,,albrecht ,d,,re4                      
,,een ,,levensbeeld                     
,,door                                  
,,armin ,,stein                         
7,h4 ,,nietschmann47                    
,,nijkerk                               
,g4 ,f4 ,,callenbach4                   
,,voorrede4      ,het is noodzakelijk de
 beide dwalingen1 die aangaande         
,albrecht ,drer  in den loop der tijden 
in omloop zijn gekomen1 uit den weg te  
ruimen1  voordat ik een trouw beeld van 
zijn leven schets4 ,ten eerste beweert  
men1 dat ,drer arm is geweest en ten    
tweede wordt zijn vrouw voor  een       
,xantippe uitgemaakt4    ,het een noch  
het ander is waar4 ,het zijn verzinsels1
 waarvan men  tijdens ,drers leven nooit
 heeft gehoord1 en die een eeuw na zijn 
dood zijn bedacht4--,maar uit welke bron
 heeft men ze geput8    ,wat ,drers     
gewaande armoede betreft1 hebben enkele 
losse gezegden1  in scherts door hem    
bedoeld1 doch door de menschen in ernst 
opgevat1  daartoe aanleiding gegeven en 

ofschoon hij wel eens in                
geldverlegenheid  is geweest--welke     
kunstenaar is dat nooit6--heeft hij toch
 geheel  onbezorgd kunnen leven en      
eindelijk zelfs een groot vermogen      
nagelaten4    ,maar dit is de kleinste  
dwaling uit den weg geruimd4 ,de tweede 
is  van ernstiger aard3 men zegt1 dat   
zijn vrouw door haar heerschzucht1      
gierigheid en gebrek aan inzicht zijn   
huiselijk leven zeer heeft  verbitterd4 
,hoe is men daaraan gekomen8 ,de        
oorsprong van dezen  schandelijken      
laster is uitsluitend een brief van     
,wilibald ,pirkheimer1  dien men in de  
#ag;de eeuw heeft gevonden in het       
stadsarchief van  ,neurenberg en dien   
hij twee jaar na ,drers dood aan ,johan 
,tscharte  heeft geschreven4 ,pirkheimer
 was op zijn ouden dag met iedereen  in 
onmin geraakt1 en leefde eenzaam en     
verlaten4 ,door podagra en  galsteen    
gekweld1 was hij een eigenzinnig1       
lichtgeraakt1 ontevreden  grijsaard     
geworden1 die alleen leefde voor zijn   

eenigen hartstocht3  het verzamelen van 
kostbare zaken4 ,het was ,pirkheimers   
vurige wensch1  de beide geweien uit    
,drers nalatenschap1 geschenken van den 
,keurvorst  ,frederik van ,saksen1 in   
bezit te hebben en hij stortte al zijn  
toorn  over ,drers weduwe uit1 toen zij 
over deze prachtexemplaren op andere    
wijze beschikte4 ,dat was in            
,pirkheimers oogen zulk een misdaad1    
dat hij1 door schandelijke belastering  
in een brief aan zijn vriend1  lucht gaf
 aan zijn woede4    ,trouwens 't is niet
 alleen ,drers vrouw1 ,agnes1 die in    
dezen brief  wordt belasterd1 ook       
,lazarus ,spengler1 die schitterende    
ster in  de ,hervormingsgeschiedenis    
krijgt zijn deel1 en wordt in zulk een  
slecht licht geplaatst1 dat ieder met   
verachting zich van hem zou  moeten     
afwenden4 ,en waarom zou men1 nu er toch
 wel niemand zal worden  gevonden1 die  
ter wille van dien brief de geschiedenis
 der ,hervorming  zou willen verbeteren 
en dezen edelen man naar die lasterende 

woorden  beoordeelen1 op gezag van      
dienzelfden brief het beeld bezoedelen  
eener vrouw1 die gedurende haar leven om
 haar eerbiedwaardigheid en  huiselijke 
deugden aller achting heeft verworven8  
,maar zoo is de laster2 onverstoorbaar  
gaat hij voort1 al verder en  verder1 al
 wordt hij ook duizendmaal aan de kaak  
gesteld4 ,doch na al  hetgeen ,thausing1
 die beter dan eenig ander ,drer heeft  
bestudeerd1  in zijn werk over den      
meester heeft gezegd1 moet de waarheid  
duidelijk  zijn geworden en de smet1 die
 het beeld dezer edele1 achtenswaardige 
vrouw aankleefde1 zal daardoor moeten   
verdwijnen4      ,armin ,stein4         
,halle a_/z ,dec4 #ahia4                
,,inhoud4              ,hoofdst4        
,bladz4            ,i4      ,in het     
schemeruur                         #a   
,,ii4     ,castor en ,pollux            
#h          ,,iii4    ,op school        
#af          ,,iv4     ,in vaders       
werkplaats                     #bg      
,v4      ,bij ,meester ,wolgemut        

#ch          ,,vi4     ,het afscheid    
#dh          ,,vii4    ,in den vreemde  
#ec          ,,viii4   ,vervulde        
wenschen                        #fg     
,,ix4     ,het huwelijks leven          
#gf          ,x4      ,hulp bij den     
arbeid                      #hc         
,,xi4     ,voornaam bezoek              
#hi          ,,xii4    ,de prediker in  
de woestijn               #ih           
,,xiii4   ,vriendentrouw                
#aaj          ,,xiv4    ,kinderlijke    
liefde                      #abc        
,,xv4     ,tot grooter volkomenheid     
#acj          ,,xvi4    ,een dubbel     
afscheid                     #ach       
,,xvii4   ,nogmaals te ,veneti          
#adf          ,,xviii4  ,bedwelmende    
wierook                     #afj        
,,xix4    ,op het toppunt van roem      
#aff          ,,xx4     ,schilder en    
dichter                     #aha        
,,xxi4    ,kunstenaar en ,keizer        
#ahi          ,,xxii4   ,smart en       
vreugde                        #aih     

,,xxiii4  ,uit de duisternis tot het    
licht         #bjf          ,,xxiv4     
,te ,augsburg                           
#bai          ,,xxv4    ,bevredigd      
verlangen                     #bbi      
,,xxvi4   ,een spotschrift              
#bcf          ,,xxvii4  ,in de          
,nederlanden                       #bdb 
,,xxviii4 ,een lijkzang                 
#bee          ,,xxix4   ,neurenberg     
boven alles                  #bfa       
,,xxx4    ,ook een hervormingspreek     
#bee          ,,xxxi4   ,kunstenaar en  
geleerde                  #bgg          
,,xxxii4  ,naar een beter vaderland     
#bha                  ,,hoofdstuk ,i4   
,,in ,,het ,,schemeruur4      ,de dag   
liep ten einde4 ,een flauw rosse gloed  
tintte nog slechts even  den hemel en   
grijzige nevels hulden de stad          
,neurenberg als in een  sluimerwade4    
,het was de #ba;e ,mei van het jaar     
#adgg en een ijzig koude  dag4 ,men had 
dit jaar niets gemerkt van de           
heerlijkheid der ,meimaand3  de vroege  

bloempjes hadden bitter geleden door de 
nachtvorst en de  menschen verzamelden  
zich om het haardvuur1 dat weldadig     
aandeed4    ,de schemering was bijna    
duisternis geworden in het woonvertrek  
van  het huis1 gelegen in de straat1 die
 men onder de veste noemde en  die steil
 naar de burcht #a der vrije ,rijksstad 
liep4 ,er was bijna  niets meer te      
onderscheiden van de voorwerpen in de   
kamer3 de stevige  pilaar in 't midden1 
die de bruin geverfde zoldering van     
planken en  balken schraagde1 de ronde  
eikenhouten tafel om den voet der zuil  
aangebracht1 de hooge1 houten banken1   
die langs twee der eveneens  met hout   
beschoten muren stonden1 het rek met het
 aarden vaatwerk1  het groote fornuis   
van groene tegels1 waarin afbeeldingen  
uit de  legenden der heiligen waren     
gebrand1 daarnaast aan den muur het     
ivoren  kruisbeeld met het              
wijwatersbakje er onder1 en op den      
achtergrond de  reusachtige1 met ijzer  
beslagen1 kist4    ,er heerschte stilte 

in het vertrek2 een plechtige stilte4   
,op een  der houten banken1 die in de   
vensternis waren vastgemaakt1 zat  de   
heer des huizes1 ,albrecht ,drer1 de    
goudsmid1 een man van even  vijftig     
jaar4 ,zijn gelaat1 vol uitdrukking1    
teekende zielsrust en  waardigheid1 zijn
 kleine1 lichtbruine oogen hadden een   
verstandige  en denkende uitdrukking en 
zijn edel besneden mond verried         
mannelijke  vastberadenheid4            
,tegenover hem zat een jonge vrouw van  
ongeveer vijfentwintig jaar1  met een   
gelaat stralend als vriendelijk         
zonnelicht1 met ronde1  zacht blozende  
wangen1 licht blonde1 golvende lokken1  
en heerlijke  blauwe oogen1 schitterend 
als sterren aan den hemel4 ,dat was     
meester  ,drers echtgenoot1 ,vrouwe     
,barbara4 ,op haar schoot sluimerde haar
  jongstgeborene en aan haar rechterhand
 stond een knaapje van drie  of vier    
jaar1 terwijl een zesjarige jongen naast
 zijn vader op de  bank zat4    ,op 's  
meesters knien lag een groot boek1 in   

bruin leder gebonden  en met zilver     
beslag1 waaruit hij had gelezen bij den 
huiselijken  avonddienst4 ,zoo juist    
waren de knechts en de meid weggegaan en
 het  gezin zat nog bijeen1 in stil     
gebed verzonken4 ,de meester had het    
gebed kort moeten maken1 omdat er door  
de snel invallende duisternis  te weinig
 licht door de vensters van geolied     
papier naar binnen viel1  om de woorden 
te kunnen lezen4    ,na eenige          
oogenblikken zette hij het bruine kapje 
weer op het hoofd1  dat hij gedurende   
het gebed had ontbloot en legde de hand 
op het  krullekopje van zijn oudsten    
zoon1 die naar hem was genoemd4    ,gij 
zijt heden zes jaar geworden1 mijn lieve
 ,albrecht4 ,god behoede  en bescherme u
 ook op uw verderen levensweg en ,zijn  
genade helpe u  in het vervolg voor ons 
te blijven1 wat gij tot nu toe zijt     
geweest3  onze troost en vreugde4    ,de
 knaap vleide zich aan zijns vaders     
borst en kuste bewogen diens  hand4     
,toen trok zijn moeder hem tot zich om  

hem te liefkoozen en ook  haar zegen te 
geven4 ,zij kreeg de tranen in de oogen 
en haar stem  trilde1 toen zij zeide3   
,gij zijt nu onze oudste geworden1      
,albrecht1 nadat ,god uw ouderen        
broeder ,johannes en uw zuster ,barbara 
heeft teruggeeischt4 ,op u rust  nu al  
onze hoop en ons vertrouwen4    ,de     
knaap viel zijn moeder om den hals en   
kuste haar herhaaldelijk1  terwijl hij  
de tranen in de oogen kreeg4 ,daarna    
wendde hij zich  weer tot zijn vader en 
keek hem met zijn lieven1 onschuldigen  
blik  vragend aan4    ,wat wenscht gij  
mijn jongen8 vraagde zijn vader1 die de 
taal zijner  oogen begreep4 ,de kleine  
jongen drong zich tegen hem aan en      
sprak3  ,ik wou zoo graag1 dat gij mij  
iets verteldet uit den tijd1 toen gij   
zelf zoo jong en klein waart1 als ik nu 
ben1 en hoe het u later in de  wereld is
 gegaan4 ,ik weet zoo weinig daarvan en 
zou graag alles weten4    ,wel1 mijn    
jongen1 dien wensch wil ik vervullen1   
antwoordde zijn  vader vriendelijk1 doch

 ernstig4 ,het is altijd goed het       
verleden  niet te vergeten en gij zijt  
nu ook oud genoeg om te begrijpen1  dat 
het de ,heer is1 die uws vaders weg     
heeft bestuurd4    ,de kleine ,albrecht 
ging nu weer naast zijn vader op de bank
 zitten en  luisterde1 met gevouwen     
handjes1 naar hetgeen deze hem zou      
vertellen4    ,uit het oosten1 uit een  
land hier ver van daan1 ben ik gekomen4 
,mijn  wieg stond in ,hongarije2 daar   
ligt een stad ,groszwardein geheeten1   
in welker nabijheid het stadje ,gyula is
 gelegen en dicht daarbij het  dorpje   
,eitas1 waar ik geboren ben4 ,mijn zusje
 ,catherina speelde met  mij toen ik nog
 in de wieg lag en later heb ik nog twee
 broertjes  gekregen1 waarvan de een1   
,ladislas1 zadelmaker is geworden en de 
ander geestelijke4 ,doch ik kwam bij    
mijn vader in de leer1 om door  hem tot 
goudsmid te worden opgeleid4    ,toen   
mijn leerjaren voorbij waren1 heb ik den
 wandelstaf ter hand  genomen en ben    
volgens de gewoonte der handwerkslieden 

de wijde  wereld ingetrokken4 ,eerst    
bleef ik in mijn eigen land2 toen ben ik
  naar de ,nederlanden gegaan1 om       
eindelijk aan te landen in de goede     
stad ,neurenberg1 waar ik sedert dien   
dag ben gebleven en hoop te  blijven tot
 mijn laatsten dag1 zoo ,god het wil4   
,want slechts korten  tijd was ik in    
,neurenbergs poorten1 of ik voelde mij  
zoo aangetrokken  tot deze schoone stad1
 dat ik niet meer van haar zou hebben   
kunnen  scheiden4 ,toen ik door de      
straten wandelde om de prachtige huizen1
 de  aangrijpend schoone kerken en de   
machtige vestingwerken te bewonderen1   
zag ik veel menschen in feestgewaad naar
 de burcht snellen1 het  prachtige slot1
 hoog gelegen en vanwaar men de stad kon
 overzien4 ,op  mijn vraag wat er te    
doen was1 hoorde ik1 dat een der edelen 
uit een  zeer aanzienlijk geslacht      
bruiloft vierde op de open plaats onder 
de  linde1 waar iedereen1 die het       
begeerde1 vrij mocht toekijken4 ,ik     
volgde  de menigte en keek wat daar     

boven gebeurde1 waardoor ik gelegenheid 
had te zien hoe rijk1 aanzienlijk en    
trotsch deze stad was4    ,hoe prachtig 
waren de kleederen en gewaden dezer     
mannen en vrouwen1  hoe schitterend de  
edelgesteenten op het kostbare fluweel  
en de  zware zijde1 hoe mooi de         
veelkleurige vederen1 die in de kapsels 
zacht heen en weer wuifden2 hoe heerlijk
 geurde de balsem1 waarmee  zij zich    
hadden gezalfd6 ,en hoe zedig en        
ordelijk ging alles toe6 ,op  eene      
verhevenheid hadden de ouders van het   
bruidspaar plaats genomen1  naast het   
gedeelte1 dat voor de muzikanten was    
bestemd en vandaar keken  ze naar het   
dansen1 dat nu begon4 ,de bruidegom met 
zijn bruid aan de  hand trad nu vooruit2
 ik keek met welgevallen naar dezen     
trotschen1  statigen man1 den ,heer     
,philippus1 uit het oud-adellijke       
geslacht der  ,pirkheimers4 ,ook van al 
de anderen1 die op de maat der fluiten1 
hoorns1  trompetten en trommels langzaam
 en statig om den lindenboom schreden1  

kon ik de oogen niet afwenden4 ,en      
terwijl ik daar peinzend stond1  sprak  
een stem in mijn hart3 ,hier moet gij   
blijven1 ,albrecht1--gij  hebt nu lang  
genoeg gereisd en getrokken en zijt     
reeds bijna dertig  jaar oud2 hier zal  
uw handwerk welig bloeien4 ,en mijn     
verwachting  is niet beschaamd geworden4
 ,ik kwam bij meester ,hieronymus       
,holper in  de werkplaats1 en het eene  
jaar na het andere verliep1 zonder dat  
de  gedachte in mij opkwam1 om verder te
 trekken4 ,ook ,vrouwe ,kunigonde1  des 
meesters echtgenoot1 was een ware moeder
 voor mij1 zoodat ik mij  volkomen thuis
 bij hen voelde4 ,en dan die lieve1     
driejarige ,barbara1  ,holpers          
dochtertje6 ,wat had ik een pleizier in 
het lieve1 vrome kind1  dat ik zag      
opgroeien tot een schoone1 beminnelijke 
jonkvrouw4 ,ook zij  voelde een         
hartelijke genegenheid voor den gezel en
 beschouwde hem  als een vertrouwd      
huisvriend4 ,en toen zij vijftien jaar  
was geworden1  ging ik naar haar vader  

om hem de hand zijner dochter te vragen4
 ,nu1  die werd mij niet geweigerd2 haar
 ouders vertrouwden mij hun kind toe1   
en zonder aarzelen legde zij haar hand  
in de mijne en werd mijn lieve1  trouwe 
vrouw1 uw goede moeder4 ,ik bleef werken
 bij mijn schoonvader1  doch het        
volgende jaar liet ik mij1 tegen        
betaling van tien gulden1  #b als       
meester in het gilde opnemen en kocht   
voor twee gulden het  burgerrecht4      
,daarna ben ik met mijn vrouw in het    
huis van den heer  ,johan ,pirkheimer   
gaan wonen op de ,heeremarkt bij de     
mooie bron  en de ,lievevrouwekerk1 maar
 niet in het paleis zelf1 doch in het   
achterhuis1 dat in de ,winklerstraat    
uitziet4 ,dat is het huis1 waar gij1    
mijn kind1 zijt geboren en uw eerste    
kinderjaren hebt doorgebracht1  waarvan 
gij u nog veel zult kunnen herinneren1  
vooral hoe gij met den  kleinen         
,wilibald ,pirkheimer1 die nu nog uw    
vriendje is1 hebt gespeeld  en          
kattekwaad uitgehaald4 ,maar die woning 

werd ons al spoedig te  klein en daarom 
kocht ik voor drie honderd gulden een   
eigen huis1  waarin wij nu reeds drie   
jaren wonen en wij bidden ,god1 dat ,hij
 ons  genadig moge toestaan nog vele    
rustige1 gezegende jaren onder dit dak  
te beleven4 ,wij vragen het ,hem1 die   
ons tot nu toe zoo vriendelijk  heeft   
gesteund en geleid4    ,en gij1 mijn    
lieve zoon luister naar mijn raad3      
wandel voor ,gods  aangezicht1 zooals   
,abraham1 de gezegende des ,heeren1     
opdat het u  goed ga en gij lang moogt  
leven op de aarde2 want de vaste grond  
en hoeksteen van het geluk is de vreeze 
des ,heeren en niemand zal  beschaamd   
uitkomen1 die zijn hoop stelt op ,hem1  
die den hemel en de  aarde gemaakt      
heeft4    ,toen reikte de vader zijn    
zoon de hand1 waarin de knaap de zijne  
legde1 zijn vader met warmen blik       
aanziende2 hij zei niets1 maar zijn     
vader begreep hem en was voldaan4 ,en   
nadat de vrome man zich in zijn  kamer  
had teruggetrokken en onder het crucifix

 zich met wijwater had  besprenkeld en  
het teeken des kruises gemaakt1 beval   
hij zijn oudste  nogmaals dringend aan  
in ,gods genade4                        
,,hoofdstuk ,,ii4    ,,castor ,,en      
,,pollux4      ,onder de vele paleizen  
der adellijke geslachten uit de vrije   
,rijksstad  ,neurenberg1 was dat der    
,pirkheimers een der schoonste en meest 
vorstelijke1 een waardig verblijf voor  
een geslacht1 dat sedert meer  dan een  
eeuw tot den hoogsten adel van          
,neurenberg had behoord en steeds  een  
gewichtige rol in de regeering der stad 
had gespeeld4 ,trotsch  verrees het     
gebouw op de ,heeremarkt met uitzicht op
 de mooie bron1  #c het meesterstuk van 
,hendrik ,behaim en op de               
,lievevrouwekerk1 en  menigmaal had     
,keizer ,sigismund het waardig gekeurd  
hem te herbergen1  als hij voor den     
,rijksdag te ,neurenberg moest zijn4 ,de
 hooge1 spits  toeloopende gevels en de 
erkers1 de steenen beelden en de figuren
  uit hout gesneden1 die in de vakken   

waren geplaatst1 brachten niet  weinig  
bij tot de schoonheid van dit paleis1 in
 welks glasruiten in  lood gevat--glazen
 ruiten waren in die dagen een groote   
bijzonderheid  en een bewijs van        
verbazenden rijkdom--de zon hel         
schitterde4 ,maar  nog meer getuigde het
 inwendige van het paleis van den       
rijkdom  der ,pirkheimers1 vooral de    
groote1 voor feestelijke gelegenheden   
bestemde zaal met de beide zuilen1 de   
wanden bedekt door vlaamsche  gobelins  
met tafereelen uit de bijbelsche        
geschiedenis doorweven1  het kostbare   
vaatwerk1 de alom bewonderde lichtkronen
 van geweien met  goud langs de muren1  
de hooge schouw met bronzen beelden     
versierd1  de fraai gesneden            
leunstoelen1 met gouden leeuwekoppen    
gekroond en  met bruin leder overtrokken
 en de groote spiegel van ,venetiaansch 
glas4    ,op een zonnigen dag in de     
maand ,mei van het jaar #adgi zaten in  
de vensternis twee jonge meisjes in     
blauw fluweel gekleed en met  lange1    

blonde vlechten4 ,het waren de twee     
dochters des huizes1  de vijftienjarige 
,charitas en de twaalfjarige ,sabine1   
die door het  venster naar een koets    
keken1 die bespannen was met twee       
ongeduldig  trappelende schimmels4      
,de deur ging open en ,vrouwe ,barbara1 
de moeder der beide meisjes1 trad       
haastig binnen4 ,zij was een schoone1   
statige vrouw uit het aanzienlijke      
geslacht der ,lffelholzen4 ,haar welig1 
bruin haar werd door een klein  kapje1  
met goud gestikt1 bij elkaar gehouden1  
om haar hals droeg  zij een fijn1 wit   
doekje en haar slank figuur kwam goed   
uit in het  sleepend kleed van          
donkergroene1 ,vlaamsche1 wollen stof1  
dat door een  gouden gesp werd          
vastgehouden2 uit de mouwen kwamen      
donkerroode zijden  doffen te voorschijn
 en van de schouders golfden lange1     
wijde mouwen  naar beneden1 die met     
witte kant waren gevoerd4 ,aan de gouden
 ketting  hing een kostbaar sieraad van 
echte paarlen en haar armen waren       

getooid  met breede1 gouden armbanden1  
waarin robijnen schitterden4 ,over haar 
arm had zij een zwart fluweel1 met      
marderbont afgezet1 manteltje1  om haar 
op den voorgenomen rijtoer voor kou te  
beschutten4    ,waar is toch1 ,wilibald1
 die kleine deugniet8 vraagde ,vrouwe   
,barbara  aan haar dochters4    ,jutta  
heeft tevergeefs het heele huis         
doorzocht4    ,als hij niet thuis is1   
antwoordde ,charitas1 dan kan hij       
nergens  anders dan bij ,meester ,drer  
zijn4 ,ik heb hem een uurtje geleden met
  ,albrecht bij de mooie bron zien      
loopen4    ,dan moet ,jutta den kleinen 
deserteur maar even gaan halen1 beval   
,vrouwe ,barbara en zij gaf haar dochter
 een wenk om het aan de meid  te gaan   
zeggen4    ,een half uur verliep2 de    
koetsier had moeite om de ongeduldige   
paarden  in bedwang te houden en ,vrouwe
 ,barbara fronste de wenkbrauwen1 want  
ze wilde een rijtoer buiten de stad doen
 en wenschte dat haar kinderen  met haar
 zouden genieten van de heerlijke       

voorjaarslucht4    ,daar kwam eindelijk 
de oude ,jutta terug met den            
achteneenhalfjarigen  ,wilibald aan de  
hand1 een mooi kind met blonde haren en 
schrandere1  schitterende oogen4    ,gij
 hebt veel van mijn geduld gevergd1     
,wilibald1 sprak zijn moeder  ontstemd1 
wist gij niet1 dat wij om twee uur      
uitrijden zouden gaan8    ,ik heb onder 
het spelen niet op den tijd gelet1      
antwoordde hij  luchtig1 terwijl hij    
zich de haren uit de oogen streek4 ,ik  
vond het  ook veel prettiger om met     
,albrecht met den pijl en boog te       
schieten  dan uit rijden te gaan4       
,gij zijt een dwaze1 ongehoorzame       
jongen1 sprak zijn moeder4 ,vraag  in   
het vervolg meer wat uw ouders genoegen 
doet4 ,trek nu gauw een  ander pak aan  
en ga dan met ons in het rijtuig4       
,nog bleef de knaap aarzelen en keek    
zijn moeder een weinig verdrietig  en   
tegelijkertijd vragend aan3 ,ik heb toch
 geen pleizier als ,albrecht  niet mee  
mag1 klonk het4    ,zijn moeder had     

