy/eem3 het ,neo-,platonisme4 #bd;a4 ,de ,/oa4 ,e5 ,semitis* koopman1 ,z5o 7 #cjj7 te ,citium op ,cyprus gebor51 die1 9 ,a!ne gekom51 v]s*ill5de wijsge]5 gehoord _h1 grondve/te 9 e51 met muurs*ild]+5 voorzi5e hal1 9 de bonte ga&]ij 7/oa poikil7 e5 s*ool1 wa>9 vooral e5 /r5ge z$ele] gehuldigd w]d4 ,het d]de s*oolho(d1 ,*rysippus 7#bhj-bjg7 bra*t de le] tot e5 voll$ig sy/eem4 ,lat] g+5 de s*]pe kant5 er af4 ,9 het midd5 d] #b;de eeuw v4 ,c4 kwam ze door ,panaetius 7#adc7 na> ,rome1 vond da> veel aanhang]s en kreeg me] en me] het k>akt] van e5 religieus sy/eem4 ,s5eca1 ,n]o's bek5de le]mee/]1 7 #fe n4 ,c71 ,epictetus 7 #id71 de s*rijv] van het onlangs ook nog 9 ,n$]l& v]taalde ,h&boekje d] moraal1 en de edele keiz] ,m>cus ,aurelius 7#abj-ahj n4 ,c471 auteur d] bek5de ,zelfbespiegel+5 7eis heauton71 zijn de bek5d/e v]teg5woordig]s van e5 ri*t+ die1 wet5s*appelijk we9ig beteek55d1 door d5 k>akt]adel van ha> voor/&]s d5 hoog/5 bloei v]toont van nobele ,rome9s*e z$ele]4 ,de wijsbege]te omvatte voor de ,/ocijn5 drie doel53 logica1 physica en e?ica4 ,het voornaam/e 0 hun de e?ica1 /udie d] &]e deel5 0 sle*ts noodzakelijk voor de e?iek1 0 als middel iets wa>d4 ,de z$ele] 0 de dooi] van het ei1 wa>van de physica het wit1 logica de s*aal 02 ( met e5 &] beeld3 de vru*t1 t]wijl de physica de grond1 logica de omhe9+ van d5 tu9 04 ,deze drie deel5 hang5 niet innig sam54 ,ze pass5 wel go$ bij elka>1 ma> niet noodw5dig vloeit 't e5 uit 't &]e voort4 ,uit tal van elem5t5 van &]e /elsels hebb5 de ,/ocijn5 e5 go$ en ordelijk geheel sam5ge/eld1 dat bij me]d]e ontl$+ ev5wel v]raadt1 dat het gemaakt is en sam5gevoegd1 niet als n geheel gegroeid4 ,logica4 ,ari/oteles' ond]zoek+5 hebb5 zij voortgezet en ook w]kelijk iets v]d] gevo]d1 tegelijk e*t] er e5 dood vorm5sy/eem van gemaakt4 ,9 de !orie d] k5nis huldig5 ze 't s5sualisme3 onze gewa>word+5 gev5 afdrukk5 9 de 7/(felijk g$a*te7 ziel als 9 e5 onbes*rev5 wa/afel1 ( bew]kt5 er1 zooals eld]s gezegd wordt1 v]&]+4 ,uit de v]s*ill5de wa>nem+5 ont/ond5 sommige begripp5 ( wij vormd5 ze4 ,de zoo van zelf ont/ane begripp5 ont/aan bij elk m5s*3 ze zijn aldus aan elk geme54 ,&]e vorm5 we ons door nad5k5 en bez9n+4 ,de aan alle m5s*5 geme5 zijnde begripp5 7notiones communes7 ont/aan 9 ons met en door onze wa>nem+4 ,ze zijn voor zek] en wa> te h\d54 ,de ov]e5/emm+ bij de m5s*5 7cons5sus g5tium7 is dan ook e5 bewijs voor v]s*ill5de d+54 ,zoo is b4v4 het aanwezig zijn van e5 ,godsbegrip bij alle m5s*5 voor de ,/oa het bewijs van het be/aan ,gods4 ,lat] heeft ,cic]o aang5om51 dat wij ze re$s vr de wa>nem+1 vr de geboorte bezat51 ze meebra*t5 9 het lev54 ,zoo ont/ond de le] d] aangebor5 begripp51 die zulk e5 belangrijke rol 9 het d5k5 spel5 z\ en lat] zoo en]giek be/r$5 w]d door ,locke4 7 #df74 ,bij 't begrip kan ge5 sprake zijn van wa> ( onwa>2 ma> e]/ bij 't oordeel4 ,zeg ik3 ,socrates is e5 m5s*1 dan is dit e5 oordeel1 niet door de sam5voeg+ d] begripp51 ma> door e5e v]ri*t+ van mijn bewu/zijn1 dat die v]b9d+ toe/emt ( ontk5t4 ,de voor/ell+5 en hunne v]b9d+5 ont/aan buit5 mijn wil1 het oordeel5 is e5 bewu/e besliss+ van mij zelf4 ,e]/ als ik ov]tuigd b5 van de wa>heid 9 de voor/ell+sv]b9d+ v]vat1 e]/ dan be/aat e5 oordeel4 ,hoe wet5 we nu1 ( zoo'n comb9atie van voor/ell+5 wa>heid bevat8 ,wat is het k5m]k d] wa>heid8 ,de onmiddellijke v]zek]dheid van d5 wijze1 die deel heeft aan het w]eldv]nuft is de grond voor de wa>heid4 ,physica en metaphysica4 ,de ,/ocijn5 vatt5 de o]/( we] op3 als zoodanig geldt het vuur van ,h]aclitus1 dat zi* we] 9 de &]e elem5t5 omzet4 ,met d5 d5k] van ,ephese erk5n5 ze dan ook de /r5ge wettelijkheid van al 't w]eldgebeur54 ,de geheele w]eld is door/roomd bezield met de godheid1 die ook /(felijk g$a*t wordt3 het pneuma #ci4 ,de godheid is oorzaak van al 't gebeur51 alles loopt af na> ha> bes*ikk+4 ,de ,/ocijn5 hebb5 ontk5d1 dat er e5 twee/rijd z\ be/aan tuss*5 causaliteit en voorzi5igheid4 ,wel _h de godheid1 de logos 7de r$e1 naam voor het pneuma ook gebruikt71 alles va/ge/eld1 ma> de ontwikkel+ ges*i$de volg5s va/e wett5 #dj4 ,aan elke gebeurt5is lag e5 vorige t5 grondslag1 die ha> volle oorzaak 04 ,de ,/ocijn5 hebb5 /r5g va/geh\d5 aan de causaliteit4 ,wa> ,ari/oteles nog zi* ri*tte op 't algeme5e1 ( het vele1 da> hebb5 zij va/geh\d5 dat ook het toevallige1 het bijzond]e1 het enkele ond]worp5 0 aan /r5ge wett5 en bepaalde oorzak5 _h4 ,9 hun causale natuuropvatt+ /emm5 de ,/ocijn5 dus ov]e5 met ,democritus4 ,ma> ze miss5 zijn atomisme2 dat er ge5 qualiteitsv]s*ill5 zijn1 nem5 ze niet aan4 ,de qualiteit5 be/aan voor h5 ook we] als /(felijke d+51 als li*am5 en li*aampjes4 ,ze d5k5 zi* met ,democritus de ziel /(felijk2 be/aat bij deze de ziel uit e5 bijzond] soort atom5 7de fijn/e1 gladde1 ronde71 bij h5 be/aat ze uit e5 bijzond]e /(3 het pnem1 e5 deel1 e5 uitvloeisel van het w]eldpneuma en da>door heeft de m5s* deel aan de godheid4 ,de ziel is on/]felijk1 tot de groote w]eldbr& ont/aat4 ,ze nem5 met ,h]aclitus e5 p]iodiek v]s*ijn5 en v]dwijn5 aan2 e5 ont/aan uit en e5 opgaan 9 de o]/(4 ,volg5s sommig5 ,/oci blijft alle5 de ziel d] wijz5 zoolang be/aan4 ,zooals de godheid de w]eld beweegt en v]vult zoo beweegt de ziel het li*aam en v]vult het4 ,da> ze de godheid als d5 grond d] w]eld aanzi51 en de w]eld als causale v]wez5lijk+ van zijn wil1 is hun w]eldbes*\w+ dus teleologis*3 ze bes*\w5 de w]eld en d5 m5s* als doelmatig georganise]d en bewijz5 dat1 tot 9 't kle9e en bela*elijke afdal5d4 7,muiz5 b4v4 zijn nuttig1 omdat ze ons op ons bezit a*t le]5 gev574 ,!ologie4 ,tot dusv] hadd5 de d5k]s zi* afgew5d van de volksreligie3 ,x5ophanes _h de v]m5s*elijk+ d] god5 gegeeseld1 bij ,anaxagoras en ,socrates v9d5 we nad]+ tot het mono!sme4 ,protagoras 0 van asebie bes*uldigd1 ,plato's hoog/e idee /aat teg5ov] de dagelijks*e v]s*ijnsel51 ,ari/oteles /elt d5 e55 ,god op1 die zi*zelf bes*\wt1 de ,cynici hadd5 de god5 geloo*5d4 ,bij de ,/ocijn5 ontmoet5 we e5 pog+ om het oude volksgelo(1 het poly!sme 9 hun sy/eem op te nem5 en e5 gelo(sle] te gev54 ,naa/ d5 e55 ,god erk5n5 ze tal van &]5--pneuma's1 uitvloeisels van het pneuma1 i$] e5 deel beziel5de en beweg5de4 ,zoo zijn de /]r5 god51 enz4 ,ze duidd5 het volksgelo( om tot hun opvatt+4 ,demet]1 god9 van d5 l&b\w w]d het pneuma van de veld51 enz4 ,ja1 ze g+5 zoov] dat ze de wa>zegg]ij en vogelwi*el>ij 9 hun sy/eem erk5d54 ,da> alles /r5g oorzakelijk sam5h+ 9 de w]eld1 kon er be/ fijn] v]b& be/aan tuss*5 d+51 die s*ijnba> niets met elka> te mak5 hadd51 en kon m5 van 't e5e tot 't &]e conclude]54 ,de erk5n+ van vele god5 en de wa>de toegek5d aan de wa>zegg+1 maakt hun le] niet onges*ikt voor de ,rome951 wi] /aat zooveel he*tte aan de god5 en wi] /aatsaangeleg5h$5 nooit zond] ritueel en wi*el>ij volbra*t w]d54 ,!odicee4 ,de ,/ocijn5 hebb5 voor 't groote raadsel ge/aan1 hoe het kwaad1 het z$elijke kwaad en de ell5d5 van het lev51 9 ov]e5/emm+ zijn te br5g5 met de doelmatigheid4 ,bij h5 ontmoet5 we de e]/e pog+5 e5] !odicee4 ,!odicee's zijn al oud4 ,het is bek5d1 dat vel5 9 't boek ,job er e5 will5 zi5 en onlangs heeft m5 e5 ,babylonis*e !odicee ontdekt4 ,9 d5 jong]5 tijd v9dt m5 nog e5 van ,leibniz4 7 #dd74 ,hoe v]kl>5 nu de ,/oci het le$8 ,all]e]/ ontk5n5 ze het physieke le$4 ,dood1 li*amelijk lijd51 armo$e1 dat alles is ge5 le$ voor d5 wijze4 ,voor hem is het hoog/e de deugd1 en wat da>buit5 ligt is hem onv]s*illig4 ,le$1 kwaad kan 't alle5 word5 door onze toe/emm+4 ,ze] dikwijls komt ziekte ook door v]ke]d gebruik4 ,m5 z\ hi] hun me5+ kunn5 we]gev5 door ,coornh]t's v]s3 ,d] d+h5 re*t gebruyck br5gt vroolickheit en baet1 ,ma> 't misbruik geeft niet dan s*ade met s*uldig5 pijne4 ,wij/ m5 erop1 dat het d5 booze soms zooveel bet] gaat dan d5 go$e1 dan zegt de ,/ocijn3 het geluk van d5 booze is het s*ijngeluk1 niet het w>e1 want het is de deugd niet4 ,het ongeluk d] go$5 is ge5 ongeluk1 want het is de ondeugd niet4 ,ma> kon m5 zoo de ell5d51 het /(felijk kwaad omduid5 ( wegr$5e]51 de ,/ocijn51 die zoo ro]5d kond5 klag5 ov] de v]dorv5heid van 't m5s*elijk gesla*t1 kond5 moeilijk de z$elijke sle*!id wegprat54 ,ze /eld5 zi* er dan ook mee tevr$51 9 algeme5e w5d+5 e5 antwoord te gev5 op de vraag4 ,vooral betoond5 ze da>bij1 dat het go$e alle5 be/aan kan1 indi5 zijn teg5deel1 het kwade1 aanwezig is3 0 er ge5 zonde1 zoo 0 er ook ge5 deugd4 ,miss*i5 z\ ook e5 diep] inzi*t 9 de w]eld le]51 dat de ,voorzi5igheid het booze sle*ts als middel _h gebruikt1 dat1 s*ijnba> we]/rev5d1 t* het go$e v]wez5lijk5 moe/4 ,e?iek4 ,de k]n van de ,/os*e le] ligt 9 ha> e?iek2 hi] hebb5 ze ook met groote kra*t gew]kt en het hoog/e z$elijke ideaal van alle ,helle5s*e s*ol5 b]eikt4 ,en met dat ideaal hebb5 ze ern/ gemaakt4 ,de deugd is niet alle5 het hoog/e go$ 7summum bonum71 het is ook het e5ig/ go$4 ,deugd zelf 0 te b]eik5 door ov]e5kom/ig de natuur te lev5 7natura conv5i5t] viv]e47 ,hun begrip natuur 0 e*t] e5 heel &] dan dat d] ,cynici1 voor wie natuur de teg5/ell+ tot bes*av+ 04 ,de teg5/ell+ die de oudheid maakte tuss*5 de natuur als 't geheel d] d+5 en de specifiek m5s*elijke natuur k5de de ,/oa niet4 ,de m5s* is e5 deel d] natuur1 ook 9 hem w]kt iets van het albeziel5de pneuma4 ,de natuur wordt g]ege]d door e5 goddelijke r$e1 die ook 9 d5 m5s* leeft4 ,lev5 ov]e5kom/ig de natuur is dus1 lev5 ov]e5kom/ig ons diep/e wez51 d4 i4 als r$elijk1 maats*appelijk1 naa/5liev5d m5s*4 ,deze /ell+ nu bewez5 ze niet4 ,ze is voor h5 kla>blijkelijk4--,ze gaan uit van het natuurlijk pli*tbesef1 dat 9 i$] leeft3 ze vo]5 het beg9sel van d5 pli*t 94 ,teg5ov] de ,cynici k5d5 ze no* aan &]e d+5 wa>de toe1 no* ontk5d5 ze de wa>de van &]e d+54 ,ziekte ( gezondheid1 dood ( lev51 kra*t ( zwakte1 rijkdom ( armoe zijn onv]s*illig4 ,de ,cynici k5d5 rijkdom en bes*av+ als ramp51 ,ari/oteles als middel1 noodig om tot e5 bes*\w5d1 wet5s*appelijk lev5 te kom54 ,zij a*tt5 ze niet bege]5swa>d2 zoo m5 ze bezat niet te v]w]p54 ,het lev5 0 onv]s*illig3 kon m5 met zijn lev5 ge5 go$ me] do51 dan 0 zelfmoord ook geoorlo(d4 ,de deugd mag dan ook nooit gezo*t word5 om de bevr$ig+ die ze geeft3 deze kan er hoog/5s het gevolg van zijn1 en de wijze zal dan het g5ot1 dat hij v9dt1 niet v]l5g54 ,de deugd is n4 ,vi] k>d9aaldeugd5 k5n5 ze dus niet4 ,zoo ze die vi] bek5de deugd5 aannem51 dan zijn deze e5v\dig v]s*ill5de uit+5 d] ne deugd4 ,ook bij h5 /aat het inzi*t bov5aan4 ,vooral moet m5 oppass5 voor de gemo$sb]o]+5 7p]turbationes animi71 de emotie1 z\d5 wij zegg54 ,deze hebb5 /e$s de t5d5tie1 ons v]/& te b5evel51 ons oordeel m9d] held] te mak54 ,de ,/oci zijn dus door en door v]/&sm5s*54 ,de deugd is n4 ,m5 bezit ha> ( bezit ha> niet4 ,de ,/ocijns*e le] doet e5igsz9s d5k5 aan de oude romans1 wa>9 de engel5 des li*ts /rijd5 teg5 de duivel5 d] dui/]nisse4 ,m5 is deugdzaam--e5 wijze--1 ( niet-deugdzaam--e5 dwaze--4 ,als m5 na> ,rome wil en er niet komt1 dan doet het er voor 't b]eik5 van 't doel niets toe1 ( m5 er #ajjj mijl5 ( n mijl van v]wijd]d blijft4 ,zoo ook met de deugd4 ,da>bij lett5 ze op de gez9dheid1 niet op de h&el+4 ,e5 h&el+ kon wel volkom5 9 d5 haak zijn1 zond] go$e gez9dheid4 ,iem& kan b4v4 7om e5 mod]n voorbeeld te nem57 zijne betrekk+ met /ip!id en volkom5 e]lijkheid v]vull51 omdat hij begrijpt1 dat het hem &]s zijn betrekk+ z\ kunn5 ko/54 ,hij doet dan e5 betam5de h&el+4 ,ma> het motief is niet z$elijk pli*tbesef1 do* eig5belang4 ,hi]teg5ov] /aat de e*t deugdzame1 die h&elt uit inzi*t en z$elijk5 wil4 ,dit alle5 is z$elijk go$4 ,deze ond]s*eid+ is van veel belang4 ,kant heeft ha> lat] geteek5d 9 de uitdrukk+53 legaal en moraal4 ,legaal is het ov]e5kom5de met de wet1 de betam5de h&el+1 moraal het z$elijk inzi*t4 ,h]b>t heeft met zijn s*]p5 pa$agogis*5 blik deze ond]s*eid+ toegepa/ 9 de opvo$kunde1 wa>bij hij de z$elijke opvo$+ liet be/aan 9 rege]+ en tu*t2 wa> het doel van de e]/e is1 d5 discipel te br5g5 tot legaal1 betam5d h&el51 wil de twe$e hem tot z$elijke gez9dheid br5g54 ,deze belangrijke ond]s*eid+ doet zi* ook nu nog dikwijls voor4 ,b4 v4 9 de le] d] sam5lev+ kan m5 vrag51 ( de /aat te rek55 heeft met de h&el+ ( de gez9dheid zijn] burg]s1 e5 nog niet besli/ probleem4 ,9 d5 /aat zag5 de ,/ocijn5 niets4 ,ze a*tt5 de vri5ds*ap wel als geme5zaamheid van r$elijke m5s*51 en kom5 tot de geme5s*ap van alle m5s*52 ze zijn de e]/e cosmopoliet51 w]eldburg]s1 en he*t5 we9ig aan de idee ,/aat4 ,9 het ,rome9s*e keiz]rijk 0 hun ideaal t5 deele v]wez5lijkt4 ,het is duidelijk1 dat hun le] practis* groote gev>5 moe/ meebr5g54 ,ze kon aanleid+ gev5 tot pessimisme2 als alle gradatie aan de deugd ontzegd w]d1 0 het voor bijna niem& mogelijk1 deugdzaam te word54 ,pa$agogis* w]kte deze le] niet4 ,e5 vooruitkom5 w]d zoo go$ als onmogelijk4 ,al kwam iem& nog zoo veel vooruit1 ma> b]eikte hij de deugd niet1 dan bleef hij e5 dwaze4 ,zoo kon e5 hoog1 /r5g z$elijk ideaal 9 de practijk immoreel w]k54 ,re$s met ,*rysippus begon de v]flauw+ d] gr5z54 ,de teg5/ell+ tuss*5 wijze en dwaze w]d v]za*t door het invo]5 van d5 /rev5de1 die1 de deugd nog niet b]eikt hebb5de1 er na> /reefde e5 wijze te word54 ,de onv]s*illige go$]5 w]d5 +$eeld 9 e*t-onv]s*illige1 te v]kiez5 en te v]w]p5 go$]54 ,/r5g hebb5 alle ,/oci zi* hi]aan niet geh\d5 en hun v]h\d+ t5 opzi*te van deze kwe/ie is niet altijd gelijk4 ,de tijd vroeg vooral van de wijsbege]te3 teek5 ons d5 m5s*1 zooals hij zijn moet4 ,en v]s*ill5de s*ol5 hebb5 getra*t e5 beeld van d5 wijze te ontw]p51 e5 ideaal-wijze te teek554 ,de wijze d] ,/ocijn5 bewa>t ond] alle om/&igh$5 des lev5s zijn gemo$sru/4 ,hij matigt zijn h>t/o*t5 niet1 ma> ov]he]s*t ze volmaaktelijk4 ,hij bezit dus de ,/os*e apa?ie4 ,niet door het le$ ( de vreugde1 die hij miss*i5 nog wel gevoelt1 laat hij zi* leid51 ma> door wat zijn zuiv]e r$e hem voors*rijft4 ,hij v]gi/ zi* niet1 hij v]wond]t zi* niet1 hij v]ond]/elt niet1 hij weet4 ,da> hij zi* /e$s door r$elijke ov]weg+5 laat leid51 is hij consequ5t4 ,m$elijd5 is hem vreemd2 to* zal hij wel help54 ,zijn practis* lev5 is niet uit te beeld54 ,als arm/e zal m5 hem kunn5 v9d51 ook als vor/ op d5 troon4 ,voor zijn lev5sond]h\d zal hij zorg51 t5zij hoog]e pli*t5 hem dit onmogelijk mak54 ,als privaat p]soon kan hij gelukkig zijn1 ma> w]kzaamheid 9 d5 /aat behoeft hij niet te s*uw54 ,de wijze is de w>e kon+1 de w>e wijze de w>e gelukkige4 ,want hij heeft 't e5ige1 dat iets beteek5t 9 de w]eld3 de deugd4 ,ru/ig s*rijdt hij voort door 't lev51 niet geplaagd door b]\w ov] 't v]l$51 wa>9 hij r$elijk h&elde1 niet v]ontru/ door de toekom/1 die hem de deugd niet roov5 kan4 ,aan de ,/ocijns*e e?ica komt de roem toe1 dat 9 ha> het rijp/e en hoog/e1 wat het z$elijk lev5 d] oudheid voortgebra*t heeft1 het be/ ge=mule]d is3 de wa>de d] z$elijke p]soonlijkheid2 de ov]w9n+ d] w]eld 9 de zelfov]w9n+ van d5 m5s*2 de ond]w]p+ van d5 enkel+ aan de w]eldwet2 zijn inlijv+ 9 e5 ideaal v]b& van gee/51 wa>door hij v]re v]hev5 w]d bov5 de gr5z5 van zijn a>ds*e lev52 da>bij e5 en]giek pli*tsgevoel1 dat hem kra*tdadig e5 plaats de$ v]vull5 9 het w]kelijk lev5--het zijn alle k5m]k5 van e5 w]eldbes*\w+1 die e5 d] zeg5rijk/e en mee/ groots*e is 9 de ges*i$5is d] m5s*elijke ov]tuig+54 #bd;b4 ,de ,epicuri/54 ,sluit5 de ,/ocijn5 met hun le] van de deugd als e5ig en hoog/e go$ aan bij de ,cynici1 aan de ,cyr5aci met hun v]heff5 van d5 lu/ als e5ig pr9ciep toon5 zi* de ,epicuri/5 v]want4 ,hun s*ool w]d ge/i*t door ,epicurus 7#cda-bgj71 die als zoon van e5 ,a!5s* burg] te ,samos gebor5 w]d4 ,hij _h we9ig ond]ri*t gehad1 0 e5 autodidact1 wa>mee zijn g]+e liefde voor de wet5s*ap s*ijnt sam5 te hang54 ,hij heeft enorm veel ges*rev51 ma> dit is groot5deels v]lor5 gegaan4 ,9 het le]di*t van ,lucretius ,c>us 7#if-ee7 v9d5 we e5 s*oone1 di*t]lijke beh&el+ d] ,epicuris*e le]4 ,die le] is veel me] e5 geslot5 geheel gewee/ dan de ,/ocijns*e4 ,ze 0 me] ges*ikt voor 't practis*e lev51 eis*te dus m9d] omvorm+4 ,de we9ige belang/ell+ voor !oretis*e wet5s*ap 0 ge5 prikkel tot v]d] ond]zoek4 ,vele mann5 van beteek5is1 die zi* zelf/&ig met de le] kond5 bezigh\d51 hebb5 niet tot ha> behoord4 ,epicurus heeft zijn le] m9 ( me] 9 =mules gebra*t1 en die er +e/ampt1 zoodat er e5 zek] h\va/ 0 voor zijn jong]54 ,9 de physica zijn de ,epicuri/5 aanhang]s van het atomisme4 ,het is wel e5 treurig lot gewee/ voor het /elsel van d5 groot5 ,abd]iet1 dat het zoo en]giek w]d voorge/aan door e5 zoo we9ig wet5s*appelijke ri*t+1 wa>door het bij &]5 9 discr$iet g]aakte4 ,9 de le] zelf bra*t5 ze e5 b$5kelijke wijzig+ aan1 door e5e uitzond]+ op de /r5ge causaliteit toe te /aan3 t5 e9de te v]kl>5 hoe de atom5 tot groote complex5 w>5 sam5gegroeid1 _h ,democritus e5 ongelijke valsnelheid aang5om51 e5 /oot5 van de zwa>d]e atom5 op de li*t]e2 zij nam5 nu aan1 dat1 buit5 oorzaak1 e5 atoom 0 afgewek5 van zijn re*tlijnige beweg+ en er zoo e5 w]vel 0 ont/aan4 ,voor 't ov]ige maakt5 ze we9ig ern/ met de v]kl>+ d] natuurv]s*ijnsel54 ,als ze ma> aangewez5 hebb51 dat er e5e natuurlijke v]kl>+ is1 zijn ze tevr$54 ,dan is de m5s* van vrees v]lo/4 ,want da>toe is de natuurk5nis vooral3 tot v]loss+ van vrees4 ,( dus de maansv]dui/]+5 moet5 word5 v]kla>d uit e5 tijdelijk uitgeblus*t word5 van het maanli*t ( uit de s*aduw1 door de a>de op ha> geworp51 dit is tamelijk onv]s*illig4 ,m5 behoeft niet bevreesd te zijn4 ,nog m9d] dan met de natuurk5nis hebb5 de ,epicuri/5 zi* met de logica bezig geh\d5 en hi] eig5lijk niets nieuws gepre/e]d4 ,we kunn5 dit dus ov]slaan om ons te w5d5 tot hun z$ele]4 ,ze v]kl>5 ev5als de ,cyr5aci d5 lu/ tot moraal-pr9cipe4 ,ma> deze zijn de jeugdige ,griek51 die d5 bek] des lev5s 9 n teug will5 l$ig52 de ,epicuri/5 hebb5 de b$a*tzaamheid van oud]5 leeftijd en dr9k5 met kle9e1 fijne teug54 ,niet dus de z9nelijke lu/ is het voornaam/e4 ,hij is kort1 zijn nasmaak dikwijls wrang4 ,veel s*oon] is de gee/elijke lu/4 ,voor d5 wijz5 ,epicuri/ he]s*t dan het ideaal van vr$ige gemo$sru/ 7at>axie74 ,zorg5 moet m5 zi* niet op d5 hals hal54 ,het is bet] niet te tr\w5 en zi* ook niet met /aatszak5 9 te lat53 groote v]antwoordelijkheid geeft zorg en belemm]t d5 lu/4 ,9 vri5ds*ap1 oorspronkelijk op egosme zi* /eun5d1 ma> zi* v]ruim5d tot wa>a*tige g5eg5heid1 ziet de ,epicuri/ veel geluk4 ,9 d5 tu91 wa>9 de s*ool /ond1 w]d de vri5ds*ap druk beoef5d1 tot het zoetelijk w$]zijds* bewond]5 en tot s5tim5taliteit toe4 ,de go$]5 dez] a>de kunn5 op drierlei wijze g5ot5 word54 ,we9ige _h m5 absoluut noodig om te lev53 brood en wat]4 ,vele _h m5 noodig om gelukkig te zijn1 ma> niet om te lev51 b4v4 m+5ot4 ,&]e w>5 e5v\dig tot bevr$ig+ van +ebeelde behoeft54 ,deze w>5 het gemakkelijk/ te ontb]54 ,uit het hi] gezegde volgt1 dat de ,epicuri/5 niet de grove z9nelijke g5iet]s zijn1 die m5 er lat] van gemaakt heeft4 't ,zijn aang5ame1 bes*aafde1 welwill5de m5s*5 gewee/1 die e5 ae/hetis* lev51 e5 lev5 9 /ijl geleefd hebb54 ,epicurus zelf 0 e5 wa>dig man en zijn zwijnskudde be/aat sle*ts 9 de v]beeld+ van h51 die hem niet k5d54 ,hun deugd 0 als bij de ,/ocijn5 ge5 doel1 sle*ts middel tot p]soonlijk geluk4 ,het is te begrijp51 dat ze voor d5 /aat we9ig gevoeld hebb54 ,ze zag5 9 hem sle*ts e5 middel1 wa>door de m5s*5 zi* w$]zijds* be/aan v]zek]d54 ,de god5 w]kt5 niet 9 op de a>de4 ,ze da*t5 9 de ruimt5 tuss*5 de v]s*ill5de w]eld5 7int]mundin7 de god5 die da> e5 zalig-s*oon lev5 leidd52 ze /eld5 ze zi* voor als e5 hoog gezels*ap van ,epicuri/is*e wijz54 ,ma> het 0 b5$5 de gelukzalige god51 om zi* met de mis]abele a>de te bemoei54 ,epicurus v]e]de h5 dus niet1 omdat ze ma*t hadd51 ma> als de volkom5 wijz54 ,eig5lijk heeft hij da>mee 7miss*i5 is dit ook zijn b$oel+7 het z$elijk-ae/hetis* ideaal van zi*zelf v]e]d4 ,zi* na> het uit]lijk aan de vorm5 van d5 volksgodsdi5/ te h\d51 ontmoette bij hem ge5 bezwa>4 #be4 ,de scepsis4 ,het eklecticisme4 ,we hebb5 gezi51 hoe het de beteek5is van ,socrates 01 dat hij e5 ond]zoekme?ode invo]de1 en hoe na hem ,plato en ,ari/oteles groote sy/em5 hebb5 opgeb\wd4 ,9 het ,epicurisme en de ,/oa hebb5 we twee1 m9d] beteek55de1 ma> to* gewi*tige1 moraalsy/em5 ontmoet4 ,afsluit+ v9dt het ,grieks*e d5k5 9 e5 ze] eig5a>dig religieus sy/eem3 het ,neo-,platonisme4 ,voor we da> e*t] toe ov]gaan1 moet5 we kortel+s op e5 pa> v]s*ijnsel5 wijz51 die zoo om/reeks #cjj v4 ,c4 opkom5 en voortdur5 tot v] ov] het beg9 van onze ja>tell+4 ,all]e]/ dan het scepticisme4 ,e5 gun/ige beteek5is heeft dit woord1 als het wil zegg51 dat we niets zond] ond]zoek1 nauwgezette wa>nem+ en toets+ d] v]kreg5 uitkom/5 moet5 aannem54 ,9 zoov]re moet i$] wet5s*appelijk m5s* e5 scepticus zijn4 ,gewoonlijk wordt het e*t] 9 ongun/ig5 z9 gebruikt1 en v]/aat m5 ond] scepticisme e5e ri*t+1 die niet gelo(t wa>heid1 zek]e k5nis te kunn5 b]eik54 ,de scepsis als zoodanig is dan consequ5t doorgevo]d de dood voor de wet5s*ap4 ,to* heeft ze e5 enorme beteek5is4 ,ze is wel e5s het voorportaal d] k5nis g5oemd4 ,de scepsis to* wij/ altijd we] op de moeilijkh$5 9 het v]krijg5 van onze k5nis1 teg5/rijdigh$5 word5 door ha> aangetoond4 ,da>door dw+t ze e5]zijds tot nad5k5 ov] d5 a>d van onze k5nis en is 9 ha> e5e ma*tige prikkel gegev5 tot /udie d] k5ni/heorie2 &]zijds spoort ze &]5 aan tot v]d] ond]zoek om de door de scepsis aangewez5 teg5/rijdigh$5 te v]kl>54 ,ma> ook voor d5 scepticus zelf is zijn scepticisme niet zeld5 de doorgang na> nieuwe k5nis4 ,voor de practijk is natuurlijk de scepticus onh\dba>4 ,van k5nis d] buit5w]eld doet hij af/&2 ov] v]l$5 no* toekom/ spreekt hij zi* me] uit4 ,het e5ige1 wat hem blijft1 zijn zijne oog5blikkelijke bewu/zijn/oe/&54 ,hi]uit wil hij nu g]ak54 ,hij bege]t we] e5 va/e basis1 hij tra*t we] na> wet5s*ap4 ,die b\wt hij dan niet zeld5 veel vrij] van v]oordeel5 op2 hij heeft alles lat5 v>5 van vroeg]e ov]tuig+5 en me5+54 ,we zull5 lat] e5 d]gelijk proces bij ,desc>tes opm]k54 ,en geldt dit proces voor enkele p]son51 dikwijls geldt het voor e5 tijdvak3 na e5e sceptis*e ri*t+ komt er e5e &]e1 die we] opb\wt4 ,na de plotsel+e aanvlieg+ van 't scepticisme is ,socrates gekom54 ,is dus 9 't algeme5 scepticisme soms e5 v]blijd5d1 e5 go$e toekom/ voorspell5d teek51 dit is het niet voor ons bijzond] geval4 ,nu is het de ri*t+1 die zi* bege]t t]ug te trekk5 uit de politieke b]o]+5 van ha> tijd en onv]s*illig wordt voor alle problem5 van wa>heid en moraal1 hoog/5s nog e5ige belang/ell+ beh\d5d voor de vraag3 hoe word5 we gelukkig8 ,de sceptici vorm5 niet e5 bepaalde s*ool4 ,sommige s*ijn5 ge5 s*oolv]b& gek5d te hebb51 &]e w>5 9 de academie4 ,als e]/e scepticus wordt g5oemd ,pyrrho uit ,elis1 #cej v4 ,c4 ,dan zijn le]l+ ,timon #cae-bbf4 ,met ,arcesilaus en ,c>neades 7 #bai v4 ,c47 vormde het de nieuwe academie1 da>na v9d5 we het bij e5 aantal arts51 wa>ond] ,sextus ,empiricus 7#ahj-baj n4 ,c474 ,pyrrho z\ drie vrag5 hebb5 ge/eld3 #ao4 ,hoe zijn de d+51 wat kunn5 wij van ze wet58 ,antwoord3 ,niets4 ,de wa>nem+ geeft sle*ts s*ijn4 #bo4 ,hoe moet5 we ons teg5ov] de d+5 v]h\d58 ,antwoord3 ,we moet5 ge5 oordeel uitsprek51 het e5e is niet zek]d] dan 't &]e1 van elke uitspraak laat zi* 't teg5ge/elde bew]54 ,onze g$ragslijn is dus de on?\d+ van e5 oordeel 7epo*74 #co4 ,welk nut vloeit da>uit voor ons voort8 ,antwoord3 ,de at>axie1 de ziel]u/4 ,eig5a>dig is het1 dat ,/oci1 ,epicuri/5 en ,sceptici t5 slotte 9 de gemo$sru/1 9 d5 inn]lijk5 vr$e1 die1 hoe dan ook v]kreg51 niet ge/oord wordt door de buit5w]eld1 het laat/e en hoog/e zi54 ,voor 't ov]ige a*t ,pyrrho op z$elijk gebi$ 't e5e no* bet] no* sle*t] dan 't &]e4 ,voor 't uit]lijk hield m5 zi* dus ma> aan he]s*5de gewoonte4 ,de sceptici zijn 9 d5 regel cons]vatief1 niet uit ov]tuig+1 ma> uit gebrek aan ov]tuig+4 ,voor het dagelijks* lev5 moet m5 ma> de +ev+ van 't oog5blik volg54 ,zoo v]telt e5 d] vele anecdot5 van ,pyrrho1 dat hij voor e5 bijt5d5 hond 9 e5 boom klom1 zegg5de3 d5 m5s* kan de filoso( nooit geheel aflegg54 ,lat]e sceptici hebb5 vooral veel w]k gemaakt van het be/rijd5 hunn] teg5/&]s4 ,c>neades b4v4 hield zi* zoo uitsluit5d bezig met polemiek teg5 het d]de s*oolho(d d] ,/oa1 ,*rysippus1 dat hij zei3 ,als ,*rysippus er niet gewee/ 01 z\ ik er niet zijn4 ,c>neades heeft1 ev5als lat]e ,rome9s*e sceptici1 ook vele gevall5 van z9sb$rog aangewez5 7b4v4 de s*ijnb>e diepte 9 e5 s*ild]ij1 het gebrok5 zijn van riem5 9 't wat]74 ,hij wees ook op de subjectiviteit van onze k5nis 7de e5 v9dt w>m1 wat e5 &] k\d v9dt72 op de wijzig5de invlo$5 bij 't wa>nem5 7af/& br5gt v]&]+2 gemo$/oe/& bepaalt onze gewa>word+574 ,dit alles moe/ di551 om aan te toon5 dat er ge5 k5nis 0 te v]krijg54 ,eklecticisme4 ,er be/ond5 #cjj v4 ,c4 vi] s*ol53 ,de academie door ,plato ge/i*t2 de p]ipatetis*e van ,ari/oteles2 de ,/oa van ,z5o2 de ,epicuris*e van ,epicurus4 ,oorspronkelijk hadd5 ze fell5 /rijd gevo]d4 ,langzam]h& e*t] op5ba>de zi* e5 neig+ tot v]zo5+1 v]m5g+1 v]e5ig+4 ,9 't algeme5 zal e5 tijdp]k1 dat zelf ge5 /]ke en diep-geve/igde ov]tuig+5 heeft1 graag 9 alles het go$e wa>de]5 en de spreuk toepass53 ,ik neem mijn go$1 wa> ik het v9d4 ,t]wijl nu de s*ol5 en hun uit]lijk v]b& ges*eid5 blev51 nad]de hun le] zi* op vele punt5 en kwam5 er m5s*51 die niet me] tot e5 bepaalde ri*t+ behoord51 ma> van alles iets g5om5 hadd54 ,het eklecticisme tre$t op4 ,zoo nam de ,/oa ze] veel 9 zi* op van de ,platonis*e en ,ari/otelis*e le]1 de ,academie de ,/ocijns*e elem5t54 ,speciaal v]toonde zi* dit eklecticisme bij de ,rome954 ,cic]o 7#ajf-dc71 de b]oemde r$5a>1 heeft1 zond] zelf groote wijsge]ige v]di5/e te bezitt51 9 zijn held]1 mooi ,latijn de voornaam/e punt5 d] ,grieks*e wijsbege]te aan zijn l&g5oot5 gele]d4 ,da>door kwam de ,grieks*e wijsbege]te 9 't ,rome9s*e w]eldrijk en da>door ook 0 ha> v]d] voortlev5 v]zek]d4 ,doordat ,cic]o 9 't ,latijn s*reef1 w]d5 alle wijsge]ige begripp5 ond] ,latijns*e nam5 bek5d4 ,hi]van zag5 we re$s enkele voorbeeld54 #bf4 ,het ,neo-,platonisme4 ,we m]kt5 op1 dat 9 het ,rome9s*e rijk zi* hoe lang] hoe me] teg5 het e9de d] ,oude ,ges*i$5is de behoefte de$ gevoel5 aan e5 religie1 en hoe bij de lag]e volksklass5 vooral die behoefte voldo5+ vond 9 all]lei extatis*e en my/is*e godsdi5/vorm54 ,plot9us 7#bje-bgj7 e5 d] groot/e d5k]s van d5 laat-klassiek5 tijd1 heeft getra*t1 die behoefte te bevr$ig5 door zijn wijsge]ig-godsdi5/ig sy/eem1 dat aansloot bij sommige elem5t5 9 ,plato's le] en da>om ook ,neo-,platonisme heet1 ma> e5 zelf/&ig /elsel vormt4 ,plot9us w]d 9 ,egypte gebor5 en /ude]de 9 zijn jeugd te ,alex&ri4 ,dit 01 zooals we re$s zag51 e5 middelpunt van gee/elijk lev54 ,9 de e]/e eeuw na ,c4 _h hi] ,philo ,judaeus 7#cj v4 ,c4- #dj n4 ,c47 gew]kt1 die getra*t _h ,oo/]s*5 godsdi5/ met ,helle5s*e wij%eid te v]e554 ,9 het ,jod5dom 0 re$s vroeg het mono!sme opgekom54 ,to5 langzam]h& de ,jod5 zi* ov] de w]eld v]breidd51 7na de v]nietig+ van ,j]uzalem door ,titus 9 #gj n4 ,*r4 ma> ook re$s lang vr di5 tijd7 w]d5 ook &]e volk]5 bek5d met hunne godsdi5/ige ideen4 ,omgeke]d raakt5 de ,israliet5 v]tr\wd met de ,helle5s*e bes*av+4 ,zoo ont/ond5 pog+51 beide te v]e5ig5 en ,philo ,judaeus is e5 ze] m]kwa>dig voorbeeld van e5 godsdi5/ig d5k] uit e5 ,joods*-,helle5s*-,oo/]s* milieu als 9 ,alex&ri kon be/aan4 ,hi] kon nu ook ,plot9us vo$sel v9d5 voor zijn zu*t na> k5nis2 't mee/ s*ijnt hij gele]d te hebb5 van d5 filoso(-zakk5drag] 7,ammonius74 ,betwijfeld mag e*t] word51 ( zijn le] e5 uitw]k+ is van die van zijn mee/]4 ,plot9us erk5t de godheid als het ,e5ige1 het ,e]/e en het ,hoog/e4 ,ze is zoo hoog en allesomvatt5d1 dat we ha> niet met woord5 kunn5 noem54 ,t5 opzi*te van ,plot9us' ,god kunn5 ,vondel's woord5 geld5 ,( faalt het aan begrip en /em4 ,m5 mag ,hem het pra$icaat d5k5 niet toek5n51 ma> nog veel m9d] het begrip niet-d5k54 #da ,uit dit ,e5e nu gaat alles voort1 zond] dat dit zelf iets v]m9d]t4 ,als beeld hi]voor gebruikt ,philo de zon1 die1 zond] zelf w>mte en li*t te v]liez5 to* ha> li*t uit/raalt en me$eelt aan de a>de4 ,al het zijnde is e5e uit/ral+1 e5 emanatie van het ,e5e4 ,zooals nu1 na>mate m5 v]d] van het li*t afkomt1 het dui/]d] wordt en het t5 slotte volkom5 donk] is1 zoo wordt de w]eld1 na>mate ze v]d] van de ,godheid af/aat1 onvolkom5]3 t5 slotte is de laat/e uit/ral+ van de ,godheid de /(1 de mat]ie4 ,tuss*5 het ,e5e en de mat]ie ligg5 nu v]s*ill5de trapp53 de gee/--de ziel4 ,de gee/ gelijkt op het ,e5e1 ma> is er ge5 volkom5 afbeeld+ van1 de ziel we] op d5 gee/ ma> ook m9d]wa>dig4 ,9 dit beg9sel lag de mogelijkheid1 om ng me] tuss*5trapp5 aan te nem51 wat lat] ook gebeurd is door jong]e ,neo-,platonici1 die b4v4 de demon5 invo]d54 ,de /(1 de mat]ie is het wa>a*tig niet-zijnde1 het booze1 en ,plot9us' !odicee be/aat hi]9 dat hij het kwaad niet als iets w]kelijk be/a&s erk5t1 ma> het is de /(1 het niet-zijnde4 ,de v]h\d+1 die 9 de w]eld he]s*t1 v9dt ha> ev5beeld 9 d5 m5s*4 ,de m5s*elijke gee/ heeft ook ond] zi* de ziel1 die v]/rikt is g]aakt 9 de nett5 d] z9nelijkheid4 ,het is het beg9sel d] ,plot9is*e e?iek1 dat m5 moet tra*t51 om zoo1 los van de b&5 d] z9nelijkheid1 op te /ijg5 tot de zuiv]e k5nis4 ,hi]9 is e5 trek van 't ,platonisme onmisk5ba>4 ,plot9us 0 e5 te groote gee/1 dan dat hij die losmak+ z\ zoek5 9 all]lei kle+ee/ige ( speciale voors*rift51 het kwam op e5e algeme5e /emm+ aan4 ,dat hij ern/ maakte met zijn le] moge blijk5 uit wat zijn lev5sbes*rijv] ,porphyrius v]telt3 hij s*e5 het bijna als e5 s*&e te bes*\w51 dat zijn ziel 9 zijn li*aam zat1 wilde niet ov] zijn afkom/ ( geboorte sprek5 en weig]de besli/ e5 beeld van zi* te lat5 v]va>dig53 het beeld van het li*aam moe/ niet lang] voortlev54 ,door d5k5 kan de m5s* wel e5 kle9 e9dje kom51 ma> langs d5 gewon5 weg kan de godheid to* niet gek5d word54 ,hi]toe wij/ ,plot9us nu e5 &]5 weg aan3 we moet5 tra*t5 te kom5 tot onmiddellijke aans*\w+ d] ,godheid4 ,de ziel heft zi* hi]toe op 9 e5 toe/& van gee/v]vo]+ 7extasis74 ,deze toe/& valt sle*ts zeld5 enkel5 t5 deel4 ,ru/5d1 onbewog5 aans*\wt de m5s* dan de ,godheid4 ,wie e5maal dez5 toe/& gek5d heeft1 zal er niet van kunn5 sprek51 no* het bege]5 ( durv5 ond]nem54 ,e5 voorb]eid+ voor dez5 toe/& kan zijn het deelnem5 aan d5 cultusvorm1 ma> noodig is deze niet4 ,lat]e ,neo-,platonici hebb5 9 d5 uit]lijk5 vorm5di5/ het voornaam/e gezi5 en deze veel me] op d5 voorgrond ge/eld #db4 ,plot9us is nog te veel ,helle5 van bes*av+1 om niet ook de s*oonheid e5 belangrijke rol toe te k5n5 en het g$eelte zijn] ges*rift51 dat ov] het s*oone h&elt1 wordt als e5 d] uitnem5d/e deel5 van zijn w]k bes*\wd4 ,hij /elt e5 gans* &] s*oonheidsbegrip dan het vroeg]e ,grieks*e2 t]wijl dit 9 de /( en ha> vorm51 9 de h>monie1 de regelmatige gelijkheid 7symmetrie7 e5 ho(dk5m]k zag van het s*oone1 ziet ,plot9us dat hi]91 dat 9 alle /( en 9 alle vorm5 iets van het ,e5e is uitge/raald4 ,niet het /(felijk s*oone1 ma> het gee/elijk s*oone is voor hem besliss5d4 ,niet de uit]lijke vorm1 ma> de aanwezigheid van de ,idee 9 de d+5 en het k5n5 da>van maakt het ons s*oon4 ,hi]door s*iep ,plot9us e5 geheel nieuw beg9sel d] ae/hetica1 dat ze] invlo$rijk w]d4 ,teg5ov] d5 /aat v]h\dt ,plot9us zi* vrij onv]s*illig4 ,na> het g]u*t wil1 z\ hij van e5 ,rome9s* keiz] de geleg5heid v]kreg5 hebb51 om e5 /ad te /i*t5 9 d5 gee/ van ,plato's republiek4 ,dat z\ e*t] e5 /aat word51 welke het alle5 mogelijk z\ mak5 e5 lev5 te leid51 gewijd aan bes*\w+ en betra*t+1 en aflegg+ d] z9nelijkheid3 e5 ,helle5s* kloo/]4 ,gewoonlijk noemt m5 het ,neo-,platonisme van ,plot9us het ,egyptis*e4 ,da>na volgde de ,syris*e ri*t+1 die zi* vrij wel v]loor 9 all]lei gewaagde speculatie's en my/is*e dwep]ij4 ,ha> typis*e v]teg5woordig] is ,jambli*us 7uit ,syri afkom/ig71 die groot5 invlo$ _h op keiz] ,julianus d5 afvallige4 ,met ,proclus 7#dab-dhe71 die te ,a!ne w]kte1 kwam de ,grieks*e ri*t+4 ,proclus 0 e5 geweldig sy/ematicus1 all]lei godsdi5/1 my/]ie1 god5 tra*tte hij 9 zijn sy/eem op te nem54 ,het ,neo-,platonisme ( liev] ,plot9us wordt ze] v]s*ill5d beoordeeld4 ,lange 7,ges*i*te des ,mat]ialismus7 spreekt van de v] afdwal5de ,neo-platonis*e ,sy/em5 en van de dweepzieke ,neoplatonici4 ,hij ziet er niets &]s 9 dan e5e ri*t+1 wa>bij de ,grieks*e gee/ zijn eig5 beg9sel ontr\w is geword5 en tot e5 jamm]lijke1 totaal onwet5s*appelijke dwep]ij is v]vall51 e5 afwijk+ van 't gezond v]/&4 ,gun/ig] oordeel5 ,w9delb& en ,euck54 ,9 zijn ,lev5sbes*\w+5 d] groote d5k]s k5t ,euck5 het ,neo-,platonisme ze] veel wa>de toe4 ,voor hem is ,plot9us e5 d5k] van d5 e]/5 rang4 ,zijn le] heeft op vel5 invlo$ geoef5d als e5 w]kelijk oorspronkelijk d5k] blijft hij ook nu e5 bron van groote d5kbeeld5 en vru*tb>e opwekk+54 ,deze ongelijkheid 9 oordeel5 b]u/ zek] mee op v]s*il 9 inzi*t van de taak d] filos(ie3 ,is ze e5 wet5s*ap die als elke &]e van erv>+ moet uitgaan en zoo /r5g mogelijk langs logis*-wet5s*appelijk5 weg tot ha> conclusies kom53 dan is voor ha> ,plot9us--bij wi5 veel 9 de ruimte v]vaagt1 met zijn opheff+ van 't zuiv]e d5k51 die zoo dikwijls aanleid+ gaf tot all]lei bijgelo(1 door zijn dwaa%$5--niet e5 d] e]/e d5k]s1 en s*itt]t sle*ts flauw e5 /raal van 't ,grieks*e li*t uit zijn w]k54 ,ma> let m5 ook op wat iem& pre/e]t 9 zijne lev5sbes*\w+1 voor het v]vull5 van de gemo$sbehoeft5 van d5 m5s*1 op d5 invlo$ op 't nagesla*t1 op 't intutieve d5k51 dan komt ,plot9us 9 e5 &] li*t4 ,hij wilde 't ,griek5dom bew>5 en doodde het2 hij wilde 't ,*ri/5dom be/rijd5 en di5de het4 ,op zijn eig5 tijd kon ,plot9us ge5 invlo$ uitoef554 ,zijn le] 0 e5 gele]de religie1 het ,*ri/5dom 0 bet] ges*ikt di5 te voldo54 ,met het opkom5 van het ,*ri/5dom komt het e9de d] ,grieks*e filos(ie4 ,de ,middeleeuw5 beg9n54 ,ma> tra*t5 we e]/ 9 enkele ho(dlijn5 ons de resultat5 van het ,grieks*e d5k5 voor oog5 te /ell54 ,,slotsom4 ,het ,grieks*e d5k5 begon1 9 teg5/ell+ met de my!1 zi* los te mak5 van de oude godsdi5/ige voor/ell+54 ,het vroeg na> d5 oorsprong d] natuur4 ,s*eid+ van m5s* en natuur1 van gee/ en /( 0 er niet4 ,de m5s* 0 e5 deel d] natuur1 de /( zelf bezield4--,het e]/e probleem 03 van wa> zijn en word58 ,de ,ionis*e natuurfilos(5 zo*t5 a*t] de v]&]+ de o]/(4 ,de ,eleat5 bra*t5 het tot het begrip van het ,eeuwig ,zijnde1 niet te k5n51 niet te aans*\w54 ,alle k5nis d] v]s*ijnsel5 0 doxa4 ,da>teg5ov] /aat ,h]aclitus met zijn negatie1 zijn alles /roomt3 er is alle5 word51 ge5 zijn ( blijv54 ,tuss*5 deze twee uit]/5 nu krijg5 we pog+5 tot v]b9d+4 ,anaxagoras door aan te nem51 dat er ev5 veel o]/(f5 zijn als er kwaliteit5 be/aan3 zijn en word5 is er niet1 sle*ts v]b9d+ en s*eid+ van /(f54 ,emp$ocles door als zijnde vi] elem5t5 aan te nem51 wa>uit de w]eld opgeb\wd wordt4 ,democritus /elt de atom5!orie op4 ,zoo 0 m5 zi* op 't gebi$ d] natuur bewu/ geword5 van de teg5/ell+ tuss*5 zijn en word51 van de noodzakelijkheid ze met elka> 9 v]b9d+ te br5g54 ,m5 _h re$s de grondslag5 gelegd van bijzond]e wet5s*app5 7/]r5kunde1 natuur- en s*eikunde7 en g$a*t5 uitgesprok51 die nog als leid5de beg9sel5 zijn aan te zi54 ,ma> ook op 't gebi$ van de !orie d] k5nis 0 m5 zi* bewu/ geword5 van e5 zek]e teg5/ell+2 de ,eleat5 hadd5 volkom5 betr\wba>heid toegek5d aan de r$e alle51 ,anaxagoras v]kla>de de z9n5 volkom5 betr\wba>4 ,to5 kwam de w5d+4 ,niet me] de natuur1 de m5s* is middelpunt van het d5k54 ,taal1 ges*i$5is1 e?iek nem5 hun plaats4 ,wat is go$ voor d5 m5s*1 wordt gevraagd4 ,deze w5d+ dreigde uit te loop5 op scepticisme1 0 niet ,socrates gekom51 die het gelo( h]/elde 9 de v9dba>heid d] wa>heid4 ,nu komt zijn le]l+ ,plato en b\wt e5 groots* geheel op4 ,hij v9dt de immat]iele w]eld d] ideen4 ,zwak is e*t] zijn pog+1 de ideen met de ons omr+5de v]s*ijn+sw]eld te v]b9d54 ,wat ,plato niet gelukte1 zal ,ari/oteles tra*t5 te volbr5g5 door zijn le] d] ontwikkel+3 de vorm ontwikkelt zi* 9 de /( en v]wez5lijkt zi* 9 het d+4 ,ari/oteles vat al 't ,grieks*e wet5 sam5 9 n groot sy/eem4 ,hij /i*t e5 nieuwe wet5s*ap1 de logica1 legt grondslag5 voor &]e wet5s*app5 en le]t de wet5s*ap wet5s*appelijk te beh&el54 ,bij hem v9d5 we het zuiv] mono!