moeite niet boos te worden1 doch zij    
bedwong zich  en vraagde3    ,waar is   
,albrecht8    ,hij wacht beneden1       
antwoordde ,wilibald4    ,vrouwe        
,barbara moest nu toch lachen om de     
volharding van haar zoontje1  die een   
vastheid van wil toonde zoo groot als   
die van zijn vader1  ,johannes          
,pirkheimer1 die door zijn onvermoeide  
energie en geestkracht  het ver in de   
wereld en in de achting der menschen had
 gebracht4    ,toen zij beneden kwam1   
vond zij ,wilibald1 die gauw andere     
kleeren  had aangetrokken bij zijn      
vriend ,albrecht ,drer1 die wel een     
beetje  verlegen keek en niet wist1 of  
,vrouwe ,barbara zijn indringerigheid   
wel goed zou opnemen4 ,maar zijn vrees  
verdween1 toen hij zag1  dat zij hem    
vriendelijk aankeek en zeide3 ,stap maar
 in1 ,pollux1  en ga naast uw ,castor   
zitten6 ,gij behoort nu eenmaal bij     
elkander1  en zij zelf hielp hem        
instappen4    ,nu ze had ook moeilijk   
boos kunnen zijn op dien aardigen       

jongen1 van  wien iedereen veel hield4  
,zelfs haar aangeboren trots1 die anders
 wel  in opstand zou zijn gekomen tegen 
zulk een vertrouwelijken omgang van     
haar zoon met een knaap uit den         
ambachtsstand1 verzette er zich niet    
tegen en niet alleen1 dat zij dezen     
omgang duldde1 maar ze verheugde  er    
zich zelfs in1 omdat zij bemerkte1 welk 
een goeden invloed de  bedaarde1 stille1
 zachtzinnige ,albrecht op haar wilden1 
koppigen1  hartstochtelijken zoon       
uitoefende4 ,zij had dikwijls het spel  
der knapen  gade geslagen en zich dan in
 stilte verheugd1 dat zij aan ,albrecht 
zulk een goede hulp had bij de opvoeding
 van haar wilden jongen4 ,het  was ook  
verwonderlijk1 hoe die onstuimige       
,wilibald zich geheel door  zijn        
bedaarden vriend1 die nog wel een half  
jaar jonger was1 liet  leiden en hoe    
goed zij het met elkander konden vinden1
 terwijl zijn  zusters1 die zooveel     
ouder waren1 heel wat met hem hadden te 
stellen  en dikwijls hun beklag over den

 stijfkop bij haar ouders kwamen doen4  
,eigenlijk was ,wilibald1 als eenige    
stamhouder1 waarnaar zij vurig  hadden  
verlangd1 ook wel een weinig door zijn  
ouders bedorven1 en er  werd veel door  
de vingers gezien1 dat flink gestraft   
had moeten worden4    ,de beide jongens 
zaten op ,wilibalds verzoek bij den     
koetsier en  babbelden vroolijk1 ook    
vrouwe ,barbara was goed geluimd2 zij   
genoot  van dezen heerlijken meidag en  
de verrukkelijke natuur1 en haar  hart  
stemde mee in het lied ter eere der     
lente1 dat de beide meisjes  aanhieven4 
,toch kon zij haar oogen niet van de    
knapen afhouden en zij  verbaasde zich  
in stilte over de opmerkingsgave van    
,albrecht1 die  zooveel in de natuur    
zag1 wat zij in het geheel niet had     
opgemerkt  of niet waard had geacht om  
te bekijken4 ,en zij glimlachte bij de  
gedachte1 dat de jongste uit het        
gezelschap aller leermeester was1       
zonder dat hij zich daarvan ook maar    
eenigszins was bewust6    ,de rit werd  

tot het dorpje ,pillenreut uitgestrekt1 
waar de paarden  mochten uitrusten en   
allen zich een heerlijk glas bier goed  
lieten  smaken4 ,de jongens hielden het 
in de kamer niet lang uit3 zij  stormden
 naar buiten en men hoorde hen juichen  
en zingen4 ,toen ze  terugkwamen1 had   
,albrecht een ruiker roode anemonen1    
gele ranonkels1  witte madeliefjes en   
blauwe grasbloempjes in de hand1 die hij
 vrouwe  ,barbara aanbood uit           
dankbaarheid voor den heerlijken dag1   
dien zij  hem bezorgde4    ,met een     
glimlach bekeek zij den ruiker4 ,hoe    
mooi en artistiek had  hij die bloemen  
geschikt en dat voor een achtjarige     
knaap6    ,de terugreis zou evenwel niet
 zoo aangenaam zijn als de heenreis4 ,de
  paarden schrokken voor een troep      
zigeuners1 die een beer met  zich       
rondleidden1 en de koets kreeg zulk een 
schok1 dat zij bijna  omviel4 ,gelukkig 
bekwamen ,vrouwe ,barbara en haar       
dochters geen letsel1  doch de beide    
knapen stortten van hun hooge zitplaats 

naar beneden4 ,met  een kreet van       
ontzetting liep ,vrouwe ,barbara op de  
kinderen toe en zij  zag met schrik hoe 
,wilibald een bloedende wonde aan het   
achterhoofd en  ,albrecht1 een blessuur 
aan zijn hand had gekregen4 ,doch       
voordat zij  hen kon helpen1 was        
,wilibald al opgestaan1 hij hielp       
,albrecht op en  trachtte hem te        
troosten1 niet denkende aan zijn eigen  
pijn1 voordat  zijn moeder hem          
opmerkzaam maakte1 dat ook hij was      
gewond4 ,doch hij  schonk meer aandacht 
aan zijn vriendje en zijn moeder        
verblijdde zich  innig over het goede   
hart van haar zoon1 dat hij zoo dikwijls
 achter  zijn ruwheid verborg1 maar dat 
nu duidelijk sprak uit zijn groote  zorg
 en teederheid voor zijn vriend4        
,castor en ,pollux1 de naam dien vrouwe 
,barbara in scherts op hen had          
toegepast1 bleef in het vervolg hun     
bijnaam en niet alleen bij de  familie  
,pirkheimer1 maar ook bij de buren1 die 
een levendig belang  in de beide        

onafscheidelijke vrienden stelden4      
,zij speelden 't liefst in den tuin van 
het paleis3 daar vermaakten zij  zich   
met hun ballen1 hun stokpaard of den    
kruisboog1 en ook wel met  eigen gemaakt
 speelgoed4 ,soms ook gingen ze naar het
 ,lorenzerwoud  of het ,sebalduskerkhof 
en stoeiden daar met andere jongens4    
,als  het dan ooit gebeurde1 dat ,pollux
 onrechtvaardig werd behandeld1  dan    
sprong ,castor voor hem in de bres en   
toonde zich een trouwe1  ridderlijke    
vriend4 ,maar ook in de werkplaats van  
meester ,drer liepen  de knapen dikwijls
 binnen en hielpen hem soms door aan den
 blaasbalg  te trekken en het een of    
ander aan te geven4 ,albrechts ouders   
maakten  zich nooit ongerust1 wanneer   
hun zoon op het etensuur niet verscheen1
  want dan begrepen ze1 dat er bij      
,wilibald thuis iets extra lekkers  werd
 gegeten en dat deze zijn vriendje mee  
wilde laten smullen4 ,en  de eenvoudige 
handwerkslieden vonden het een eer1 dat 
,albrecht daar  als kind des huizes werd

 behandeld4                  ,,hoofdstuk
 ,,iii4    ,,op ,,school4      ,elken   
morgen te negen uur kwam er aan het     
paleis der ,pirkheimers een  kleine man1
 die door de portierster met alle       
teekenen van eerbied  werd              
binnengelaten4    ,om zijn kleine1      
magere gestalte fladderde een lange1    
wijde jas van  vuurrood laken1 hij droeg
 een hooge1 spits toeloopende muts van  
zwarte  wollen stof en om zijn scherp   
belijnd gelaat met lange1 spitse neus1  
fladderden dunne1 grijze haren4 ,met de 
rechterhand leunde hij op een  stokje en
 in de linker droeg hij een rol         
perkament4    ,god zegene u1 mijnheer de
 ,doctor6 zoo verwelkomde de meid       
geregeld  den binnentredende2 dan liep  
zij eerbiedig vooruit de trap op om de  
deur aan het eind der lange1 donkere    
gang voor hem open te doen4    ,god     
zegene u1 ,doctor6 klonk het daarop     
driestemmig in de kamer en  het kleine1 
roode mannetje drukte allen met         
vriendelijken lach de hand4    ,het was 

,doctor ,henricus ,philander1 die op    
deze wijze in het paleis  werd          
ontvangen4 ,eigenlijk heette hij        
,hendrik ,liebmann1 maar volgens  de    
gewoonte der geleerden in dien tijd1 had
 hij zijn voornaam in een  ,latijnsch en
 zijn familienaam in een ,grieksch kleed
 gestoken4    ,henricus ,philander      
verdiende ten volle de algemeene achting
 om zijn  groote geleerdheid en om zijn 
bijzonder talent van onderwijzen1  dat  
hem alle kinderen der aanzienlijke      
families uit de stad als  leerlingen    
bezorgde4    ,bij den keizerlijken      
raadsheer en medebestuurder der         
stadsregeering  van ,neurenberg ,johan  
,pirkheimer1 kwam hij reeds zeven jaar  
aan huis1  eerst om de oudste dochter   
,charitas onderricht te geven en later  
ter  wille van ,sabine1 de jongste4     
,met bijzondere voldoening en ijver     
kweet hij zich van zijn taak1 want  de  
beide meisjes waren zoo leergierig en   
zoo verstandelijk ontwikkeld1  dat      
,doctor ,philander dikwijls vergat1 met 

meisjes te doen te hebben  en hen       
onderwees1 alsof zij jongens waren4 ,zij
 leerden ,grieksch en  ,latijn zonder   
moeite en zij verdiepten zich gaarne en 
met vrucht in  de geheimen der          
mathematica en der astronomie4          
,sedert eenigen tijd was het aantal     
leerlingen in het paleis tot drie       
geklommen1 want ,wilibald was bij de    
lessen tegenwoordig1 waardoor  ,doctor  
,philanders ijver nog toe nam1 want hij 
bemerkte spoedig1 dat  de knaap het in  
verstand en geestesgaven nog van zijn   
zusters won4 ,het  was waarlijk ook geen
 onaangename taak den knaap te          
onderwijzen1 maar  daarentegen een groot
 genot en naarmate ,wilibald vorderingen
 maakte1  steeg ook de achting voor den 
leermeester bij de ouders1 die hem  met 
weldaden overlaadden4 ,want het was het 
vurig verlangen van ,johan  ,pirkheimer1
 dat zijn zoon een groot geleerde1      
zooals hij zelf was1 zou  worden1 en    
zich op het gebied des geestes bijzonder
 zou onderscheiden4    ,na een jaar was 

de knaap al aardig op de hoogte van de  
geschiedenis  van het herleefd klassieke
 tijdperk en kende hij voldoend ,latijn4
        ,nu weerklonken in den tuin van 
het paleis slechts zelden de stemmen    
der spelende knapen4 's ,middags1 als er
 geen les was1 zaten ze  samen aan de   
groote1 eikenhouten tafel1 die in het   
midden van de  leerkamer stond en dan   
luisterde ,albrecht met gespannen       
aandacht  naar hetgeen ,wilibald        
vertelde4 ,wat hij des morgens had      
geleerd1  deelde hij 's middags aan zijn
 vriend mee1 evenals de lekkernijen1    
die zijn moeder hem gaf4 ,bijzondere    
belangstelling toonde ,albrecht  voor de
 oude ,grieksche godenverhalen en       
heldensagen en hij vergat  alles om zich
 heen1 als ,wilibald begon te vertellen 
van den held  ,hercules1 van            
,prometheus1 die aan de rots was        
geketend en duldelooze  smarten leed    
door ,jupiters adelaar1 die dagelijks   
een stuk van zijn  altijd weer          
aangroeiende lever afbeet1 van den tocht

 der ,argonauten  om het guldenvlies1   
van den strijd der zeven helden tegen   
,thebe1 van  de beide vrienden ,orestes 
en ,pylades1 van den ,trojaanschen      
oorlog1  van ,odysseus en andere        
heerlijke verhalen4    ,al spoedig      
bemerkte ,wilibald1 dat ,albrecht steeds
 stiller en meer  in zich zelf gekeerd  
werd1 als hij naar die verhalen         
luisterde en  toen hij hem eindelijk    
vraagde1 wat er toch aan scheelde1      
antwoordde  ,albrecht met een diepen    
zucht3 ,ik benijd u4    ,wilibald keek  
verbaasd3 ,benijdt gij mij8 ,en gij zijt
 zelf toch  ook op school8 ,maar        
,albrecht schudde droevig het hoofd3    
,och1  wat is nu de ,st4 ,sebaldusschool
 en onze meester in vergelijking  met   
doctor ,philander6 ,het is als mijn     
grove kiel vergeleken bij uw  fluweelen 
buis4 ,gij kent toch meester ,burgdrffer
 wel--wat gaat hem  alles langzaam en   
moeilijk af6 ,hij heeft er ook zoovelen 
tegelijk om  les te geven en dan het    
schoollokaal is zulk een naar1 donker   

hok1  dat men er nauwelijks kan         
ademhalen en de banken staan zoo dicht  
bij  elkaar en zijn zoo ongemakkelijk1  
dat al mijn ledematen pijn doen1  als ik
 naar huis ga4 ,op een houten katheder  
zit onze schoolmeester1  een strenge1   
sombere man1 die op het zwarte bord     
letters schrijft om  ons die te laten   
nazeggen en op de lei naschrijven4      
,daarbij maakt hij  flink gebruik van de
 roede van berketakjes gemaakt en       
tuchtigt daarmee  allen1 die lui1 lastig
 en ondeugend zijn4 ,nu deze laatste    
soort is  rijk vertegenwoordigd bij ons 
op school1 vooral bij die zwervende     
luitjes1 die men niet weet vanwaar zij  
komen en die weer verdwijnen1  als zij  
er lust in hebben4    ,ja1 ik kan me    
begrijpen1 dat de meester met zulke     
lastposten heel  wat heeft te stellen1  
zei ,wilibald4 ,mijn vader zegt dat het 
sluwe  schepsels zijn1 een echte plaag  
voor den onderwijzer4 ,is het waar  wat 
,renate1 onze meid1 vertelde1 dat de    
beul vijf van die schelmen  gisteren    

heeft gegeeseld en uit de stad gejaagd8 
,ja1 dat is waar1 bevestigde ,albrecht4 
,wat hadden ze uitgevoerd8 vraagde      
,wilibald nieuwsgierig4    ,zij hadden  
het achtste gebod overtreden en het     
vijfde ook en zijn  in de omliggende    
dorpen gegaan om brood bedelende2 doch  
terwijl twee  van hen aan de boeren     
kruiden1 die genees- en tooverkrachten  
zouden  hebben1 verkochten1 pleegden de 
anderen een aanslag op den kelder  en   
namen alles mee1 wat ze aan worsten1    
hammen enz4 vonden4 ,daarna  hebben ze  
den schoolmeester1 die hen met strenge  
straf bedreigde1  heel brutaal          
geantwoord en hem zelfs mishandeld4     
,nu dan hebben ze hun verdiende loon1   
vond ,wilibald4    ,hm1 bromde          
,albrecht1 het is waarlijk geen wonder1 
dat er van leeren  weinig komt1 als er  
zulke snaken op school zijn2 soms troost
 ik mij  wel1 als ik denk aan zoovele   
arme jongens1 die in het geheel niet op 
school gaan en steeds op straat         
slenteren3 maar als ik aan u denk1      

,wilibald1 dan word ik jaloersch4 ,hoe  
graag zou ik ook les nemen bij  doctor  
,philander1 want ik wenschte veel1 heel 
veel te leeren4    ,wilibald zweeg en   
keek peinzend voor zich4 ,ik zou het u  
zoo gaarne  gunnen1 sprak hij na eenige 
oogenblikken1 maar hoe zou het mogelijk 
zijn8444 ,wilt gij echter eens          
stilletjes toeluisteren1 dan zou ik  er 
wel iets op weten4 ,kijk1 daar in den   
hoek achter de kast moogt  gij u        
verstoppen1 maar zoo dat niemand het    
ziet4 ,morgen zoudt gij  al kunnen      
komen1 tenminste indien meester         
,burgdrffer niet boos is1  als hij u    
mist4    ,o1 dat komt er niet op aan1   
sprak ,albrecht opgewonden4 ,het heeft  
bij ons wel iets van een duiventil3     
elken dag ontbreekt een groot getal     
scholieren1 en er heerscht tucht noch   
orde door die zwervende lui1 die  doen  
juist zooals zij willen en verbeelden   
zich1 dat zij de baas zijn4    ,nu1 kom 
dan morgen ochtend vroeg1 maar vooral   
voordat ,dr4 ,philander  er is4    ,op  

den bepaalden tijd sloop ,albrecht den  
volgenden morgen in het  donkere hoekje 
en bleef daar onbewegelijk twee uren    
lang zitten  luisteren naar het         
onderwijs van den doctor1 die dien dag  
,latijn en  sterrekunde op het programma
 had4    ,albrecht genoot zoo lang hij  
luisterde2 doch toen de les uit was1    
voelde hij dubbel hoeveel hij op de     
,sebaldusschool miste en met  loome     
schreden ging hij er den volgenden      
morgen weer naar toe4 ,hij  voelde zich 
ongelukkig en zijn ellende bereikte het 
toppunt1 toen  de meester hem een pak   
slaag gaf1 omdat hij klaarblijkelijk in 
het  geheel niet luisterde4    ,zijn    
ouders bemerkten al gauw1 dat er iets   
aan haperde2 hij was zoo  stil en in    
zich zelf gekeerd1 dat zijn vader op    
zekeren dag naar de  reden hiervan      
vraagde4    ,het duurde lang voordat men
 iets uit hem kon krijgen1 totdat  hij  
eindelijk bekende1 dat het slechte      
onderwijs en de groote  wanordelijkheid 
op school hem zoo onvoldaan stemden4    

,zijn vader  troostte hem met de        
woorden3 ,wie langzaam gaat1 gaat zeker4
 ,werk  zoo hard als gij kunt1 opdat de 
meester tevreden over u kan zijn1  dan  
leert gij langzamerhand alles1 wat gij  
noodig hebt te weten4 ,pas  op voor     
hoogmoed en ijdele wenschen1 mijn zoon6 
,zie niet naar hen1  die uw meerderen   
zijn in de maatschappij2 benijd         
,wilibald niet omdat  hij beter         
onderwijs geniet4 ,bedenk liever dat gij
 de zoon van een  handwerksman zijt en  
eens evenals uw vader in de werkplaats  
zult  arbeiden4 ,een goudsmid kan       
waarlijk zooveel geleerdheid wel        
ontberen4    ,deze verstandige taal en  
de woorden zijner moeder die zij        
dagelijks  herhaalde3 ,ga in den naam   
des ,heeren1 misten hun uitwerking niet 
en met vernieuwden ijver ging ,albrecht 
weer naar school4    ,het gevolg was dan
 ook dat de meester pleizier in hem had1
 waardoor  de knaap werd aangemoedigd om
 steeds meer zijn best te doen4    ,zoo 
ging het langen tijd goed2 maar later   

had de meester weer over  ,albrechts    
onoplettendheid te klagen en hij ontstak
 in hevige woede1  toen hij op zekeren  
dag bemerkte1 wat er de oorzaak van was4
    ,hij zag onder de rekenles1 dat     
verscheiden leerlingen steelsgewijze  de
 oogen naar ,albrecht wendden4          
,plotseling verliet hij den katheder1   
greep den knaap bij den arm en ontrukte 
hem een klein stuk papier1  waarop iets 
was geteekend4 ,toen hij het goed       
bekeek1 herkende hij  zijn eigen portret
 en hij was zoo verontwaardigd en       
woedend over deze  majesteitsschennis1  
dat hij de roede greep en den armen     
teekenaar  zulk een pak slaag toediende1
 dat hem hooren en zien verging4    ,er 
liep een afkeurend gemompel door de     
rijen der leerlingen1 die niet  konden  
begrijpen1 dat zulk een onschuldige     
scherts zoo streng gestraft  moest      
worden en een der oudste jongens had den
 moed een kreet van  afschuw te uiten4  
,maar dat maakte den meester nog        
toorniger en hij  jaagde de heele bende 

uit de school4    ,het teekenen         
stilletjes onder de les was den jongen  
kunstenaar al  heel slecht bekomen en   
het zou niet te verwonderen zijn        
geweest1  als hij 't in het vervolg     
geheel had gelaten4 ,trouwens1 hij      
waagde  het ook niet meer dergelijke    
grappen op school uit te halen1 maar    
zijn medescholieren1 n en al bewondering
 over zijn kunst1 bedelden  altijd om de
 een of andere teekening4 ,en ,albrechts
 goed hart1 dat  zoo moeilijk iets kon  
weigeren1 bevredigde hun wenschen4      
,als hij 's morgens op school kwam1     
verdrongen ze zich dadelijk om  hem heen
 en ze strekten begeerig de handen uit1 
zoodra hij met een  veelbeteekenend     
gezicht in zijn zak voelde4 ,dan werd er
 gevochten1  dat het een aard had1 want 
iedereen meende recht te hebben op de   
door ,albrecht gemaakte teekening4 ,soms
 ook kroop hij met den een of  anderen  
kameraad in een afgelegen hoek en deze  
zag dan met verbazing  hoe vlug hem het 
teekenen afging4    ,natuurlijk was     

,wilibald bij de uitdeeling de meest    
bevoorrechte4 ,en  toen ,albrecht hem   
eens een afbeelding van een lansknecht  
met een harnas  van staal1 een hoed met 
pluimen en schitterende wapens ten      
geschenke  gaf1 kon ,wilibald zijn oogen
 niet gelooven2 langen tijd bekeek hij  
de teekening met alle aandacht1 toen    
riep hij op eens uit3 ,benijdt  gij mij 
omdat ,doctor ,philander mij les geeft8 
,zie1 gij kunt1 wat hij  mij nimmer     
leeren kan4 ,en nu zijn de rollen       
omgekeerd1 nu benijd ik u6        ,het  
was in ,april #adhd4 ,des morgens was   
het geheele gezin van ,meester  ,drer   
bijeen voor het gebed en alle waren in  
bijzonder goede stemming1  want ,vrouwe 
,barbara vierde heden haar naamdag4     
,vader ,drer had het gebedenboek        
opengeslagen en wilde met lezen         
beginnen1 doch ,albrecht was er nog     
niet2 juist wilde zijn vader ,andreas   
naar hem toe sturen1 toen hij binnen    
kwam en met de beide handen achter  zijn
 rug iets voor aller blikken trachtte te

 verstoppen4 ,zijn vader  wenkte hem te 
gaan zitten en deed het gebed1 waarna   
hij zijn vrouw de  hand drukte en vurig 
,gods besten zegen toewenschte op haar  
verderen  levensweg4 ,ook de kinderen1  
wier aantal nu tot vijf was geklommen1  
verdrongen zich om hun moeder en kusten 
haar handen4    ,het laatst van allen   
kwam ,albrecht bij haar en hij keek wel 
een  beetje verlegen1 toen hij een blad 
papier te voorschijn haalde en  dat zijn
 moeder aanbood met de woorden3 ,dit heb
 ik voor u gemaakt1  lieve moeder1 als  
een herinnering aan dezen dag4          
,vrouwe ,barbara trad een schrede       
achteruit en staarde vol verbazing      
eerst naar het papier en toen naar haar 
zoon3 op het blad zag zij  ,albrecht    
voor zich1 sprekend van gelijkenis en   
uitdrukking4 ,mijn  zoon--meer kon zij  
niet zeggen1 toen keerde zij zich tot   
haar man  en liet hem het portret zien4 
,hij kon zijn oogen niet gelooven3      
,heilige ,moeder ,gods1 leert gij dan   
tooveren op school8 ,hebt gij dat       

waarlijk zelf geteekend8 ,maar hoe kan  
men zijn eigen portret maken8    ,nu    
moest ,albrecht glimlachen3 ,het is     
waarlijk geen tooveren2 ik heb          
geteekend wat de spiegel mij voorhield4 
,och kom1 gij zoudt dat zelf hebben     
gemaakt8 zei zijn vader  ongeloovig4    
,spreek nu de waarheid1 kleine schelm2  
't is ,meester  ,wolgemut1 die het      
portret heeft gemaakt4    ,albrecht     
antwoordde vroolijk3 ,gij hebt in zoover
 gelijk1 vader1  dat ,meester ,wolgemut 
wel de hand in het spel heeft4 ,heel    
dikwijls  ben ik bij hem in de          
werkplaats geweest en heb toegekeken1   
hoe hij  schilderde4 ,daardoor heb ik   
het geleerd4 ,en ook bij den heer       
,koburger1  mijn peetvader1 ben ik      
dikwijls in de drukkerij geweest om te  
zien1  hoe ,meester ,wolgemuts          
houtsneden werden afgedrukt1 dat heeft  
mij ook  veel geholpen4 ,en nu zult gij1
 lieve moeder1 mij een groot genoegen   
doen1 als gij dit kleine geschenk van   
mij wilt aannemen4    ,zijn moeder sloot

 hem in haar armen1 terwijl zijn vader  
het portret  dicht bij het venster nog  
eens nauwkeurig bekeek4 ,ja1 het was    
sprekend ,albrecht2 alleen de oogen     
waren niet heel goed geteekend1  maar de
 rest444 wel ,meester ,wolgemut zelf had
 het niet mooier en  beter kunnen doen4 
,met potlood was het portret op gekleurd
 papier geteekend #d3 op zijn  hoofd had
 hij een kapje van laken1 eigenlijk een 
lap1 welks eind  met drie knoopen boven 
op het hoofd bij elkaar werd gehouden1  
aan  de linkerzijde afhing en voorzien  
was van lange franjes4 ,het haar1  recht
 afgesneden1 hing laag op het voorhoofd 
en verder in lange1  golvende lokken aan
 weerszijden op zijn schouders4 ,hij    
droeg een buis  met wijde mouwen1 dat   
door de linkerhand van voren werd       
vastgehouden1  terwijl hij de           
rechterhand vooruit strekte1 alsof hij  
op iets wees4    ,nadat ,drer het       
portret langen tijd had bekeken1 trad   
hij vriendelijk  op zijn zoon toe en    
legde zijn hand op diens schouder1      

zeggende3 ,als  gij met smeltkroes en   
graveerstift even handig zijt als met   
potlood  en penseel1 dan zal ik mij     
verheugen in den dag1 waarop ik u in    
mijn  werkplaats aan mijn zijde zal zien
 arbeiden4 ,mogen al de heiligen u      
zegenen en u bijstaan1 opdat er een     
wakkere man uit u groeie6    ,amen6 zei 
,vrouwe ,barbara en toen haar zoon naar 
school ging1 sprak  zij zooals          
gewoonlijk3 ,ga in den naam des ,heeren6
                  ,,hoofdstuk ,,iv4     
,,in ,,vaders ,,werkplaats4      ,het   
was een koude dag in de maand ,mei van  
het jaar #adhf4 ,de sneeuw  viel in     
groote vlokken neder en hulde de daken1 
die pas er van ontdaan  waren1 opnieuw  
in een wit winterkleed4    ,het was stil
 in meester ,drers werkplaats4 ,eenzaam 
zat ,albrecht op  zijn laag bankje te   
werken aan een gouden ring1 waarin een  
nieuwe  amethist moest worden gezet4    
,zijn vader was uit3 hij moest voor     
zaken  naar ,augsburg2 van de gezellen  
lag de een ziek te bed en de andere     

moest een boodschap in de stad bezorgen4
 ,albrecht kon heden zijn  aandacht niet
 goed bij het werk bepalen4 ,op de tafel
 naast hem lag  een teekening1 die nu en
 dan zijn blikken tot zich trok4    ,er 
werd zachtjes aan de deur geklopt en    
daarop trad een meisje binnen  van      
ongeveer dertien jaar1 met een frisch1  
blozend gezichtje1 een paar  oogen1     
blauw als vergeetmijnietjes en een      
figuurtje vlug als dat eener  hinde4 ,ze
 had een mutsje van zwart fluweel met   
een rand van marderbont  op het lange1  
blonde haar1 en droeg een donkerblauw   
kleedje en een  manteltje ook van zwart 
fluweel met bont1 dat tot aan de heupen 
reikte4    ,het was het oudste          
dochtertje van den heer ,hans ,frey1 een
 rijk1 zeer  ontwikkeld en geacht       
ingezetene1 die vele vaste goederen     
bezat zoowel  in de stad als daarbuiten 
en zelfs meermalen lid van den grooten  
,raad  was geweest4    ,albrecht kende  
haar zeer goed1 daar zij dikwijls bij   
haar oom kwam1  die dicht in de buurt   

woonde4 ,soms was hij met haar naar de  
mis gegaan  en in vroeger jaren had ze  
zich niet te voornaam gerekend om met   
hem  te spelen4    ,god zegene u1       
,albrecht6 zeide zij een weinig verlegen
 en zij bleef  in de deur staan4        
,dank u zeer1 ,agnes6 antwoordde hij    
vroolijk1 terwijl hij van het  bankje   
opstond4    ,waarmee kan ik u van dienst
 zijn8    ,is uw vader niet thuis8      
,neen1 hij is naar ,augsburg gegaan4    
,o dan ga ik maar weer weg en zal       
wachten totdat hij thuis komt4    ,kan  
ik u niet helpen in zijn plaats8        
,och1 mijn ringetje is gebroken en ik   
wilde het zoo graag gesoldeerd  hebben4 
,geef maar hier1 ,agnes4    ,het meisje 
aarzelde1 maar haalde eindelijk op      
herhaald aandringen  van ,albrecht den  
gebroken ring te voorschijn en          
overhandigde dien  den                  
goudsmidsleerling4 ,kunt gij het al     
goed8 vraagde zij met meer              
vrijmoedigheid4    ,mijn vader heeft nog
 niet over mij te klagen gehad1 sprak   

hij  openhartig4    ,nu kreeg het meisje
 de teekening in het oog4 ,wat is dat8  
vraagde  zij nieuwsgierig4 ,zoo1 zoo1   
als nu uw vader was binnengekomen1 dan  
geloof ik1 dat hij voor het eerst reden 
zou hebben gehad over zijn  leerjongen  
te klagen4    ,maar ,albrecht schudde   
glimlachend het hoofd4 ,nu doet gij mij 
onrecht1  ,agnes4 ,gij denkt1 dat ik dit
 nu heb geteekend1 in plaats van mijn   
plicht te doen4 ,maar kijk eens hier3   
onder de teekening staat het  jaartal   
#adhe1 dat bewijst duidelijk1 dat zij   
reeds het vorige jaar  is gemaakt4 ,ze  
is ook al vier maanden oud en dateert   
van ,kerstmis2  nu heb ik haar hier     
gehaald1 omdat er veel in is1 dat mij   
niet bevalt  en ik wil die fouten       
verbeteren1 als mijn werk klaar is4     
,agnes trad  dichter bij om beter te    
kunnen zien4 ,het was een madonna1 op   
een troon  gezeten1 met een gouden kroon
 op het hoofd1 loshangende haren en een 
lang kleed1 dat in breede plooien haar  
omgaf4 ,met een gelaat1 stralend  van   

moedervreugde zag zij neder op haar     
kind1 dat op haar schoot stond  en haar 
hals met beide armpjes hield omvat4 ,aan
 weerszijden stond  een engel1 waarvan  
de eene een harp en de andere een cither
 bespeelde4    ,met gevouwen handen     
beschouwde ,agnes geruimen tijd de      
teekening1  toen keek zij ,albrecht     
vragend aan3 ,hebt gij dat gemaakt8     
,gij1 een  knaap van veertien jaar8     
,neen1 maak dat aan anderen wijs6 ,wel  
weet  iedereen1 dat gij goed kunt       
teekenen1 maar zoo iets444 neen1 neen1  
ik kan niet gelooven1 dat gij dat hebt  
gemaakt4    ,dus1 gij houdt mij voor zoo
 slecht1 dat ik mijn naam onder het werk
  van een ander zou zetten en het dan   
voor het mijne uitgeven8 vraagde        
,albrecht en zijn stem klonk verwijtend4
 ,als gij hier nog een oogenblik  wildet
 blijven1 dan zou ik u metterdaad kunnen
 toonen1 dat uw twijfel  ongegrond is en
 mij verdriet doet4    ,agnes kreeg een 
kleur en stak hem haar hand toe4        
,vergeef mij1 ,albrecht1 het was        

waarlijk niet mijn bedoeling u verdriet 
te doen4 ,maar ik kan mijn oogen niet   
gelooven2 ,meester ,wolgemut zelf  zou  
trotsch kunnen zijn op zulk werk4 ,als  
gij het op een groot paneel  met        
heerlijke kleuren hadt geschilderd1 zou 
het waard zijn een altaar  te versieren4
    ,albrecht drukte met een blos van   
genot over deze lof haar kleine  zachte 
hand en liet die niet los1 toen zij die 
wilde terugtrekken4 ,het  meisje zag er 
bekoorlijker uit dan ooit en gaarne had 
hij haar willen  vragen4 ,blijf een     
oogenblik hier en laat mij uw lief      
gelaat op het  papier brengen6 ,doch zij
 vreesde reeds te lang te zijn gebleven1
  nam haastig afscheid en ging heen4    
,albrecht liep snel naar het raam om    
haar na te zien1 toen zij  door de      
sneeuw naar huis stapte4 ,haar lof was  
hem liever dan al de  bewondering1 die  
zijn kunst bij zijn speelkameraden had  
geoogst4 ,en  met vernieuwden ijver     
legde hij zich in zijn vrijen tijd toe  
op  zijn lievelingsbezigheid1 die hem   

verkwikte na den moeilijken1            
dagelijkschen arbeid1 en hem meer       
bevrediging schonk dan hij ooit  van het
 best gelukte werk in de                
goudsmidswerkplaats gevoelde4    ,voor  
zijn vader1 die er anders over dacht dan
 hij1 moest hij zijn  liefhebberij      
verbergen en daarom deed hij het meest  
buitenshuis  en verstopte zich met zijn 
vrienden1 die hem steeds om teekeningen 
plaagden1 in afgelegen plaatsen4 ,toch  
had hij niet te veel gezegd1  toen hij  
tegen ,agnes beweerde1 dat zijn vader   
niet over hem te klagen  had4 ,de oude  
meester had pleizier in den ijver van   
zijn zoon en zag  met vertrouwen de     
toekomst tegemoet in de overtuiging1 dat
 ,albrecht  eenmaal een waardig opvolger
 in zijn werkplaats zou zijn4 ,nog geen 
jaar was verstreken1 of de leerjongen   
was reeds goed vertrouwd met  het       
gieten1 soldeeren en polijsten4 ,en nu1 
nadat hij nog niet ten  volle twee jaar 
in de leer was geweest1 had hij een veel
 grooter en  moeilijker werk onder      

handen1 waarvan reeds meer dan de helft 
klaar  was3 hij moest in gedreven zilver
 in zeven tafereelen weergeven1  hoe de 
,heer ,jezus herhaaldelijk nederstortte 
onder de vuisten der  krijgsknechten op 
den lijdensweg van ,gethsemane naar     
,golgotha4 ,en  met stille verbazing en 
innige verrukking zag zijn vader1 dat   
hij  zich niet tevreden stelde met het  
navolgen van anderer ontwerpen1  doch   
zelf nieuwe wist te scheppen4    ,met   
ongeduld wachtte hij op de voltooiing   
van het werk en toen het  oogenblik was 
gekomen1 riep de meester1 innig         
gelukkig1 zijn vrouw  er bij en toonde  
haar wat zijn leerling had gemaakt4     
,op denzelfden avond vond men in de     
woonkamer de vrienden en buren          
verzameld om de tafel1 waarop een tinnen
 kruik met ,bourgonje wijn  stond1 ter  
eere van den jongen kunstenaar4         
,meester ,wolgemut1 de schilder1 was ook
 tegenwoordig en vol lof over           
,albrecht4 ,hij sprak ook over het      
andere talent van den knaap en vond1    

dat het pond1 door ,god aan hem         
toevertrouwd1 niet in een zweetdoek     
mocht worden weggelegd1 doch dat er mede
 moest worden gewoekerd ter  eere van   
,god en ook ter wille van den naaste4   
,doch meester ,drer was het hiermee niet
 eens4 ,hij vond1 dat hier  een ander   
schriftwoord van toepassing was3 niemand
 kan twee heeren  dienen4 ,indien       
,albrecht zich met evenveel ijver op de 
schilder- als  op de goudsmeedkunst     
toelegde1 dan zou hij het in de eene    
noch in  de andere tot volmaaktheid     
brengen4 ,daarom moest hij zich tevreden
  stellen met schilderen na volbrachten 
arbeid in zijn vak4    ,meester         
,wolgemut sprak zijn vriend niet tegen1 
doch in stilte betreurde  hij1 dat ,drer
 dit vak voor zijn zoon had gekozen4    
,albrecht had  ook hem eens in          
vertrouwen de afbeelding der ,madonna   
laten zien en  zijn verbazing over het  
werk van den veertienjarigen knaap had  
hij  duidelijk uitgesproken in de       
woorden3 ,als ik alleen zulke leerlingen

  in mijn werkplaats had1 dan zou het er
 beter bij mij uitzien4    ,albrecht kon
 deze woorden niet vergeten en bewaarde 
ze als een dierbaar  geheim in zijn     
hart1 terwijl hij1 gehoorzaam aan zijns 
vaders wenschen1  in de                 
goudsmidswerkplaats arbeidde4           
,zoo gingen lente en zomer voorbij1 de  
herfst streek met zijn  verwoestenden   
adem over veld en weide en hulde de     
aarde in een grijs1  somber nevelkleed4 
,het werd koud2 in de schouw vlamde weer
 het vuur  en lokte het gezin in haar   
verwarmende nabijheid4    ,in ,albrechts
 hart had een verandering plaats        
gegrepen4 ,de woorden van  meester      
,wolgemut aangaande het toevertrouwde   
pond1 waarmee men moest  woekeren1 en   
het antwoord van zijn vader3 niemand kan
 twee heeren  dienen1 lieten hem niet   
met rust4 ,telkens overdacht hij die    
beide  schriftplaatsen en trachtte die  
met elkaar te doen samenstemmen4 ,doch  
hoe meer hij begreep1 dat dit onmogelijk
 was1 des te grooter werd zijn  onvrede1

 want het werd hem steeds duidelijker1  
dat de goudsmederij  niet de plaats was1
 waarvoor ,god hem had bestemd4 ,het    
bevredigde hem  hoe langer hoe minder   
anderer modellen in goud en zilver na te
 maken1  want de begeerte om zelf te    
scheppen werd steeds grooter4 ,en       
tegelijk  met die begeerte voelde hij   
ook de kracht er toe4 ,hoe weinig moeite
  kostte het hem immers de beelden1 die 
zijn fantasie hem voortooverde1  op het 
papier te brengen en hoeveel innig genot
 had hij daarvan4 ,hij  voelde dagelijks
 meer dat de goudsmidswerkplaats niet   
zijn bestemming  was en dat hij het niet
 zou kunnen uithouden zijn gansche leven
 lang  smeltkroes1 vijl en graveerstift 
te hanteeren4    ,hoe onrustig klopte   
zijn hart bij deze overdenkingen en welk
 een  zwaren strijd had hij te voeren1  
den strijd tusschen het volgen van      
zijns vaders wensch en het toegeven aan 
zijn eigen begeerte4 ,het was  niet     
mogelijk de meening van meester         
,wolgemut en die van zijn vader  te     

vereenigen en daarom koos hij1 overtuigd
 dat slechts n dezer  beiden gelijk kon 
hebben1 de zijde van den eerstgenoemde  
en zoo werd  zijn tweestrijd beslist4   
,den #cj;en ,november des avonds1 nadat 
hij in de eenzaamheid ,god om  raad en  
hulp had gevraagd1 zocht hij zijn vader 
op om hem zijn  hartewensch mee te      
deelen3 ,lieve vader1 sprak hij1 ik wil 
u niet  langer verbergen1 wat er in mijn
 hart omgaat en 's nachts den slaap  uit
 mijn oogen houdt4 ,ik heb nu twee jaren
 lang bij u in de werkplaats  op uw     
verlangen gewerkt en zonder mij zelf te 
overschatten1 geloof  ik te mogen       
zeggen1 dat het mij niet aan ijver heeft
 ontbroken en  ik steeds mijn best heb  
gedaan om het u naar den zin te maken4  
,maar  ofschoon mijn handen zich met    
goud1 zilver en edelgesteenten hebben   
bezig gehouden1 was mijn hart bij iets  
anders4 ,slechts wanneer ik  potlood of 
penseel mocht hanteeren1 voelde ik in   
mijn hart zulk een  ongekende blijdschap
 en zulk een wonderlijk genot1 dat ik   

begreep1  dat het dit was1 waartoe ,god 
mij heeft geschapen4 ,ach1 vader1 het   
doet  mij leed u te moeten vragen om mij
 uit uw werkplaats te ontslaan1 maar  ik
 geloof1 dat het ,gods wil aldus is en  
dat ik mij aan ,hem bezondig1  als ik   
het pond mij toevertrouwd1 in de aarde  
ga begraven4    ,met klimmende verbazing
 luisterde zijn vader naar die woorden4 
,toen  schoof hij zijn kapje in den nek1
 stond op met een somber gelaat en      
onder de gefronste wenkbrauwen uit wierp
 hij op zijn zoon een blik1  waarin     
verwijt en smart om den voorrang        
streden4 ,hoe had ik heden  morgen      
kunnen denken1 dat de dag zoo droevig   
zou eindigen6 ,mijn  zoon1 uw woorden   
snijden mij door de ziel4 ,daar gaan nu 
al mijn  schoone droomen in rook op6    
,albrecht1 nooit had ik gedacht1 dat gij
  zoo lichtzinnig zoudt kunnen zijn1    
twee volle jaren van uw leven op  deze  
wijze weg te werpen4 ,verlaat gij mij   
nu1 nadat ik u alles heb  geleerd en op 
het punt was u als gezel in het gild te 

doen opnemen8 ,gij  hebt mij laten      
zaaien1 doch de oogst onthoudt gij mij4 
,o mijn zoon1  waaraan heb ik dat       
verdiend8 ,tot nu toe waart gij mijn    
vreugde1  nu bereidt gij mij een bittere
 smart4    ,er was nu geen toorn meer in
 zijn stem1 slechts innige weemoed en er
  blonk een traan in zijn oog4          
,albrecht kon zijns vaders smart niet   
aanzien2 het schemerde hem voor  de     
oogen en hij was op het punt berouwvol  
al zijn woorden terug te  nemen1 toen de
 oude man snel hoed en mantel greep en1 
zonder iets  meer te zeggen1 wegging4   
,even daarna kwam zijn moeder binnen2   
zij was zeer ongerust1 en toen zij  zag1
 hoe bleek ,albrecht was1 vraagde zij   
angstig3 ,wat is er gebeurd1  ,albrecht8
 ,uw vader is zoo juist in hevige       
gemoedsbeweging uitgegaan  naar den heer
 ,koburger1 met wien hij ernstig over u 
moest spreken1  zei hij op mijn vraag1  
wat hij ging doen4    ,nu vertelde      
,albrecht haar met bezwaard gemoed wat  
er tusschen zijn  vader en hem was      

voorgevallen1 doch hij werd kalmer1 toen
 hij bemerkte1  dat zijn moeder hem     
beter begreep4 ,maar toch bleef zijn    
hart onrustig  kloppen1 terwijl hij op  
zijns vaders terugkomst wachtte4    ,het
 eene uur na het andere verliep1 voordat
 hij den stap van zijn  vader weder     
hoorde en toen hij de voordeur hoorde   
opengaan1 was het  hem alsof zijn hart  
stil stond4    ,de boosheid was uit     
zijns vaders aangezicht verdwenen1 hij  
zag  er kalm en ernstig uit1 en de klank
 zijner stem was geheel anders          
geworden1 toen hij tot zijn zoon sprak3 
,morgen ochtend vroeg moet  gij het     
allereerst naar uw peetvader gaan en    
moogt gij hem dankbaar  de hand drukken1
 omdat hij het is1 die mij van meening  
heeft doen  veranderen4 ,gij zult uw zin
 krijgen1 ,albrecht2 als meester        
,wolgemut  u nog in zijn werkplaats kan 
bergen en hij er niets op tegen heeft1  
dan zij hij in 't vervolg uw            
leermeester4 ,een luide kreet ontsnapte 
aan ,albrechts beklemd gemoed en hij    

kuste in sprakeloos genot zijns  vaders 
hand2 zijn moeder stond er bij met      
gevouwen handen en dankte  den ,heer    
voor deze gezegende uitkomst4           
,meester ,wolgemut was bijzonder in zijn
 schik1 toen hij den volgenden  morgen  
zijn buurman ,drer met zijn oudsten zoon
 zag binnen komen  en de eerste zijn    
verzoek tot hem richtte4 ,hij zeide1 dat
 nu zijn  hartewensch was vervuld en hij
 gaf ,drer de verzekering1 dat het hem  
nimmer zou berouwen1 want wie maar oogen
 had om op te merken zag1  dat ,god hem 
voor de kunst1 niet voor het handwerk   
had geschapen4    ,eenige dagen later   
stond ,albrecht met pak en zak gereed om
 naar meester  ,wolgemuts woning te     
verhuizen4 ,zijn vader gaf hem menigen  
goeden raad  mee en zijn moeder legde   
zegenend haar hand op zijn hoofd en     
sprak3  ,ga in den naam des ,heeren4    
,,hoofdstuk ,v4    ,,bij ,,meester      
,,wolgemut4      ,wat verbeeldt jij je  
wel1 kwajongen6 ,wees maar niet zoo     
verwaand1  hoor4 ,denk je1 omdat je een 

paar portretten hebt durven kladden1    
dat je reeds iets beteekent en niet meer
 behoeft te leeren8    ,barsch snauwde  
,urban1 de oudste leerling van meester  
,wolgemut1  ,albrecht ,drer deze woorden
 toe1 terwijl hij hem het penseel uit   
de hand rukte1 waarmee ,albrecht1 omdat 
er niemand in de kamer was1  aan een    
groot altaarstuk onder aan den zoom van 
het gewaad der ,maagd  ,maria1 een paar 
streken schilderde4    ,hier behoor je  
thuis6 vervolgde hij en hij duwde hem   
naar den steen1  waarop de verven       
moesten worden gewreven4 ,en kijk eens1 
slungel1  de penseelen heb je ook nog   
niet gewasschen en de paletten zijn in  
het geheel niet schoongemaakt6 ,en de   
vloer--zeg1 waarom heb je den  bezem    
niet gebruikt8 ,ben je daarvoor soms te 
goed8 of ben je te lui  om je plicht te 
doen8    ,daarop gaf hij hem nog een    
duw1 en toen met een stok drie slagen   
op zijn rug4 ,albrecht beet zich op de  
lippen en zweeg4 ,hij was aan           
dergelijke behandeling reeds gewoon4    

,vier der gezellen van meester          
,wolgemut waren van het begin af aan    
onvriendelijk en ruw tegen hem  geweest1
 omdat zij zijn meerderheid gevoelden en
 die niet konden  verdragen1 te meer    
daar hij zooveel jonger was4 ,slechts n1
 ,sebaldus1  die in leeftijd weinig met 
hem scheelde en zelf ook nog leerling   
was1  was hem goed gezind4 ,bij hem     
sloot ,albrecht zich nu aan2 hij bracht 
zijn vrijen tijd met hem door1 ging des 
,zondags met hem buiten de  poort       
wandelen en luisterde gaarne naar de    
bemoedigende woorden van  dezen         
goedhartigen knaap4    ,nog meer goed   
deed hem de tevredenheid van zijn       
meester4 ,toen ,albrecht  bij hem als   
leerling kwam1 was ,michel ,wolgemut    
ruim vijftig jaar2  uit zijn lang1 smal 
gelaat met het hooge voorhoofd1 de sterk
 gebogen  neus1 de groote heldere oogen1
 de breede1 vooruitstekende kin en den  
fijn besneden1 vriendelijk lachenden    
mond1 sprak zoowel verstand als         
mannelijkheid en groote goedhartigheid4 

,meester ,michel was een eerlijk1       
rechtschapen man1 en om zijn kunst hoog 
in aanzien niet alleen bij  de          
ingezetenen van ,neurenberg1 maar in het
 geheele land4    ,het was hem          
onmogelijk de vele opdrachten1 die van  
alle kanten tot hem  kwamen en ruim     
werden betaald1 alleen ten uitvoer te   
brengen1 daarom  kon hij steeds meer en 
meer gezellen gebruiken1 want overal    
waar groote  altaarstukken noodig waren1
 richtte men zich tot den beroemden     
meester  ,michel ,wolgemut te           
,neurenberg4 ,de kerk der ,h4           
,drievuldigheid te ,hof1  de kapel van  
het heilig ,kruis te ,neurenberg1 de    
,lievevrouwekerk te  ,zwickau konden    
zich op werken van zijn hand beroemen2  
op dit oogenblik  werkte hij aan een    
groot altaarstuk voor de nieuwe1 bijna  
voltooide  ,augustijnerkerk te          
,neurenberg1 waarmee hij bijzondere eer 
hoopte  in te leggen en daarom wilde hij
 niets aan de gezellen overlaten1  doch 
alles zelf schilderen4    ,ook in het   

maken van houtsneden was hij een        
meester4 ,anton ,koburger1  de drukker1 
die eenige jaren geleden een            
,hoogduitsche bijbeluitgave op  zich had
 genomen en de platen daarvoor had      
ontleend aan den dertien  jaar geleden  
uitgekomen ,keulschen bijbel1 was het nu
 met meester  ,wolgemut eens geworden   
over een nieuwe uitgave1 namelijk een   
grooten  prentenbijbel getiteld3        
,schatbewaarder des rijkdoms van het    
eeuwig  heil en zaligheid4 ,de eerste   
plaat3 ,god1 de ,vader1 op zijn troon   
gezeten1 terwijl ,hij den voor ,hem     
knielenden ,verlosser zegent1 was       
gereed en met waar genot schiep de      
meester andere voorstellingen4 ,het     
groote succes1 dat deze eerste          
uitstekend geslaagde teekening behaalde1
  was dan ook de reden1 waarom men den  
meester opdroeg de houtsneden  op zich  
te nemen voor het werk van ,dr4         
,hartmann ,schedel3 de nieuwe           
,wereldkroniek1 een kolossale           
onderneming1 waartoe de patricirs       