/is* godsbegrip1 de immat]iele godheid vloeit sam5 met de gee/elijke3 de s*eid+ van physis* en psy*is*1 /(felijk en gee/elijk1 is voltooid4 ,e5e nieuwe w5d+ tre$t 94 ,de wijsbege]te v]bre$t zi*1 /rekt zi* uit ov] alle bes*aafde en ,helle5s*e l&51 lat] ov] 't ,rome9s*e rijk4 ,twee e?is*e s*ol5 ont/aan en /ell5 ma*tige pr9cipes op3 de ,/ocijn5 en ,epicuri/54 ,het ,grieks*e d5k5 s*ijnt dood te loop5 9 scepticisme en eklecticisme4 ,ma> nog e5maal vlamt het op3 de religie v]vult de gemo$]52 na ,philo ,judaeus komt ,plot9us1 ma> niet voor het volk is zijn le]4 ,het ,grieks*e d5k5 loopt na> het e9de4 ,het ,*ri/5dom zal nu de w]eld behe]s*54 ,,twe$e ,,afdeel+4 ,,de ,,middeleeuw54 ,,ho(d/uk ,,vi4 #bg4 ,het ,*ri/5dom4 ,besprek5 wij t] inleid+ ev5 het algeme5 k>akt] d] middeleeuws*e wijsbege]te4 ,aan/ipp5d gev5 wij hi] de voornaam/e punt5 aan3 &]e l&5--nieuwe volk]51--&]e d5k]s1 mee/ gee/elijk5 die e5 /il lev5 leid5--bep]kt aantal problem5--gebond5heid aan de k]k4 ,de groote s*eidslijn tuss*5 antieke en middeleeuws*e wijsbege]te wordt e*t] getrokk5 door het ,*ri/5dom4 ,de middeleeuws*e wijsbege]te sluit zi* g$eeltelijk aan bij de ,grieks*e3 de e]/e pog+5 om de *ri/elijke gelo(swa>h$5 te begrond5 gaan uit van e5 aantal v]s*ill5de d5k]s1 ov] wie /raks4 ,ma> deze d5k]s1 hoe v]s*ill5d ook1 ontle55 veel aan de ,grieks*e wijsbege]te en /eun5 g$eeltelijk op ha>1 zij 't dan ook ha> be/rijd5d4 ,ge5 beh&el+ d] middeleeuws*e wijsbege]te is mogelijk zond] e5ige woord5 aan 't ,*ri/5dom gewijd te hebb54 ,speciaal wordt hi] dan b$oeld het ,*ri/5dom zooals het de oude w]eld b9n5drong4 ,het z\ hoog/ moeilijk gaan om het geme5s*appelijke aan te wijz5 9 het ,*ri/5dom van al de millio55 die nu d5 ,*ri/5naam vo]54 ,het ,*ri/5dom heeft tot v]s*ill5de tijd5 behoord en die tijd5 hebb5 er hun /empel op gezet ev5als de omgev+ wa>9 het uitgroeide4 ,ma> ook 9 gelijke tijd5 en l&5 heeft het zi* ond] tal van vorm5 voorg$aan4 ,er kan ook gevraagd word5 ( het ,*ri/5dom d] e]/e eeuw5 ov]e5komt met de le] d] ,evangelin ( met die van ,jezus4 ,bij de !olog5 he]s*5 da>ov] ze] v]s*ill5de bes*\w+54 ,hi] wordt de vrijheid g5om5 om sommige trekk5 uit het ,*ri/5dom toe te li*t5 met e5 bijbeltek/1 want het mag to* zek] voor e5 feit geld5 dat er m5ige trek van het ,*ri/5dom d] ,evangelin geme5 is aan dat d] e]/e eeuw54 ,we v]g5oeg5 ons hi] met enkele ho(dpunt54 ,bij ,augu/9us zull5 we geleg5heid hebb5 nog &]e punt5 aan te ro]54 ,het ,*ri/5dom is e5 zuiv] mono!sme4 ,de ,godheid wordt geheel &]s g$a*t dan bij de ,griek54 ,ari/oteles to* s*rijft aan de ,godheid het zi*zelf bes*\w51 de volmaakte ru/ toe4 ,de ,god d] ,*ri/55 is e5 ,god van liefde en ,zijn liefde doordr+t de w]eld4 ,alles is door ,hem ges*ap5 en als zoodanig ligt het kwaad niet 9 de /( ( ha> teg5w]k+ teg5 de volbr5g+ d] goddelijke ideen4 ,het kwaad is ont/aan door d5 v]ke]d5 wil d] m5s*5 en dit ont/aan 0 mogelijk door 's m5s*5 vrijheid4 ,alle m5s*5 zijn zond>51 d] eeuwige v]doem5is prijs gegev54 ,ma> uit ontf]m5de liefde is de goddelijke logos genc>ne]d3 het woord is vlees* geword5 en het woord 0 ,god4 ,*ri/us gebor5 uit de maagd ,m>ia1 gekruisigd ond] ,pontius ,pilatus1 opge/aan t5 d]de dage en t5 hemel gev>51 is ,god en m5s* en heeft door zijn zo5dood voor ons betaald4 ,het groote my/]ie van 't ,*ri/5dom is de v]loss+ d] zondige w]eld door ,*ri/us4 ,alzoo lief heeft ,god de w]eld gehad1 dat hij zijn5 e5iggebor5 ,zoon gegev5 heeft1 opdat e5 iegelijk1 die 9 hem gelo(t1 niet v]d]ve1 ma> het eeuwige lev5 hebbe 7,joh4 #c 3 #af74 ,9 deze le] lag ook de groote kra*t van het ,*ri/5dom2 wij wez5 er re$s op1 hoe groot de zu*t 0 na> ontzondig+ en heilig+ 9 het /]v5de ,rome9s*e rijk en hoe de bevr$ig+ di] behoefte op all]lei wijze gezo*t w]d4 ,/]k leefd5 de e]/e ,*ri/55 ond] d5 indruk van de spo$ige kom/ van het ,godsrijk op a>de4 ,elk5 dag kon het v]wa*t word54 ,da>van kwam het dat de a&a*t veel me] geve/igd w]d op e5 lev5 aan de ov]zijde van dood en graf1 dan op het lev5 aan deze zijde4 ,dit gaf het ,*ri/5dom e5 k>akt]1 s*]p 9 teg5/ell+ met het ,grieks*e en ,helle5s*e4 ,het ,*ri/5dom is all]e]/ /]k individueel4 ,i$] m5s* heeft wa>de1 i$] heeft e5 on/]felijke ziel1 die te r$d5 is4 ,niet de vooruitgang d] m5s*heid ( van e5 /aat1 niet de hooge ontwikkel+ e5] bepaalde bes*av+ is all]e]/ het groote doel1 ma> de r$d+ d] m5s*51 d] individu54 ,dit is het ontzaglijke 9 't ,*ri/5dom1 dat het i$] wa>de toek5t4 ,niet hoeveel aanleg meegebra*t wordt1 no* hoeveel succes behaald wordt1 bepaalt de wa>de d] h&el+51 ma> alle5 dat 9 tr\we toewijd+ de geheele kra*t1 zij ze nog zoo g]+1 aangew5d wordt4 ,de ma*t van het uitw5dige lev5slot _h ,plato re$s gebrok51 wa> hij alle groo!id d] m5s*51 alle wa>de des lev5s 9 de kra*t en de h>monie van ons b9n5/e zo*t2 ma> da> bleef nog e5 &] noodlot1 dat ma*tig] 03 de a>d en de p]k5 van ons gee/elijk v]mog52 de bevrijd+ van dit noodlot heeft ,jezus voltrokk54 7,euck574 ,da>naa/ is het ,*ri/5dom univ]seel2 da> het alle m5s*5 erk5t als k9d]5 ,gods1 kunn5 zij ook zijn lid e5] geme5s*ap die bov5 en buit5 de gr5z5 van d5 /aat gaat4 ,gaat he5 en pr$ikt het evangelie all5 creatur54 ,9 de k]k heeft de geme5s*ap e5 zi*tb>e uitdrukk+ gevond54 ,teg5ov] d5 /aat v]h\dt zi* de *ri/5 aanvankelijk onv]s*illig4 ,wa> hij i$] oog5blik kan opg]oep5 word5 tot het rijk d] he]lijkheid da> zal hij zi* niet bekomm]5 om de a>de4 ,zek] gehoorzaamt hij de ov]heid4 ,sle*ts dan laat hij het1 als zij bevel5 z\ gev51 /rijdig met ,gods wil4 ,zoo weig]de de *ri/5 de ,rome9s*e keiz]s als ,god te aanbidd5 en 0 't ,*ri/5dom s*i] de e5ige secte die door de &]s op godsdi5/ig gebi$ zoo v]draagzame ,rome95 v]volgd w]d54 ,ma> de ongehoorzaamheid is passief4 ,drag5 en duld5 is het lot van d5 *ri/5 hi] op a>de4 ,dit is zijn dapp]heid2 niet die1 welke zi* toont 9 het vo]5 van het zwa>d4 ,ma> dit drag5 en duld5 /emt hem tot blijds*ap4 ,_h niet ,jezus zelf gele]d3 ,zalig zijt gij1 als de m5s*5 u smad51 en v]volg5 en lieg5de alle kwaad teg5 u sprek5 om mijn5twil4 ,v]blijdt en v]heugt u want uw loon is groot 9 de hemel54 ,zoo is deze *ri/elijke deemo$ tev5s e5 zek]e trots4 ,de *ri/5 voelt zi* als het z\t d] a>de3 ,wat de ziel is 9 het li*aam1 dat zijn 9 de w]eld de *ri/554 ,de ziel va>t te bet] bij k>ige b$eel+ t5 opzi*te van spijs en drank2 de *ri/55 nem5 toe 9 aantal na>mate zij dagelijks me] mi%&eld word54 ,op zoo hoog e5 rang heeft ,god h5 ge/eld en het is hun niet geoorlo(d zi* da>aan te onttrekk54 ,het 0 deze *ri/elijke hoogheid die d5 ,rome95 erg]nis moe/ gev54 ,de *ri/5 woonde 9 de w]eld ma> v]m5gde er zi* niet mee4 ,van de ijdelh$5 dez] w]eld hield hij zi* v]re4 ,/r5g 0 zijn moraal4 ,van ge5 v]gelijk wilde hij wet51 van ge5 lak%eid 9 de toepass+4 ,zuiv]heid van z$5 9 't bijzond] w]d geis*t1 e5v\d van lev54 ,twee eis*51 /]k 9 contra/ met het weeld]ige z$elooze lev5 9 d5 laat-antiek5 tijd4 ,voor d5 man gold5 dezelfde eis*5 van re9heid als voor de vr\w en niet zoo li*t mo*t de huwelijksb& v]brok5 word54 ,liefde voor de familie en het gez9 g+ niet bov5 de liefde tot ,god4 ,indi5 iem& tot mij komt en niet haat zijn5 vad] en mo$] en vr\w en k9d]5 en bro$]s en zu/]s1 ja ook zelfs zijn eig5 lev51 die kan mijn discipel niet zijn4 ,zoo blijft altijd het kon9krijk d] hemel5 het hoog/e4 ,hi] b5$5 is het niet1 is e5 specifiek *ri/elijke g$a*te1 ge5 ,grieks*e4 ,naa/ deze teg5/ell+5 v]di5t nog e5 &]e /]k op d5 voorgrond te tr$54 ,het beg9sel d] b>mh>tigheid en naa/5liefde1 dat ons zoo geme5zaam is1 is door 't *ri/5dom tot ons gekom54 ,zijn vij&5 te hat5 s*e5 e5 ,griek niet alle5 natuurlijk1 ma> zelfs pli*t4 ,da>teg5ov] komt nu het *ri/elijk gebod van de liefde tot d5 naa/e en wie die naa/e is1 toont de s*oone p>abel van d5 ,b>mh>tig5 ,sam>itaan4 ,rijkdom 9 a>ds*e go$]5 is ge5 eig5lijk bezit3 de m5s* is er sle*ts r5tmee/] van en hij moet zijn go$]5 go$ behe]51 om er wl mee te kunn5 do54 ,het oude ,rome9s*e rijk k5de arm5zorg4 ,caes> _h ze +evo]d uit /aatkundig oogm]k en do5 ont/aan uit de groote kor5uitdeel+51 die vooral met politieke oogm]k5 w>5 ond]nom54 ,de *ri/5 bra*t arm5zorg uit liefde3 die geeft1 zeg5t zi* zelf4 ,want niet wie bezit en zijn eig5dom bewa>t1 ma> wie er van m$$eelt is rijk en alle5 het m$$eel5 maakt gelukkig4 ,het is duidelijk1 hoe vreemd de oude w]eld de *ri/elijke le] moe/ treff54 ,ha> gelo(swa>h$5 s*55 e5 dwaa%eid3 e5 god1 m5s* geword51 uit e5 maagd gebor51 aan e5 kruis ge/orv54 ,de v]a*t+ van het li*aam s*e5 d5 ,griek5 bijna e5 s*&aal4 ,het zi* niet bekomm]5 om burg]lijke e] en ma*t leek e5 trots*e hoogh>tigheid4 ,het liefhebb5 van zijn vij& s*e5 9 te druis*5 teg5 elk natuurlijk gevoel4 ,het groote v]s*il v]m9d]de ga&eweg4 ,er kwam aanpass+4 ,to5 de w]eld bleef zooals ze 01 moe/ de *ri/5 zi* na> die w]eld inri*t51 zij het ook als pelgrim4 ,to5 ook keiz]s *ri/5 w]d51 moe/5 zij zi* wel met d5 /aat bemoei54 ,het *ri/5dom kwam tot de volk]5 en w]d g$eeltelijk met het zwa>d gebra*t4 ,ma> de oude toe/&5 en de ov]lev]+5 /i]v5 niet 9 e5s uit4 ,zoo is het ,*ri/5dom d] middeleeuw5 niet me] dat d] e]/e eeuw54 ,ma> het is jui/ zijn hi/oris*e ontwikkel+ gewee/ die het ges*ikt maakte voor zijn leid5de rol4 ,,ho(d/uk ,,vii4 ,,augu/9us ,,en ,,zijn ,,voorloop]s4 #bh4 ,de ,patri/iek4 ,9 ,augu/9us treff5 we d5 groot/5 d5k] aan van 't beg9 d] ,middeleeuw53 hij heeft de ,*ri/elijke le] tot e5 ma*tig sy/eem ontwikkeld4 ,vr we hem beh&el51 moet5 we ev5 k5nis mak5 met e5 ri*t+1 die van ongeve] de twe$e tot de vijfde eeuw loopt en dus na> tijdsorde behoort tot de antieke filos(ie1 die ook 9 zek]5 z9 e5 p5dant vormt tot het neo-,platonisme3 de patri/iek1 zoo geheet5 na> de k]kvad]s 7patres--vad]s74 ,het is niet te v]wond]51 zag5 wij 9 het vorige ho(d/uk1 dat de ,griek5 het ,*ri/5dom e5 dwaa%eid vond54 ,het /rev5 d] patri/iek nu is1 om het ,evangelie tot e5 filos(is* sy/eem te mak51 en aan te toon51 dat het ,*ri/5dom eig5lijk de e5ige w>e filos(ie is4 ,deze taak viel vooral t5 deel aan mann5 die bek5d w>5 met de ,grieks*e wijsbege]te4 ,drie ri*t+5 pleegt m5 9 de patri/iek te ond]s*eid54 ,,apologet54 ,e]/ kom5 de apologet51 die de ,*ri/elijke le] v]d$ig5 teg5 de aanvall5 d] ,griek54 ,zij le]51 dat de goddelijke r$e1 de logos1 e]/ t5 volle geop5ba>d is 9 ,*ri/us1 t]wijl de groote ,grieks*e wijz5 als ,socrates en ,plato iets van de wa>heid hebb54 ,dit dank5 zij ( aan onmiddellijke +ev+ ( aan hun k5nis van de ges*rift5 van ,mozes1 die bij h5 ond]/eld wordt4 ,de bek5d/e d] apologet5 is ,flavius ,ju/9us 7de m>tela>71 die om/reeks #afj te ,rome als sla*t(f] van zijn gelo( gevall5 is4 ,&]e nam5 zijn3 ,a!nagoras 7#b;de eeuw71 ,lactantius 7#d;de eeuw74 ,teg5 alle aantijg+5 en bezw>5 v]d$ig5 de apologet5 hun le]4 ,zoo zegt ,municius ,felix bijv41 dat het niet hebb5 van tempels en alt>5 en beeld5 bij de ,*ri/55 niet voortkomt uit gebrek aan e]bi$1 ma> jui/ uit e]bi$3 ,welk5 tempel z\d5 onze zwakke h&5 ,hem t] e] kunn5 opri*t51 wanne] het heelal1 het w]k zijn] h&51 ,hem nauwelijks omvat4 ,,gno/ici4 ,de twe$e ri*t+ vorm5 de gno/ici4 ,da> het ,*ri/elijk gelo( met tal van vreemde religies 9 aanrak+ kwam1 dreigde er geva> voor v]flauw+ d] gr5z54 ,er ont/ond nu e5 /rev5 om het ,*ri/elijk gelo( ond] =mules te br5g5 en het niet alle5 als gelo(1 ma> ook als k5nis 7gnosis1 v&a> gno/ici7 voor te drag54 ,de gno/ici w>5 mee/ mann5 met groote k5nis van de &]e godsdi5/5 en nam5 da> zooveel elem5t5 uit op en b\wd5 hun le] zoo zelf/&ig1 dat zij t5 slotte als kett]s bes*\wd w]d5 en uit de geme5te ge/oot54 ,van het lev5 d] mee/e gno/ici is ze] we9ig bek5d1 van hun ges*rift5 is niet veel ov]4 ,hun optr$5 valt zoo ongeve] tuss*5 #aej en #bej na ,*ri/us2 bek5de nam5 zijn3 ,saturn9us1 ,basilides1 ,k>pokrates1 iets lat] ,val5t9us pl4 m4 #afj1 ,b>desanes4 ,wat de gno/ici e5 hoog/ belangrijke plaats geeft 9 de ges*i$5is d] wet5s*app51 is1 dat zij het begrip d] ges*i$5isphilosophie opge/eld hebb54 ,zij zag5 niet lang] 9 de ges*i$5is e5 bloote aane5rijg+ en op elka>volg+ van gebeurt5iss52 niet 9 het lev5 d] m5s*heid e5 deel van het eeuwige w]eldproces1 van word51 be/aan en v]gaan1 zooals sommige ,grieks*e d5k]s zi* dat g$a*t hadd54 ,zij bes*\wd5 de ges*i$5is d] m5s*heid als e5 na> e5 bepaald plan afloop5de ontwikkel+4 ,de ges*i$5is _h e5 doel3 er v]wez5lijkte zi* e5 g$a*te 94 ,voor de gno/ici is de w]eldges*i$5is n groot drama3 de afval van d5 m5s*1 de kom/ van ,*ri/us1 de kom/ van het kon9krijk d] hemel54 ,alles loopt t5 slotte uit op dat e5e groote doel3 de kom/ van het godsrijk4 ,de v]s*ijn+ van ,*ri/us is het ke]punt1 en--wa>9 ook alle ,*ri/elijke d5k]s mog5 v]s*ild hebb51 dit /ond voor h5 all5 va/3 ,jezus' kom/ bra*t de groote v]&]+ 9 d5 loop d] ges*i$5is3 het 0 de ov]w9n+ van het booze door het go$e4 ,tot op onz5 tijd heeft deze le] ha> aanhang]s gevond52 onze groote di*t] ,da ,co/a 7#agih-ahfj7 heeft ha> /e$s we] uitgesprok5 9 zijn v]z5 en zij ligt t5 grondslag aan zijn ges*i$5isbes*\w+4 ,als hij b4 v4 de #be j>5 van #ahae-ahdj zal bez+51 zegt hij3 ,om aan de e9dpaal d] tijd5 e5 toekom/ te ontmoet51 ,die alle5 van die tijd5 d5 loop le]t v]/aan4 ,die toekom/ is het godsrijk op a>de4 ,op all]lei wijz5 hebb5 de gno/ici dit beg9sel nu toegepa/ en v]d] ontwikkeld4 ,9 't bijzond] de$ zi* e5 teg5/ell+ voor ov] de vraag na> de beteek5is van de ,jod54 ,voor sommig5 is de ov]w9n+ van het jod5dom door het *ri/5dom e5 ov]w9n+ van d5 joods*5 lag]5 ,god door d5 hoog]51 d5 door ,*ri/us geop5ba>d5 ,god4 ,voor &]5 da>5teg5 is de ,god van het ,oude en ,nieuwe ,te/am5t dezelfde4 ,volg5s h5 heeft ,god zi* geop5ba>d 9 ,*ri/us4 ,9 de ,joods*e pr(et5 en 9 de ,grieks*e filos(5 w]pt de op5b>+ e*t] re$s ha> li*t vooruit en zoo is er dus e5 zek]e ope5volg+ 9 de ,goddelijke op5b>+ en is het ,jod5dom te bes*\w5 als e5 soort voorb]eid+1 die de m5s*heid uit pa$agogis* oogpunt doormak5 moe/4 ,aan deze laat/e le] heeft de k]k va/geh\d54 ,,de ,,kate*et5s*ool ,,te ,,alex&ri4 ,to5 de gno/ici tot all]lei afwijk+5 van de ,*ri/elijke le] kwam51 viel hun taak1 de wet5s*appelijke =mule]+ d] le]1 aan &]5 t5 deel4 ,clem5s van ,alex&ri 7 pl4 m4 #abg7 en ,orig9es 7#ahe-bed7 zijn de voornaam/e d5k]s dez] ri*t+4 ,clem5s 0 ho(d d] kate*et5s*ool te ,alex&ri4 ,orig9es 0 e5 tijdlang le]a> en woonde lat]1 na m5ige v]volg+ v]duurd te hebb51 9 ,caes>ea en ,tyrus4 ,orig9es grondve/ de ,*ri/elijke !ologie4 ,god1 van eeuwigheid be/a&e en s*epp5de1 heeft e]/ zijn ,zoon ges*ap51 d5 ,logos1 die als zelf/&ig p]soon g$a*t wordt en ook zelf ,god is4 ,da>na zijn er e5 groot aantal gee/5 ges*ap51 die nog zijn en wa>van sommig5 door hoogmo$ van ,god afgevall5 zijn4 ,tot hun l\t]+ wordt de /( ges*ap5 en de gee/5 word5 m5s*54 ,uit de /( heff5 zi* de gevall5 gee/5 w$] omhoog tot hun goddelijk5 oorsprong met behulp van de g5ade die hun deela*tig is geword5 door ,*ri/us4 ,deze is ,gods ,zoon1 die door zijn lev5 de m5s*5 v]lo/ heeft4 ,orig9es h\dt zi* v] van de afwijk5de speculaties d] gno/ici4 ,9 d5 bijbel1 zooals die door de k]k geaccepte]d is1 ziet hij de bron van w>e k5nis4 ,de bijbelboek5 moet5 v]kla>d word54 ,hoog/ opm]kelijk is hi] de opvatt+ van ,orig9es4 ,voor de massa zijn de ges*i$kundige feit52 het z9nelijke 7somatis*e74 ,9 deze v]hal5 moet m5 de z$elijke beteek5is zoek5 en v9dt dan d5 gee/elijk5 7psy*is*57 z94 ,ma> de diep/e beteek5is van het evangelie is de pneumatis*e1 die sle*ts aan enkel5 geop5ba>d wordt4 ,voor de k]k beteek5t dat ge5 geva>4 ,imm]s lle beoog5 n doel3 het heil d] geme5te4 ,sommig5 hebb5 d5 somatis*5 z9 nog noodig1 &]5 zijn re$s v]d]4 ,het lev5dige gee/elijke v]ke] te ,alex&ri oef5de ook invlo$ uit op ,clem5s en ,orig9es4 ,door h5 7,orig9es z\ ook nog e5 le]l+ van d5 zakk5drag] ,ammonius gewee/ zijn ev5 als ,plot9us7 zijn er veel elem5t5 uit de ,joods*-,oo/]s* en ,hebreeuws*e wijsbege]te 9 het *ri/5dom gekom54 ,hoog /elt ,clem5s de ,grieks*e d5k]s3 de wijsbege]te heeft de ,griek5 voor het *ri/5dom opgevo$3 ,sle*ts n weg leidt tot de wa>heid1 ma> op di5 weg loop5 van eld]s &]e pad5 uit1 gelijk bek5 9 e5 altijd /room5de rivi]4 ,9 dit beeld is miss*i5 me] wa>heid dan ,clem5s zelf g$a*t heeft4 ,zooals e5 rivi] het wat] opneemt van de bek5 en zi* da>mee v]m5gt tot e5 geheel1 zoo kwam5 de ,grieks*e elem5t5 9 het *ri/5dom4 ,t5 slotte kwam5 alle wat]5 sam5 9 e5 geweldig5 /room en langs di5 /room g+ lang5 tijd het gee/elijk v]ke] d] middeleeuw53 ,augu/9us4 #bi4 ,augu/9us4 ,lev54 ,het lev5 van ,augu/9us is ons vrij nauwkeurig bek5d door zijn met groote e]lijkheid ges*rev5 ,confessiones 7belijd5iss57 #dc4 ,hij w]d 9 #ced te ,?aga/a 9 ,numidi gebor5 uit welge/elde oud]s4 ,zijn mo$] ,monica 0 e5 *ri/91 die vad] 7heid57 en zoon met groote tact leidde4 ,augu/9us laat zi* ze] wa>de]5d en liefdevol ov] ha> uit4 ,hoev] ha> invlo$ ge/rekt heeft op zijn ontwikkel+sgang valt moeilijk te zegg54 ,9 zijn jeugd leidde hij e5 wild lev5 al mag miss*i5 zijn lat] /&punt hem dat lev5 wat al te zw>t hebb5 do5 inzi54 ,a*t]e5volg5s h+ hij v]s*ill5de wijsge]ige /elsels aan1 liet af van zijn zondig lev5 en g+ t5 slotte tot het *ri/5dom ov]1 da>voor gewonn5 door biss*op ,ambrosius van ,milaan4 ,9 #cia w]d hij biss*op van ,hippo ,regius en 9 #dcj /i]f hij4 ,p]soonlijkheid4 ,augu/9us 0 e5 ze] groote p]soonlijkheid4 ,aan e5 h>t/o*telijk k>akt]1 e5 rijk en diep bewog5 gemo$slev5 pa>de hij e5 s*]pz9nig v]/&1 e5 groote k5nis1 e5 kra*tig5 wil1 e5 s*i] onv]moeib>e arbeidskra*t4 ,dikwijls heeft m5 zijne confessiones v]gelek5 met die van ,r\sseau4 ,r\sseau v]wijt zi* zijn ong]e*tigh$5 bitt]1 ma> s*ijnt er zi* bijwijl5 9 te v]heug5 en g5iet van sommige h]9n]+5 7 #ed74 ,augu/9us s*rijft niet dan met groote sm>t en ond] h]haalde aanroep+ van ,god #dd4 ,m5 kan probe]5 de le] van ,augu/9us te con/rue]5 uit het sam5vloei5 van de v]s*ill5de /room+5 vr hem2 m5 kan tra*t5 zijn /elsel te v]/aan uit zijn m]kwa>dig5 ontwikkel+sgang1 ma> nooit kan m5 d5 d5k] dan geheel begrijp54 ,dit is zijn geheim en zijn groo!id3 hij k5de zijn eig5 h>t als het sle*t/e en d5 lev5d5 ,god als het hoog/e go$4 ,hij leefde 9 de liefde tot ,god en hij bezat e5 meesleep5de va>digheid inn]lijke wa>nem+5 uit te sprek54 7,h>nack74 ,augu/9us is de wijsge] d] inn]lijke erv>+54 ,dit is voor de filos(ie zijn enorme grootte en dit bepaalt ook de gr5z5 van zijn beteek5is en arbeid4 ,w]k54 ,augu/9us heeft tal van w]k5 ges*rev54 ,het mee/ b]oemd zijn zijn ,confessiones1 die nog h$5 druk gelez5 word54 ,het ko/ m5ig5 mod]n5 lez] ze] veel moeite zi* e5ig]mate 9 d5 gee/e/oe/& 9 te d5k5 van d5 man1 die zi*zelf zoo zwa> belad5 weet met zonde en s*uld4 ,kan m5 dit niet1 dan s*ijn5 de ,confessiones1 zooals iem& gezegd heeft1 vol ijdele uitroep5 en h]hal+51 nietszegg5de fras54 ,naa/ de ,belijd5iss5 /aan dan nog de w]k5 van d5 vrij5 wil1 de ,drieenheid1 de on/]felijkheid d] ziel1 enz4 ,ev5als 9 de filos(ie bekle$t ,augu/9us e5 groote plaats 9 de !ologie4 ,lang5 tijd gold zijn le] als de le] d] k]k en nog 9 #afij 7#g ,dec47 v]oordeelde ,paus ,alex&] ,,viii e5 /ell+1 volg5s welke i$] die vond dat e5 le]/uk kla>blijkelijk op ,augu/9us /eunde1 dat vrijuit mo*t volh\d5 en ond]ri*t51 zond] a*t te slaan op e5ige pauselijke bul4 ,jui/ uit het v]oordeel5 van deze /ell+ blijkt duidelijk dat m5 ,augu/9us' le] to5 nog van zoo groote beteek5is a*tte1 dat de paus het noodig vond zijn gezag bov5 dat van ,augu/9us te plaats5 #de4 ,augu/9us' le]4 ,augu/9us' d5k5 ke]de zi* na> zijn eig5 ziel4 ,zooals ,m>cus ,aurelius tot zi*zelf +eke]d 01 zooals ook bij de ,neo-,platonici d5 blik op het inn]lijke g]i*t gewee/ 01 zoo 0 ook1 bij ,augu/9us de a&a*t geve/igd op het eig5 zielelev53 ke] tot u zelve 91 9 d5 m5s* woont de wa>heid is zijn aanman+4 ,ma> ,augu/9us is ge5 ,grbl]1 die wel tot zi*zelf inke]t ma> er niet uitkomt4 ,zijn zelfbes*\w+ br5gt hem 't rijk/ gew94 ,hij is1 zag5 wij1 aanhang] gewee/ van v]s*ill5de wijsge]ige /elsels en het scepticisme heeft e5 diep5 invlo$ op hem uitgeoef5d4 ,ma> het is voor hem de doorgang geword5 tot k5nis4 ,als ik twijfel1 zegt hij1 kan ik aan alles twijfel51 ma> niet aan dit e5e1 dat ik twijfel en dus b5 7dubito ergo sum47 ,ma> 9 d5 twijfel zijn re$s all]lei &]e elem5t53 h]9n]+ aan de feit51 die mij tot twijfel hebb5 gebra*t1 r$5e]+ ov] de v]s*ill5de grad5 van mijn twijfel1 bege]51 want ik z\ niet twijfel5 als ik niet de wa>heid zo*t4 ,augu/9us heeft veel me] dan de ,grieks*e d5k]s inzi*t 9 de ,,e5heid van ons zielelev54 ,uit d5 twijfel nu komt hij tot 't begrip ,gods4 ,de wa>nem+5 d] buit5w]eld dr+5 zi* als 't w>e met geweld aan ons op4 ,hoe komt het nu1 dat wij er to* aan twijfel58 ,dan moet5 er 9 onze ziel gegev5s zijn die ons als maat/af di55 bij de beoordeel+ d] wa>heid1 gegev5s1 die niet van buit5 tot ons kunn5 gekom5 zijn4 ,er zijn dus 9 ons bewu/zijn aanwezig norm5 van go$heid en s*oonheid1 logis*e beg9sel5 volg5s welke wij d5k54 ,de wa>heid nu is2 be/aat #df4 ,de beg9sel5 9 onz5 gee/ aanwezig zijn de inh\d van ,gods gee/4 ,zij zijn de norm5 all] d+5 die ,gods gee/ bevat4 ,zoo is ,god het hoog/e zijnde niet alle5 ma> ook het ,go$e en het ,w>e4 ,alle k5nis ont/aat na> de 9 ons aanwezige norm51 die de ,goddelijke ideen zijn3 al onze k5nis is dus eig5lijk ,godsk5nis4 ,t5 slotte zull5 wij op a>de ,god niet le]5 k5n51 ma> door k5nis van ons eig5 bewu/zijn1 /ijg5 we op tot k5nisse ,gods4 ,9 ons zielelev5 nu v9d5 we het be/aan van e5 groot aantal voor/ell+51 deze v]b9d5 we 9 't oordeel en onze wil drijft ons tot dit oordeel54 ,ons zielelev5 op5ba>t zi* dus als voor/ell+1 oordeel en wil 7memoria1 intellectus1 voluntas47 ,met deze drie zijd5 van het m5s*elijk bewu/zijnslev5 /emm5 m9 ( me] de p]son5 d] ,drieenheid ov]e51 en 9 de goddelijke alma*t1 alwet5dheid en algo$heid is de heele w]eld4 ,augu/9us is 9 zijn psy*ologie 9 besli/e teg5/ell+ met de ,griek53 volunt>i/4 ,we zag5 hoe bij dez5 de voor/ell+1 het intellect1 /e$s het e]/e 01 hoe ze zi* ons bewu/zijn /e$s m9 ( me] passief opnem5d da*t54 ,voor ,augu/9us nu ligt het k]npunt van ons gee/elijk zijn 9 het will51 e5 /&punt1 dat door de mee/e mod]ne psy*olog5 aang5om5 wordt4 ,uit]/ s*]pz9nig toont hij aan1 hoe 9 ons bewu/zijnslev5 de wil meew]kt3 bij onze wa>nem+5 ri*t5 wij onze a&a*t op iets1 het hangt van onz5 wil af1 ( wij onze eig5 bewu/zijnsv]s*ijnsel5 tot voorw]p van d5k5 zull5 mak51 bij h]9n]+ komt mee/5tijds de gewilde bez9n+1 bij d5k5 beoog5 wij e5 doel1 door d5 wil ge/eld4 ,augu/9us is e5 besli/ voorve*t] van de wilsvrijheid4 ,zond] deze me5t hij is er ge5 z$elijke v]antwoord+4 ,hij z\ we] ,mani*eer #dg moet5 word5 en de zonde als iets /(felijks bes*\w51 om het kwade h&el5 d] m5s*5 te kunn5 v]kl>51 dat hij nu aan hun eig5 s*uld kan toes*rijv54 ,de m5s* heeft dus oorspronkelijk e5 vrij5 wil ma> 9 ,adam is de m5s* gevall53 di5s s*uld komt als erfzonde op d5 m5s*1 en zoo kan de m5s* niet me] dan zondig5 7niet zondig5 kan hij niet3 non posse non pecc>e47 ,r$d+ is alle5 mogelijk 9 ,*ri/us3 wie door ,god van te vor5 uitv]kor5 zijn om 9 hem te geloov5 word5 zalig 7pra$e/9atiele]71 wie niet uitv]kor5 zijn1 blijv5 9 het b$]f4 ,deze eeuwige v]doem5is d5kt ,augu/9us zi* me] gee/elijk dan /(felijk4 ,de uitv]kiez+sle] behoeft volg5s ,augu/9us niet te lijd5 tot e5 v]slapp+ d] z$elijke inspann+3 de *ri/5 zal zi* beijv]5 zoo re9 en heilig mogelijk te zijn4 ,op a>de moet hij kamp51 wor/el5 teg5 het rijk d] dui/]nis4 ,de ges*i$5is ziet ,augu/9us ond] het gezi*tspunt1 dat er is e5 rijk d] g5ade1 wa>toe de uitv]kor55 behoor5 en e5 rijk d] dui/]nis1 wa>9 satan rege]t4 ,me] en me] s*eid5 die rijk5 zi*1 tot t5 slotte de eeuwige sabba? komt voor het volk ,gods4 ,het kwaad is dus wel ont/aan1 heeft e5 beg91 het heeft ge5 e9d4 ,teg5ov] d5 /aat v]h\dt hij zi* dus afw]5d2 de ond]dan5 uit het rijk d] dui/]nis ve*t5 met elka> om e] en ma*t en s*ijngo$]5 en de /at5 zijn eig5lijk s*epp+5 van satan4 ,zoolang dus de *ri/5 op a>de is1 /rijdt hij1 is zijn wil w]kzaam4 ,is hij e5maal 9 de gelukzaligheid1 dan zwijgt zijn wil3 het aans*\w5 ,gods is zijn gelukzaligheid3 voor de a>de wil en h&el+ en /rijd1 voor de eeuwigheid vr$e en aans*\w+4 ,,ho(d/uk ,,viii4 ,,de ,,s*ola/iek4 #cj4 ,het begrip1 de phas51 de d5k]s4 ,de patri/iek _h getra*t1 het ,*ri/elijk gelo( te =mule]5 en 9 ,augu/9us 0 de groote d5k] gekom51 die e5 groot sy/eem van dogmatiek ges*ap5 _h4 ,eeuw5 volg5 hem en wel /aat het d5k5 niet /il en is er ook e5 wijsge]ig lev5 aan te wijz51 ma> e]/ om/reeks #ajjj komt er vooral 9 ,itali1 ,frankrijk1 ,engel& en ,duits*l&1 e5 nieuwe wijsbege]te1 de s*ola/iek4 ,zij heet zoo na> de s*oolho(d5 7s*ola/]s71 die 9 de ,middeleeuw5 het ond]wijs gav54 ,de ,s*ola/iek--en dit is bij ze] veel v]s*ill5 het geme5s*appelijke 9 ha>1--tra*t nu de door de patri/iek va/ge/elde dogma's v]/&elijk te begrijp5 en te v]kl>54 ,m5 is wel gewoon ha> 9 drie p]iod5 te s*eid51 do* dan moet m5 die s*eid+ zoodanig nem51 dat er e5]zijds de #a/e1 &]zijds de #b;de en #c;de p]iode komt4 ,e]/e p]iode4 ,de e]/e p]iode d] s*ola/iek is ha> opkom/4 ,de e]/e d5k] is ,johannes ,scotus ,eriug5a1 door ,k>el d5 ,kale uit ,engel& na> ,p>ijs g]oep54 ,9 zijn le] m]kt m5 veel nieuw-,platonis*e elem5t54 ,de groote baanbrek] is dan ,anselmus van ,cant]bury 7#ajcc-aaji74 ,deze gee/elijke 0 te ,ao/a gebor51 w]kte e]/ 9 ,norm&i en w]d lat] a>tsbiss*op van ,cant]bury4 ,9 de /aatkundige ges*i$5is is hij bek5d geword5 door zijn /rijd teg5 d5 ,engels*5 kon+4 ,voor de wijsbege]te heeft hij vooral beteek5is door zijn bewijz5 voor het be/aan van ,god4 ,op de le] van e5 tijdg5oot van ,anselmus 7,roscell9us71 zull5 we ev5e5s t]ugkom54 ,tot de le]l+5 van ,roscell9us behoorde ook ,pi]re de ,palet 7,abael>d71 7#ajgi-aadb71 e5 ze] welsprek5de1 indrukwekk5de1 roemzu*tige p]soonlijkheid1 7die door zijn vurige liefde voor ,helose zoo bek5d geword5 is74 ,hij nam 9 d5 /rijd di] dag5 e5 midd5/ell+ 94 ,hij begon met e5 soort encyclop$ie d] godgele]dheid te s*rijv5 7sic et non71 wa>9 hij de le] van v]s*ill5de k]kvad]s we]gaf4 ,dit w]d e5 voorbeeld voor de lat]e summae1 sam5vatt+5 d] wet5s*app52 9 het sam5/ell5 da>van v]wi]f ,abael>ds le]l+ ,petrus ,lomb>dus 7 #aafd71 biss*op van ,p>ijs1 zi* groot5 roem4 ,9 deze e]/e p]iode d] s*ola/iek gaat m5 uit van het d5kbeeld dat de k]kelijke le]/ukk5 volkom5 ov]e5/emm5 met de wet5s*ap4 ,arabis*e en ,joods*e d5k]s4 ,tot #abjj ongeve] _h m5 9 het ,we/5 ze] we9ig k5nis van de ges*rift5 d] oude ,griek54 ,van ,plato en ,ari/oteles bezat m5 sle*ts brok/ukk51 en vele hunn] ideen k5de m5 sle*ts uit de twe$e ( d]de 7niet /e$s v]tr\wb>e7 h&4 ,langzam]h& e*t] g]aakt m5 hoe lang] zoo me] bek5d met de w]k5 d] ,grieks*e d5k]s en dankte dit vooral aan de ,arabi]54 ,nadat ,mohamm$ 7 #fcb7 zijn nieuw5 godsdi5/ ge/i*t _h1 v]breidde zijn le] zi* snel1 zo[el na> het ,we/5 als na> het ,oo/54 ,hi] ont/ond e5 bloei5d kalifaat met ,bagdad als ho(d/ad1 g9ds kwam het 9 #gaa v]ov]de ,spanje tot groot5 bloei en 0 ,cordova e5 middelpunt van wet5s*ap4 ,g$eeltelijk door ,syris*e ov]zett+5 w>5 de ,arabi]5 #dh met de ,grieks*e d5k]s bek5d en 9 bre$heid en 9 omvang van k5nis g+5 zij het ,we/5 te bov54 ,ook de ,jod51 die ov] het geheel e5 go$ lot 9 ,spanje hadd51 hadd5 hun a&eel aan de beoef5+ d] wijsbege]te4 ,9 't algeme5 hadd5 de ,mohamm$aans*e d5k]s op de ,*ri/elijke hun groot] feit5k5nis vooruit1 zij w>5 ge5 gee/elijk51 ma> vel5 w>5 arts5 en zij w>5 niet onbek5d met de w]k5 van ,hippocrates en bes*ikt5 dus ov] e5 groot] feit5mat]iaal4 ,ibn ,s9a 7#ihj-ajch7 ( ,avic5na1 e5 groot g5eeskundige1 /aat di*t] dan e5ig ,arabis* d5k] bij ,ari/oteles4 ,als de groot/e ,arabis*e d5k] /elt m5 ,av]ros1 9 #aabf te ,cordova gebor51 lijf>ts van d5 kalif1 9 #aaih ge/orv51 na te hebb5 moet5 vlu*t54 ,m]kwa>dig is ook nog ,ibn ,t(ail ,abubac]4 ,hij s*reef e5 roman1 ,hai ibn ,jok?an1 wa>9 hij s*et/1 hoe e51 zond] m5s*5 9 de natuur opgegroeid k9d1 tot dezelfde religieuse wa>heid komt als de k]k 7bladz4 #aid74 ,de ,jod5 droeg5 vooral door de vele reiz5 voor hun h&el 't mee/e bij tot de v]spreid+ d] ,oo/]s*e wijsbege]te4 ,als hun voornaam/e d5k]s word5 ,maimonides 7#aace-abbd7 en ,g]sonides 7#abhh-acdd7 g5oemd4 ,9 hun wijsbege]te slot5 ze zi* eng aan bij ,av]ros4 ,het is ze] opm]kelijk dat de ,krui/o*t5 7#ajif-abia71 die zooveel /rijd bra*t5 tuss*5 ,*ri/55 en ,mohamm$an51 wa>bij gruwelijke jod5v]volg+5 plaats hadd51 me] v]b9d+ bra*t5 tuss*5 de drie groote mono!/is*e godsdi5/5 en het ,*ri/elijk d5k5 ond] /]k5 invlo$ bra*t van 't ,arabis*e4 ,twe$e p]iode4 ,de volg5de p]iod5 d] s*ola/iek5 zijn dus van de e]/e hi]door ond]s*eid51 dat zij ov] veel groot] k5nis van de ,grieks*e wijsbege]te bes*ikk5 en dat met "n ,ari/oteles me] en me] gewa>de]d wordt tot hij t5 slotte de filoso( d] ,middeleeuw5 is4 ,zooals ,johannes de ,doop] ,*ri/us' voorloop] 0 9 het gee/elijke1 is ,ari/oteles het 9 zak5 betreff5de de natuur4 ,9 de twe$e p]iode d] s*ola/iek voelt m5 niet me] de algeheele ov]e5/emm+ van filos(ie en wet5s*ap4 ,sommige wa>h$5 kunn5 op wet5s*appelijke ( v]/&sgrond5 bewez5 word54 ,met deze h\dt zi* de philosophie bezig1 zij zijn de !ologia naturalis4 ,ma> er zijn ook le]/ukk51 die niet aldus zijn te bewijz51 die ons v]/& te bov5 gaan2 deze moet m5 geloov54 ,dit is de geop5ba>de !ologie 7!ologia revelata74 ,dit bloeitijdp]k d] s*ola/iek wordt +eleid door ,alb]tus ,magnus4 ,alb]tus von ,boll/dt1 gebor5 9 #aaic te ,lau+51 /ude]de 9 ,itali1 gaf ond]ri*t 9 ,keul5 en ,p>ijs1 w]d biss*op van ,reg5sburg en /i]f 9 #abhj te ,keul54 ,hij bes*ikte ook ov] e5 groote mate van &]e dan !ologis*-wijsge]ige k5nis 7plantkunde74 ,9 ,?omas van ,aqu9o b]eikt de s*ola/iek ha> hoogtepunt en zoo niet de groot/e na ,augu/9us1 is hij e5 d] groot/e d5k]s d] ,middeleeuw5 gewee/4 ,re$s zijn lev5 getuigt van zijn vurige liefde voor /udie4 ,hij w]d uit e5 adellijk gesla*t 9 #abbe 9 ,b5$5-,itali gebor54 ,hij w]d opgevo$ 9 het b]oemde kloo/] ,monte ,*ri/o en het voorbeeld d] monnik5 da> de$ zijn lu/ ontwak5 om te /ude]54 ,dit 0 ze] teg5 d5 z9 van zijn vad]1 die hem natuurlijk voor d5 krijgsdi5/ be/emd _h4 ,op all]lei wijz5 7opli*t+1 gevang5s*ap1 mi%&el+1 smeekb$51 v]leid+7 poogde m5 hem van zijn voornem5 te gaan /ude]5 af te br5g51 ma> niets gelukte4 ,e9delijk kon hij zijn w5s* v]vull53 hij g+ bij ,alb]tus ,magnus /ude]54 ,9 v]s*ill5de plaats5 heeft hij g$oce]d1 op k]kv]gad]+5 0 hij e5 ze] b]oemde en gezi5e p]soonlijkheid weg5s zijn vr$eliev5d k>akt] en zijn ges*ik!id tot bemiddel54 ,9 #abgd ov]le$ hij 9 ,itali4 ,zijn vele w]k5 zijn alle gla%eld] ges*rev5 en toon5 dat hij e5 ze] fijn en s*]pz9nig v]/& pa>de aan e5 edel gemo$4 ,ook wa> hij teg5/&]s be/rijdt blijft hij onp>tijdig en e]lijk4 ,niet t5 onre*te v]wi]f hij d5 naam van doctor angelicus4 ,9 #acbc v]kla>de de ka?olieke k]k hem heilig4 ,de wijsbege]te van d5 heilig5 ,?omas wordt aan de ,am/]dams*e geme5telijke univ]siteit g$oce]d door pr(4 ,de ,groot1 die ook zijn lev5 bes*reef4 ,zijn di*t]lijke uitdrukk+ vond de s*ola/iek 9 het groots*e w]k van ,dante4 ,de di*t] w]d 9 #abfe te ,flor5ce gebor51 g]aakte door p>tij-twi/5 9 ball+s*ap1 v]toefde 9 v]s*ill5de plaats5 van ,itali en /i]f #acba te ,rav5na4 ,het b]oemd/ is hij geword5 door zijn ,goddelijke ,com$ie die uit drie deel5 be/aat3 ,inf]no 7de hel71 ,purgatorio 7het vagevuur71 ,p>adiso 7het ,p>adijs #di74 ,dante vo]t d5 lez] e]/ door de hel1 le]t hem de /raff5 d] v]s*ill5de misdadig]s k5n54 ,da>na komt de di*t] 9 't vagevuur en bes*rijft hoe hij van zond5 gel\t]d wordt4 ,na het vagevuur /ijgt hij op door de v]s*ill5de hemelsf]52 ,?omas van ,aqu9o1 de k]kvad]s1 de gele]d5 won5 9 de sfe] d] zon3 bov5 h5 /aan de gelo(%eld51 de re*tva>dig51 de heilige kluiz5a>s1 9 de sf]5 van ,m>s1 ,jupit] en ,saturnus4 ,9 de sfe] d] va/e /]r5 v]s*ijn5 de apo/el54 ,9 het uit]/e d] ges*ap5 w]eld won5 de engel51 9 neg5 ord5 #ej v]deeld en e9delijk ziet hij de ,mo$]maagd1 welke ,b]n>d van ,clairvaux hem toont4 ,dante's w]k is de groots*e di*t]lijke uitdrukk+ van geheel het g$a*t5lev5 d] ,m4,e4 ,het geeft e5 z9nebeeldige voor/ell+ van hemel1 hel en vagevuur1 maakt ons bek5d met de e?iek1 toont de twee zijd5 van 't ,middeleeuws*e d5k53 de s*ola/iek en de my/iek1 en geeft uit+ aan de /aatkundige gevoel5s van di5 tijd4 ,van zijn ,comm$ia1 door het nagesla*t de goddelijke g5oemd1 zegt ,t5 ,kate3 ,het he]lijk/1 ooit 9 m5s*5taal ges*rev51 ,wa>9 niet sle*ts de ,middeleeuw5 lev51 ,ma> 's lev5s pols5 klopp51 altemaal4 ,ook &]e ges*rift5 van ,dante hebb5 wijsge]ige wa>de4 7,ov] de ,mon>*ie47 ,e5 teg5/&] van ,?omas van ,aqu9o is ,rog] ,bacon 7#abad-'ib71 die a&rong op natuur/udie en da>om vele v]volg+5 _h te v]dur5 en ,johannes ,duns ,scotus4 ,deze 0 afkom/ig uit ,engel&1 wa>s*ijnlijk pl4 m4 #abgj gebor51 0 9 #acjg als le]a> w]kzaam te ,p>ijs1 9 #acjh te ,keul5 en is ze] jong ge/orv54 ,teg5ov] de k]kle] /aat hij ev5 e]bi$ig als ,?omas1 koe/]t ook groote a*t+ voor ,ari/oteles1 ma> komt bij de pog+1 di5s le] met de k]kle] 9 ov]e5/emm+ te br5g51 tot geheel &]e uitkom/54 ,zijn /ijl is heftig en p>adoxaal1 hij mi/ de vr$eliev5dheid en de onp>tijdige gelijkmatigheid van d5 doctor angelicus4 ,hij leidde e5 /rijd 91 die ze] lang g$uurd heeft1 d5 /rijd tuss*5 ,?omi/5 en ,scoti/54 ,d]de p]iode4 ,9 de d]de p]iode d] ,s*ola/iek wordt m5 zi* me] en me] bewu/ van de groote klo(1 die er be/aat tuss*5 !ologie en filos(ie4 ,het aantal le]/ukk5 die met het v]/& kunn5 begrep5 word51 a*t m5 /e$s kle9]3 niet alle5 de drieenheid1 de erfzonde1 de on/]felijkheid1 ma> zelfs het be/aan van ,god word5 er niet toe g]ek5d4 ,er komt /r5ge s*eid+ van geloov5 en wet53 het gelo( wordt gegrondve/ op de k]kelijke autoriteit4 ,e5]zijds geeft dit aanleid+ tot e5 v]diep+ en v]/]k+ van het gelo(1 7het gelo( alln geeft de k5nis1 de r$e niet71 &]zijds is het de voorb]eid+ tot e5 nieuw lev5 d] wijsbege]te4 ,des te me] nog voelde m5 behoefte aan e5 nieuwe wet5s*ap1 omdat deze p]iode gevuld 0 door all]lei /rijd1 die met vele spitsvondige r$5e]+5 en we9ig zaakk5nis gevo]d w]d4 ,deze p]iode vooral gaf aan de ,s*ola/iek ha> sle*t5 naam4 #ca4 ,de ,problem5 d] ,s*ola/iek4 ,nom9alisme en ,realisme4 ,het groote probleem1 wa>mee het middeleeuws*e d5k5 zi* heeft beziggeh\d51 is gewee/ de vraag na> d5 a>d d] begripp54 ,we h]9n]5 ons1 hoe ,plato aan de begripp5 e5 w]kelijk be/aan toes*reef1 hoe ,ari/oteles de vraag wel ond] de oog5 gezi51 ma> niet opgelo/ _h3 hij s*reef aan de d+5 e5 e]/e be/aan toe1 van de begripp5 sprak hij als van twe$e be/a&h$5 7bladz4 #aaf74 ,9 de ,m4,e4 nu zijn er d5k]s die zegg53 de begripp5 be/aan niet4 ,wat alle5 w]kelijk be/aat1 zijn de d+54 ,we gev5 e5v\dig aan e5 aantal v]s*ill5de d+5 e5zelfd5 naam3 die naam 7nom57 is het begrip4 ,da> e5 naam1 e5 woord niets &]s is dan 7na> m5 me5de7 door de tong v]oorzaakte trill+51 zijn de begripp5 dus niet &]s dan klank51 die als teek5 voor vele d+5 di5/ do54 ,het s*ijnt1 dat sommige nom9ali/5 zi* zelfs niet e5s afgevraagd hebb5 wat er dan wel de oorzaak van 01 dat er aan v]s*ill5de d+5 e5 naam gegev5 w]d4 ,het nom9alisme w]d het e]/ v]kondigd door ,roscell9us4 ,9 de glansp]iode d] s*ola/iek tre$t het m9d] op d5 voorgrond2 9 de d]de p]iode wordt het we] /]k v]d$igd1 al is het nom9alisme van ,occam niet hetzelfde als dat van ,roscell9us4 ,teg5ov] het nom9alisme /aat het realisme1 le]5d1 dat de begripp5 w]kelijk be/aan als zoodanig4 ,het ,realisme v]toont v]s*ill5de vorm54 ,m5 neemt aan1 dat er 9 alle d+5 gelijke eig5s*app5 zijn4 ,die geme5s*appelijke eig5s*app5 vorm5 de k5m]k51 d5 inh\d van het begrip4 ,wat er dus ov]e5kom/igs is 9 ,socrates1 ,plato1 ,ari/oteles1 ,z5o1 ,plot9us enz4 dat is het begrip m5s*4 ,het begrip zit dus 9 de d+52 wij nem5 de d+5 wa>1 m]k5 het ov]e5kom/ige op en kom5 zoo tot de k5nis van het begrip4 ,dit is dan het realisme 9 re3 de begripp5 zijn 9 de d+54 ,deze begripp5 nu1 me5d5 vel51 w>5 er al gewee/1 voordat de d+5 er w>53 ze w>5 de inh\d van ,gods g$a*t54 ,de begripp5 be/ond5 dus vr de d+54 ,dit is het realisme ante rem4 ,er w>5 ook wel d5k]s1 die aannam51 dat het begrip 9 elk d+ gelijk 04 ,socrates 0 ,plato1 enz4 ,het is duidelijk1 dat m5 bij dat realisme erg zijn be/ moe/ do51 om to* nog het kla>blijkelijk v]s*il tuss*5 ,socrates en ,plato te v]kl>54 ,av]ros zegt3 de begripp5 zijn ante rem 9 de ,goddelijke g$a*te1 9 re 9 de w]kelijkheid1 po/ rem 7na het d+7 9 ons d5k54 ,s]monisme4 ,tuss*5 de nom9ali/5 en reali/5 neemt ,abel>d e5 v]zo55de midd5/ell+ 94 ,het nom9alisme v]w]pt hij als onh\dba>1 het realisme aanva>dt hij ook niet4 ,dit be/rijdt hij vooral op dez5 grond1 dat het tot pan!sme moet vo]54 ,imm]s1 het e5e begrip komt we] ond] e5 &]4 ,zoo kan m5 t5 slotte /ijg5 tot het hoog/e1 alles omvatt5de begrip1 de ,godheid1 het algeme5/ zijnde 7ens g5]alissimum47 ,het woord wordt e]/ 9 het oordeel tot begrip1 het begrip be/aat door het m5s*elijk d5k5 79 conceptu74 ,abel>d's ri*t+ heet ook wel conceptualisme ( s]monisme4 ,da> het begrip het univ]seele 7algeme5e7 g5oemd wordt1 heet de /rijd tuss*5 nom9ali/5 en reali/51 gewoonlijk de univ]salin/rijd4 #ea ,hij w]d 9 de ,m4,e4 niet alle5 uit wijsge]ig oogpunt met zooveel heftigheid gevo]d1 ma> ook omdat er zi* e5 groot aantal !ologis*e kwe/ies ov] de erfzonde1 de drieenheid enz4 aan va/knoopt54 ,bewijz5 voor 't ,godsbe/aan4 ,aan de begripp5 k5d5 dus de reali/5 w]kelijk be/aan toe4 ,da>bij hebb5 sommig5 nog de eig5a>dige ,grieks*e opvatt+1 dat er me] en m9d] zijn kan wez54 ,hoe algeme5] e5 begrip1 hoe me] zijn het heeft4 ,het me]d] zijn wordt dan ook gelijk ge/eld met het bet]e1 het me] volkom5e het algeme5/e begrip heeft het mee/ zijn en is dus ook het volmaakt/e4 ,het ens realissimum is ook het ens p]fectissimum4 ,hi]op b\wt ,anselmus van ,cant]bury zijn b]oemd ontologis* #eb bewijs voor ,gods be/aan4 ,ik d5k me het mee/ algeme5e en volkom5 begrip4 ,dit be/aat 9 mijn v]/&4 ,ma> het be/aat ook 9 w]kelijkheid4 ,0 dit n4l4 niet het geval1 dan kn e5 wez5 g$a*t word51 dat naa/ het g$a*te be/aan ook w]kelijk be/aan _h2 da> het zijn van dit wez5 het groot/e is1 z\ het door mij g$a*te wez5 niet het volmaak/e zijn4 ,ik heb me e*t] het volmaak/e g$a*t4 ,de laat/e aanname /rijdt da>teg5 en kan dus niet wa> zijn4 ,d]halve moet1 wat ik me als volkom5/ wez5 g$a*t heb1 ook be/aan4 ,anselmus wil dus zegg53 d5k ik me ,god als het volkom5/e wez51 dan moet het ook het mee/ zijnde wez5 zijn 7volkom5heid /emt ov]e5 met algeme5heid1 met zijn47 ,hij moet dan realit] be/aan4 ,hij v]gat e*t]1 aan te toon5 dat m5 zi* het volkom5/ wez5 d5k5 moet4 ,9 ,anselmus' tijd vond dit bewijs we9ig wa>de]+4 ,g\nild m]kt b4v4 op1 dat m5 zoo ook het be/aan van e5 all]gelukzalig/ eil& bewijz5 kan4 ,9 d5 nieuw]5 tijd komt het naa/ &]e voor bij ,desc>tes1 die er intuss*5 niet dezelfde =mule]+ aan geeft4 7zie bladz4 #bdg74 ,individualiteit4 ,met het nom9alisme en realisme hangt ev5e5s e5 &]e vraag nauw sam53 ,hoe komt het1 dat de e5e p]soon de &]e niet is4 ,nog al e5v\dig zegg5 de nom9ali/53 er be/aan niets dan de enkele d+54 ,ma> de reali/5 moet5 e5 v]kl>+ zoek54 ,als b4v4 het begrip m5s* 9 ,socrates en ,plato aanwezig is1 hoe komt het dan1 dat er hi] twee wez5s zijn8 ,9 de ,*ri/elijke ,m4 ,e4 is het gevoel van de wa>de d] enkele p]soonlijkheid /]k4 ,augu/9us _h dit nog v]/]kt en m5 moe/ dus na> e5 v]kl>+ zoek51 wa>om twee m5s*51 9 wie to* nzelfde begrip v]wez5lijkt 01 ongelijk w>54 ,m]kwa>dig is hi] de fijne oploss+ van ,?omas van ,aqu9o4 ,hij neemt als ,ari/oteles gee/ en /( aan1 ma> wijzigt die beide begripp5 op e5 fijne wijze4 ,all]e]/ ond]s*eidt hij =mae sep>atae 7afzond]lijke vorm57 die zond] /( be/aan1 b4v4 de engel54 ,da>naa/ /aan =mae inha]5tes1 vorm5 die zi* 9 de /( v]wez5lijk5 b4v4 di]4 ,9 d5 m5s* ontmoet5 beide elka>3 het li*aam is de hoog/e inh]5te vorm1 de ziel de laag/e sep>ate vorm4 ,hij heeft dus de /(felijke en de gee/elijke w]eld 9 d5 m5s* lat5 sam5kom54 ,dat nu ,socrates van ,plato v]s*ilt1 ligt aan de /(1 de mat]ie1 niet aan d5 vorm1 't begrip4 ,het beg9sel d] ap>te p]soonlijkheid 7't pr9cipium individuationis7 is de mat]ie4 ,het probleem bij de ,scoti/54 ,de ,scoti/5 hebb5 e5 &]e opvatt+4 ,ze ontk5n5 met ,ari/oteles het be/aan van re9e vorm51 zond] /(4 ,bov5di5 loo*55 zij1 dat het zit 9 de quantitatieve v]s*eid5heid4 ,het zit hi]91 dat er naa/ d5 vorm m5s* 9 ,socrates e5 &]e vorm is3 de ,socrate%eid4 ,9 elk bijzond] d+ is naa/ d5 algeme55 vorm e5 vorm1 de di!id wa>door het jui/ dit d+ is en niets &]s4 ,dit lijkt wel dwaas 7m5 heeft er zi* lat] ze] vroolijk ov] gemaakt7 ma> er ligt e5 zek]e logis*e g$a*te 94 ,imm]s1 de vorm is het algeme5e1 wa>9 vele d+5 met elka> ov]e5kom54 ,ma> e5 d+ is 9 v]s*ill5de tijd5 ook we] &]s4 ,socrates 9 de gevang5is is e5 &] dan ,socrates op de m>kt1 e5 &]1 dan ,socrates optrekk5d 9 het leg]4 ,to* is er 9 al die ,socratess5 n ,socrates4 ,we kunn5 ook hi] vrag53 ,wat is ,socrates8 ,dat is iets algeme5s teg5ov] de v]s*ill5de ,socratess54 ,zoo kan m5 ook wel van e5 ,socratesvorm sprek54 ,9 d5 vorm1 zooals het 9 de ,m4,e4 voorkwam1 is het individualiteitsprobleem niet we] beh&eld4 ,het blijft e*t] e5 vraag/uk van groote beteek5is1 zij het ond] gans* &] li*t bezi54 ,het ,godsbegrip4 ,kortel+s wez5 we er re$s op1 dat het ,*ri/elijk ,godsbegrip e5 &] is dan dat van ,ari/oteles1 die ,gods wez5 9 !ore91 bes*\w51 laat opgaan4 ,?omas van ,aqu9o s*rijft ,god naa/ v]/& wil toe4 ,de wil s*ept de w]eld1 zooals ,gods wij%eid die d5kt4 ,bij ,?omas wordt dus aan het intellect to* de e]/e plaats toegek5d4 ,hi]m$e hangt sam5 e5 opvatt+ 9 de e?iek4 ,?omas le]t3 ,god wil iets1 omdat zijn v]/& het als go$ erk5t4 ,de ,scoti/5 da>5teg5 zegg53 iets is go$1 wijl ,god het wil4 ,_h ,god geheel iets &]s gewild1 dan 0 dit het go$e gewee/4 ,de ,scoti/5 zijn aanhang]s van het volunt>isme4 ,hun is de wil het hoog/e4 ,/aat en ,e?iek4 ,ook ov] d5 ,/aat treff5 we &]e d5kbeeld5 aan bij de ,s*ola/iek5 dan bij ,augu/9us4 ,0 voor dez5 de /aat e5 w]k ,satans1 voor ,?omas is dit niet het geval4 ,de ,/aat heeft e5 zek]e beteek5is1 e5 voorloopige4 ,hij moet het individu geleg5heid gev5 zijn deugd te ontwikkel54 ,ma>1 t]wijl ,ari/oteles de geheele be/emm+ van d5 m5s* 9 die ontwikkel+ zag1 ziet ,?omas hi]9 sle*ts e5 voorb]eid+ voor de hoog/e be/emm+ van d5 m5s*3 lid te zijn van het ,godsrijk4 ,de /aat d] burg]lijke geme5s*ap is de le]s*ool voor de hemels*e4 ,zoo wordt door de g5ade de natuur niet opgehev51 ma> volmaakt4 ,uit het hi] gezegde vloeit ook voort1 dat voor ,?omas de k]k bov5 d5 /aat v]hev5 is4 ,9 d5 /rijd tuss*5 k]k- en w]eldma*t1 di5 de ,m4,e4 ons te zi5 gev51 v9d5 we het /rev5 na> v]wez5lijk+ di] g$a*te4 ,intuss*5 hebb5 lang niet alle ,middeleeuws*e d5k]s deze g$a*te g$eeld4 ,dante plaat/ de /aat niet ond]1 ma> naa/ de k]k en e5 enkele d5k] kie/ p>tij teg5 d5 ,paus4 ,t]wijl ,?omas dus 9 zijn e?iek vooral de m5s* nog bes*\wt als lid e5] geme5s*ap 7a>ds*e en hemels*e71 heeft ,abel>d 9 zijn z$ele] de m5s* als individu1 als enkel+ op 't oog 9 zijn boek3 ,scito te ipsum 7k5 u zelf74 ,d5 regel1 d5 norm voor zijn h&el5 moet de m5s* zoek5 9 zi*zelf4 ,da>mee spreekt hij e5 beg9sel uit1 dat 9 de mod]ne wijsbege]te van veel invlo$ zal blijk54 ,9 ,abel>d op5ba>t zi* die friss*e1 kra*tige ,frans*e gee/1 die zoo ges*ikt is om met het oude te brek5 en zi* het nieuwe toe te eig551 iets ook van de s*]pz9nige en fijne discute]kun/1 die het k5m]k vel] ,frans*e d5k]s is gewee/4 ,de dubbele wa>heid4 ,9 't midd5 van de ,m4,e41 re$s t5 tijde van ,?omas1 ma> vooral lat]1 komt de le] d] dubbele wa>heid op1 volg5s welke iets wa> kan zijn voor de wijsbege]te1 ma> niet voor de !ologie4 ,de d5k]s probe]d5 als 't w>e3 ,hoev] kunn5 we met ons v]/& kom58 ,kwam5 ze dan tot conclusies1 teg5ge/eld aan k]kelijke le]/ukk51 dan zeid5 ze3 ,zoo is het nu wel volg5s de r$e1 ma> volg5s ons gelo( is 't &]s en dat is natuurlijk 't w>e4 ,lat] w]d die le] d] dubbele wa>heid dikwijls de dekmantel om all]lei afwijk5de me5+5 vrij te kunn5 uitsprek54 ,ma> aanvankelijk s*ijnt ze wel ern/ig geme5d te zijn en 9 dz5 vorm het e]/ voorgekom51 dat sommige d+5 niet door de r$e1 wl door 't gelo( kond5 begrep5 word54 ,iets kon dus wa> zijn voor 't gelo(1 als het dit niet 0 voor de r$e4 ,lat] g+ dat geld5 voor de r$e2 m5 zei dat iets wa> kon zijn voor de r$e1 wat niet wa> 0 voor 't gelo(4 ,na>mate m5 me] en me] gevoelde1 dat gelo( en wet5 ges*eid5 moe/5 word51 trad de le] d] dubbele wa>heid me] op4 ,dit ges*i$de vooral 9 't laat/ d] ,m4,e4 ,to5 de ,krui/o*t5 de drie groote mono!