,sebaldus ,schreijer en ,sebastiaan     
,kammermeister de noodige middelen      
verschaften4 ,er moesten niet minder dan
 tweeduizend houtsneden daarvoor  worden
 gemaakt en dat men het ,wolgemut       
opdroeg1 verhoogde aanmerkelijk  's     
meesters roem4--    ,albrecht kon       
waarlijk geen beter leermeester         
begeeren4 ,wel is  waar gaf hij geen les
 volgens een bepaalde methode2 hij      
achtte het  voldoende zijn gezellen en  
leerlingen te laten zien1 hoe hij       
werkte1  maar dat was voor ,albrecht ook
 volkomen genoeg en toen hij nog op de  
onderste trede stond en niets dan       
knechtsdiensten mocht verrichten1       
zooals verven wrijven1 penseelen        
wasschen en paletten schoon maken1  keek
 hij met alle aandacht toe1 hoe zijn    
meester werkte en leerde op  deze manier
 zonder dat zijn meester er iets van    
bemerkte4    ,en wat hij in den loop van
 den dag met zijn oogen had geleerd1    
trachtte hij in zijn vrije oogenblikken 
met de hand uit te voeren1  maar in het 

geheim1 uit vrees nog meer wangunst bij 
de gezellen op  te wekken4 ,hij voelde  
zich als een vogel1 die de vleugels niet
 kan  uitslaan en menige zucht ontsnapte
 hem als hij zich ter ruste legde  en   
snakte naar den dag1 waarop zijn        
knechtsbezigheden niet meer noodig      
zouden zijn en de meester tot hem zou   
zeggen3 kom nu hier1 mijn zoon1  en neem
 het penseel ter hand4    ,zijn vriend  
,wilibald was altijd de eerste1 die     
mocht zien wat hij  in stilte had       
geschilderd1 want hij hechtte veel aan  
het oordeel van  dezen jongeling1 die   
zooveel fijn kunstgevoel bezat4    ,in  
het voorjaar van het jaar #adhh ging hij
 meer dan anders naar het  paleis der   
familie ,pirkheimer1 omdat de vrienden  
welhaast zouden  worden gescheiden4     
,wilibalds vader wenschte1 dat zijn     
zoon1 die nu  achttien jaar was1 naar   
het hof van den bisschop van ,eichstadt 
zou  gaan1 om aldaar te worden          
onderwezen in de gebruiken van het hof1 
in het voeren der wapenen en in de      

krijgskunst4    ,eenige dagen voordat de
 vrienden afscheid van elkaar moesten   
nemen1  kwam ,albrecht in opgewonden    
stemming bij ,wilibald4 ,hier breng ik u
  wat ik in de laatste twee avonden heb 
gemaakt4 ,wilt gij het houden  als een  
aandenken aan mij1 ,wilibald8 ,hij nam  
uit zijn portefeuille de  afbeelding van
 een jonkvrouw1 gezeten op een schimmel1
 met een valk op  haar hand1 een baret  
met wapperende vederen op het hoofd en  
een lang1  hemelsblauw kleed aan4       
,met verrukking bekeek ,wilibald haar en
 hij betuigde zijn innigen dank4    ,zoo
 iets moois hebt gij nog niet gemaakt1  
,albrecht1 voegde hij er  bij4 ,nu      
reeds1 terwijl gij nog niet eens gezel  
zijt en slechts als  knecht wordt       
beschouwd en behandeld1 zijt gij        
werkelijk reeds meester  en ik ben er   
meer en meer trotsch op uw vriend te    
zijn4    ,na nog herhaaldelijk zijn dank
 te hebben betuigd1 bekeek hij weer  het
 werk van zijn vriend4 ,wat een         
bekoorlijk figuurtje en welk een        

allerliefst gezicht6 ,het komt mij zoo  
bekend voor1 het is alsof ik  het reeds 
ergens heb gezien4    ,peinzend streek  
hij met de hand over zijn voorhoofd en  
dacht eenigen  tijd na--op eens trad hij
 op ,albrecht toe en zag hem diep in de 
oogen1  terwijl hij uitriep3    ,nu weet
 ik het3 het is ,agnes ,frey6 ,is het   
niet waar8    ,albrecht wendde snel het 
hoofd af om den blos te verbergen1 dien 
hem  deze veronderstelling van zijn     
vriend in het aangezicht joeg4    ,had  
,wilibald geen gelijk8 ,waren het niet  
werkelijk de trekken van  het jonge     
meisje1 voor wie hij eenige jaren       
geleden het ringetje  had gesoldeerd8   
,hij had het niet expres gedaan1 doch   
onwillekeurig had zijn hand het  beeld  
te voorschijn geroepen1 dat in zijn hart
 leefde4 ,hij had het  mooie meisje niet
 kunnen vergeten en elke gelegenheid om 
haar te zien1  had hij opgezocht2 hij   
wist op welk uur zij naar de mis ging en
 richtte  het zoo in1 dat hij altijd als
 bij toeval er juist tegelijk met haar  

was4 ,en 't maakte hem erg gelukkig1    
toen hij bemerkte1 dat zij hem  nooit   
trachtte te ontloopen1 maar altijd      
vriendelijk met hem praatte1  al was zij
 dan ook wel eens wat verlegen en       
bedremmeld4    ,eens toen de gezellen   
der verschillende gilden zich vermaakten
 met  ringsteken op de ,hallerweide1 was
 ,agnes in die op elkaar gedrongen      
menschenmassa van haar familie          
afgeraakt1 en zij liep gevaar door het  
gedrang1 ontstaan door het schuw worden 
van een paard1 in een sloot te  worden  
gedrongen1 toen ,albrecht1 die          
voortdurend in haar nabijheid was       
gebleven en haar in het oog had         
gehouden1 plotseling bij haar was en    
haar uit dat gevaar redde4 ,hiervoor    
hadden haar ouders hem hartelijk        
bedankt en de heer ,frey vergat het     
niet1 maar hield den redder van  zijn   
dochtertje in dankbare herinnering1     
beantwoordde steeds minzaam  zijn groet 
op straat en bij voorkomende            
gelegenheden sprak hij hem  vriendelijk 

toe4    ,albrechts blos was ,wilibald   
niet ontgaan en er speelde een glimlach 
om zijn mond1 toen hij sprak3 ,het      
schoone is de wereld1 waarin de         
schilder leeft1 en uw blik ziet scherp  
om het schoone te ontdekken4 ,hoe       
gelukkig zijt gij1 dat ,god u het talent
 heeft geschonken om weer te  geven1 wat
 gij hebt gezien4 ,wat zou ,agnes wel   
zeggen1 als zij eens  wist1 wat gij hebt
 gedaan6 ,wil ik het haar verklappen8   
,met een smeekend gebaar wendde         
,albrecht zich tot zijn vriend3         
,wilibald6 riep hij ontsteld en een     
donkere blos kleurde zijn gelaat4       
,wilibald klopte hem op den schouder3   
,stel u gerust1 ,albrecht4 ,ik  zal u   
geen verdriet doen1 't was maar om u te 
plagen4    ,dit bevredigde ,albrecht en 
opgewekt ging hij naar huis4            
,twee dagen later moest hij afscheid van
 zijn vriend nemen4    ,het was een     
moeilijk oogenblik en zeer lang trilde  
de smart der  scheiding in zijn hart na4
 ,hij voelde zich zoo eenzaam en het    

werd  hem nu recht duidelijk1 hoeveel   
hij had gehad aan ,wilibald1 in wiens   
hart hij had gelezen als in een open    
boek1 door wiens edel denken  hij zich  
mee omhoog gevoerd voelde1 met wiens    
innigste gevoelens en  gewaarwordingen  
hij volkomen sympathiseerde en met wien 
hij als het  ware n was4    ,en de      
afwezigheid van zijn vriend was nog     
pijnlijker1 toen de gezellen  van       
meester ,wolgemut1 in plaats van te     
trachten hem zijn gemis te  vergoeden1  
nog ruwer en vijandiger tegen hem       
werden4    ,dit kwam daardoor1 dat op   
zekeren morgen meester ,wolgemut1 die   
een  groot kerkschilderij onder handen  
had1 ,albrecht van het verf wrijven     
afriep1 en hem met eenige deftigheid het
 penseel overreikte1 zeggende3  ,kom    
hier1 mijn zoon--nu hebt gij lang genoeg
 als knecht dienst gedaan1  nu moogt gij
 toonen of uw hand in staat is om mij te
 helpen4    ,en nu wees hij hem op de   
schilderij de plaats aan1 waar hij moest
  schilderen op dezelfde manier1 waarop 

de meester was begonnen4    ,albrechts  
hart juichte en hij dankte zijn         
leermeester met een  veelzeggenden blik2
 doch zijn vreugde werd vergald1 toen   
hij de  toornige gezichten der gezellen 
zag en later hun nijdige woorden moest  
aanhooren4 ,hun verhouding werd steeds  
moeilijker en den geheelen dag  zag hij 
tegen den avond op en tegen het         
oogenblik1 waarop zij zich  ter ruste   
moesten begeven1 want hij deelde het    
slaapvertrek met de  overige gezellen4  
,dan werd de arme jongen geplaagd en    
gesard en deden  ze hun best hem zoo    
lang mogelijk uit den slaap te houden4  
,zou hij zich beklagen bij meester      
,wolgemut en hem vragen thuis bij  zijn 
ouders te mogen overnachten8 ,dikwijls  
was hij op het punt dit te  doen1 maar  
hij bedwong zich1 verdroeg zijn lot     
zwijgend en troostte  zich met de       
gedachte1 dat deze moeilijke tijd toch  
niet altijd zou  duren en met de        
woorden1 die hij in den bij ,anton      
,koburger gedrukten  bijbel had gelezen3

 ,het is goed voor een man1 dat hij het 
juk in  zijn jeugd draagt4    ,eindelijk
 verging den gezellen de lust tot       
plagen1 ontwapend door zijn             
onuitputtelijk geduld en ,albrecht      
voelde zich gelukkiger1 vooral ook      
daardoor dat zijn leermeester1 bijzonder
 tevreden over zijn werk1 zich  steeds  
meer en meer aan hem liet gelegen liggen
 en hem nog moeilijker  arbeid          
toevertrouwde4 ,in het begin van het    
jaar #adij had ,wolgemut  weder de      
opdracht van een groot altaarstuk       
gekregen4 ,hij had de schets  geteekend 
en was begonnen met het aanleggen der   
verschillende partijen1  toen men hem   
wederom ander werk opdroeg1 dat geen    
uitstel duldde4 ,hij  bedacht zich niet 
lang en gaf ,albrecht het penseel over  
met de woorden3  ,durft gij op u te     
nemen mijn werk voort te zetten1 mijn   
zoon8    ,albrechts oogen schitterden   
van innig geluk over het vertrouwen1    
dat zijn meester in zijn kunst toonde en
 met vurige bezieling ging  hij terstond

 aan het werk2 de penseelbehandeling en 
opvatting van  zijn leermeester waren   
hem zoo eigen geworden1 dat hij volkomen
 in  zijn manier verder werkte4 ,het    
penseel ging zoo vlug over het doek  en 
de arbeid vorderde zoo snel1 dat hij    
zelf er over verbaasd was4    ,toen     
,wolgemut den volgenden morgen          
binnentrad1 bleef hij als aan den  grond
 genageld staan3 ,wel1 alle ,heiligen6  
,wat hebt gij uitgevoerd1  ,albrecht8   
,het is alsof de booze er bij in het    
spel is1 zoo gauw gaat  het in zijn     
werk4 ,het is goed1 dat ik niet later   
kwam1 anders bleef  er voor mij niets   
meer te doen en zou ik niet van mijn    
geweten kunnen  verkrijgen het stuk met 
mijn ,w te onderteekenen6 ,en kijk1 wat 
hebt  gij mijn bedoeling juist gevat6   
,niemand kan hieraan zien1 dat twee     
verschillende handen er aan hebben      
geschilderd6 ,ik kan het met een  gerust
 hart voor mijn eigen werk uitgeven1 het
 is n schoon geheel4    ,eenige maanden 
later hield meester ,wolgemut ,albrecht 

na het middageten  een oogenblik bij    
zich en sprak3 ,mijn wakkere gezel1 wij 
moeten  scheiden4    ,verschrikt keek   
,albrecht hem aan1 maar glimlachend     
legde de meester  zijn hand op          
,albrechts schouder4 ,neen1 wij gaan    
niet in toorn en  onmin van elkaar1 maar
 ik geef u mijn zegen mede4 ,wat ik u   
leeren kon1  hebt gij geleerd2 nu moet  
gij zien1 hoe andere meesters werken4   
,nu  is de tijd daar1 waarop gij de     
wereld in moet en de kunst van andere   
volken moet leeren kennen1 opdat gij bij
 uw terugkomst uw kunst  volkomen       
machtig zult zijn en daardoor uw ouders 
en geboorteplaats  tot vreugde en eer   
zult strekken4    ,deze woorden maakten 
diepen indruk op den jongen man4 ,het   
was sinds  lang zijn hartewensch de     
wereld in te trekken en te onderzoeken  
wat  daar te zien was4 ,toch deed het   
hem leed te moeten scheiden van den     
man1 wien hij zooveel had te danken en  
die voor hem als een vader was  geweest1
 en daarom was zijn aandoening niet     

onvermengd1 maar een van  vreugde en    
weemoed tegelijkertijd4                 
,,hoofdstuk ,,vi4    ,,het ,,afscheid4  
,de mis was uit2 de menigte stroomde uit
 de kerk en verspreidde zich  in alle   
richtingen4    ,wees gegroet1 jonkvrouw6
 sprak ,albrecht ,drer op zachten toon  
tot  ,agnes ,frey1 die hij bij den      
uitgang had opgewacht1 en die nu met    
haar  kerkboek tusschen haar beide      
handen en haar oogen neergeslagen het   
kerkgebouw verliet4    ,zij beantwoordde
 zijn groet met een kleine hoofdbuiging 
en liep door4    ,mag ik met u meegaan8 
vraagde ,albrecht eerbiedig1 ik wilde u 
zoo  gaarne nog eens spreken1 voordat ik
 weg ga4    ,agnes stond stil en zag hem
 ontsteld aan4 ,gaat gij weg8 ,wat      
bedoelt  gij8    ,albrecht knikte4 ,mijn
 goede moeder is druk bezig alles voor  
mijn  reis in orde te maken en mijn     
knapzak te vullen1 voordat ik de wereld 
in trek4    ,o1 hoe heerlijk voor u6    
sprak ,agnes snel4 ,wat zal uw hart luid
  kloppen van vreugde6    ,ja1 ik voel  

een vurige begeerte om de wereld in te  
gaan1 ,gods werken  te bewonderen en    
vreemde zeden en gewoonten te           
bestudeeren4 ,maar  het doet mij leed   
mijn geboorteplaats1 mijn tehuis en     
allen1 die mij  lief zijn1 te verlaten2 
daarbij loopt een reiziger allerlei     
gevaren1  en ik heb wel noodig1 dat er  
veel voor mij wordt gebeden4 ,nu wilde  
ik u vragen of ook gij in uw gebeden mij
 niet zult vergeten8    ,met een blos   
boog ,agnes het hoofd4 ,iederen morgen  
in de mis zal ik  tot de ,h4 ,maagd voor
 u bidden4    ,o1 hoe dank ik u         
daarvoor1 zei ,albrecht met warmte1 en  
zult gij  op een andere wijze ook nog   
eens aan mij denken8 voegde hij er      
aarzelend bij4    ,het scheiden zal mij 
minder zwaar vallen1 als ik die         
troostende  gedachte mag meenemen4      
,daar komt vader aan1 fluisterde ,agnes 
ontwijkend1 doch zij trok  haar hand    
niet terug1 toen de jonge man die greep 
en hartelijk drukte4    ,hans ,frey1 de 
koopman1 die ook in de mis was geweest  

en hen nu had  ingehaald1 beantwoordde  
vriendelijk ,albrechts groet en voegde  
er bij3  ,meester ,michel ,wolgemut     
heeft mij verteld1 dat gij morgen de    
wijde  wereld intrekt4    ,ja1 edele    
heer1 en de meester heeft mij zijn zegen
 meegegeven1  antwoordde ,albrecht      
ernstig4    ,welnu1 neem ook mijn zegen 
mee1 ,albrecht1 zeide de heer ,frey op  
vaderlijken toon en hij drukte den      
jongeling de hand4 ,als uw tijd  het u  
veroorlooft1 ga dan met ons mee naar    
huis1 dan kan ook mijn  vrouw afscheid  
van u nemen4 ,ik ben er zeker van1 dat  
zij daarop is  gesteld1 want zij houdt  
van u en heeft evenals ik groote achting
  voor uw ernstige levensopvatting en uw
 heerlijke kunst4 ,albrechts  hart      
klopte luid en hij behoefde waarlijk    
niet tweemaal te worden  uitgenoodigd4  
,hij had al lang gemerkt1 dat de ouders 
van ,agnes hem  goed gezind waren1 doch 
dat zij zoozeer op hem waren gesteld1   
had  hij niet durven denken en vervulde 
hem met groote vreugde4    ,vrouwe ,anna

 haalde een kan edele malvezij voor den 
dag en sprak tot  hem als een moeder tot
 haar kind2 ook de heer ,frey gaf hem   
vele goede  raadgevingen voor de reis   
mede en eindigde met de woorden3        
,meester  ,wolgemut heeft mij verzekerd1
 dat hij u niets meer kon leeren2 en  ik
 denk1 als gij terug komt1 dat de       
leerling den meester de baas  zal zijn4 
,agnes stond stil in de vensternis en   
keek naar buiten alsof zij er  niets mee
 had te maken4 ,doch toen zij hem bij   
het afscheid nemen de  hand reikte en   
sprak3 ,mogen al de heiligen u          
beschermen op al uw  wegen1 zag         
,albrecht een traan in haar oog         
glinsteren en hoe gaarne  had hij haar  
daarvoor vurig gedankt1 want daardoor   
verried zij hem1  wat er in haar hart   
omging en nu wist hij1 wat hij reeds zoo
 lang  had begeerd te weten4 ,nu kon hij
 getroost zijns weegs gaan--nu was  de  
grootste smart van het scheiden         
verzacht4--    ,op den avond van        
denzelfden dag zat de heele familie     

,drer nog lang  bij elkaar1 tusschen    
vader en moeder zat ,albrecht en de     
andere kinderen  waren om de tafel      
geschaard4 ,droefheid was in aller blik 
te lezen1 want  het gold hier een       
afscheid van verscheidene jaren en wie  
kon zeggen1  of ,albrecht bij zijn      
terugkomst hen allen nog zou            
terugvinden4 ,hoe  onverwacht wordt     
menigeen uit den kring der zijnen       
weggenomen6 ,en dan3  het was een tocht 
met vele gevaren--gevaren van roovers op
 de wegen en  in de bosschen1 van       
roofridders1 die den reiziger den weg   
versperden in  de bergpassen en van     
slecht volk in de herbergen--vooral dit 
laatste  was te duchten om den slechten 
invloed1 dien zij op de ziel van zulk   
een onervaren jongeling hebben konden4  
,zijn vader gaf hem vele nuttige wenken 
en raadgevingen en nam daarop  het      
gebedenboek1 waarin hij iets            
toepasselijks opzocht en met diep       
gevoelde vroomheid sprak hij het gebed  
uit1 waarop allen eerbiedig  en van     

ganscher harte amen zeiden4    ,den     
volgenden morgen--'t was enkele dagen na
 ,paschen--op den #aa;den  ,april1 werd 
de klopper reeds vroeg op meester ,drers
 deur gehoord en  kwam ,michel          
,wolgemut1 om ,albrecht mee uitgeleide  
te doen4    ,nauwelijks was hij         
binnengegaan1 of twee andere vrienden   
kwamen met  hetzelfde doel3 de een was  
meester ,hans ,traut1 ook een schilder  
uit ,neurenberg en de ander ,adam       
,kraft1 meester in de beeldhouw-  en    
houtsnijkunst4    ,zij vonden ,albrecht 
voor de reis gereed4 ,nog eenmaal drukte
 zijn  vader hem aan zijn borst en kuste
 zijn moeder hem vaarwel1 zeggende  met 
trillende stem3 ,ga in den naam des     
,heeren2 toen opende meester  ,drer de  
deur en de mannen traden naar buiten in 
de heerlijk frissche  atmosfeer van     
dezen helderen1 mooien ,aprildag4       
,zij begaven zich op weg over de        
,hooimarkt in de richting van  de       
,whrderpoort1 in welker nabijheid de    
woning van ,hans ,frey  was gelegen4    

,albrecht verheugde zich er op1 dat zij 
daar langs  moesten4 ,wie weet1 of hij  
niet nog eenmaal haar1 die zijn ziel    
lief had1 zou aanschouwen en misschien  
zou hij nog een enkelen  afscheidsgroet 
uit haar oogen mogen opvangen4 ,zij wist
 immers hoe  laat hij zou vertrekken4   
,en nu zou hij kunnen zien of ook zij   
hem  lief had4 ,wanneer zij hem nu      
opwachtte aan het venster1 zou hem dat  
het bewijs zijn1 dat zij hem lief had en
 zijn vertrek betreurde4    ,terwijl    
zijn begeleiders met elkaar in een      
ernstig gesprek waren  gewikkeld1 keek  
hij tersluiks naar boven--en waarlijk1  
daar stond zij  voor het raam van haar  
eigen kamertje1 met een wit doekje in de
 hand4    ,albrecht bleef eenige        
schreden achter1 zoodat niemand zag1 hoe
 hij  haar met de hand een groet        
toezond1 en zijn hart klopte onstuimig1 
toen zij die beantwoordde4 ,nu was hij  
gerust en nam getroost en moedig        
afscheid van zijn vader en zijn         
vrienden4                  ,,hoofdstuk  

,,vii4    ,,in ,,den ,,vreemde4         
,goeden avond1 beste oom6 ,met wien heb 
ik u zoo even op het ,marcusplein  zien 
staan8 sprak op zekeren ,septemberavond 
van het jaar #adic een  aanzienlijke    
,venetiaansche jonkvrouw een ouden heer 
aan1 met wien  zij aan het ,canale      
grande in een gondel stapte4    't ,is  
een ,duitscher1 lieve ,bella1 was het   
antwoord4    ,een ,duitscher8 ,zoo1 hij 
is mij reeds dikwijls opgevallen met    
zijn  hooge1 mooi gebouwde gestalte1    
zijn fiere houding en zijn edel1  schoon
 gelaat4 ,hoe heet hij8    ,albrecht    
,drer uit ,neurenberg4    ,wat is hij8  
,kunstenaar4    ,dat heb ik gedacht6 men
 kan het hem aanzien4 ,is hij een       
beeldhouwer8    ,neen1 hij is schilder4 
,mijn kleine ,bella heeft dus in hem den
  kunstenaar ontdekt8 ,wat hebben uw    
oogen goed gezien en welk een goeden    
smaak hebt gij6 ,hij is dan ook een     
bijzonder mensch1 die ,neurenberger  en 
vereenigt in zich alles1 wat iemand tot 
eer en sieraad strekt4 ,even            

kunstvaardig als zijn hand is1 zoo groot
 en edel is zijn hart en ieder  moet    
trotsch zijn zulk een man tot vriend te 
hebben4 ,maar het is niet  gemakkelijk  
om met hem in aanraking te komen1 want  
die ,duitschers  zijn zoo eenzelvig en  
gesloten4    ,hoe hebt u het aangelegd1 
oom1 om kennis met hem te maken8        
,signor ,rodrigo ,varini1 die vurige    
vriend van kunstenaars en geleerden1  is
 mij behulpzaam geweest4 ,het is hem    
gelukt zijn hand op deze ,duitsche      
prooi te leggen en hem in zijn huis te  
lokken4 ,daar heb ik hem voor  het eerst
 gezien en gesproken en mocht ik een    
blik slaan in zijn  portefeuille1 die   
een schat van teekeningen en schetsen   
bevat4    ,en wat is uw oordeel over    
zijn kunst8 vraagde ,bella4    ,hij is  
er nog niet geheel2 antwoordde haar oom4
 ,men kan zien1  dat hij de groote      
meesters1 die hij op zijn reizen leert  
kennen1  bestudeert en zich hun         
uitstekende hoedanigheden eigen maakt2  
maar men ziet ook terstond1 dat hij niet

 alleen navolgt1 doch een  eigen        
opvatting heeft4 ,hij heeft genie2 en   
men behoeft waarlijk geen  profeet te   
zijn om te voorspellen1 dat hij in de   
kunst een grooten  naam en              
onvergankelijken roem zal verwerven4    
,maar de indruk1 dien  zijn kunst maakt1
 wordt nog verhoogd door zijn           
persoonlijkheid4 ,hij  is pas           
drie-en-twintig jaar oud1 en toch is    
zijn levensbeschouwing  zoo ernstig1    
zijn optreden zoo waardig en zijn hart  
zoo rein1  vroom en onbesmet6 ,ik moet  
het bekennen3 men voelt zich waarlijk   
beschaamd als men in zijn reinen1 open  
blik leest en naar zijn woorden         
luistert4 ,alles wat laag en onedel is1 
is eindeloos ver beneden hem  en de     
dolle1 losbandige begeerten der jeugd   
dringen niet door het  pantser van dit  
edele hart1 dat slechts leeft voor het  
schoone4    ,o1 hoe gaarne zou ik hem   
ook eens ontmoeten1 zuchtte ,bella1 want
  hier te midden van al die             
onbeteekenende en lichtzinnige jongelui1

  verlangt mijn hart vurig een man te   
zien1 die zoo ten volle achting  en     
bewondering verdient4    ,haar oom keek 
met een vriendelijken glimlach naar het 
jonge1 schoone  meisje4    ,hij begreep 
haar verlangen1 want hij kende haar     
streven naar het  edele1 haar liefde tot
 de kunst en haar bewondering voor het  
grootsche  en schoone4    ,uw wensch kan
 gemakkelijk worden vervuld1 sprak hij1 
want dikwijls  is er een groote kring   
gasten bij signor ,varini1 als deze     
,duitsche  kunstenaar daar aanwezig is  
en ik zal de vrouw des huizes vragen u  
ook eens te inviteeren4    ,o heerlijk1 
oom1 ik dank u duizendmaal1 riep ,bella 
verrukt en drukte  haar oom de hand4--  
,in een der paleizen op het             
,marcusplein1 de woning van ,signor     
,varini1  was eenige dagen later een    
uitgelezen gezelschap bijeen--een groot 
aantal bedienden in prachtige livrei1   
liep heen en weer in de groote  zaal om 
de gasten allerlei ververschingen aan te
 bieden4    ,de genoodigden waren       

gedeeltelijk artisten1 voor het overige 
liefhebbers der kunst en allen waren    
onder den indruk der muziek1  die door  
de zaal weerklonk4 ,signor ,varini was  
er in geslaagd een  beroemde zangeres   
voor dezen avond te engageeren1 een     
kunstenares1  die sinds eenige weken te 
,veneti vertoefde1 waar zij iedereen in 
verrukking bracht door haar zang en     
spel4    ,nadat men ruimschoots van de  
muziek had genoten1 verdeelde het       
gezelschap zich in groepen in de        
verschillende vertrekken4 ,in een       
daarvan verzamelde zich al spoedig een  
kring om een jongen man1 die  al de     
vragen1 waarmee men hem bestormde1      
vriendelijk beantwoordde4 ,die  man was 
,albrecht ,drer4    ,zijn uiterlijk     
alleen won aller harten1 maar nog meer  
wist hij door  zijn woorden te boeien4  
,hij had veel gereisd en van de wereld  
gezien en  had de gave het aan anderen  
op een aardige manier mee te deelen4    
,hoe  goed had hij alles waargenomen en 
welke bijzondere oogen moesten dat      

zijn1 die zooveel zagen1 wat een ander  
zelfs niet opmerkte6    ,toen hij       
eindelijk vermoeid was van het vele     
spreken1 noodigde ,signor  ,varini de   
gasten uit om een gezelschapsspel te    
doen en ,drer maakte van  die           
gelegenheid gebruik om zich in een      
afgelegen nis bij het venster  terug te 
trekken en zijn oogen te laten gaan over
 de drukte op het  ,marcusplein1        
waarnaar hij steeds met evenveel        
belangstelling keek4    ,na eenige      
oogenblikken hoorde hij een zijden kleed
 in zijn nabijheid  ruischen en toen hij
 zich omkeerde1 zag hij een jonge1      
schoone  ,venetiaansche1 die hem niet   
zonder verlegenheid en met bewondering  
aanzag4    ,zijt gij vermoeid dat gij   
zoo de eenzaamheid opzoekt8 vraagde zij4
    ,drer glimlachte4 ,signor ,varini   
geeft zijn gasten ook zoo veel  te      
genieten1    ,gij zijt een ,duitscher1  
sprak ,signora ,bella met een guitig    
lachje1  en de ,duitschers zijn         
spoediger bevredigd dan wij1 ,italianen4