/is*e religies met elka> 9 aanrak+ gebra*t hadd51 to5 ook de d5k]s 9 de ,grieks*e wijsbege]te zek]5 geme5s*appelijk5 grond hadd51 kon het niet &]s1 ( m5 moe/ zi* afvrag51 ( er niet sommige algeme5e trekk5 9 de religies w>5 en ( niet de geop5ba>de gelo(swa>h$5 ook langs volkom5 r$elijk5 weg te v9d5 w>54 ,/]k komt dit uit 9 d5 roman van ,ibn ,t(ail4 ,hij laat e5 k9d1 door e5 gazelle gezoogd1 zond] m5s*5 opgroei5 op e5 eil&1 laat dit k9d1 opgegroeid1 nad5k5 en tot bepaalde conclusies kom54 ,da>na komt deze natuurm5s* 9 aanrak+ met e5 heilige kluiz5a>1 en ontdekt1 dat deze eig5lijk hetzelfde gelo(t als hij3 alle51 wat hij als product van nad5k5 vond1 hult zi* bij d5 kluiz5a> 9 z9nebeeldige vorm5 en voor/ell+54 ,9 romantis*5 vorm wordt hi] dus de idee uitgesprok51 dat 9 de geop5ba>de godsdi5/5 de natuurlijke godsdi5/ 9 z9nebeeldig5 vorm bevat is4 ,ook bij &]5 kom5 t5 opzi*te van de z$ele] gelijksoortige d5kbeeld5 voor 7zie ook pag4 #cjf74 ,9 de innige v]e5ig+ van geloov5 en d5k5 g+ m5 me] en me] uit elka>1 en de klove w]d t]nauw]nood b$ekt door de le] d] dubbele wa>heid4 ,ge5 wond]1 dat sommige godsdi5/ige natur5 af/& d$5 van de r$e en 9 de my/iek heil zo*t54 #cb4 ,de ,middeleeuws*e ,my/iek4 ,naa/1 niet teg5ov] de s*ola/iek /ond de my/iek en m5 v9dt ha> bijna door de geheele ,m4,e4 ,9 m5ig punt sluit ze aan bij de ,neo-,platonici4 ,dante is ev5go$ di*t] van het my/icisme als van de s*ola/iek en het is e5 my/icus1 ,b]n>d van ,clairvaux1 die hem ,m>ia toont4 ,voor het gemo$slev51 ook van d5 mod]n5 m5s*1 bi$t de middeleeuws*e my/iek veel4 ,maet]l9ck #ec sluit zi* g$eeltelijk bij h5 aan en ,?omas ,kempis' ,imitatio ,*ri/i is1 9 all]lei v]tal+5 en uitgav51 nog /e$s 9 vel] h&54 ,hoe /]k dit vrome boekje inw]k5 kan op e5 mod]n gemo$ toont ons zijn beh&el+ door ,ma?ys ,acket4 ,de my/iek5 zijn de m5s*5 d] inn]lijke erv>+2 9 hun eig5 gemo$ hebb5 ze gezo*t1 op eig5 /emm+5 nauwkeurig a*t gegev54 ,tr\we zon5 d] k]k mee/al1 sprek5 ze to* vele g$a*t5 uit1 die bov5 de k]kle] gaan en bov5 de teg5/ell+5 d] p>tij5 v]hev5 zijn4 ,t]wijl de ,rooms*-,ka?olieke k]k de middeleeuws*e my/ici dan ook geheel tot ha> zon5 rek5t1 zijn er ev5e5s d5k]s1 die 9 h5 voorloop]s d] ,h]vorm+ zi51 omdat hun w]k5 e5 gee/ adem51 vrij van k]kelijke dogma's4 ,zoo b4v4 ,bella> ,spruyt4 ,h>nack da>5teg5 zegt3 ,nooit zal m5 de my/iek prote/ants* kunn5 mak5 zond] de ges*i$5is en het prote/antisme 9 't aangezi*t te slaan4 ,eckh>t4 ,ze] bek5d is geword5 ,eckh>t1 met wi5 de ,duits*e #ed my/iek beg9t4 ,de mee/e middeleeuws*e d5k]s zijn ge5 ,duits*]s gewee/2 ze w>5 afkom/ig uit ,engel&1 ,frankrijk1 ,itali4 ,langzam]h& e*t] is de ,duits*e filos(ie opgekom5 en s$]t ,kant is ,duits*l& het l& d] wijsge]54 ,eckh>t w]d pl4m4 #abej 9 ,?r+5 gebor52 behoorde tot de ,dom9ican] orde4 ,nadat hij pr(essor 9 ,p>ijs 0 gewee/1 leefde hij 9 ,/raatsburg en ,keul5 en /i]f #acbi1 t]wijl e5 ond]zoek omtr5t de re*tz9nigheid van zijn le] 9 voll5 gang 04 ,eckh>t s*rijft 9 het ,duits* en als zoodanig heeft hij groote v]di5/e voor de filos(is*e vaktaal1 die hij mee gevormd heeft4 ,het middelpunt van zijn le] is1 dat de ziel1 door ,god ges*ap51 t]ug moet ke]5 tot ,god4 ,alle zonde en boo%eid ont/aat1 doordat de m5s* als zelf/&ig wez5 voor zi*zelf be/aan wil3 het ,ik wil niet v]nietigd word54 ,en da>om moet de m5s* er met alle kra*t na> /rev51 het ik te dood51 zi* onafhankelijk te mak5 van bege]t5 en g5iet+54 ,t]wijl wij 9 e5 d]gelijk /rev5 e5 d] be/e middel5 zi5 om onz5 wil te v]/]k51 is dit voor ,eckh>t de weg1 wa>op onze wil g$ood wordt4 ,do* dit /rev5 mag niet zijn om loon3 dan w>5 we als koopli$51 als de wissela>s 9 d5 tempel4 ,zoo mag het ons ook nooit om d5 s*ijn van heiligheid te do5 zijn1 godsdi5/ige zelfv]heff+ wordt /]k v]oordeeld4 ,ge5 bijzond]e roep van heiligheid1 bijzond]e woord5 ( g$rag+54 ,dit is ijdelheid4 ,de uitroei+ d] zelfheid moet ges*i$5 door lijd51 niet zooze] uitw5dig1 li*amelijk lijd5 als wel het inw5dige1 dat deemo$ig maakt en 9 d5 diep/5 grond van d5 deemo$ ligt het hoog/e toppunt d] hoogheid4 ,heeft zoo de m5s* zijn zelf v]lor51 dan kan hij de ,godheid aans*\w51 ja1 hij gaat op 9 de ,godheid1 die hem opneemt als de zon het morg5rood4 ,alle kra*t d] ziel is dan t5 slotte geconc5tre]d op het e5e3 ,god zi54 ,dit eis*t ru/ en vr$e1 de ziel moet zi* aftrekk5 van alle uit]lijke d+54 ,ma> uit dit aans*\w51 uit deze e5word+ met ,god komt e5 kra*t voort voor het dagelijks* lev53 de m5s* wordt door het s*\w5de lev5 zoo vol1 dat hij zi* uit/ort5 moet4 ,ov]al v9dt hij zijn bezigheid4 ,de w]eld is vol van ,god en alle d+51 die de m5s* dan doet1 zijn de w]k5 ,gods4 ,zelfs op e5 oog5blik1 dat m5 9 d5 d]d5 hemel opg5om5 01 zooals ,paulus1 z\ het nog bet] zijn1 e5 arme1 die dit noodig _h1 e5 bord soep te gev51 dan 9 de ek/ase te blijv54 ,als dus alle w]k ,gods w]k is1 dan hebb5 de speciaal godsdi5/ige v]ri*t+51 b4v4 bidd5 en va/51 ge5 hoog] wa>de dan &]e4 ,zoo zegt hij3 m5 wordt niet re9 door het geb$1 ma> het geb$ wordt re9 door e5 re9 h>t4 ,de v]e]d]s van reliquien vraagt hij1 wa>om ze doode d+5 zoek5 9 plaats van het lev5de heil4 ,eckh>t is e5 vrije1 ruime gee/4 ,hij komt tot lev5dig inzi*t van de eis*5 d] individualiteit3 ,wat d5 e55 m5s* t5 lev5 wekt1 /rekt d5 &]5 t5 dood4 ,tot de navolg]s van ,eckh>t rek5t m5 d5 b]oemd5 pr$ik] ,johannes ,taul] van ,/raatsburg 7 #acfa7 en ,he9ri* ,suso van ,con/anz 7 #acfe74 ,nog ev5 /aan we /il bij ,?omas ,kempis1 na> alle wa>s*ijnlijkheid de s*rijv] van de b]oemde ,imitatio ,*ri/i4 ,hij 0 opgevo$ 9 het frat]huis van de bro$]s*ap des ,geme55 ,lev5s te ,dev5t] #ee4 ,de ,imitatie geeft niet zoo e5 geheel als ,eckh>t4 ,all]e]/ tre$t hi] op de vraag na> het heil d] ziel4 ,m5 v9dt dit1 door van alle &]e go$]5 en g5iet+5 zooveel mogelijk af te zi51 e5 ru/ig lev5 te leid51 niet veel omgang met m5s*5 te zoek51 ma> veel met ,jezus4 ,wel zal m5 teg5ov] de m5s*5 met liefde moet5 /aan2 het draagt elk&]s la/5 is ook e5 le] van de ,imitatio4 ,naa/ en bov5 dit zoek5 van eig5 zieleheil /aat zuiv]e liefde voor ,god3 ,om ,uw5twille zal ik liev] arm zijn dan rijk zond] ,u4 ,met ,u zal ik liev] op de a>de e5 pelgrim zijn1 dan zond] ,u d5 hemel te bezitt54 ,want wa> ,gij zijt is de ,hemel4 ,ma> ,dood en ,hel zijn1 wa> ,gij niet zijt4 #ef ,,d]de ,,afdeel+4 ,,de ,,ov]gang ,,tot ,,de ,,nieuwe ,,wijsbege]te4 ,,ho(d/uk ,,ix4 ,,de ,,r5aissance4 #cc4 ,inleid5de ,opm]k+54 ,de ,middeleeuw5 w>5 niet geheel zond] doorga&e ontwikkel+ gewee/4 ,de aanrak+ d] drie groote mono!/is*e religies 9 de krui/o*t51 de groei5de bek5dheid met de oudheid w>5 m]kwa>dige factor5 voor d5 vooruitgang4 ,geleidelijk--geleidelijk] miss*i5 dan m5 zi* zoo algeme5 voor/elt--gaan de ,middeleeuw5 9 d5 nieuw5 tijd ov]4 ,door e5ige groote feit5 is die ov]gang mee v]oorzaakt4 ,de uitv9d+ en /e$s v]d]e toepass+ van het buskruit v]m9d]d5 de geve*tswa>de van d5 enkel+3 d5 dapp]51 geoef5d5 ridd]1 en d$5 de wa>de dal5 van zijn bur*t als v]d$ig+splaats4 ,zoo kwam er e5 v]&]+ 9 de maats*appelijke v]h\d+51 die ook ze] gewijzigd w]d door de groote ze]eiz53 de ontdekk+ en voortga&e v]ov]+ van ,am]ika1 het v9d5 van d5 zeeweg na> ,indi op5de d5 h&el nieuwe weg54 ,mete5 _h er e5e groote v]ruim+ van gezi*tskr+ plaats4 ,de uitv9d+ d] boekdrukkun/ maakte snell] v]breid+ van k5nis mogelijk4 ,het opnieuw be/ude]5 van de klassiek5 de$ het gee/elijk lev5 /ijg54 ,dante 7bladz4 #ahe7 _h re$s t]uggewez5 op vroeg]e tijd52 het ,rome9s* keiz]s*ap 0 zijn ideaal1 ,v]gilius #eg zijn di*t] gewee/4 ,ma> aan die liefde voor de oudheid _h hij gepa>d belang/ell+ 9 het h$54 ,hij s*iep zijn taal4 ,petr>ca 7 #acbd7 en ,boccaccio 7#acac-acge7 w>5 9 dezelfde ri*t+ w]kzaam gewee/4 ,9 #cie 0 het groote ,rome9s*e rijk v]deeld4 ,het we/elijk g$eelte bezweek 9 #dgf voor de invall5 d] van alle zijd5 opdr+5de /amm54 ,het ,oo/]s* keiz]rijk met ,byzantium--,kon/ant9opel--tot ho(d/ad bleef1 ond] al zijn felle burg]- en godsdi5/twi/5 en bij to5em5d inw5dig v]val1 iets van de antieke traditie bew>54 ,9 de #ae;de eeuw kom5 ,byzantijns*e gele]d5 na> ,itali 7#adcj ,gaza2 #adch ,georgios ,gemi/os74 ,ze br5g5 d5 ,italian5 groot] k5nis d] oudheid4 ,en als 9 #adec ,con/ant9opel bezwijkt voor de aanvall5 d] ,turk51 wijk5 me]d]5 uit na> ,itali4 ,hi] ont/aat de h]lev+ d] klassiek51 de ,r5aissance 9 eng]5 z94 ,deze bep]k+ voeg5 we er aan toe4 ,imm]s de geheele gee/elijke beweg+ van pl4 m4 #adej-afjj ( #afej pleegt m5 ook ,r5aissance te noem5 en deze is veel me] dan e5 t]ugke] tot- en be/ude]+ van de oudheid4 ,individualiteit4 ,dat zij 9 ,itali ont/aan 01 behoeft niet te v]wond]54 ,niet alle5 de /]ke belang/ell+ voor de oudheid1 is ha> oorzaak4 ,er w>5 ook &]e invlo$54 ,zij bew]kt51 dat het individu los w]d van de boei5 d] ,m4,e4 ,e5]zijds 0 er e5 /]k nationaal gevoel1 &]zijds w>5 er vele /$5 en /aatjes 9 voortdur5d5 /rijd1 wa>bij de /$5 we] 9 p>tij5 v]deeld w>53 zoo w]d het individu m9d] kudd$i]1 zoo kon het me] geleg5heid krijg51 zijn eig5 plaats te zoek5 9 d5 /rijd4 ,het individu kon zi* na> buit5 uitlev54 ,da>naa/ kwam5 p]soonlijkh$51 die1 al het gehaspel mo$e1 zi* uit de w]eld t]ugtrokk5 en 9 de /ilte hun p]soonlijkheid na> b9n5 cultive]d54 ,zoo zijn dit de e]/e k5m]k5 d] ov]gangsp]iode3 ,t]ugke] na> de oudheid2 cultus d] p]soonlijkheid4 ,en me] dan t]ugke] na> 't oude geeft ze v]nieuw+ en v]jong+ te zi52 nadat eeuw5 lang de m5s* lid en ond]daan is gewee/ van e5 gee/elijke en w]eldlijke geme5s*ap1 wordt hij nu e5 zelf/&ige p]soonlijkheid3 dit is de ontdekk+ van d5 m5s*4 ,de m5s*1 die zi* voel5 gaat1 rukt aan zijne ket5s3 k]k1 s*ola/iek1 ,ari/oteles4 ,gehoorzaam zoon d] k]k blijv5 vel51 ma> ,ari/oteles moet het ontgeld54 ,vrij van di5s leib&1 kan het jonge d5k5 e*t] zelf nog niet alle5 loop51 het zoekt na> e5 &]5 /eun1 en v9dt di5 9 ond]s*eid5e ,grieks*e sy/em52 bij ,plato1 zooals die gek5d w]d door de ,neo-,platonici1 vooral4 ,ma> deze reactie teg5 ,ari/oteles wekt e5e actie vr hem4 ,zijn aanhang]s will5 hem v]d$ig5 7niet alle5 gee/elijk1 ma> soms w]d5 bij de groote disput5 de vorm5 van ,a4 met de vui/5 v]d$igd teg5 de ideen van ,p474 ,ze zijn g5oodzaakt de puntjes op de i te zett51 en zi* kla> uit te drukk5 ov] ,a's b$oel+4 ,zoo kom5 er v]s*ill5de opvatt+51 die sam5hang5 met het ond]s*eid tuss*5 de afwijk5de tek/5 van ,a4 en de zoo wijd uite5loop5de comm5t>5 da>op4 ,zoo is dan het beg91 de tijd van #adej-aeej1 vol van /rijd tuss*5 de aanhang]s van ,ari/oteles en ,plato en zi5 we v]tal+5 van en toeli*t+5 op hun w]k5 v]s*ijn54 ,to* 0 het nieuwe lev5 te kra*tig1 dan dat het vr$e kon h\d5 bij d5 enkel5 t]ugke] na> het oude4 ,op 't gebi$ d] natuurfilos(ie1 van de /aatsle]1 van d5 godsdi5/ /reeft m5 na> nieuwe sy/em54 ,to* kom5 nog niet de groote wijsge]ige sy/em54 ,ma> voor de mod]ne natuurkundige wet5s*ap word5 de grondslag5 v]/]kt en de me?od5 aangegev54 ,dan1 als de b& van het oude gebrok5 is1 de jeugdige kra*t zi* e5 we9ig heeft uitg]aasd1 en het feit5mat]iaal belangrijk is v]me]d]d1 kom5 de groote d5k]s4 ,met ,desc>tes mag m5 de ges*i$5is d] nieuw]e wijsbege]te lat5 aanvang5 na de ,r5aissance4 ,de ov]gang/ijd is vol van nam54 ,ons be/ek z\ niet dan de korte opsomm+ hi]van g$oog54 ,liev] bepal5 we ons dus tot de v]meld+ van enkel51 die me] beteek5is hebb5 en die we als v]teg5woordig]s van hun tijd kunn5 bes*\w54 ,,cusanus #adja-'fd4 ,nicolaus ,*rypffs1 na> zijn geboorteplaats ,kues ,cusanus geheet51 ontv+ zijn opvo$+ 9 't ,frat]huis te ,dev5t]1 /ude]de te ,padua en w]d lat] k>d9aal4 ,hij bi$t e5 int]essant beeld van d5 uitgang d] ,m4,e4 ,to* zijn er 9 hem ook nieuw]e elem5t51 b4v4 zijn be/rijd+ van het bijgelo(1 dat aan heks5 he*t4 ,zijn belang/ell+ voor !ologis*e vraag/ukk5 de vele my/ieke elem5t5 9 zijne le] plaats5 hem 9 de ,middeleeuw54 ,tot d5 nieuw5 tijd behoort zijn liefde voor natuur- en wiskundige wet5s*app54 ,groot is zijne bewond]+ voor ,plato en ,plot9us en 9 zijn le] zijn dan ook zek]e pan!/is*e elem5t52 voor hem valt alles sam5 9 ,god2 ,hij omvat alles en is met ge5 pra$icaat te bepal54 ,twee d+5 zijn het vooral1 die ,cusanus voor ons m]kwa>dig mak54 a4 ,zijn bes*\w+ d] a>de4 ,hij plaat/ ha> niet lang] 9 het middelpunt3 de one9dige w]eld kon ge5 middelpunt gev54 ,ma> wa> ,cusanus het geoc5tris* sy/eem be/rijdt1 /elt hij er ge5 helioc5tris* /elsel voor 9 de plaats4 b4 ,m]kwa>dig is zijn boek3 de docta ignorantia 7lett]lijk3 ov] de gele]de onwet5dheid47 ,al ons wet5 is eig5lijk ma> v]mo$54 ,de geheele1 volle wa>heid valt ons nooit t5 deel4 ,ma> zooals e5 veelhoek /e$s me] d5 cirkel nad]5 kan1 zoo kan v]mo$5 /e$s me] tot wet5 kom54 ,het bewu/zijn1 dat onze k5nis onto]eik5d is1 mag ons niet ontmo$ig53 het is e5 aanspor+1 om te ond]zoek54 ,9 ,duits*l& hebb5 sommig5 9 ,cusanus d5 vad] d] nieuw]e wijsbege]te will5 zi54 ,miss*i5 is het /]ke ,duits*e nationaliteitsgevoel hi]aan niet vreemd4 #cd4 ,natuurfilos(54 ,de natuur is de geheime liefde d] ,r5aissance gewee/4 ,wordt de taalwet5s*ap druk beoef5d 9 de laat/e helft d] #ae;de en 't beg9 d] #af;de eeuw en kamp5 9 ,itali aanhang]s van ,plato en ,ari/oteles--9 de #af;de eeuw treff5 we e5 groot aantal natuurfilos(5 aan4 ,bij s*]pz9nige g$a*t5 voeg5 ze veel fanta/]ij2 naa/ gezonde1 vru*tb>e beg9sel51 /aan all]lei speculaties1 gespe5d aan de vru*tb>e bron van natuurk5nis3 erv>+ en feit5ond]zoek4 ,opm]kelijk1 hoewel niet bevreemd5d1 is dat sommige dez] d5k]s ook 9 hun uit]lijk lev5 e5 zek]e ov]e5kom/ met hun le] v]toon52 zooals hun le] fanta/is* is1 zoo is hun lev5 avontuurlijk4 ,vel5 trekk5 van l& tot l&1 doce]5 op v]s*ill5de plaats51 wat door e5 geme5s*appelijke taal1 het ,latijn1 v]gemakkelijkt w]d4 ,,p>acelsus4 ,zoo'n figuur is b4v4 ,!ophra/us ,bomba/us ,p>acelsus 7#adic-aeda71 die e5 tijdlang1 7#aebh-aeca7 pr(essor te ,bazel 04 ,hoewel hij a&r+t op wa>nem+5 en erk5t1 dat boek5wij%eid ons niet tot 't doel vo]t1 grondve/ hij zijn le] me] op speculatie dan op wa>nem+4 ,to* heeft zijn g5eesle] tot 9 't laat/ d] #ag;de eeuw nog aanhang gevond5 7,helmont #aegg-afdd74 ,de beteek5is d] s*eikunde voor de g5eeskunde heeft hij aangewez54 ,de mee/e natuurfilos(5 zijn ,italian54 ,,telesio4 ,b]n>d9o ,telesio w]d te ,cos5za bij ,napels gebor51 /ude]de te ,rome1 ,milaan1 ,padua4 ,aan de hooges*ool 9 deze /ad w]d ,ari/oteles 9 hooge e] geh\d54 ,telesio kwam e*t] 9 ,padua tot e5 breuk met 't ,ari/otelisme en doordat hij 9 ,cos5za e5 academie /i*tte1 kwam er de teg5/ell+ tuss*5 't me] cons]vatieve ,noord- en 't me] vooruit/rev5de ,zuid-,itali4 ,hoewel hij e]/ 9 hoog aanzi5 0 gewee/ bij ,paus ,paulus ,,iv1 moe/ hij 9 't laat/ van zijn lev5 door de gee/elijkheid1 die zi* erge gevolg5 van de v]w]p+ d] ,ari/otelis*e le] voor/elde1 gewantr\wd en nog voor zijn dood kwam5 zijn boek5 op d5 index4 ,hoeveel nieuws er 9 ,telesio's le] zit1 mog5 de volg5de opm]k+5 le]53 ,hij wil niet door de r$e1 ma> door de z9n5 k5nis v]krijg54 ,hij me5t dan te kom5 tot zek]e k5nis1 die no* met de erv>+1 no* met de k]kle] 9 /rijd zal zijn1 wat beide wel 't geval is met ,ari/oteles' le]4 ,deze valt hij dan ook aan2 met "n age]t hij teg5 d5 vorm en de /(1 wa>voor hij wil plaats5 de beg9sel5 van kra*t en /(4 ,de kra*t5 7hi] kijkt de man van het ov]gang/ijdp]k om d5 hoek7 zijn tweerlei3 e5 uitzett5de--w>mte--en e5 inkrimp5de--k\de--4 ,door deze kra*t51 die op de /( inw]k51 kom5 all]lei v]s*ill5de d+5 tot /&3 ,de /( zelf v]me]d]t ( v]m9d]t niet4 ,die kra*t5 bezitt5 wel gewa>word+1 ze m]k5 elka> op en w]k5 da>door op elka> 9 7de kra*t5 word5 hi] me] ( m9 gep]sonifie]d74 ,9 zijn zielle] is ,telesio eig5lijk mat]iali/4 ,de ziel is e5 fijne /(1 spiritus1 die 9 de h]s5holt5 is4 ,de prikkels d] buit5w]eld br5g5 9 onz5 gee/ e5 v]&]+4 ,het opvatt5 7het actieve aangrijp57 van deze v]&]+ is wa>nem+4 ,op de wa>nem+ b]u/ alle k5nis4 ,alle d5k5 is wa>nem+4 ,h]9n]+ is niets &]s dan de h]hal+ d] beweg+1 door de prikkels van de buit5w]eld teweeg gebra*t1 hetzij die h]hal+ komt door gewoonte1 hetzij1 doordat er e5 deel d] beweg+ we] opnieuw ont/aat4 ,ma> als sle*ts e5 deel gegev5 is1 kunn5 we tot de voor/ell+ kom5 van het geheel3 zi5 we het vuur1 dn komt ook de voor/ell+ van zijn w>mte1 enz4 ,ons v]/& op5ba>t zi* nu hi]91 dat we e5 deel als geheel opvatt54 ,het v]/& is dus eig5lijk e5 soort h]9n]+4 ,ook de laat/e beg9sel5 van ons d5k5 b]u/5 op wa>nem+3 het pr9cipium contradictionis1 dat ,a4 niet tegelijk wel ,b4 en niet ,b4 kan zijn1 wordt ons door de erv>+ gegev51 die ons b4v4 le]t1 dat sneeuw niet tegelijk wit en niet wit kan zijn4 ,telesio is dus e5 besli/ s5suali/3 alle k5nis /amt uit de z9nelijke wa>nem+4 ,teg5 ,telesio w]d opgem]kt3 ge /rijdt zoo teg5 de ratio--de r$e3 ma>1 wanne] ge zegt1 dat er iets is1 wa>door we van het deel tot het geheel kom51 wat is dit dan &]s dan de ratio8 ,e5 d]gelijke gap+ v]toont ,telesio's e?iek4 ,oorspronkelijk /reeft de ziel1 ev5als de /(1 na> zelfbeh\d4 ,de deugd is dus zelfbeh\d en de wij%eid le]t1 wat noodig is om da>toe te g]ak54 ,ze le]t ons n4l4 dat we niet buit5 &]e m5s*5 kunn53 zoo ont/aat de welwill5dheid jeg5s onze m$em5s*51 de humaniteit4 ,ma>--en hi] komt de gap+1 want ,telesio zegt niet1 hoe deze deugd ont/aat uit de vorige--hoog] is de sublimitas1 de voorname1 de hooge gez9dheid4 ,als geloovig ,ka?oliek voegt ,telesio nog iets aan zijn sy/eem toe3 ,naa/ de mat]iele ziel1 die zi* /(felijk heeft ontwikkeld1 bezitt5 we nog e5 on/]felijke ziel1 ons door ,god gegev54 ,het bege]5 dez] ziel gaat uit bov5 de zu*t na> zelfbeh\d1 en 9 de contemplatie v]geet zij al het /(felijke4 ,9 welk v]b& we ons die ziel moet5 d5k5 tot de mat]iele1 zegt ,telesio ons niet4 ,,bruno4 ,de s*itt]5d/e figuur dez] natuurfilos(ie1 het zuiv]/e type is ,giordano ,bruno4 ,hij w]d #aedh te ,nola 7,z4 ,itali7 gebor51 kwam jong 9 e5 ,dom9ican] kloo/]1 g]aakte door zijn vurig5 a>d 9 v]zet teg5 de kloo/]tu*t en begon 9 #aegf zijn zw]v]slev54 ,ov] de ,alp5 na> ,g5ve2 hi] miss*i5 9 conflict gekom5 met 't ,calv9isme #eh1 na> ,t\l\se1 voorlez+5 h\d5d voor de univ]siteit1 9 #aeha na> ,p>ijs1 dan na> ,lond54 ,met veel praal en woord5rijkdom 7de gele]d5 van di5 tijd d$5 9 hun opges*roefde zelfv]he]lijk+ e5igsz9s aan kwakzalv]s d5k57 kondigt hij voorlez+5 te ,ox=d aan4 ,hi] 9 ,lond5 heeft hij zijn belangrijk/e w]k5 ges*rev54 ,van ,lond5 trok hij na> ,p>ijs1 v&a> na> ,duits*e /$54 ,op uitnoodig+ van e5 jong edelman1 die miss*i5 wel de toov]kun/ van hem hoopte te le]51 kwam hij na> ,v5eti4 ,deze jonge man voelt plotsel+ zijn gewet5 bezwa>d en klaagt zijn le]mee/] en huisg5oot aan1 die #bc ,mei #aeib gevang5 wordt g5om54 ,lat] wordt hij na> ,rome gebra*t4 ,het s*ijnt1 dat hij e]/ wat toegegev5 heeft en sommige zijn] le]/ell+5 heeft will5 h]roep54 ,ma> to5 hij begreep1 dat het g+ om de vrijheid van d5k51 hield hij fi] /&4 ,de gee/elijke inquisitie lev]de hem aan d5 w]eldlijk5 re*t] ov] met de b$e3 zond] blo$v]giet5 en zoo za*t mogelijk met hem h&el54 ,dit beteek5de 9 de taal di] tijd5 d5 br&/apel4 ,d5 #ag;d5 ,febru>i #afjj /i]f ,bruno d5 m>teldood4 ,zijn as* w]d na> alle vi] w9d/rek5 v]spreid4 ,9 #ahhi w]d op de plaats1 wa> hij v]br& 01 e5 m>m]5 /&beeld opg]i*t voor d5 groot5 d5k] en m>tela>1 e5 hulde wa>toe geheel de bes*aafde w]eld _h bijg$rag54 ,?ans is het dikwijls het middelpunt voor anti-cl]icale betoog+54 ,zonne/elsel4 ,9 zijne natuurbes*\w+ sluit ,bruno zi* aan bij ,cop]nicus 7vgl4 #ch1 blz4 #bbg71 ma> hij vo]t di5s g$a*t5 tot groot] consequ5tie door3 hij neemt aan1 dat er ge5 hemelsf]5 zijn en dat er e5 one9dige ruimte is4 ,het op/ell5 dez] one9dige ruimte s*ijnt 9 hem e5 gemo$sbehoefte gewee/ te zijn1 9 de one9digheid kond5 zijn /]ke1 ma> me] vage gevoel5s zi* v]liez54 ,hij is e5 gee/driftig dwep] voor 't one9dige4 ,e5 p>allel zijn] bes*\w+5 ov] 't zonne/elsel v9d5 we 9 zijn !ologie3 ,god is de one9dige2 de w]eld1 zijn s*epp+1 is ook one9dig4 ,aan te nem51 dat ,god1 die de one9digheid _h1 die ook 9 zijne s*epp+ niet gev5 z\1 /re$ teg5 zijn ,go$heid4 ,ook kan m5 zi* niet iets als mogelijk en niet-w]kelijk bij ,god d5k53 mogelijkheid en w]kelijkheid zijn teg5/ell+51 die 9 d5 m5s* ligg51 niet bij ,god te zoek5 zijn4 ,bruno heeft voor het re*t van 't ,cop]nicaans*e w]eldbeeld ge/r$5 en het uitgebreid4 ,dit is zijn groote beteek5is4 ,9 zijn filos(is*e ideen is hij me] vaag en zijn /&punt is niet /e$s hetzelfde4 ,hij beg9t als ,platoni/ en ziet 9 de w]eld e5 emanatie d] ,godheid4 ,langzam]h& e*t]1 reage]5d op ,plato en ,ari/oteles1 krijgt zijn le] e5 me] reali/is* k>akt]3 ,hij wordt ze] getr(f5 door de beteek5is d] /(1 ziet 9 ha> niets v]a*telijks1 ma> veele] e5 goddelijke oorzaak d] d+54 ,naa/ de /( /aat e*t] e5e gee/elijke sub/antie1 die alle vorm5 bevat4 ,9 zoov]re is dus ,bruno duali/4 ,ma> bij hem is e5 /rev5 na> e5heid4 ,beide1 de /( en de gee/elijke sub/antie1 laat hij uit n wortel ontspr+54 ,9 dat ,ene vall5 alle teg5/ell+5 weg4 ,god is dus me] negatief te bepal51 door wat hij niet is1 dan positief door wat hij is4 ,wa>door nu uit de ,e5heid zi* de ,veelheid ontwikkeld heeft1 hoe het komt1 dat uit ,god1 9 wi5 alles v]e5igd is1 zi* het /(felijke en 't gee/elijke heeft ges*eid51 dat alles beh&elt ,bruno niet4 ,deze opheff+ d] teg5/ell+ gaat gepa>d met e5 optimi/is*e w]eldbes*\w+3 van hemels* /&punt gezi51 be/aan v]&]+1 dood1 ongeluk1 v]nietig+ niet4 ,deze optimi/is*e /emm+ e*t] v]mag ,bruno sle*ts zoolang va/ te h\d51 als hij 9 hoog]e region5 v]toeft4 ,komt hij op a>de1 dan wordt hij door de teg5/ell+5 en de misres van 't a>ds*e lev5 /]k aangegrep5 en vat die tragis* op4 ,9 zijn lat]e w]k5 bra*t ,bruno nog me] wijzig+5 9 zijn opvatt+51 die e*t] niet alle ev5 duidelijk zijn4 ,9 al zijn bes*\w+5 is e*t] en geme5s*appelijke trek ov]he]s*5d3 de natuur is eeuwig1 one9dig1 onv]nietigba>4 ,hij me5t dat dit ov]e5/emt met d5 godsdi5/ en h\dt deze da>om voor niet-teg5/rijdig met zijn wijsbege]te4 ,het hoog/e doel van deze is ook3 k5nis ,gods4 ,het is tegelijk ha> gr5s3 ,god is alle5 door het gelo( te nad]5 en ,hij wordt me] door zwijg5 dan door sprek5 geerd4 ,het s*ijnt wel1 dat 9 sommige zijn] ges*rift5 ,bruno d5 godsdi5/ me] voor de massa en de we9ig gevord]d5 noodig heeft gea*t1 de wijsbege]te als het go$ heeft aangezi5 voor deg551 die zi* zelf en &]5 kunn5 behe]s*54 ,hoe vrij ,bruno ov]ig5s 9 godsdi5/zak5 d5kt1 moge hi]uit blijk51 dat hij1 zij het ook b$ekt1 te k5n5 geeft1 dat ,*ri/us da>om v]e]d wordt1 omdat hij de be/e m5s* 01 en als zoodanig ook e]/e prie/] is geword54 ,,campanella4 ,de d]de groote ,italiaans*e natuurfiloso( is ,?omas ,campanella4 ,hij _h e5 tragis* lev54 ,9 #aefh 9 ,calabri gebor51 op #ai-;j>ig5 leeftijd uit /udielu/ ,dom9ican] monnik4 ,lat] voor de inquisitie g$aagd3 weg5s de groo!id zijn] k5nis w]d hij van toov]ij bes*uldigd1 ma> vrijgesprok54 ,to5 door de ,spanja>d5 gevang5 gezet1 als v]da*t van sam5zw]+3 #bg ja> lang bleef hij 9 he*t5is3 ,vrij en to* gebond51 l$ig en to* arbeidzaam1 e5zaam en to* niet alle54 ,na zijn vrijlat+ g+ hij na> ,p>ijs en to5 hij hi] kwam1 w>5 zijn d5kbeeld5 re$s kla>d] en zuiv]d] door e5 &] uitgesprok53 ,desc>tes4 ,hij wilde de natuur uit ha> eig5 boek le]5 k5n5 door navors*+4 ,hij v]d$igt ,galile die de asw5tel+ d] a>de le]de1 ma> legde zi* lat] ne] bij de &]e opvatt+1 to5 de k]k de le] van ,galile _h ond]drukt4 ,voor 't ov]ige sluit hij zi* eng bij ,telesio aan1 wat zijn natuurle] betreft4 ,ook 9 zijn k5nisle] heeft hij veel van deze1 ma> hij is kla>d] en held]d]4 ,de bron onz] k5nis is wa>nem+4 ,b$riegt e5e wa>nem+ ons1 dan komt besef van het z9sb$rog door e5 &]e wa>nem+4 ,h]9n]5 is niets &]s dan wa>nem51 dat m5 re$s wa>g5om5 heeft4 ,ook r$5e]5 is wa>nem54 ,nem5 we b4v4 e5 syllogisme3 ,alle m5s*5 zijn /]felijk2 ,socrates is e5 m5s*2 ,socrates is /]felijk2 dan nem5 we a4h4w4 ,socrates wa> 9 d5 kr+ van alle /]felijke m5s*54 ,h\d5 we iets voor wa> op getuig5is van &]51 dan nem5 we wa> met e5 &]s z9tuig54 ,9 zek]5 z9 doet ,campanella aan ,augu/9us d5k5 7vgl4 pag4 #agb74 ,gegev5 zijn ons alle5 onze bewu/zijnsv]s*ijnsel51 onze gewa>word+54 ,met deze r$5e]5 we v]d]4 ,we g5]alise]5 door aan te nem51 dat het wez5 d] d+5 ov]al gelijk is4 ,zooals we bij ons zelv5 kunn51 will51 wet5 en opm]k51 s*rijv5 we die v]ri*t+5 ook aan de ,godheid toe4 ,god is alma*tig1 alwet5d1 algo$4 ,de w]eld is e5 tuss*5d+1 e5 v]b9d+ van zijn en niet-zijn4 ,het niet-zijn is e5 negatie d] drie g5oemde eig5s*app53 onma*t1 onwet5dheid1 booz5 wil 7eig5lijk moe/ dit niet-wil zijn74 ,de booze wil is ook e5e emanatie d] ,godheid1 ma> 9 de g]+/e int5siteit4 ,de gans*e w]eld is dus 9 laat/e in/antie uitvloeisel d] ,godheid4 ,hi]op b]u/ e5 optimi/is*e w]eldbes*\w+4 ,deze spreekt zi* ook uit 9 zijn /aatsroman3 ,zonne/aat1 wa>op we 9 e5 &] v]b& t]ug kom54 ,ook eld]s hoopt hij dat er e5heid op a>de komt2 hij d5kt zi* en groot w]eldrijk3 ho(d is de ,paus2 d5 ,s5aat vorm5 de kon+5 en vor/5 d] v]s*ill5de rijk54 ,spanje br5gt de vreemde l&5 tot di5 /aat en tot de k]k2 de all]*ri/elijk/e ,frans*e kon+ vo]t de kett]s er toe4 #ce4 ,/aats- en ,re*tsfilos(54 ,we hebb5 gezi51 dat de ,m4,e4 zi* we9ig bezig hield5 met /aats- en re*tsfilos(ie4 ,0 m5 ook langzam]h& van 't /&punt d] oud/e ,*ri/55 en van dat van ,augu/9us t]uggekom51 met volle belang/ell+ _h m5 zi* to* niet met d5 /aat bezig geh\d54--,het ov]gang/ijdp]k ond]s*eidt zi* ook hi]door van de ,m4,e43 de vraag na> de inri*t+ en de b$oel+ van d5 /aat tre$t we] op4 ,de beantwoord+ wij/ 9 zek]5 z9 me] na> ,plato dan na> ,ari/oteles he54 ,deze _h zijn /aatsle] geb\wd op be/a&e feit51 _h zijne !orien ontwikkeld uit de be/ude]+ d] /aats9ri*t+ van vele volk54 ,plato _h e5 toekom//aat ges*ild]d1 +]i*t niet na> de beg9sel51 die ons de praktijk aan de h& doet1 ma> volg5s zijn wijsge]ig /elsel 7vgl4 #af1 pag4 #ajc74 ,9 dez5 tijd zull5 we ook twee /aatsromans aantreff53 ,utopia van ,?omas ,moore1 en ,zonne/aat van ,campanella4 ,da>naa/ /aat het m]kwa>dige boekje van ,mac*iavelli3 ,de vor/1 dat veel me] op d5 bodem d] w]kelijkheid /aat1 en to* g$rag5 wordt door het ideaal van d5 s*rijv]1 dat v] uitgaat bov5 wat de w]kelijkheid te zi5 gaf4 ,,mac*iavelli4 ,mac*iavelli w]d 9 #adfi te ,flor5ce gebor51 trok zi*1 na gezant gewee/ te zijn1 9 't p>ticuli]e lev5 t]ug1 to5 9 #aeab de ,m$ici e5 e9d maakt5 aan de vrije in/ell+5 van ,flor5ce4 ,zijn boek ,il pr9cipe 7,de vor/7 s*ijnt hij ges*rev5 te hebb51 om de gun/ te v]w]v5 van het he]s*5de gesla*t4 ,9 #aebg1 to5 de republiek h]/eld w]d1 v]tr\wde m5 hem niet4 ,9 't zelfde ja> /i]f hij4 ,zijn bek5d/e w]k is het re$s g5oemde1 ma> zijn &]e w]k5 ov] ,flor5tijns*e ,ges*i$5is en zijn ,discorsi3 ,gesprekk5 ov] ,titus ,livius #ei1 zijn van veel beteek5is4 ,mac*iavelli _h 9 zijn h>t de vrijheid lief en droomde van e5 groot ,itali4 ,hij is e5 e*te zoon d] ,r5aissance1 e5 bem9na> d] oudheid en zijn doorloop5d /rev5 is1 de antieke cultuur t] v]gelijk+ naa/ en bov5 de ,*ri/elijke te /ell54 ,het ideaal van e5 /aat1 dat hij zi* voor/elt1 is e5 ,republiek4 ,do* de m5s*5 zijn zwak en sle*t2 ze kunn5 zi* zelf niet rege]51 ma> moet5 g]ege]d word54 ,er moet e5 mon>*ie zijn1 en e5 doorta/5d man aan 't ho(d4 ,de halfheid d] m5s*51 die no* volkom5 go$1 no* volkom5 kwaad zijn1 erg]t ,mac*iavelli4 ,zijn vor/ is e5 man uit n /uk4 ,om zijn doel te b]eik51 spa>t hij niets2 door de m5s*elijke opvatt+5 van deugd en ondeugd laat hij zi* niet we]h\d54 ,alle53 d5 s*ijn moet hij r$d52 de massa rek5t na> d5 s*ijn4 ,leeuw en vos tegelijk1 moet hij zi* bem9d en gevreesd mak54 ,de religie1 ook al a*t hij ze p]soonlijk e5 dwal+1 zal hij hoog h\d51 omdat ze e5 voortreffelijk middel is tot het behe]s*5 d] massa4 ,deze to* kan d5 wijze1 die vooruit weet te zi51 niet volg54 ,om nu zijn doel te b]eik51 moet hij wel goddelijke wijd+ gev5 aan zijn in/ell+54 ,m5 heeft 9 dit w]k uitsluit5d e5 aanspor+ gezi5 tot all]lei sle*!id1 da>bij v]get5d1 wat ,mac*iavelli als doel voor oog5 /ond4 ,9 de praktijk e*t] hebb5 vele vor/5 7we behoev5 sle*ts aan ,filips ,,ii en ,m>g>e?a van ,p>ma te h]9n]57 uitsluit5d op zijn praktis*e voors*rift51 niet op zijn b$oel+5 gelet4 ,9 zijn zu*t om e5 real ,politik] te zijn heeft ,mac*iavelli groote d+5 ov] 't ho(d gezi52 hij heeft de ges*i$5is1 wa>s*ijnlijk ond] d5 invlo$ van wat hij 9 ,itali zag1 te veel opgevat als e5 kamp om ma*t en e5 spel van li/ige1 geslep5 intrigues4 ,voor d5 godsdi5/ als groote1 inn]lijke kra*t heeft hij ge5 oog gehad1 d5 enorm5 invlo$ d] economis*e v]h\d+5 op 't /aatslev5 niet gek5d4 ,,utopia4 ,ev5 bek5d als ,mac*iavelli's w]k w]d ,?omas ,morus' ,utopia #fj4 ,het gaf zelfs zijn naam aan e5 onb]eikba>1 v] ideaal3 e5 utopie4 ,moore 7#adhj-aece7 0 kanseli] van ,engel&4 ,9 v]hal5d5 vorm s*et/ hij het nieuwe eil& ,utopia 7lett]l4 ,n]g5soord74 ,9 ,utopia zal ge5 /&s- en rijkdomsv]s*il zijn1 voll$ige godsdi5/vrijheid zal he]s*54 ,niet zooals 9 d5 teg5woordig5 /aat1 die er op uit is1 klassebelang5 te bes*]m5 en het eig5belang /]k te ontwikkel51 zal het er uitzi54 ,9 ,utopia zal het algeme5 welzijn bevord]d word54 ,?omas ,morus /aat 9 m>kante teg5/ell+ tot zijn tijd1 die sle*ts e5 feodal5 /aat k5de en vele zijn] v]lang5s s*ijn5 ons niet zoo utopi/is* me] als zijn tijdg5oot54 ,,zonne/aat4 ,m9d] groots*1 me] 9 't kle9e en bijzond]e afdal5d is ,campanella's ,zonne/aat4 ,ook hij wil e5 /aat1 wa>9 all5 zull5 meew]k5 voor zi* en voor all54 ,de /aat moet e5 w]ktuig word51 om de maats*appelijke ell5de zooveel mogelijk te l5ig54 ,voor p]soonlijke vrijheid is we9ig plaats4 ,i$] zal e5 bepaald5 tijd moet5 arbeid51 e5 bepaald5 tijd mog5 g5iet54 ,de /aat bepaalt het b]oep en de opvo$+ d] gesla*t54 ,de wijz5 zull5 rege]5 na> e5 geheel bureaucratis* sy/eem4 ,eig5a>dig is het1 dat ,campanella 9 dez5 /aat ze] veel laat afhang5 van de /]r53 aan hun invlo$ op het a>ds*e lev5 gelo(de ook hij nog4 ,ev5als ,plato da*t5 ,moore en ,campanella dat hun /aat voor v]wez5lijk+ vatba> 04 ,tot op onz5 tijd zijn de /aatsromans blijv5 v]s*ijn51 zooals wij re$s opgem]kt hebb5 bij ,plato's /aat4 7,zie bl4 #ajc74 ,,de ,,groot4 ,bij de ,griek5 k5de m5 re$s de le] van het maats*appelijke v]drag4 ,deze le]1 die 9 de ,m4,e4 altijd1 zij het m9d] ( me] s*]p ge=mule]d1 aanhang]s _h gevond5 komt ook ?ans we] op4 ,wat 9 de ,m4,e4 hi]van aanwezig is1 bloeit nu uit4 ,het natuurre*t v]heugt zi* 9 lev5dige belang/ell+4 ,e5 zuiv]e1 /r5g wet5s*appelijke beh&el+ vond5 vele re*tsvrag5 9 de w]k5 van onz5 b]oemd5 l&g5oot ,hugo de ,groot4 ,lang5 tijd heeft m5 hem voor d5 e]/5 re*tsfiloso( geh\d5 uit d5 nieuw]5 tijd1 die de le] van het maats*appelijk v]drag v]kondigde4 ,9 ,al?usius 7#aeeg-afch7 burgemee/] van ,emd5 heeft hij e5 voorloop] van beteek5is gehad4 ,al?usius laat d5 /aat opkom5 uit eng]e geme5s*apskr+54 ,het gezag b]u/ bij het volk dat het opdraagt aan d5 vor/1 die we] aan e5 college van toezi*t v]antwoord+ s*uldig is4 ,de ,groot w]d 9 #aehc gebor51 0 als knaap re$s bek5d om zijn gele]dheid4 ,de twi/5 tijd5s het be/& bra*t5 hem 9 de gevang5is1 wa>uit hij op de bek5de wijze bevrijd w]d4 ,da>na v]toefde hij mee/5tijds 9 ,p>ijs4 ,9 #afde /i]f hij te ,ro/ok4 ,hij is de s*epp] van het oorlogsre*t1 dat nog ond] zijn invlo$ /aat4 ,e5 /ilzwijg5de ov]e5kom/ neemt hij aan tuss*5 volk en vor/1 wa>door deze de ma*t krijgt4 ,de /aat is ont/aan uit m5s*elijke zu*t na> gezelligheid en1 da> ,god s*epp] is1 indirect uit ,gods wil4 ,naa/ het natuurre*t /aat het positieve re*t2 het nut da>van bem]k5 we e]/ go$ als het ontbreekt2 het komt voort uit het natuurre*t3 alle burg]lijk re*t b]u/ op het beg9sel dat m5 zijn woord moet h\d5 en dit ligt 9 het natuurre*t4 ,met fijn ond]s*eid beh&elt nu ,grotius de v]s*ill5de conflict54 ,all]e]/ kan er /rijd zijn tuss*5 m5s* en m5s*4 ,dit moet 9 e5 geord5d5 /aat niet toege/aan word54 ,de /aat tre$t op t] v]d$ig+ van de b$reigde ( aangeta/e re*t5 van d5 enkel+4 ,dan is er /rijd van het individu teg5 d5 /aat4 ,dit is op/& en opro]1 dat ,de ,groot1 9 teg5/ell+ met ,al?usius1 voor ongeoorlo(d h\dt4 ,/rijd van d5 /aat teg5 d5 enkel+ is soms noodig1 als de laat/e 9 v]zet komt teg5 d5 /aat4 ,hi]aan knoopt hij e5 bes*\w+ va/ ov] de /raf4 ,wordt die gegev51 omdat gezondigd is1 ( opdat niet gezondigd z\ word58 ,de ,groot is e5 besli/ voor/&] d] laat/e !orie4 ,ge5 go$ m5s* kan er vreugde en vr$e 9 v9d51 iem& le$ aan te do51 t5zij da>door e5 groot heil kan b]eikt word5 voor d5 ge/rafte ( de geme5s*ap4 ,t5 slotte is er nog mogelijke /rijd van /aat teg5 /aat en hi]aan wijdt ,de ,groot zijn volle a&a*t4 ,dit 0 eig5lijk het uitgangspunt zijn] ond]zoek+54 ,hi] tre$t hij vooral op als pleitbezorg] d] humaniteit4 ,humaniteit 9 't vo]5 van oorlog is gew5s*t ook met 't oog op e5 lat]5 vr$e4 ,ook kan 't e5 /aat niet onv]s*illig zijn1 hoe m5 ov] zijn dad5 d5kt4 ,zoo groot 0 het aanzi5 van ,de ,groot1 dat m5 v]telt1 dat ,gu/aaf ,adolf zijn boek /e$s bij zi* _h en ,lodewijk ,,xiv t]ugkwam van zijn voornem5 om 9 #afgb ge5 kw>ti] te gev5 aan de gevang5 g5om5 ,holl&]s1 da> dit bleek te /rijd5 teg5 de opvatt+5 van ,de ,groot4 ,veel mild] dan ,al?usius d5kt ,de ,groot ov] d5 godsdi5/4 ,e5 volk mag niet met wap5geweld er toe gebra*t word5 e5 geop5ba>d5 godsdi5/ aan te nem54 ,alle5 als het e5 onm5s*elijk5 ( onz$elijk5 godsdi5/ heeft ( afwijkt van de grondslag5 d] natuurlijke religie3 gelo( 9 ,gods be/aan en ,zijn ,voorzi5igheid1 mag het beoorloogd word54 #cf4 ,frans*e scepsis4 ,,montaigne4 ,de scepsis ontbreekt ook niet 9 d5 ov]gang/ijd4 ,het zijn 9 't bijzond] ,frans*51 die deze ri*t+ vorm54 ,als e]/e scepticus is te noem5 ,montaigne4 ,hij w]d 9 #aecc uit e5 aanzi5lijk gesla*t gebor51 reisde veel1 gaf 9 #aehj en '#hh zijn b]oemde ,essais uit en /i]f 9 #aeib op zijn l&go$4 ,als gee/ig causeur1 s*itt]5d /yli/ neemt hij e5 e]volle plaats 9 ond] de ,frans*e lit]ator54 ,9 zijn groote belang/ell+ voor het individu1 zijn liefde voor de vrijheid van 't d5k51 zijn belez5heid 9 de klassiek5 toont ,montaigne zi* e5 e*t k9d van zijn tijd4 ,9 't algeme5 ontk5t hij de mogelijkheid van k5nis4 ,teg5 de re*tz9nig geloovig5 m]kt hij op dat we ,god niet kunn5 k5n53 we /ell5 ons ,hem m5s*elijk voor met aan d5 m5s* ontle5de ma> volmaakte eig5s*app53 door ,god te will5 k5n51 buig5 we ,hem na> b5$5 en 't be/ e]5 we ,hem1 als d5 groot51 onbek5d5 ,s*epp]4 ,ma> ook de filos(5 be/rijdt hij1 die tot wet5 will5 kom5 door d5 weg d] erv>+ en r$5e]+4 ,imm]s1 ons ontbreekt e5 contrlemiddel1 om de jui/heid d] z9nelijke wa>nem+5 na te gaan en bij onze r$5e]+5 /eun5 we op niet bewez5 axioma's4 ,deze onwet5dheid is e*t] ook bij ,montaigne e5 soort docta ignorantia4 ,om te wet51 dat e5 deur geslot5 is1 moet m5 er e]/ met het ho(d teg5 aanloop53 om tot scepsis te g]ak51 moet m5 e]/ beproefd hebb51 hoev] m5 met zijn k5nis kan kom54 ,voor het practis* lev5 hebb5 we g5oeg aan de door zelfk5nis en erv>+ v]kreg5 feit5 en aan wat ons door opvo$+ gele]d is2 de natuur geeft ons 't noodige voor 't h$52 de op5b>+ voor de toekom/4 ,9 zijn z$ele] neemt ,montaigne e5 d]gelijke /&punt 93 er is ge5 algeme5 geldige z$elijkheid te v9d51 de z$elijke ideen wissel5 met tijd en plaats4 ,,san*ez4 ,montaigne's scepsis is me] aanvall5d3 hij ke]t zi* teg5 waanwij%eid4 ,nog /]k] is dit het geval bij ,san*ez 7#aefb-afcb74 ,deze1 ,portugees van afkom/1 0 pr(essor te ,montpelli] en ,t\l\se en s*reef e5 w]k3 ,quod nihil scitur 7omdat niets gewet5 kan word574 ,dat e*t] niets gewet5 kan word5 is voor ,san*ez ge5 aanspor+ tot het opgev5 van ond]zoek4 ,hij is e5 vij& van boek5gele]dheid en ov]g5om5 wij%eid1 ma> niet van ond]zoek3 dit op5ba>t ons wel nooit de volle en geheele wa>heid1 ma> to* wel e5 uit]lijke k5nis4 ,de primae causae1 de e]/e oorzak5 zijn niet gegev51 ma> de occasioneele oorzak51 de secundae causae zijn te zoek54 ,,*>ron4 ,tot geheel &]e conclusies br5gt het scepticisme d5 b]oemd5 kanselr$5a> ,*>ron 7#aeda-afjc74 ,ook hij ontk5t de mogelijkheid1 wa>heid te v9d54 ,deze is bij ,god1 en ,hij laat ns het zoek5 en /rev54 ,9 't gelo( b]u/5 we1 en met diep5 deemo$ nem5 we het ,*ri/elijk gelo( aan1 de e5ige w>e van alle religies1 die door hem 9 e5 ges*rift van #aeid dan ook v]d$igd w]d teg5 ,mohamm$an51 kett]s en s*eurmak]s4 ,niet tot ond]zoek ma> tot bl9d gelo( br5gt dus de scepsis ,*>ron4 ,opm]kelijk is het1 dat deze geloovige de z$ele] los wil mak5 van d5 godsdi5/3 de z$ele] zal niet v]&]5 als de godsdi5/ v]&]t4 ,het go$e moet niet met 't oog op loon ( /raf word5 g$aan1 ma> om zi* zelfs wil4 ,de d5kwijze van ,*>ron bleef lang gehuldigd4 ,la ,motte ,vay] 7/aatsraad ond] ,lodewijk ,,xiv1 opvo$] van d5 lat]5 h]tog van ,orleans71 en ,p4 ,huet 7#afcc-agba7 le]5 beide1 dat de zwakheid des v]/&s op het gelo( 't be/ voorb]eidt4 ,bij deze sceptici zijn e*t] inw]k+5 van de le] van ,c>tesius te bem]k5 en sommige hi/ories*rijv]s hebb5 hun e5 plaats gegev5 bij de ,c>tesian54 7,zie bl4 #bea74 #cg4 ,duits*e ,my/iek4 ,e5 m]kwa>dige p>allel van de ,frans*e scepsis bi$t de ,duits*e ,my/iek4 ,9 teg5/ell+ met de ,m4,e4 is ze ,prote/ants*1 9 zoov]re m5 my/iek e5 k]kelijk5 naam mag gev53 vooral teg5ov] de k]kelijke le]/ukk5 v]h\dt de my/iek zi* ze] vrij4 ,s*w5ckfeld 7 #aefa7 /aat wel di*t bij ,lu!rs ,re=matie1 ma> hij legt d5 nadruk op de innige ov]gave des gemo$s3 i$] m5s* is zijn eig5 prie/]4 ,nog me] nadruk legt ,seba/iaan ,franck 7#aejj-'de7 op de p]soonlijke ov]gave aan ,god4 ,9 i$] m5s* zijn twee beg9sel51 het zondige en het go$e4 ,zonda> is1 wie zi* de zelfzu*t1 ,*ri/51 wie zi* ,god ov]geeft4 ,i$] kan dus1 ook buit5 't ,*ri/5dom1 ,*ri/5 zijn4 ,*ri/us is dan ook niet de grondve/]1 sle*ts de v]kondig] d] eeuwige wa>heid3 de bijbel is niet ,gods woord1 sle*ts het symbool er van4 ,e5 zelfde g$a*te ontmoet m5 bij ,weigel 7#aecc-'hh74 ,zalig wordt1 wie 9 ,god woont1 hij wordt deugdzaam4 ,wie dit niet doet1 baat ge5 zo5blo$ van ,*ri/us2 op e5s &]s rek5+ mag ik niet t]54 ,van het dogma d] g5oegdo5+ door ,*ri/us1 dat 9 de ,m4,e4 w]d opge/eld en ook 9 't ,prote/antisme bleef lev51 v9d5 we hi] dus tot zek]e hoogte de ontk5n+4 ,ha> hoogtepunt b]eikt de ,duits*e my/iek van dez5 tijd 9 d5 ,grlitz] s*o5mak] ,jacob ,bhme4 ,b,,hme4 ,bhme leefde van #aege-afbd4 ,na1 volg5s de z$e di] dag51 als rondreiz5d s*o5mak]sgezel veel gezi5 te hebb51 liet hij zi* 9 ,grlitz ne]1 en zijn d5k5 arbeidde ev5 ijv]ig als els en naald4 ,geheel ongelett]d 0 hij niet4 ,hij zelf noemt zi* e5 filoso( en met sommige d5k]s di] tijd5 7,p>acelsus1 ,weigel7 is hij niet onbek5d4 ,onv]moeid nad5k5d en pe9z5d1 ov] de vraag/ukk5 die hij zi* zelf /elde tobb5d1 g+ hem 9 e5s1 als bij op5b>+1 het li*t op4 ,hij 0 to5 #be ja> en s*reef zijn e]/e boek3 ,aurora od] ,morg5r! 9 ,aufgang4 ,9 #afcd w]d het g$rukt1 nadat het e]/ 9 h&s*rift bek5d 0 geword54 ,de pr$ikant van ,grlitz erg]de zi* aan de ko5e bespiegel+5 van ,bhme en wi/ de /adsrege]+ te beweg51 hem het s*rijv5 te v]bi$54 ,e5ig5 tijd moe/ ,bhme zelfs ,grlitz v]lat54 ,lat] ke]de hij er t]ug en 0 als s*rijv] teg5 't e9d van zijn lev5 ze] w]kzaam4 ,bhme kle$t zijn g$a*t5 9 e5 fanta/is*5 /ijl1 vol /\te en vreemde beeld54 ,hij s*rijft e*t]1 dat hij dit doet om des lez]s onv]/& wille en zi* symbolis* uitdrukt4 ,hij d5kt vrij4 ,het s*epp+sv]haal b4v4 neemt hij niet aan1 zooals het 9 ,g5esis /aat3 veel is da>91 wat geheel indruis*t teg5 de filos(ie en de r$e1 en hij gelo(t niet1 dat de di]b>e man ,mozes er de auteur van is4 ,hoewel hij me5de e5 opre*t ,lu!raan te zijn1 is alle dogmatis*e engheid hem vreemd4 ,jod51 ,turk5 en ,heid551 die van ,*ri/us niets wet51 /ond5 to* d5 ,*ri/5 gelijk4 ,wie liefde 9 zijn h>t heeft1 en e5 b>mh>tig en za*tmo$ig lev5 leidt en teg5 de boo%eid /rijdt en door d5 toorn ,gods he5 9 't li*t dr+t1 die leeft met ,god en is n gee/ met ,god4 ,want e5 &]5 di5/ heeft ,god niet noodig4 ,dit zijn ze] m]kwa>dige woord51 die getuig51 hoe vrije opvatt+5 diep 9 d5 gee/ van di5 tijd w>5 doorg$rong5 en hoe die1 zo[el ond] 't ,prote/antisme als ond] 't ,ca?olicisme kond5 ont/aan4 ,twee vraag/ukk5 h\d5 ,bhme vooral bezig4 ,all]e]/ kwelt hem de kle9heid van d5 m5s*1 het v]af zijn van ,god4 ,hij lo/ deze moeilijkheid op door aan te nem51 dat ,gods kra*t ov]al w]kt en zi* 9 alles op5ba>t4 ,niet da>bov5 9 het blauwe uitspansel is de hemel1 hij is 9 onszelf1 wanne] het goddelijk lev5 zi* 9 ons op5ba>t4 ,gij leeft 9 ,god en ,god 9 u2 zijt gij re9 en heilig1 zoo ziet ge ,god4 ,ziet ge de /]r51 de zon1 a>de en zee1 ge ziet ,god2 zelf zijn ze niet ,god1 ma> ev5als gij putt5 ze uit ,hem kra*t4 ,9 alle natuurgebeur5 is ,god1 door m5s*elijk5 gee/ wordt ,hij gek5d4 ,god is e54 ,bhme heeft getra*t1 deze g$a*t5 te v]lat51 ma> hij kon niet1 hij mo/ er toe t]ugke]54 ,de twe$e vraag1 die hem kwelt1 is deze3 ,hoe is het kwaad1 dat ov]al 9 de w]eld he]s*t1 v]e5igba> met ,gods be/aan8 ,het li*t is hem plotsel+ opgegaan1 to5 hij zag hoe het zonneli*t zi* spiegelde 9 e5 t9n5 kan op zijn w]ktafel1 en hoe dat li*t /]k uitkwam teg5 het dui/]e van de omgev+4 ,bhme erk5t1 dat het kwaad zijn wortel 9 de ,godheid heeft1 opdat ,gods liefde da>teg5 uitkom5 z\4 ,zond] boo%eid ge5 go$heid1 zond] ,gods toorn ge5 liefde4 ,het booze is de noodw5dige factor voor het be/aan van het go$e4 ,9 wond]lijk vreemd5 vorm s*ild]t ,bhme dan nad] het ont/aan d] w]eld4 ,na zijn dood w]d5 zijn w]k5 uitgegev5 en tot 9 de #ai;de eeuw vond hij w>me aanhang]s4 ,nog onlangs v]s*e5 e5 ,holl&s*e v]tal+ van zijn ,aurora4 ,e5]zijds heeft hij zijn invlo$ miss*i5 te dank5 aan zijn weeld]ige fantasie en my/iek1 die sommige natur5 bijzond] aantrekt4 ,ma> &]zijds zal het ook zijn w>m gemo$1 zijn diep nad5k5 gewee/ zijn1 die ook voor me] koele natur5 hun groote beteek5is hebb54 #ch4 ,de ,natuurwet5s*ap4 ,de ,r5aissance begon met filologis* te zijn3 ,taal/udie w]d gretig b$rev51 t]wijl e5 tijdlang de ,h]vorm+ de a&a*t op d5 godsdi5/ ve/igde4 ,ma> het laat/ d] #af;de en 't beg9 d] #ag;de eeuw zijn gewi*tig door hun natuur/udie4 ,m5 mag zek] zond] ov]drijv+ zegg51 dat zond] deze natuur/udie de nieuw]e filos(ie niet be/aan z\ hebb54 ,e5 enkel woord ov] ha> beteek5is voor de wijsbege]te zij hi] dus +elas*t4 ,we zag5 re$s1 hoe ,rog] ,bacon 7#abad-'ic7 op natuur/udie a&rong4 ,de groote s*ild] ,leon>do da ,v9ci 7#adeb-aeai7 _h uitnem5de ideen gehad1 zo[el ov] de taak d] wet5s*ap 9 't algeme5 als ov] de me*anica4 ,jamm] e*t]1 dat zijn w]k5 niet uitgegev5 w]d5 en hij ge5 direct5 invlo$ uitoef5de op d5 voortgang d] wet5s*ap4 ,van all]groot/ belang is gewee/ de le] van ,cop]nicus omtr5t het zonne/elsel4 ,re$s bij de beh&el+ d] ,py?agoreers gav5 we de ho(dtrekk5 di] le] aan1 en we zag5 hoe ,giordano ,bruno onv]moeid bezig 0 om ha> te v]d$ig5 en v]d] te ontwikkel54 ,9 #aedc v]s*e5 ,cop]nicus' w]k4 ,dat het zooveel teg5/& ontmoette lag voornamelijk aan !ologis*e ov]weg+54 ,m5 me5de1 dat de a>de het middelpunt moe/ blijv52 het aannem5 van me] w]eld5 /re$ teg5 het gelo(1 dat ,*ri/us gekom5 0 om de w]eld te r$d54 ,en ook v]d] s*e5 het teg5 d5 ,bijbel te /rijd54 ,,kepl]4 ,naa/ ,cop]nicus moet5 vooral ,kepl] en ,galile g5oemd word54 ,kepl] w]d #aega te ,weil gebor51 /ude]de te ,tb+51 kwam lat] 9 aanrak+ met d5 b]oemd5 ,ty*o ,brahe2 hij erft di5s mat]iaal van wa>nem+5 en /elt da>uit op zijn ,wett5 voor d5 omloop d] planet54 ,kepl] begon met hooge bespiegel+5 en w]d hoe lang] hoe me] empiris*4 ,eig5a>dig is het1 dat er 9 zijn /elsel nog vele !ologis*e elem5t5 zijn4 ,bijzond]e wa>de he*t hij aan 't k5n5 van de getalv]h\d+5 d] d+54 ,m5 z\ hem e5 empiris* ,py?agoreer kunn5 noem54 ,,galile4 ,hij w]d 9 #aefd te ,pisa gebor51 /ude]de en w]d pr(essor te ,padua1 w]d 9 #afaf gewa>s*uwd teg5 het v]kondig5 d] ,cop]nicaans*e ideen1 gaf 9 #afcb dialog5 uit1 wa>9 v]s*ill5de m5s*5 r$5e]5 ov] het /elsel1 en wa>9 het niet geheel v]borg5 blijft1 aan wi5s zijde ,galile /aat1 moe/ 9 #afcc zijn le] afzw]51 w]d 9 't laat/ van zijn lev5 bl9d en leidde e5 komm]vol be/aan tot zijn dood 9 #afdb4 ,galile 0 de ontdekk] d] valwett51 de op/ell] van het traagheidspr9ciep4 ,ma> ook voor de algeme5e me?ode heeft zijn w]k groote beteek5is4 ,zoo le]t hij b4v4 ze] omzi*tig en beho$zaam te w]k te gaan bij 't op/ell5 van e5 hypo!se4 ,met de e]d] g5oemde specule]5de ,italiaans*e natuurfilos(ie vormt ,galile1 voorzi*tig1 nauwgezet1 jui/ ond]zoek5d en b]ek55d1 e5 s*]p contra/4 ,9 zoov]re behoort hij niet me] tot d5 ov]gang/ijd1 ma> moet hij tot d5 nieuw5 tijd g]ek5d word54 ,wat is nu de algeme5e beteek5is gewee/ van de natuur/udie voor de wijsbege]te8 ,de noodzakelijkheid van erv>+ en ond]zoek w]d5 gele]d4 ,door d5 /]k5 vooruitgang d] natuurkundige wet5s*app5 w]d het gevoel1 iets te kunn51 te v]mog51 v]/]kt4 ,gelijk de ,r5aissance het zelfgevoel op e?is* en ae/hetis* t]re9 /]kte1 zoo 0 dit nu ook op het t]re9 van het wet5s*appelijk d5k5 het geval4 ,en t5 slotte lag hi]9 nog e5 belangrijk punt3 ,wanne] m5 zi* tot de vraag/ukk5 d] buit5w]eld w5dde1 kon m5 zi51 ( da>mee de geheele w]kelijkheid gek5d w]d ( dat er e5 &] gebi$ 01 dat niet 9 de beh&el+ d] natuurwet5s*app5 viel4 ,zoo moe/ de /udie d] natuur we] br5g5 tot e5e be/ude]+ d] psy*is*e v]s*ijnsel51 zooals m5 dat ook 9 't beg9 d] #bj/e eeuw kan zi54 ,,slot4 ,zoo hebb5 we enkele ho(dtrekk5 uit d5 ov]gang/ijd ges*et/4 ,het is moeilijk1 precies e5 gr5s te trekk5 tuss*5 deze en de nieuw]e wijsbege]te4 ,desc>tes b4v4 mag als wijsge] zek] tot d5 nieuw5 tijd g]ek5d word51 als natuurond]zoek] vormt hij met ,kepl] en ,newton de trits1 die de grondslag5 legd5 voor de mod]ne natuurwet5s*ap4 ,bacon van ,v]ulam rek55 we nog tot de nieuw]e wijsbege]te1 omdat we met hem de ontwikkel+ d] ,engels*e k5ni/heorie lat5 beg9n51 die ov] ,hobbes1 ,locke1 ,b]keley1 ,hume voortloopt1 en tot zoo m]kwa>dige resultat5 gevo]d heeft4 ,ma> 9 zijn v]zet teg5 de s*ola/iek1 9 zijn zoek5 na> beg9sel51 na> me?ode en niet uitw]k5 nog1 is hij geheel e5 man d] ,r5aissance4 ,zoo we dus de nieuw]e wijsbege]te beg9n5 met ,bacon van ,v]ulam en ,desc>tes1 is dat betrekkelijk willekeurig1 zooals alle s*eid+5 9 de ges*i$5is dat zijn1 die wel /e$s belangrijke1 door eig5 a>d gek5m]kte p]iod5 v]toont1 ma> deze to* geleidelijk ov]ga&e 9 elka>4 ,,afdeel+ ,,iv4 ,,de ,,nieuw]e ,,wijsbege]te4 ,,ho(d/uk ,x4 #ci4 ,bacon van ,v]ulam4 ,lev54 ,francis ,bacon w]d 9 #aefa gebor54 ,nadat zijn vad]1 grootzegelbewa>d] ond] ,kon+9 ,elisabe?1 ge/orv5 01 moe/ hij als jong]e zoon1 zi* zelf zijn weg zoek52 hij wi]p zi* 9 de politiek1 om da>door de middel5 te krijg51 die hij bege]de1 t5e9de aan zijn zu*t tot /udie te kunn5 voldo54 ,ongelukkig v]gat hij het doel wel e5s voor de middel5 en toonde zi* 9 de keuze d] laat/e niet /e$s ev5 kies*4 ,to5 zijn vroeg]e bes*]m]1 graaf ,essex1 bij ,elisabe? 