    ,drer keek met welgevallen naar deze
 bekoorlijke jonkvrouw2 de klank  harer 
stem en haar manier van spreken trokken 
hem zeer aan en daarom  noodigde hij    
haar beleefd uit plaats te nemen4 ,bella
 deed dit gaarne  en sprak3 ,ik zou nog 
veel meer van ,duitschland willen       
hooren4 ,is  het niet een erg ruw1      
onherbergzaam land8 ,hoe is het         
mogelijk1  dat de kunst kan bloeien     
onder dien grauwen hemel1 vooral uw     
kunst1  meester ,drer8 ,gij moest het   
zonnige ,itali tot uw woonplaats kiezen1
  dan zou uw talent tot zulk een        
volkomene ontwikkeling geraken6    ,gij 
hebt gelijk1 ,signora1 antwoordde ,drer 
met een hoffelijke  buiging4    ,het    
zonnige1 kleurrijke ,zuiden is          
bevorderlijker voor den bloei der  kunst
 dan het ruwe1 grijze noorden2 maar de  
kunst is als de denneboom1  die welig   
tiert op den vruchtbaren boschgrond der 
dalen1 maar ook  op de steile1 dorre    
rotshoogten tot vollen wasdom komt4     
,denk eens  aan de ,rijnstreek en de    

,nederlanden1 denk aan ,boheme #e en aan
 mijn  geboorteplaats #f1 op hoeveel    
groote meesters kan men zich daar niet  
beroemen en welke heerlijke             
kunstproducten heeft hun hand geschapen6
    ,goed gezegd6 riep ,bella uit1 ,van 
de meesters der scholen van ,keulen  en 
,brugge #g heb ik verscheidene werken   
gezien1 ook van de ,praagsche           
kunstenaars en alle wekten evenzeer mijn
 bewondering4    ,o1 hebt gij zooveel   
kennis van de kunst en liefde tot haar6 
riep  ,drer uit1 die zijn belangstelling
 in de ,signora voortdurend voelde      
toenemen4    ,bella lachte en tusschen  
haar lippen glinsterden haar kleine1    
ivoorwitte tanden4    ,het rijk van het 
schoone was van mijn jeugd af aan de    
wereld1 waarin  ik leefde1 en ik voel   
een vurigen eerbied en bewondering voor 
de  priesters der kunst444 ,hoe lang    
zwerft gij reeds op uw reizen rond8     
,reeds meer dan drie jaren1 antwoordde  
,drer4    ,o1 wat moet gij dan veel     
hebben gezien6 ,en als gij niet te veel 

vermoeid zijt1 zoudt gij mij een groot  
genoegen doen1 mij er iets  van te      
willen vertellen4    ,heel gaarne1      
,signora1 verzekerde ,drer1 die zich    
meer en meer  tot deze discipelin der   
kunst voelde aangetrokken4 ,eerst ben ik
  westwaarts getrokken en wel naar      
,colmar om kennis te kunnen maken  met  
,martin ,schongauer1 #h dien grooten    
meester1 die mij in mijn  leerjaren van 
groot nut is geweest en mij steeds met  
zijn kunst heeft  bezield4 ,van de eene 
stad ben ik naar de andere getrokken1   
hier en  daar eenigen tijd vertoevend1  
totdat ik ,colmar bereikte1 om toen te  
bemerken1 dat ik te laat kwam en dat    
meester ,schongauer reeds twee  jaar in 
het graf rustte4 ,zijn broeders evenwel 
ontfermden zich over  mij en hielden mij
 bij zich1 om mij veel te laten zien van
 hetgeen  de meester had nagelaten4 ,uit
 dankbaarheid schonk ik hun verscheidene
  mijner werken en zij betuigden1 dat   
het hun was alsof hun broeder ze  met   
eigen hand had geschilderd4 ,daarna ben 

ik een heel eind langs den  ,rijn       
getrokken1 maar nergens vond ik1 wat ik 
zocht voor mijn studie1  want het was   
daar treurig met de kunst gesteld4      
,de groote meesters waren gestorven1 en 
die nu het penseel voerden1  beteekenden
 niet veel1 daarom was al mijn verlangen
 op ,itali gericht1  en in het bijzonder
 op ,veneti1 waarvan te ,neurenberg     
altijd met  zooveel lof wordt gesproken 
door de kooplieden die men steeds hier  
kan  vinden in het ,duitsche handelshuis
 #i en die zooveel wonderheerlijks  van 
de stad der lagunen te vertellen hebben4
    ,en zijt gij het met hun verhalen   
eens8 vraagde ,bella4    ,albrecht      
knikte bevestigend4 ,het is mij alsof ik
 in een wonderland  ben4 ,mijn oogen    
zijn verblind door den glans van al het 
schoone4 ,het is  verbazend zooals de   
kunst hier alles beheerscht6 ,neurenberg
 moet zich  slechts met n groot         
kunstenaar1 mijn leermeester1           
vergenoegen2--en  hier in ,veneti vindt 
men een aantal kunstenaars1 die om den  

voorrang  strijden1 die elkaar niet     
navolgen1 doch waarvan elk origineel is 
in  manier van werken en opvatting4     
,en wien bewondert gij het meest8       
vraagde ,bella4 ,de ,bellini's1 of      
,bartolomeo1 ,vivarini1 ,marco          
,marziale1 de ,barbari's of ,andrea     
,mantegna8    ,dien gij daar in de      
laatste plaats noemt1 antwoordde        
,albrecht4 ,de  anderen begrijp ik      
minder goed1 hoezeer ik ze ook bewonder2
 ik kan  mij moeilijk indenken in hun   
gedachten4 ,maar wat meester ,mantegna  
heeft geschilderd1 dat begrijp ik en ik 
voel1 dat er zielsverwantschap  tusschen
 ons bestaat1 indien het tenminste den  
mindere tegenover den  meerdere past zoo
 iets te zeggen4    ,menig uur heb ik   
reeds doorgebracht met het copieeren    
zijner werken  om ze mee naar huis te   
kunnen nemen4    ,is het uw plan hier te
 ,veneti alleen te studeeren en niet te 
toonen1  wat uw penseel reeds vermag te 
scheppen8 vraagde de ,signora verder4   
,albrecht glimlachte3 ,nu en dan als ik 

iets zie1 dat mij boeit en  bezielt1    
grijp ik het penseel en tracht het weer 
te geven volgens  mijn eigen opvatting4 
,hebt gij hier ook portret geschilderd8 
,ja1 ook dat1 nu en dan4    ,bella zweeg
 en keek den ,duitschen schilder aan1   
alsof zij wilde zeggen3  ,ik zou wel    
eens aan mijn portret willen zien1      
waartoe de ,duitsche  kunst in staat is4
    ,drer begreep dien blik en reeds    
zweefde een toestemmend antwoord op     
zijn lippen4 ,hij was geheel onder den  
invloed dezer ,italiaansche2  eerst     
hadden haar kunstkennis en enthousiasme 
hem aangetrokken en  langzamerhand was  
hij ook onder de bekoring van haar      
betooverende  persoonlijkheid geraakt4  
,welk een heerlijke arbeid die          
schitterende1  zwarte oogen vol         
uitdrukking1 die blozende wangen1 die   
klassiek  gevormde neus en vriendelijke1
 roode lippen op het perkament te       
brengen6 ,en daarbij de muziek harer    
taal te hooren en naar haar  bekoorlijk 
gebabbel te kunnen luisteren1 hoe       

verrukkelijk moest dat  zijn6 ,een      
oogenblik zag hij haar diep in de oogen 
en gaf zich geheel  over aan de         
bekoring1 die van haar uitging1 doch    
toen ondervond hij  plotseling een zeer 
pijnlijke gewaarwording1 die hem een    
donkeren  blos op de wangen joeg4       
,hij voelde dat hij hier den wensch des 
kunstenaars moest opofferen1  en hij    
beschouwde zijn vurige bewondering voor 
deze ,italiaansche  schoone als ontrouw 
jegens haar1 wier beeltenis in het      
diepste  heiligdom zijns harten leefde4 
,deze gedachte dwong hem een eind te    
maken aan het gesprek4 ,hij stond  op1  
boog beleefd voor de ,signora en begaf  
zich weer bij het gezelschap1  dat reeds
 naar hem had uitgezien4    ,toen hij   
afscheid nam1 vraagde ,bella's broeder  
toestemming om den  inhoud zijner       
portefeuilles te mogen komen zien en    
zijn zuster mee  te brengen4    ,drer   
antwoordde toestemmend en ontving       
daarvoor een dankbaren blik  uit        
,bella's oogen4-- --    ,twee dagen     

later begaf ,signor ,carlo zich met zijn
 zuster naar het huis1  waar de         
,duitsche schilder zijn intrek had      
genomen4    ,de waardin betuigde haar   
spijt3 ,hij is niet thuis4    ,bella    
verborg haar teleurstelling niet en     
,carlo vraagde1 of zij  misschien toch  
zijn kamer mochten zien4    ,de vrouw   
zag er geen bezwaar in om de gasten     
binnen te laten1 daar  het vertrek niet 
was afgesloten4    ,zij waren verrukt   
over het schoone arrangement4 ,aan den  
muur hing  een groot aantal             
schilderijen1 die zij ternauwernood een 
blik gunden1  want al hun aandacht werd 
terstond in beslag genomen door een     
portret1  dat midden in de kamer op een 
schildersezel stond4    ,dat is hij     
zelf6 riepen broeder en zuster als uit n
 mond en ,carlo  voegde erbij3 ,wat een 
meesterstuk6    ,ja1 hier had ,albrecht 
,drer het beste gegeven wat hij had4    
,het  edele1 mannelijk schoone gelaat   
met zijn donkerblauwe oogen zag den     
toeschouwer zoo ernstig aan en de indruk

 werd nog verhoogd door de  prachtige   
kleedij4 ,een rood kapje dekte de       
bruine1 golvende haren1 de  kraag om    
zijn hals was met een met goud gestikten
 zoom versierd1 linten  van perzikkleur 
sloten de opengespleten mouwen en over  
de borst was  een schilderachtige       
draperie van grijs-blauw1 met gele      
koorden afgezet4    ,wat voor een blauwe
 bloem heeft hij daar in zijn           
rechterhand8 vraagde  ,carlo1 terwijl   
hij langen tijd in zwijgende bewondering
 verdiept het  portret had bekeken4 ,wat
 zou hij daarmee willen zeggen8    ,zie 
eens1 daarboven heeft hij iets          
geschreven1 dat verklaart het           
misschien1 merkte ,bella op4    ,carlo  
trad er dicht bij en las toen3 ,mein    
,sach die gaht1 als es oben  staht4 #aj 
,dat is niet duidelijk1 sprak hij       
hoofdschuddend1 wie kan dat  verklaren4 
,daarbij keek hij vragend naar de       
waardin1 die zwijgend  op den drempel   
was blijven staan4    ,die ,duitsche    
schilder is een zeer vrome man1         

antwoordde zij4 ,toen ik  hem vraagde1  
wat deze woorden beteekenden1 wees hij  
naar boven en zei3  ,god in den hemel is
 mijn hoop en mijn vertrouwen2 in ,zijn 
handen stel  ik mijn leven en al wat ik 
heb4 ,maar toen ik ook naar de          
beteekenis  van die blauwe bloem        
vraagde1 wendde hij zich met een blos af
 en  sprak3 die bloem heet bij ons      
mannentrouw4 ,ik denk1 dat er in  het   
vaderland een aardig meisje met liefde  
aan hem denkt en dat hij  haar gevoelens
 met evenveel trouwe liefde beantwoordt4
 ,bella keerde  zich om en bekeek de    
andere schilderstukken2 de uitdrukking  
van haar  gelaat was geheel veranderd en
 haar blikken dwaalden1 zonder te zien1 
van het eene schilderij naar het andere4
 ,kort daarop drong zij er op  aan te   
vertrekken--men was toch waarlijk ook   
reeds te lang gebleven4    ,haar broeder
 voldeed niet zonder tegenzin aan haar  
wensch en hij  verwonderde zich onder   
het naar huis gaan over de stilheid van 
zijn  anders zoo vroolijke1 spraakzame  

zuster4    ,drer vernam bij zijn        
thuiskomst het bezoek1 dat in zijn      
afwezigheid  aan zijn werkplaats was te 
beurt gevallen1 en dacht1 dat de beide  
bezoekers het zouden herhalen1 doch hij 
wachtte tevergeefs en zag  het schoone  
gelaat der ,signora niet meer terug4    
,in plaats van haar kwam kort daarop een
 landgenoot1 de koopman ,tucher  uit    
,neurenberg1 die hem de groeten zijner  
familie overbracht en de  tijding1 dat  
zij het thuis allen goed maakten4       
,ook hij was vol lof over het           
eigenhandig geschilderd portret van den 
kunstenaar en vraagde na eenige         
oogenblikken2 ,maar waarom hebt gij  dit
 groote portret op perkament in plaats  
van op paneel geschilderd8    ,omdat het
 dan kan worden opgerold en gemakkelijk 
worden verzonden1  antwoordde ,drer4 ,en
 ik heb een vriendelijk verzoek aan u4  
,wilt  gij het mee naar ,neurenberg     
nemen en het mijn vader met een briefje 
overhandigen8 ,de koopman had er niets  
op tegen en reeds enkele dagen  later   

was het portret op weg naar ,neurenberg4
    ,tucher had wel eens gaarne willen  
weten1 wat er in het briefje stond1     
want hij vermoedde wel1 voor wie het    
portret eigenlijk was bestemd4 ,in      
geheel ,neurenberg was het geen geheim  
meer waarom jonkvrouw ,agnes  ,frey     
sedert ,albrecht ,drers vertrek zoo stil
 was geworden en uit het  feit1 dat de  
oude meester ,drer den heer ,hans ,frey 
dikwijls bezocht1  begreep men het      
overige4    ,tucher had tegelijkertijd  
den jongen kunstenaar te kennen gegeven1
  dat het de wensch zijns vaders was1   
dat hij nu eens zijn terugkomst  moest  
bepalen1 en aan dien wensch gehoor      
gevende1 zeide ,albrecht  spoedig daarop
 ,veneti vaarwel en trok wederom        
noordwaarts naar ,tyrol4    ,opgewekt   
reisde hij verder--hij ging immers naar 
huis om allen1 die  hij liefhad1 terug  
te zien na een vierjarige afwezigheid4  
,maar het  ,tyrolerland was te schoon om
 er snel door te reizen4 ,hoe mild had  
hier  de ,schepper ,zijn heerlijkheid   

ten toon gespreid2 hoe genoot hier het  
oog van den kunstenaar1 die het schoone 
beter dan iemand anders weet  te        
ontdekken en te waardeeren4 ,menigmaal  
voelde hij zich gedrongen  stil te      
houden en met teekenstift of penseel een
 schets te nemen van  het schoone en    
opmerkenswaardige1 dat de natuur        
aanbood4 ,soms was het  een boomgroep1  
of een rotsachtig gedeelte1 dan weer een
 landschap1  een burcht of een stad4    
,zijn hart klopte luider toen hij aan de
 bergpas kwam1 waardoor  eenmaal zooveel
 zijner landgenooten waren getrokken en 
met hun bloed  den bodem hadden         
gedrenkt3 de ,venetiaansche kloof4 ,hij 
kon het niet  van zich verkrijgen verder
 te gaan1 voordat hij deze romantische  
plek geschetst in zijn portefeuille kon 
meenemen4 ,ook vertoefde hij  lang op   
een hoogte bij ,trinte om vol geestdrift
 die schilderachtig  gelegen stad in    
haar geheel met frissche kleuren weer te
 geven4 ,en  toen hij ,innsbruck naderde
 juichte zijn ziel bij den aanblik van  

deze parel van ,tyrol en terstond kwamen
 palet en penseelen weder  voor den dag4
 ,hij nam het gezicht op deze stad van  
de noordzijde1  zoodat de ,inn den      
voorgrond inneemt en dicht langs de     
huizen stroomt1  die zich in den vloed  
weerspiegelen4 ,op den achtergrond      
verheffen  zich majestueus de           
sneeuwbergen in het zachte blauw des    
hemels1  waarin kleine1 witte wolkjes   
zweven4    ,meer en meer naderde        
,albrecht de ,beiersche grenzen4 ,nu    
bleven de  penseelen weggeborgen en zijn
 hart ging open1 toen hij voor het      
eerst zijn eigen taal in de ooren hoorde
 klinken4 ,o ,vaderland6 gij  heerlijk6 
innig geliefd woord6                    
,,hoofdstuk ,,viii4    ,,vervulde       
,,wenschen4      ,op een morgen in ,juni
 van het jaar #adid werd de koperen     
klopper  drie malen op de huisdeur van  
den heer ,hans ,frey neergelaten1 en    
daar stonden meester ,drer en zijn zoon1
 uitgedost in hun schoonste  kleedij4   
,zij werden klaarblijkelijk verwacht1   

want al de huisgenooten  waren eveneens 
in feestgewaad2 alles in huis blonk en  
glom en op  de tafel in de ruime        
woonkamer stond een heerlijke ruiker    
witte en  roode rozen4    ,toen de      
klopper zich liet hooren1 verlieten de  
moeder en dochters het  vertrek en de   
heer des huizes trad op den drempel om  
de binnenkomenden  te verwelkomen4 ,de  
begroeting had met veel ernst en        
deftigheid plaats  en meester ,drer en  
zijn zoon traden binnen4    ,veroorloof 
mij te vragen1 wat u hierheen voert8    
begon ,hans ,frey  op afgemeten toon4   
,hij wist wel met welk doel de beide    
mannen waren  gekomen1 maar het was in  
dien tijd het gebruik deze vormelijke   
vraag  te doen4    ,op even deftige     
wijze antwoordde meester ,drer3 ,god    
geve u en uw huis  heil en voorspoed6   
,ik kom tot u voor mijn oudsten zoon    
,albrecht1 die  na zijn terugkomst uit  
den vreemde niet meer aan anderen       
ondergeschikt  behoeft te zijn1 en nu   
van plan is een eigen huis in te richten

 en  daarin een huisvrouw binnen te     
leiden4 ,aangezien hij hiervoor de oogen
  op uw oudste dochter heeft geslagen1  
en het genoegzaam is bekend1  dat de    
jonkvrouw hem genegen is1 zoo kom ik uit
 zijn naam u vragen1  heer ,hans ,frey1 
of gij uw dochter ,agnes aan mijn zoon  
,albrecht ten  huwelijk wilt geven4     
,hans ,frey kuchte even en antwoordde   
toen3 ,met lof spreekt een ieder  over  
uw zoon1 meester ,drer1 niet alleen wat 
zijn kunst betreft1  maar ook om zijn   
deugdzamen1 reinen levenswandel4 ,gaarne
 geef ik dus  gehoor aan uw verzoek en  
ik stem toe in het huwelijk mijner      
dochter  met uw zoon ,albrecht4    ,de  
mannen drukten elkaar de hand en        
daardoor werd de verloving  bekrachtigd1
 want in dien tijd had de vader het     
recht de hand zijner  dochter te        
schenken aan wien hij wilde4 ,doch zij  
werd niet beschouwd  als een willooze   
koopwaar1 zooals nog vroeger het geval  
was1 neen1 de  tijden waren ook in dit  
opzicht beter geworden1 men had meer    

eerbied  gekregen voor de rechten der   
vrouw en daarom werden de wenschen der  
dochter wel degelijk in acht genomen en 
besliste men na haar zelve  ernstig te  
hebben geraadpleegd4    ,nu ging ,hans  
,frey naar de aangrenzende kamer en     
wenkte ,agnes1 die  daarop met          
neergeslagen oogen1 blozende wangen en  
kloppend hart op  den drempel verscheen4
    ,zie1 sprak haar vader1 het is om   
uwentwil1 dat wij heden bezoek          
ontvangen van meester ,drer1 die voor   
zijn zoon ,albrecht uw hand  komt       
vragen4 ,en nadat ik mijn vaderlijke    
toestemming heb gegeven1  vraag ik eerst
 aan u1 ,albrecht ,drer1 begeert gij    
mijn dochter ,agnes  tot uw wettige     
huisvrouw8    ,het antwoord werd met    
luide stem gegeven3 ,ja1 van ganscher   
harte6 ,nog  tweemaal herhaalde ,hans   
,frey zijn vraag en telkens volgde      
daarop  hetzelfde antwoord4    ,daarop  
wendde de vader zich tot zijn dochter en
 vraagde op dezelfde  wijze3 ,agnes1    
begeert gij den jongen ,albrecht ,drer  

tot uw wettigen  echtgenoot8 ,ook uit   
haar mond klonk het1 wel minder luid1   
doch even  vurig3 ,ja1 van ganscher     
harte1 en zoo tot driemaal toe4    ,toen
 legde haar vader hun beider handen in  
elkaar en de zijne er  op leggende1     
sprak hij3 ,albrecht1 ik vertrouw ,agnes
 aan u toe1  evenals ,christus de       
sleutels van het ,rijk des hemels aan   
,petrus heeft  toevertrouwd4 ,agnes1 ik 
vertrouw u ,albrecht toe1 evenals       
,christus aan  ,petrus de sleutels van  
het ,rijk des hemels heeft toevertrouwd4
 ,toen  nam hij een zwaard uit den hoek1
 zette een hoed op de punt en stak een  
gouden ring aan het gevest1 nam daarna  
een mantel en een penning en  voerde de 
verloofde tot haar bruidegom met de     
woorden3 ,hiermee geef ik  mijn wettig  
kind over in uw trouw en genade1 en     
vraag u ter wille van  het vertrouwen1  
waarmee ik haar aan u afsta1 dat gij een
 rechtvaardig  en goedertieren leidsman 
en een trouw beschermer voor haar zult  
zijn4    ,de bruigom hief plechtig de   

hand op met den eed3 ,ik zweer het voor 
het aangezicht van den                  
alomtegenwoordigen ,god6    ,neem haar  
dan tot uw echtgenoot1 haar1 die gij    
hebt  uitverkoren6 sprak ,hans ,frey en 
nu trapte de bruigom zijn bruid op  haar
 voet1 om daarmee te toonen1 dat hij    
haar heer en meester was1 maar  daarna  
sloot hij haar in zijn armen als bewijs1
 dat zijn heerschappij  zacht en        
liefdevol zou zijn en gaf hij haar den  
verlovingskus4    ,een paar uren later  
was de ruime huiskamer gevuld met de    
verschillende  familieleden der         
verloofden1 die allen hun gelukwenschen 
en  geschenken kwamen aanbieden2 deze   
laatsten echter moesten binnen  zekere  
grenzen blijven volgens ingewortelde1   
overdreven bemoeizucht  der stedelijke  
regeering1 die hierop strenge           
beperkingsverordeningen  had            
uitgevaardigd4    ,het was alleen aan de
 beide naastbestaanden veroorloofd de   
bruid een  gouden ketting ter waarde van
 achttien gulden en een zilveren gesp   