9 ong5ade gevall5 01 bood hij ha> zijn di5/5 aan en trad teg5 ,essex op6 ,zijn eig5 raad1 dat m5 zi* de om/&igh$5 moe/ kunn5 aanpass5 zoo zij v]&]d51 wi/ hij op te volg54 ,ond] ,elisabe?'s opvolg]1 d5 p$ant5 en opgeblaz5 ,jacobus ,i 7#afjc-afbe7 kwam hij snel tot groot]e e]e4 ,hij wi/ zi* na> de luim5 van zijn kon9klijk5 mee/] te voeg51 zij 't onbewu/ miss*i51 w]d 9 #afah ,"l ,kanseli]1 b>on van ,v]ulam1 9 #afba visc\nt van ,/4 ,albans4 ,hij misbruikte zijn positie1 om kon9klijke gun/el+5 te bevoordeel52 hij v]kla>de aan de familie ,buck+ham v]le5de monopolies nuttig voor d5 /aat4 ,het p>lem5t kreeg a*t]do*t1 v]oordeelde hem tot v]lies van rang1 hooge geldboete en gevang5is/raf1 zoolang het d5 kon+ z\ behag54 ,de boete betaalde hij nooit1 9 de gevang5is zat hij ma> enkele dag52 eig5lijk 0 hij de zondebok gewee/ voor kon+ en h(--en zijn laat/e lev5sj>5 bra*t hij 9 /ilte1 9 aan de /udie gewijde afzond]+1 door4 ,9 #afbf /i]f hij4 ,k>akt]4 ,het is begrijpelijk dat er ov] ,bacon's k>akt] veel getwi/ is4 ,hij 0 niet e5 man uit n /uk4 ,om gelukkig te zijn moe/ m5 e5 beetje van e5 dwaas en niet te veel van e5 e]lijk m5s* hebb54 ,naa/ e5 ho(ddoel moe/ m5 /e$s e5 nev5doel 9 het oog hebb51 om dit te kunn5 b]eik5 als het e]/e mislukte4 ,het be/e is1 d5 roep te hebb5 van op5heid1 ma> er 9 geoef5d te zijn1 heimelijk te w]k te gaan4 ,deze en d]gelijke uitsprak5 toon5 wel aan1 dat ,bacon's opvatt+5 niet ze] hoog w>5 en zijn optr$5 teg5ov] ,essex blijft e5 s*&vlek op zijn naam w]p54 ,to* mag m5 niet bl9d zijn voor de go$e zijd5 zijn] p]soonlijkheid4 ,hij _h e5 w>me belang/ell+ voor wet5s*ap en e5 va/ gelo( aan d5 vooruitgang d] m5s*heid2 hij 0 voor zijn omgev+ e5 go$ m5s*3 zijn di5a>s hield5 van hem1 zijn vri5d5 bewond]d5 hem4 ,tuss*5 ,bacon's k>akt] en zijn wet5s*appelijk w]k is zek]e ov]e5kom/3 hij heeft groote plann51 spreekt groote beg9sel5 uit1 ma> toont niet de volh>d+ te bezitt51 om al zijn plann5 uit te vo]51 zijn eig5 beg9sel5 toe te pass54 ,w]k54 ,nadat hij e]/ e5 reeks op/ell5 ges*rev5 _h 7,essays71 wilde hij e5 groot w]k s*rijv5 ov] de v]nieuw+ d] wet5s*app5 de in/auratio magna4 ,b]ek5d op me]d]e deel5 voltooide hij er twee4 ,9 de ,vooruitgang d] ,wet5s*ap 7,advancem5t ( le>n+ #afje7 dat 9 #afbc 9 v]me]d]de ,latijns*e v]tal+ v]s*e51 tra*t hij e5 ov]zi*t te gev51 van wat de wet5s*ap tot dusv] gele]d _h en wat ha> te do5 ov]bleef4 ,de me?ode wa>na> de wet5s*ap te w]k moe/ gaan1 ontwikkelde hij 9 het ,novum organum #fa 7#afbj74 ,bacon's /ijl is lev5dig1 pittig4 ,lez5 we zijn w]k51 dan krijg5 we e5 veel mod]n] indruk dan bijv4 uit die van de ,italiaans*e natuurfilos(54 ,bacon behoort tot d5 nieuw5 tijd4 ,graag gebruikt hij beeldspraak1 wa>door hij de d+5 soms heel treff5d weet uit te drukk54 ,ho(ddoel4 ,bacon's a&a*t 0 vooral g]i*t op de natuurwet5s*ap1 die volg5s hem te veel v]wa>loosd 03 de ,griek5 hadd5 zi* 't mee/ met moraal1 de ,rome95 met 't re*t1 de middeleeuw5 met de !ologie bezig geh\d54 ,de natuurk5nis moet ons inzi*t gev5 9 d5 sam5hang d] v]s*ijnsel51 om de wett5 van het natuurgebeur5 le]5 k5n54 ,ma> ,bacon wil niet alle5 de /udie d] natuur uit !oretis* oogpunt4 ,hij is te veel e5 k9d van zijn tijd1 die v]vuld 0 met 't gewi*t van uitv9d+5 en ontdekk+54 ,de natuurk5nis geeft ons ma*t3 zij ond]w]pt de natuur aan d5 m5s* en deze kan tot groote cultuurhoogte /ijg54 ,hoe jui/ ,bacon hi] gezi5 heeft1 blijkt uit het fragm5t van zijn /aatsroman4 ,hij s*ild]t e5 eil&1 wa> tal van #ai;de en #bj/e eeuws*e d+5 7telefoon1 vliegma*9es1 enz47 niet ontbrek5 en door all]lei maatregel5 ziekt5 word5 be/r$54 ,de wet5s*ap mag niet als e5 de]ne tot lu/ gebruikt word51 ma> mag ev5m9 onvru*tba> blijv5 als e5 non4 ,idola4 ,op d5 weg na> k5nis ligg5 e*t] zw>igh$5 en voor wij beg9n5 met wa>nem51 moet5 wij ons v]/& l\t]54 ,all]lei d5kf\t5 z\d5 wij met e5 mod]n woord zegg5 begaan wij4 ,bacon geeft e5 ze] gee/ig ov]zi*t van de ond]s*eid5e idol5 zooals hij ze noemt en is da>mee al e5 voorloop] van ,john ,/u>t ,mill1 die ruim twee eeuw5 lat] 9 zijn sy/eem d] logica e5 uit]/ s*]pz9nige beh&el+ d] d5kf\t5 gaf4 ,all]e]/ zijn er de idol51 die eig5 zijn aan d5 /am1 aan d5 m5s* 9 't algeme54 ,da>toe behoort de m5s*elijke neig+1 om de d+5 op te vatt5 na> analogie van d5 m5s*elijk5 gee/2 omdat onze gee/ zi* bijv4 gelijk blijft1 me55 wij dit gelijk blijv5 ook 9 de natuur wa> te nem51 al is 't er feitelijk niet4 ,bijgelo( ont/aat1 doordat wij me] lett5 op de gevall51 wa>9 e5 zek] v]mo$5 beve/igd wordt1 dan op die1 wa>9 beve/ig+ uitblijft4 ,ons d5k5 wordt door 't gevoel benvlo$1 't naa/bijzijnde v]kiez5 wij bov5 't v] afligg5de1 al is dit het be/ude]5 me] wa>d2 wat onze z9n5 direct kunn5 wa>nem51 v9d5 wij m]kwa>dig] dan de d+51 die zi* aan de z9nelijke wa>nem+ onttrekk51 en to* zijn de fijn]e v]&]+5 dikwijls 't mee/ belangrijk4 ,i$] m5s* bekijkt de w]eld als van zijn eig5 /&punt1 als uit zijn eig5 hol4 ,da>door ont/aan de holidol54 ,deze zijn 9 teg5/ell+ met de zoo ev5 g5oemde1 die aan alle m5s*5 geme5 zijn1 v]s*ill5d bij de m5s*54 ,sommige m5s*5 bijv4 zijn /e$s g5eigd1 het algeme5e 9 't oog te vatt51 &]5 lett5 me] op het bijzond]e4 ,de e5 dweept met 't oude1 de &] vliegt op met al wat nieuw is4 ,i$] heeft dus zijn e5zijdigheid en da>voor geeft ,bacon d5 raad1 dat elk ond]zoek] dat 't mee/ wantr\w5 zal1 wat hem 't mee/ inneemt4 ,uit het v]ke] d] m5s*5 ontspr+t e5 d]de groep idol51 die d] m>kt4 ,bacon heeft hi] vooral het oog op de taal1 die v]ke]smiddel is1 ma> dikwijls aanleid+ tot misv]/&4 ,niet zeld5 loopt de /rijd me] ov] e5 woord dan ov] e5 zaak4 ,soms zijn er woord51 wa>bij m5 zi* eig5lijk niets d5k5 kan1 soms kan m5 met n woord tal van d+5 a&uid54 ,de laat/e groep vorm5 de idol5 van het !at]4 ,zooals m5 door c\liss5 en ges*ild]de doek5 s*ijn geeft 9 plaats van w]kelijkheid1 zoo he*t m5 soms me] aan ov]gelev]de me5+1 aan wat door autoriteit5 bijv4 ,ari/oteles v]kondigd is1 dan aan de w]kelijkheid4 ,hij wij/ dan nad] aan1 hoe 9 alle tot dusv]re gevolgde /elsels f\t5 zitt54 ,9 't bijzond] wa>s*uwt hij er teg51 de !ologie met de filos(ie te v]m5g54 ,behalve de idola wordt het ond]zoek nog bemoeilijkt door de onvolkom5h$5 onz] z9n54 ,zooveel mogelijk moet m5 deze met in/rum5t5 te hulp kom54 ,wa> de e5e z9 ons e5 b$rieglijke k5nis geeft1 da> moet e5 &]e hem v]bet]54 ,de z9n5 zijn de poort5 van d5 gee/1 door h5 komt de k5nis onze ziel b9n51 door de r$e alle5 krijg5 we ge5 k5nis4 ,de z9nelijke erv>+ e*t] moet v]w]kt word52 op zi* zelve is ze niet voldo5de4 ,wij moet5 niet do5 als de sp91 die e5 geheel ne/ uit zi* zelf voortbr5gt2 ev5m9 als de mi]51 die alles a&rag5 en op n hoop br5g51 ma> als de bij51 die het uit bloem bij bloem gehaalde v]w]k5 tot hon+ en 04 ,inductieve me?ode4 ,hoe /elt ,bacon zi* dan de inductieve me?ode voor8 ,het duidelijk/ kunn5 wij dit mak5 aan het voorbeeld1 dat ,bacon zelf geeft2 e5 ond]zoek na> d5 vorm d] w>mte4 ,het begrip vorm /aat niet va/4 ,soms wordt er mee b$oeld het wez5 d] d+51 soms de wet1 t5gevolge wi] w]k+ het v]s*ijnsel ont/aat4 ,dat ,bacon dit allebei ond] vorm v]/ond1 ligt wa>s*ijnlijk hi]aan dat hij 't wez5 d] d+5 niet me5de te kunn5 k5n51 dan door de w]k+ te le]5 k5n51 die de d+5 voortbra*t4 ,bacon wil nu d5 vorm d] w>mte le]5 k5n54 ,da>toe s*rijft hij op e5e tabel alle gevall51 wa>9 w>mte voorkomt1 bijv4 zonne/ral51 bliksems1 broei5d hooi1 enz4 ,zijn de b]i*t51 wa>op m5 soms moet afgaan1 twijfela*tig1 dan moet m5 exp]im5t5 nem54 ,op e5 &]e tabel wil nu ,bacon de v]s*ijnsel5 ops*rijv51 wa>9 de w>mte niet optre$t4 ,het spreekt vanzelf1 dat die lij/ one9dig z\ kunn5 word54 ,da>om moet5 alle5 die v]s*ijnsel5 g5om5 word51 welke met die1 welke veel w>mte v]toon51 ov]e5kom54 ,als zoodanig wordt bijv4 't maanli*t g5oemd1 dat1 na> ,bacon me5de1 ge5 w>mte gaf #fb4 ,e5 d]de tabel t5 slotte moet die v]s*ijnsel5 bevatt51 wa>9 de w>mte 9 ze] v]s*ill5de grad5 voorkomt2 bijv4 e5 beetje 9 e5 di]1 me] 9 e51 dat zi* heeft +espann51 dat koorts heeft enz4 ,zijn deze tabell5 g]e$1 dan kan m5 met de inductie beg9n51 all]e]/1 door uit te sluit51 wat de w>mte-oorzaak niet is bijv4 de w>mte is niet uitsluit5d a>ds*1 7zon7 niet uitsluit5d hemels*1 7maan7 etc44 ,om nu te kom5 tot d5 vorm d] w>mte1 mag m5 op grond van gevall51 wa>9 de w>mte ze] duidelijk optre$t1 e5 voorloopige hypo!se op/ell54 ,dit is als e5 e]/e wijnlez+4 ,proev5 kunn5 die hypo!se beve/ig53 m5 kan nagaan ( ov]al wa> de v]mo$e oorzaak optre$t1 w>mte ont/aat4 ,met het op/ell5 en v]ifie]5 dez] hypo!se is ,bacon niet tevr$54 ,hij wil alle gevall5 uitsluit51 wa>9 de gezo*te vorm niet gevond5 wordt4 ,omdat dit aantal e*t] one9dig groot z\ zijn1 wij/ hij bijzond] ges*ikte aan1 niet m9d] dan #bg4 ,v]meld+ v]di5t 9 't bijzond] dat van d5 h&wijz] 7crucis74 ,als m5 tuss*5 twee oorzak5 als grond van e5 v]s*ijnsel heeft te kiez51 dan kan m5 e5 proef b$5k51 wa>bij de e5e oorzaak niet voorkomt1 en dan nagaan1 ( 't v]s*ijnsel al ( niet intre$t4 ,van het nut van 't exp]im5tum crucis is ook de huidige wet5s*ap t5 ze]/e ov]tuigd1 en dikwijls beklaagt m5 zi* ov] de onmogelijkheid1 om het te nem54 7,/el bijv4 dat iem& g5ez5 is na aanw5d+ van e5 bepaald g5eesmiddel4 ,het exp]im5tum crucis1 wa>door m5 z\ kunn5 uitmak51 ( dat g5eesmiddel w]kelijk de oorzaak d] bet]s*ap 01 z\ hi]9 be/aan d5 patint we] ziek te lat5 zijn en te blijv5 zond] dat middel1 wat natuurlijk onmogelijk is4 ,de l&b\wkunde maakt bijv4 veel van het exp]im5tum crucis gebruik1 wa> zij op gelijke grond5 9 gelijke tijd5 dezelfde gewass5 v]b\wt1 met en zond] e5 beme/+74 ,bacon's me?ode komt ne] op e5 aftrekk+4 ,trek van alle om/&igh$51 wa>ond] e5 v]s*ijnsel optre$t1 die af1 wa>ond] het ook niet optre$t1 en 9 de ov]geh\d5e moet de oorzaak zijn4 ,bacon zelf a*tte deze me?ode dan ook zoo e5v\dig1 dat hij ze v]re /elde bov5 de +ev+ van het g5ie4--,zooals e5 ongeoef5de met e5 pass] veel bet] cirkels trekt1 dan e5 geoef5de uit de vrije h&1 zoo z\ ook met zijn me?ode e5 middelmatig m5s* v]d] kom5 dan e5 g5ie volg5s de oude4 ,bacon's me?ode is 9 beg9sel jui/4 ,het bezwa> ligt 9 de toepass+ en ,bacon heeft dit zelf ook wel gevoeld3 onze k5nis is zoo bep]kt1 dat wij onmogelijk e5 ov]zi*t kunn5 krijg5 van alle gevall54 ,da>om blijft 9 veel /]k]e mate dan ,bacon zi* dit voor/elde--de ontdekk+ van d5 grond ( oorzaak van e5 v]s*ijnsel altijd e5 daad van het g5ie4 ,kon de me?ode dus niet dat pre/e]5 wat ,bacon er van v]wa*tte1 legt hij te veel nadruk op de inductie en v]geet hij te veel de d$uctie1 7wa>s*ijnlijk ook door gebrek aan wiskundige k5nis71 9 zijn w]k5 zijn ze] veel beh>tig5swa>dige w5k5 voor de me?ode gegev5 en zijn invlo$ is groot gewee/3 hij heeft de wa>de van eig5 ond]zoek1 van erv>+1 held] 9 't li*t ge/eld4 ,zijn ideen oef5d5 ook veel invlo$ uit op de pa$agogis*e d5k]s van di5 tijd en met "n heeft ,johan ,amos ,com5ius 7#aeib-afga71 de auteur d] ,groote ,ond]wijsle] 9 e5ige zijn] w]k5 7,de ,w]eld 9 beeld54 ,de geop5de poort d] tal57 d5 grond gelegd voor de aans*\w+ 9 't ond]wijs en is da>door de ,bacon d] opvo$kunde geword54 ,godsdi5/4 ,9 godsdi5/zak5 h\dt ,bacon zi* aan de k]kle]4 ,hij wil e5 s*]p ond]s*eid tuss*5 !ologie en filos(ie1 die elk hun k5nisbron hebb53 de e]/e de op5b>+1 de twe$e de z9nelijke wa>nem+4 ,9 de filos(ie wil ,bacon van ge5 teleologie wet51 wel 9 de !ologie4 ,hoe ong]ijmd] e5 gelo(swa>heid aan ons v]/& s*ijnt1 hoe me] wij ,god e]51 door ha> te geloov54 ,eig5a>dig is ,bacon's /&punt t5 opzi*te van het a!sme4 ,dit is zek] v]w]pelijk4 ,want de m5s* moet1 opdat hij niet door 't li*aamslev5 tot de di]5 dale1 9 betrekk+ kom5 tot e5 hoog] wez51 wa>door zijn natuur v]$eld wordt4 ,ma>--het is bet] ge5 me5+ omtr5t ,god te bezitt51 dan e5 v]ke]de4 ,het a!sme is ongelo(1 het bijgelo( e5 bele$ig+4 ,dit laat/e is dikwijls ze] onz$elijk en kan voor het gezonde lev5 van d5 /aat geva>lijk word54 ,door de s*]pe s*eid+ tuss*5 gelo( en wet5s*ap hield de ,engels*e wijsbege]te zi* ov] 't geheel vrijwel buit5 gelo(skwe/ies4 ,er w>5 niet al te veel aanrak+spunt5 tuss*5 de empiri/is*e wijsbege]te en de !ologie4 ,en alle vijf groote empiris*e d5k]s3 ,bacon1 ,hobbes1 ,locke1 ,b]keley1 ,hume wild5 het gelo( zijn plaats lat5 en hield5 zi* voor 't dagelijks* lev5 m9 ( me] aan de k]kle]4 ,geheel &]s g+ het de groep d5k]s1 ond]l+ ze] v]s*eid51 die m5 9 teg5/ell+ met de ,engels*e empiri/51 rationali/5 pleegt te noem54 ,hun rij beg9t met ,desc>tes en zet zi* ov] de v]s*ill5de ,c>tesian5 7,geul9x' ,malebran*e71 ,sp9oza1 ,leibniz en ,wolff voort4 ,9 ,kant zull5 dan beide /room5 zi* v]e5ig54 ,niet de erv>+1 de empirie is voor deze groep d5k]s all]e]/ de k5bron d] w]kelijkheid1 het middel om tot k5nis te g]ak51 ma> de r$e1 de ratio4 ,zij gaan uit van e5ige grond/ell+5 en leidd5 da>uit hun sy/eem af4 ,ma> deze reeks5 d5k]s loop5 niet zuiv] ev5wijdig3 er zijn all]lei to5ad]+5 en afbuig+54 ,ook zijn ze niet s*]p ges*eid51 ma> er be/aan tal van v]b9d+54 ,,ho(d/uk ,,xi4 #dj4 ,desc>tes4 ,inleid+4 ,desc>tes /aat aan d5 +ang d] ,nieuw]e ,wijsbege]te als de e]/e groote /elselb\w]4 ,nadat de r5aissance voorbij 01 tra*tte m5 tot ru/ te kom54 ,er op5ba>de zi* e5 /rev51 afsluit5de /elsels te v9d51 geb\wd op beg9sel51 die zelf zek] en onom/ootba> w>54 ,de vrag5 na> go$ en kwaad trad5 op d5 a*t]grond1 ook de k5ni/heorie /ond niet op d5 voorgrond4 ,dat w>5 de problem5 d] #ah;e eeuw4 ,de #ag;e hield zi* bezig met de vraag na> de v]h\d+ tuss*5 ,god en w]eld en wijdde ha> a&a*t aan v]h\d+ tuss*5 gee/ en li*aam4 ,zij /ond voor het probleem1 ( m5s* en w]eld als veelh$5 ( als e5h$5 op te vatt5 w>54 ,9 de /aatkundige ontwikkel+ di] dag51 het ont/aan d] absolute mon>*ie1 't /rev5 na> e5 c5traal gezag1 v9d5 we van het filos(is*e /rev5 e5 m]kwa>dige p>allel4 ,frankrijks groote d5k] ,desc>tes geeft de lijn5 aan1 wa>langs dit d5k5 zi* me] dan e5 eeuw zal beweg54 ,lev54 ,hij w]d 9 #aeif #ca ,ma>t te la ,haye 9 ,t\ra9e gebor5 uit e5 adellijk gesla*t4 ,als k9d 0 hij li*amelijk zwak en ze] weetgi]ig4 ,9 het b]oemde ,jezuet5college la ,fl*e g5oot hij zijn opleid+4 7,de ,jezuet5 hebb5 ze] besli/e v]di5/5 voor 't ond]wijs gehad2 vooral 9 d5 tijd van ,desc>tes w>5 er uit/ek5de d+5 9 hun ond]ri*t74 ,zijn le]mee/]s bleef hij /e$s met dankba>heid g$5k54 ,to* s*e5 het hem toe1 dat hij niet veel opg$aan _h1 dat hij buit5 de wiskunde we9ig zek]s _h gele]d4 ,na zijn /udietijd g+ hij na> ,p>ijs1 leefde da> 't w]elds*e lev5 mee1 kreeg er g5oeg van1 sloot zi* to5 j>5 op1 w]d ontdekt1 g]aakte we] 9 d5 maal/room en g+ da>na1 om de w]eld te le]5 k5n51 9 krijgsdi5/4 ,e]/ 9 't kamp te ,br$a ond] ,maurits4 ,hi] maakte hij k5nis met e5ige ,holl&s*e wiskun/5a>s4 ,da>na na> ,duits*l&4 ,hi] lat5 zijn g$a*t5 hem niet met ru/4 ,9 het w9t]kw>ti] aan d5 ,donau #aj ,nov4 #afai g+ hem plotsel+ het li*t op1 hij zag de grondslag5 e5] nieuwe me?ode held] voor zi*4 ,zooals ,bacon sprak van zijn nieuw organon en zijn me?ode bov5 alle &]e a*tte1 zoo me5de ook ,desc>tes1 dat hij ze] we9ig aan zijn voorgang]s te dank5 _h1 en alles zelf nieuw vond4 ,deze plotsel+e v]held]+ bra*t hem 9 e5 ov]spann5 toe/&2 aan de ,maagd ,m>ia belo(de hij e5 pelgrim/o*t na> ,loretti1 opdat zij hem hielp bij zijn d5k54 ,lat]1 to5 er zi* e5 ges*ikte geleg5heid aanbood1 heeft hij die gel(te geh\d54 ,na het soldat5lev5 we] op reis2 9 ,frankrijk t]ug4 ,9 #afbi ve/igde hij zi* voorgo$ 9 ,holl&4 ,hi] heeft hij 9 v]s*ill5de plaats5 geleefd1 o4a4 te ,franek]1 ,a'dam1 ,endegee/4 ,zijn z9spreuk 03 ,wel leeft1 die v]borg5 leeft4 ,9 ,holl& kon hij ook weg5s het kille klimaat bet] d5k5 en de me]d]e vrijheid1 die hi] he]s*te1 0 voor hem ook niet te v]w]p51 al z\ hij lat] ook op droevige wijze k5nis mak5 met de onv]draagzaamheid d] ,holl&s*e prote/ants*e !olog54 ,zijn lev5 0 hi] niet e5zaam4 ,uit zijn briev5 blijkt1 dat hij1 9 het drukke b$rijvige lev5 van ,a'dam behag5 s*epte en zijn z9n5 die vreugde liet geword51 die de filoso( hun niet behoefde te weig]54 ,e5 liefdesbetrekk+ tot e5 ,a'dams* meisje1 e5 v]h\d+ wa>uit e5 do*t]tje gebor5 w]d1 dat op vi]j>ig5 leeftijd tot ,desc>tes' groote sm>t ov]le$1 s*ijnt da>toe ook behoord te hebb54 ,9 ,holl& 0 ,desc>tes ev5m9 v]/ok5 van omgang met &]e gele]d54 ,e5 vri5d uit ,p>ijs1 pat] ,m]s5ne1 e5 opre*t ,ka?oliek1 za*tmo$ig1 welwill5d1 belang/ell5d1 bra*t hem 9 v]b9d+ met mann5 als ,gass5di en ,hobbes4 ,9 ,holl& vond ,desc>tes ru/4 ,hij maakte zi* g]e$ e5 w]k ov] de w]eld uit te gev51 wa>9 hij aantoon5 wilde1 dat de w]eld zi* na> me*anis*e wett5 _h ontwikkeld1 to5 hij hoorde1 dat ,galile v]oordeeld 0 ev5als de le] van ,cop]nicus4 ,opre*t geloovig1 vr$ebege]ig1 w5s*te hij tot ge5 prijs 9 /rijd te kom5 met de le] d] ,ka?olieke k]k en zag hij van de uitgave af4 ,zijn afke] van boek5 s*rijv5 mag da>toe m$egew]kt hebb54 ,to* gaf hij wel uit4 ,op a&rang van zijn vri5d5 v]s*e5 9 #afcg e5 bundeltje ,essays te ,leid54 7,het bevatte vi] v]h&el+53 e5 ov] de me?ode1 twee ov] natuurkundige ond]w]p51 n ov] de meetkunde1 dat d5 grondslag legde voor e5 nieuw5 tak d] geometrie3 de analytis*e meetkunde47 ,het ,disc\rs de la me?ode bevat 9 e5 ze] zuiv] ,frans* ges*rev51 7,desc>tes behoort tot de klassiek5 d] ,frans*e lett]kunde zooals ,bacon tot die d] ,engels*e7 de ges*i$5is zijn] ideen1 de grondtrekk5 e5] nieuwe k5ni/heorie en metafysica4 ,ook voor dez5 tijd nog is het boekje ze] le]zaam4 ,nu volgd5 9 #afdj de ,m$itaties1 9 #afdd de ,beg9sel5 d] ,filos(ie beide 9 't ,latijn4 ,de ,m$itaties1 door bemiddel+ van ,m]s5ne aan e5 aantal gele]d5 gezond51 kwam5 uit met de b$5k+5 van dez5 7o4 a4 ,gass5di en ,hobbes7 en de teg5w]p+5 van ,c>tesius4 ,9 't ,frans* v]s*e5 dan 9 #afde e5 w]k ov] ,gemo$sbeweg+51 ont/aan door briefwissel+ met ,elizabe? van de ,palz1 do*t] van d5 ongelukkig5 w9t]kon+4 #fc ,g$eeltelijk 9 de hoop dat hij iets voor deze vri5d9 z\ kunn5 do51 g$eeltelijk om bevrijd te zijn van de twi/5 met de ,holl&s*e !olog51 gaf ,desc>tes gehoor aan de roep/em van de kun/- en lett]liev5de kon+9 ,*ri/9e van ,zw$5 en reisde 9 #afdi na> ,/ockholm4 ,het h(lev51 e]tijds niet geheel zond] bekor+ voor hem1 beviel hem niet me]2 het gure klimaat v]droeg hij niet3 d5 #aa;d5 ,febru>i #afej ov]le$ hij4 ,le]4 ,metafysica4 ,het uitgangspunt van ,desc>tes' le] is de twijfel1 niet1 aan de mogelijkheid van k5nis1 ma> aan de zek]heid d] tot nu toe v]kreg5e4 ,wa> v9d5 wij het va/e k5m]k d] wa>heid8 ,hoeveel ov]gelev]de en +ebeelde me5+5 bezitt5 wij niet6 ,droom5 h\d5 wij voor wa>1 zoolang wij droom53 e]/ als wij ontwak51 bem]k5 we1 dat we g$roomd hebb54 ,wie wa>borgt ons1 dat het geheele lev5 niet e5 droom is1 wa>uit we nimm] ontwak58 ,kan e5 booze gee/ ons niet misleid51 en ons all]lei voorspiegel58 ,hoe nu aan e5 va/ /&punt te kom51 van wa> uit we v]d] zull5 gaan8 ,dit wordt gevond5 9 de zelfbewu/heid4 ,wa>aan hij ook twijfel5 kan1 niet aan het feit1 dat hij twijfelt1 dat hij bewu/zijn heeft4 ,zoo komt ,desc>tes tot zijn e]/e /ell+3 ,cogito1 ergo sum4 ,ik heb bewu/zijn1 dus b5 ik4 #fd ,hi]mee heeft ,desc>tes d5 grondslag gelegd voor zijn /elsel4 ,ma> hij moet v]d]2 hij moet tot het be/aan d] buit5w]eld1 tot de mogelijkheid om ha> te k5n51 kom54 ,&]s bleef hij /aan bij wat wij ?ans solipsisme noem54 ,zijn twe$e /ap is dat hij komt tot het be/aan ,gods4 ,hij vo]t hi] e5ige bewijz5 voor aan4 ,wij hebb5 e5 voor/ell+ van ,god als volmaakt1 go$1 alwijs1 alma*tig4 ,deze voor/ell+ kan niet &]s dan van ,god zelf kom53 het gevolg kan niet me] zijn dan de oorzaak4 ,ma> ook 9 het begrip van ,god moet als k5m]k zijn be/aan voorkom54 ,dit is het z4g4 ontologis*e bewijs van ,anselmus 7pag4 #aij71 dat ,desc>tes 9 &]e woord5 geeft4 ,t5 slotte vo]t hij ook het re$s van ,ari/oteles af/amm5de kosmologis*e bewijs aan4 ,wij moet5 tot e5 e]/e oorzaak d] w]eld1 van d5 kosmos kom54 ,e5 belangrijk k5m]k van ,god is zijn wa>a*tigheid4 ,hij kan ons niet misleid54 ,en als wij dus held]e en bepaalde voor/ell+5 hebb51 dan mog5 wij aannem51 dat ze wa> zijn4 ,dwal5 wij1 dan ges*i$t dit1 omdat wij ons niet h\d5 aan wat held] en bepaald is1 en wij er e5 oordeel ov] uitsprek51 dat1 door de vrijheid van onz5 wil1 ook f\t kan zijn4 ,zoo is de d]de trap be/eg51 en de twijfel geveld3 ,alles1 wat zi* kla> en bepaald aan mij voordoet1 mag ik aannem5 als wa>4 ,tot drierlei sub/antie komt de d5k] nu4 ,de e5e1 one9dige sub/antie3 ,god4 ,de gee/1 als bewu/zijn hebb5de sub/antie1 7res cogitans71 de li*am5 als uitgebreide sub/antie 7res ext5sa74 ,de wez5lijke k5m]k5 e5] sub/antie zijn h>e attribut53 bewu/heid is het k5m]k d] e5e1 uitbreid+ die d] &]e4 ,de &]e k5m]k51 die wij aan de d+5 opm]k51 zijn ge5 k5m]k5 tot hun wez5 behoor5d1 ge5 attribut53 't zijn sle*ts modi4 ,ligg+ en grootte van e5 li*aam bijv4 zijn modi4 ,om die te hebb51 moet 't li*aam e]/ uitgebreid zijn4 ,voel51 will51 fantase]5 zijn modi van d5 gee/3 deze kan dat niet1 als hij niet als wez5sk5m]k bewu/zijn heeft4 'n ,s*]pe s*eid+ br5gt ,desc>tes dus tuss*5 gee/ en li*aam1 het psy*is*e en physis*e4 ,da>door heeft hij v]ruim5d en bevrijd5d gew]kt4 ,ma> tev5s de$ hij e5 groot1 nieuw probleem gebor5 word54 ,gee/ en li*aam zijn niet zond] inw]k+ op elka>4 ,hoe moet die w$]zijds*e inw]k+ v]kla>d word58 ,zek] w>5 9 ,desc>tes' tijd nog niet zulk e5 groote m5igte feit5 omtr5t die inw]k+ bek5d1 als ?ans1 ma> ze 0 to* duidelijk g5oeg4 ,e5 g$a*te komt op3 de m5s* wil zijn li*aam beweg53 hij doet het4 ,e5 /e5 treft hem3 hij gevoelt de pijn4 ,met veel s*]pz9nigheid heeft ,desc>tes zi* aan e5 oploss+ gezet1 ma> e5 volkom5 bevr$ig5de v]kl>+ heeft hij niet kunn5 gev54 ,zijn s*ool is /e$s bezig gewee/ om e5 r$elijke v]kl>+ te v9d54 ,all]e]/ tra*t ,desc>tes het t]re9 d] inw]k+ zoo kle9 mogelijk te mak54 ,di]5 ontzegt hij alle bewu/zijnslev53 zij zijn volkom5 onbewu/54 ,s*opt m5 e5 hond en geeft hij e5 s*reeuw1 dan gaat dit volkom5 me*anis*3 het bewu/zijn komt er niet bij te pas1 ev5m9 als bij e5 ov] de /raat voortges*opt51 g]aasmak5d5 ketel4 ,voor de mee/e v]s*ijnsel5 bij d5 m5s* h\dt ,desc>tes dan ook va/ aan e5 me*anis*e v]kl>+4 ,da>door kreeg zijn me?ode1 al moe/ m5 lat] veel van zijn inzi*t5 lat5 v>51 groote beteek5is voor de g5ees- en natuurkunde4 ,bij zijn v]kl>+ maakt ,desc>tes gebruik van de ontdekk+ van d5 omloop van 't blo$1 door ,h>vey 9 #afbf4 ,9 het h>t1 oorzaak van d5 blo$somloop1 zetelt hitte4 ,uit het blo$ ontwikkel5 zi* ze] fijne deeltjes1 de lev5sgee/5 #fe4 ,zij /ijg5 op en kom5 9 de h]s5holt54 ,9 het midd5 d] h]s55 bev9dt zi* de pijnappelkli]4 ,hi] kom5 de lev5sgee/54 ,van da> we] gaat het na> de z5uw51 en door deze kunn5 ze invlo$ op de spi]5 uitoef551 wa>door dan beweg+5 van arm51 be551 enz4 ont/aan4 ,ma> de m5s* heeft to* ook e5 ziel1 hem door ,god +es*ap54 ,deze nu w]kt speciaal op de pijnappelkli] 9 en da>door op de lev5sgee/54 ,desc>tes heeft nu wel de inw]k+ tot e5 heel kle9 gebi$ t]uggebra*t1 ma> het feit d] inw]k+ is er niets me] door v]kla>d4 ,hij heeft de pijnappelkli] g5om51 omdat deze 9 het midd5 d] h]s55 geleg5 01 en nig 02 0 er e5 gepa>d h]s5deel g5om51 dan z\d5 wij dubbel zi51 dubbel hoor51 enz4 ,lat] ond]zoek heeft aangetoond1 dat de pijnappelkli] e5 ze] we9ig beteek55d h]s5deel is1 en dat het voor onze psy*is*e v]ri*t+5 zoo go$ als ge5 beteek5is heeft4 ,e?iek4 ,ov] de e?iek heeft ,desc>tes zi* sle*ts we9ig uitgelat54 ,wat hij da>ov] gele]d heeft1 sluit aan bij zijn !orie van de gemo$sbeweg+54 ,hij /elt zes oorspronkelijke bege]t53 bewond]+1 liefde en haat1 bege]te1 vreugde1 droefheid1 lat] door ,sp9oza tot drie t]uggebra*t 7bl4 #bgd74 ,de h>t/o*t5 nu moet5 behe]s*t word5 door d5 wil4 ,dit kan niet onmiddellijk1 ma> moet middellijk ges*i$54 ,ik kan bijv4 de vrees niet v]drijv51 ma> wel de li*aamsbeweg+5 v]h9d]51 wa>toe de vrees mij br5g5 z\3 het vlu*t54 ,niet door e5 nieuw affect te lat5 opkom5 moet ik e5 be/a& be/rijd53 dat z\ beteek55 uit de e5e slav]nij ov]gaan 9 de &]e4 ,ma> door held] inzi*t 9 de wa>de d] d+5 en door ru/ig ov]leg behe]s* ik de affect54 ,zelfbehe]s*+ door held]heid van inzi*t4 ,zi$a> het k]npunt d] ,c>tesiaans*e e?iek2 ze h]9n]t aan het ideaal d] ,/oa4 ,de consequ5tie a*t ,desc>tes noodig3 het e5maal beslot5e moet doorgezet word54 ,re$s 9 de v]h&el+ ov] de me?ode /elde hij1 t5e9de niet zond] lev5sri*t+ te zijn1 t]wijl hij ov] alles !oretise]de1 deze regels op en voegde da> bij3 ,zi* h\d5 aan d5 godsdi5/ en de z$5 van het vad]l&4 ,wij zag5 re$s vroeg] 7pag4 #aej7 hoe twijfel dikw]f tot cons]vatisme vo]t4 ,de metafysica 0 voor ,desc>tes sle*ts e5 voorportaal tot het geb\w d] g5ees- en natuurkunde1 dat hij w5s*te op te ri*t54 ,lang] dan zijn geb\w--hoe m]kwa>dig ook--is zijn voorportaal blijv5 be/aan4 ,moge ook ,desc>tes d5 grondslag gelegd hebb5 voor e5 ze] belangrijke tak d] wiskunde1 moge hij ze] veel bijg$rag5 hebb5 tot de natuurwet5s*app51 zijn beteek5is ligt all]mee/ op wijsge]ig gebi$4 ,de ,c>tesian51 tot wi] beh&el+ wij nu ov]gaan1 zijn ge5 groep natuurvors*]s4 't ,zijn metafysici1 die zi* ho(dzakelijk bezig h\d5 met de vraag na> het v]b& tuss*5 onze gee/elijke en li*amelijke v]ri*t+51 na> de v]h\d+ tuss*5 ,god en ,w]eld4 #da4 ,de ,c>tesian54 ,de le] van d5 groot5 ,frans*5 d5k] vond 9 zijn geboortel& zo[el als 9 't l&1 wa> hij 't mee/ gew]kt _h1 veel v]breid+4 ,veel w]kte da>toe mee4 ,de me*anis*e natuurbes*\w+1 die al het gebeur5 tot beweg+ t]ugvo]de1 0 na> d5 gee/ des tijds en n]g5s s*i] zoo s*]p uitgesprok54 ,de bewijz5 voor 't ,godsbe/aan s*onk5 't gelo( /eun2 de twijfel1 de zorgvuldige me?ode van ond]zoek1 voegd5 het d5k54 ,da>bij de s*itt]5de /ijl1 die zijn w]k5 toegankelijk maakt5 en aantrekkelijk4 ,geloovige ,frans*e ,ka?oliek51 ,jans5i/51 ,n$]l&s*e ,prote/ant5 h+5 't ,c>tesianisme aan4 ,ma> het vond ook be/rijd+4 ,aan d5 twijfel en de m5s*elijke r$e gaf het te veel ruimte4 ,het le]de de asw5tel+ d] a>de1 de one9digheid d] w]eld4 ,zoo v]zett5 de ,jezuet5 er zi* teg54 ,de ,ka?olieke k]k plaat/e ,desc>tes' w]k5 op d5 index4 ,aan ,holl&s*e univ]siteit5 w]d5 hoogle]>51 die ,c>tesiaan w>51 gewe]d4 ,niet i$]1 die 9 de ges*i$5is d] wijsbege]te ,c>tesiaan heet1 d5kt 9 alles gelijk met d5 mee/]4 ,op m5ig punt ond]g+ zijn le] wijzig+4 ,e5 sub/antie zoo _h de mee/] gezegd1 01 wat op zi* zelf kon be/aan4 ,hij _h er drie aang5om53 ,god1 gee/1 li*aam4 ,kon dat8 ,hadd5 gee/ en li*aam e5 zelf/&ig be/aan teg5ov] ,god8 ,en--als het sub/anties w>51 hoe kond5 ze dan op elka> 9 w]k58 ,m5 kon hi] drierlei weg inslaan4 ,de sub/antie gee/ kon geloo*5d word51 7zie ,hobbes #bgb7 de sub/antie li*aam2 7zie ,leibniz #bhb1 ,b]keley #cad7 de wisselw]k+ kon ontk5d word54 ,dit laat/e d$5 de occasionali/54 ,het occasionalisme v9dt zijn volle ontwikkel+ 9 de w]k5 van ,geul9x1 die 9 &]e ,c>tesian5 al zijn voorloop]s _h4 ,,geul9x4 ,arnold ,geul9x1 uit ka?olieke oud]s 9 #afbc te ,antw]p5 gebor51 w]d pr(essor te ,leuv54 ,v&a> g+ hij na> ,leid51 g+ da> ov] tot het prote/antisme en w]d hoogle]a>4 ,9 #affi /i]f hij4 ,zijn voornaam/e w]k5 zijn z'n ,e?ica 7voll$ige uitgave 9 #afge7 en zijn na zijn dood v]s*55 ,metafysica 7#afie47 ,geul9x gaat ook uit van de gewi%eid van ons bewu/zijn4 ,ma> hij /elt er naa/3 dat1 wa>van ik niet weet1 hoe 't ges*i$t1 doe ik ook niet4 ,hoe wil ik nu wet51 dat de li*amelijke beweg+ wordt v]oorzaakt door e5 gee/elijke v]ri*t+ en omgeke]d8 ,het k9d 9 de wieg1 dat na zijn s*rei5 door de mo$] gewiegd wordt1 kan met 't zelfde re*t me55 dat hij1 met zijn s*rei51 de wieg 9 beweg+ br5gt4 ,m5 kon zi* wel ev5go$ v]beeld5 de ,ilias ges*rev5 te hebb54 ,ne53 ik doe het niet1 ,gd doet het4 ,krijg ik e5 g$a*te1 wil ik e5 d] l$emat5 beweg5 dan v]oorzaakt ,god bij occasio1 bij geleg5heid van mijn g$a*te de li*amelijke beweg+4 ,omgeke]d4 ,bij geleg5heid1 dat e5 prikkel mijn oog treft1 v]wekt ,god e5 gewa>word+ ( voor/ell+4 ,dit is de le] van het occasionalisme4 ,geul9x vat die le] nu zoo op1 dat ,god zulke wett5 heeft gegev5 voor de beweg+ d] /( dat deze ov]e5komt met d5 vrij5 wil van d5 m5s*4 ,zoo kunn5 twee klokk5 tegelijk slaan1 niet omdat zij op elka> inw]k51 ma> omdat zij van te vor5 z door e5 uurw]kmak] v]va>digd zijn1 dat zij precies d5zelfd5 gang hebb54 ,naa/ dit b]oemde voorbeeld geeft hij e5 &]4 ,voor geld kan ik mij spijz5 en kle$+ v]s*aff51 niet door de natuurlijke kra*t van het geld1 ma> doordat dit1 door m5s*elijke in/ell+ wa>de v]teg5woordigt4 ,ev5e5s nu v]oorzaakt e5 /(felijke beweg+ ge5 gewa>word+ door eig5 kra*t1 ma> door goddelijke in/ell+ en goddelijk besluit4 ,9 v]b& met deze metafysis*e opvatt+ /aat ,geul9x' e?ica4 ,niet het /rev5 na> geluk is voor hem grondslag d] z$ele]1 ma> het zi* buig5 voor ,gods wil1 het do5 van zijn pli*t4 ,naa/ de /ell+ d] metafysica wat gij niet weet1 dat doet gij niet1 /aat die d] e?iek1 wa> gij niets doet1 zijt ge niets wa>d1 zult ge niets will54 ,op niets heb ik dus re*t dan op het do5 van mijn pli*t4 ,miss*i5 e*t] wordt da>door mijn geluk nog wel het mee/ bevord]d4 ,voor de fi]e individualiteit d] r5aissance1 is de za*te deemo$ gekom54 ,9 de politiek _h de #ag;de eeuw zi* le]5 buig5 voor de absolute mon>*ie1 #ff e5 p>allel v9d5 wij 9 de e?iek4 ,naa/ ,geul9x mag ond] de ,holl&s*e ,c>tesian5 g5oemd word5 ,bal?as> ,bekk]1 die door zijn w]k3 ,de betoov]de w]eld1 ze] kra*tig bijdroeg tot de be/rijd+ van het gelo( aan heks51 spok51 enz4 ,bekk] 0 9 ,metslawi] gebor51 0 op v]s*ill5de plaats5 pr$ikant1 w]d 9 #afgi te ,a'dam b]oep51 gaf zijn boek van #afia-'id uit1 g]aakte 9 /rijd met de k]k4 ,9 #afib van zijn ambt ontzet1 /i]f hij 9 #afih4 #fg ,,malebran*e4 ,naa/ ,geul9x wordt1 als de groot/e d] ,c>tesian5 ,nicole ,malebran*e g5oemd4 ,hij w]d 9 #afch uit e5 hooge ,frans*e beambt5familie gebor51 kwam 9 #affj 9 het ,oratorium4 #fh ,zijn zwak ge/el de$ hem de ru/ d] /udiecel lief krijg54 ,doordat hij toevallig met e5 w]k van ,desc>tes 9 aanrak+ kwam en er t5 ze]/e door geboeid w]d1 wijdde hij zi* v]d] aan de /udie d] wijsbege]te1 die hij t5 nauw/e met de religie tra*tte te v]b9d54 ,ev5als ,geul9x 0 hij veel me] my/iek gez9d dan de rationali/is*e le]mee/]4 ,tot op hoog5 leeftijd bleef ,malebran*e fris* van gee/4 ,hoe ze] het occasionalisme 9 het ,c>tesianisme opgeslot5 lag1 blijkt miss*i5 wel uit het feit1 dat ,malebran*e er toe kwam1 zond] ,geul9x ( di5s voorgang]s te k5n54 ,de belangrijk/e w]k5 van ,malebran*e zijn3 ,ond]zoek na> de wa>heid1 en ,gesprekk5 ov] de metafysica4 ,malebran*e wil beg9n5 met na te gaan wat de oorzak5 zijn van dwal+ en hoe wij ons v]/& kunn5 l\t]54 ,dwal+ spruit all]e]/ hi]uit voort1 dat de m5s* het getuig5is d] z9n5 voor wa>heid aanneemt4 ,zij le]5 ons wel1 hoe wij ons1 met 't oog op de praktijk moet5 g$rag51 en als zoodanig zijn 't v]tr\wb>e raadgev]s4 ,ma> b$riegelijke getuig5 zijn het1 als ze ons ov] de wa>heid moet5 inli*t54 ,niet1 hoe de d+5 op zi*zelf zijn1 le]5 zij ons2 kleur1 w>mte1 k\de1 zijn e5v\dig indrukk5 die wij van de d+5 krijg51 ma> ons niets zegg51 omtr5t het wez5 d] d+5 zelf4 ,v]d] ont/aat de dwal+ uit onze h>t/o*t54 ,door deze kom5 wij tot e5 e5zijdige opvatt+ d] d+54 ,welke is dan de weg1 om tot w>e k5nis te g]ak58 ,alle5 hi]door kunn5 wij iets wet51 dat wij de d+5 9 ,god zi54 ,van de d+5 zelf krijg5 wij alle5 k5nis door middel van de ideen1 die van h5 9 ons bewu/zijn aanwezig zijn4 ,zlf kunn5 wij die ideen niet voortgebra*t hebb54 ,de d+5 ev5m94 ,dan z\d5 zij de oorzaak d] ideen moet5 zijn1 en ge5 d+ kan e]/e oorzaak zijn3 dat is iets goddelijks4 ,wat wij m5s*5 oorzaak noem51 is sle*ts de geleg5heidsoorzaak4 ,treft e5 beweg5de bol e5 twe$e1 wa>door ook deze 9 beweg+ g]aakt1 dan is zij da>om nog niet de oorzaak van de beweg+ di] twe$e4 ,noodzakelijke sam5hang tuss*5 die twee v]s*ijnsel5 be/aat niet1 al zi5 wij ze h]haaldelijk optr$54 ,de oorzaak d] beweg+ is ,god4 ,deze is ev5e5s de oorzaak van het v]loop d] gee/elijke process54 ,het v]b& tuss*5 /(felijke en gee/elijke v]s*ijnsel5 is dus absoluut ge5 causaal v]b&4 ,het b]u/ op ,gods wil4 ,en zooals de religie sle*ts n ,god k5t1 zoo k5t de e*te wijsbege]te niet me] dan n oorzaak4 ,i$] m5s* /aat met ,god 9 onmiddellijke v]b9d+4 ,deze is de plaats all] gee/54 ,9 ,god zijn de voor/ell+5 d] ges*ap5 d+5 voorh&5 en door middel van onze v]b9d+ met ,god zi5 wij de voor/ell+5 en da>door de d+54 ,dat zijn le] tot die van ,sp9oza z\ kunn5 vo]51 ( er mee gelijk z\ zijn1 heeft hij ze] uitdrukkelijk be/r$51 en hij heeft veel moeite g$aan om de v]s*ilpunt5 aan te wijz5 tuss*5 zijn le] en di5 van d5 ell5dig5 ,sp9oza zooals hij hem noemt4 ,hij wij/ da>bij op 't volg5de3 ,sp9oza3 ,god is 9 het al1 hij3 ,het al is 9 ,god4 ,sp9oza loo*5t de s*epp+1 hij neemt e5 aan4 ,voor ,sp9oza is er n geheel1 d5k5 en uitbreid+ zijn attribut5 van e5 zelfde zijnde1 hij ond]s*eidt de ges*ap5 w]eld d] d+5 s*]p van de w]eld 9 ,god1 van de intelligibele w]eld4 ,ev5als bij ,geul9x loopt ook bij ,malebran*e de e?iek ev5wijdig aan de metafysica4 ,zooals al ons d5k5 op onze v]b9d+ met ,god b]u/1 zoo gaat al ons /rev5 na> ,god3 9 de v]e5ig+ met ,hem ligt het w>e geluk4 ,hij heeft de behoefte aan geluk 9 ons n$]gelegd4 ,zooals wij op 't gebi$ d] k5nis de geleg5heidsoorzak5 v]ke]delijk voor de w>e h\d51 zoo nem5 wij ook niet zeld5 e5 go$ van g]+] en voorbijga&e wa>de voor 't w>e en hoog/e go$4 ,,ho(d/uk ,,xii4 #db4 ,sp9oza4 ,lev5 en ,p]soonlijkheid4 ,miss*i5 heeft ge5 l& zoo dankba> te zijn voor de aan ,jod5 v]le5de ga/vrijheid als ,n$]l&4 ,dez5 hebb5 onz5 h&el en welva>t aanm]kelijk uitgebreid1 op het gebi$ d] di*t-1 tooneel- en s*ild]kun/ hebb5 zij uitgeblonk51 zij hebb5 ,n$]l& zijn groot5 wijsge] ges*onk53 ,b>u* de ,sp9oza4 ,d5 #bd/5 ,novemb] #afcb w]d hij uit ,portugees*e oud]s 9 ,am/]dam gebor54 ,zijn e]/e ond]ri*t ontv+ hij van ,joods*e gele]d5 en naa/ het ,oude ,te/am5t le]de hij de ,talmud k5n51 t]wijl hij met de middel-eeuws*e filos(ie van ,maimonides en &]e ,joods*e d5k]s 7zie bladz4 #ahc7 m9 ( me] v]tr\wd raakte4 ,da>na ontv+ hij ond]ri*t van e5 arts1 v4 d4 ,ende1 die als e5 vrijgee/ bek5d /ond en van wi5 hij miss*i5 nog iets me] dan ,latijn gele]d heeft4 ,sp9oza kreeg 9 all5 gevalle vrije opvatt+51 en nadat pog+5 om hem voor de synagoge te beh\d51 w>5 mislukt1 w]d hij 9 #afef uit de geme5s*ap d] ,israliet5 ge/oot54 ,hij moe/ zi*--ook de prote/ants*e gee/elijkheid 0 hem we9ig g5eg5--e5 tijdlang v]b]g5 op e5 buit5 bij ,am/]dam4 ,lat] g+ hij 9 ,rijnsburg won51 wa> hij1 zooals lat] geblek5 is1 niet e5 te e5zaam lev5 _h1 ma> met vele gele]d5 omg+4 ,van ,rijnsburg1 wa> s$]t #bd ,ma>t #ahii het ,sp9ozahuis geop5d is 7m9 ( me] als e5 ,sp9ozamuseum +]i*t71 g+ hij na> ,voorburg1 en van hi] na> ,d5 ,haag4 ,ook 9 deze /ad telde hij vri5d51 o4 a4 de ,de ,witt54 ,sp9oza leidde e5 /il1 +etog51 bes*eid5 lev51 alle5 zijn w>e geluk v9d5d 9 het zoek5 d] wa>heid4 ,aan die p]soonlijke behoefte na> held] en kla> inzi*t1 ontsproot zijn wijsge]ig /rev54 ,met het slijp5 van brilleglaz5 voorzag hij 9 zijn ond]h\d4 ,9 geldzak5 toonde hij zi* onbaatzu*tig4 ,teg5ov] &]sd5k5d5 v]droeg hij zi* v]draagzaam en welwill5d4 ,hij 0 voorzi*tig 9 het uitsprek5 van zijn me5+ en toonde ze] we9ig propag&i/is*5 aanleg4 ,9 #afgj gaf hij zijn ,politiek-,godsdi5/ig tractaat uit1 wa>9 hij het opnam voor godsdi5/vrijheid1 het