tot den prijs van vijftien gulden op    
zijn hoogst te schenken4    ,aan een    
welvoorzienen disch bleven de gasten    
gezellig bijeen tot den  avond en op    
aller gezichten stond te lezen1 hoezeer 
men was ingenomen  met deze belangrijke 
gebeurtenis4    ,hans ,frey1 hoe rijk en
 gezien ook in de oogen aller           
ingezetenen1  zag volstrekt geen        
vernedering in het huwelijk zijner      
dochter met den  zoon van een goudsmid2 
hij1 de begaafde man1 zelf bedreven in  
de kunst1  voornamelijk in zang en spel1
 rekende het zich tot eer1 de hand      
zijner  dochter te mogen schenken aan   
een man1 van wien hij voor de kunst de  
grootste verwachtingen koesterde4       
,meester ,drer was bovenmate verheugd   
en dankbaar1 dat zijn zoon zulk groot   
geluk was ten deel gevallen1 en  al zag 
hij in het begin wel een weinig op tegen
 den omgang met deze  aanzienlijke      
familie1 spoedig voelde hij zich bij hen
 geheel thuis  door de welgemeende      
vriendelijkheid1 waarmee men hem        

tegemoet kwam4    ,het gelukkigst van   
allen waren natuurlijk de beiden1 die   
het middelpunt  der algemeene vreugde   
uitmaakten4 ,hun wederzijdsch1          
stilzwijgend  verlangen was nu          
bevredigd1 ze konden elkander nu vrijuit
 vertellen1  hoe lief zij elkaar hadden 
en met verrukking hoorde ,albrecht de   
bekentenis van ,agnes1 dat zij hem als  
knaap reeds in stilte heel  gaarne mocht
 lijden4--    ,den #g;den ,juli op ,st4 
,margriet1 werden de deuren der         
,sebalduskerk  geopend voor een deftigen
 stoet3 ,albrecht ,drer geleidde zijn   
lieve  bruid naar het altaar4 ,beide    
trokken aller blikken tot zich en vol   
bewondering was men het hierover eens1  
dat nooit een mooier paar deze  kerk had
 betreden4    ,hoe schoon kwam ,albrecht
 ,drers statige gestalte uit in het     
blauw  fluweelen wambuis1 den zwarten   
met bont afgezetten mantel en hoe goed  
stond hem de met goud doorvlochten      
bruigomskroon van sterkriekende         
kruiden6 ,en hoe lief zag de bruid er   

uit in haar wit zijden kleed1  waarvan  
de lange sleep met blauw fluweel en     
schitterende paarlen was  omzoomd2 hoe  
liefelijk was de blos op haar wangen    
onder den bruidkrans  van rozemarijn met
 vergulde bladeren6    ,het jonge paar  
werd gevolgd door een langen prachtigen 
stoet van  bruidsjuffers en jonkers en  
verdere bruiloftsgasten4    ,onder      
plechtige orgelmuziek trad het jonge    
paar voor het altaar1 waar  hun door den
 priester de vraag werd gedaan1 of zij  
elkaar wenschten  te huwen en elkander  
trouw wilden blijven tot in den dood2   
waarop  hij hun handen vereenigde en hen
 zegende met de woorden3 ,ego coniungo  
vos in nomine ,patris et ,filii et      
spiritus sancti4 ,amen4 ,daarop maakte  
hij over hen het teeken des kruises1    
besprenkelde hen met wijwater1  stak hun
 den gouden ring aan den vinger en      
besloot de plechtigheid  met een gebed1 
waarop het koor de huwelijksmis aanhief4
    ,intusschen waren in de groote zaal 
van het raadhuis een groot aantal       

tafels aangericht voor het              
bruiloftsmaal4 ,het bruidspaar nam aan  
de  middelste plaats met de beide       
ouderparen1 den overigen werd een plaats
  aangewezen volgens rang en geslacht4  
,terzijde zaten de muzikanten1  die de  
gasten met hun deuntjes opvroolijkten4  
,aan elke tafel dienden twee schenkers1 
en een omroeper ging van de  eene tafel 
naar de andere1 om in fraaie rijmpjes   
tot eten uit te  noodigen--dat was zoo  
de gewoonte4    ,als de muziek ophield1 
kwam de hansworst om met zijn grappen de
  vroolijkheid te verhoogen--trouwens1  
hij had zich die moeite kunnen          
besparen1 want voortdurend nam de       
luidruchtigheid toe en de muzikanten    
hadden het overdruk om met hun          
trompetten en pauken al de toasten  te  
beantwoorden4    ,nadat men ruimschoots 
had genoten van de spijzen en dranken1  
had de  brandschatting plaats4 ,het     
eerst verscheen de kok met den schotel1 
die bij de gasten moest rondgaan en     
waarin de gaven moesten worden  gelegd4 

,met hetzelfde doel kwam de             
keldermeester met zijn drinkhoorn1  de  
braadspitdraaier1 de vrouw1 die de vaten
 moest wasschen1 en  eindelijk de       
armvoogd met de bus voor de arme        
luitjes2 allen werden  rijkelijk bedeeld
 met klinkende munt4    ,na afloop van  
den maaltijd kwam een der bedienden met 
een zilveren  schaal en een meid met een
 handdoek1 en gingen beurt voor beurt   
naar  elk der gasten1 om hen uit te     
noodigen hun handen te wasschen4 ,nadat 
hieraan was gehoor gegeven1 was het     
trompetgeschal het sein1  dat men zich  
voor het dansen naar de benedenzalen    
moest begeven1  terwijl de bruiloftsoep1
 waarvoor de vader van de bruid een     
vetten  os ten geschenke had gegeven1   
werd verzonden aan de kerkdienaars1  de 
raadsbedienden1 de zieken in het        
hospitaal en eveneens aan de            
doortrekkende reizigers in de herbergen4
 ,het was 's avonds laat1  toen men het 
jonge echtpaar met fakkellicht naar het 
huis van den  vader der bruid           

begeleidde4    ,maar daarmee waren de   
feestelijkheden niet afgeloopen2 den    
volgenden  dag namen ze daarentegen nog 
toe4 ,reeds in den vroegen morgen       
verschenen de gasten weer om hun        
geschenken aan te bieden4 ,het eerst    
van allen was de bruigom in het vertrek 
der bruid binnengetreden om  haar het   
eerste geschenk te brengen3 een kostbare
 parure van goud met  echte parelen1    
robijnen en smaragden1 een meesterstuk  
van den ouden  ,drer en een verrukkelijk
 schilderij van zijn eigen hand1 een    
landschap  in ,tyrol4 ,de overige gasten
 wedijverden met elkaar in bewijzen     
hunner  liefde en achting1 waaraan geen 
einde scheen te zullen komen4 ,daarna   
ging men wederom gezamenlijk ter kerke1 
en nu droeg de jonge vrouw het  haar    
niet meer loshangend zooals tot nu toe1 
doch opgebonden onder  een muts1 als    
bewijs dat zij nu het huwelijksjuk      
droeg4 ,na de mis  legde het jonge      
echtpaar hun gave op het altaar en      
ontving den nazegen4    ,na deze        

kerkelijke plechtigheid trok men weer   
naar het raadhuis1  om zich daar        
nogmaals te vereenigen aan een          
welvoorzienen disch1  die in pracht en  
overvloed den eersten nog overtrof en   
een bewijs  was van den grooten rijkdom 
van ,hans ,frey4    ,na afloop daarvan  
ging men onder vroolijken zonneschijn   
naar de veste1  waar onder de linde op  
het voor ieder toegankelijke plein1 met 
dansen  de feestelijkheden zouden worden
 besloten4    ,evenals den vorigen avond
 was het laat1 toen de fakkels weder    
werden  aangestoken om het jonge paar   
naar huis te begeleiden4 ,nu ging  men  
evenwel niet naar het ouderlijke huis   
der bruid1 maar naar de  woning van den 
ouden meester ,drer1 want ,albrecht     
volgde niet het  gebruik om bij zijn    
schoonvader te gaan inwonen1 maar       
verkoos het  huis zijner ouders1 omdat  
hij dan steeds in de nabijheid van zijn 
ouden1 gebrekkigen vader kon zijn en    
zijn kinderplicht tegenover den         
grijsaard beter vervullen4    ,het was  

wel wat bekrompen wonen in het huis van 
meester ,drer en deze  keek zijn        
schoondochter wel eens met bezorgden    
vragenden blik aan1  omdat hij vreesde1 
dat het haar1 die zooveel weelde was    
gewend1  moeilijk zou vallen zich in    
deze bescheiden omstandigheden te       
schikken--doch zijn vrees was ongegrond3
 ,vrouwe ,agnes was volkomen  tevreden  
met de beperkte ruimte1 nu zij die      
deelen mocht met den man1  met wien zij 
onuitsprekelijk gelukkig was4           
,,hoofdstuk ,,ix4    ,,het              
,,huwelijksleven4      ,de ondergaande  
,aprilzon wierp haar purperen gloed in  
de werkplaats  van ,albrecht ,drer1 waar
 de kunstenaar met zooveel inspanning en
  ijver aan een groot stuk schilderde1  
dat de zweetdroppels op zijn  voorhoofd 
parelden4    ,er werd aan de deur       
geklopt en eenigszins ontstemd over de  
stoornis  keek de schilder van zijn werk
 op1 doch dadelijk hernamen zijn oogen  
hun vriendelijke uitdrukking1 toen hij  
in den binnenkomende zijn  ouden        

leermeester herkende4    ,zijt gij nog  
zoo laat aan den arbeid8 vraagde        
,wolgemut4 ,gij moest  uw oogen meer    
sparen4    ,ik heb haast1 antwoordde    
,drer1 want het is nog slechts drie     
dagen  vr het feest ter eere der        
tentoonstelling van de rijksinsignes en 
kleinoodin4 #aa    ,wilt gij daar deze  
schilderij ten verkoop aanbieden8 ,nu1  
gij zult  er ongetwijfeld eer mee       
inleggen4 't ,is een meesterstuk4 ,o wat
 heeft  ,god u bevoorrecht6 ,ik zou     
bijna jaloersch worden1 als ik zie      
hoever  de leerling den meester boven   
het hoofd is gegroeid2 doch ,johannes   
de ,dooper bewaart mij voor nijd en     
afgunst4    ,johannes de ,dooper8       
vraagde ,drer verwonderd4    ,ja zeker6 
knikte ,wolgemut4 ,niet lang geleden las
 ik in den  bijbel van ,anton ,koburger 
en ik was getroffen door een tekst1 die 
mij mijn tevredenheid terug gaf4 ,het   
was in het derde hoofdstuk van  het     
,evangelie van ,johannes1 waarin ik las1
 dat de ,dooper tot hen1  die niet      

konden verdragen1 dat ,jezus van        
,nazareth hun leeraar in de  schaduw    
stelde1 zeide3 ,hij moet wassen en ik   
moet minder worden4 ,hoe  ootmoedig was 
hij en toch hoe groot juist daardoor1   
dat hij zich  zoo vernederde6 ,en ik wil
 hem navolgen en hem gelijk trachten te 
worden1 opdat ik mij van ganscher harte 
daarin kunne verheugen1 dat  de discipel
 meer is dan zijn leermeester4 ,god     
zegene u6--,en hoe gaat  het overigens1 
,albrecht8    ,mij gaat het goed1       
meester1 antwoordde ,drer1 ik heb alle  
reden om ,god te danken voor ,zijn      
goedheid1 want ik ben gezond  en vol    
moed en levenslust1 al heb ik in den    
laatsten tijd vrij  wat onaangenaamheden
 ondervonden door mijn gezellen1 die met
 mijn  schilderwerk rondreizen4 ,velen  
hunner blijken schelmen te zijn1 die    
zeer ontrouw hebben gehandeld met het   
werk1 dat ik aan hun zorgen  had toe    
vertrouwd1 en mij slechts een klein deel
 der opbrengst  hebben gebracht4 ,een   
ander1 wien ik geld had geleend1 heeft  

mij ook  schandelijk bedrogen4 ,doch    
hoewel ik door deze wederwaardigheden   
veel  schade heb geleden en de zorg voor
 mijn ouders en jongere broeders  op mij
 neerkomt1 zoo heb ik door ,gods        
goedheid steeds alles gehad  wat noodig 
was en nooit gebrek geleden4    ,hoe    
gaat het met uw vader8 vraagde ,wolgemut
 deelnemend4 ,ik heb  gehoord1 dat hij  
ziek te bed ligt4    ,drer knikte       
toestemmend3 ,hij ligt reeds vijf dagen 
te bed4 ,de  acht-en-zestig-jarige is   
zeer zwak en mag maar heel weinig in de 
werkplaats arbeiden4 ,zijn oogen zijn   
slecht en zijn handen beven2  ,andreas  
mijn broeder1 is nu veel aan zich zelf  
overgelaten1 maar het is  een flinke    
knaap1 die bij vader goed heeft geleerd4
 ,ik dank ,god1 dat  ,hij mij mijn      
,agnes heeft gegeven6 ,zij helpt mijn   
moeder zoo trouw met  oppassen en       
verpleegt den ouden man1 alsof hij haar 
eigen vader ware4    ,ja1 sprak         
,wolgemut1 het verblijdt mij ook zoo1   
dat ,god u in haar  zulk een heerlijken 

schat heeft gegeven4 ,houd haar in eere6
    ,die vermaning is waarlijk niet     
noodig1 antwoordde ,drer glimlachend1   
want ik weet zelf het best welk een     
kostbaar kleinood zij is4    ,wolgemut  
trad nu dicht bij den ezel om het werk  
nauwkeurig te kunnen  beoordeelen1 en   
daarna sprak hij3 ,het is dus uw plan   
het op het feest  ten verkoop ten toon  
te stellen8 ,dan zult gij u moeten      
haasten want  ik zag reeds een groote   
menigte vreemdelingen voor het feest    
aankomen4    ,dit feest was ter eere der
 tentoonstelling der rijksinsignes en   
kleinoodin1 waarvan ,neurenberg1 als    
middenpunt van het ,duitsche  rijk1 de  
eer genoot die te mogen bewaren4        
,jaarlijks1 in de lente1  werden die    
kleinoodin aan het volk vertoond en     
sinds de regeering van  koning          
,sigismund werd er bij deze gelegenheid 
een groote jaarmarkt of  kermis         
gehouden1 die zooveel menschen uit alle 
deelen des lands trok1  dat er in de    
herbergen nauwelijks plaats genoeg was4 

,meester ,wolgemut bleef nog eenigen    
tijd met zijn voormaligen leerling      
praten1 totdat ,vrouwe ,agnes verscheen1
 met wie hij nog eenige woorden         
wisselde2 toen vertrok hij4 ,vrouwe     
,agnes zag er vermoeid uit4 ,reeds      
sedert twee dagen was zij niet te bed   
geweest en zij had daarbij veel         
huishoudelijke plichten moeten          
waarnemen4 ,zij ging stil bij de tafel  
zitten met haar moe hoofd op de hand    
steunende4    ,drer ging naar haar toe  
en kuste haar op het voorhoofd4 ,mijn   
arm  vrouwtje1 wat rust er nu veel op uw
 schouders6 ,gij hadt zeker wel         
gedroomd1 dat gij het beter bij mij     
zoudt hebben6    ,met zacht verwijt keek
 ,agnes naar hem op4 ,foei1 stoute man1 
hoe durft  gij zoo iets zeggen6 ,van    
mijn vroegste jeugd af heb ik ledigheid 
nooit  kunnen uitstaan1 en hoe heerlijk 
vind ik de grootste drukte en moeite1   
waar het u geldt6    ,mijn lieve vrouw6 
riep ,albrecht in vervoering en hij     
drukte zijn  ,agnes vurig aan zijn hart4

 ,toen ging hij tegenover haar zitten om
 met  haar te babbelen1 want het was    
veel te donker geworden om nog te kunnen
  schilderen4 ,langzamerhand antwoordde 
,agnes weinig of niets meer1 hij  zag   
hoeveel moeite zij had om haar oogen    
open te houden--en eindelijk  vielen ze 
dan ook toe en sliep zij4 ,toen stond   
hij zachtjes op1 nam  perkament en      
potlood en teekende ,agnes uit1 zooals  
zij daar zat met  haar schort en witte  
muts1 en met de kin op haar hand        
steunende4    ,het was een vluchtige    
schets1 een aardigheid1 maar niettemin  
was ,agnes  blij verrast1 toen zij bij  
haar ontwaken zich zelve op deze wijze  
zag  weergegeven4 ,ondertusschen kwam   
,hans binnenstormen1 ,albrechts jongste 
broeder en de lieveling zijner ouders1  
de eenige1 die behalve ,albrecht  en    
,andreas1 van de achttien kinderen nog  
in leven was4    ,hij liep luid         
schreiend op ,agnes toe en zag er       
erbarmelijk uit3 zijn  gezicht was met  
bloed beloopen en de flarden hingen bij 

zijn wambuis4    ,om 's hemels wil1     
,hans1 wat is er gebeurd8 riep ,vrouwe  
,agnes4    ,wij waren aan het spelen bij
 de mooie bron en toen heb ik een duw   
gekregen1 waardoor ik gevallen ben1     
huilde het kind4    ,vrouwe ,agnes      
haalde gauw uit de keuken een kom met   
frisch water en  een linnen doek1       
waarmee zij ,hans gelaat afwiesch1      
terwijl zij hem  allerlei troostwoorden 
toesprak2 daarop trok zij zijn buisje   
uit en  ging het dadelijk verstellen4   
,albrecht keek met een innig gelukkige  
uitdrukking in zijn oogen naar alles1   
wat zijn vrouw deed1 hij zag  weder     
duidelijk welk een warm1 liefhebbend    
hart zij had4 ,hoe vurig lief  moest zij
 haar echtgenoot hebben1 dat zij zelfs  
aan zijn broertje en  zijn overige      
familieleden zooveel trouwe zorgen      
wijdde6 ,zwijgend zag  hij hoe haar     
zachte handen de naald hanteerden bij   
dezen ongewonen  arbeid1 want thuis had 
zij zich nooit met dergelijk werk       
behoeven  te bemoeien2 dat deden de     

dienstboden1 die zij bij alles tot haar 
beschikking had gehad en haar een       
gemakkelijk leventje hadden bezorgd4    
,toen zij klaar was1 trad ,albrecht op  
haar toe en sloot haar in zijn  armen3  
,wat zijt gij toch goed en lief1 ,agnes6
 ,dikwijls voel ik mij  beschaamd1 als  
ik bedenk1 hoe weinig ik u waard ben4   
,agnes legde haar hand op zijn mond3 ,o 
wees stil1 dan spreekt gij  ten minste  
niet langer onwaarheid1 stoute man6     
,geloof mij liever1  als ik zeg1 dat ik 
het ben1 die mij dikwijls zoo beschamend
 onwaardig  tegenover u voel4 ,maar laat
 mij nu gaan om voor het avondeten te   
zorgen4 ,tegelijkertijd wikkelde zij    
zich uit zijn omarming los en  dekte de 
tafel4 ,maar voordat zij zelf ging      
zitten1 liep zij snel de  trap af naar  
de kamer in het onderhuis1 waar de oude 
,drer te bed  lag en bracht hem zijn    
soepje4 ,zij had deze zorg op zich      
genomen1  opdat haar schoonmoeder zich  
geheel aan de verpleging van den zieke  
zou kunnen wijden4    ,hoe komt het     

toch1 lieve ,agnes1 dat alles wat gij   
klaar maakt  zoo heerlijk smaakt8       
vraagde ,albrecht aan tafel4 ,doet gij  
er iets bijzonders in8 ,vrouwe ,agnes   
keek verwonderd op3 ,iets  bijzonders8  
,neen1 alleen een weinig liefde4        
,eerst moest ,albrecht hierom lachen1   
doch toen kreeg zijn gelaat  een        
peinzende uitdrukking en na eenige      
oogenblikken zei hij3 ,ja1  gij hebt    
gelijk1 dat is het1 dat is het6    ,en  
nu deed hij de eieren met spek eer aan4 
,,hoofdstuk ,x4    ,,hulp ,,bij ,,den   
,,arbeid4      ,er volgde een warme     
zomer op de lente4 ,een drukkend zwoele 
temperatuur  heerschte in ,neurenberg1  
waar de straten als uitgestorven        
schenen4 ,al  de burgers1 die er tijd en
 geld voor hadden1 ontvluchtten die     
benauwde1  ongezonde atmosfeer en       
zochten de bosschen en de berglucht op1 
vooral ook omdat de sterfte bedenkelijk 
toenam en men bang was voor  het        
uitbreken van de pest4    ,een heete    
,augustusdag liep ten einde en vele     

wandelaars bewogen zich  in de richting 
der stadspoorten om in het nabijgelegen 
,lorenzer-  en ,sebalderwoud zich te    
verkwikken aan de frissche1 reine       
koelte1  die in de schaduw der oude     
eiken en beuken waaide4--    ,vrouwe    
,agnes trad bij haar man in de          
werkplaats binnen3 ,zouden wij  niet een
 oogenblik gaan wandelen na al den      
arbeid en de hitte des  daags1 beste    
,albrecht8 vraagde zij op den drempel   
staande4    ,ik zou het heel graag doen1
 ,agnes1 antwoordde ,drer1 terwijl hij  
ophield met schilderen4 ,ook ik zou     
gaarne eens frissche lucht gaan         
scheppen1 maar mijn plicht houdt mij aan
 het werk4 ,zie eens1 hoeveel  ik nog   
aan dit schilderij heb te doen1 en over 
zes dagen komt hij er  voor1 die het mij
 heeft opgedragen4 ,het heeft mij weinig
 geholpen1  dat ik 's morgens met de zon
 opstond en niet voor middernacht naar  
bed  ging4 ,ik krijg voortdurend meer   
bestellingen en het is mij onmogelijk   
alles alleen uit te voeren1 zonder vr   

mijn tijd geheel op te zijn4    ,vrouwe 
,agnes trad op haar echtgenoot toe en   
legde haar hand op zijn  schouder3 ,zoo 
mag ik u hooren spreken1 want nu zijn   
wij het eens4 ,heb  ik u niet           
duizendmaal gevraagd1 om het voorbeeld  
van uw leermeester  ,wolgemut te volgen 
en gezellen die u bij uw arbeid kunnen  
helpen bij  u te nemen1 en die u in     
staat stellen1 alle bestellingen1 die   
men u  doet1 uit te voeren8 ,gij hebt   
nooit naar mijn raad willen luisteren1  
en nu ben ik heel blij1 dat gij van     
meening zijt veranderd4    ,toch schik  
ik mij met grooten tegenzin in deze     
noodzakelijkheid1  antwoordde ,drer1    
want mijn ziel komt in opstand tegen de 
manier1  waarop men tot nu toe de kunst 
heeft verlaagd4 ,veel liever schilderde 
ik alles alleen4 ,dikwijls heb ik bij   
meester ,wolgemut met eigen oogen       
gezien1 hoe de gezellen een werk van den
 meester geheel bedierven1  zoodat men  
duidelijk kon zien1 dat verschillende   
handen er aan  hadden gewerkt4 ,ja1 als 

ik iemand kon vinden1 wiens arbeid      
volkomen  op den mijne geleek1 zooals   
het eene ei op het andere1 dan zou ik   
hem gaarne bij mij nemen2 doch hoe      
moeilijk vindt men dat6 ,evenals  elk   
vogeltje in het woud zingt zooals het   
gebekt is1 zoo heeft elk1  wien ,god de 
gave der schilderkunst heeft verleend1  
zijn eigen manier  om het penseel te    
voeren4    ,dat is wel waar1 beweerde   
,agnes1 maar in de werkplaats onderwijst
  de meester den leerling en daardoor   
krijgt deze de manier van zijn          
leermeester4    ,waart gij zelf niet vol
 lof over ,hans ,schufelein1 die ook bij
 meester  ,wolgemut heeft gewerkt en    
over ,albrecht ,altdorffer8 ,gij zelf   
hebt hun  kunst en bekwaamheid geprezen4
 ,en van ,schufelein hebt gij gezegd1   
dat zijn kunst veel overeenkomst met de 
uwe had4    ,gij hebt gelijk1 antwoordde
 ,drer1 langzaam met het hoofd          
knikkend1 maar wat baat het of wij al   
over den ,nrdlinger schilder  praten8   
,sedert een jaar is hij reeds weg en wie

 weet1 waar hij nu is4    ,nu dan1 sprak
 ,agnes ernstig en zij legde haar hand  
op ,albrechts arm1  kom hier en zie eens
 in den spiegel1 hoe bleek gij zijt en  
welke  kringen gij onder de oogen hebt6 
,al dikwijls heb ik met stillen  angst  
er naar gekeken6 ,als gij geen gezellen 
wilt nemen of er geen  kunt vinden1 dan 
blijft er niets over dan dat gij een    
groot deel der  opdrachten              
afwijst4--,maar laten we nu dit         
vervelende onderwerp laten  rusten en   
gebruik maken van het overige van den   
avond om een weinig  frissche lucht te  
gaan scheppen4    ,drer streek de       
weelderige lokken van zijn voorhoofd en 
knikte zijn  vrouw toe3 ,ik wil het niet
 weigeren1 lieve ,agnes1 vooral daar ik 
wel begrijp1 dat gij het meer om        
mijnentwil dan voor u zelve vraagt4     
,hij verwisselde zijn werkbuis voor een 
betere kleeding1 zette zijn  baret op en
 ging met zijn vrouw uit om buiten de   
stad te wandelen4    ,nauwelijks waren  
zij buiten de poort gekomen1 toen een   

jonge man op hen  toe trad en beleefd   
het hoofd ontblootte3 ,gegroet1 ,meester
 ,drer6 ,wel1  wat een geluk1 dat gij de
 eerste zijt1 die ik bij ,neurenbergs   
poorten  ontmoet6 ,want1 juist om bij u 
aan te kloppen1 ben ik hier gekomen4    
,hoe1 zijt gij het1 ,schufelein8 riep   
,drer verbaasd uit4 ,het schijnt  mij   
waarlijk een beschikking des hemels1 dat
 ik u ontmoet4 ,begrijp  eens1 we       
spraken juist over u6 ,en waarmee kan ik
 u van dienst zijn8    ,het is mijn     
hartewensch1 dat gij de kroon wilt      
zetten op het werk1  dat meester        
,wolgemut aan mij is begonnen4 ,bijna   
een jaar lang heb ik  overal            
rondgezworven om bij andere schilders te
 leeren2 toen dacht  ik aan u en sprak  
tot mij zelf3 waarom zoekt gij het zoo  
ver1 terwijl  gij den besten leermeester
 in de nabijheid hebt8 ,hebt gij nog    
plaats  voor een gezel1 dan zou ik heel 
gaarne bij u komen8    ,drer zag zijn   
vrouw veelbeteekenend aan en antwoordde3
 ,plaats  is er genoeg1 want ik heb     