vrije wet5s*appelijke ond]zoek voor/ond1 dit m9 ( me] toepa/e op het ,oude ,te/am5t en wa>9 hij ook het wond]5gelo( be/re$4 ,dit w]k gold d5 ,n$]l&]s van di5 tijd als e5 kort begrip van de onzalig/e goddeloo%eid en de ond]v9d+ met deze uitgave opg$aan1 mag er ,sp9oza wel mee toe geleid hebb5 om e5 pr(essoraat1 hem 9 #afgc te ,heidelb]g aangebod51 af te slaan1 omdat hij vreesde niet voldo5de le]vrijheid--al 0 hem die belo(d1--te zull5 hebb54 ,ond]tuss*5 w]kte hij voortdur5d aan zijn e?ica1 dat re$s voor het v]s*ijn5 aan sommige vri5d5 9 h&s*rift bek5d 01 hoewel ,sp9oza ze] voorzi*tig 0 met het t] lez+ gev5 ( lat5 gev54 ,d5 #ba/5 ,febru>i #afgg /i]f hij1 als hij geleefd _h3 kalm en welgemo$4 ,zijn lev5sbes*rijv]1 de hem ze] vij&ig gez9de1 ma> wa>heidsliev5de pr$ikant ,col]us1 loo*5t de dwaze g]u*t51 die omtr5t zijn dood 9 omloop w>51 al kon de man zi* niet begrijp51 hoe e5 vrijgee/ zoo e]lijk lev5 en zoo kalm /]v5 kon4 ,de hospita van ,sp9oza zond na di5s dood d5 less5a> met papi]5 na> ,am/]dam1 wa> ond] de ho$e van ,sp9oza's vri5d5 zijn ,nagelat5 ,w]k5 9 ,novemb] het li*t zag54 ,het voornaam/e deel is de ,e?ica1 ,sp9oza's ho(dw]k4 ,k>akt]i/iek van het w]k4 ,9 ,sp9oza's sy/eem loop5 al de drad5 van het d5k5 d] #ag;e eeuw sam54 ,bij hem het innige1 het my/ieke nad]5de1 religieuse gevoelslev51 bij hem het v]tr\w5 op de ma*t d] r$e1 om tot zek]e onbetwijfelb>e k5nis te kom51 bij hem de belang/ell+ voor de analyse]+ van het m5s*elijk gemo$slev51 de fijne psy*ologis*e blik2 bij hem ev5m9 onv]s*illigheid voor z$ekunde en /aatsle]1 bij hem ook op het gebi$ d] natuur e5 /r5g me*anis*e bes*\w+1 w>s van alle v]kl>+5 uit doelmatigheid4 ,zijn le] wordt 9 de e?ica gegev5 9 d5 drog5 zakelijk5 vorm van e5 meetkundig betoog4 ,bepal+5 en grondwa>h$5 gaan vooraf4 ,/ell+5 en ,bewijz5 volg51 soms voorzi5 van enkele aanteek5+5 en toevoegsel54 ,de e?ica /aat voor ons als e5 zuiv] afgeslep5 kri/al3 we z\d5 iets bege]5 te wet5 van het kri/allisatieproces4 ,niet te v]wond]5 is het dan ook1 dat uitvo]ige ond]zoek+5 zijn +e/eld omtr5t de v]h\d+ van ,sp9oza tot &]e wijsge]5 en omtr5t zijn ontwikkel+sgang4 ,m5 neemt wel algeme5 aan1 dat hij de ,joods*e middeleeuws*e wijsbege]te heeft gek5d en dat--miss*i5 mag het ook e5 uit+ gewee/ zijn van zijn semietzijn--hij da> le]de k5n5 het /rev51 om aan alles n groot beg9sel t5 grondslag te legg54 ,9 hoev]re hij ,giordano ,bruno gek5d heeft en hoe v] zi* di5s invlo$ heeft uitge/rekt is niet volkom5 zek] te zegg51 al pleit5 sommige ov]e5/emm+5 tuss*5 zijn e]/e ges*rift5 en die van ,bruno voor ,sp9oza's bek5dheid met dez54 ,ze] zek] heeft hij /]k d5 ma*tig5 invlo$ van ,desc>tes ond]gaan en voor e5 jong5 vri5d1 di5 hij nog niet 9 zijn eig5 le] wilde inwijd51 /elde hij 9 #affj e5 ov]zi*t van de le] van d5 groot5 ,frans*man sam54 ,e5 volblo$ ,c>tesiaan is hij niet gewee/4 ,hij heeft de consequ5ties van wat ,desc>tes _h gezegd1 met groote ko5heid getrokk54 ,sp9oza is niet zooals ,desc>tes en ,leibniz1 e5 v9d+rijke1 impulsieve1 ma> e5 /elselmatige d5k]2 zijn /]kte is niet de g5iale inval1 ma> het volh>d5de doord5k51 niet de plotsel+ opkom5de g$a*te1 ma> de /r5g geslot5 kr+ van d5kbeeld54 ,welk5 invlo$ hij dus ook van &]5 ond]gaan heeft1 hij heeft het v]w]kt als zijn eig52 het ov]g5om5e w]d mat]iaal voor het geb\w1 dat voor zijn d5kbeeld5 opgetrokk5 w]d en welks oorspronkelijkheid er niet m9d] op w]d1 dat er /e551 van eld]s aangehaald1 voor gebruikt w]d54 ,le]4 ,desc>tes _h e5e s*]pe s*eid+ gemaakt tuss*5 ,god en w]eld1 li*aam en ziel4 ,hij _h de inw]k+ di] beid5 laat/5 op elka> als feit erk5d4 ,hij _h ze e*t] niet kunn5 v]kl>54 ,zijn navolg]s en le]l+5 zijn met het probleem bezig gewee/ en de occasionali/5 hebb5 het vraag/uk opgelo/1 door de inw]k+ te ontk5n5 en het sam5gaan van li*aam- en gee/esv]s*ijnsel5 t]ug te br5g5 tot ,gods wil4 ,ziel en li*aam4 ,voor de metafysica ligt ,sp9oza's groote beteek5is 9 de wijze wa>op hij dit vraag/uk oplo/e4 ,m5 kan deze le] de le] van het onbek5de d]de noem54 ,/el1 zoo z\d5 wij deze le] op me] mod]ne wijze kunn5 voordrag51 dat er e5 voorw]p met twee wijz]plat5 is4 ,de e5e wijz]plaat wordt door d5 wijz] 9 #bd uur doorloop51 de &]e ev5e5s4 ,de beide wijz]s /aan dan /e$s gelijk4 ,met d5 /& van d5 e]/5 komt /e$s e5 bepaalde /& van d5 laat/5 ov]e54 ,wij zi5 dat d+ met de twee wijz]plat5 h]haaldelijk en m]k5 telk5s de met elka> corresponde]5de wijz]/&5 op4 ,we kunn5 nu op het d5kbeeld kom51 dat al deze /&5 v]oorzaakt word5 door n uurw]k1 dat er b9n5 9 zit4 ,ov] d5 a>d van het onbek5de d]de z\d5 we e5ige v]mo$5s kunn5 op/ell51 geb\wd op de wa>nem+ d] wijz]s4 ,9 de w]kelijkheid zijn ons e5 reeks /(felijke en gee/elijke v]s*ijnsel5 gegev51 die ge/aag met elka> corresponde]52 aan e5 bepaald gee/elijk proces beantwoordt e5 /(felijk4 ,voor ,desc>tes w>5 het w]k+5 van twee1 onafhankelijk van elka> be/a&e zelf/&igh$51 voor ,sp9oza w>5 het de v]s*ill5de w]k+51 de op5b>+svorm van n sub/antie4 ,zooals het e5e uurw]k zi* 9 de beide v]s*ill5de wijz]/&5 op5ba>t1 zoo op5ba>t die e5e sub/antie zi* aan ons op twee wijz51 9 /(felijk en gee/elijk gebeur51 9 uitbreid+ en d5k+4 ,blijv5 we nog ev5 bij onze v]gelijk+4 ,we z\d5 ons kunn5 d5k51 dat het uurw]k nog tal van wijz]s 9 beweg+ bra*t1 aan onze wa>nem+ onttrokk54 ,zoo neemt ,sp9oza aan1 dat die e5e sub/antie nog vele op5b>+svorm5 heeft1 ja1 e5 one9dig aantal1 die onze wa>nem+ ontgaan4 ,god en w]eld4 ,van oud%] is het bij de wijsge]5 gebruik gewee/1 om de hoog/e w]kelijkheid1 de laat/e grond voor het zijnde1 ,god te noem5 en zoo noemt ,sp9oza de sub/antie ,god4 7,god ( sub/antie74 ,hij gaat v]d]4 ,god is het geheel d] d+51 al wat be/aat1 de ,natuur4 ,en zoo komt hij tot ,god ( de ,natuur4 ,c>tesius _h bijna d5 /ap g$aan3 ,god ( sub/antie1 ma> to* ook aan li*aam en ziel e5 eig5 be/aan toegek5d en ze sub/antie g5oemd4 ,bruno 0 er di*t bij gewee/1 ,god en natuur te v]e5zelvig54 ,sp9oza /elt3 ,sub/antie ( ,god ( ,natuur4 ,v]d] gebruikt hij de t]m9ologie van ,desc>tes4 ,d5k5 en uitbreid+ zijn de ons geop5ba>de ,attribut5 d] ,godheid4 ,naa/ de attribut5 /aan de modi4 ,het zijn de wijzig+5 9 het be/a&e1 de be/aanswijz54 ,will5 b4v4 is e5 modus van het d5k51 grootte e5 van de uitbreid+4 ,ond] modus v]/a ik wijzig+5 9 e5 zelf/&ig be/aan ( wel datg5e1 wat 9 iets &]s is en da>door dan ook moet begrep5 word54 ,zooals de enkele figur51 de driehoek1 de kubus1 etc4 9 de ruimte zijn1 zoo zijn de modi 9 het attribuut4 ,de w]eld is dus niet e5 s*epp+ van ,god1 ma> e5 modificatie van zijn eig5 wez54 ,en zooals wij1 wanne] we de ruimte k5n51 da>uit de meetkundige eig5s*app5 kunn5 afleid51 zoo ligt 9 de ,godheid de k5nis van alle v]s*ijnsel54 ,deze k5nis is er dus logis* uit af te leid54 ,de ,godheid is dus niet oorzaak 9 onz5 mod]n5 z93 e5 w]k+1 die aan e5e &]e voorafgaat1 en deze laat/e teweegbr5gt4 ,bij ,sp9oza ev5als bij ,desc>tes moet5 wij ond] oorzaak grond v]/aan4 ,bes*\w5 wij de v]s*ijnsel5 sub specie aet]nitatis1 ond] het gezi*tspunt d] eeuwigheid1 dan valt het tijdsv]s*il weg3 de w]k+ is niets &]s dan de logis*e gevolgtrekk+1 uit de oorzaak getrokk51 zooals uit het begrip driehoek b4v4 voortvloeit1 dat de som d] hoek5 #ahj is4 ,psy*ologie4 ,voor de psy*ologie heeft ,sp9oza zi* v]di5/elijk gemaakt door e5e fijne bes*\w+ en beh&el+ d] v]s*ill5de gevoel5s4 ,het behoort tot het voortreffelijk/e1 wat hij en wat de zielkunde gepre/e]d heeft4 ,op drie punt5 geeft hij gewi*tige bes*\w+51 die ook 9 de huidige zielkunde beteek5is hebb54 ,all]e]/ leidt hij de gevoel5s af uit onze zu*t tot zelfbeh\d3 ,elk d+ tra*t zooveel als 9 zijn v]mog5 is1 9 zijn be/aan te volh>d54 ,dit /emt ov]e51 met de biologis*e beteek5is1 die wij ?ans het gevoel toek5n53 le$ ont/aat1 wanne] onze lev5sv]ri*t+5 belemm]d word51 lu/ 9 het teg5ov]ge/elde geval4 ,v]volg5s /emt1 met wat wij de contra/w]k+ d] gevoel5s noem51 zijn bes*\w+ ov]e51 dat de ov]gang van e5 ongun/ig5 toe/& 9 e5 gun/ig5 toe/& met lu/1 van e5 gun/ig5 9 e5 ongun/ig5 met le$ is v]bond54 ,opm]kelijk is ook1 dat ,sp9oza de a&o5+5 tot e5 drietal t]ugbr5gt3 bege]te1 lu/ en le$ en de v]s*ill5de soort5 a&o5+5 nu laat ont/aan1 door dat /rev51 blijds*ap en droefheid zi* met v]s*ill5de voor/ell+5 v]b9d54 ,behalve deze drie k5 ik ge5 ho(da&o5+5 en 9 hetge5 hi] volgt1 zal ik aantoon51 dat alle ov]ige voortvloei5 uit deze drie4 ,naa/ deze uitspraak van ,sp9oza is het treff5d b4v4 ,jodl #fi te hoor5 zegg53 ,wat zi* buit5 dit 7lu/ en le$7 9 het bewu/zijn als v]s*eid5heid van gevoel aankondigt1 behoort niet tot het gevoelsv]s*ijnsel als zoodanig1 ma> is bepaald door de v]s*eid5heid d]--elem5t51--wa>mee de gevoel5s 9 het bewu/zijn optr$54 ,sp9oza leidt nu de v]s*ill5de gevoel5s op b4v4 de volg5de wijze af3 ,droefheid1 gepa>d met de voor/ell+ van ons onv]mog51 wordt deemo$ geheet51 t]wijl de blijds*ap1 die uit de bes*\w+ van ons zelf ont/aat zelfg5oegzaamheid ( tevr$5heid met zi*zelf wordt g5oemd4 ,van groote beteek5is is nog het uitgangspunt van ,sp9oza bij de beh&el+ d] a&o5+53 hij /aat er niet als e5 z$emee/]1 go$- ( afkeur5d teg5ov]1 ma> wet5s*appelijk1 objectief3 hij wil ze bes*rijv5 en ond]zoek54 ,ik zal de dad5 d] m5s*5 en hunne bege]t5 geheel en al bes*\w51 als( er sprake 0 van lijn51 vlakk5 ( li*am54 ,zoo heeft ,sp9oza wez5lijk meegeholp5 om e5 zakelijke /udie d] m5s*elijke gevoel5s en neig+5 mogelijk te mak51 wat voor sommige practis*e wet5s*app5 7re*tsgele]dheid1 pa$agogiek7 onontbe]lijk is4 ,sp9oza is besli/ det]m9i/4 ,hij ontk5t niet het gevoel van vrijheid1 dat m5 heeft4 ,e5 voortgeworp5 /e51 die bewu/zijn bezat1 z\1 hoewel zijn loop precies bepaald is1 ook me551 vrijwillig1 na> eig5 wil te gaan1 9 de ri*t+1 wa>9 hij g$rev5 wordt4 ,ma> dit subjectieve vrijheidsgevoel is ge5 bewijs teg5 het det]m9isme4 ,e?ica4 ,aan de e?iek heeft ,sp9oza groote wa>de toegek5d en voor ze] vel5 heeft het ,sp9ozisme jui/ als lev5sle] zijn groote aantrekkelijkheid4 ,grondslag d] e?iek is de zu*t tot zelfbeh\d4 ,elk d+ tra*t1 zooveel 9 zijn v]mog5 is1 9 zijn be/aan te volh>d54 ,het /rev5 van i$] d+1 om zi* 9 zijn be/aan te h&hav51 is niet &]s dan het w]kelijk wez5 van zulk e5 d+4 ,bij deze /ell+5 sluit5 zi* aan deze uitsprak53 ,niem& kan w5s*5 gelukkig te zijn1 go$ te h&el5 en wel te lev51 ( hij moet tegelijk]tijd w5s*5 te zijn1 te h&el5 en te lev51 d4 i4 ind]daad te be/aan4 ,er is ge5 deugd d5kba>1 die hi]aan voorafgaat 7namelijk aan het /rev5 om zijn be/aan te h&hav574 ,dit grondbeg9sel leidt ,sp9oza e*t] tot e5 me] v]hev5 z$ele]1 dan zi* op het e]/e gezi*t z\ lat5 v]wa*t54 ,hij /elt wil en v]/& gelijk4 ,er be/aat 9 onze ziel ge5 wilsuit+1 9 beve/ig5d5 ( ontk5n5d5 z91 behalve die1 welke 9 de voor/ell+ als zoodanig ligt opgeslot51 zoo luidt /ell+ #di 7twe$e deel e?ica7 en als gevolg di] /ell+ wordt gezegd3 ,wil en v]/& zijn e5 en dezelfde zaak4 ,als dan wil en v]/& e5 zijn1 dan is wa>lijk deugdzaam h&el5 ook niets &]s dan volg5s de voors*rift5 d] r$e te h&el51 te lev51 zijn be/aan te h&hav54 ,ma> om na> de r$e te lev51 moet5 wij k5nis hebb5 van de voor/ell+51 wij moet5 ons lat5 leid5 door volkom5 begrep5 beweegr$554 ,dit is het e5ige doel1 dat zi* de r$e /elt1 de d+5 te begrijp5 en wat da>toe niet di5/ig is1 wordt niet van belang gea*t4 ,en go$ is dus alle5 iets1 wat ons v]/& v]held]t1 kwaad wat ons v]h9d]5 kan de d+5 te begrijp54 ,voor ,sp9oza vloeit dus deugd en inzi*t sam51 zijn z$ele] is intellectuali/is*4 ,ma> hij weet deze intellectuali/is*e e?iek 9 v]b9d+ te br5g5 met zijn innig1 diep religieus gemo$slev54 ,voll$ig is onze k5nis1 als wij de object5 onz] voor/ell+5 9 sam5hang met het geheel zi54 ,het hoog/e go$ d] ziel is de k5nis van ,god en de hoog/e deugd d] ziel is ,god te le]5 k5n54 ,met die hoog/e k5nis moet ook de hoog/e vreugd gepa>d gaan4 ,wij v]heug5 ons 9 wat wij kla> en held] begrijp5 ond] het gezi*tspunt d] eeuwigheid4 ,hoe me] wij 9 die k5nis vord]51 hoe gelukkig] wij ons a*t54 ,als oorzaak di] k5nis bes*\w5 wij ,god1 want de ziel1 die zi* zelve en het li*aam 9 het li*t d] eeuwigheid spant1 weet dat zij 9 ,god is en uit ,god v]kla>d kan word54 ,wij hebb5 dus blijds*ap 7de vreugde ov] de k5nis7 en da>mee v]bond5 de g$a*te aan e5 oorzaak4 ,liefde is blijds*ap1 gepa>d met de g$a*te aan e5 d+ buit5 ons4 ,zoo ont/aat als hoog/e de gee/elijke liefde tot ,god 7amor intellectualis dei74 ,dit is het hoog/e1 wa>na> de m5s* moet /rev51 deze liefde moet ons me] dan iets &]s v]vull51 zij s*5kt ons de groot/e ziel]u/4 ,wel do5 en blij zijn is de taak van d5 door de ,r$e geleid5 m5s* en ov] niets d5kt hij m9d]1 voor niets is hij m9d] bevreesd dan voor d5 dood4 ,deze gee/elijke liefde tot ,god is de zaligheid4 ,deze is dus niet het loon d] deugd1 de deugd zelve is ze4 ,zoo heeft dus ,sp9oza1 uitga&e van het beg9sel1 dat de zu*t tot zelfbeh\d grondslag d] z$ele] is1 op d5 bodem e5] intellectuali/is*e moraal e5 v]hev5 z$ele] geve/igd4 ,/aatsle]4 ,9 zijn /aatsle]1 wa>9 hij op m5ig punt aansluit bij ,hobbes1 hoewel hij veel me] dan deze voor de democratie gevoelt1 gaat ,sp9oza ook uit van e5 naturali/is*5 grondslag4 ,de m5s*1 niet door de r$e geleid1 speelbal van zijn h>t/o*t51 wil zi*zelve h&hav51 wil zijn eig5 belang51 die dikwijls teg5/rijdig zijn aan die van e5 &]1 beh>tig54 ,hoe is het nu mogelijk1 dat de m5s*5 ond]l+ elka> met ru/ kunn5 lat58 ,dit kan doordat elke h>t/o*t b$wong5 kan word5 door e5 &]5 h>t/o*t1 /]k] dan die1 welke b$wong5 moet word51 en omdat i$] zi* on?\dt e5 &] m5s* kwaad te do51 indi5 hij vree/1 zi*zelf nog groot] nadeel te b]okk554 ,op dez5 grondslag zal dus e5e maats*appij geve/igd kunn5 word51 indi5 zij sle*ts het re*t1 dat i$] heeft om zi* te wrek5 en te oordeel5 ov] go$ en kwaad1 zi*zelve voorbeh\dt en da>door de ma*t v]krijgt e5 algeme5e z$ele] voor te s*rijv51 wett5 te mak51 en die wett5 niet door de r$e1 ma> door /rafb$reig+5 te h&hav54 ,zulk e5 geme5s*ap nu1 gegrond op wett5 en op de ma*t1 om zi* te h&hav51 wordt ,/aat g5oemd1 en zij1 die door dit ,/aatsgezag bes*]md word51 ,/aatsburg]s4 ,dat ,sp9oza volkom5 godsdi5/vrijheid wil1 w]d re$s opgem]kt4 ,aan het /aatslev5 k5de hij groote beteek5is toe4 ,de wa>lijk vrije m5s* zal niets voor zi*zelf bege]51 wat hij &]5 ook niet toew5s*t4 ,de door de ,r$e geleide m5s* w]kt dus tot heil van d5 ,/aat4 ,hij zal ook liev] 9 geme5s*ap lev5 dan e5zaam4 ,invlo$4 ,e5 enkel woord ov] de wa>de]+ van ,sp9oza4 ,tijd5s zijn lev5 w>5 er tr\we jong]5 en ook na zijn dood oef5de 9 ons l& zijn le] veel invlo$ uit4 ,h]haaldelijk vond5 or?odoxe pr$ikant5 geleg5heid &]5 te v]kett]5 weg5s ,sp9ozi/is*e beg9sel54 ,door d5 tijdg5oot w]d ,sp9oza e*t] ov] 't geheel niet begrep54 ,wij zag5 re$s hoe ,malebran*e hem d5 ell5dig5 ,sp9oza noemde en ook &]e d5k]s wild5 graag vooral do5 uitkom51 dat hun le] v]s*ilde van di5 van ,sp9oza1 d5 ,a!/4 ,9 het laat/ d] #ah;de eeuw begonn5 v]s*ill5de di*t]s 9 ,duits*l& hun a&a*t aan ,sp9oza te s*5k54 ,goe! gewaagt met ze] groote wa>de]+ van hem en op ,goe!'s opvatt+5 heeft de /udie van ,sp9oza's e?ica groot5 invlo$ gehad1 en m5ige wijsge]ige g$a*te 9 de w]k5 van d5 groot5 di*t] wij/ t]ug op d5 /ill5 d5k]4 ,9 de #ai;de eeuw /eeg ,sp9oza 9 de wa>de]+ d] wijsge]54 ,uitnem5de ond]zoek+5 w]d5 aan zijn le]1 zijn ges*rift5 gewijd4 ,l&1 9 lev5 hoogle]a> 9 de wijsbege]te te ,leid5 en de lett]kundige ,van ,vlot51 bezorgd5 e5 ,latijns*e uitgave van al zijn w]k54 ,voor de popul>ise]+ zijn] d5kbeeld5 is kra*tig w]kzaam ,dr4 ,w4 ,mey]1 zo[el door zijn v]tal+5 van ,sp9oza's w]k5 #gj als door zijn lez+5 ov] d5 wijsge] 9 v]s*ill5de /$54 ,dr4 ,d4 ,bi]5s de ,haan gaf e5 lev5sle] na> ,sp9oza4 ,ov] ,sp9oza en zijn kr+ s*reef ,dr4 ,me9sma4 ,de ,duits*e ,sp9oza-k5n] is de pas ov]l$5 hoogle]a> ,freud5?al4 ,ond] onze jong]e kun/5a>s v9dt de ,sp9ozi/is*e le] veel belang/ell+4 ,van ,e$5 en ,gort] zijn hi] o4 a4 te noem54 ,de laat/e gaf 9 zijn ,s*ool d] ,pozie e5 reeks van v]z51 me]5deels sonnett53 ,sp9oza's le]4 ,de /i*t+ van het ,sp9ozahuis w]d re$s gemeld4 ,bij de op5+ sprak pr(4 ,boll& de fee/r$e uit4 ,s$]t #ahhj heeft ,d5 ,haag op de ,paviljo5sgra*t e5 /&beeld voor d5 wijze1 de lectuur van wi5s w]k5 e5 bad moe/ zijn1 wa>9 elk beg9n5d beoef5a> d] wijsbege]te g$oopt moe/ word54 ,,ho(d/uk ,,xiii4 #dc4 ,hobbes4 ,lev54 ,to5 de ,spaans*e ,armada ,engel& 9 #aehh b$reigde1 kreeg de vr\w van d5 pr$ikant te ,malmesbury onv]wa*t e5 zoon4 ,?omas ,hobbes zag1 zegt hij zelf1 zoo tegelijk]tijd met de vrees1 het lev5sli*t4 ,hij /ude]de te ,ox=d1 wa> hij nog ond]ri*t ontv+ 9 s*ola/ieke wet5s*ap4 ,9 ,ox=d 0 to5 het nom9alisme he]s*5d en ,hobbes bleef dan ook e5 aanhang] dez] le]4 ,voor 't ov]ige vond hij we9ig bevr$ig+ 9 de 9 ,ox=d opg$ane wet5s*ap4 ,hij kwam nu als opvo$] 9 de familie ,cav5di%4 ,met drie gesla*t5 dez] familie heeft hij 9 betrekk+ ge/aan en aan ha> dankte hij lat] ook e5 zorg5vrij be/aan1 dat hem v]oorlo(de ru/ig te /ude]54 ,zijn e]/e bemoei+5 gold5 de ges*i$5is4 ,hij v]taalde ,?ucidydes 9 't ,engels* 7v]gel4 bladz4 #ec71 met het doel zijn l&g5oot51 die to5 re$s 9 /rijd w>5 met hun eig5ma*tig5 kon+ ,k>el ,i1 te toon51 welk e5 jamm] en ell5de de teugellooze democratie ov] ,a!ne _h gebra*t4 ,door vele reiz5 na> ,itali en ,frankrijk v]ruimde ,hobbes zijn gezi*tskr+4 ,hij kwam 9 aanrak+ met v]s*ill5de hem tot nog toe v]borg5 geblev5 problem54 ,op zijn #db/e ja> zag hij de meetkunde van ,euclides2 dit 0 voor hem e5 op5b>+3 9 de meetkunde zag hij het model all] wet5s*app51 weg5s de zek]heid h>] uitkom/54 ,hij vormt dus e5 m]kwa>dig contra/ met ,bacon1 die de wiskunde te g]+ s*atte4 ,hoewel hij als secret>is dez5 g$i5d heeft1 is ,bacon's invlo$ op zijne d5kbeeld5 veel g]+] gewee/1 dan m5 vroeg] me5de te moet5 aannem54 ,9 ,frankrijk kwam ,hobbes met v]s*ill5de d5k]s 9 aanrak+4 ,ook hi] bewees pat] ,m]s5ne 7zie bladz4 #bdc7 zijne di5/54 ,nadat ik ,m]s5ne met mijn ideen v]tr\wd _h gemaakt1 w]d ik tot de wijsge]5 g]ek5d4 ,hobbes heeft zijne aanm]k+5 gemaakt op ,desc>tes' ,m$itationes 7zie bladz4 #bdd7 en ook met ,gass5di omgegaan4 ,ook tijd5s de burg]oorlog5 leefde ,hobbes 9 ,frankrijk en hij ke]de e]/ we] na> ,engel& t]ug1 to5 da> ordelijke toe/&5 ond] ,cromwell he]s*t5 en hij door zijn w]k de ,levia?an met de ,/u>ts 7hij ond]wees d5 lat]5 kon+ ,k>el ,,ii 9 wiskunde7 9 onm9 0 g]aakt4 ,na de re/auratie 7het h]/el d] ,/u>ts op hun troon7 9 #affa1 v]zo5de hij zi* met dez54 ,tot het e9de van zijn lev5 w]kzaam1 /i]f hij hoogbeja>d 9 #afgi4 ,w]k54 ,zooals ,bacon zi* voor/elde e5 groot w]k uit te gev51 zoo wilde ook ,hobbes e5 geheel wet5s*appelijk sy/eem gev5 9 drien3 ov] de li*am51 ov] d5 m5s*1 ov] d5 burg]4 ,het laat/e g$eelte1 e5 /aatsle] bevatt5d1 v]s*e5 het e]/ 9 #afgb4 ,naa/ dit w]k /aat dan zijn politiek 9 de ,levia?an 7#afea74 ,hij noemt dit w]k zoo na> het geweldige di] 9 ,job1 wa>van het heet 9 ,job #da 3 #bd 7,leids*e v]tal+73 ,zijns gelijke is er niet 9 het /(1 gemaakt als hij is1 om nooit te v]sag51 en met dit geweldige wez5 wordt de absolute /aatsma*t v]gelek54 ,da>naa/ /aat nog1 nev5s &]e w]k5 e5 m]kwa>dig ges*rift ov] de ,zielsvrijheid 7#afef74 ,le]4 ,metafysica4 ,de filos(ie is voor ,hobbes de wet5s*ap1 die uit de oorzak51 de w]k+5 tra*t af te leid51 en uit de w]k+5 tot de oorzak5 wil besluit54 ,door deze bepal+ sluit ,hobbes de !ologie1 de le] van d5 eeuwig5 ,god uit4 ,deze k5nis d] e]/e oorzak5 moet m5 d5 !olog5 ov]lat51 zooals 9 ,isral de e]/el+5 van d5 oog/ ge(f]d w]d54 ,ov] gelo(swa>h$5 moet m5 niet nad5k51 m5 moet ze aannem51 zooals m5 pill5 ongekauwd na> b9n5 slikt4 ,alle v]s*ijnsel5 hebb5 nu sle*ts n oorzaak3 beweg+1 en er wordt niets &]s bewog5 dan li*am54 ,alles wat is1 is li*aam1 alles wat ges*i$t1 is beweg+4 ,voor elke beweg+ is e5 oorzaak en die oorzaak moet we] ligg5 9 de beweg+ van e5 &] li*aam4 ,alles ges*i$t met noodw5digheid4 ,deze me*anis*e opvatt+ d] natuur wil ,hobbes nu ov]drag5 op de gee/eswet5s*app54 ,zooals ,cop]nicus op het gebi$ d] /]rekunde1 ,galile op dat d] natuurkunde en ,h>vey op dat physiologie met de s*ola/iek hadd5 gebrok5 7v]gel4 bladz4 #bbg1 #bbh1 #bdg71 zoo wilde hij dat do5 op het t]re9 d] gee/eswet5s*app54 ,zoo komt hij tot e5 mat]iali/is*e w]eldbes*\w+4 ,onze gee/ is li*aam ( e5 beweg+ 9 sommige deel5 van ons li*aam1 zooals het eld]s heet4 ,al ons gee/elijk gebeur5 is dus e5e v]&]+ 9 de kle9/e deeltjes van het gewa>word5de li*aam4 ,hoewel hij het niet op5lijk zegt1 duidt hij het op v]s*eid5e mani]5 aan1 dat ,god e5 li*aam is4 ,_h m5 e5 re*t v]tr\welijk gesprek tuss*5 ,gass5di en ,hobbes kunn5 aflui/]51 dan _h m5 miss*i5 e5 woord5wissel+ v]nom5 ov] de vraag ( de alles lev5d mak5de w>mte ( de alomvatt5de ae!r als de ,godheid te bes*\w5 z\ zijn4 7,lange74 ,k5ni/heorie4 ,conclusies trekk51 oordeel51 is voor ,hobbes rek554 ,ons d5k5 is e5 soort algebra3 optell5 van elem5t54 ,wa>nem+ is beweg+4 ,kleur1 w>mte1 enz4 zijn ge5 qualiteit5 d] d+51 ma> de wijz51 wa>op wij de buit5w]eld opvatt54 ,de naw]k+ dez] wa>nem+sbeweg+ is h]9n]+4 ,h]9n]5 is dus3 wa>nem51 dat m5 wa>g5om5 heeft4 ,het middel om onze voor/ell+5 te beh\d5 en m$e te deel5 is de taal4 ,deze is dus voor het d5k5 van enorm gewi*t4 ,wij br5g5 ond] e5 woord tal bijzond]e d+5 sam54 ,hobbes is nom9ali/4 ,die woord5 v]vang5 de w]kelijke zak51 zooals speelp5n+5 voor geld 9 de plaats kunn5 tr$54 ,9 het oordeel telt m5 e5ige p5n+5 op ( af1 9 het conclude]5 v]b9dt m5 e5ige oordeel51 de wet5s*ap is we] e5 sam5/el van w>e ( bewez5 oordeel54 ,het geheele d5kproces is dus e5 rek5proces4 ,zielkunde4 ,hobbes op5t de rij d] uitnem5de ond]zoek]s op het gebi$ d] zielkunde die de trots d] ,engels*e filos(ie zijn4 ,met zijn friss*e grep51 zijn kijk op de groote ho(dlijn51 heeft hij belangrijke bijdrag5 voor de k5nis van het zielelev5 gegev54 ,ov] sommige opvatt+5 sprak5 wij re$s bij de k5nis-!orie hi] bov54 ,wij wijz5 er hi] nog op1 dat ,hobbes groote beteek5is toek5t aan de associatie door aanrak+4 ,wanne] van e5 rij beweg+5 9 de h]s551 7dus van e5 rij wa>nem+57 na e5ig5 tijd we] e5 h]haald wordt1 ont/aan de &]e ook we]1 zooals op e5 gladde tafel het wat] d5 v+] naloopt4 7,de e]/e woord5 van e5 v]s br5g5 ons het geheel 9 de g$a*te74 ,ma> ons g$a*t5lev5 wordt v]d] georganise]d door onze doelvoor/ell+54 ,wij zoek5 iets te b]eik53 dit maakt sommige voor/ell+5 van me] wa>de dan de &]e4 ,gevoel en bege]te hebb5 dus ev5go$ invlo$ op het voor/ell+sv]loop als de associatie4 ,lu/ en le$gevoel ont/aan oog5blikkelijk door de al ( niet bevr$ig+ van onze zu*t na> zelfbeh\d4 ,sam5ge/elde gevoel5s ont/aan1 wanne] zi* voor/ell+5 v]b9d5 aan lu/ ( le$4 ,zij zijn t]ug te br5g5 tot gevoel5s van ma*t ( onma*t4 ,/el ik mij voor1 dat ik iets v]w]v5 kan wa>door dan ook 7eig5 gee/elijke ( li*amelijke kra*t1 vri5d51 bes*]m]s1 de ,godheid7 dan geeft dit e5 aang5aam gevoel2 e5 onaang5aam ont/aat bij de bewu/heid van mijn onma*t1 iets kwaads te v]mijd51 ( iets go$s te b]eik54 ,9 d5 w$/rijd tuss*5 de m5s*5 ont/aan de bijzond]e gevoel5s3 wie voorkomt is blij1 wie a*t]blijft droevig en e]/ met d5 dood e9digt de w$loop4 ,hobbes is det]m9i/4 ,hij ziet 9 de erk5n+1 dat ook de psy*is*e w]k+5 oorzakelijk bepaald zijn ge5 enkel5 grond van vrees voor v]zwakk+ van het v]antwoordelijkheidsgevoel4 ,de /raf beh\dt ha> wa>de1 als afs*rikk+smiddel voor de toekom/4 ,de wett51 die het booze v]bi$51 zijn niet onre*tva>dig1 zij w]k5 me] als motief4 ,de ov]legg+ beh\dt insgelijks ha> beteek5is voor het h&el54 ,zij w]kt als oorzaak mee4 ,/aatsle]4 ,het mee/ treff5de van ,hobbes' le] is zijn /aatsle]4 ,deze boezemde 9 d5 ov]gang/ijd 9 't algeme5 veel belang 94 ,wij zag5 re$s1 dat ,mac*iavelli1 ,campanella1 ,morus1 ,grotius en ,al?usius zi* ermee bezighield5 7bladz4 #bae74 ,bij de laat/5 ontmoett5 we de le] van het maats*appelijk v]drag4 ,deze zull5 wij ook bij ,hobbes aantreff51 ma> zij vo]t h5 tot gans* &]e conclusies4 ,hij loo*5t het beg9sel van ,ari/oteles 7zie bladz4 #abd71 ook door ,grotius aang5om51 dat de m5s* van nature e5 geme5s*apsvorm5d wez5 is1 zooals de bij5 en de mi]5 bijv4 ,de oorspronkelijke toe/& is veele] e5 oorlog van all5 teg5 all51 7bellum omnium contra omnes74 ,i$] tra*t go$]5 te bezitt51 die e5 &] miss*i5 ook bege]t en op wie hij ze door ma*t ( li/ moet v]ov]54 ,ma> naa/ deze zu*t tot zelfbeh\d heeft de m5s* ook de r$e1 die hem na> bet]e middel5 doet zoek5 dan d5 voortdur5d5 /rijd4 ,dit bet]e middel is de vr$e ond] elka> en de hulp elka> teg5 vreemd5 v]le5d1 door h51 die ond] zek]e gelijke om/&igh$5 v]ke]54 ,ma> dit br5gt mee1 dat i$] voor zi* af/& doet van zijn volle re*t4 ,hi]uit volg5 dan e5 aantal maats*appelijke deugd51 sam5 te vatt5 93 ,wat gij niet wilt1 dat u ges*i$t1 doet dat ook aan e5 &] niet4 ,9 de /aat nu is e5 ,autoriteit noodig1 voor wie all5 zi* buig54 ,deze autoriteit krijgt alle ma*t4 ,9 hem conc5tre]t zi* als 't w>e al 't re*t1 dat de e5l+5 i$] voor zi* hebb54 ,de ov]dra*t van dit re*t is het maats*appelijk v]drag1 dat wel e5 /ilzwijg5d v]drag gewee/ kan zijn4 ,het /aatsgezag dus heeft alle re*t4 ,niet alle51 dat het beslag mag legg5 op eig5dom en lev51 het mag1 ne5 het moet bepal5 wat de norm5 van go$ en kwaad zijn1 wat voor d5 w>5 ,godsdi5/ zal geld51 wat bijgelo( is4 ,dit /aatsgezag kan v]s*ill5d zijn3 e5 mon>*ie h\dt ,hobbes voor d5 be/5 vorm2 e5 democratie is e5 ari/ocratie van r$5a>s4 ,bij ,hobbes treff5 we dus e5 het]onome z$ele]4 ,de z$ewet komt van iem& &]s dan van d5 m5s* zelf2 die &]e is de /aat4 ,enkele punt5 mog5 g5oemd word51 die deze /aatsle] wat begrijpelijk] mak54 ,de #ag;de eeuw 0 de eeuw1 wa>9 het absolutisme opkwam en zijn duidelijk/e uitdrukk+ vond 9 het3 ,ik b5 de /aat van ,lodewijk ,,xiv4 ,hobbes leefde 9 d5 kr+ van het absolutisme3 9 adellijke omgev+4 ,na het trots*e ov]mo$ige zelfgevoel d] r5aissance1 dat zi* na> alle kant5 moe/ uitlev51 0 zooals we re$s bij ,geul9x zag5 7blz4 #bec7 e5 neig+ tot conc5tratie1 bep]k+1 e5heid1 b]u/+ gekom54 ,en ook bij ,hobbes valt die op te m]k54 ,zijn vre$zame natuur de$ hem t]ugs*rikk5 voor het losgebrok5 geweld d] revolutie en het noodzakelijke inzi5 van e5 absoluut /aatsgezag4 ,zijn /rev5 om n gezag te erk5n5 9 alle zak5 is vooral e5 politiek teg5 de kle9e autoriteitjes4 ,wat gaf de bevrijd+ van het pausdom als zi* de onbeteek5de mannetjes1 de ,anglikaans*e biss*opp5 9 zijn plaats /eld58 ,hobbes moet ongeve] de /emm+ gehad hebb51 die de ,g5e/et v]tolkt 9 zijn leek$i*tje1 als hij zegt3 ,zoo b\d niet1 man6 ,al rilt ge van ,de heilige ,pant(fel1 ,pas jij ma> op voor de oude k\s ,van de e5 ( &r5 kle95 ,paus ,da> zijn er vel5--/(fel6 ,zijn /rijd voor 't absolute /aatsgezag is e5 /rijd teg5 de ,k]kelijke ,hir>*ie4 ,m5 me5e niet1 dat ,hobbes zi* de drag] van het opp]/e /aatsgezag als e5 tyran da*t2 ne5 als e5 v]li*t vor/1 die begrijpt1 dat hij er is tot heil d] burg]s4 ,het gezag van d5 vor/ moet ook de he]s*appij d] e5e klasse ov] de &]e opheff54 ,op de v]li*t+ van het volk hoopt ,hobbes ev5e5s1 wa>mee hij de drag]s d] ,aufklrung zelfs vooruit is4 ,langzam]h& le]t het volk en wordt het knapp]4 7,paulatim eruditur vulgus74 ,hobbes is e5 d5k] gewee/ van groote gee/kra*t1 die het v]/aan heeft friss*e omtrekk5 te gev5 en e5 bepaald beg9sel uit te w]k54 ,voor fijn]e s*ake]+5 _h hij m9d] oog4 ,9 de ges*i$5is van het mat]ialisme bekle$t hij e5 belangrijke plaats4 ,met zijn !orie d] k5nis komt hij 9 de rij ,bacon1 ,hobbes1 ,locke1 ,b]keley1 ,hume1 die zoo gewi*tig is gewee/ voor de ,engels*e wijsbege]te en voor de ontwikkel+ van heel het d5k54 ,met zijn /aatsle] heeft hij veel invlo$ op ,sp9oza do5 geld5 7zie blz4 #bfg74 ,zijn w]k51 hoewel sommige teg5/rijdigh$5 bevatt5d ( s*ijn5d te bevatt5 zijn held] en kla>4 ,hobbes is e5 van die gea*eve]de natur51 wi] d5k5 zoo kla> voor ons ligt als hun lev54 7,heymans74 ,hij heeft ge5 navolg]s gevond51 die zijn geheele sy/eem volgd5 ( v]d] v]w]kt54 ,de drie groote d+51 die hij van het wet5s*appelijke lev5 van zijn tijd _h aanva>d2 de me*anis*e natuurbes*\w+1 de wiskundige me?ode1 de erk5n+1 dat de erv>+ grondslag moet zijn voor onze k5nis1 wi/ hij niet tot e5 lev5de e5heid te v]b9d54 ,ma> zijn w]k5 zijn e5 v9dplaats van vele oorspronkelijke1 rijke g$a*t54 ,zijn eig5 tijd s*e5 hij e5 a!/1 e5 vrijgee/4 ,de le] van d5 man1 die gezegd _h dat m5 de gelo(swa>h$5 zond] nad] ond]zoek di5de te aanva>d51 gold als d5 godsdi5/ vij&ig4 ,lang5 tijd 0 9 ,engel& ,hobbi/ gelijkbeteek55d met godloo*5a> en vrijgee/4 ,,ho(d/uk ,,xiv4 #dd4 ,leibniz4 ,lev5 en p]soonlijkheid4 ,e5 d] mee/ m]kwa>dige v]s*ijn+5 9 de ges*i$5is d] wijsbege]te4 ,na ,ari/oteles de groot/e polyhi/or1 baanbrek5d niet alle5 op het gebi$ d] wijsbege]te1 ma> ook op dat d] natuur- en wiskunde4 ,s*]pz9nig d5k] en to* uit]/ meega& en v]zo55d en van alle nieuwe g$a*te die tot hem kwam1 e]d] het go$e en jui/e wa>de]5d1 dan er critiek op uitoef55d4 ,man van de w]eld1 h(fhig1 diplomaat1 niet ongevoelig voor uit]lijk e]betoon en ond]s*eid+ door titels en wa>digheid4 ,altijd 9 't practis*e lev51 met tal van plann5 9 zijn ho(d1 en voor de v]wez5lijk+ er van w]kzaam4 ,to* 7op jeugdig5 leeftijd al7 bek5d met de auteurs d] oudheid en d] middeleeuw51 als s*i] niem&4 ,ma> ook met het wet5s*appelijk lev5 van zijn tijd go$ op de hoogte en 9 correspond5tie met tal van uitnem5de gele]d54 ,en 9 zijn w]k5--mee/ tijds*rift>tikel51 kle9]e w]k51 briev51 nog niet e5s alle uitgegev5--e5 sam5voeg5 van ,grieks*e1 ,middeleeuws*e1 ,r5aissance g$a*t5 tot e5 groots* sy/eem1 e5 /\tmo$ig5 b\w van groote orig9aliteit1 met tal van v]zo55de en bemiddel5de elem5t52 e5 /elsel1 dat zi* laat sam5vatt5 9 de woord5 ,,monad5le] en ,,voorbes*ikte ,,h>monie1 begripp5 die me] filos(ie inh\d5 dan m5ig bre$ uitgesponn5 sy/eem4 ,aanleg en lev5som/&igh$5 w]kt5 sam51 om dez5 man te vorm54 ,gottfri$ ,wilhelm ,leibniz w]d d5 #ba ,juli #afdf te ,leipzig gebor51 wa> zijn vad] hoogle]a> 04 ,deze /i]f vroeg en de veel aan zi*zelf ov]gelat5 jong5 snuffelde graag 9 vad]s biblio!ek4 ,jong kwam hij re$s aan de univ]siteit1 /ude]de 9 de re*t51 en trad na zijn promotie 9 di5/ van d5 keurvor/ van ,ma9z4 ,e]/ moe/ hij behulpzaam zijn bij het v]bet]5 van de wetgev+4 ,da>na w]d hij met e5 z5d+ na> ,p>ijs bela/1 en le]de hi] onz5 b]oemd5 l&g5oot ,*ri/iaan ,huyg5s k5n54 ,hi]door g+ hij zi* met wiskundige /udies bezig h\d51 die hem lat] bra*t5 tot de ontdekk+ van de diff]5tiaalrek5+4 ,9 deze tijd5 h\dt hij zi* bezig met de le]/ell+5 van ,sp9oza1 ,desc>tes1 ,hobbes4 ,door bemiddel+ van ,ts*irnhaus5 tra*tte hij 9 aanrak+ met ,sp9oza te kom51 die hem re$s _h le]5 k5n5 als e5 man van e5 vrij5 gee/ en 9 elke wet5s*ap wel erv>54 ,to* a*tte ,sp9oza d5 tijd nog niet gekom51 om hem zijn ,e?ica te lat5 lez54 ,die tijd kwam1 to5 ,leibniz na e5 vi]j>ig v]blijf 7#afgb-afgf7 ov] ,engel& na> ons l& reisde1 da> twee ma&5 bleef1 en 9 di5 tijd ,sp9oza h]haaldelijk bezo*t1 vak]1 dan hij 't lat] 9 zijn ges*rift5 wel heeft do5 voorkom54 ,uit ond]zoek+5 is geblek51 dat ,sp9oza e5 groot5 invlo$ uitoef5de en di5s le] ,leibniz voor go$ afbra*t van het ,c>tesiaans* dualisme4 ,sp9ozi/ 0 hij e*t] ev5m9 als vroeg] besli/ ,c>tesiaan ( ,hobbi/4 ,9 #afgf w]d ,leibniz biblio!c>is van d5 h]tog van ,hannov]4 ,hij _h het ze] druk3 hij _h het te druk gehad om te tr\w54 ,all]lei w]kzaamh$5 hield5 hem bezig4 ,9 de ,hannov]aans*e biblio!ek is zijn correspond5tie met me] dan duiz5d p]son5 bewa>d4 ,hij getuigt van zi*zelf3 ,ik /el ond]zoek+5 9 de ,ar*iev5 91 haal oude papi]5 voor d5 dag en v]zamel ong$rukte oorkond54 ,9 groot5 getale ontvang en beantwoord ik briev54 ,zoo veel nieuws heb ik e*t] 9 de wiskunde1 zoo veel filos(is*e g$a*t51 zoo vele &]e lett]kundige wa>nem+51 dat ik dikwijls niet weet1 wat het e]/ te do54 ,da>bij 0 hij dan nog bezig met all]lei practis*e plann53 de v]e5ig+ d] ,ka?olieke en ,prote/ants*e ,k]k1 die d] ,lu!rs*e en ,g]e=me]de da>na4 ,door zijn bemoei+5 7hij /ond bij d5 kon+ van ,pruis5 9 hooge e]e7 w]d de ,academie van ,wet5s*app5 te ,b]lijn 9 #agaj ge/i*t1 wi] e]/e voorzitt] hij 04 ,niet te v]wond]5 is het1 dat ,leibniz niet de man van n boek 04 ,zijn me5+5 zijn 9 v]s*ill5de ges*rift5 ne]gelegd4 ,9 de #ai;de eeuw zijn ze] go$e uitgav5 van zijn w]k5 bezorgd 7o4 a4 door ,erdman74 ,to* zijn de hi/orici het niet e5s ov] alle ond]deel5 van zijn sy/eem4 ,hi]toe mag m$ew]k51 dat ,leibniz zi* soms me] populair1 soms me] wet5s*appelijk uitdrukte1 soms 9 ,latijn soms 9 ,frans* s*reef1 en ook niet geheel zijn lev5 dezelfde d5kbeeld5 gehad heeft4 ,op sommige punt5 s*ijnt hij lat] wijzig+5 aangebra*t te hebb51 ook met het oog op de v]zo5+ zijn] wijsbege]te met de k]kle]1 welke v]zo5+ hij opre*t bege]de4 ,dit v]h9d]de niet1 dat 9 't plat duits* zijn naam tot ,leuve-niks 7gelo( niets7 gemaakt w]d en hij 9 't laat/ van zijn lev5 volk en gee/elijkheid e5 ongeloovige s*e54 ,sle*ts we9ig m5s*5 volgd5 9 #agaf de lijkba> van d5 man1 die zijn lev5sspreuk3 zoo dikwijls e5 uur v]lor5 gaat1 gaat e5 deel van het lev5 te niet1 /e$s voor oog5 _h geh\d54 ,leibniz 0 e5 za*te1 opg]uimde1 we9ig door emoties bewog5 natuur1 welwill5d1 ook teg5ov] di]51 en wi/ met i$]1 van welke /&1 religie1 afkom/ ( ov]tuig+ ook1 innem5d om te gaan en zi* voor hunne belang5 te int]esse]54 ,d5 man1 die 9 de wet5s*ap zooveel wa>de aan het kle9e he*tte1 0 niet spo$ig iets te kle94 ,zoo is er ook bij hem1 als bij ,sp9oza e5 groote ov]e5/emm+ tuss*5 p]soonlijk lev5 en wet5s*appelijke le]4 ,monad5le]4 ,desc>tes _h naa/ ,god tw sub/anties aang5om51 wi] wez5sk5m]k5 uitbreid+ en bewu/zijn w>54 ,voor ,sp9oza w>5 die twee attribut5 de wijz51 wa>op zi* de ,e5e sub/antie 7,god ( ,natuur ( ,sub/antie7 zi* aan ons v]toonde4 ,voor ,leibniz nu is het wez5 d] sub/antie niet uitgebreidheid1 ma> kra*t4 ,niet1 wat uit zi*zelf be/aat is e5 zelf/&igheid1 ma> wat uit zi*zelf h&elt4 ,leibniz br5gt ev5e5s e5 wijzig+ 9 de atomi/is*e !orie4 7v]gel4 bladz4 #dc47 ,dat deze de li*am5 opb\wt uit laat/e1 niet v]d] deelb>e elem5t51 a*t hij jui/1 ma> hij me5t1 dat die e5h$5 ge5 /(felijke li*aampjes moet5 zijn1 ma> on/(felijke1 wijl e5 /(felijk atoom to* /e$s 9 't one9dige deelba> g$a*t kan word54 ,deze beide gezi*tspunt5 v]b9d5d1 komt ,leibniz tot de !orie1 dat de w]eld be/aat uit on/(felijke e5h$5 wi] wez5 kra*t is4 ,deze e5h$5 noemt hij met e5 uitdrukk+ 7ontle5d aan van ,helmont1 zie bladz4 #bjh7 monad54 ,de monade is e5 gee/elijke e5heid1 ha> w]kzaamheid is voor/ell54 ,dit voor/ell5 kan e*t] me] ( m9d] duidelijk ges*i$51 er zijn veel onbewu/e voor/ell+54 #ga ,zoo is de geheele w]eld e5 rij monad54 ,het laag/ /aat de anorganis*e /(4 ,het zijn de naakte monad51 hun voor/ell+5 kom5 niet tot het bewu/zijn1 ev5m9 als dat bij d5 m5s* 9 slaap ( 9 e5 flauwte ges*i$t4 ,hoog] /aan de plant53 hi] w]k5 de voor/ell+51 nog wel onbewu/1 als vorm5de lev5skra*t4 ,v]volg5s kom5 de di]51 die re$s gewa>word+5 en geheug5 k5n54 ,het zijn ge5 slap5de ma> droom5de monad54 ,de m5s* heeft r$e1 hij heeft het v]mog5 zi* met zijn eig5 bewu/zijn bezig te h\d54 ,de monade die dit kan1 is ge5 ziel me] ma> gee/4 ,9 elk5 hoog]5 toe/& is de lag]e opgeslot53 ook bij de monade1 die gee/ is1 blijv5 vele voor/ell+5 ond]bewu/4 ,alle5 9 de ,godheid zijn alle voor/ell+5 held]1 bepaald1 zij is de hoog/e monade4 ,die v]s*ill5de groep5 van monad5 zijn niet s*]p ges*eid53 de natuur k5t ge5 sprong51 geleidelijk gaat het e5e 9 het &]e ov]3 de s*epp+ vormt e5 cont9um4 ,elk voorw]p zooals zi* dat aan ons voordoet1 be/aat uit e5 v]zamel+ monad54 ,is de doode /(1 de anorganis*e e5v\dig e5 ope5hoop+ van monad51 bij de organis*e li*am5 is er e5 c5traal-monade1 die hoog] /aat dan de &]e4 ,bij d5 m5s* is de ziel dit en de &]e vorm5 het li*aam1 dat deze di5t4 ,die &]e moet5 nu saamgeh\d5 word51 er moet5 ook sam5ge/elde zelf/&igh$5 zijn4 ,dit saamh\d5 ges*i$t door d5 sub/antieel5 b& het v9culum sub/antiale4 ,de monade is dus e5 voor/ell5de e5heid4 ,wat /elt zij zi* voor8 ,het geheele heelal4 ,elke monade /elt zi*1 mr ( m9d] duidelijk1 het al voor4 ,zij is belad5 met het v]l$51 zwang] van de toekom/4 ,zooals uit het begrip van e5 wiskundige figuur alle h>e eig5s*app5 zijn af te leid51 zoo is ook alles opgeslot5 9 de voor/ell+s9h\d d] monade4 ,van uit dit /&punt vall5 tijd en ruimte weg4 ,to* zijn ge5 twee monad5 gelijk4 ,elke monade v]s*ilt van de &]e4 ,zooals m5 e5 /ad van ze] v]s*ill5d /&punt kan zi51 zoo ziet elke monade ook het univ]sum van e5 &] /&punt4 ,9 i$]e monade is dus1 9 beg9sel1 alle k5nis aanwezig4 ,wel is er 9 i$] e5 /rev51 om uit d5 e55 toe/& 9 d5 &]5 ov] te gaan1 ma> dat ov]gaan 9 e55 &]5 toe/&1 het krijg5 van &]e bewu/e voor/ell+5 komt uit het eig5 wez5 d] monade voort3 ,,de ,,monade ,,heeft ,,ge5 ,,v5/]s4 ,van buit5 kan zij ge5 invlo$ ond]gaan4 ,de monade leeft zi* uit1 en deze kan dus eig5lijk ook niet gebor5 word5 no* /]v53 ,gebor5 word5 is uitgroei+1 /]v5 inwikkel+1 t]ug z9k5 tot e5 lag] graad4 ,sle*ts de m5s* beh\dt na zijn dood het bewu/zijn zijn] z$elijke p]soonlijkheid4 ,voorbes*ikte h>monie4 ,de monad5 w]k5 dus niet op elka> 94 ,to* le]t ons de erv>+ iets1 dat wij aan inw]k+ moet5 toes*rijv54 ,deze v]s*ijnsel5 nu v]kla>t ,leibniz door de groots*e hypo!se d] ,,voorbes*ikte ,,ov]e5/emm+ 7h>monia prae/abilita74 ,god heeft alle monad5 z ges*ap51 dat de v]&]+5 9 de monad5 met elka> ev5wijdig en volkom5 9 ov]e5/emm+ zijn4 ,dit nu kan toegepa/ word5 op de v]h\d+ van li*aam en ziel4 ,nem5 we nu nog e5s we] het ook door ,leibniz gegev5 klokk5voorbeeld4 ,/el1 dat wij twee gelijkga&e klokk5 zi54 ,dan kunn5 we aannem51 dat de e5e inw]kt op de &]e4 ,dit doet ,c>tesius met zijn influxus physicus1 die e5 invlo$ van li*aam en ziel op elka> aanneemt4 ,ook is het mogelijk dat e5 w]kman telk5s we] de twee klokk5 gelijk zet4 ,dit is de !orie d] occasionali/51 die aannem5 dat de ,godheid telk5s w]k5d optre$t #gb4 ,t5 slotte kunn5 we aannem51 dat e5 hoog/ bekwaam uurw]kmak] die klokk5 van 't beg9 af zoo nauwkeurig 9 elka> gezet heeft1 dat ze voortaan precies gelijk loop54 ,dit is de voorbes*ikte h>monie van ,leibniz4 ,deze geeft sle*ts deze drie gevall54 ,de oploss+ van ,sp9oza beh&elt ,leibniz dus niet4 ,!odicee4 ,ov] ,leibniz' groote beteek5is voor de natuur- en wiskunde kunn5 wij hi] niet sprek54 ,hij heeft m5ige vru*tb>e g$a*te uitgesprok54 ,kortelijk moet5 wij nog ev5 meld+ mak5 van zijn !odicee1 gewoonlijk e5 van zijn zwak/e w]k5 g]ek5d4 ,pi]re ,bayle 7#afdg-agjf71 de s*]pz9nige s*rijv] e5] hi/oris*e critis*e dictionnaire1 mo*t ga>ne met alle s*]pte aantoon51 dat de gelo(swa>h$5 teg5 het v]/& ++5 #gc4 ,ze] opre*t s*ijnt hij dan het gelo( v]d] aangehang5 te hebb52 te he]lijk] v]s*ijnt het1 na>mate het me] teg5 de r$e gaat6 ,zijn argum5t5 maakt5 intuss*5 diep5 indruk op vel5 en de kon+9 van ,pruis5 gevoelde zi* diep ges*okt1 to5 zij ,bayle's opm]k+5 ov] e5 w]k van ,pascal gelez5 _h4 ,leibniz kwam er zoo toe1 om 9 #agaj te ,am/]dam e5 v]h&el+ uit te gev5 ov] de go$heid ,gods1 de vrijheid des m5s*51 de oorsprong van het kwaad4 ,zoo zette ook hij zi* ne]1 om de oude vraag te beantwoord53 ,indi5 ,god is1 vanwa> het kwaad1 e5 vraag1 die wij re$s bij ,bhme 7bladz4 #bbf7 ontmoett5 en al e]d] bij de ,griek54 ,9 ho(dzaak betoogt ,leibniz3 ,god zag one9dig vele w]eld5 voor zi*4 ,hij koos deze1 die be/aat1 als de be/e4 7,v]e5ig+ van ,?omismus en ,scotismus1 v]gel4 bladz4 #aib74 ,onze w]eld is de be/e d] mogelijke 7le meilleur des mondes possibles74 ,9 deze w]eld is er kwaad3 metafysis*1 physiek1 moreel4 ,het metafysis* kwaad is noodig1 zal de w]eld be/aan3 e5 ges*ap5 wez5 kan nu e5maal niet zond] bep]k!id en onvolkom5heid be/aan4 ,uitsluit5d god5 kunn5 er niet zijn4 ,wat het physieke kwaad betreft1 dit is niet zoo groot1 als het gewoonlijk wel lijkt4 ,wanne] m5 het go$e met het kwade v]gelijkt1 dan moet m5 niet v]get51 dat ze] vele d+51 die m5 gewoonlijk niet als e5 go$ aanm]kt 7gezondheid bijv471 dit wel degelijk zijn en e]/ bij gemis als zoodanig gevoeld word54 ,het kwade kan v]d] meew]k5 tot het go$e4 ,e5 dapp] veldhe] w9t liev] d5 slag1 al wordt hij gewond1 dan dat hij hem v]lie/1 t]wijl hij niet g$e]d wordt4 ,teg5ov] de h>monie van het heelal is de hoeveelheid sm>t one9dig kle9 en het is onjui/ d5 m5s* als het doel d] s*epp+ te bes*\w5 en deze van da>uit te beoordeel54 ,uit het z$elijk kwaad kan ook nog het go$e voortkom54 ,het kwade is noodzakelijk3 ge5 ges*ap5 s*epsel kan z$elijk volkom5 zijn4 ,het booze is ov]ig5s negatie3 afwezigheid van go$4 ,9 alle h&el+5 is kra*t1 die van ,god komt1 dat is het w]kelijk be/a&e go$e er 94 ,het v]ke]de voegt de m5s* er aan toe1 zooals twee gelijk groote1 ongelijk belad5e vra*ts*ep5 door de rivi] voortbewog51 aan de rivi] dezelfde kra*t dank51 ma> ongelijk vord]5 door ongelijke lad+1 die 9 h5 zelf ligt1 niet aan de rivi]4 ,t5 slotte moet m5 ook het z$elijke kwaad 9 sam5hang met het geheel bes*\w53 het is e5 dissonant op zi*zelf1 ma> de wanklank v]/]ft 9 de h>monie van het muziek/uk1 het booze v]dwijnt 9 de one9dige h>monien van het ,al4 ,sam5vatt+4 ,tuss*5 ,bacon en ,leibniz ligt me] dan e5 eeuw4 ,vi] groote /elsels zag die tijd4 ,het ,c>tesianisme1 dat e5 duali/is* sy/eem 0 met ,het ,occasionalisme1 als e5 wijzig+ da>van4 ,het ,sp9ozisme1 de le] van het onbek5de d]de4 ,het /elsel van ,leibniz3 alle be/a&e is monade en de monade is gee/elijk4 ,9 ,engel& treff5 we 9 ,hobbes d5 v]teg5woordig] van het mat]ialisme3 voor ,hobbes is al het be/a&e li*aam4 ,het is vooral het sub/antie probleem en 9 v]b& da>mee de v]h\d+ van ,god en w]eld1 ziel en li*aam1 dat de a&a*t vraagt4 ,alle g5oemde d5k]s zijn da>bij ov]tuigd van de mogelijkheid1 om tot e5 k5nis d] w]eld te kom54 ,9 de wiskunde zi5 zij het ideaal d] wet5s*app5 en het /rev5 d] wet5s*ap moet1 volg5s h5 zijn1 k5nis te gev51 ev5 zek] als de wiskunde4 ,de wijsbege]te dez] mann5 leidt h5 met uitzond]+ van ,sp9oza1 niet tot e5 breuk met de k]k ( de *ri/elijke gelo(sle]3 f ze me551 dat gelo( en wijsbege]te kunn5 sam5gaan en v]e5igba> zijn 7,desc>tes1 ,leibniz7 ( ze /ell5 het gelo( naa/ de wijsbege]te1 als e5 zond] nad] ond]zoek te aanva>d5 d+ 7,hobbes74 ,op psy*ologis* t]re9 zijn het me] de gemo$sa&o5+5 die belang/ell+ wekk54 ,met ,locke beg9t e5 nieuwe tijd1 die d] v]li*t+1 de aufklrung4 ,a*t]e5volg5s besprek5 wij ,locke1 ,b]keley1 ,hume en de ,engels*e moraalfilos(51 zi5 da>na deze beg9sel5 9 ,frankrijk v]breid1 om t5 slotte nog e5 vlu*tig5 blik op ,duits*l& te w]p54 ,,ho(d/uk ,,xv4 ,,de ,,aufkl,,rung4 #de4 ,inleid5de opm]k+54 ,we zag5 re$s1 dat m5 9 de ges*i$5is d] ,nieuwe ,wijsbege]te1 twee elka> ev5wijdige ma> w$]zijds*e benvlo$5de ri*t+5 ond]s*eidt3 de empiris*e1 die van de wa>nem+ door feit5 wil uitgaan en de rationali/is*e1 die door en van uit de r$e tot k5nis d] w]eld wil kom54 ,we kunn5 deze rij5 aldus op/ell54 ,bacon #afbj4 ,hobbes #afea4 ,desc>tes #afej4 --------------- ,sp9oza #afgg4 ,locke #afij4 ,leibniz #afia1 #agaj4 ,b]keley #agaj4 ,wolff #aged4 ,hume #agdh4 ----------------------- ,de j>51 ge5 /]fj>51 zijn die van de v]s*ijn+ van het ho(dw]k4 ,de empiris*e d5k]s zijn ,engels*51 de rationali/is*e ,frans*51 ,holl&]s1 ,duits*]s da>na4 ,beide /room5 kom5 sam5 9 ,kant1 die door ,humes w]k5 uit d5 dogmatis*5 sluim] wakk] gemaakt wordt4 ,9 die tabel hebb5 we e5 /reep getrokk54 ,want bij ,locke beg9t eig5lijk e5 nieuwe wijsbege]te4 ,voor zijn tijd 0 m5 uitgegaan van het d5kbeeld1 dat er e5 k5nis d] w]eld mogelijk 04 ,_h m5 getwijfeld1 dan 0 het gewee/ aan de zek]heid1 niet aan de mogelijkheid di] k5nis4 ,_h m5 het v]/& ond]zo*t1 dan 0 het niet1 om te zi51 hoe vr m5 met zijn v]/& kon kom5 en f onze v]/&elijke organisatie ons 9 /aat /elde1 om de problem5 op te loss51 ma> om na te gaan1 hoe m5 't spo$ig/ tot zek]e k5nis z\ kunn5 g]ak54 ,locke nu is de e]/e gewee/1 die geme5d heeft1 te moet5 ond]zoek5 ( wij m5s*5 9 /aat zijn1 alle vrag51 die zi* opdo51 op te loss54 ,hij w]d er 9 #afga toe gebra*t door e5 gesprek met vri5d5 ov] geop5ba>de moraal en religie4 ,m5 kon to5 niet v]d]4 ,het viel ,l4 91 dat het gew5s*t 01 e]/ e5s te ond]zoek5 ( wij 9 /aat w>51 die vrag5 op te loss54 ,die w]d de aanleid+ tot zijn ho(dw]k1 dat1 na langdurig5 arbeid1 9 #afij v]s*e54 ,ook 9 &] opzi*t beg9t met ,locke e5 nieuwe tijd4 ,het absolutisme van de #ag;de eeuw _h zi* we]spiegeld 9 de groote /elsels 7,hobbes1 zie pag4 #bgd47 ,9 de #ah;de eeuw zi5 we op /aatkundig gebi$ e5 v]zet kom5 teg5 deze rege]+swijze4 ,als onze /adh\d] ,willem ,,iii 9 #afhh ,jacobus ,,ii van d5 ,engels*5 troon v]drijft1 is da>mee e5 knak aan 't absolutisme gegev51 is de p>lem5taire rege]+svorm 9 ,engel& v]zek]d4 ,het democratis* besef ontwaakt4 ,niet alle5 9 zake de m5s*elijke k5nis1 ma> ook op het gebi$ van /aat1 maats*appij1 godsdi5/ en moraal komt nieuw lev54 ,dit besef kwam het e]/ lev5dig 9 ,engel& aan d5 dag en da> we] 't e]/ 9 ,locke1 zij het dan1 dat hij zijn voorloop]s _h gehad4 ,zoo 9 godsdi5/opvatt+5 9 ,h]b]t v4 ,*]bury 7#aeha-afdh71 9 /aatkundige opvatt+5 9 d5 groot5 di*t] ,milton 7#afah-afgd47 ,uit ,locke's le] w]d5 consequ5ties getrokk51 wijzig+5 w]d5 er 9 aangebra*t1 be/rijd+ knoopte er zi* soms aan va/1 ma> op all]lei gebi$ w]kte zijn invlo$4 ,9 ,engel& bleef het op m5ig t]re9 bij de !orie4 ,de d5k]s s*rev5 me] voor de ontwikkeld51 m9d] voor het volk4 ,de economis*e toe/&5 w>5 9 ,engel& niet zoo heel sle*t4 ,de /aatkundige v]h\d+5 bet] dan 9 m5ig l& van ,europa3 er 0 e5 7zij 't bespottelijk sle*t gekoz57 volksv]teg5woordig+4 ,hoe doorta/5d en baanbrek5d ook op 't gebi$ d] wet5s*ap1 9 practis*e zak5 w>5 de ,engels*5 me] cons]vatief gez9d4 ,nog h$5 zijn 9 de ,engels*e re*tsspraak en wetgev+ bijv4 gewoont51 die voor e5 ,n$]l&] s*i] onbegrijpelijk zijn4 ,9 het ond]wijs is het niet &]s4 ,hoe geheel &]s moe/ het 9 ,frankrijk gaan4 ,e5 plattel&sbevolk+1 arm door e5 onz9nig bela/+sy/eem1 dat al d5 druk lei op s*\d]s1 die we9ig kond5 drag51 gebukt ond] drukk5de he]lijke re*t51 uitgem]geld door langdurige1 ko/b>e oorlog54 ,e5 tamelijk ( ze] rijke1 ontwikkelde burg]/&1 zond] e5ig /aatkundig re*t4 ,e5 v]kwi/5de1 z$elooze rege]+1 die ge5 inzi*t _h 9 de belang5 van het rijk4 ,v]val van z$elijkheid 9 vele kr+54 ,da>naa/ veel uit]lijk v]toon van vroomheid4 ,de ,frans*e s*rijv]s m9d] veelzijdig1 m9d] bezadigd vooral1 ma> s*]p]1 ma> me] n g$a*te tot 9 de laat/e consequ5ties v]volg5d4 ,s*itt]5de /yli/51 populaire auteurs4 ,van ge5 ,locke ( ,hume kunn5 we li*t ons e5 roman voor/ell5 en wat ,locke aan v]z5 gaf is g]ijmel4 ,ma> bij e5 ,voltaire en e5 ,r\sseau vrag5 we3 zijn ze me] wijsge]5 ( lett]kundig58 ,9 ,engel& me] br&punt5 van wet5s*ap4 ,locke hoort aan ,ox=d en ,lond51 ,b]keley aan ,dubl91 ,hume aan ,ed9burgh4 ,9 ,frankrijk n br&punt ,p>ijs en 9 de ,p>ijs*e salons ontmoet5 alle gee/5 elka>4 ,lev5dig v]ke] met opgewekte g$a*t5wissel+1 dat me] tot slagva>digheid dan tot ern/ig nad5k5 spoorde4 ,het ,engels*e g\d wordt 9 ,frans*e zilv]5 en bronz5 pasmunt ond] de m5igte gebra*t4 ,het ,engels*e d5k5 me] leid5d en ri*t+ aangev5d1 het ,frans*e d5k5 me] volg5de1 me] uitsprek5d1 wat er 9 d5 tijd leeft2 di5 niet vooraan1 ma> we]spiegel5d4 ,zoo s*ijn5 de ,frans*e d5k]s d] #ah;de eeuw als de gee/elijke vad]s d] revolutie 7die tr\w5s niet uitsluit5d1 zelfs niet 9 de e]/e plaats aan hunne w]k5 mag toeges*rev5 word574 ,ma> 9 die ,frans*e ,aufklrung is e5 tijd van reactie4 ,r\sseau1 die e5]zijds ha> lijn5 v]volgt1 is &]zijds* e5 t]ugslag op ha> /rev54 ,deze afdeel+ valt dus 9 drie ho(d/ukk54 ,de ,engels*e en de ,frans*e ,aufklrung4 ,dan ov]blikk5 we de zooveel m9d] beteek55de ,duits*e4 ,,ho(d/uk ,,xvi4 ,,de ,,engels*e ,,aufkl,,rung4 #df4 ,joh4 ,locke4 ,lev54 ,9 #afcb1 zes j>5 na ,bacon's dood 9 hetzelfde ja> als ,sp9oza w]d ,locke gebor54 ,zijn vad] gaf hem e5 go$e opvo$+ 79 vele d+5 lat] e5 voorbeeld voor zijn opvo$kundige bes*\w+574 ,e]/ g+ hij na> de ,we/m9/]s*ool1 wa> hij te veel met spraakle] w]d geplaagd4 ,da>na kwam hij op de univ]siteit te ,ox=d en /ude]de da> g5eeskunde en godgele]dheid4 ,het ond]ri*t1 nog 9 s*ola/iek5 gee/ gegev51 bevr$igde hem niet4 ,het lez5 d] w]k5 van ,desc>tes boezemde hem voor de wijsbege]te groote belang/ell+ 9 en w]kte als e5 op5b>+4 ,nadat hij gezants*apssecret>is 0 gewee/ te ,cleef 7#affd7 kwam hij als arts1 opvo$]1 secret>is1 weldra als v]tr\wd vri5d 9 het huis van d5 lat]5 graaf ,%aftesbury1 die1 e]/ m9i/] ond] ,k>el ,,ii1 lat] valt en 9 het p>lem5t ho(d d] oppositiep>tij w]d 7,nov4 #afgc74 ,met di5s val v]loor ook ,locke e5 ambt4 ,van #afge tot #afgi rei/ deze voor zijn gezondheid 9 ,frankrijk1 le]t da> ze] vele gele]d5 k5n51 ma> s*ijnt er1 m]kwa>dig ma> niet onbegrijpelijk1 niet 9 aanrak+ te zijn gekom5 met de bek5de ,frans*e ,c>tesian5 en de he]5 van ,port ,royal4 ,de armo$e d] ,frans*e plattel&sbewon]s maakte e5 diep5 indruk op d5 reizig]4 ,na zijn t]ugke] bleef hij niet lang 9 ,engel&4 ,zijn mee/] moe/1 weg5s deelnem+ aan e5 complot teg5 d5 ,kon+1 vlu*t5 7#afha74 ,locke1 die wa>s*ijnlijk niet 9 de sam5zw]+ betrokk5 is gewee/1 gevoelde zi* niet veilig en ontweek 9 #afhc na> ons l&4 ,hij leefde te ,am/]dam1 ,utre*t en ,rott]dam1 vond hi] e5 ga/vrij on?aal en telde hi] vele vri5d51 ond] wie vooral te noem5 is ,limbor*1 pr(essor aan het ,remon/rants* ,a!neum4 ,9 #afhi /ak ,locke we] na> ,engel& ov] met hetzelfde s*ip1 dat ook ,m>ia1 ,willems gemal91 na> het vad]l& bra*t4 ,bij de nieuwe rege]+ /ond hij ook 9 /aa?ui%\dkundige zak5 7muntkwe/ie1 kolonisatie1 arm5zorg1 h&el7 en als b$rev5 g5ee%e] 9 groot aanzi5 en hoewel ze hem e5 ambt toev]tr\wde1 dat #ajjj pond p] ja> gaf1 _h ,locke tot hoog] wa>digh$5 kunn5 klimm51 als zijn zwakke gezondheid hem de ,lond5s*e lu*t niet ondragelijk _h gemaakt1 en hij me] geldgi]ig en e]zu*tig gewee/ 04 ,de laat/e lev5sj>5 bra*t ,locke1 die nimm] getr\wd 01 te ,oates bij ,lond5 door 9 het huis van e5 zek]5 ,mr4 ,ma%am die gehuwd 0 met e5 do*t] van d5 filoso( ,cudwor?4 ,hi] vond hij e5 ze] vri5delijk ?uis4 ,9 #agjd ov]le$ hij4 ,locke1 e5 man van zwakke gezondheid1 7hij le$ aan a/hma7 wordt ons ges*ild]d als e5 e5igsz9s bange1 vreesa*tige p]soonlijkheid van groote liefde voor wa>heid en vrijheid1 degelijke k5nis4 ,e5 s*]p en e5 nu*t] d5k]1 met e5 lev5dige belang/ell+ 9 godsdi5/ige vraag/ukk54 ,ov]tuigd van de bep]k!id van het m5s*elijk wet5 en kunn51 raadpleegde hij ga>ne vri5d5 en v]bet]de zijn w]k ( vulde aan1 als hij dit noodig vond4 ,9 d5 omgang 0 hij vri5delijk1 e5 man die veel gezi5 _h4 ,aan zijn vri5d5 h+ hij met innige gehe*!id4 ,van k9d]5 hield hij veel4 ,soms tot toorn g5eigd1 0 hij niet haatdrag5d1 ma> v]gev5sgez9d4 ,w]k54 ,van ,locke's vrij talrijke w]k5 noem5 wij3 a4 ,ond]zoek ov] het m5s*elijk v]/&1 gewoonlijk het ,essay g5oemd 7,engels*e titel3 ,an ,essay conc]n+ human und]/&+71 ,locke's ho(dw]k1 dat 9 de ope5volg5de drukk5 nog al uitgebreid w]d en door zek]e wijdloopigheid en sommige h]hal+5 zijn ont/aanswijze v]raadt4 ,e5 voor e5 lat]5 druk be/emd toevoegsel kwam na d5 dood van d5 auteur uit als afzond]lijk w]k3 ,ov] de leid+ van het v]/& en bevat vele practis*e aanwijz+5 ov] /udie-me?ode4 b4 ,!ologis*e w]k51 wa>ond] ,de r$elijkheid van 't ,*ri/5dom4 c4 ,/aatkundige w]k51 wa>ond] e5 pa> v]h&el+5 ov] de rege]+ om de revolutie van #afhh te v]d$ig5 en briev5 ov] de v]draagzaamheid4 d4 ,opvo$kundige w]k54 ,het bek5d/ zijn3 ,g$a*t5 ov] opvo$+ 7#afic74 ,k5nisle]4 ,locke's le] heeft twee leid5de g$a*t51 e5 negatieve3 er zijn ge5 aangebor5 begripp51 e5 positieve3 al onze voor/ell+5 /amm5 uit de erv>+4 ,ge5 aangebor5 begripp54 ,9 onze ziel zijn ge5 aangebor5 begripp54 ,dit geldt all]e]/ voor de !oretis*e axioma's1 voor de grondwett5 van ons d5k54 ,imm]s w>5 ze aangebor5 dan z\d5 ze e5 i$] bek5d moet5 zijn en 't e]/ v]worv5 gee/esbezit4 ,ev5m9 zijn ons de grondbeg9sel5 d] moraal +ebor54 ,vanwa> &]s het enorme ond]s*eid 9 z$elijk oordeel tuss*5 v]s*ill5de m5s*51 tijd51 volk]5 en religie's8 ,en met sommige speciale voor/ell+51 bijv4 id5titeit1 ,god1 sub/antie is het ook niet 't geval4 ,de we]legg+1 dat deze +ebor5 voor/ell+5 wel ons oorspronkelijk bezit zijn1 ma> v]donk]d1 geldt voor ,locke niet2 voor hem is het e5 ong]ijmdheid van onbewu/e voor/ell+5 te sprek51 wat wij ons niet bewu/ zijn1 bezitt5 wij niet4 ,leibniz' be/rijd+4 ,we zag51 dat ,leibniz e5 be/rijd+ lev]de van ,locke's !orie4 ,voor d5 e]/5 zijn eig5lijk alle voor/ell+5 +ebor54 ,de monade heeft ge5 v5/]s4 ,al ha> k5nis ont/aat door uitgroei+ van wat 9 kiem 9 ha> aanwezig is 7bladz4 #bhb74 ,ma> 9 't bijzond] ri*t ,leibniz zi* teg5 ,locke's ontk5n+ van wat wij nu noem5 de onbewu/e voor/ell+54 ,het is de groote v]di5/e van d5 e]/e voor de zielkunde1 dat hij dit begrip heeft +evo]d4 ,hij ond]s*eidt p]ceptie en app]ceptie4 ,de laat/e is het zi* bewu/ word51 de e]/e het wa>nem5 zond] dit4 7,dit woord app]ceptie soms 9 't ,holl&s* toeig5+ g5aamd1 heeft e5 veelbewog5 lev5 gehad en er is m5ige /rijd gevo]d ov] het begrip app]ceptie zo[el op ziel- als opvo$kundig gebi$4 ,we zull5 het lat] we] bij ,h]b>t aantreff574 ,er zijn nu mogelijk petites p]ceptions1 kle9e wa>nem+54 ,we hoor5 niet het geluid van e5 enkel golfje wel het g]uis* van de zee4 7,v]gel4 bladz4 #cb74 ,tweerlei erv>+4 ,er is dus voor ,locke ge5 twijfel aan1 ( al onze aan/ell+5 /amm5 uit de erv>+4 ,deze is tweerlei3 uitw5dig 7s5satie7 en inw5dig 7reflectie74 ,door de reflectie le]5 we bijv4 onz5 wil1 ons geheug51 en &]e psy*is*e v]s*ijnsel5 k5n54 ,al onze bewu/zijns9h\d5 nu zijn ( door re*t/reeks*e wa>nem+ ont/aan ( ze zijn da>uit opgeb\wd1 zooals de taal uit woord5 en lett]s4 ,locke durft het dan ook aan1 te v]kl>51 dat de voor/ell+1 die wij ons1 zoo go$ wij kunn5 van het ,opp]/e ,wez5 vorm51 ook uit de erv>+ komt3 ,want het is de idee van one9digheid1 dewelke gevoegd bij onze ideen van be/aan1 ma*t1 wet5s*ap enz41 die sam5ge/elde idee vormt1 wa>door wij ons zelv5 zoo go$ wij kunn51 het ,opp]wez5 voor/ell54 ,ov]zi*t onz] ideen4 ,alle voorw]p5 van ons d5k51 noemt ,locke ideen4 ,hij v]deelt ze na> het volg5de s*ema3 ,ideen3 _/----------------------------------- ,enkelv\dige4 ,sam5ge/elde4 _/---------------------------------- _/----------------------- ,door ,s5satie4 ,door ,door ,s5satie ,modi4 ,sub/anties4 ,relaties4 ,reflectie4 en _/-------- ,reflectie beide4 ,li*4 ,gee/el4 _/------------ ,door ,door _/------------- n z94 me] ,enkelv4 ,gem5gd4 z9n54 ,onze enkelv\dige ideen kunn5 ons door n z9 gegev5 word53 kleur1 smaak1 ton51 reuk4 ,&]e1 wa>ond] ,locke het ruimtebegrip rek5t1 /amm5 uit de wa>nem+ met me] z9n54 ,de ruimte bijv4 nem5 we wa> met ons gezi*t en onz5 ta/z94 ,door reflectie alle5 krijg5 we de ideen van onze gee/elijke v]mog5s1 b4v4 wa>nem+sv]mog51 geheug51 wil4 ,door sam5w]k+ van reflectie en s5satie ont/aan bijv4 onze ideen van kra*t1 lu/1 onlu/1 e5heid1 ope5volg+4 ,secundaire en primaire eig5s*app54 ,door de z9n5 nem5 wij dus de eig5s*app5 van de d+5 wa>4 ,ma> die eig5s*app5 zijn tweerlei3 primair en secundair4 ,grootte1 di*!id ( ondoordr+ba>heid 7soliditeit71 ru/ ( beweg+1 vorm1 aantal1 zijn primaire eig5s*app54 ,zij kom5 de d+5 w]kelijk toe4 ,kleur1 geur1 smaak1 ton5 b4v4 kom5 de d+5 niet toe4 ,het zijn sle*ts de wijz5 wa>op wij de indrukk51 die de beweg+ d] kle9/e deeltjes van e5 li*aam op onze z9tuig5 mak51 opvatt54 ,aan ons idee van rood beantwoordt dus niet 9 de buit5w]eld iets1 dat rood is1 ma> e5 beweg+1 ma> aan ons idee van soliditeit beantwoordt wel e5 di*t1 ondoordr+ba> iets 9 de buit5w]eld4 ,deze ond]s*eid+1 die ,democritus voor d5 opb\w van zijn atomi/is* sy/eem van ,protagoras ov]nam 7vgl4 bladz4 #de7 en door ,gass5di en ,galile 9 de nieuw]e wijsbege]te we] w]d +evo]d1 w]d door ,locke met volle s*]pte en kla>heid gegev54 ,voor de physiologie en de psy*ologie _h deze ond]s*eid+ groote wa>de4 ,zij wees op dit belangrijk probleem4 ,hoe moet5 onze z9tuig5 geb\wd zijn om de specifieke gewa>word+5 die wij krijg51 mogelijk te mak51 en welke w]kelijkheid1 buit5 het bewu/zijn1 komt nu ov]e5 met onze gewa>word+5 van kleur1 sm>t1 geur1 ton51 hitte1 k\de1 gladheid enz48 ,voor d5 physioloog en d5 psy*oloog is de beantwoord+ d] e]/e1 voor d5 natuurkundige die d] twe$e vraag4 ,voor de k5nisle] w]d deze ond]s*eid+ van m9d] beteek5is s$]t ,kant 7v]gel4 deel ,,ii74 ,het wez5 d] li*am5 ziet ,locke niet1 zooals ,desc>tes1 9 de uitgebreidheid1 ma> 9 de soliditeit4 ,m5 kan zi* ze] go$ ruimte1 dus uitgebreidheid d5k51 zond] e5 li*aam1 niet omgeke]d4 ,de complexe ideen4 ,bij het opnem5 d] enkelv\dige ideen v]h\dt de ziel zi* passief1 zij word5 ha> opg$rong51 zooals beeld5 aan e5 spiegel4 ,de ziel heeft e*t] ook e5 actief elem5t2 zij kan algeme5e voor/ell+5 en begripp5 vorm51 wa>door het mogelijk wordt ond] n woord e5 groot aantal d+5 ond] te br5g54 ,zij kan de elem5t5 afs*eid5 en v]b9d51 en zoo nieuwe voor/ell+5 vorm54 ,de sam5ge/elde ( complexe ideen zijn modi1 wanne] ze niet op zi*zelf be/aan1 ma> aan &]e d+5 word5 wa>g5om51 zooals bijv4 driehoek1 dankba>heid1 moord4 ,zijn ze v]&]+5 ( comb9aties van hetzelfde enkelv\dige idee1 dan zijn ze simple modes1 enkelv\dige modi1 zooals dozijn1 gros1 die niets &]s zijn dan te zam5 gevoegde ideen1 van v]s*ill5de1 afzond]lijke e5h$54 ,wanne] ideen van v]s*ill5de soort te zam5 word5 gevoegd1 dan ont/aan gem5gde modi4 ,s*oonheid bijv4 is de sam5voeg+ van kleur en vorm1 9 d5 toes*\w] zek] g5ot opwekk5d4 ,de twe$e groep d] sam5ge/elde ideen zijn de sub/anties4 ,bij ,locke wordt het sub/antie-begrip tot het sub/antie-probleem4 ,wat de erv>+ ons geeft1 is niets dan e5 bundel k5m]k51 e5 aantal secundaire en primaire eig5s*app54 ,ma> deze eig5s*app5 s*rijv5 wij toe aan iets1 aan e5 drag]1 aan e5 er aan t5 gronde ligg5d sub/raat4 ,dat onbek5de1 die ,x4 is de sub/antie4 ,we wet5 dus niet wat het is4 ,er zit dus iets 9 het sub/antiebegrip1 wa>van wij niet wet5 wat het is1 en da>door wordt het e5 probleem4 ,naa/ de li*amelijke sub/anties zijn er gee/elijke 7onze ziel1 hoog]e gee/elijke sub/anties1 ,god74 ,ev5als ,locke met ,desc>tes v]s*ilt t5 opzi*te van het wez5sk5m]k d] li*am51 doet hij dit ook met betrekk+ tot dat d] ziel4 ,d5k5 geldt hem niet als zoodanig1 de ziel z\ dan /e$s moet5 d5k51 wat zij niet doet 7slaap74 ,hoewel hij er p]soonlijk toe neigt1 dit aan te nem51 mag m5 niet met zek]heid zegg51 dat de ziel on/(felijk is4 ,het z\ kunn5 zijn1 dat de ,s*epp] e5 d5k5de /( _h will5 s*epp54 ,bij de relaties vrag5 we niet ( zij met de d+5 ov]e5/emm51 ma> ( deze dit met h5 do54 ,bij de relatie oorzaak b4v4 vrag5 wij1 ( twee d+51 zi* zoo voordo51 dat we ze oorzaak en gevolg kunn5 noem51 ( zij dus ov]e5kom5 met e5 bepaald5 v]h\d+svorm4 ,k5nis4 ,na e5 ov]zi*t gegev5 te hebb5 van onze v]s*ill5de bewu/zijns9h\d51 gaat ,locke na1 welke wa>de voor onze k5nis toekomt aan de ideen en de oordeel54 ,voor de ideen geldt de volg5de indeel+3 ,reel ( ,+ebeeld4 ,adaequaat ( ,niet-,adaequaat4 ,wa> ( onwa>4 ,reel zijn onze ideen1 als ze met iets 9 de w]kelijkheid ov]e5kom5 7al onze enkelv\dige dus74 ,+ebeeld 7fanta/ical7 als ze ( uit elka> uitsluit5de elem5t5 be/aat 7vi]zijdige driehoek71 ( e5 zoodanige comb9atie bi$t van elem5t51 als 9 de w]kelijkheid niet voorkomt 7c5taur74 ,van adaequate ideen sprek5 wij1 als deze geheel ov]e5kom5 met de d+51 vanwa> de gee/ ze als afkom/ig v]ond]/elt4 ,niet adaequaat1 ma> wel reel zijn bijv4 de ideen1 die e5 leek heeft van re*tsgele]de begripp54 ,van wa> en onwa> kan m5 e]/ sprek51 als de voor/ell+5 betrokk5 word5 op e5 bepaald voorw]p4 ,9 zi*zelf is e5 idee dus nimm] wa> ( niet wa>4 ,zoo spo$ig we het met deze t]m5 b5oem51 hebb5 we eig5lijk geoordeeld1 we hebb5 ontk5d ( beve/igd4 ,onze wet5s*ap heeft voor ,locke ge5 betrekk+ op de v]h\d+ tuss*5 d+ en idee1 ma> op die d] ideen ond]l+4 ,locke gaat nu uitvo]ig na1 hoe de v]s*ill5de ideen zijn ( kunn5 zijn4 ,de enkelv\dige ideen v]ke]5 9 't gun/ig/e geval3 ze zijn reel en adaequaat4 ,soort5 van wet54 ,k5nis van de d+5 zelf hebb5 we e*t] niet4 ,locke b$oelt met het reel en adaequaat zijn d] enkelv\dige ideen dus niet1 dat deze ov]e5 kom5 met de d+5 zelf1 ma> dat zij als regelmatige gevolg5 zijn te bes*\w5 van de inw]k+ d] d+5 op ons4 ,en da>om mog5 we aannem5 dat aan die gewa>word+5 e5 buit5w]eld beantwoordt4 ,het groote v]s*il tuss*5 e5 wa>nem+ en e5 h]9n]+svoor/ell+1 de w$]zijds*e /eun1 die de z9n5 elka> v]le551 de le$- en lu/gevoel5s1 die met sommige wa>nem+5 gepa>d gaan1 gev5 ons wel re*t om dat te do54 ,het z9nelijk 7s5sitieve7 wet5 is wel niet absoluut zek]1 ma> 't br5gt to* tot e5 ze] groote wa>s*ijnlijkheid1 die voldo5de is voor onze practis*e behoeft54 ,zek]d] k5nis geeft ons het demon/ratieve1 het bewijz5de wet54 ,we kunn51 van onmiddellijk +ezi5e wa>h$51 voorts*rijd5 tot &]e door tuss*5 geleg5 oordeel54 ,het opspor5 dez] s*akels is soms ze] moeilijk1 van hoog belang e*t] voor de wet5s*ap4 ,we hebb5 deze k5nis van de wiskunde en van de moraal4 7,aan de uitnoodig+ van e5 zijn] vri5d51 om e5 dusdanig demon/ratief /elsel van z$ele] te gev51 heeft ,locke niet voldaan74 ,ook onze k5nis van ,god is demon/ratief4 ,to* is deze voor/ell+ e5igsz9s &]s dan die d] wiskunde ( moraal4 ,aan ,god komt be/aan buit5 ons toe1 aan de wiskunde en de z$elijke grondbeg9sel5 niet4 ,als zoodanig be/aan zij n]g5s &]s4 ,de hoog/e trap van k5nis is de aans*\welijke1 de intutieve4 ,wij zi5 bijv4 onmiddellijk 91 dat e5 d+ niet tegelijk]tijd a en niet a kan zijn4 ,v]mo$54 ,naa/ het wet5 /aat het me551 s*em]+ tuss*5 na*t van niet--dag van wel wet54 ,er is me] ( m9d] wa>s*ijnlijkheid1 om iets aan te nem54 ,met e5 zoo mogelijk gegronde wa>s*ijnlijkheid moe/5 we ons 9 tal van zak51 wa> absolute zek]heid niet mogelijk is1 tevr$5 /ell54 ,bege]d5 we deze voor ons h&el51 we z\d5 dikwijls ge5 v+] kunn5 v]ro]54 ,omvang van het wet54 ,het me55 vult dus het wet5 aan4 ,de omvang van dit laat/e is ze] bep]kt4 ,het gaat niet uit bov5 onze erv>+1 die weg5s de zwakheid en het g]+ aantal d] z9n5 lang niet op al het be/a&e betrekk+ heeft4 ,van de te wet5 d+5 hebb5 wij ook nog ma> voor e5 g]+ deel voor/ell+54 ,bov5di5 zijn deze niet zeld5 onkla> en v]w>d4 ,om ons wet5 te v]me]d]51 moet5 wij dus onze erv>+ tra*t5 te v]groot5 en onze voor/ell+5 v]held]54 ,locke's essay is e5 belangrijk w]k1 e5 ern/ige1 zij 't niet volkom5 geslaagde pog+1 om d5 oorsprong1 d5 omvang en de zek]heid d] m5s*elijke k5nis te ond]zoek5 en de me?ode1 met behulp wa>van hij dat doel tra*t te b]eik5 is zuiv] wet5s*appelijk3 ontl$+ d] 9 't feitelijke d5k5 gegev5 voor/ell+5 9 h>e e5v\dig/e be/&deel51 ond]zoek na> de wijze wa>op deze e5v\dig/e voor/ell+5 zijn v]kreg5 en de sam5ge/elde da>uit opgeb\wd4 7,heymans74 ,godsdi5/4 ,locke is e5 aanhang] van d5 *ri/elijk5 godsdi5/4 ,hij a*t deze niet teg51 ma> bov5 de r$e4 ,9 godsdi5/ige opvatt+5 e*t] mag m5 zi* ook lat5 leid5 door zijn r$e4 ,omdat ,god ons de op5b>+ gegev5 heeft1 behoev5 wij het natuurlijke li*t niet uit te doov54 ,hij is er e5 vij& van1 de m5s*5 te plag5 met onbegrep5 ( ang/aanjag5de dogmata4 ,godsv]tr\w51 gelo( 9 ,jezus als ,zaligmak]1 e5 /rev5 na> e5 *ri/elijk5 lev5sw&el zijn voor hem de ho(dk5m]k5 d] ,*ri/elijke le]4 ,hij gevoelde zi* aangetrokk5 tot de bre$k]kelijke 7latitud9>is*e7 ri*t+54 ,e5 groot voor/&] is hij van v]draagzaamheid4 ,no* de /aat1 no* de k]k heeft het re*t1 om iem& e5 gelo(sov]tuig+ op te dr+54 ,tr\w5s m5 kan e5 &] wel dw+51 woord5 en =mules na te prat51 ma> het gelo( kan m5 hem niet gev54 ,sle*ts wa> de veiligheid van d5 ,/aat ( het h&hav5 d] go$e z$5 dit eis*51 mag m5 bepaalde ov]tuig+5 be/rijd54 ,da>om eis*t ,locke ge5 v]draagzaamheid voor a!/5 die ge5 e$ kunn5 do5 en voor444 ,rooms*-,ka?oliek51 die aan e5 ,buit5l&s* gezag zijn ond]worp54 ,/aatsle]4 ,locke v]w]pt de absolute mon>*ie4 ,wanne] m51 om zi* te bes*]m5 teg5 elka>1 alle ma*t 9 h&5 geeft van e5 onbep]kt he]s*]1 gelijkt m5 op h51 die om zi* teg5 voss5 en m>t]s te bes*]m51 zi* door d5 leeuw lat5 v]sl9d54 ,drierlei /aatsma*t is er3 ,de legislatieve1 de wetgev5de2 de executieve1 de uitvo]5de2 de f$]atieve1 de ma*t om v]bond5 te sluit51 en de v]h\d+5 met het buit5l& te regel54 ,de e]/e behoort aan de v]teg5woordig]s van het volk4 ,de twee laat/5 zijn gewoonlijk 9 n h&1 die van d5 vor/4 ,do* van alle rege]+ moet het doel zijn het geme5e be/4 ,zoo e5 vor/ dus niet rege]t ov]e5kom/ig het doel van d5 ,/aat1 v]valt zijn ma*t aan het volk4 ,dat dit tot revolutie zal leid51 is niet te ze] te du*t54 ,ge5 vor/ zal ga>ne zijn kroon 9 de waags*aal /ell51 ge5 volk wordt ga>ne uit zijn ru/ opges*rikt door e5 omw5tel+ met al ha> nadeel5 en gev>54 ,opvo$kunde4 ,locke's opvo$kundige g$a*t5 zijn van wijd/rekk5d5 invlo$ gewee/4 ,bij ,r\sseau kom5 we er op t]ug1 want di5s ,emile is 9 ho(dzaak gebase]d op ,locke's me5+54 ,locke's opvo$kunde geeft re$s 9 zek]5 z9 het pa$agogis* ideaal d] aufklrungsp]iode3 de vorm+ d] k9d]5 tot bes*aafde1 z$elijke1 w]eldwijze m5s*54 ,er is e5 zek]e nu*t]heid 9 ,locke's opvo$kunde1 als 9 al zijn w]k54 ,r\sseau1 heeft ook ,locke hem gewez51 wa> hij grav5 moet1 graaft diep]4 ,door zijn zakelijkheid1 zijn held]heid doet e*t] ,locke's w]k ongeme5 aang5aam aan teg5ov] vel]lei fraseologis*e opvo$kunde4 ,locke heeft zon5 van edelli$5 op het oog4 ,hij v]w]pt de s*ol5 en wil voor elk5 le]l+ e5 opvo$]1 opdat de individualiteit tot ha> re*t kome4 ,de opvo$] moet e5 algeme5 ontwikkeld1 bes*aafd1 bes*eid5 m5s* met w]eldk5nis zijn1 9 n woord3 e5 voorbeeld voor e5 le]l+4 ,naa/ de individueele opvo$+ legt ,locke nadruk op de hyginis*e1 wa>door hij groote v]di5/e heeft voor de li*amelijke opvo$+4 ,locke wil e5 milde tu*t1 wil het k9d de r$elijkheid van gebod en v]bod zooveel mogelijk do5 inzi51 als het oud] wordt4 ,de opwekk+ van het e]gevoel is van veel belang4 ,t5 opzi*te van het ond]ri*t 9 de wet5s*ap m]kt ,locke op1 dat dit de /eun is voor de deugd en noodzakelijk voor 't lev54 ,me] wa>de komt er niet aan toe4 ,ge5 intellectueel ond]ri*t all]e]/ om zijn zelfs wil4 ,het ond]ri*t moet practis* zijn4 ,het ,engels*1 de mo$]taal moet vr het ,frans* en ,latijn gele]d word5 en de vreemde tal5 moet5 me] door sprek51 dan door grammatica gele]d word54 ,veel me] nadruk dan tot nu toe ges*i$de1 wordt gelegd op ond]wijs 9 a>drijkskunde1 wiskunde1 h&elsrek551 boekh\d51 teek551 dans51 rijd54 ,als voorloop] van de voor/&]s van h&5>beid wordt ,locke bes*\wd1 omdat hij eis*t1 dat de le]l+ zi* ook e5 h&w]k eig5 make4 #dg4 ,de ,de/54 ,ond] dez5 naam pleegt m5 e5 aantal d5k]s sam5 te vatt51 die zi* 9 ho(dzaak met de wijsbege]te van d5 godsdi5/ hebb5 beziggeh\d5 en hun voorloop]s 9 ,h]b]t van ,*]bury en ,locke v9d54 ,bij de de/5 is nog ze] veel ond]l+ v]s*il en 9 ond]s*eid5e w]k5 is hun /elsel ontwikkeld4 #gd ,hi] kunn5 alle5 de ho(dpunt5 gegev5 word54 ,god is4 ,er be/aat e5 ,godheid4 ,dit wordt aangetoond met het physiko-teleologis* bewijs4 ,re$s ,newton1 de groote wis- en /]r5kundige1 _h uit de doelmatigheid van de w]eld1 beslot5 tot het be/aan van e5e ,godheid4 ,bij de de/5 nu gold 9 ho(dzaak dezelfde r$5e]+4 ,elk orgaan van het m5s*elijk li*aam is wond]fijn geb\wd4 ,de organ5 sluit5 we] aan om het li*aam van d5 m5s* te mak54 't ,klimaat onz] a>de maakt 't mogelijk1 dat er m5s*5 op ha> opp]vlakte won54 ,de planet5 beweg5 zi* 9 va/e ban5 en na>1 zooals ,kepl] _h gevond5 en ,newton nad] v]kla>d1 e5v\dige wett54 ,het heelal zo[el als de ond]deel5 wees op e5 hooge intellig5tie1 die dit alles _h ges*ap54 ,kom5d op e5 onbewoond eil& en da> e5 kundig gecon/rue]de ma*9e v9d5d1 z\ m5 oog5blikkelijk aan e5 m5s*elijk v]nuft d5k54 ,zoo moet de bes*\w+ van de groote1 doelmatige natuur ons ook wel aan de ,godheid do5 d5k54 ,algeme5e moraal4 ,er is 9 i$]5 m5s* e5 natuurlijke z$ewet aanwezig4 ,van nature weet i$]e51 dat naa/5liefde pli*t is4 ,het *ri/elijk gebod d] liefde is niet door ,*ri/us 't e]/ v]kondigd3 het be/ond van de s*epp+ d] w]eld af aan3 ,*ri/5dom is ev5 oud als de s*epp+4 ,god en de z$ewet be/aan4 ,zi$a> de k]n van alle godsdi5/54 ,dit is ook van oorsprong de natuurlijke godsdi5/ d] m5s*5 gewee/4 ,de geop5ba>de religies zijn niets &]s dan v]vals*+5 van d5 e551 w>5 godsdi5/4 ,9 elk5 godsdi5/vorm kan m5 die k]n t]ugv9d54 ,prie/]he]s*zu*t en prie/]b$rog hebb5 ma> al te veel kwaad g$aan4 ,god heeft de w]eld ges*ap5 met ha> eig5 wett54 ,volg5s deze wett5 ontwikkelt ze zi*4 ,het natuur-gebeur5 is dus causaal te v]kl>5 en ,god grijpt 9 d5 loop d] natuur niet 94 ,de godsdi5/ moet r$elijk zijn1 het ,*ri/5dom is niet geheimz9nig4 ,9 v]s*ill5de toona>d5 kom5 deze g$a*t5 telk5s tot uit+4 ,de invlo$ van het desme is groot gewee/4 ,bij ,r\sseau en ,less+ zull5 we de naw]k+ zi54 ,ook 9 ons l& oef5de het zijn invlo$ uit4 ,tot 9 de #ai;de eeuw vond m5 w>me voor/&]s van d5 r$elijk5 godsdi5/4 ,vrijmetsela>s4 ,met de opkom/ van het desme s*ijnt sam5 te hang5 die d] e]wa>de vrijmetsela>sloges4 ,s$]t lang5 tijd be/ond5 9 ,engel& v]e5ig+5 van w]kelijke metsela>s4 ,to5 deze 9 v]val kwam51 g]aakt5 sommige m5s*5 op het d5kbeeld deze b\:utt5 om te zett5 9 v]e5ig+51 die v]li*t+1 v]breid+ van bro$]s*ap en naa/5liefde beoogd54 ,d5 #bd/5 ,juni #agag w]d5 ond] leid+ van ,an?ony ,say] als ,groot-,mee/] de vi] ov]geblev5 b\:utt51 tot z$elijke g5oots*app5 h]vormd1 v]e5igd tot de ,groot-,loge van ,engel&4 ,de /i*t+ van me] loges volgde1 ook 9 ons l& 7,rott]dam1 b4v4 ,de ,drie ,kolomm51 #ba ,aug4 #agfg74 ,ook ov] de &]e l&5 breidde de beweg+ zi* uit1 ondanks v]volg+4 ,nog eis*5 sommige loges1 dat hunne l$5 zull5 v]kl>5 9 ,god als s*epp] en 9 de on/]felijkheid d] ziel te geloov54 ,de dogmatis*e gelo(sv]s*ill5 tr$5 e*t]1 ov]e5kom/ig het uitgangspunt1 op d5 a*t]grond4 #dh4 ,moraalfilos(ie 9 de #ah;de ,eeuw4 ,lev5dig w]d5 de vraag/ukk5 d] moraal beh&eld 9 de e]/e helft d] a*tti5de eeuw1 en re$s 9 het laat/e vi]de deel d] #ag;de4 ,m5 sluit mee/al be/rijd5d1 bij ,hobbes aan4 ,deze _h om de z$ele] los te mak5 van de k]k1 ha> geheel ond] d5 /aat ge/eld4 ,hij _h d5 /aat lat5 opkom5 uit het inzi*t1 dat de oorlog van all5 teg5 all51 de natuurlijke beg9toe/&1 dwaas en onvoordeelig1 ook voor 't individu 04 ,de grondslag d] moraal 0 voor hem de zelfliefde gewee/4 ,hi]teg5 nu kwam5 v]s*ill5de ri*t+5 9 v]zet1 die all5 de z$ele] niet uitsluit5d will5 b\w5 op ego/is*e motiev54 ,de e5e ri*t+1 als de ideali/is*e te kwalifice]51 en die 9 ,cudwor? 7 #afhh7 ha> woordvo]d] vond1 a*tte1 dat er van nature e5 idee van go$ en kwaad 9 d5 m5s* aanwezig 04 ,de grondslag5 d] moraal zijn e5v\dig1 algeme51 onv]&]lijk2 niet uit de erv>+1 die sle*ts het bijzond]e en 't v]&]lijke geeft1 kunn5 zij /amm54 ,god vond 9 zijn v]/& de idee van het go$e en deze idee plant hij de m5s*5 94 ,de twe$e /room+ z\ de logis*e kunn5 g5oemd word5 en wordt door ,wolla/on 7 #agbd7 v]d$igd4 ,voor hem valt het go$e sam5 met het w>e4 ,de be/emm+ van d5 m5s* is1 de wa>heid te k5n5 en die 9 zijn dad5 toe te pass54 ,go$ is e5 h&el+1 als zij als e5 beve/ig+ e5] wa>heid is te bes*\w51 sle*t1 wanne] zij e5 wa>heid ontk5t4 ,wa>om h&elt de moord5a>1 die e5 &] het lev5 ontneemt1 sle*t8 ,omdat hij h&elt1 als( hij d5 g$oode het lev5 kan t]ugs*5k54 ,wie di]5 m>telt1 doet1 als( het gevoellooze wez5s zijn4 ,wolla/on en de met hem gelijk d5k5d5 probe]5 dus1 e5 objectief beg9sel te v9d5 dat als grondslag d] moraal kan di553 de wa>heid4 ,veel invlo$ hadd5 zij niet4 ,me] a&a*t trok de d]de ri*t+ 9 de ,engels*e moraalfilos(ie1 die wij de ae/hetis*e kunn5 noem5 en die wij v]b9d5 aan d5 naam van d5 graaf van ,%aftesbury en zek] het s*itt]5d/ /elsel van dez5 tijd is4 ,%aftesbury4 ,%aftesbury 0 de kle9zoon van ,locke's bes*]m]4 ,hij leefde van #afga-agac4 ,hij 0 na> ,locke's beg9sel5 opgevo$ en sprak1 al v]zette hij zi* op sommige punt5 teg5 di5s le]1 /e$s met e]bi$ van zijn groot5 mee/]4 ,na> de beg9sel5 van ,locke _h hij zijn vreemde tal5 sprek5de gele]d en zoo 0 hij uitnem5d ?uis 9 de klassiek54 ,er is 9 zijn moraalsy/eem dan ook m5ige klassieke trek en de grondg$a*te1 dat het go$e gelijk is aan het s*oone is zuiv] ,grieks* 7v]gelijk bijv4 bladz4 #fi74 ,het s*oone is de h>monie1 de e5heid 9 de v]s*eid5heid4 ,en zoo be/aat het go$e ook 9 e5 h>monie van neig+53 de op eig5 beh\d g]i*te en de sociale4 ,we kunn5 e5 m5s* go$ noem51 als zijn sociale neig+5 kra*tig1 de ego/is*e niet te /]k zijn4 ,wij hebb5 het v]mog51 om ov] onze neig+5 na te d5k54 ,het gevoel van go$ en kwaad1 voor s*oon en leelijk is ons aangebor51 door nad5k5 en oef5+ ontwikkelt zi* de smaak op e?is* gebi$4 ,zoo behe]s*t t5 slotte de r$e de h>t/o*t51 de m5s* wordt e5 deugdkun/5a>4 ,zooals het s*oone vreugde b]eidt1 omdat het s*oon is1 zoo s*5kt het go$e voldo5+ 9 zi*zelf1 niet 't loon mag aanlokk51 niet de /raf afs*rikk54 ,de gew5s*te h>monie nu van neig+51 is niet voor i$] dezelfde4 ,bij sommige m5s*5 is de zelfliefde te zwak2 dit is v]ke]d1 want wanne] m5 niet voor zi*zelf zorgt1 is dit sle*t voor de geme5s*ap4 ,de mate van gebod5 zelfliefde hangt ook af van onze kra*t4 ,bij de mee/e m5s*5 e*t] zijn de sociale neig+5 te zwak4 ,hoe hoog] de m5s*5 /ijg51 hoe me] er h>monie komt tuss*5 de naa/5- en de zelfliefde4 ,t]wijl zij op lag] trap van ontwikkel+ zoo hopeloos met elka> 9 /rijd kunn5 zijn1 /emm5 zij ov]e5 bij d5 deugdkun/5a>4 ,zooals het heelal e5 s*oon1 welgeord5d geheel is1 wa>9 het v]ke]de weg5s zijn kle9heid v]dwijnt1 zoo wordt ook de hooge m5s* e5 s*oone1 welgeord5de1 go$e ziel4 ,en da>mee en da>9 is hij gelukkig4 ,niet alle51 dat de deugd ons liefde1 a*t+ en hulp van &]5 v]s*aft1 zij geeft ons het gevoel van g]u/heid3 ons eig5 gewet5 keurt onze g$rag+5 go$4 ,9 de le] van ,%aftesbury spreekt zi* e5 fijne gee/ uit4 ,ma> zij is ze] optimi/is* gekleurd4 ,t]wijl deze groote ri*t+5 op het gebi$ d] z$ele] be/rijd5d bij ,hobbes aansluit51 v9d5 de le]/ell+5 van ,%aftesbury en &]5 we] hunne be/rijd+ en komt er e5 zek] pessimisme op teg5ov] hun optimisme4 ,g$eeltelijk v]wij/ dit pessimisme d5 m5s* na> de religie1 g$eeltelijk komt het m9 ( me] t]ug tot ,hobbes' opvatt+5 van d5 oorlog van all5 teg5 all54 ,,m&eville4 ,het duidelijk/ kwam dit uit 9 de w]k5 van ,m&eville 7 #agcc71 wi5s ,zoem5de bij5korf ( re*tva>dig+ d] ondeugd oorspronkelijk 9 de ,lond5s*e k(fiehuiz5 te koop w]d aangebod5 als e5 /raatli$je1 ma> die lat] 9 zijn ,de bij5fabel e5 me] ern/ige beh&el+ d] le] gaf4 ,m&eville's ho(dg$a*te is deze1 dat door de m5s*elijke neig+5 als hebzu*t1 gi]igheid1 e5 /aat kan be/aan1 omdat zij de grondslag5 zijn van de zu*t na> bezit4 ,e5 bij5maats*appij v]ke]t 9 e5 toe/& van hoog/e bloei en ma*t4 ,alle di]5 arbeid5 voor de bevr$ig+ d] geme5s*appelijke behoeft54 ,ong$urigheid1 ijdelheid1 wellu/1 b$rog he]s*5--ma> bevord]5 het algeme5e welzijn4 ,het geheel is e5 p>adijs1 jui/ door de boo%eid d] enkel+54 ,de arm5 zelfs lev5 ze] v]g5oegd4 ,to5 kwam5 er e5ig51 die riep53 ,weg met de ondeugd6 ,de groot/e b$rieg]s /emd5 't h>d/ met deze beweg+ 94 ,de god5 v]vuld5 dez5 w5s*4 ,de hui*el>ij v]dwe54 ,de weelde e9digde4 ,v]ov]+soorlog5 kwam5 niet me] voor4 ,de geme5s*ap zorgde voor de arm54 ,m5 /elde zi* tevr$5 met inl&s*e voortbr5gsel5 en _h ge5 behoefte me] aan ko/b>e +evo]de w>54 ,da>door e9digde de h&el4 ,de bevolk+ nam af4 ,t5 laat/e trok de geheele zw]m zi* 9 e5 holl5 boom t]ug4 ,tevr$5heid 0 er1 ma> ma*t1 aanzi5 en he]lijkheid w>5 v]dw554 ,lat] heeft ,m&eville zi* zond] beeldspraak geuit en het ond]s*eid tuss*5 zijn en ,%aftesbury's moraal aangewez54 ,teg5ov] deze loo*5t hij e5 d5 m5s* +ebor5 geme5s*apsz9 en de mogelijkheid e5] s*oon-go$e h>monie4 ,de /aat ont/aat doordat de m5s* behoefte heeft aan et5 en dr9k52 doordat hij e]zu*tig en jalo]s* is1 doordat hij tot arbeid g$rev5 wordt1 door de behoefte ont/aat de bes*av+4 ,m5 moet dus1 wil m5 e5 bloei5de geme5s*ap hebb51 de individueele ondeugd5 voor lief nem51 zooals m5 het slijk 9 de /rat5 van ,lond5 niet z\ will5 zi5 v]dwijn5 met d5 h&el d] w]eld/ad4 ,armo$e is ook noodig 9 e5 /aat4 ,philantropie is geva>lijk4 ,met de opri*t+ van s*ol5 voor arm5 moet m5 voorzi*tig zijn3 wie zull5 het sle*t/e en m9/ aantrekkelijke w]k do51 als de arm5 me] v]li*t zijn1 dan hun positie eis*t8 #ge #di4 ,b]keley4 ,,lev54 ,george ,b]keley1 d5 #ab;d5 ,ma>t #afhe te ,dys]t 9 ,i]l& gebor51 0 vroeg ontwikkeld1 e5 alzijdige natuur zijn /ijl is veel s*oon] dan die van ,locke en ,hume1 zijn dialog5 zijn lev5dig1 zijn belang/ell+ betr( e5 groot aantal zak5 7m$icijn51 a>dkunde1 z5d+1 wijsbege]te72 e5 man met e5 nobel gemo$ en e5 /r5ge pli*tsopvatt+4 ,hij wilde op de ,b]muda-eil&5 7bij ,am]ika7 e5 z5del+5s*ool /i*t54 ,hij probe]de 't ook1 ma> vond onvoldo5de ond]/eun+ en ke]de na drie j>5 na> ,engel& t]ug 7#agca74 ,9 #agci w]d hij biss*op van ,cloyne 9 ,i]l&1 wa> hij op uitnem5de wijze w]kte1 gelijkelijk voor ,prote/ant5 en ,ka?oliek51 voor 't gee/elijk en 't li*amelijk heil zijn] diocese zorg5d4 ,dit treft te me] omdat to5 nog de ,i]5 ze] door de ,engels*5 v]a*t w]d54 ,hij /i]f 9 #agec te ,ox=d1 wa> hij zijn laat/e lev5sj>5 doorbra*t4 ,b]keley's w]k5 zijn g$eeltelijk van lit]air5 a>d en hij oog/te tijd5s zijn lev5 ook veel lett]kundig5 roem4 ,van zijn wijsge]ige w]k5 zijn te noem53 ,e5 nieuwe !orie ov] het zi5 7#agji71 ,beg9sel5 van k5nis1 zijn ho(dw]k 7#agaj71 de ,dialog5 tuss*5 ,hylas en ,philon\s 7#agac7 e5 populaire uite5zett+ zijn] le]4 ,,le]4 ,b]keley jaagt !ologis*e doele9d5 na4 ,hij wil tra*t5 e5 e9d te mak5 aan de twi/5 ov] d5 godsdi5/1 om het vele misv]/& en de *ri/elijke religie te v]d$ig5 teg5ov] de 9 de voorga&e p>agraaf g5oemde /room+54 ,b]keley sluit bij ,locke aan4 ,de ho(dbeteek5is van zijn le] ligt 9 de wijzig+ van di5s opvatt+5 op de volg5de punt52 ,het ontk5n5 van het be/aan van ab/racte voor/ell+54 ,het v]w]p5 van het ond]s*eid tuss*5 primaire en secundaire eig5s*app54 ,het ontk5n5 van e5 sub/raat1 dat als drag] d] eig5s*app5 van de d+5 funge]t4 ,en t5 slotte het ontk5n5 van het be/aan e5] /(felijke buit5w]eld4 ,locke _h van algeme5e voor/ell+5 en begripp5 gesprok51 gevormd door het ab/rahe]5d v]/& en ond] n naam ond]gebra*t4 ,b]keley gaat tot het uit]/e nom9alisme ov]3 er zijn ge5 begripp54 ,w]kelijk zijn alle5 de p>ticuli]e d+54 ,kunn5 wij dan 9 ons bewu/zijn e5 driehoek hebb51 die niet tegelijk]tijd s*]p-1 re*t- ( /omphoekig is1 t]wijl dat niet tot het begrip driehoek behoort8 ,er be/aat alle5 de naam driehoek4 ,zoo e5 bewijs1 gegev5 voor n driehoek1 kra*t bezit voor alle1 7bijv4 dat de som d] hoek5 #ahj is7 dan komt het1 omdat wij ge5 gebruik mak5 van de specifieke eig5s*app5 d] driehoek5 7re*t- ( /omp- ( s*]phoekig74 ,dusdanig bewijs geldt voor de driehoek54 ,elke begripsnaam geldt voor alle afzond]lijke d+51 ma> e5 begrip is er niet4 ,de s*eid+ van primaire en secundaire kwaliteit5 di5t v]worp54 ,grootte van e5 li*aam nem5 wij bijv4 v]s*ill5d wa>1 al na>mate van d5 af/&4 ,de soliditeit wa>9 ,locke het wez5 d] li*am5 ziet1 is e5 gewa>word+ van d5 ta/z91 het gevoel van teg5/&4 ,ev5 go$ dus e5 opvatt+swijze als e5 kleur ( toon4 ,van e5 d+ zijn ons niets gegev5 dan e5 bundel gewa>word+54 ,om deze op e5 iets1 wat wet5 we niet1 buit5 ons te betrekk51 heeft ge5 z94 ,de door ,locke v]ond]/elde drag] d] kwaliteit5 be/aat niet4 ,wat zull5 wij tr\w5s e5 buit5w]eld aannem54 ,ons zijn niets gegev5 dan onze gewa>word+54 ,deze be/aan4 ,zijn is wa>g5om5 word54 7,esse e/ p]cipi74 ,b]keley komt dus tot de ontk5n+ van het be/aan e5] /(felijke w]eld1 het empiris* sy/eem van ,locke wordt v]&]d tot e5 absoluut idealisme en de empiricus ,b]keley en de rationali/ ,leibniz kom5 tot e5zelfde resultaat ongeve]4 ,voor ,b]keley be/ond5 alle5 de ziel5 met hun voor/ell+51 de gee/elijke sub/anties2 voor ,leibniz de monad51 gee/elijke kra*t51 met 9 kiem 9 zi* de k5nis d] geheele buit5w]eld4 ,b]keley moet intuss*5 erk5n51 dat sommige onz] voor/ell+51 die1 welke wij gewoon zijn toe te s*rijv5 aan e5 buit5w]eld1 ons als 't w>e opg$rong5 word5 en e5 e5igsz9s &] k>akt] v]toon5 dan onze h]9n]+svoor/ell+54 ,vanwa> kom5 zij8 ,de ,godheid roept elke idee 9 ons te voors*ijn4 ,b]keley v]toont hi] veel ov]e5kom/ met het occasionalisme 7bl4 #bee7 en speciaal met ,malebran*e--die le]de dat wij de d+5 9 ,god zag54 ,het ond]s*eid is dat occasionali/5 wel e5 /(felijke w]eld aannem5 en dus duali/5 w>54 ,b]keley /elt n exi/5tie gee/54 ,ze] opm]kelijk is het1 dat ,b]keley me5de dat zijn le]1 die zooze] teg5 alle gewone inzi*t5 indruis*te1 volmaakt 9 ov]e5/emm+ 0 te br5g5 met het gezonde m5s*5v]/&4 ,dat zijn le] w]kelijk niet behoeft te leid5 tot dwaa%$51 w]d re$s aangetoond bij de beh&el+ d] ,grieks*e wijsbege]te 7bladz4 #cg1 #ch74 ,vele hi/orici h\d5 ,b]keley voor e5 fijn en groot d5k]4 ,onze l&g5oot ,bella> ,spruyt betwijfelt dat4 ,hij wordt1 dikwijls niet alle5 als e5 uit/ek5d m5s*1 ma> ook als e5 groot wijsge] geprez54 ,t5 onre*te m4 i4 want die le] /ond aan ,b]keley zoo nevela*tig voor d5 gee/1 dat m5 ha> nooit 9 zijn w]k5 gevond5 heeft1 voordat ,fi*te1 ,hegel en ,s*ell+ ha> duidelijk] hadd5 uitgesprok54 #ej4 ,david ,hume4 ,,lev5 ,,en ,,w]k54 ,de laat/e en de groot/e d5k] uit de rij ,bacon--,hume w]d d5 #bf/5 ,april #agaa bij ,ed9burgh gebor54 ,9 zijn jeugd toonde hij ge5 bijzond]5 aanleg4 ,h&el en re*ts/udie liet hij v>54 ,9 #agcd g+ hij zi* 9 ,frankrijk aan zijn geliefkoosde /udie wijd54 ,resultaat 0 zijn 9 #agci-dj v]s*55 ho(dw]k3 ,v]h&el+ ov] de m5s*elijke natuur 7,treatise on human nature74 ,het h&elde 9 drie deel5 ov] de k5nis1 de a&o5+5 en de moraal4 ,opgang maakte het absoluut niet4 ,dit s*rikte ,hume niet af4 ,hij s*reef e5 ges*i$5is van ,engel& 7#aged-'fh71 wa>9 hij ook a*t sloeg op kun/1 wet5s*ap en sociale v]h\d+54 ,v]d] zond hij e5 groot aantal ,essays 9 't li*t4 ,9 sommige groot]e beh&elde hij de ond]w]p5 van zijn ho(dw]k op e5 wijze1 die ze nad] tot het publiek bra*t4 ,9 't bijzond] is te noem5 zijn3 ,ond]zoek omtr5t het m5s*elijk v]/& 7,inquiry conc]n+ human und]/&+74 ,de ,treatise en de ,inquiry hebb5 beid5 hun geheel eig5a>dige v]di5/52 e]/ gezam5lijk kunn5 zij e5 d5kbeeld gev5 van de groo!id van dez5 man1 voor wi5s blik ge5 feit te onb$uid5d1 ma> ook ge5 hypo!se te /\t ( te veelomvatt5d is gewee/4 7,heymans74 ,zijn ,essays v]wi]v5 ,hume e5 groot5 roem1 en to5 hij 9 #agfc als gezants*apssecret>is ,p>ijs bezo*t1 viel hem e5 w>me ontvang/ t5 deel1 ondanks1 ( miss*i5 jui/ door zijn e5v\dig1 e5igsz9s v]leg5 optr$54 ,9 ,frankrijk maakte hij met ,r\sseau k5nis1 wi5 hij 9 ,engel& e5 toevlu*tsoord aanbood4 ,de tot waanz9 /ijg5de a*t]do*t van ,jean-,jacques maakte aan de v]h\d+ e5 e9de4 ,nadat ,hume e5 kort5 tijd lid van het m9i/]ie gewee/ 01 leefde hij ambteloos1 als gea*t en welge/eld burg] 9 ,ed9burgh4 ,hij /i]f #agff4 ,hume 0 e5 ietwat nu*t]e natuur1 die1 trots de fijn- en s*]pheid van zijn d5k51 trots d5 mo$1 om g$a*t5 tot de laat/e consequ5ties te v]volg51 nooit de practijk geheel uit 't oog v]loor4 ,ongetr\wd1 als vele wijsge]51 zo*t hij 9 /udie en omgang met e5ige v]tr\wde vri5d5 zijn g5ot4 ,e5 di] vri5d51 ,adam ,smi?1 zegt dat ,hume1 voorzoov] dat voor m5s*5 mogelijk is1 voor hem vrij wel het ideaal van d5 wijze nad]de4 ,/aat hij als m5s* hoog1 als d5k] wordt hij tot de all]groot/5 g]ek5d4 ,vel5 hebb5 hem be/r$51 bijna niem& is zond] zijn invlo$ geblev54 ,zijn groot/e v]di5/e ligt 9 de ontdekk+ van het causaliteitsprobleem4 ,k5nisle]4 ,hume sluit 9 zijn k5nisle] aan bij ,locke en ,b]keley1 ma> trekt conclusies1 die de e]/5 hadd5 knn5 ( met5 trekk5 als gevolg hunn] /ell+5 en hij ziet e5 probleem1 wa> zj dat niet zag54 ,onze geheele bewu/zijns9h\d be/aat uit impressies en ideen4 ,ond] de e]/e begrijpt ,hume de me] lev5dige1 de held]e voor/ell+51 ond] de laat/e v]/aat hij de flauw]e1 de m9d] lev5dige4 ,alle ideen zijn afkom/ig van impressies1 flauwe nabeeld5 da>van en v]w]k+54 ,het v]s*il tuss*5 wa>nem+s- en h]9n]+svoor/ell+5 ligt voor ,hume dus alle5 9 d5 v]s*ill5d5 graad van lev5digheid4 ,met ,b]keley v]w]pt hij het be/aan van algeme5e voor/ell+5 en begripp5 en het /(felijk sub/antiebegrip4 ,loo*5t ,hume ev5e5s het be/aan e5] buit5w]eld8 ,hij erk5t1 dat1 wa> ons eig5lijk niets gegev5 zijn dan onze impressies en de da>uit ont/ane ideen1 we ge5 re*t hebb5 tot het be/aan e5] buit5w]eld te besluit5 op logis*e grond54 ,ma>444 voor onze g$rag+51 voor de lev5spractijk is dit noodig en de filoso(1 die als zoodanig twijfelt1 is de e]/e om zi* zelv5 uit te la*51 als hij tot het practis*e lev5 ke]t uit zijn !oretis*e bes*\w+54 ,ev5go$ als het li*amelijke v]w]pt ,hume het gee/elijke sub/antiebegrip en gaat da>mee dus e5 s*r$e v]d] dan ,b]keley4 ,als wij ons zelv5 bes*\w5--( jui/]1 als ,hume zi* zelv5 bes*\wt 7want hij wil van te vor5 niet ontk5n5 dat zi* bij e5 &] &]e toe/&5 kunn5 voordo57 m]kt hij niets dan e5 ( &]e gee/e/oe/&1 e5 impressie1 e5 idee1 e5 emotie4 ,telk5s is die toe/& we] &]s4 ,ma> van zi*zelv5 kan hij niets &]s vatt54 ,9 d5 slaap zijn ze er niet1 die v]s*ill5de bewu/zijns9h\d51 ma> dan is er ook 9 't geheel ge5 bewu/zijn1 be/aat hij niet voor zi*4 ,ma> a*t] al die v]s*ijnsel51 a*t] di5 /room van impressies en ideen1 bem]kt hij ge5 sub/raat1 ge5 gee/elijk5 drag] di] functies ge5 ik4 ,onze gee/ is niet &]s dan e5 bundel impressies en ideen4 ,to* erk5n5 we 9 het dagelijks*e lev5 het be/aan e5] gee/elijke p]soonlijkheid1 de id5titeit4 ,we nem5 aan en mot5 dit voor de practijk 7re*tsspraak1 h&el1 afspraak7 dat ,a van voor e5 ma& e5 ja>1 ook n nog ,a is1 zij 't met &]5 bewu/zijns9h\d4 ,e5]zijds geeft de erv>+ ,hume dus niets &]s dan afwissel5de1 kom5de en ga&e impressies en ideen4 ,&]zijds wij/ de practijk van het lev5 op id5titeit1 op e5 ikheid4 ,hume v]kla>t zi* niet bij ma*te1 om de teg5/rijdigheid1 die hi] be/aat1 door e5 bevr$ig5de v]kl>+ op te loss54 ,causaliteitsle]4 ,hume voelt dus het groote en moeielijke probleem1 dat 9 de individualiteit ligt1 ma> ziet ge5 kans voor e5 oploss+4 ,&]s is het met het causaliteitsprobleem4 ,hij ontdekt het en geeft e5 oploss+1 die e5 m5igte feit5 kan v]kl>5 en op e5 uit]/ nauwkeurig1 wet5s*appelijk ond]zoek is geb\wd4 ,ov] dit ond]zoek oordeelt ,heymans3 ,de !orie van ,hume is niet sle*ts wat vele philosophis*e !orien zijn1 het w]k van e5 g5ie1 ma> ook1 wat sle*ts van we9ig5 kan gezegd word51 het w]k van e5 vors*]4 ,wij hebb5 hi] niet te do5 met e5 van die zeepbell5 van het v]nuft1 die s*oon zijn om aan te zi51 ma> uite5spatt51 zoodra zij 9 aanrak+ kom5 met de h>de w]kelijkheid3 niet met e5 gelukkig5 inval1 op d5 weef/oel d] d$uctie uitgew]kt tot e5 s*itt]5de fantasie3--wij hebb5 hi] te do5 met e5 ond]zoek 9 d5 be/5 z9 des woords1 met e5 bewu/1 geord5d1 wet5s*appelijk ond]zoek1 /eun5de op e5 bre$5 grondslag van feit51 en telk5s b]eid1 zijne resultat5 aan nieuwe feit5 te toets54 ,de all]voornaam/e punt5 uit ,hume's causaliteitsle] volg5 hi]4 ,wanne] sprek5 wij van twee v]s*ijnsel51 ,a en ,b als oorzaak en w]k+8 ,t5 e]/e moet5 ze elka> aanrak5 9 d5 tijd en 9 de ruimte3 er moet contiguteit zijn4 ,nu s*ijnt het wel1 dat er soms e5 af/& is1 't zij na> tijd ( plaats4 ,ma> dan nem5 we e5 midd5/( aan1 die de w]k+ van ,a op ,b ov]br5gt ( e5 reeks gebeurt5iss54 ,als door ,a ,b optre$t1 dan ligt er1 als ze ges*eid5 zijn1 e5 ket5 tuss*5beide1 die ze v]b9dt1 zoodat ze to* contigu zijn4 ,v]d] moet ,a aan ,b voorafgaan4 7,de bew]+1 dat oorzaak en gevolg gelijktijdig kunn5 be/aan we]legt ,hume4 ,ov]ig5s a*t hij dit voor zijn ond]zoek van ge5 beteek5is74 ,naa/ de contiguteit komt dus de prioriteit4 ,v]volg5s is noodig e5 regelmatig sam5gaan4 ,als ,a er is1 moet ,b er ook /ds op volg54 ,wanne] ,a optre$t en ,b soms niet1 v]h\d5 ze zi* niet als oorzaak en w]k+4 ,de erv>+ le]t ons dus dit3 ,we zegg51 dat ,a en ,b oorzaak en gevolg zijn1 wanne]3 ze contigu zijn1 ,a aan ,b voorafgaat1 ze regelmatig sam5gaan4 ,ma>--9 de causale betrekk+ zit nog ,,iets1 dat niet 9 de erv>+ is gegev54 ,wanne] we zegg51 dat ,a oorzaak is van ,b1 beteek5t dit niet1 dat ,b telk5s optre$t1 als ,a is opgetr$51 ma> dat dit ges*i$5 ,,moet4 ,dit elem5t van noodw5digheid1 dat niet 9 de erv>+ is gegev51 en to* 9 ons bewu/zijn be/aat1 moet v]kla>d word54 ,dit is het causaliteitsprobleem4 ,hume's oploss+ van het probleem 7oploss+1 die na ,kant de mee/e auteurs niet me] bevr$igt7 sluit aan bij zijn psy*ologie1 die het v]s*il tuss*5 wa>nem+s-1 h]9n]+s- en fantasie-voor/ell+5 9 e5 lev5digheidsv]s*il ziet4 ,het is iets heel &]s1 e5 voor/ell+ te hebb5 dan ov]tuigd te zijn1 dat iets be/aat1 wa>van die voor/ell+ de v]teg5woordig] is4 ,e5 ov]tuig+ is iets &]s dan e5 voor/ell+4 ,de inh\d is niet v]s*ill5d4 ,9 't begrip c5taur zijn niet me] k5m]k51 als ik ov]tuigd 0 dt 't be/ond1 dan er nu 9 zijn4 ,wat is dan het ond]s*eid8 ,alle5 de lev5digheid4 ,e5 bijzond] lev5dige voor/ell+ is e5 ov]tuig+4 ,v&a>1 dat onze wa>nem+svoor/ell+5 7die 't held]/ zijn7 ons ov]tuig+ gev54 ,aan 't be/aan van wat gezi5 en geta/ wordt1 twijfelt niem&4 ,m9d] lev5dig zijn onze h]9n]+svoor/ell+54 ,we zijn van de exi/5tie van de op h5 betrekk+ hebb5de d+51 m9d] ov]tuigd en1 als onze h]9n]+ ze] flauw is1 kunn5 we niet me] ond]s*eid5 ( 't h]9n]+ dan wel fantasie is4 ,het m9/ lev5dig zijn onze fantasievoor/ell+5 en hi] blijft de ov]tuig+ uit4 ,word5 e*t]1 door bijzond]e om/&igh$51 de fantasievoor/ell+5 ze] lev5dig1 dan kunn5 ze 't ov]tuig+sgevoel do5 ont/aan3 sommige leug5a>s geloov5 t5 slotte zelf1 wat ze zegg54 ,lev5digheid van voor/ell+ bew]kt dus de ov]tuig+ van het be/aan van iets1 wa>van die voor/ell+ de v]teg5woordig] is4 ,dit nu br5gt ,hume 9 v]b& met zijn associatie!orie4 ,wanne] twee voor/ell+5 geassocie]d zijn1 dan zal1 als de e5e wa>g5om5 wordt1 de &]e we] ze] lev5dig 9 't bewu/zijn tr$54 ,wij zull5 bijv4 aan e5 vroeg]5 vri5d lev5dig h]9n]d word51 wanne] wij met zijn zoon prat54 ,a en ,b hebb5 wij g$urig sam5 wa>g5om54 ,zoo spo$ig ,a nu optre$t1 wordt de voor/ell+ van ,b zr lev5dig1 en deze lev5digheid is het1 die ons de ov]tuig+ geeft1 dat ,b optr$5 zal4 ,dat wij dus 9 onz5 gee/ ,a en ,b1 oorzaak en gevolg1 als noodw5dig met elka> v]b9d51 ligt 9 de v]wa*t+ dat ,b zal optr$51 t5gevolge van de associatie tuss*5 beid51 die ont/aat uit de gewoonte1 om beid5 te zam5 te zi54 ,met behulp dez] ,causaliteit/heorie weet ,hume ook e5 v]rass5d li*t te w]p5 op de gevall51 wa>9 wij e5 wa>s*ijnlijkheidsoordeel uitsprek54 ,/ell5 wij ons e5 kubusje1 e5 dobbel/e51 voor4 ,op vi] zijd5 plaats5 wij e5 kruisje1 op twee e5 /ipje4 ,wij gooi5 de kubus op4 ,wij wet5 nu niet wat zal bov5kom53 kruis ( /ip4 ,ma> de wa>s*ijnlijkheid1 dat kruis bov5 zal kom51 is tweemaal zoo groot als die1 dat /ip bov5 komt4 ,hoe is dat te v]kl>58 ,er is ge5 va/e associatie tuss*5 het vall5 van d5 dobbel/e5 en het bov5kom5 van e5 bepaalde zijde4 ,de lev5digheid1 wa>mee we ons dus het bov5kom5 van n zijde voor/ell51 is g]+4 ,ma> de vi] kruiszijd5 v]/]k5 elka> ev5als de twee /ipzijd5 dat do54 ,de voor/ell+1 dat er kruis ( /ip bov5 zal kom51 is dus lev5dig]1 dan die van n bepaalde zijde4 ,en dat e5 kruis 't zal zijn1 is we] e5 voor/ell+ met groot] kra*t dan e5 /ip4 ,op deze wijze weet ,hume ook e5 aantal niet logis*e1 ma> bijna algeme5 voorkom5de r$5e]+5 te v]kl>54 ,wij he*t51 bij het vorm5 van e5 oordeel1 me] wa>de aan wat wij zelf beleefd hebb51 dan aan wat ons--zij 't ook door nog zoo e5 betr\wba> p]soon--is m$eg$eeld1 omdat e5 impressie altijd veel lev5dig] is dan e5 idee4 ,door de opvo$+ kunn5 bepaalde d5kbeeld5 zoo va/ 9 de ziel word5 geham]d1 dat wij van hun wa>heid ov]tuigd zijn1 zond] er ons ooit op te bez9n54 ,de telk5s t]ugke]5de h]hal+ geeft e5 groote mate van lev5digheid aan deze voor/ell+5 en doet dus de ov]tuig+ ont/aan1 dat ze e5 w]kelijkheid afbeeld54 ,practis*e filos(ie4 ,ook voor de moraal1 de /aa?ui%\dkunde en de wijsbege]te van d5 godsdi5/1 bevatt5 ,hume's w]k5 ze] belangrijke a&uid+5 ( uite5zett+54 ,wij bepal5 ons hi] tot korte aan/ipp+51 d5 lez]1 die me] ov] ,hume bege]t1 na> 't held] ges*rev5 w]k van ,dr4 ,j4 ,c4 ,wijn&ts ,franck5 v]wijz5d #gf4 ,als grondslag d] moraal erk5t ,hume het gevoel4 ,het m$egevoel voor &]5 drijft tot h&el+51 die niet re*t/reeks* ons welzijn beoog51 ma> d5 lu/ van e5 &] bevord]54 ,t5 opzi*te van d5 godsdi5/ ontk5t ,hume dat deze door de r$e te v9d5 z\ zijn1 da>mee e5 d] geliefde /ell+5 van 't desme afbrek5d4 ,belangrijk is1 dat hij tra*t te gev5 e5 ges*i$5is van de ontwikkel+ d] godsdi5/5 uit psy*ologis* oogpunt4 ,hij ontk5t1 dat de afzond]lijke religies onta>d+5 zijn van d5 e55 natuurgodsdi5/1 wa>ov] de de/5 zooveel sprak54 ,hij ziet 9 't poly!sme veele] e5 beg91 me5t dat e5 god1 van e5 bepaald5 /am bijv41 zi* omhoog gew]kt heeft1 en dat zoo 't mono!sme is ont/aan4 ,wel hebb5 de m5s*5 dat /r5ge mono!sme lat] niet kunn5 volh\d5 en 't op sommige punt5 we] v]zwakt4 ,niet het inzi*t 9 d5 doelmatig5 b\w en d5 sam5hang d] s*epp+ behoeft de oorsprong te zijn van het godsbegrip1 ma> ook de vrees kan gew]kt hebb54 ,hume be/rijdt dus eig5lijk de grondslag5 d] !orie1 opge/eld door de de/54 ,wat zijn eig5 /&punt betreft1 hi]ov] is m5 niet 9 't zek]e4 ,de groote v]di5/e van ,hume is gewee/1 dat hij het empirisme van ,locke tot consequ5tie gebra*t heeft en met ze] groote s*]p- en kla>heid problem5 opge/eld4 ,ma> 9 zijn le] lag ook e5 kiem voor de toekom/2 zijn critis*e ri*t+ 0 noodig1 om bij de rationali/is*e te kom51 t5e9de ,kant zijn sy/eem te do5 opb\w54 ,9 ,s*otl& zelf kwam e*t] na de groote inspann+ van ,hume e5 v]slapp+4 ,m5 b]iep zi* op het gezond v]/& 7common s5se71 dat ons to* duidelijk le]de1 dat ons ik be/ond1 dat er e5 buit5w]eld 01 enz4 ,ho(dv]teg5woordig] van deze groep is ,reid 7#agaj-agif74 ,hij /elde e5 aantal axioma's op1 wa>aan niet te twijfel5 04 ,ma> 9 die axioma's zat5 jui/ de moeilijk/e problem5 v]s*ol5 7bijv4 de d+5 zijn zoo als wij ze wa>nem574 ,geheel zond] beteek5is is de p]iode na ,hume niet4 ,9 ha> vall5 de e]/e pog+5 om e5 s*oonheidsle] op zielkundig5 grondslag te ve/ig54 ,burke 7#agbh-agig7 heeft zi* hi]voor vooral v]di5/elijk gemaakt4 ,en]gieke pog+5 9 die ri*t+ zull5 wij lat] bij ,gu/aaf ,!odoor ,fe*n] ontmoet5 7,twe$e deel74 ,afzond]lijk v]meld5 wij ,adam ,smi?1 d5 grondlegg] d] /aa?ui%\dkundige wet5s*ap4 #ea4 ,adam ,smi?4 ,adam ,smi?1 de groote vri5d van ,hume1 w]d #agbc te ,kirkoldy 9 ,s*otl& gebor51 /ude]de te ,glasg[1 ,ox=d1 7hi] v]bood m5 hem 9 ,hume's ,v]h&el+ te lez567 0 hoogle]a> te ,glasg[1 reisde 9 de ze/ig] j>5 9 ,frankrijk1 wa> hij ,turgot en ,neck]1 de groote ,frans*e f9anci]s le]de k5n51 0 op 't laat/ van zijn lev5 9 betrekk+ bij de bela/+5 te ,ed9burgh en /i]f 9 #agij4 ,smi? heeft 'n ze] belangrijk w]k ges*rev5 ov] de z$ele]1 wi] grondslag voor hem de sympa?ie is4 ,zijn groot5 naam dankt hij e*t] aan zijn 9 #aggf v]s*55 w]k1 e5 ond]zoek ov] d5 a>d en de oorzak5 van d5 rijkdom d] volk]5 7,inquiry into ,nature & ,causes ( ! ,weal? ( ,nations74 ,door dit w]k wordt ,smi? de vad] van de mod]ne /aa?ui%\dkunde1 de /i*t] van e5 geheel nieuw5 tak van wet5s*ap4 ,tot dusv] _h m5 het lev5 bes*\wd uit z$elijk ( godsdi5/ig oogpunt1 ( ook wel uit /aatkundig4 ,smi? is de e]/e1 die op het geheele lev5 blikt van het /&punt af van go$]5voortbr5g+ en v]deel+4 ,hij is e5 e*t k9d van de aufklrung3 de bevrijd+ en volle ontwikkel+ van het individu2 het losmak5 van oude knell5de b&5 eis*t hij ook op het gebi$ d] /aa?ui%\dkunde4 ,de m5s* beg9t met d5 arbeid te v]deel54 ,dit komt niet zooze] voort uit het jui/e inzi*t d] m5s*5 als wel uit hun zu*t na> ruil54 ,is de arbeidsv]deel+ e5maal begonn51 dan gaat zij /e$s door en wordt hoe lang] hoe fijn] doorgezet4 ,di5t5gevolge le]t i$]e5 zijn w]k go$ v]ri*t51 doet het vlugg] en produce]t me]4 ,zoo wordt de totale productie groot] en het is de arbeidsv]deel+ 9 de e]/e plaats1 die van d5 natuurtoe/& tot di5 d] bes*av+ vo]t4 ,deze v]deel+ nu b9dt de m5s*5 nauw] aan elka>2 om te be/aan heeft de e5 d5 &] noodig1 en i$] enkel+ kan omgeke]d sle*ts blijv5 be/aan1 als hij iets weet te v]ri*t5 dat wa>de heeft voor &]54 ,dit is voor hem e5 prikkel1 al zijn kra*t5 9 te spann51 op de mee/ doelmatige wijze4 ,wat is voor e5 bepaald p]soon doelmatig8 ,dat kan hij1 wi5s belang5 op het spel /aan1 wi5s be/aan er dikwijls mee gemoeid is1 het be/ zelf beoordeel51 bet] dan e5 &]4 ,i$] individu moet dus vrijheid hebb51 ma> ook het v]ke] d] individu5 ond]l+ moet niet geh9d]d ( belemm]d word54 ,vraag en aanbod regel5 de m>kt wel4 ,de /aat behoeft d5 h&el niet na te gaan4 ,de klant5 zijn de be/e controleurs van d5 koopman4 ,van alle bemoei+ moet de ,/aat zi* 9 normale om/&igh$5 on?\d53 /aatsbemoei+ leidt de kra*t5 van h>e natuurlijke ban5 af1 v]langzaamt en belemm]t het natuurlijke productieproces4 ,ge5 monopolies dus2 voor bepaalde p]son5 ( families ge5 privilegies #gg4 ,vrijheid dus4 ,i$] mag zijn eig5 belang op zijn eig5 wijze zoek5 7pursue 8 own int]e/ 8 own way74 ,t]wijl nu het individu voor zi*zelf waakt en voor zijn eig5 belang5 w]kzaam is1 di5t hij dikwijls 7door dit woord weg te lat51 heeft m5 ,smi? soms onre*t aang$aan7 het algeme5 welzijn bet]1 dan wanne] hij dit opzettelijk _h nagejaagd4 ,smi? is er t5 innig/e van ov]tuigd1 dat het voordeel1 dat de e5 behaalt1 t5 slotte ook wel we] e5 &] t5 go$e komt4 ,de vooruitgang d] indu/rie 9 ,engel& heeft ook het lot d] arbeid5de klasse aanm]kelijk v]bet]d4 ,ma> er moet niet alle5 vrijheid 9 n /aat be/aan3 ook tuss*5 de /at5 ond]l+ moet deze gevond5 word54 ,bij voll$ige h&elsvrijheid is het voordeel aan beide zijd53 koop] en v]koop] trekk5 beide hun pr(ijt1 bijv4 bij de v]ruil+ van grond/(f5 en fabrikat53 i$] zet af1 wat hij kwijt wil zijn1 v]krijgt1 wa>aan hij behoefte heeft4 ,da>door wordt ook de welva>t van d5 buurman ons voordeel1 niet ons nadeel4 ,tuss*5 de /at5 ond]l+ komt e5 zelfde gun/ige v]/&h\d+ als tuss*5 de groep5 9 e5 /aat4 ,dit beg9sel draagt ,smi? ook ov] op het gebi$ d] gee/elijke productie4 ,ook op dit t]re9 is de concurr5tie noodig4 ,godsdi5/1 wet5s*ap en ond]wijs behoev5 di5 prikkel4 ,9 hun aanvangs/adia zijn de godsdi5/5 gewoonlijk het be/4 ,p>ticuli]e s*ol5 spann5 zi* bet] 9 dan op5b>e4 ,ook 9 het gee/elijk lev5 zijn de lev5sbelang5 d] individu5 de drijfkra*t5 van d5 vooruitgang4 ,smi?'s geheel sy/eem valt en /aat met zijn grondslag dat i$] individu weet1 wat zijn eig5 belang is1 en da>door h&elt ( ook de ma*t heeft1 om dat te do54 ,de le] van de /aatson?\d+ is 9 het laat/ d] #ai;de eeuw !oretis* be/r$5 en practis* 9 de mee/e bes*aafde l&5 v]lat54 ,dit neemt niet weg1 dat er 9 ,smi?'s w]k groote g$a*t5 zijn en bij de beoordeel+ moet m5 zijn tijd niet v]get53 de burg]ij v]ke]de ond] groot5 druk4 ,smi? is de woordvo]d] d] spa>zame1 nijv]e burg]ij teg5 v]kwi/5de1 hebzu*tige en kortzi*tige rege]+54 ,al w>5 9 zijn tijd de e]/e /app5 gezet op het gebi$ d] mod]ne fabrikatie1 7#agfi de /oomma*9e door ,watt uitgevond57 ,smi? voorzag nog niet de mod]ne groot-indu/rie4 ,zoo zag hij ge5]lei geva> 9 d5 invo] van buit5l&s* kor5 en het z\ weg5s de hooge transportko/5 e5 uitzond]+ blijv56 ,,ho(d/uk ,,xvii4 ,,de ,,frans*e ,,aufkl,,rung4 #eb4 ,voltaire en ,montesquieu4 ,het algeme5 k>akt] d] ,frans*e aufklrung s*et/5 wij re$s 9 #de1 7bladz4 #bia74 ,het zijn ,voltaire en ,montesquieu gewee/1 die hun l&sli$5 met de ,engels*e filos(ie bek5d hebb5 gemaakt en zoo d5 /oot hebb5 gegev5 aan de m]kwa>dige ontwikkel+1 die de ,engels*e g$a*t5 9 ,frankrijk hebb5 doorgemaakt4 ,,voltaire #afid-aggh4 ,voltaire1 e5 not>iszoon uit ,p>ijs1 _h zijn naam ,ar\et l7e7 j7eune7 7,ar\et junior7 omgezet tot ,voltaire4 ,zijn opvo$+ ontv+ hij 9 het ,jezut5college te ,cl]mont1 wa>ov] hij lat] ze] sle*t te sprek5 04 ,g$eeltelijk moge dit aan ,voltaire's haat teg5 de k]k geleg5 hebb51 g$eeltelijk ook aan de v]sle*t]+ die het ond]wijs d] ,jezuet5 s$]t ,desc>tes' dag5 ond]gaan _h4 ,re$s spo$ig bek5d als e5 s*]pz9nig1 hekel5d s*rijv]1 g]aakte hij 9 #agag voor e5 ja> 9 de gevang5is1 de ,ba/ille4 ,na zijn ontslag s*reef hij e5ige lett]kundige w]k51 ma> weldra kwam hij er we] 94 ,hij w]d nu niet losgelat5 dan ond] de v]pli*t+ na> 't buit5l& te gaan4 ,zoo bezo*t hij ,engel&1 le]de da> de /aats9/ell+5 zo[el als de godsdi5/ige en wijsge]ige d5kbeeld5 k5n51 en na zijn t]ugkom/ 9 #agbi maakte hij ,frankrijk 9 zijn ,engels*e briev5 bek5d met d5 con/itutioneel51 p>lem5tair5 rege]+svorm1 met de natuurkunde van ,newton1 de wijsbege]te van ,locke4 ,hij moe/ weldra ond]v9d51 dat de he]s*5de ma*t5 het w]k als geva>lijk bes*\wd53 het w]d v]br&4 ,tot #agdi leefde hij dan 9 ,cirey1 bes*]md door de m>kiez9 ,de ,*telet4 ,g$ur5de dez5 tijd s*reef hij e5 groot aantal w]k5 van d5 mee/ v]s*ill5d5 a>d4 ,9 #agej g+ hij na> ,b]lijn1 na> 't h( van ,fr$]ik d5 ,groote1 die ga>ne ,frans*e gele]d5 en kun/5a>s ontv+4 ,hij bleef hi] drie ja>1 ma> vond zi* 9 d5 man1 di5 hij e5s d5 ,salomon van 't ,noord5 g5oemd _h1 bitt] teleurge/eld4 ,hij s*reef aan zijn ni*t1 dat 9 het woord5boek d] kon+5 mijn vri5d mijn slaaf beteek5t4 ,hij v]trok en ve/igde zi* 9 e5 ka/eel bij de ,jura te ,f]ney1 wa> hij1 da>toe 9 /aat ge/eld door e5 ze] groot v]mog51 g$eeltelijk door gelukkige speculaties v]worv51 als e5 groot he] leefde4 ,de patri>* van ,f]ney oef5de e5 groot5 invlo$ uit1 s*reef veel1 /ond 9 correspond5tie met tal van aanzi5lijke p]son54 ,9 de practijk toonde hij zi* soms van e5 ern/ig51 z$elijk5 wil en hij heeft veel moeite g$aan om sommige ons*uldig v]oordeeld5 9 hun e] h]/eld te krijg51 voor welk optr$5 hij e5 roem inoog/te1 gelijk aan di5 voor ,zola's optr$5 9 de ,dreyfuszaak4 ,9 #aggh g+ hij nog e5s na> ,p>ijs1 wa> hij met w>mte en gee/drift gehuldigd w]d4 ,zijn hooge leeftijd 0 niet me] be/& teg5 de v]moei5iss5 en de a&o5+5 van dit v]blijf4 ,hij /i]f 9 #aggh4 ,voltaire is e5 ze] alzijdig m5s* gewee/1 die1 no* als oorspronkelijk d5k]1 no* als diepvoel5d di*t]1 no* als groote p]soonlijkheid e5 d] groot/5 zijnd1 door de veelzijdigheid van zijn gav51 de held]heid van zijn /ijl1 de s*]pte van zijn betoog e5 ov]weldig5d5 invlo$ heeft gehad4 ,hij heeft meegew]kt aan de v]li*t+1 aan de v]breid+ van tal van d5kbeeld51 die nu geme5go$ voor ons zijn4 ,ma> hij heeft ook al de f\t5 van zijn tijd en zijn ri*t+4 ,9 zijn zu*t om alle5 het begrijpelijke1 het r$elijke te zi51 ziet hij dikwijls alle5 het voor de h& ligg5de en heeft ge5 oog voor d5 diep]5 sam5hang van vele s*ijnba> ges*eid5 v]s*ijnsel54 ,9 godsdi5/ig opzi*t be/rijdt ,voltaire de dogma's d] k]k4 ,d5 /rijd teg5 deze gold hem als het hoog/e doel1 en hij zag d5 tijd re$s nad]51 dat alle5 r$e en v]li*t+ z\d5 rege]54 ,om de le]/ellige godsdi5/ige wa>h$5 te geloov51 moe/ m5 'n s*urk ( e5 domkop zijn4 ,op de symbolis*e beteek5is van deze1 voor het feit1 dat zij soms de kri/allisatie zijn van diepe lev5s]v>+51 geeft hij ge5 a*t4 ,dat de s*ijnba> willekeurig v]spreide eil&5 d] godsdi5/ige ov]tuig+ hunn5 ond]zees*5 sam5hang kunn5 hebb5 en gevolg kunn5 zijn e5] vulkanis*e w]k+1 komt 9 ,voltaire niet op4 ,de k]k is voor hem de e]looze1 de s*&elijke 7l'infme71 die v]plett]d moet word54 ,voltaire gelo(t aan ,god4 ,dit gelo(t a*t hij e5 eis* van 't z$elijk bewu/zijn en ev5e5s bewijsba> uit de doelmatigheid d] natuur4 ,als ,god niet be/ond1 z\ m5 hem moet5 uitv9d54 ,de on/]felijkheid d] ziel neemt hij ev5e5s aan3 m5 moet met 't oog op de deugd aan ha> geloov54 ,e]/ e5 optimi/is*e w]eldbes*\w+ toeg$aan1 v]&]t hij na de geweldige a>dbev+ van #agee1 die geheel ,lissabon v]woe/te1 van me5+4 ,treff5d spreekt hij dit uit 9 e5 v]s van #ageg3 ,van heel de s*epp+ zu*t5 al de l$51 ,gebor5 voor de ell5d1 sneeft d'e5e na d5 &]4 ,met bijt5d5 spot wij/ hij de vele onvolkom5h$5 aan 9 de s*epp+ en geeselt hij h51 die roep5 dat het geheel go$ is4 ,op /aatkundig en maats*appelijk gebi$ kan ,voltaire d5 af/& niet v]get5 tuss*5 de fatso5lijke lui 7honntes g5s7 en het gepeupel 7canaille74 ,de v]li*t+ is voor de e]/e4 ,het komt er niet op aan1 s*rijft hij 9 e5 brief aan d',alemb]t1 om onze lakei5 9 het bezoek5 van mis ( pr$ikatie te v]h9d]54 ,op k5ni/heoretis* en zielkundig gebi$ v]kla>t hij zi* e5s met het s5sualisme van ,condillac1 door hem d5 groot5 filoso( g5oemd4 ,,montesquieu4 #afhi-agee4 ,op bep]kt] t]re9 dan ,voltaire bewoog zi* ,montesquieu4 ,hij 0 presid5t gewee/ van het p>lem5t te ,bordeaux1 ma> legde zijn betrekk+ n$]1 om vreemde l&5 te kunn5 bezoek54 ,hij bezo*t ,engel& ook en ke]de van da> t]ug 9 hetzelfde ja> als ,voltaire4 ,ond] zijn w]k5 zijn te noem5 de ,p]zis*e ,briev5 7#agba7 wa>9 de ,frans*e ,maats*appij van di5 tijd door e5 man d] aufklrung bezi5 wordt1 die zijn bes*\w+5 e5 pa> 9 ,frankrijk reiz5de ,p]z5 9 d5 mond geeft4 ,zijn ho(dw]k is het 9 #agdh v]s*55 boek3 ,ov] d5 gee/ d] wett54 ,montesquieu toont hi]9 aan1 hoe er1 tuss*5 de wett5 van e5 volk en zijn z$51 klimaat en ligg+ v]b& be/aat4 ,het z\ dan ook e5 toeval zijn1 wanne] de wett5 voor twee geheel v]s*ill5de volk]5 gelijk kond5 zijn4 ,9 't bijzond] heeft dat g$eelte van zijn w]k1 wa>9 hij zijn l&g5oot5 bek5d maakt met de ,engels*e /aats9/ell+51 veel invlo$ gehad4 ,hij ontle5t e*t] zijn bes*rijv+5 me] aan ,locke dan aan d5 w]kelijk5 toe/&4 ,/]k legt hij d5 nadruk op de onafhankelijkheid d] re*t]lijke ma*t1 zek] wel noodig 9 het ,frankrijk d] #ah;de eeuw1 wa> m5 op e5 bevels*rift d] rege]+ 7lettre de ca*et7 9 de gevang5is kon word5 geworp54 ,t]wijl ,montesquieu vroeg] me] gevoeld _h voor e5 republiek1 als ,zwits]l& en ons l& w>51 is hij na zijn t]ugke] uit ,engel& voor/&] van de mon>*ie1 wa>9 de kon+ zijn ma*t deelt met e5 volksv]teg5woordig+4 ,hij me5t dat dit e5 e*t-,g]maans* sy/eem is1 ov]blijfsel en naw]k+ van de vroeg]e volksv]gad]+ d] ,g]man54 ,dit s*oone /elsel w]d 9 de w\d5 uitgevond54 ,hoewel ,montesquieu me] z9 voor ges*i$5is toont dan de &]e drag]s d] ,frans*e aufklrung1 v]volgt hij to* de rege]+svorm5 niet voldo5de 9 hun hi/oris*e ontwikkel+1 ma> bes*rijft h5 als va//a&4 ,alles ligt 9 hetzelfde vlak3 de e5heid van tijd1 plaats en h&el+ is van d5 s*\wburg ov]gegaan op de wetgev+4 7,sorel74 #ec4 ,s5sualisme4 ,mat]ialisme4 ,condillac1 #agae-aghj4 ,locke's le]1 dat al onze k5nis uit de erv>+ /amt1 w]d door ,condillac voortgezet en tot e5 volslag5 s5sualisme gebra*t4 ,condillac1 die gee/elijke 0 en lat] van de inkom/5 van e5 hem toegewez5 abdij leefde1 0 e5 vre$zaam d5k]1 uit wi5s w]k5 me] /rijdmat]iaal w]d gehaald1 dan hij zelf b$oeld _h4 ,door d5 e5v\d zijn] voor/ell+swijze1 de held]heid van zijn /ijl1 maakte zijn filos(ie groot5 indruk1 v]drong die van ,desc>tes en w]d1 tot aan het keiz]rijk de he]s*5de aan de ,frans*e ,s*ol54 ,condillac gaat uit van het beg9sel1 dat ons niets gegev5 zijn dan onze z9nelijke gewa>word+51 die wij passief opvang54 ,alle &]e gee/elijke v]ri*t+5 zijn wijzig+5 d] gewa>word+54 ,wanne] e5 gewa>word+ alln ons bewu/zijn 9 beslag neemt1 is er opm]kzaamheid en door deze kunn5 wij e5 geheele reeks van gegev5s ontl$51 en op n punt onze a&a*t ri*t5d1 de elem5t5 onz] k5nis duidelijk opvatt54 ,zijn er twee gewa>word+5 9 't bewu/zijn1 dan v]gelijk5 wij4 ,zijn er naw]k+5 van gewa>word+51 dan sprek5 wij van h]9n]+4 ,e5 bijzond]e gewa>word+ is die van lu/ en onlu/ en door deze krijg5 wij we] drift5 en neig+54 ,het e]/e is dus de z9nelijke gewa>word+4 ,condillac e*t] erk5t1 dat gewa>word+ iets &]s is dan beweg+1 en al ziet hij met ,locke ge5 kans1 om d5 a>d d] ziel te bes*rijv51 hij neemt ha> be/aan als gee/elijke zelf/&igheid aan4 ,dit elem5t w]d e*t] door h51 die uit zijn w]k5 /rijdmiddel5 haald51 gewoonlijk ov] 't ho(d gezi54 ,helvetius1 #agae-agga4 ,wat ,condillac de$ op 't gebi$ d] zielkunde1 v]ri*tte ,helvetius op dat d] z$ele]3 hij v]kla>de alle deugd afkom/ig van n beg9sel1 de eig5liefde4 ,helvetius 0 als algeme5 pa*t] d] bela/+5 ze] rijk geword5 en1 edele1 milde1 m5s*liev5de p]soonlijkheid1 be/e$de hij zijn geld aan bevord]+ van kun/5 en wet5s*app5 en aan weldadige doele9d54 ,na zijn dood s*reef ,fr$]ik de ,groote3 ,zijn k>akt] kwam mij bewond]5swa>d voor4 ,miss*i5 z\ m5 kunn5 w5s*51 dat hij liev] zijn h>t dan zijn v]/& g]aadpleegd _h4 ,voor ,helvetius zijn van nature alle m5s*5 gelijk4 ,zij hebb5 van d5 s*epp] 7,helvetius is de/7 n gave meegekreg53 het kunn5 wa>nem5 van lu/ en onlu/4 ,dat de m5s*5 zoo ongelijk zijn1 ligt aan hun opvo$+1 wa>ond] het geheel d] invlo$5 te v]/aan is1 die op d5 m5s* inw]k54 ,ma> all5 word5 bewog5 door het /rev5 na> lu/1 welk beg9sel ,helvetius nieuw me5t ontdekt te hebb54 ,de hoog/e lu/ nu moet zijn de zorg voor 't algeme5 welzijn4 ,geeft m5 het volk ge5 a&eel aan de rege]+1 dan heeft het ge5 hooge motiev51 wa>op het zi* kan ri*t54 ,diep bezorgd is ,helvetius dan ook ov] d5 treurig5 toe/& van het vad]l&4 ,hij betreurt het1 dat de morali/5 en de !olog5 wel uitv>5 teg5 de individueele ondeugd51 ma> niet de algeme5e aanta/51 de laat/5 imm]s oef55 zoo e5 sle*t5 invlo$ uit4 ,dit is1 naa/ de oorspronkelijke gelijkheid en de alma*t d] opvo$+1 e5 d] ho(dg$a*t5 uit ,helvetius' w]k53 de rege]+svorm en de politiek en maats*appelijke toe/&5 zijn van ov]weg5d5 invlo$ op de z$elijkheid4 ,,mat]ialisme4 ,la ,mettrie4 ,julli5 ,(fray de la ,mettrie w]d 9 #agji te ,/4 ,malo gebor51 /ude]de voor arts1 praktise]de e5 poos en g+ 9 #agcc na> ,leid51 om ,bo]have te hoor54 ,zooals ,locke's vri5d ,syd5hamm 9 ,engel& de g5eeskunde op r$elijk] grondslag geve/igd _h1 de$ ,bo]have dat 9 ons l&4 ,de beteek5is van ,n$]l& voor de gee/esontwikkel+ s*atte m5 niet g]+4 ,asyl voor tal van v]volgd5 ( ru/-zoek5d51 hadd5 ,desc>tes en ,locke er geleefd4 ,te ,am/]dam v]s*55 tal van w]k5 die 9 ge5 &] l& g$uld w]d52 de ,frans*e a*tti5de eeuw kon 9 't li*t d] ,holl&s*e vrijheid h>e ideen aan de w]eld toon54 ,vel5 d] s*atrijke koopli$5 w>5 bes*]m]s d] wet5s*ap1 legd5 groote biblio!k5 en v]zamel+5 aan4 ,zw$5's groote plantkundige ,l9naeus 7#agjg-aggh7 vond o4a4 9 ,ha>lem ga/vrijheid en s*reef da> belangrijke w]k54 ,9 ,leid5 w]kte ,bo]have en zijn roep lokte la ,mettrie4 ,om ,bo]have 0 to51 (s*oon hij ge5 college me] gaf1 e5 s*a> van jonge1 ijv]ige arts5 v]zameld4 ,de ,leids*e univ]siteit vormde e5 middelpunt van g5eeskundige /udin1 zooals miss*i5 nooit me] be/aan heeft4 ,door zijn groot5 naam _h ,bo]have1 om wie zi* zijn jong]5 met onbegr5sde v]e]+ s*a>d51 aanzi5lijke rijkdomm5 v]worv51 te midd5 wa>van hij zoo e5v\dig leefde1 dat alle5 zijn weldadigheid er van de$ blijk54 ,m5 roemde zijn ond]wij/al5t1 9 't bijzond] zijn k>akt]4 7,lange74 ,la ,mettrie v]taalde e5 aantal w]k5 van ,bo]have 9 't ,frans*4 ,9 #agdb w]d hij militair arts1 welke betrekk+ hij opgev5 moe/1 to5 hij de ,natuurlijke hi/orie d] ziel _h lat5 v]s*ijn54 ,na> ,holl& gevlu*t1 moe/ hij ook v&a> wijk5 na zijn bek5d/ w]k3 ,de m5s* e5 ma*9e 7#agdh74 ,fr$]ik de ,groote riep hem tot zi* en hij w]d di5s voorlez]4 ,voltaire1 tegelijk met hem aan 't ,pruisis* h(1 noemt d5 opgewekt51 van 't lev5 g5iet5d51 ietwat li*tz9nig5 man e5 aang5aam gezels*ap voor e5 kw>ti]1 ma> v]vel5d op d5 duur4 ,9 #agea /i]f hij2 hij _h1 luidde 't g]u*t1 zi* aan e5 pa/ei v]et51 en ov]le$ na heftige koorts54 ,e5 tijdlang is ,mettrie ges*ild]d als e5 uit]/ li*tz9nig wellu/el+1 wi5s heele !orie sle*ts di5de1 om zijn eig5 uitspatt+5 go$ te prat54 ,hoewel ze] zek] niet e5 d] be/e m5s*51 is ,la ,mettrie niet de sle*ta>d1 di5 m5 van hem gemaakt heeft4 ,hij toonde e5 w>me belang/ell+ voor de wet5s*ap en heeft e5 groote hoeveelheid feit5mat]iaal bije5v]zameld1 om zijn !orie te /utt53 het mat]ialisme4 ,we hebb5 deze le] h]haaldelijk al ontmoet1 7,democritus1 ,hobbes74 ,ma> bij ,la ,mettrie treff5 wij ha> ze] s*]p ge=mule]d aan1 en ge/eund door vele feit54 ,het s*]p/ heeft hij zijn d5kbeeld5 geuit 93 ,de m5s* e5 ma*9e4 ,de ho(dg$a*t5 zijn de volg5de3 ,het ond]s*eid1 dat m5 aang5om5 heeft tuss*5 m5s* en di]1 is e5 graadv]s*il1 ge5 wez5sv]s*il4 ,is het di] e5 ma*9e1 dan de m5s* ook4 ,wanne] we de anatomie van m5s*5 en di]5 nagaan1 zi5 we groote mate van ov]e5kom/4 ,we hebb5 het re*t niet1 om d5 di]5 alle bewu/zijnsv]s*ijnsel51 die wij hebb51 te ontzegg54 ,onmiddellijk k5n5 we alle5 onze eig51 en tot de aanwezigheid van deze bij &]5 moet5 wij besluit5 op grond van uit]lijke teek554 ,ma> bij di]5 ontbrek5 die niet4 ,e5 hond v]toont ev5go$ ne]sla*tigheid en teek55 van b]\w1 zoo hij zijn mee/] heeft gebet51 als e5 m5s*4 ,re*t1 om het z$elijk gevoel d5 m5s* alle5 +ebor5 te v]kl>51 heeft m5 dus niet4 ,ja1 de s*eidslijn tuss*5 di] en plant kan ook wegvall53 al het lev5de kan gewa>word54 ,uit het lag]e komt het hoog]e op4 ,hoe me] behoeft51 hoe me] v]/&4 ,v]w]pt ,la ,mettrie dan e5]zijds de s*]pe s*eid+ tuss*5 m5s* en di] #gh1 omdat deze beide gee/elijke v]ri*t+5 k5n51 &]zijds wil hij aantoon51 dat de gee/elijke v]ri*t+5 niet aan e5 ap>t beg9sel1 de ziel1 behoev5 toeges*rev5 te word54 ,hij komt met e5 ze] groot feit5mat]iaal1 wa>mee hij de inw]k+ van het li*aam op onze bewu/zijnsv]s*ijnsel5 illu/re]t4 ,hij _h dit het e]/ opgem]kt to5 hij1 koorts hebb5de1 d5 invlo$ da>van op zijn g$a*t5 bem]kte4 ,ziekt5 kunn5 invlo$ hebb5 op ons d5k5 en onze /emm+4 ,m5s*51 die d5 dood heldhaftig teg5trad51 w>5 miss*i5 kle9mo$ig gewee/1 als hun ma> e5 kle9igheid aan milt ( lev] gemanke]d _h4 ,opium1 wijn1 k(fie oef55 invlo$ uit op de ziel4 ,e5 leg]1 dat /]k5 drank gehad heeft1 /ort zi* mo$ig op d5 vij&2 _h 't wat] g$ronk51 dan z\ 't miss*i5 lafh>tig op de vlu*t zijn geslag54 ,bij gee/esziekt5 v9dt m5 dikwijls h]s5ziekt51 en1 treft m5 deze niet aan1 dan kunn5 er wel heel kle9e v]&]+5 zijn1 die ons ontsnapp54 ,de di]5 hebb5 dus gee/elijke v]ri*t+51 de /(felijke toe/& van het li*aam bepaalt di5 van onz5 gee/4 ,ook om het lev5 als zoodanig te v]kl>51 behoeft m5 zijn toevlu*t niet te nem5 tot de ziel1 want de beweg+ zit 9 de ap>te deel5 van het li*aam4 ,hij geeft hi]voor vele voorbeeld54 ,na d5 dood beweg5 zi* spi]5 en +ew&5 nog2 e5 haan1 wi5 de kop 0 afgeslag51 liep nog e5 poosje door1 enz4 ,la ,mettrie ontk5t niet de mogelijkheid1 dat ,god de mat]ie heeft ges*ap51 no* loo*5t hij de on/]felijkheid1 ma> m5 kan hi] niet a*t] kom51 en heeft er voor wet5s*ap en practijk niets aan1 die vrag5 te beh&el54 ,e5 /aat van a!/5 is da>om niet alle5 mogelijk1 zooals ,bayle v]ond]/eld _h1 ne51 hij z\ de gelukkig/e zijn1 omdat de onzalige godsdi5/twi/5 er niet z\d5 voorkom54 ,la ,mettrie's moraal-filos(ie1 die m5ige5 ook door zijn smakelooze beh&el+ van de kun/ om te g5iet51 afs*rikt en teg5 de bor/ /uit1 weg5s zijn te groote en noodelooze uitvo]igheid ov] 't sexueele lev51 bevat e5 ze] rijke toekom/g$a*te4 ,hij wil tal van misdadig]s niet /raff51 ma> als ziek5 beh&el53 niet d5 s*]pre*t]1 ma> d5 arts moet m5 de m5s*5 ov]gev51 die door ziekelijke h]s55 en neig+5 misdad5 begaan4 ,het laat/ d] #ai;de eeuw z\ deze kwe/ie we] opnem5 en er lev5dig ov] discussie]54 7,v]gel4 deel ,,ii1 ,het positivisme1 de crim9eele an?ropologie74 ,did]ot1 #agac-aghd4 ,e5 d] m]kwa>dig/e v]s*ijn+5 van de a*tti5de eeuw is de groote encyclop$ie1 e5 w]k1 dat k5nis en v]li*t+ 9 wijd5 kr+ v]breidde en wa>aan tal van mann51 de encyclop$i/5 g5oemd1 meew]kt54 ,ho(d 0 ,d5is ,did]ot1 di5 m5 e5 ,frans*5 ,leibniz z\ kunn5 noem51 met 't oog op zijn ze] veelzijdige belang/ell+1 zijn veelomvatt5de arbeidzaamheid en k5nis1 die vooral de encyclop$ie t5 go$e kwam54 ,als me] ,frans*e d5k]s uit dez5 tijd is hij di*t] en wijsge]1 en gevoelvolle ontboezem+5 wissel5 af met de ontv\w+ van g5iale g$a*t54 ,e]/ 9 de #ai;de eeuw zijn z'n eig5lijk wijsge]ige w]k5 uitgekom52 voor d5 tijdg5oot 0 ,did]ot vooral lett]kundige1 al oef5de hij1 door zijn woord en omgang en briev5 ook veel invlo$ uit op de filos(is*e ontwikkel+4 ,op metafysis* gebi$ is het /&punt van ,did]ot niet /e$s hetzelfde1 ma> nad]t hij het mat]ialisme1 7dat hij niet 9 ,frankrijk gebra*t heeft1 ma> dat hem veele] gewonn5 heeft7 na e]/ e5 /adium van e5 sceptis* gez9d desme doorgemaakt te hebb54 ,het bewu/zijn is voor ,did]ot niet gebond5 aan e5 bepaalde organisatie van atom51 ma> hij neemt aan1 dat aan elk deeltje het v]mog51 om wa> te nem51 toekomt4 ,da> dit aan ,leibniz' monad5 h]9n]t1 heeft m5 ook e5 /]k5 invlo$ van ,leibniz op ,did]ot aang5om54 ,hoe nu uit de sam5voeg+ van v]s*ill5de1 tot gewa>word+ 9 /aat zijnde deeltjes1 e5 bewu/zijn kan ont/aan1 dat nheid heeft1 v]kla>t ,did]ot niet uitvo]ig1 al ro]t hij deze kwe/ie aan4 ,op e?is* gebi$ begon hij met e5 aanhang] van ,%aftesbury's moraal te zijn1 ma> langzam]h& laat hij de /ell+1 dat wij e5 oorspronkelijk5 z$elijk5 z9 bezitt51 vall54 ,ons z$elijk oordeel1 onze dad5 ond]gaan d5 invlo$ van e5 groot aantal kle9]e en me] belangrijke erv>+51 die op e5 gegev5 oog5blik tot vorm+ van 't oordeel1 tot het ont/aan van de daad kunn5 meew]k51 ook al word5 ze niet bewu/4 ,voor ,did]ot is er dus groei van z$elijk inzi*t1 hij beseft1 zij 't vaag1 dat het zijn hi/oris*e ontwikkel+ heeft4 ,ma> die natuurlijke ontwikkel+ heeft het sociale gevoel voor hem niet2 dat maats*appelijke v]h\d+5 kunn5 ont/aan zijn en v]groei5 tot iets heel &]s1 ziet hij niet4 ,e*t k9d d] aufklrung1 ziet hij 9 de politieke1 burg]lijke en godsdi5/ige in/ell+5 sle*ts het product van slu:eid en he]s*]swillekeur4 ,het v]l$5 bi$t niets dan s*urk5/rek5 voor d5 man1 die alles van de toekom/ hoopt4 ,op religieus gebi$ is ,did]ot van de/ a!