altijd alleen gearbeid en vreemde hulp  
versmaad4 ,maar mijn lieve vrouw dringt 
er sterk op aan1 dat ik iemand  zal     
opzoeken1 die mij behulpzaam kan zijn   
bij het vele werk1 dat mij  wordt       
opgedragen4 ,in u heb ik vertrouwen1    
omdat ik uw kunst ken2 en  nu gij op    
mijn pad komt1 alsof ,god mij u         
toezendt1 roep ik in ,zijn  naam u      
hartelijk welkom toe4    ,hij reikte hem
 daarop de hand1 die ,schufelein stevig 
schudde4    ,ook ,vrouwe ,agnes drukte  
hem de hand met een blijden glimlach en 
de  wandeling in het bosch vergetende1  
noodigde zij de beide mannen uit  om te 
keeren1 om het avondeten voor den       
vermoeiden reiziger te kunnen  klaar    
maken4    ,met innig genot zag ,agnes   
dat langzamerhand de kleur weer op      
,albrechts  wangen terugkeerde en dat de
 verhouding tusschen de beide schilders 
bijzonder hartelijk was4 ,zij stonden   
niet tegenover elkaar als  meester en   
leerling3 ,drer behandelde ,schufelein  
als zijn vriend en  vertrouweling en dat

 verdiende hij ook1 want niet alleen won
 zijn  karakter ,drers genegenheid1 ook 
zijn kunst drong hem 's meester  achting
 af4    ,schufelein was een kunstenaar  
met rijken aanleg en had  ernstige      
studin gemaakt4 ,daarbij kon hij zich   
gemakkelijk ,drers  penseelbehandeling  
eigen maken en het duurde niet lang1 of 
hij had  zich geheel aan zijn wijze van 
arbeiden gewend en ,drer vertrouwde  hem
 gerust toe1 aan grootere stukken mee te
 werken4 ,al was er nog wel  iets van   
,schufeleins eigen manier in te         
bespeuren1 het verschil was  toch niet  
zoo groot1 dat het storend op de eenheid
 werkte of afbreuk  deed aan den        
totaal-indruk4    ,en zoo konden de     
bestellingen1 die ,drer alleen niet op  
zich had  kunnen nemen1 gezamenlijk     
worden uitgevoerd4    ,tegen ,kerstmis  
bood zich een tweede schilder aan1 ,hans
 von ,kulmbach1  ook een knap           
kunstenaar1 die reeds naam begon te     
krijgen--en dat  hij bij meester ,drer  
als gezel werkzaam was1 rekende deze    

zich tot  eer en vermeerderde zijn roem 
niet weinig4 ,drer kon zich op zulke    
gezellen waarlijk wel beroemen4 ,als    
zulke begaafde kunstenaars hem  hun     
meester noemden1 hoe groot moest hij dan
 zelf niet zijn6 ,en  het was geen      
wonder1 dat meester ,drer voortdurend in
 aanzien steeg  bij de ,neurenbergers en
 dat buiten af zijn naam steeds met meer
 lof  werd vermeld4                     
,,hoofdstuk ,,xi4    ,,voornaam         
,,bezoek4      ,een groote menigte      
vreemdelingen stroomde in ,april van het
  jaar #adif naar ,neurenberg--het      
wemelde van allerlei soort van          
reizigers op de groote wegen4 ,vedelaars
 en zangers1 goochelaars1  koorddansers1
 kwakzalvers en zwervende studenten     
trokken naar de stad  in gezelschap van 
berenleiders en kameeldrijvers1 vrouwen1
 meisjes en  vuile zigeuners4           
,daartusschen vertoonde zich            
monnikspijen en grove  boerenkielen4    
,ook eerzame burgers trokken in troepjes
 stadwaarts  en hier en daar baande zich

 een koets1 aan aanzienlijke bezoekers  
toebehoorende1 of een groep geharnaste  
ridders te paard een weg door  de bonte 
menigte4    ,het was weer ter eere der  
tentoonstelling der rijksinsignes en    
reliquin1 dat deze menschenmassa naar   
,neurenberg stroomde--en  dezen keer was
 de toeloop zoo bijzonder groot1 omdat  
een aantal  vorsten en prelaten ook op  
weg waren en zelfs de keizer beloofd had
  te verschijnen4    ,de stad was       
versierd met vlaggen en wimpels1 bonte  
tapijten en  slingers van groen en      
bloemen4 ,zelfs de kerken hadden zich   
getooid1  zooals een bruid zich tooit   
voor haar bruidegom en de groote markt  
was als in een feestzaal herschapen4    
,vandaar tot aan de veste1 waar  de     
keizer verblijf zou houden1 was het     
alsof men door een bosch liep3  het woud
 had zijn slanke dennen1 die in twee    
rijen in den grond waren  geplant1      
moeten afstaan4    ,overal1 in alle     
straten verdrong zich het volk uitgedost
 in hun  fraaiste kleederen1 om al de   

pracht en versieringen te kunnen        
bewonderen1 voordat de feestelijkheden  
al hun aandacht in beslag  zouden nemen4
 ,in de herbergen was het reeds vol     
vreemdelingen en nog  steeds kwam er    
nieuwe toevloed4    ,den #ad;den ,april 
ging het gerucht1 dat de ,keurvorst van 
,saksen met zijn  broeder1 ,hertog      
,hans1 in aantocht was4 ,het volk       
stroomde de poort uit  om de naderenden 
te gemoet te gaan1 en dicht voor de     
poort werden de  gilden met hun insignes
 en banieren opgesteld4 ,toen de vorst  
kwam  aangereden1 kwam er geen einde aan
 het gejuich en gejubel van het         
verzamelde volk1 want ,frederik1        
bijgenaamd de ,wijze1 stond bij allen   
in hoog aanzien4 ,achter hem en zijn    
broeder volgde een lange stoet  ruiters 
in mooie1 blinkende wapenrustingen en   
met wapperende pluimen4    ,kort daarop 
kwam ook de ,landgraaf ,lodewijk van    
,hessen met  honderdvijftig ruiters1    
wien men dezelfde eer bewees4    ,doch  
de algemeene spanning nam zeer toe1 toen

 men vernam1 dat  den volgenden dag de  
keizer de poort der oude vrije          
,rijksstad zou  binnenrijden4    ,de    
,keurvorst van ,saksen reed met zijn    
broeder de poort uit om den vorst       
tegemoet te gaan4 ,weder werden de      
gilden opgesteld2 de raadsheeren        
verschenen in hun deftige1 zwarte       
mantels met de gouden ketens1 de        
stadsmuzikanten zetten zich in postuur1 
op de wallen werd het geschut  geladen  
en zelfs de allerarmste trok zijn beste 
kleeren aan4 ,maar zie1  daar kwam een  
renbode om te zeggen1 dat ,zijn         
,majesteit verhinderd  was zijn goede   
stad ,neurenberg te bezoeken1 omdat de  
,italiaansche  veldtocht al zijn tijd   
eischte4 #ab    ,dat was voor de        
,neurenbergers een groote teleurstelling
 en men  had nu maar half pleizier in de
 feestdagen1 waarop de reliquin en      
rijkskleinoodin in het openbaar werden  
tentoongesteld4    ,op den tweeden      
feestdag werd meester ,albrecht ,drer   
reeds 's morgens  vroeg in zijn arbeid  

gestoord1 doordat men aan zijn deur     
klopte4    ,op den drempel verscheen een
 vreemde1 aanzienlijke heer1 die beleefd
  groette en zeide3    ,ik kom uit naam 
van mijn heer en gebieder1 den          
,keurvorst van ,saksen1  om u te zeggen1
 dat ,zijn keurvorstelijke              
,doorluchtigheid van plan is u  een     
bezoek in uw werkplaats te brengen4     
,derhalve zult gij u voor zijn          
ontvangst gereed moeten maken1 want over
 een uur zal hij hier zijn4    ,een     
oogenblik was ,drer door dit onverwacht 
bericht in verwarring  gebracht1 doch   
hij herstelde zich spoedig en sprak     
beleefd buigend3  ,ik verheug mij over  
de hooge eer1 die mij te beurt valt en  
,zijne  keurvorstelijke ,doorluchtigheid
 zal mij zeer welkom zijn4              
,nauwelijks was de bezoeker weg1 of     
,drer snelde naar zijn vrouw  om haar   
deze blijde tijding te brengen4         
,terstond ging zij naar het  atelier om 
zoo snel mogelijk alles op te ruimen en 
in orde te brengen1  daarin ijverig     

geholpen door de beide gezellen1 die het
 ook reeds  hadden gehoord4             
,intusschen had meester ,drer zich in   
zijn pronkgewaad gekleed en  vertoonde  
zich in al zijn mannelijke schoonheid1  
statig en vol kracht  als een ridder1 en
 ,vrouwe ,agnes vermeide zich opnieuw in
 den aanblik  van haar echtgenoot2 het  
kwam haar voor1 dat hij er nog nooit zoo
  heerlijk en statig had uitgezien4     
,nadat een uur verloopen was1 kon men   
door het venster den keurvorst          
,frederik1 door zijn broeder ,hans      
vergezeld1 in de straat zien  aankomen4 
,dadelijk snelde ,drer de trap af om de 
aanzienlijke gasten  op den drempel te  
ontvangen4    ,dus zijt gij meester     
,drer1 begon ,keurvorst ,frederik1      
terwijl  zijn oogen met welgevallen de  
hooge gestalte beschouwden en hij hem   
vriendelijk de hand reikte4 ,men prijst 
uw kunst zeer in het geheele  land1 en  
zelf heb ik ook reeds menig kunstwerk1  
dat mij heeft doen  wenschen u          
persoonlijk te leeren kennen1 van u     

gezien4 ,wilt gij ons  nu voorgaan om   
ons de plaats1 waar gij arbeidt1 te     
laten zien8    ,eerbiedig geleidde ,drer
 de voorname bezoekers naar zijn        
werkplaats1  waar de keurvorst plaats   
nam op den hem aangeboden zetel1 terwijl
  zijn broeder zich naast hem zette4    
,er hingen aan den muur veel            
schilderijen1 die door den keurvorst    
zeer  werden bewonderd1 en zijn lof was 
,drer des te meer waard1 omdat hij  niet
 alleen een liefhebber der kunst maar   
ook een kunstkenner was4    ,bij ons in 
,saksen1 ging ,frederik voort1 geniet   
,lucas ,kranach een  grooten naam en hij
 is een kunstenaar met bijzondere gaven2
 maar met  u1 ,meester ,drer1 kan hij   
zich toch niet meten4 ,ik zeg dit niet  
om u  ijdel te maken of om meester      
,lucas' roem te verkleinen1 maar om ,god
  in u te eeren1 die u zooveel heeft    
geschonken4 ,hij geve u daarbij een     
goede gezondheid en een lang leven1 om  
met het u toevertrouwde pond  te kunnen 
woekeren tot ,zijn eer en tot vreugde   

der menschen4--,maar  ik verlang meer   
van u dan het genot1 dat ik nu heb      
gesmaakt4 ,ook  ,wittenberg moet zien1  
waartoe de ,neurenberger kunstenaar in  
staat is  en daarom verzoek ik u voor   
mij een groot altaarstuk te schilderen1 
om de allerheiligenkerk te ,wittenberg  
te versieren4    ,drers wangen werden   
nog donkerder gekleurd en zijn          
aandoening  stond op zijn gelaat te     
lezen4 ,hij boog diep voor den vorst1   
dankte  hem voor de eer hem aangedaan en
 vraagde1 wat het schilderij moest      
voorstellen4 ,daarin liet de keurvorst  
hem geheel1 vrij3 ,schilder wat  gij    
zelf wilt en wat uw hart u ingeeft--ik  
wil u in het minst daarin  niet         
beperken4    ,nog lang bleef de         
keurvorst vriendelijk praten1 terwijl   
,hertog ,hans  de schilderstukken       
bekeek2 eindelijk vraagde hij zelfs naar
 ,vrouwe  ,agnes en sprak den wensch    
uit1 haar te zien4    ,daarop kwam      
,agnes te voorschijn1 ook in feestgewaad
 gekleed en  met zichtbaar welgevallen  

rustte 's vorsten blik op de bekoorlijke
  gestalte2 haar wangen hadden een      
verhoogden blos en zij was in het  begin
 niet weinig verlegen1 maar spoedig     
overwon zij dit gevoel  en beantwoordde 
vrijmoedig en beminnelijk de vragen1 die
 ,keurvorst  ,frederik tot haar richtte4
 ,nadat hij ook nog enkele woorden met  
de  gezellen had gewisseld1 nam hij     
afscheid en drong bij ,drer op haast    
aan1 opdat het schilderij spoedig te    
,wittenberg zou zijn4--    ,in de       
herberg op de waag1 waar de burgers     
gewoon waren samen te komen  om met     
elkaar te drinken1 was het een heele    
drukte1 toen eenige dagen  later        
,albrecht ,drer zich daar liet zien2    
iedereen wilde hem de hand  drukken en  
overstelpte hem met gelukwenschen4 ,in  
aller achting was  hij nog gestegen door
 de eer hem te beurt gevallen en men zag
 het hen  aan1 dat zij zich in hem geerd
 voelden4 ,vooral ,drers schoonvader1   
,hans ,frey1 hield het hoofd trotsch in 
den nek en liet zich den edelsten       

,cypruswijn brengen2 hij was bijzonder  
spraakzaam1 hoewel hij gewoonlijk       
weinig sprak en zou gaarne een liedje   
met luitbegeleiding ten beste  hebben   
gegeven1 als men het had verlangd4      
,woordelijk moest ,drer herhalen wat hij
 met den keurvorst had gesproken  en    
allen luisterden met gespannen aandacht1
 ook meester ,wolgemut1 die  zonder     
eenigen naijver zich met den gelukkige  
verheugde en verzocht  nu en dan te     
mogen komen zien1 hoe het altaarstuk    
vorderde4    ,maar wie het uitbundigst  
was in ,drers lof1 dat was ,wilibald    
,pirkheimer4 ,het was reeds bijna twee  
jaar geleden1 dat hij in  ,neurenberg   
was teruggekomen1 nadat hij niet alleen 
de leerschool der  ridderschap had      
doorloopen1 maar zich ook in de         
wetenschappen aan  de ,italiaansche     
hoogescholen ijverig had bekwaamd4      
,spoedig daarna  was de met mannelijke  
schoonheid begaafde jonge man in het    
huwelijk  getreden met ,crescentia1 een 
dochter uit het rijke en zeer           

aanzienlijke  geslacht der ,rieters1 en 
niettegenstaande zijn jeugd was hem de  
eer  te beurt gevallen tot raadsheer van
 ,neurenberg te worden benoemd4 ,de     
verhouding met ,albrecht ,drer werd     
weder dezelfde als vroeger1 ja1         
eigenlijk was de omgang nog             
vertrouwelijker geworden1 zoodat de oude
  benaming van ,castor en ,pollux weer  
in herinnering kwam om de innige        
verstandhouding1 die tusschen hen       
heerschte1 aan te duiden4--    ,reeds   
drie dagen later had meester ,wolgemut  
gelegenheid de schets van  het          
altaarstuk te zien1 en hij was vol      
verbazing over de vlugheid1  waarmee    
,drers hand de afzonderlijke figuren te 
voorschijn riep4    ,de gezellen mochten
 hem niet helpen1 hij wilde het geheel  
alleen  afmaken1 al was het nog zoo     
groot4 ,vol bezieling arbeidde hij er   
aan van 's morgens vroeg totdat ,vrouwe 
,agnes hem aan den maaltijd  riep4 ,zijn
 ziel brandde van vurig verlangen om het
 reuzenwerk in zijn  geheel te zien4    

,en na zes weken legde hij de laatste   
hand er aan4 's ,avonds verzamelde  hij 
zijn vrienden1 die bij een glas edele   
malvezij luid hun lof  over zijn werk   
uitspraken4 ,het was een                
vleugelaltaarstuk uit drie  bladen      
bestaande3 de verven1 met lijm gemengd1 
waren onmiddellijk  op het doek         
gebracht4 #ac ,op het middelste stuk    
buigt de ,madonna  in biddende houding  
over het kind ,jezus1 dat op een kussen 
voor haar  ligt te sluimeren en door een
 engel koelte wordt toegewaaid4 ,maria's
  slanke gestalte is gehuld in een      
lichtblauw kleed1 gedeeltelijk door  een
 witten sluier verborgen1 boven haar    
hoofd zweven twee engelen1  die een     
gouden kroon met parelen bezaaid        
vasthouden1 terwijl twee  andere engelen
 de kamer schoonmaken1 waarin ,maria    
zich bevindt4 ,in  een zijvertrek ziet  
men ,jozef aan den arbeid in zijn       
werkplaats4    ,de linker vleugel van   
het altaarstuk stelt de ,h4 ,antonius   
voor1  die in een boek leest en een     

donkerblauw gewaad aan heeft en op den  
rechter vleugel ziet men het naakte     
figuur van den ,h4 ,sebastiaan  ten     
halven lijve afgebeeld en met pijnlijk  
verwrongen trekken3 hij  was de hoofdman
 der keizerlijke lijfwacht te ,rome1 die
 op last van  ,diocletianus ontkleed aan
 een boom werd gebonden en door zijn    
soldaten  met pijlen gedood1 omdat hij  
zijn geloof in ,christus had beleden4   
,in dit reusachtige altaarstuk was alles
 met evenveel liefde en  toewijding     
geschilderd1 niet alleen de groote      
figuren1 maar ook  het bijwerk4    ,de  
oude ,wolgemut was niet weg te krijgen  
van het schilderij en hij  werd niet    
moede het te prijzen1 vooral de juiste  
teekening en het  schoone koloriet4     
,vele nieuwsgierigen verdrongen zich de 
volgende  dagen in het atelier om het   
kunstwerk te zien1 voordat het kort     
daarop naar ,wittenberg werd verzonden1 
omdat de keurvorst op spoed  had        
aangedrongen4    ,hans van ,kulmbach1   
een der gezellen1 genoot de eer het     

kostbare stuk  naar de plaats zijner    
bestemming te brengen4 ,de keurvorst    
beloonde  den kunstenaar vorstelijk1    
maar nog meer waarde had voor ,drer de  
lof1  waarmee meester ,lucas ,kranach   
het werk vereerde4                      
,,hoofdstuk ,,xii4    ,,de ,,prediker   
,,in ,,de ,,woestijn4      ,het einde   
der eeuw naderde4 ,elk afsterven van het
 jaar reeds wekt  door zijn luide       
prediking van het voorbij snellen van   
den tijd en van  het vergankelijke van  
al het aardsche1 velerlei aandoeningen  
in het  hart der menschen2 hoeveel te   
meer moet het verwisselen der eeuwen    
het gemoed tot in zijn diepste diepte   
aangrijpen6 ,in groote mate was  dit het
 geval1 toen de vijftiende eeuw haar    
einde te gemoet ging4    ,in            
,duitschland heerschte een geest van    
opgewondenheid en  verontwaardiging en  
met afschuw waren aller oogen gericht op
 ,rome1 waar  de pauselijke stoel werd  
ingenomen door een man1 die volleerd in 
zonden  en misdaden1 den naam van       

stedehouder van ,christus volkomen      
onwaard  was4 ,die man was ,alexander   
,,vi4 ,hij beschikte op een schandelijke
  wijze over de hoogste kerkelijke      
ambten1 die hij meerendeels door zijn   
handlangers liet waarnemen4 ,nog erger  
was zijn groote zedeloosheid2  men      
beschuldigde hem zelfs in ongeoorloofde 
verhouding met zijn  dochter ,lucretia  
te leven4 ,en in zijn eigen belang      
ontzag het hoofd  der ,christenheid zich
 niet om tegen den allerchristelijksten 
koning van ,frankrijk met den           
aartsvijand der ,christenen1 ,turkije1  
een verbond te sluiten4    ,verlammend  
werkte de pauselijke tiranny op het     
,duitsche volk1 dat zwaar  leed onder   
den druk der ijzeren hand1 die          
gewelddadig elke poging tot  verzet     
onderdrukte4 ,met argusoogen bewaakten  
's pausen handlangers  alles wat van de 
pers kwam3 elke uitgever1 die het waagde
 een boek  uit te geven1 zonder het     
eerst aan de pauselijke goedkeuring te  
hebben  onderworpen1 kreeg den banvloek 

naar het hoofd geslingerd4 ,het         
,duitsche  volk1 benauwd en gedrukt1    
zuchtte naar verbetering der toestanden 
en  naar verlossing van het pauselijke  
juk1 dat den menschelijken geest  in    
slavenketenen boeide1 en snakte naar    
licht en vrijheid4--    ,in het begin   
van het jaar #adig trad ,wilibald       
,pirkheimer de werkplaats  van ,drer    
binnen4    ,hij vond daar alleen de     
beide gezellen1 die bezig waren een     
groot  schilderij1 dat door ,drer was   
geschetst en waarvan hij de voornaamste 
gedeelten had aangezet1 af te maken4    
,schufelein antwoordde hem op zijn      
vraag1 waar de meester was3  ,hij is    
alleen in zijn kamer1 en komt           
tegenwoordig zeer zelden in  de         
werkplaats4    ,waarom8 vraagde         
,pirkheimer4    ,ik weet niet wat er aan
 scheelt1 antwoordde ,schufelein        
schouderophalend4    ,hij ziet er zoo   
ernstig uit1 alsof hij veel verdriet had
 en onder  zware zorgen gebukt ging4    
,is zijn vader erger geworden terwijl ik

 uit de stad was8 vraagde  ,pirkheimer4 
,neen1 zei ,schufelein1 de oude man     
maakt het tegenwoordig beter  dan       
anders3 hij eet1 drinkt en slaapt goed1 
en arbeidt zelfs nu en  dan in de       
werkplaats--alleen de beenen willen niet
 goed meer mee4    ,pirkheimer verliet  
met een korten groet de werkplaats en   
ging naar  ,drers kamer4 ,ook hem was   
het opgevallen1 dat zijn vriend er zoo  
somber en ernstig uitzag1 maar op zijn  
deelnemende vragen had hij  nooit een   
bevredigend antwoord gekregen4    ,hij  
vond den meester met een portefeuille   
met teekeningen voor zich1  die hij     
haastig dicht deed3 ,gegroet ,albrecht6 
,gij ziet1 dat ik weer  terug ben na een
 afwezigheid van bijna een maand4 ,mijn 
eerste bezoek  geldt u1 want ik heb u al
 dien tijd zeer gemist4    ,drer        
begroette zijn vriend hartelijk en      
drukte hem de hand4    ,ei zoo1 zeide   
,pirkheimer lachend1 welke geheimen hebt
 gij voor  mij8 ,wat heb ik u misdaan1  
dat gij mij uw vertrouwen ontzegt8      

,drer schudde het hoofd3 ,dat moogt gij 
niet zeggen1 want gij weet  toch wel1   
dat gij mij liever zijt dan ooit4       
,koestert gij nu argwaan1  omdat ik iets
 voor u heb verborgen gehouden1 dat nog 
niet rijp was om  aan de wereld te      
worden vertoond8 ,maar nu gij toch hebt 
ontdekt1 dat  er een geheim is1 wil ik  
het niet langer voor u verbergen2       
temeer1  daar ik reeds lang in mijn hart
 den wensch koesterde1 mijn vriend  mee 
te deelen1 wat mijn ziel vervult4 ,als  
gij tijd hebt1 ga dan hier  zitten en   
luister naar hetgeen ik u zal zeggen4   
,pirkheimer nam plaats  en zag ,drer met
 gespannen aandacht aan4    ,gij spreekt
 in raadselen1 ,albrecht2 bijna zou ik  
vreezen iets te  moeten hooren1 dat mij 
verdriet zal doen4 ,wat is er toch8     
,drer schudde de lokken van zijn        
voorhoofd4 ,ik lijd onder de kwaal1     
waaronder alle weldenkenden zuchten en  
bedroef mij over den treurigen          
toestand1 waarin wij leven en dien wij  
te wijten hebben aan hem1  die zich de  

stedehouder van ,christus noemt4 ,wie   
het waagt1 om met  een enkel woord te   
getuigen tegen de algemeene             
verdorvenheid1 moet  verstommen onder   
den pauselijken ban4 ,de moedige        
,johannes ,hus heeft  men het zwijgen   
opgelegd door den brandstapel4 ,hoe lang
 zal ,hieronymus  ,savonarola's machtige
 stem te ,florence nog weerklinken1 nu  
hij die  durft verheffen in protest     
tegen de verbasterde kerk en de         
heerschende  misbruiken en men          
tevergeefs heeft getracht hem door het  
aanbieden van  den kardinaalshoed het   
stilzwijgen op te leggen8 ,tevergeefs   
trachten  de edelste mannen de          
vernederende ketenen te verbreken2 het  
verderf  neemt toe met elk jaar en het  
schijnt dat tegelijk met de eeuw ook  de
 wereld haar eind tegemoet gaat4        
,maar waarop wilt gij nu daarmee        
neerkomen8 ,gij weet1 dat al deze       
dingen ook mijn hart bezwaren1 viel     
,pirkheimer hem in de rede4    ,geduld1 
mijn vriend1 vervolgde ,drer1 gij zult  

het terstond  begrijpen4 ,de pen der    
geleerden en dichters is afgestompt door
  de bedreigingen van den ,paus2 het is 
hun verboden het volk te  onderrichten4 
,pirkheimer stampte met den voet en met 
somberen blik sprak hij3    ,ja1 het    
schreit ten hemel1 zooals die man te    
,rome het leven van den  menschelijken  
geest doodt6    ,in dezen zorgvollen    
tijd1 vervolgde ,drer1 is er een        
gedachte in mij  opgekomen1 die mij nu  
overal vervolgt en mij niet met rust    
laat4 ,nu  de pen niet meer spreken mag1
 moet het penseel het doen4 ,waar woord 
en schrift der waarheid geen getuigenis 
meer mogen geven1 daar moet  het        
afgebeelde spreken4 ,het getuigt wel is 
waar niet zoo duidelijk  als het woord1 
maar ik vertrouw1 dat zijn prediking    
toch den weg  naar aller hart zal vinden
 en ik heb een stem vernomen1 die zeide3
  ,doe uw mond open en predik6 -- --    
,maar hoe8 ,met het penseel8 ,och1      
slechts weinigen zien mijn schilderijen 
en ik wil tot het geheele volk  spreken4