/ geword54 ,het gelo( aan ,god is dwaas2 hoe1 met het vele kwaad 9 de w]eld de go$heid ,gods te geloov58 ,de godsdi5/ vo]t v]d] tot c]emonin en dogm51 die 9 de plaats kom5 van de natuurlijke moraal2 het gelo( aan ,god is s*adelijk4 ,om ,did]ot1 die de leid5de gee/ d] a*tti5de eeuw is1 9 zijn invlo$ te begrijp51 moet m5 niet alle5 lett5 op wat hij ges*rev5 heeft1 ma> vooral ook op zijn p]soonlijk5 invlo$4 ,hij 0 sle*ts geheel zi* zelv51 wanne] hij zi*1 zooals ,socrates1 opgehev5 _h tot de idee van het w>e1 het go$e en het s*oone4 ,9 deze extase 7die ook aan zijn uit]lijk opgem]kt kon word51 en die hij1 na> zijn eig5 bes*rijv+1 het e]/ voelde aan het beweg5 zijn] h>5 op het midd5 van 't voorho(d1 en aan e5 huiv]+1 die al zijn l$5 doorliep71 0 hij de e*te ,did]ot1 wi5s gee/dronk5e welsprek5dheid1 ev5als die van ,socrates1 alle toehoord]s met zi* meesleepte4 7,ros5kranz74 ,holba*1 #agbc-aghi4 ,zijn afsluit+ vond het wijsge]ig mat]iali/is* d5k5 d] #ah;de eeuw 9 e5 w]k1 dat ont/aan is 9 d5 kr+ van b>on ,holba*1 e5 ,duits* edelman1 die van zijn jeugd af 9 ,p>ijs woonde en e5 aantal radicale s*rijv]s om zi* he5 _h v]zameld4 ,het v]s*e5 9 #aggj ond] e5 pseudoniem te ,lond51 ond] d5 titel3 ,sy/eem d] ,natuur4 ,wa>s*ijnlijk is de indeel+1 het /elselmatige1 van ,holba*1 en hebb5 ,did]ot en ,lagrange hulp v]le5d4 ,van de w]k5 van ,la ,mettrie en ,did]ot ond]s*eidt het zi* me] door zijn va/heid van ov]tuig+1 /elselmatigheid en /rakheid1 dan door zijn inh\d4 ,het mi/ de lev5dige pittigheid d] ,frans*e auteurs en heeft iets van het langdrad]ige d] ,duits*]s te pakk54 ,het maakte zooveel opgang1 dat m5 't wel d5 bijbel van 't mat]ialisme g5oemd heeft4 ,het is1 na de me] uitvo]ige beh&el+ van ,la ,mettrie m9d] noodig1 uitvo]ig ov] het w]k te sprek54 ,9 ho(dzaak word5 de volg5de /ell+5 v]kondigd4 ,niets &]s dan /( en beweg+ be/aat4 ,de beweg+ is aantrekk+ ( af/oot+4 ,uit deze beide soort5 beweg+ lat5 zi* alle &]e beweg+5 v]kl>51 en door de v]s*ill5de beweg+5 zijn we] de d+5 ont/aan na> eeuwige1 onv]&]lijke wett54 ,als er niets is dan /( en beweg+1 zoo is de m5s* ook uitsluit5d /(felijk1 en het is e5 dwal+ en ongeluk gewee/1 li*aam en ziel te s*eid54 ,wie dit do51 s*eid5 e5v\dig de h]s55 af van het ov]ige li*aam4 ,ev5als de tweeheid van d5 m5s*3 ziel en li*aam e5 h]s5s*im is1 zoo is ook die &]e tweeheid e5 waanbeeld3 ,god en w]eld4 ,de oorzak51 die d5 m5s* tot het vorm5 d] ,godsvoor/ell+ gebra*t hebb51 zijn lijd51 vrees1 onwet5dheid4 ,wij sidd]51 omdat onze voor\d]s gesidd]d hebb54 ,voor dit a!sme is mo$ en v]/& noodig4 ,ongew5s*t is het1 zelf de religie te v]w]p51 ma> die voor m9d] ontwikkeld5 noodig te h\d51 opdat het volk 9 b&5 blijve4 ,vrijheid en on/]felijkheid be/aan niet3 de m5s* is e5 s*akel 9 d5 ket5 van d5 oorzakelijk5 sam5hang d] d+51 &]e on/]felijkheid dan die 9 de g$a*t5 d] m5s*51 die na ons kom51 is er niet4 ,voor de practijk zal deze le] groote vru*t5 drag53 de godsdi5/twi/5 zull5 e9dig51 de onru/1 die de godsdi5/ bij m5ig5 m5s* v]oorzaakt1 zal wijk5 voor zielsru/4 ,grondslag d] z$elijkheid is de zelfliefde1 en hij1 die zijn eig5 belang5 zoodanig bevord]t1 dat &]5 da>toe bijdrag5 om huns zelfs wil1 is e5 go$ m5s*4 ,het sy/eem d] ,natuur is het sy/eem d] ,frans*e aufklrung1 die tot het mat]ialisme gekom5 0 door vele /adin4 ,ma> voor dat het opge/eld 01 _h re$s 9 ,frankrijk de /em geklonk51 die zi* teg5 deze ri*t+ z\ v]heff51 en e5 man1 die zelf 9 all]lei z$elijke diept5 zonk1 z\ ,frankrijks gewet5 word53 ,jean-,jacques ,r\sseau4 #ed4 ,r\sseau4 ,lev54 ,welk e5 de]niswekk5d man6 ,9 ,g5ve 9 #agab gebor51 v]lie/ hij vroeg zijn mo$]1 wordt door e5 vad]1 man van plezi]1 onbekwaam opgevo$4 ,na e5 gelukkig5 tijd te platt5 l&e 9 e5 pr$ikantsgez91 9 ,g5ve 9 de lev5spractijk3 graveursle]l+4 ,uit ,g5ve gevlu*t1 door ge5 vad] teg5geh\d54 ,9 aanrak+ met e5 w$uwe1 9 di5/ d] ka?olieke propag&a1 ,mad4 de ,w>5s2 door ha> na> ,turijn gezond52 hi] tot het ka?olicisme ov]gegaan2 als lakei 9 di5/ bij e5 adellijke familie4 ,door heimwee na> de b]g5 t]ug na> mad4 de ,w>5s1 bij ha> lange j>51 met v]s*ill5de ond]brek+51 /ude]5de 9 all]lei w]k54 ,zij oef5t groot5 invlo$ op hem uit2 hij is als ha> zoon--en ha> m9na> tegelijk4 ,bij ha> e9delijk voor go$ v&aan1 9 ,p>ijs 7#agda-agef74 ,hi] 9 #agej plotsel+ b]oemd door de ontk5n5de beantwoord+ e5] prijsvraag1 ( het h]/el van kun/5 en wet5s*app5 _h bijg$rag5 tot l\t]+ en v]bet]+ d] z$54 ,9 aanrak+ met de encyclop$i/51 ma> van deze lat] ges*eid53 uitw5dige om/&igh$5 w]kt5 mee1 ma> me] het diepe v]s*il4 ,zijn negatie van de beteek5is van cultuur en ontwikkel+1 0 ,r\sseau ge5 spel1 ge5 s*itt]5de p>adox1 om de a&a*t op zi* te ve/ig51 zij 0 hem ern/2 en ern/ en e5 ov]/room5d gevoel s*eidde hem van de gee/ige s*rijv]s1 die zi* dikw]f 9 de salons me] aang5ame causeurs en gewik/e debat]s toond51 dan pe9z5de en piek]5de ( gee/driftvolle d5k]s1 als ho$anig we ,r\sseau beurtel+s zi54 ,e5 v]b9d+ met e5 ze] go$h>tig1 ma> op het onnoozele af dom meisje1 ,?rse ,levasseur1 die zi* door ha> familie liet uitbuit51 wordt lat] ontgoo*el+ en drukk5de la/1 die argwaan vo$t en gee/elijke geme5s*ap buit5sluit4 ,9 #agfa geeft hij e5 roman1 de nieuwe ,helose1 e5 di] s5tim5teele1 wa>aan de #ah;de eeuw rijk is1 wa>aan 9 ,duits*l& ,goe! nog ge(f]d heeft1 wa>aan 9 ons l& de naam van ,fei? geknoopt blijft4 ,dan kom5 9 #agfb zijn ho(dw]k53 de ,emile1 wa>9 hij ,lockes g$a*t5 ov] opvo$+ voortzet1 v]diept en popul>ise]t1 het ,maats*appelijk v]drag1 wa>9 hij1 de al\de /aatsle] nieuw lev5 door zijn held]5 /ijl gev5d1 op /aatkundig gebi$ het ideaal v]kondigt1 dat ,emile op opvo$kundig t]re9 uitspreekt4 ,en to5 begon de v]volg+4 ,ru/ is er niet4 ,no* 9 ,zwits]l&1 no* 9 ,engel& bij ,hume1 vanwa> zijn tot waanz9 geword5 wantr\w5 hem dreef4 ,om zi* te v]d$ig5 teg5 w]kelijke ( +ebeelde v]volg]s1 s*rijft hij zijn3 ,confessies1 e]lijk b$oeld1 ma> niet absoluut v]tr\wba>1 gekleurd als ze zijn door de het v]l$5 v]vorm5de v]beeld+1 ges*rev5 als ze w]d5 9 tijd5 van a*t]do*t en wantr\w54 ,dan komt1 nog onv]wa*t1 de dood1 en het gebe5te van d5 arm5 zw]v] v9dt nog niet e5s ru/3 het maakt de wissel+ d] revoluties 9 v]he]lijk+ ( v]smad+ mee4 ,niet te v]wond]51 dat wij van dez5 man met g]+e voor/udie1 met we9ig aanleg voor gezett5 arbeid1 met e5 ov]matig groot gevoel1 9 ongun/ige lev5som/&igh$5 geplaat/1 ge5 s*]p omlijnde le] kunn5 v]wa*t52 dat bij hem me] all]lei treff5de g$a*t51 prikkel5de opm]k+51 fijne ov]weg+51 innig gevoelde ontboezem+5 zijn te v9d54 ,half lit]ator1 half filoso(1 bekle$t ,r\sseau to* 9 de ges*i$5is van het d5k5 niet e5 onbelangrijke plaats en 9 wijde kr+5 heeft zijn invlo$ gew]kt4 ,op d5 dag1 dat ,kant zijn ,emile las1 liet de ,kon+sb]g] d5k]1 tot groote v]wond]+ zijn] bur51 zijn dagelijks*e w&el+ na6 ,en dat zegt veel6 7,zie deel ,,ii74 ,het cultuurprobleem4 ,wij hebb5 re$s e]d] k5nis gemaakt met het cultuurprobleem4 ,bij de ,griek5 w>5 het de cynici1 7blz4 #gi7 die het /eld5 en 9 d5 tijd van ,m&eville w]d het ern/ig besprok5 7#caa74 ,r\sseau maakte ook ern/ met het cultuurprobleem3 is de bes*av+1 zooals wij die k5n51 e5 go$ ( e5 kwaad1 heeft zij meegew]kt aan m5s*elijk geluk en heeft zij de z$elijkheid bevord]d1 ( heeft zij ongeluk en boo%eid met zi* gebra*t8 ,als we ons ,r\sseau's d5k5 9 ho(dlijn5 voor/ell51 v9d5 wij e5 betrekkelijk e5v\dig5 g$a*t5gang1 die veel belangwekk5ds bevat4 ,oorspronkelijk heeft de m5s* 9 e5 natuurtoe/& v]ke]d1 wa>9 hij1 door zijn in/9ct geleid1 zijn behoeft5 w5s*te te bevr$ig54 ,da> die e*t] we9ige w>51 omdat hij niet nada*t1 en zijn v]beeld+ hem niet all]lei voorspiegelde1 vond hij li*t de middel51 om zijn bege]t5 te bevr$ig54 ,de natuurm5s* wordt geleid door zelfliefde4 ,ma> het bewu/zijnslev5 groeit uit4 ,nad5k5 en fantasie s*eid5 zi* van het in/9ct4 ,de v]beeld+ spiegelt d5 m5s* all]lei go$]5 voor1 die hij niet heeft4 ,deze zoekt hij te v]w]v54 ,zij zijn veel moeilijk] te v]krijg51 dan de e5v\dige d+51 die hij e]/ noodig _h4 ,hij g]aakt nu 9 /rijd met zijn m$em5s*51 die hij v]dr+t4 ,de zelfliefde is zelfzu*t geword54 ,k5nis1 bes*av+ do5 zi51 wat er is1 en te g5iet5 z\ zijn4 ,m5 bezit 't e*t] niet4 ,nu tre$t zwa>mo$igheid op2 het lev5 v]lie/ zijn wa>de1 zelfmoord komt voor4 ,de voorts*rijd5de bes*av+ heeft de behoeft5 v]groot en e5 wanv]h\d+ ges*ap5 tuss*5 wat m5 heeft en wat m5 bege]t4 ,zoo br5gt de cultuur ongeluk1 lev5sza!id4 ,de kra*t wordt v]lamd4 ,hoe gelukkig 0 de m5s*heid op 't oog5blik dat zij1 niet geheel me] door de bl9de in/9ct5 geleid1 to* nog niet zooveel nada*t4 ,dit 0 ha> jeugd1 die zij nooit _h moet5 v]lat54 ,ma> nu het e5maal is ges*i$1 is t]ugke] tot e5 vroeg]5 natuurtoe/& onmogelijk4 ,het is dus nu de vraag1 hoe e5 nieuwe maats*appij te ve/ig51 wa>9 me] ov]e5kom/ig de natuur geleefd wordt4 ,op drie punt5 bege]t ,r\sseau deze v]nieuw+3 op het gebi$ van godsdi5/1 op dat van d5 /aat en op dat d] opvo$+4 ,opvo$+4 ,zijn opvo$kundige ideen1 die voor e5 groot g$eelte aansluit5 bij die van ,locke1 heeft ,r\sseau ontwikkeld 9 zijn ,emile4 ,hij pleit er voor1 dat de mo$]s zelf hunne k9d]5 zull5 zoog51 en eis*t e5 zorgvuldige hyginis*e opvo$+4 ,het ond]wijs moet niet te vroeg beg9n51 er moet bij d5 le]l+ belang/ell+ opgewekt word51 zoodat hij de behoefte gevoelt1 van te wet54 ,het is zoo aans*\welijk mogelijk2 niet de boek51 ma> natuur en m5s*5lev5 zijn all]e]/ de groote k5nisbronn54 ,op z$elijk gebi$ he]s*e ge5 autoriteit ( wrek5de /raf4 ,emile moet de gevolg5 zijn] h&elwijze ond]v9d5 7b4v4 k\ vatt5 door e5 9 zijn kam] gebrok5 raam7 en aldus hun draagwijdte le]5 beseff54 ,dit is het sy/eem d] z4g4 natuurlijke /raff54 ,e5 g\v]neur leidt de opvo$+1 die dus als bij ,locke1 niet 9 de klasse ges*i$t4 ,hij is e5 oud]e vri5d1 e5 wijze raadsman voor ,emile1 die zijn opvo$] ook geheel moet v]tr\w54 ,bijzond]e beteek5is he*t ,r\sseau aan het intr$5 d] gesla*tsrijpheid4 ,veel me]1 dan tot dusv] nog ges*i$t1 w5s*t hij met d5 pub]teitsleeftijd 9 de opvo$+ rek5+ te h\d51 da>mee 9 ov]e5/emm+ met e5 ?ans veelvuldig ge/eld5 eis*4 ,emile huwt t5 slotte met ,sophie1 aan wi] opvo$+ de s*rijv] sle*ts e5 kort g$eelte wijdt van zijn w]k4 ,voor de v]/&elijke ontwikkel+ van meisjes gevoelde hij niet veel4 ,godsdi5/4 ,zijn godsdi5/ige ov]tuig+5 heeft ,r\sseau het s*oon/ uitgesprok5 9 de gelo(sbelijd5is van d5 ,savoois*5 vic>ius1 +evlo*t5 9 de ,emile4 ,!oretis* /aat ,r\sseau op het /&punt van het desme4 ,to* ond]s*eidt hij zi* van de de/5 door e5 ze] m]kwa>dig v]s*il4 ,zijn gelo( aan ,god is e5 gevolg van zijn gemo$sbehoeft51 uit h5 ontspr+t zijn gelo( aan e5 p]soonlijke1 s*epp5de1 w]eldvorm5de wil4 ,hij moet aan ,god geloov54 ,en nu hij e5maal aan ,hem gelo(t1 ziet hij de bewijz5 van di5s be/aan 9 de h>monie1 de doelmatigheid d] s*epp+4 ,ma> deze is dus niet de grond van zijn gelo(4 ,het probleem van het kwade 9 de w]eld lo/ hij op1 door aan te nem51 dat de /( zek]e teg5w]k+ bood aan de volvo]+ van ,gods wil4 ,hij wil liev] iets van ,gods ,alma*t op(f]51 dan ,zijne go$heid betwijfel54 ,deze godsdi5/ kan--al is hij e5 natuurlijke en ge5 geop5ba>de--het ,*ri/5dom omvatt5 en ,r\sseau noemt zi* zelv5 met ov]tuig+ e5 *ri/54 ,/aatsle]4 ,op het gebi$ d] ,/aatsle] br5gt ,r\sseau de le] van het maats*appelijk v]drag tot e5 uit]/e en popul>ise]t hij die4 ,alle ma*t hoort bij het volk4 ,hij v]d$igt besli/ de volkss\v]e9iteit4 ,opdat het volk zijn s\v]e9iteit kan uitoef551 moet het van tijd tot tijd v]zameld word51 t5e9de ov] de voorge/elde wett5 te /emm54 ,e5 /aat mag dus niet te groot zijn4 ,het uitvo]5d bew9d kan v]s*ill5d zijn4 ,e5 gekoz5 ari/ocratis*e rege]+svorm s*ijnt ,r\sseau het be/4 ,r\sseau is er e*t] v] v&aan1 om te me551 dat m5 ov]al ma> dezelfde wet kan toepass54 ,hij heeft me]mal5 te k5n5 gegev51 dat de hi/orie en de natuurlijke ge/eldheid van e5 l& zijn wett5 bepaald54 ,hoewel dus 9 ,r\sseau's w]k5 het beg9sel d] volkssoev]e9iteit s*]p uitgesprok5 wordt1 zijn ze to* niet de tot blo$ige revoluties aanspor5de ges*rift51 wa>voor m5 ze soms h\dt1 omdat de revolutiemann5 zi* wel op ,r\sseau 7dikwijls met ze] e5zijdig gebruik zijn] w]k57 b]iep54 ,invlo$4 ,r\sseau's invlo$ is groot gewee/4 ,de liefde voor de natuur v]/]kte hij en wekte hij op4 ,op opvo$kundig gebi$ w]kte hij ze] prikkel5d en de philantropijn5 tra*tt5 iets van zijne ideen 9 practijk te br5g54 #gi ,voor de zielkunde legde hij d5 nadruk op de groote beteek5is van het gevoel4 ,tot het nad5k5 ov] all]lei problem5 van godsdi5/ig51 z$elijk51 maats*appelijk5 en lett]kundig5 a>d prikkeld5 zijn w]k51 dikwijls jui/ door hun p>adoxal5 ( ov]drev5 vorm4 ,deze man1 die zelf dikwijls zooveel diep] zonk 9 z$elijk opzi*t1 dan de &]e d5k]s d] #ah;de eeuw1 _h to* e5 lev5dig gevoel van go$ en kwaad1 dat dez5 ontbrak4 ,zi* ri*t5d teg5 de v]zadigde kultuur d] #ah;de eeuw en s*ijnba> teg5 alle kultuur1 legde hij mee d5 grondslag e5] nieuwe4 ,g$eeltelijk k9d d] aufklrung1 breekt hij ha> mee af1 door het zi* direkt uitsprek5de gevoel e5 plaats te gev5 naa/ het koele wel-ov]weg5de v]/& d] #ah;de eeuw4 ,zoo is ,r\sseau e5 ze] gewi*tige cultuurv]s*ijn+1 al is hij niet e5 d] groot/e d5k]s--en e5 hi/ories*rijv] kan hem het gewet5 van het ,frankrijk d] #ah;de eeuw noem54 ,,ho(d/uk ,,xviii4 #ee4 ,de ,duits*e ,aufklrung4 ,&]s dan de ,engels*e1 &]s ook dan de ,frans*e aufklrung v]liep de ,duits*e4 ,duits*l& 0 ook wel e5 &] l&4 ,engel& _h s$]t lang zijn burg]lijke vrijh$5 en zijn p>lem5t2 01 s$]t ,cromwell's dag51 vooruitgegaan 9 h&el en s*eepva>t en _h e5 nijv]e1 welge/elde burg]klasse4 ,frankrijk _h n absoluut ho(d gehad 9 zijn vor/51 0 e5 /]k gec5tralise]d l& geword51 en ond] d5 druk van k]k en h( hadd5 zi* all]lei vrije g$a*t5 ontwikkeld4 ,ook hi] 0 e5 burg]klasse met geld en economis*5 invlo$1 ma> zond] politieke ma*t4 ,duits*l& _h veel me] van de middeleeuw5 bewa>d4 ,t]wijl aan het uite9de d] middeleeuw5 alle ,frans*e le55 aan de kroon zijn gebra*t1 zoodat de le5adel weldra h(adel w]d1 t]wijl ,engel& weldra met ,s*otl& optre$t als het v]e5igd kon9krijk1 lag ,duits*l& bij d5 aanvang d] nieuwe ges*i$5is uite5 9 e5 ontelba> aantal groot]e en kle9]e ,/aatjes4 ,9 naam v]e5igd tot n keiz]rijk1 w>5 ze dikwijls ind]daad onafhankelijk4 ,godsdi5/twi/5 en familieveet5 ve*t5 ze teg5 elka> uit en de d]tigj>ige oorlog v]deelt ,duits*l& 9 twee kamp54 ,v]woe/1 v]zwakt1 ma*teloos voor lange j>5 blijft het rijk na d5 vr$e van ,mun/] 7#afdh74 ,en ook dan nog is er ge5 ru/4 ,uit het zuid5 dr+t de ,turk op1 zelfs ,we55 b$reig5d2 9 het we/5 /roopt en plund]t de ,frans*man1 de ,rijn/rek5 met al d5 gruwel van wild5 oorlog bezoek5d4 ,de vor/5 elka> b5ijd5d1 en 9 de #ah;de eeuw vooral met le$e oog5 de opkom/1 d5 groei van de tot kon9krijk geword5 m>kt ,br&5burg aanzi5d1 jaloezie1 die drijft tot d5 geweldig5 oorlog van #agef-agfc1 wa>9 ,pruis5 zi* door gelukkig toeval en het g5ie van ,fr$]ik d5 ,groote /a&e kan h\d54 ,9 dit feodale ,duits*l& bloeit de burg]vrijheid niet zooals 9 ,engel&1 ,n$]l&1 ,zwits]l&4 ,veel m9d] ook dan het ,calv9isme is het ,lu!rs*e gelo( democratis* gez9d4 ,wie nog e5 kijk wil hebb5 op dit politiek lev51 zie na> het fossiele /aatje ,meckl5burg1 wa> nog altijd na> van ouds afkom/ige regel5 g]ege]d en be/uurd wordt1 als( ge5 revolutie1 ge5 #ai;de eeuw be/aan _h4 ,9 dit l& leeft de ,aufklrung zi* niet na> buit5 uit ma> na> b9n54 ,duits*l& 0 het l& d] bespiegel+4 ,eckh>t _h er geleefd1 ,taul] en ,suso hadd5 er gepr$ikt4 ,de r5aissance 0 9 ,itali geleefd1 9 ,duits*l& gele]d4 ,kepl]1 de groote /]rekundige1 0 e5 bespiegel5de natuur gewee/1 ,bhme 0 de my/icus uit de prote/ants*e kr+54 ,is ,engel& het l& d] empiri/5 gewee/1 ,frankrijk dat d] rationali/51 ,duits*l& 0 dat d] inn]lijke erv>+1 w]d dat d] diepe speculatie4 ,sommige van de mann5 d] ,duits*e aufklrung hebb5 het pijnlijk gevoeld1 wat teg5/ell+ er 0 tuss*5 het wet5 van vele groote d+5 en de onmogelijkheid om ze uit te vo]54 ,to* 0 er 9 dat v]snipp]de ,duits*l& nog wel e5 e5heid3 de taal4 ,eckh>t _h re$s 9 't ,duits* ges*rev51 ,bhme ev5e5s4 ,lu!r's bijbelv]tal+ _h voor de ,duits*e taal g$aan wat de ,/at5v]tal+ lat] de$ voor de onze4 ,de mann5 d] aufklrung begonn5 9 die taal te s*rev51 al g+ dat ook dikwijls tot groote erg]nis d] gele]de he]51 die me5d51 dat ov] wet5s*ap1 ov] filos(ie niet 9 het ,duits* kon ges*rev5 word54 ,en die v]snipp]+ 9 l&jes _h e5 kle9 voordeel4 ,wanne] e5 d5k] uit d5 e55 /aat gewez5 01 kon hij to* nog wel e5s e5 v]blijfplaats v9d5 9 e5 &]e1 9 het eig5 vad]l&4 ,en ond] die vor/5 w>5 er ook v]li*te en nobele p]son51 die kun/ en wet5s*ap /eun v]le5d54 ,fr$]ik de ,groote1 9 bewond]+ voor al wat ,frans* 01 _h we9ig oog voor 't ,duits*e1 ma> hij maakte to* de f\t van zijn vad] go$ en riep ,wolff t]ug1 ma> hij v]viel to* niet 9 de dwal+ van zijn opvolg]1 die ,kant 't s*rijv5 w\ v]h9d]54 ,en met guld5 lett]s blijft 9 de ges*i$5is d] gee/elijke ontwikkel+ van ,duits*l& de naam /aan van d5 h]tog van ,saks5-,weim>-,eis5a*1 die de bes*]m] w]d van d5 groot5 ,goe!4 ,wolff4 #afgi-aged4 ,de le] van ,leibniz w]d gepopul>ise]d en gekortwiekt door ,wolff4 ,hij tra*tte ha> 9 e5 ordelijk sy/eem te br5g51 ma> 9 de beide ho(dbegripp51 de vooruit bepaalde h>monie en de monad5le] bra*t hij aanm]kelijke wijzig+54 ,zijn zu*t tot sy/ematise]5 zette ,wolff tot 9 het ov]drev5e door4 ,wiskundig bewij/ hij 9 zijn grond5 d] b\wkun/1 dat e5 v5/] zoo bre$ moet zijn1 dat er gemakkelijk twee p]son5 naa/ elka> voor kunn5 /aan6 ,dit ondiepe1 dor-sy/ematis*e heeft ,wolff lat] wel do5 bespott54 ,de ges*i$s*rijv]s d] ,duits*e wijsbege]te wa>de]5 hem to* op e5ige punt54 ,hij s*iep voor e5 groot g$eelte de filos(is*e vaktaal voor ,duits*l&4 ,zijn e5v\dige1 me?odis*e beh&el+ d] d+5 bra*t de filos(ie 9 ruim5 kr+4 ,zijn indeel+5 s*iep5 e5 raam1 e5 vorm1 wa>9 zi* nieuwe feit5 liet5 invoeg5 en zijn le]l+5 tra*tt5 lat] zijn rationalisme te v]e5ig5 met e5 door ,locke benvlo$ empirisme4 ,pitisme4 ,heftig trad teg5 de le] van ,wolff op het pitisme1 dat 9 de #ag;de en #ah;de eeuw e5 groot5 invlo$ _h 9 ,duits*l&4 ,het 0 e5 godsdi5/ige ri*t+1 die eig5lijk op religieus1 ( liev] op k]kelijk t]re9 de$1 wat de aufklrung op wijsge]ig gebi$ tra*tte tot /& te br5g53 vrijmak+4 ,9 dit geval vrijmak+ van de lett] van gelo(sbelijd5is en k]kvoors*rift1 vrijmak+ van de knell5de b&5 van /r5g-k]kelijke vorm51 om da>door te kom5 tot e5 diep gelo(slev54 ,de groote heilswa>h$5 kond5 ev5 go$ 9 de ziel van d5 leek word5 erv>5 als 9 die van d5 b]oepsgee/elijke4 ,i$] m5s* moe/ zijn eig5 prie/] zijn 7zie ook blz4 #bbd74 ,e5 heilig1 re91 innig v]diept lev5 gold me] dan e5 aanhang5 d] le]4 ,dit pitisme e*t]1 dat e]/ ,wolff be/re$1 g+ e5 practis*5 kant op4 ,francke /i*tte e5 wee%uis1 wa>aan groote ond]wijs9ri*t+5 v]bond5 w>51 9 ,halle4 ,zoo w]kte het pitisme practis* op ond]wijsgebi$1 9 zijn kr+ ont/ond de e]/e ond]wijs9/ell+1 die de voorbode z\ word5 onz] teg5woordige ,hoog]e ,burg]s*ol54 ,zoo w]kte het pitisme mee om ook aan d5 burg]- en h&els/&1 die niet /ude]5 g+1 me] ontwikkel+ te br5g5 dan de lag]e volkss*ool gev5 kon4 ,lat] w>5 er d5k]s1 die piti/ en ,wolffiaan w>53 de beide zijd5 d] ,aufklrung hadd5 elka> le]5 v]/aan4 ,godsdi5/4 ,niet zooze] de k5ni/heorie hield de ,duits*e a*tti5de eeuw bezig1 als wel de godsdi5/wijsbege]te en ook 9 ,duits*l& h+ m5 de natuurlijke religie aan1 die voor vel5 sam5viel met de moraal en het gelo( aan ,god en de on/]felijkheid4 ,dat 0 het geval met d5 ,jood ,m5delssohn 7#agbi-aghf71 die zi* met ongelo(lijke vlijt _h omhoog ge>beid tot e5 gezi5 s*rijv]4 ,het 0 9 die tijd5 zelfs v]bod5 aan de ,jod51 om ,duits* te le]54 ,met /al5 vlijt en groote volh>d+ le]de ,m5delssohn ,duits* s*rijv5 en kwam op voor e5 bet] beh&el+ zijn] gelo(sg5oot54 ,9 hem e]5 de ,israliet5 e5 hunn] groote voormann5 en wegwijz]s1 die het nationaal besef ond] h5 heeft wakk] ges*ud en meegew]kt aan de gee/elijke v]heff+ d] ,jod54 ,als e5 d] s*oon/e drag]s d] ,aufklrung v]s*ijnt dan ,gotfri$ ,ephraim ,less+1 die als lett]kundig kritikus wel zijn groot/5 roem heeft behaald1 ma> ook als godsdi5/ig d5k] zijn beteek5is heeft4 ,hij v]toont /]ke ov]e5kom/ met ,sp9oza1 die 9 de a*tti5de eeuw 9 ,duits*l& ze] gewa>de]d wordt4 ,less+ heeft heel veel oog voor de ges*i$5is4 ,hij le]t1 dat de ges*i$5is d] godsdi5/5 e5 opvo$+ van het m5s*elijk gesla*t is door goddelijke op5b>+4 ,de opvo$] kan niets vreemds 9 het k9d br5g51 ma> alle5 e5 ontwikkel+ leid51 en snell] mak54 ,zoo heeft ,god de m5s*heid snell] vooruit gebra*t door zijn op5b>+ aan ,mozes4 ,zond] deze _h ze miss*i5 nog millio55 j>5 9 het poly!sme geleefd4 ,zooals nu de opvo$] geleidelijk te w]k gaat1 en niet alles 9 e5s geeft1 zoo geeft ook ,god zijn volle op5b>+ niet 9 e5s4 ,ze] s*]pz9nig wij/ ,less+ aan1 hoe er dan e5 zek]e ontwikkel+1 e5 zek]e ope5volg+ is1 en hoe geop5ba>de wa>h$5 t5 slotte wa>h$5 voor de r$e word54 ,wij moet5 dus tra*t5 de wa>heid te begrijp5 en niet e5v\dig blijv5 /aan bij het geop5ba>de4 ,voor ,less+'s oog ontv\w5 zi* nog e5 groot aantal mogelijkh$51 en hij heeft e5 diep besef1 dat wij /e$s zull5 moet5 blijv5 zoek5 na> v]d]e wa>h$54 ,/]k komt dit uit 9 zijn woord53 ,niet de wa>heid1 9 welk] bezit e5ige m5s* is1 ma> de opre*te moeite1 die hij be/e$ heeft1 om a*t] de wa>heid te kom51 maakt de m5s*5wa>de uit4 ,want niet door bezit1 ma> door naspor+ d] wa>heid v]groot5 zijn kra*t5 zi*1 wa>9 alle5 zijn /e$s groei5de volkom5heid be/aat4 ,het bezit maakt gemakzu*tig1 lui1 trots*444 ,indi5 ,god 9 zijn re*t]h& al de wa>heid1 9 zijn l9k]h& alle5 de /e$s w]kzame bege]te na> wa>heid _h1444 en tot mij sprak1 kies1 dan z\ ik vol deemo$ zijn l9k]h& grijp53 ,vad] geef1 de zuiv]e wa>heid is imm]s sle*ts voor ,u alle54 ,less+'s /rev5 na> v]li*t+ gaat dus uit bov5 de gewone ,aufklrung3 e]/ door zijn hi/oris*5 z92 dan door het besef1 dat er gezo*t moet word5 na> eig5 onvolmaak!d52 dat m5 e5 hoog ideaal moet na/rev51 zelfs al weet m51 't niet te zull5 b]eik52 e9delijk door het gemis aan g5oeglijke zelfvoldaanheid1 k5m]k ma> al te vaak van vele drag]s d] ,aufklrung4 ,psy*ologie4 ,voor de psy*ologie is de ,duits*e ,aufklrung van beteek5is geword5 door de wa>de1 die zij toek5de aan het gevoel4 ,tot dusv] hebb5 we all]lei indeel+ d] bewu/zijnsv]s*ijnsel5 ontmoet 7,plato1 ,ari/oteles1 ,augu/9us1 ,telesio1 ,hobbes1 ,locke1 ,hume7 en da> wel de teg5/ell+ aangetr(f5 van wa>nem+ en d5k51 wa>nem51 h]9n]51 fantase]51 intellect en wil1 ma> de indeel+ 9 drien1 die ons zoo gewoon is3 k5n51 gevoel51 bege]51 niet4 ,het gevoel _h m5 lang5 tijd bes*\wd als me] e5 vaag bewu/word51 van onduidelijke1 niet s*]p ond]s*eid5 voor/ell+54 ,r\sseau gaf het gevoel zijn eig5 plaats en 9 de zielkunde vo]de ,tet5s de ons bek5de indeel+ 9 drien 9 #hj4 ,baumg>t51 e5 le]l+ van ,wolff1 gebruikte dan het woord ae/hetica voor het e]/ 7#agej7 als de le] van het s*oone en ve/igde da>m$e 9 ,duits*l& de wet5s*ap die ,hut*eson en ,buttl] 9 ,engel& tra*tt5 te bevord]54 ,opvo$kunde4 ,r\sseau's opvo$kundig ideaal w]d 9 practijk gebra*t door ,bas$[1 aan wi5 we vooral de volg5de groote beg9sel5 dank51 zij het dat zijn opvolg]s 7,campe1 ,salzmann1 ,gu?smu?s7 er me] aan d$5 dan hij3 ,li*amelijke opvo$+1 mild]e tu*t1 bet] k9d]lectuur1 aang5ame le]wijze1 practis*e le]/(4 ,tot de mann5 d] ,aufklrung wordt dan ook g]ek5d de ,zwits] ,johann ,he9ri* ,pe/alozzi1 de vad] d] #ai;de-eeuws*e s*oolopvo$+1 die het e5zijdige uit ,r\sseau 7de individueele opvo$+7 weglat5d1 9 de opvo$+ het middel zag1 de gezonk5 m5s*heid op te heff51 en die door zijn w>me1 onv]moeide toewijd+1 trots hond]d kle9]e en groot]e practis*e f\t51 9 wijd5 kr+ en lang5 tijd beziel5d w]kte1 wijl hij 't v]/ond1 alles voor &]5 en niets voor zi* zelv5 te zijn4 ,,slotov]zi*t4 ,zoo hebb5 we dan de ,aufklrung v]volgd4 ,9 ,,engel& s*ept ze e5 diepga&e1 ma> niet afsluit5de k5ni/heorie1 die aanknoop5d aan ,locke1 9 ,b]keley en ,hume voortzett]s v9dt4 ,e5 k5ni/heorie1 die het sub/antieprobleem en het causaliteitsprobleem 9 al de s*]pte /elt1 ma> niet oplo/1 die met groote nauwgeze!id het ont/aan onz] voor/ell+5 nagaat en bes*rijft1 ma> niet alle s*akels weet aan te wijz54 ,het desme geeft er e5 w]eldv]kl>+1 die tal van m5s*5 weet te bevr$ig51 en de voor dit /elsel k5nelijke doelmatigheid d] w]eld1 gevolg van e5 s*epp+ ,gods1 v]b9dt met e5 me*anis*e natuurbes*\w+1 da> het1 9 teg5/ell+ van het !sme1 de inw]k+ ,gods op de w]eld ontk5t4 ,ook hi] b]eidt ,locke voor1 en voltooit ,hume afbrek5d1 door de geliefkoosde /ell+ d] de/51 dat de positieve religies onta>d+5 zijn d] e5e1 w>e1 e]/e natuurreligie1 te be/rijd54 ,de moraalfilos(ie kampt om de vraag ( het belang dan wel de sympa?ie de grondslag is d] moraal en de cultuuropvatt+ sl+]t tuss*5 het ae/hetis* optimisme van ,%aftesbury en het naturali/is* pessimisme van ,m&eville ( het religieus pessimisme van sommige *ri/5pr$ikant54 ,op het gebi$ d] /aatsle] v]kondt ,locke de !orie van het p>lem5t>isme1 en ,smi? wordt grondlegg] d] mod]ne /aa?ui%\dkunde4 ,da>mee is 9 ,engel& de p]iode d] ,aufklrung geindigd3 de ,s*ots*e s*ool met ,reid aan 't ho(d1 met ha> !orie voor 't gezond v]/&1 belemm]t e5 diep] wijsge]ige /udie4 ,de ,engels*e ideen bevru*t5 ,,frans*e d5k]s1 die het desme tot a!sme br5g51 het empirisme tot s5sualisme en v]d] tot mat]ialisme2 de moraal grondve/5 op eig5 lu/4 ,voltaire en ,montesquieu importe]51 ,condillac zet de twe$e s*r$e1 ,la ,mettrie1 ,did]ot1 ,helvetius1 ,holba* voltooi54 ,r\sseau voltooit en reage]t1 bij hem gr5/ de ,aufklrung zi*zelf af4 ,door de held]e1 populaire s*rijfwijze d] ,frans*e d5k]s word5 deze d5kbeeld5 v]breid en geme5 go$4 ,,duits*l& gaat voort door ,wolff op de ban5 van het rationalisme1 ma> hi]mee v]e5igt zi* weldra het van de ,engels*5 en de ,frans*5 gezi5e ,empirisme4 ,het godsdi5/ig lev51 vrijgemaakt en v]diept door het pitisme1 is nog lev5dig3 de le]/ukk5 van het ,godsbe/aan en de on/]felijkheid zijn lev5sbeg9sel54 ,less+ en ,m5delssohn a*t5 r$e en religie v]zo5ba>4 ,het gee/elijk v]diep5 br5gt tot erk5n+ van het gevoel als bewu/zijnsv]s*ijnsel sui g5]is1 en de ae/hetica wordt gegrondve/1 zielkunde wordt veel beoef5d4 ,op maats*appelijk gebi$ beg9t door ,m5delssohn de v]heff+ d] ,jod54 ,door ,francke1 ,bas$[ en ,pe/alozzi gaat het ond]wijs ze] vooruit4 ,voor het ov]ige w]kt de ,duits*e ,aufklrung me] op het geheele cultuurlev5 dan speciaal op wijsge]ig gebi$4 ,less+1 de ,aufklrung v]volg5de1 is hi] ha> gr5s1 da> hij v] ov] ha> he5 ziet4 ,de ov]gang d] ,middeleeuw5 9 de nieuwe ges*i$5is gaf ons aanleid+ tot e5 nieuw g$eelte1 met het intr$5 d] nieuw/e ges*i$5is beg9t ook e5 nieuwe p]iode4 ,op /aatkundig en maats*appelijk gebi$ br5gt de ,frans*e revolutie e5 ommeke]4 ,9 ,kon+sb]g5 leeft de alles v]plett]5de ,kant en hij br5gt op het gebi$ van het d5k5 e5 omke]1 gelijk aan di5 van ,cop]nicus1 en voor de ontwikkel+ d] wijsbege]te niet m9d] gewi*tig dan de ,frans*e revolutie dat 0 voor de omvorm+ van /aat en maats*appij4 ,,e9de ,,nas*rift4 ,het boekje1 wa>van hi] het e]/e deeltje d5 lez] aangebod5 wordt1 v]s*ijnt zond] e5ige pret5tie4 ,het beoogt1 e5 beetje ?uis te br5g5 9 de ges*i$5is d] wijsbege]te2 me] niet4 ,op oorspronkelijkheid maakt het ge5 aanspraak4 ,vru*t van zelf/&ig ond]zoek kan het ev5m9 zijn4 ,ik heb getra*t1 het na> de be/e bronn5 te bew]k51 en met het oog op d5 lez]skr+ zoo e5v\dig mogelijk te zijn4 ,de deskundige lez] doet da>om bet] het niet t] h& te nem54 ,de not51 de v]kl>+51 de v]tal+51 v]moei5 hem4 ,de sam5vatt+5 heeft hij niet noodig4 ,de korte omram+ d] hi/orie kan hij miss54 ,ma> dat alles s*e5 noodig voor de lez]s die ,r$actie en s*rijv] zi* voor/eld54 ,ev5e5s heb ik geprobe]d door h]hal+5 en t]ugwijz+5 geleidelijk ho(dzak5 bij te br5g5 en heb ik geme5d1 9 't beg9 wat uitvo]ig] te moet5 zijn4 ,de welwill5de lez] zal zi51 dat het g$eelte1 h&el5d ov] de ,grieks*e wijsbege]te1 ook m9 ( me] als inleid+ is b$oeld4 ,ern/ig heb ik getra*t e5 ,holl&s* w]kje te lev]51 door ,holl&s*e p>allell5 te zoek5 en de plaats van ons l& 9 de ges*i$5is aan te wijz54 ,tev5s is het mijn /rev5 gewee/1 de lez]s zooveel mogelijk te do5 kom5 9 de g$a*t5 d] s*rijv]s1 het vreemde ( s*ijnba> dwaze van vele sy/em5 af te nem54 ,( ik dan alles b]eikt heb1 wat ik gewild heb8 ,dat is v]re4 ,nu het boekje voor mij ligt1 begrijp ik pas1 hoe v] ik geblev5 b5 b5$5 mijn ideaal4 ,dat ik er niet nog v]d] van afgeblev5 b51 dank ik mee aan de vele ond]/eun+1 mij geword54 ,e5 woord van dank aan de r$actie1 die mij toe/ond1 deze ruimte te gebruik5 en mij v]pli*tte met het nalez5 d] copie en het kiez5 van e5 titel4 ,aan de vele vri5d51 die mij lectuur ( inli*t+5 gav5 uit het vak hunn] /udie4 ,aan de tr\we h&51 die de copie p]skla> maakt54 ,aan de oog51 die de drukproev5 critis* doorliep5 en mij m5ig5 z9 duidelijk] d$5 zegg51 ja sommige pag9a's geheel omw]k54 ,niet zond] s*room geef ik dus dit boekje 9 't li*t4 ,zoo het lez5 d5 lez] iets geeft van de vreugde die mij het s*rijv5 s*onk1 dan zal hij to* zijn geld en tijd niet geheel beklag54 ,haag1 ,ma>t #aijh4 ,r4 ,c4 ,,inh\d ,,van ,,deel ,i4 ,,e]/e ,,afdeel+4 ,de ,grieks*e ,wijsbege]te4 ,ho(d/uk ,i4 ,bladz4 ,de ,voor-,socratis*e ,wijsbege]te #g #a4 ,inleid5de ,opm]k+5 #g #b4 ,de ,ionis*e ,natuurfilos(5 #aa ,?ales4 ,anaxim&]4 ,anaxim5es4 #c4 ,h]aclitus van ,ephese #af #d4 ,py?agoreers #bj ,py?agoras4 ,de getall5!orie4 ,a/ronomie4 #e;a4 ,de ,eleat5 #bh ,x5ophanes4 ,p>m5ides4 ,z5o4 #e;b4 ,anaxagoras #cc #f4 ,emp$ocles #ce #g4 ,de ,atomi/5 #dj ,leucippus4 ,democritus4 't ,atomisme4 ,ho(d/uk ,,ii4 ,de ,socratis*e ,tijd #dh #h4 ,inleid5de opm]k+5 #dh #i4 ,gee/eswet5s*app54 ,sophi/iek #eb ,protagoras4 ,gorgias4 #aj4 ,socrates #fh #aa4 ,socratici #gh ,cynici4 ,cyr5aci4 ,ho(d/uk ,,iii4 ,plato #hi #ab4 ,lev5 #hi #ac4 ,w]k5 #ic #ad4 ,de ,ideenle] #ie #ae4 ,!ologis*e en ,e?is*e begripp5 #aja #af4 ,plato's /aat #ajc #ag4 ,plato's invlo$ #aje ,ho(d/uk ,,iv4 ,ari/oteles #ajh #ah4 ,lev5 en ,w]k5 #ajh #ai4 ,le]4 ,/( en ,vorm #aaa #bj4 ,zielkunde4 ,e?iek4 ,/aatsle] #aah #ba4 ,de ,logica #abe #bb4 ,enkele opm]k+5 ov] ,ari/oteles' beteek5is #abg ,ho(d/uk ,v4 ,de ,helle5s*-,rome9s*e ,wijsbege]te #acj #bc4 ,inleid5de opm]k+5 #acj #bd;a4 ,de ,/oa #ace #bd;b4 ,de ,epicuri/5 #ade #be4 ,de scepsis4 ,eclecticisme #adh #bf4 ,het ,neo-,platonisme #aeb ,,twe$e ,,afdeel+4 ,de ,middeleeuw54 ,ho(d/uk ,,vi4 ,het ,*ri/5dom #afc #bg4 ,het ,*ri/5dom #afc ,ho(d/uk ,,vii4 ,augu/9us en zijn voorloop]s #afi #bh4 ,de ,patri/iek #afi ,apologet54 ,gno/ici4 ,kate*et5s*ool4 #bi4 ,augu/9us #agd ,ho(d/uk ,,viii4 ,de ,s*ola/iek #ahj #cj4 ,het begrip1 de phas51 de d5k]s4 #ahj ,erig5a4 ,anselmus4 ,roscell9us4 ,abael>d4 ,lomb>dus4 ,arabis*e en ,joods*e d5k]s4 ,alb]tus ,magnus4 ,?omas van ,aqu9o4 ,dante4 ,duns ,scotus4 ,rog] ,bacon4 #ca4 ,de problem5 d] ,s*ola/iek #ahg ,nom9alisme en ,realisme4 #cb4 ,de ,middeleeuws*e ,my/iek #aie ,eckh>t4 ,?omas ,kempis4 ,,d]de ,,afdeel+4 ,de ,ov]gang/ijd4 ,ho(d/uk ,,ix4 ,de ,r5aissance #bjc #cc4 ,inleid5de opm]k+5 #bjc ,cusanus4 #cd4 ,natuurfilos(5 #bjg ,p>acelsus4 ,telesio4 ,bruno4 ,campanella4 #ce4 ,/aats- en ,re*tsfilos(5 #bae ,mac*iavelli4 ,moore4 ,campanella4 ,al?usius4 ,de ,groot4 #cf4 ,frans*e scepsis #bba ,montaigne4 ,san*ez4 ,*>ron4 #cg4 ,duits*e ,my/iek #bbd ,s*w5*feld4 ,frank4 ,bhme4 ,,vi]de ,,afdeel+4 ,de ,nieuw]e ,wijsbege]te4 ,ho(d/uk ,x4 #ci4 ,bacon van ,v]ulam #bcc ,ho(d/uk ,,xi4 #dj4 ,desc>tes #bdc #da4 ,de ,c>tesian54 #bea ,geul9x4 ,bekk]4 ,malebran*e4 ,ho(d/uk ,,xii4 #db4 ,sp9oza #beg ,ho(d/uk ,,xiii4 #dc4 ,hobbes #bgj ,ho(d/uk ,,xiv4 #dd4 ,leibniz #bgi ,sam5vatt+ #bhg ,ho(d/uk ,,xv4 ,de ,aufklrung #bhi #de4 ,inleid5de opm]k+5 #bhi ,ho(d/uk ,,xvi4 ,de ,engels*e ,aufklrung #bic #df4 ,john ,locke #dg4 ,de/5 #cje #dh4 ,moraalfilos(ie 9 de #ah;de eeuw #cjh #di4 ,b]keley #cab #ej4 ,david ,hume #caf #ea4 ,adam ,smi? #cbd ,ho(d/uk ,,xvii4 ,de ,frans*e ,aufklrung4 #eb4 ,voltaire en ,montesquieu #cbi #ec4 ,s5sualisme en ,mat]ialisme #ccd ,condillac4 ,helvetius4 ,la ,mettrie4 ,holba*4 ,did]ot4 #ed4 ,r\sseau #cdc ,ho(d/uk ,,xviii4 #ee4 ,de ,duits*e ,aufklrung #cea ,wolff4 ,pitisme4 ,less+4 ,m5delssohn4 ,tet5s4 ,sam5vatt+4 ,9 de tek/ is de lett] a weggevall5 bij #e;a en #bd;a4 ,v]d] zijn enkele cijf]s ongecorrige]d blijv5 be/aan3 #ab voor #ah1 #be voor #bf1 #cg voor #ci4 ,ze /or5 niet 9 het lez54 ,de p]son5- en zaakregi/]s kom5 a*t] het #b;e deel van dit w]k4 ,,aanteek5+5 #a ,clint1 't be/ te v]tal5 door ons hoorige4 #b ,rondtrekk5de zang]s4 #c ,de ,ilias en de ,odussee van ,hom]us1 9 onze taal ov]gebra*t door ,vosma]4 #d ,reveil4 ,opwekk+4 ,9 ,n$]l& v]/aat m5 ond] ,het ,reveil de h]leefde belang/ell+ 9 d5 godsdi5/1 tuss*5 #ahdj en #ahej1 e5 algeme5e opwekk+ tot het zoek5 van de zaligheid4 #e ,de li*am5 kunn5 zi* 9 deze toe/&5 v]toon53 va/1 vloeiba>1 gasa>dig1 bijv4 ijs1 wat] en wat]damp4 ,deze heet5 de aggregaat/oe/&54 #f ,georg ,wilh4 ,fri$r4 ,hegel #aggj-ahca4 ,zie deel ,,ii4 #g ,f]d4 ,lassalle1 #ahbe-'fd1 bek5d sociaal-democraat1 gaf d5 /oot aan het /i*t5 d] ,duits*e arbeid]sv]e5ig+54 #h ,e]/ s$]t #ahbb /ond5 boek51 die de asw5tel+ d] a>de le]d51 niet me] op d5 index4 7,lij/ v4 v]bod5 boek574 #i ,m5 moet /e$s b$5k51 dat de ,griek5 nog altijd niet gekom5 zijn tot e5 s*]pe s*eid+ van psy*is* en physis*1 ma> de ziel nog als e5 heel fijne /( d5k51 niet wez5sv]s*eid5 van e5 &]e /(4 #aj ,deze toevoeg+ is gew5s*t1 omdat we ook ,z5o d5 ,/ocijn zull5 le]5 k5n54 #aa ,compile]5 is bije5br5g5 uit v]s*ill5de w]k54 #ab ,door ,ari/oteles kom5 deze #d elem5t5 9 onz5 g$a*t5kr+ en blijv51 ook nadat de g$a*te al v]worp5 is1 voortlev5 9 het spraakgebruik4 ,vgl4 ons de wo$5de elem5t54 #ac ,m5 v9dt deze woord5 ook v]taald3 liefde en haat4 #ad ,lang5 tijd heb ik gea>zeld1 wa> ik dit ho(d/uk z\ plaats54 ,na> d5 inh\d sluit het zi* gevoeglijk aan bij de voorafga&e3 e*t] is ,democritus' le] ge/eund door die van ,protagoras1 die lat] bij de sophi/5 beh&eld zal word54 ,ook is er r$5 ,democritus g$eeltelijk naa/1 g$eeltelijk teg5ov] ,plato te /ell54 ,to* heb ik hem hi] beh&eld omdat het onw5s*elijk s*e5 ,leucippus en ,democritus te s*eid5 en de atomi/iek de sophi/iek vooraf gaat4 #ae ,9 het twe$e deel kom5 we hi]op h]haaldelijk t]ug4 #af ,de dagelijks*e erv>+ le]t ons1 dat alle li*am5 niet ev5 snel vall54 ,v&a>1 dat vele ,grieks*e d5k]s hun sy/eem m$e b\wd5 op het ongelijk snel vall5 van de li*am54 ,er kwam lat] de ov]tuig+ dat dit ongelijk snelle vall5 b]u/te op d5 we]/& d] midd5/(1 b4v4 de lu*t1 wa>door het vall5de li*aam zi* bewoog en het bleek1 dat 9 de l$ige ruimt5 alle li*am5 ev5 snel vall54 #ag ,als lett]kundige voortbr5gsel5 /aan de ,a!5s*e blijspel5 veel hoog]4 #ah ,h51 die zi* voor vraag/ukk5 van taalkundig5 a>d int]esse]51 v]wijs ik na> ,wundt's ,vlk]psy*ologie en na> ,paul3 ,pr9zipi5 zur ,spra*ges*i*te4 ,e5 oud] w]k is het door ,pr(4 ,beck]+ ,v9ck]s 9 onze taal ov]gezet w]k van ,)ney4 ,jodl wijdt 9 zijn le]boek d] zielkunde bijzond]e a&a*t aan de taalkwe/ies1 wa> m5 ook ze] zorgvuldig bije5gebra*te lit]atuuropgav5 v9dt4 #ai ,lange3 ,ges*i*te des ,mat]ialismus4 #bj ,gomp]z3 ,grie*is*e ,d5k]4 #ba ,het is bek5d1 dat tal van em95te gele]d51 ook al hebb5 ze groote gav5 om college te gev51 dat dikwijls gevoel5 als iets heel onaang5aams v]bond5 aan 't pr(essoraat en dat uit/ek5de ond]wijskra*t5 wet5s*appelijk m9d] beteek554 #bb ,normatieve wet5s*app5 /ell5 e5 norm3 zij zegg5 niet1 hoe iets is1 ma> hoe iets behoort te zijn4 ,normatief kunn5 zijn z$ele]1 re*tsle]1 opvo$kunde4 ,zij gev5 voors*rift51 die opgevolgd moet5 word54 #bc ,talrijke anecdot5 ov] pr(essorale v]/rooidheid /eld5 dit 9 e5 bela*elijk li*t4 ,ma> het ab/ractie-v]mog51 de gave om al zijn a&a*t te conc5tre]5 op e5 bepaald punt is jui/ e5 d] k5m]k5 van het g5ie4 #bd ,m5 leze bijv43 ,de ,apologie 7v]d$ig+sr$e7 en de ,pha$on4 ,v]s*55 9 ,van ,looy's klassieke s*rijv]s4 ,9 de ,w]eldbiblio!ek kom5 ook v]tal+5 van ,plato4 #be ,gymnasium is oorspronkelijk e5 plaats1 wa> gymna/iek wordt beoef5d4 ,hi] trad5 lat] de wij%eidsle]a>s op4 #bf ,de vraag na> het ont/aan van d5 godsdi5/ behoort tot het gebi$ d] wijsbege]te van d5 godsdi5/4 ,9 zijn ,gif=d-lectures beh&elde onze l&g5oot ,?iele deze vraag1 ev5als ,rauw5h(f 9 zijn ,wijsbege]te van d5 godsdi5/4 ,9 't buit5l& o4 a4 ,pfleid]] en ,hffd+4 #bg ,c5taur53 fabela*tige wez5s3 half m5s*1 half pa>d4 #bh ,9 de oudheid beteek5de tyran e5 alle5he]s*]1 die zi* het opp]gezag _h aangematigd4 ,e5 tiran 9 onz5 z9 behoefde hij nog niet te zijn4 #bi ,duits*e ,reclam v]tal+4 ,holl&s*e 9 de klassieke s*rijv]s bij ,van ,looy4 #cj ,nem5 we het begrip vi]hoek4 ,naa/ dit begrip /aat vijfhoek1 ze%oek1 a*?oek enz4 ,dit zijn gecord9e]de begripp54 ,sam5 vall5 ze ond] n begrip3 veelhoek1 aan dit begrip zijn ze ond]ges*ikt1 gesubord9e]d4 ,het begrip veelhoek heeft groot5 omvang1 er vall5 me] figur5 ond] dan ond] dat van vi]hoek4 ,ma> het heeft m9d] k5m]k51 de inh\d is g]+]4 #ca ,miss*i5 is dit zoo te v]kl>53 ,de idee d] leege ruimte kon ,plato bij de atomi/5 v9d51 die ha> aang5om5 hadd51 teg5ov] de ,eleat51 die1 alle5 het zijnde erk5n5de1 de l$ige ruimte geloo*5d hadd5 en ha> als het niet zijnde hadd5 gekwalifice]d4 ,da> de ideen het w]kelijk zijnde w>5 voor ,plato1 kon hij als oorzaak1 die teg5 het zijnde w]kte1 de l$ige ruimte nem54 #cb ,e5 voorbeeld uit onz5 tijd dat die v]gee/elijk+ d] a>ds*e liefde toeli*t is te v9d5 bij ,p]k3 ,ma?ilde1 ik we5 van weelde bij 't beseff51 ,ik drukte 9 u het ideaal aan 't h>t4 #cc ,v]gelijk ook de w]k5 van ,wells 9 de ,w]eldbiblio!ek4 #cd ,wij zijn gewoon gee/elijk en niet-/(felijk gelijk te /ell51 zoodat deze opm]k+ ov]bodig mag s*ijn54 ,ma> de erk5n+1 dat b4v4 de ideen immat]ieel w>51 behoefde voor ,plato niet te b$uid51 dat ze gelijk w>5 aan de gee/elijke w]kzaamheid4 ,ze kond5 nog &]s gea>d zijn4 #ce ,met e5 dra/is* beeld z\ m5 kunn5 zegg53 zooals vele kran5 n vat vull54 #cf ,dus niet na> wat i$] m5s* als zijn individueel5 a>d bes*\wt1 ma> na> wat d5 m5s* als soort1 als m5s* type]t4 #cg ,op het philolog5congres te ,gron+5 v]d$igde ,heymans de logica en de me?od5le] als ges*ikt/e voorb]eid+ voor wijsge]ige /udie ook als ond]ri*tsvak op gymnasia4 #ch ,zijn bes*rijv+ van de zielkundige eig5a>digh$5 van d5 jongel+sleeftijd b4v4 is nog altijd onov]tr(f54 #ci ,het is bet]1 dit begrip niet te v]tal51 da> het zooveel elem5t5 bevat4 #dj ,met e5 mod]n beeld z\d5 we dit zoo iets kunn5 v]duidelijk53 de loop van e5 tre9 is va/ge/eld1 al vooruit g]egeld4 ,ma> da>om he]s*t er 9 zijn gang wel /r5ge causaliteit3 de tre9 beweegt door d5 /oom1 die zi* ontwikkelt uit het v]hitte wat]2 volg5s de wett5 d] me*anica gaat bij langs de rails4 ,zijn gang is bepaald door d5 wissel/&4 #da ,9 het dagelijks* lev5 me5t m5 dikwijls1 dat met de ontk5n+ van e5 eig5s*ap het toek5n5 d] teg5ge/elde eig5s*ap gepa>d gaat4 ,dit behoeft niet /e$s het geval te zijn4 ,als m5 zegt1 dat iets niet-wit is1 is dit &]s1 dan wanne] m5 zegt1 dat iets zw>t is4 #db ,m5 wordt hi] onwillekeurig h]9n]d aan ,pascal1 die d5 raad gaf1 dat m51 indi5 m5 vroom wil word51 ma> beg9n5 moet de c]emonin van d5 godsdi5/ tr\w na te kom54 ,9 deze raadgev+ zit e5 psy*ologis*e wa>heid4 ,beg9t m5 met de beweg+svorm5 van e5 bepaald5 gemo$/oe/& uit te vo]51 zoo ont/aat soms de gemo$/oe/&4 ,ongecivilise]de volk5 pleg5 zi* door krijgsges*reeuw en oorlog/ooi 9 e5 oorlogzu*tige /emm+ te br5g54 #dc ,e5 ,holl&s*e v]tal+ bij ,van ,looy1 van de h& van ,frans ,er5s4 #dd ,voor ons e*t] is het m]kwa>dig1 m]kt ,pauls5 op1 dat hij het zi* wel tot s*uld rek5t dat hij als k9d de mo$]bor/ bege]de1 als knaap appels /al2 ma> van zijn voornem5 om e5e vr\w die hij liefhad en bij wie hij k9d]5 _h v]wekt1 op te gev51 wijl hij e5 huwelijk w\ do5 dat pass5d 0 voor zijn /& en v]mog51 v]telt hij1 zond] er zi* zelf zoo h>d ov] te vall54 #de ,het 0 9 d5 /rijd teg5 de ,jans5i/51 ov] wie e5 enkel woord bij de ,c>tesian54 #df ,augu/9us gaat1 als de ,grieks*e d5k]s1 uit van het /&punt dat het be/aan behoort tot het wez54 ,spreekt m5 dus van wa>heid1 dan moet die ook erg5s wez5lijk be/aan4 ,ontbrak dit be/aan er aan1 de wa>heid w>e ge5 wa>heid4 #dg ,de ,mani*eers1 e5 !ologis*e secte1 wa>aan ,augu/9us e5 tijdlang toebehoord heeft1 le]d5 dat de zonde ha> oorsprong vond 9 de /(4 ,de ri*t+ heet zoo na> ,manie4 7#bad-bgd74 #dh ,e5 ze] geprez5 ov]zi*t van3 ,die ,philosophie im ,islam geeft onze l&g5oot pr(4 ,de ,bo] 7,/uttg>t74 #di ,v]tal+5 9 't ,holl&s* van ,dr4 ,a4 ,s4 ,kok2 ,j4 ,j4 ,l4 t5 ,kate1 ,mr4 ,johan ,bohl4 ,uit wijsge]ig oogpunt wordt de toeli*t+ van kon+ ,johan van ,saks5 7,philatetes7 bij zijn v]tal+ geprez54 ,de ,hel door ,boek5 7proza7 ,w]eldbiblio!ek4 #ej ,v]gel4 ,vondel's ,lucif]4 #ea ,het ov]zi*t1 9 't bov5/a&e gegev5 van d5 univ]salin/rijd is te s*ematis*4 ,dikwijls heeft de e5e p>tij de &]e misv]/aan en ha> b$oel+5 ge*>ge]d4 ,ook s*ijn5 niet alle d5k]s zi* /e$s gelijk uitg$rukt te hebb51 ma> al na>mate van de teg5/&]s die ze te be/rijd5 hadd51 v]s*ill5de /&punt5 op d5 voorgrond te hebb5 ges*ov54 ,v&a> dat de nam5 nom9ali/ en reali/ niet /e$s go$ aangew5d word54 ,occam b4v4 is ge5 nom9ali/1 hoewel hij zoo heet4 #eb ,ontologis*1 van ontologie-le] van het zijnde4 #ec ,belgis* s*rijv]1 auteur van ,de s*at des h>t51 ,wij%eid en ,lev5slot4 #ed ,m5 is nl4 gewoon1 de ,my/iek 9 te deel5 en zoo ook van de ,duits*e my/iek te sprek54 ,h>nack v]w]pt die indeel+ ze] besli/3 die ,my/ik i/ imm] dieselbe2 sie i/ vor allem ni*t national od] confessionell unt]s*i$5 7,dogm5 ges*i*te74 #ee ,ge/i*t door ,ge]t ,groote 7 #achd74 #ef ,voor de ,w]eld-,biblio!ek lev]t ,kloos e5 v]tal+ van de ,imitatio4 #eg ,v]gilius1 ,rome9s* di*t] 7#gj v4 ,*r4-#ai n4 ,*r47 ook door onz5 ,vondel ze] v]e]d4 #eh ,miss*i5 heeft dit gemaakt1 dat hij zi* lat] zooveel gun/ig] heeft uitgelat5 ov] 't ,ca?olicisme dan ov] 't ,prote/antisme4 #ei ,livius3 b]oemd ,rome9s* s*rijv]1 gaf de ges*i$5is van ,rome ab urbe condita 7vanaf de /i*t+ d] /ad74 #fj ,holl&s*e v]tal+ 9 ,van ,looy's ,int]nationale ,biblio!ek4 #fa ,ari/oteles' logis*e ges*rift5 heett5 9 de ,middeleeuw5 ,organon4 ,door d5 naam ,novum organum gaf hij te k5n51 e5 geheel nieuwe ri*t+ te will5 inslaan4 7,novum nieuw74 #fb ,nauwkeurige ond]zoek+5 met uit]/ gevoelige w]ktuig5 hebb5 ?ans gele]d1 dat maan en /]r5 ons e5ige1 zij 't g]+e1 w>mte gev54 #fc ,fr$]ik van de ,palz _h 9 #afah de kroon aanva>d1 hem opg$rag5 door de ,bohem]s1 die zi* van hun ka?oliek5 vor/ wild5 losrukk54 ,hij v]loor zijn nieuwe rijk 9 n slag bij ,praag en heet na> zijn kort bew9d3 ,w9t]kon+4 #fd ,het is m9d] gew5s*t cogit>e hi] door d5k5 te v]tal53 bij ,desc>tes heeft 't e5 veel ruim] beteek5is dan bij ons d5k54 #fe ,9 c\rant5b]i*t51 wa>9 de lev5sgee/5 al ( niet opgewekt word51 al ( niet gewek5 zijn1 spel5 zij nog e5 rol4 #ff ,al 0 ,n$]l& e5 republiek zoo mag m5 to* wel zegg51 dat 9 de #ag;de eeuw de volks9vlo$ op de rege]+ niet me] be/ond4 #fg ,op grond van de onmogelijkheid d] inw]k+ van de ziel op de /( toonde hij aan1 dat het heks51 etc4 onmogelijk 04 ,bij de anti-,c>tesian5 v]wekte zijn ges*rift hevige v]ontwa>dig+ en zelfs pr(essor5 g+5 het gelo( aan spok5 en heks5 v]d$ig56 #fh ,oratorium--,prie/]orde1 9 #aedj ge/i*t4 #fi ,lehrbu* d] ,psy*ologie #ahif4 #gj ,uitgave 9 de klassieke s*rijv]s van ,van ,looy3 ,i4 ,godgele]d ,/aatkundig ,v]toog4 ,aanteek5+5 da>op4 ,,ii4 ,e?ica4 ,,iii4 ,briev54 ,,iv4 ,korte ,v]h&el+ van ,god1 d5 ,m5s* en deszelfs ,wel/&4 ,v4 ,/aatkundig ,v]toog4 #ga ,het nad]e da>ov] gev5 wij bij ,locke1 wi5s le]1 dat er ge5 aangebor5 voor/ell+5 zijn1 ,leibniz 9 zijn ,n\veaux ,essays be/rijdt4 7,zie blz4 #bid74 #gb ,uit de v]gelijk+ met bladz4 #bec ziet m51 dat ,leibniz de occasionali/is*e le] ge5 re*t doet4 ,lang niet alle occasionali/5 hebb5 e5 telk5s h]haald1 g$urig +rijp5 d] ,godheid aang5om54 #gc ,zoo 9 zijn woord5boek ond] het artikel ov] de ,mani*een 7v]gelijk bladz4 #agh74 #gd ,wij noem53 ,*ri/5dom niet geheimz9nig van ,tol& 7#afif74 ,v]h&el+ ov] het vrije d5k5 van ,coll9s 7#agac74 ,*ri/5dom zoo oud als de s*epp+ van ,t9dal 7#agaj74 ,het w>e ,evangelie van ,jezus ,*ri/us van d5 e]zam5 w]kman ,*ub4 ,het woord vrijd5k] s*ijnt het e]/ gebruikt 9 e5 brief van ,mol9eux aan ,locke en beteek5t niet1 als nu dikwijls1 a!/1 ma> b$uidde e5v\dig e5 voor/&] van het vrije ond]zoek4 #ge ,9 deze vrees /aat ,m&eville niet alle54 ,de ges*i$5is d] pa$agogiek le]t1 dat telk5s bij e5 /rev5 na> me] v]li*t+ ( mild] tu*t ang/ige /emm5 gehoord w]d51 die bezorgd w>5 voor 't heil d] maats*appij4 ,tot nu s*ijnt die vrees niet v]vuld4 ,die /emm5 e*t] hoort m5 nog /e$s4 #gf ,david ,hume1 ,ha>lem1 ,bohn1 #aijg4 #gg ,m5 lette go$ op dez5 z94 ,da>uit blijkt1 dat ,smi? teg5 e5 heel &]e /aats9m5g+ /re$ dan teg5 de huidige /aatsbemoei+1 die zijn tijd niet zoo ze] k5de4 #gh ,hij g+ hi]bij zoov]1 dat hij da*t1 e5 aap te kunn5 le]5 sprek5 en m5s*elijke ontwikkel+ deela*tig te do5 word56 ,vooral de nieuw gevond5 me?ode om do(/omm5 te le]5 sprek51 _h hem 9 dit d5kbeeld v]/]kt4 #gi ,v]gelijk ,salzmann's ,mi]5boekje met inleid+ van ,dr4 ,gunn+4 ,w]eldbiblio!ek4 #hj ,er zijn ?ans tr\w5s zielkundig51 die het gevoel niet e5 bewu/zijnsv]s*ijnsel van eig5 a>d a*t51 ma> ook e5 soort wa>nem51 van niet s*]p ond]s*eid5 prikkels4