 ,en ziet gij1 toen sprak dezelfde stem3
 ,leg het penseel weg  en grijp naar mes
 en graveerstift4 ,bij meester ,wolgemut
 hebt gij u  ook geoefend in de         
houtsnijkunst en kopergravuur1 neem die 
te baat en  woeker er mede het volk ten 
zegen6 ,dat is de kunst1 die in aller   
bereik  ligt1 de afdrukken van          
houtsneden kan de armste op de markt    
koopen  en deze kunst1 die tot nu toe   
vrij is gebleven van den pauselijken    
banvloek1 kan op deze wijze een         
prediking in de woestijn worden4        
,hier zweeg de spreker en hij zag zijn  
vriend vragend aan4 ,pirkheimer  liep in
 groote opgewondenheid de kamer op en   
neer1 bleef toen voor  ,drer staan en   
greep hem bij den arm3 ,albrecht1 die   
gedachte is  van ,god6 ,ja1 wees gij de 
stem van den prediker in de woestijn1   
spreek tot het volk met uw kunst en het 
volk zal naar u luisteren1  u begrijpen1
 u danken6 ,en zie1 nu begin ik te      
vermoeden--en hij zag  naar de          
portefeuille--dat op de gedachte de daad

 is gevolgd en gij  reeds met uw        
prediking begonnen zijt4    ,uw         
vermoeden is juist1 antwoordde ,drer    
glimlachend4 ,in deze  portefeuille     
vindt gij wat ik gedurende twee jaar in 
stilte heb  ontworpen4 ,het is de       
,openbaring van ,johannes1 die mij stof 
heeft  gegeven voor mijn platen4 ,op    
,pirkheimers gelaat was duidelijk zijn  
verwondering te lezen3    ,de           
,openbaring van ,johannes8 ,toch niet   
een tweede ,pausezel1  #ad zooals       
verleden jaar meester ,wolgemut in de   
wereld heeft  gegeven8 ,wel is waar1    
heeft ,rome het verdiend met bijtenden  
spot te  worden overgoten1 maar volgens 
mij is meester ,wolgemut te ver gegaan  
en heeft hij daardoor de zaak meer      
geschaad dan gebaat4 ,hij heeft voor    
zijn afbeelding aanleiding gevonden in  
de woorden uit de ,openbaring  van      
,johannes3 en de vrouw1 die gij gezien  
hebt1 is de groote stad1  die het       
koninkrijk heeft over de koningen der   
aarde1 maar ik vind  het niet goed van  

hem1 dat hij ,rome zoo hard heeft       
aangepakt4    ,drer legde zijn hand op  
den schouder van zijn vriend3 ,wees er  
niet  verbaasd of ontstemd over1 dat ook
 ik in de ,openbaring van ,johannes     
stof voor mijn teekeningen heb gevonden4
 ,heeft men in droevige tijden  niet    
altijd weer naar dit profetische boek   
gegrepen1 om het verborgene  daarvan te 
doorgronden en zich er mee te troosten8 
,ik ben u dankbaar1  dat gij zijt       
gekomen1 want uw oordeel heeft steeds   
groote waarde voor  mij en mijn werk zal
 niet in druk verschijnen1 voordat gij  
uw oordeel  hebt uitgesproken en het    
hebt goedgekeurd4    ,hij opende de     
portefeuille en nam er vijftien         
teekeningen uit4    ,de eerste stelde   
den marteldood van den evangelist       
,johannes voor1  ten aanschouwe van den 
,romeinschen ,keizer ,domitianus1 op    
zijn troon  gezeten en omringd door een 
groote volksmenigte2 sober en breed van 
opvatting en uitvoering4 ,dit was       
eigenlijk het titelblad4    ,de tweede  

teekening muntte eveneens uit door      
eenvoud en rust1 de  kenmerken van het  
ware schoone4 ,hier was ,johannes       
voorgesteld op het  oogenblik1 dat hij  
wordt geroepen om neer te schrijven     
hetgeen de  ,heiland hem zou openbaren4 
,johannes knielt diep ontroerd neder    
voor  den ,heer1 wiens uitgestrekte hand
 de zeven sterren1 het zinnebeeld  der  
zeven gemeenten1 vasthoudt4    ,op de   
derde afbeelding ziet men ,gods troon in
 het stralende licht  des geopenden     
hemels4 ,en in de hand desgenen1 die op 
den troon  zit1 ligt het boek met de    
zeven zegelen2 rondom zijn op troonen de
  vier-en-twintig ouderlingen gezeten1  
elk met een kroon op het hoofd  en een  
harp in de hand4    ,bij elke teekening 
namen ,pirkheimers verbazing en         
bewondering toe1  en bij het vierde blad
 ontsnapte hem een luide kreet van      
verrukking1  die de vier ,apokalyptische
 ruiters gold1 boven wier hoofd op een  
wolk de engel der wrake zweeft1 terwijl 
de ontzette menschheid  tracht te       

ontvluchten4 ,de eerste ruiter spant den
 boog1 de tweede  trekt het zwaard1 de  
derde houdt de weegschaal en de vierde1 
de dood1 rijdt op een schraal paard en  
slingert den helschen  drietand4 ,een   
groot aantal figuren vertegenwoordigt   
het vluchtende  volk1 waarvan de        
gelaatsuitdrukking eenig1               
onvergelijkelijk is4 ,op                
bewonderenswaardige wijze was ,drer er  
in geslaagd eenheid te brengen  in deze 
menschenmassa1 die men uitstekend kan   
overzien1 al is de  ruimte zeer beperkt4
 ,pirkheimer was n en al lof en         
bewondering4    ,de vijfde teekening    
bevatte het openen van het vijfde en    
zesde zegel  te zamen genomen2 boven in 
de wolken heeft de uitdeeling der witte 
kleederen aan de martelaren plaats en   
onderaan is de verduistering van  zon1  
maan en sterren afgebeeld4 ,treffend is 
op het bovenste gedeelte  de wijze1     
waarop zij1 die ter wille van het       
,evangelie vermoord zijn1  vertroost    
worden door de engelen1 die hun         

naaktheid bedekken4 ,diep  aangrijpend  
is op de onderste helft het oordeel     
,gods4 ,en wie zijn het1  die in hevige 
ontzetting zich voor den toorn des      
,rechters trachten  te verbergen8 ,juist
 daarin wordt de toeleg en bedoeling van
 den  schilder duidelijk2 het zijn aan  
de eene zijde3 een keizerpaar1 de  paus1
 kardinalen1 bisschoppen1 priesters en  
monniken1 aan de andere  zijde het door 
hen verleide volk in welks midden1 vol  
beteekenis1  een vrouw1 met een kind op 
den arm1 haar hand aanklagend tegen de  
verleiders opheft met een gebaar1 dat   
duidelijk zegt3 ,vloek over u1  die     
zooveel ellende over ons hebt gebracht6 
,drer wilde zijn vriend  het daarop     
volgende blad aangeven1 doch ,pirkheimer
 weerde hem af en  bleef in diep        
nadenken verzonken3 hij kon deze        
teekening nog niet  ter zijde leggen4   
,prachtig1 ,albrecht6 riep hij uit1 gij 
hebt het voortreffelijk  gedaan6 ,o1    
welk een aangrijpende1 machtige         
prediking1 die elk kind1  elk eenvoudig 

boertje kan begrijpen4 ,met ongeduld    
wacht ik het  oogenblik af1 waarop gij  
hierdoor openlijk zult getuigen tegen   
hen1  die schuldig zijn aan het groote  
verderf1 waarin de menschheid is        
verzonken4 ,nu bekeek ,pirkheimer de    
volgende teekeningen4 ,de zesde  stelde 
de vier engelen voor1 die de vier winden
 der aarde vasthouden1  en de           
verzegeling der #addjjj dienstknechten  
,gods2 de zevende3 de  uitdeeling der   
bazuinen aan de zeven engelen en        
verschillende plagen1  die het          
bazuingeschal der eerste vijf           
veroorzaken4 ,de achtste geeft  weer de 
uitwerking der zesde bazuin3 de         
losbinding der vier engelen1  die       
gebonden zijn bij de rivier1 den        
,euphraat1 en het derde deel der        
menschen dooden--deze vooral was zeer   
schoon en aangrijpend4    ,de negende   
stelde den sterken engel voor1 die aan  
,johannes het boek  geeft om het op te  
eten2 de tiende3 de vrouw bekleed met de
 zon1 wier  kind de roode draak met de  

zeven door koninklijke hoeden bekroonde 
hoofden1 dreigt te verslinden2 de elfde3
 den strijd van den aartsengel  ,michael
 en zijne engelen tegen den satan en    
diens engelen2 de twaalfde3  de         
aanbidding der beide monsters1 die uit  
de zee zijn opgekomen en  daarboven ,god
 op zijn troon met de scherpe sikkel en 
de engelen1 die  gereed staan voor den  
bloedigen oogst4 ,de dertiende teekening
 beeldde  den bruiloft des ,lams af2 op 
die kleine ruimte waren niet minder dan 
vijftig figuren zichtbaar4 ,de          
veertiende gaf de groote ,babylonische  
ontuchtige vrouw te zien1 hetzelfde     
onderwerp1 dat meester ,wolgemut  met   
zijn ,pausezel had weergegeven4 ,hoe    
geheel anders had ,drer het  opgevat en 
uitgevoerd6 ,hij had er geen            
afzichtelijk dier van gemaakt1  doch een
 menschelijke figuur1 een vrouw met     
weelderige vormen1 gekleed  in een laag 
uitgesneden kleed van brocaatzijde1 rijk
 met goud en  edelgesteenten versierd1  
gezeten op een beest met zeven hoofden1 

en  in de hand den gouden drinkbeker vol
 van gruwelen en onreinheid4 ,voor  haar
 staan een menigte menschen1 die        
onverschillig en zonder ontzag  naar    
haar kijken2 alleen een kunstenaar werpt
 haar een dreigenden1  toornigen blik   
toe1 terwijl een monnik eerbiedig en    
aanbiddend voor  haar knielt4 ,boven in 
de wolken komen reeds de twee engelen   
aanvliegen  om haar het oordeel ,gods te
 verkondigen4 ,de laatste teekening     
vertoont  eindelijk den grooten engel   
der wrake1 die op het punt is den duivel
  en satanas in den afgrond op te       
sluiten1 totdat de duizend jaren  zullen
 zijn geindigd1 terwijl een andere engel
 den in verrukking  geraakten profeet   
het nieuwe ,jeruzalem toont1 dat is het 
heilige1  zuivere evangelie1 niet       
verduisterd door menschelijke dwalingen4
    ,pirkheimer was diep getroffen door 
deze prediking in beelden van  zijn     
vriend2 hij voelde zich er door         
overweldigd en van gedachten  veranderd4
 ,in den grond der zaak was hij het wel 

met meester ,wolgemut  eens geweest1    
maar de al te ver gedreven spot had hem 
mishaagd4 ,hij  zag nu1 dat ,drer de    
juiste maat had weten te houden en      
meegesleept  door den overweldigenden   
indruk1 drukte hij hartstochtelijk 's   
meester hand3 ,o1 laat mij u danken1    
laat mij u de hand drukken1 de  hand1   
die zoo iets groots heeft kunnen        
scheppen6 ,zie1 ik ben er diep  door    
getroffen6 ,o1 hoe geheel anders is uw  
prediking dan die van den  ouden        
,wolgemut6 ,nu begrijp ik1 dat men met  
bijtenden spot en bitteren  hoon niet   
verder komt2 uit uw werk spreekt de     
heilige ernst van een  geloovig hart1 en
 dat is het ware4 ,het hart moet        
spreken1 het hart1  dat lijdt onder den 
druk der tijden en deze predicatie zal  
haar weg  tot aller harten vinden4 ,ja1 
predik1 mijn vriend en het volk zal naar
  u luisteren6    ,de goedkeuring en    
aanmoediging van zijn vriend deden den  
kunstenaar  goed en met vernieuwden     
ijver herzag hij zijn scheppingen in    

alle  deelen1 om ze tot meerdere        
volmaking te brengen4        ,er ging   
nog een jaar voorbij1 voordat de profeet
 zijn prediking tot de  wereld richtte3 
de teekeningen moesten eerst in hout    
worden gesneden  en afgedrukt4 ,doch    
toen kwam ,pirkheimers voorspelling uit 
en verwekten  ,drers illustraties van de
 ,openbaring van ,johannes groot opzien 
en  oefenden een verbazenden invloed4   
,de kunstwereld zag met verwondering1   
dat meester ,drer ook op dit gebied iets
 nieuws had gevonden en een  ongevenaard
 standpunt innam4 ,maar niet alleen dat3
 iedereen begreep1  wat hij had willen  
zeggen met deze zwijgende afbeeldingen  
en een ieder  wilde de exemplaren       
bemachtigen4 ,ze werden niet alleen door
 de rijken  gekocht1 ook de arme tastte 
in zijn zak en had geen berouw over zijn
  uitgave4 ,de geestelijken en          
kloosterlingen zagen toe met donkere1   
booze blikken en voelden den steek1 dien
 meester ,drer hen toebracht1  maar hun 
smalen verstomde bij de algemeene       

opgewondenheid en hun  woede gaven zij  
lucht in heimelijk tandgeknars4         
,,hoofdstuk ,,xiii4    ,,vriendentrouw4 
,op een helderen1 kouden lentedag van   
het jaar #adii stroomde een groote      
menigte volks naar de ,hallerweide1 om  
daar te genieten van den aanblik1  dien 
de inspectie van een legerafdeeling     
aanbood4 ,keizer ,maximiliaan  had een  
oproeping aan het rijk gedaan om hem    
manschappen te bezorgen  tegen de       
,zwitsers1 die hij met het zwaard wilde 
terugbrengen van  hun voornemen om zich 
aan zijn heerschappij te ontrukken4     
,terwijl  hij zelf in ,tyrol troepen    
uitrustte en de ,zwaabsche bond onder   
,graaf  ,frstenberg huurlingen wierf1   
wilde de rijksstad ,neurenberg hierin   
niet  achter blijven4 ,zij versterkte   
het keizerlijke leger met vierhonderd   
man voetvolk1 zestig ruiters en zes     
stukken geschut4 ,het gevoel van        
kracht1 dat in gelijke verhouding steeg 
met het toenemende algemeene  welzijn1  
wilde zich nu ook uiten in krijgshaftige

 verrichtingen en  bij den glans des    
rijkdoms ook dien des heldenroems       
voegen4    ,de vierhonderd voetknechten 
boden reeds een trotschen aanblik1 maar 
zij werden overtroffen door de ruiters1 
gekleed in een schitterenden1  rooden   
wapenrok4 ,het volk genoot van dit      
ongewone schouwspel en keek  met trots  
naar de bende ruiters1 in de zekere     
verwachting met hen eer  in te leggen in
 den strijd1 vooral nu zij werden       
aangevoerd door een  man1 van wiens moed
 en veldheerstalent men de hoogste      
verwachtingen  koesterde3 namelijk door 
,wilibald ,pirkheimer1 den jongen       
raadsheer4    ,hoe trotsch stapte zijn  
zwart strijdros1 schitterend opgetuigd  
en met  een blauw met gele zijde gestikt
 zadelkleed1 alsof het voelde1 dat het  
een eer was den veldoverste te mogen    
dragen4 ,en hoe schoon zag deze  zelf er
 uit in den scharlaken wapenrok1 het    
harnas van verguld staal  en den        
wapperenden1 witten vederbos6 ,aller    
harten klopten opgewonden1  toen zij hem

 zagen en hij werd luide toegejuicht1   
toen hij de troepen  in lange1 rechte   
linie had opgesteld4    ,een weinig     
buiten het gedrang van het volk stond   
onder een  alleenstaanden lindeboom een 
man1 wiens oogen met gespannen aandacht 
het schouwspel volgden4 ,zoodra de      
troepen waren opgesteld1 nam hij  een   
stuk perkament en een potlood uit zijn  
borstzak en ging ijverig  aan het       
teekenen4 ,toen na een half uur alles   
was afgeloopen1 leunde  hij nog tegen   
een boom en teekende nog steeds2 daarna 
stak hij het  perkament in zijn zak en  
ging naar huis4 ,die man was ,albrecht  
,drer4    ,verscheidene dagen later     
begaf hij zich naar de ,heerenmarkt en  
liet1  bij ,pirkheimers huis gekomen1   
den klopper driemaal op de koperen      
deurplaat neervallen4    ,in het        
voorportaal vond hij de bedienden bezig 
allerlei toebereidselen  te maken voor  
den afmarsch1 die den volgenden dag zou 
plaats hebben4    ,hij vond zijn vriend 
in de huiskamer bij zijn jonge vrouw1   

,vrouwe  ,crescentia1 om haar in haar   
smart over zijn aanstaande afwezigheid  
moed en troost toe te spreken4    ,de   
komst van zijn boezemvriend was         
,pirkheimer blijkbaar zeer aangenaam  en
 hij heette hem dan ook hartelijk       
welkom4 ,daarop sprak hij3 ,meester     
,albrecht1 help mij mijn bedroefd en    
beangst vrouwtje bemoedigen2 zij  ziet  
erg op tegen de eenzaamheid1 waarin zij 
moet achterblijven en is  in grooten    
angst over de krijgsgevaren1 die haar   
echtgenoot dreigen4    ,ook ,vrouwe     
,crescentia zag meester ,drer gaarne    
komen3 het ernstige1  waardige en       
tegelijkertijd het zachtzinnige van zijn
 persoonlijkheid en  zijn zielenadel    
hadden zoozeer haar achting en          
genegenheid verworven1  dat zij hem de  
eereplaats onder de huisvrienden        
toekende4 ,en zoo misten  zijn          
bemoedigende woorden ook nu hun         
uitwerking niet2 zij werd er  stiller en
 kalmer door1 zoodat ze zich reeds      
spoedig kon mengen in het  gesprek1 dat 

de beide mannen over den aanstaanden    
veldtocht voerden4    ,in den loop van  
het gesprek tastte ,drer in zijn zak1   
zeggende3  ,de monstering der troepen is
 niet alleen een genot geweest voor mijn
  oogen1 maar heeft mij ook stof gegeven
 voor twee kleine1 onbelangrijke        
teekeningen4 ,ziet1 hier zijn ze6       
,daarop reikte hij de eene aan ,wilibald
 toe en de andere aan ,vrouwe           
,crescentia4 ,de eerste stelde een      
vaandrig voor1 op wiens in den wind     
wapperend vaandel het ,andreaskruis #ae 
van de orde van het heilige  ,vlies     
schitterde2 op de andere was ,st4       
,george afgebeeld1 den voet op  den     
gedooden draak zettende4    ,pirkheimer 
was aangenaam verrast en sprak3 ,gij    
hebt reeds grooter  kunstwerken dan deze
 geschapen1 meester ,albrecht2 maar toch
 zie  ik ze met bijzonder veel genoegen1
 want ik begrijp1 wat gij er mee  wilt  
zeggen4 ,die vaandrig met zijn          
wapperende banier moet onzen moed       
versterken en ,ridder ,george1 met den  

gedooden draak1 predikt ons te          
vertrouwen op een goeden uitslag4 ,ik   
dank u mijn vriend--ook nu heb  ik uw   
bedoeling begrepen2 nu is de lust tot   
den strijd zoowel als de  begeerte naar 
roem nog gestegen4 ,zij bleven nog      
langen tijd praten  over den aanstaanden
 veldtocht onder het genot van een beker
 wijn en  door hun gesprek werd ,vrouwe 
,crescentia bemoedigd en vertroost4 ,den
  volgenden morgen riep de krijgstrompet
 de strijders tot den afmarsch4    ,zij 
verzamelden zich wederom op de          
,hallerweide1 spoedig waren de  troepen 
opgesteld1 doch de aanvoerder was er nog
 niet4 ,eindelijk kwam  hij aangereden  
en werd met luid gejuich ontvangen4     
,maar voordat hij de legerafdeeling had 
bereikt1 zag hij meester ,drer  in de   
voorste rij der menigte staan en wenkte 
hem toe om even bij  hem te komen4      
,hij zag er zeer opgewonden uit1 zijn   
wangen gloeiden en zijn oogen  waren    
rood4    ,ik heb een moeilijk oogenblik 
achter den rug1 zei hij1 het afscheid   

viel ons zeer zwaar4 ,ik dacht1 dat     
,crescentia nu moedig zou zijn  geweest1
 doch1 toen het uur van scheiden was    
gekomen1 begaf haar hare  kalmte en was 
zij zoo wanhopig1 dat ik mij met groote 
moeite uit haar  omhelzingen moest      
losmaken4 ,daarom beveel ik haar in uw  
vriendschap  aan2 heb medelijden met    
haar1 die zoo eenzaam achterblijft en   
wil haar  troosten en bemoedigen4       
,misschien kom ik gauw terug1 want      
wellicht zijn  die weerbarstige vlegels 
spoedig tot rede gebracht2 als ik geen  
bode  tot u zend van het slagveld1 dan  
beteekent dit1 dat alles goed gaat2     
maar als mij een ongeluk mocht overkomen
 zal ik het u laten weten1  dan kunt gij
 het zelf aan ,crescentia mededeelen en 
haar tegelijkertijd  vertroosten en moed
 inspreken1 gij hebt zooveel invloed op 
haar en zij  heeft in u nog meer        
vertrouwen dan in haar eigen vader4     
,gaarne beloof  ik u alles voor haar te 
doen1 wat ik kan1 mijn vriend1          
verzekerde  ,drer1 maar ik geloof vast  

en zeker1 dat gij mij geen bode zult    
toezenden1 maar dat gij zelf zult       
terugkomen met lauweren bekranst4       
,dat geve ,god6 riep ,wilibald2 daarop  
reikte hij zijn vriend de hand  tot     
afscheid1 gaf zijn paard de sporen en   
stelde zich aan het hoofd  der troepen1 
die spoedig daarop onder vroolijk       
krijgsgeschal en luide  heilwenschen en 
afscheidsgroeten van de menigte op      
marsch gingen4        ,er waren reeds   
weken verloopen en nog had men niets van
 de strijders  vernomen4 ,dit lange     
stilzwijgen werkte neerdrukkend op aller
 hart2  de hoop op een zegenrijken      
uitslag verminderde1 in de herbergen1   
op de markt of waar ook de menschen     
gewoon waren samen te komen1  sprak men 
over niets anders4    ,drer ging        
dikwijls naar de ,heerenmarkt om te zien
 hoe de vrouw van  zijn vriend zich in  
haar eenzaamheid hield en om met haar   
over den  afwezige te kunnen praten4    
,het deed haar altijd goed1 haar beangst
  hart te kunnen uitstorten aan iemand1 

die haar vreugde en kommer  deelde en   
die het zoo uitstekend verstond         
bedroefden te bemoedigen  door zijn     
vriendelijke woorden en zijn vertrouwen 
inboezemende kalmte  en zielevrede4     
,twee maanden waren er bijna verloopen1 
toen1 nadat er reeds allerlei           
berichten1 die met elkaar in tegenspraak
 waren1 in de stad waren  verspreid1    
door een reiziger het gerucht werd      
verbreid1 dat het ongeluk  den keizer   
overal achtervolgde1 doordat de         
hulptroepen op zich hadden  laten       
wachten1 waardoor de ,zwitsers in de    
gelegenheid waren geweest1  elke        
legerafdeeling afzonderlijk te verslaan4
 ,de man verhaalde dat de               
,grauwbunderlanders met de ,tirolers    
twee dagen achtereen slaags waren       
geweest1 waarbij de laatsten het        
onderspit moesten delven4 ,daarop waren 
de eedgenooten de afdeeling der ,zwaben 
te gemoet gegaan en was het  bij ,hardt 
tot een treffen gekomen4 ,kort daarop   
had er een gevecht bij  ,bazel plaats   

gehad1 waarbij de ,zwitsers weer hadden 
overwonnen en ,graaf  ,thierstein met   
zijn vijfhonderd man den dood zou hebben
 gevonden4 ,ook  vertelde hij nog van   
een derde en vierde gevecht1 een bij    
,constanz1  waar veertienhonderd ,zwaben
 sneuvelden en het andere bij ,frastenz1
  een hooggelegen bergpas waar de       
,duitschers door den moedigen ,hendrik  
,wolleb uit het kanton ,uri waren       
ingesloten en overwonnen4    ,deze      
geruchten brachten een groote           
ontsteltenis in de stad te weeg4 ,in    
alle werkplaatsen en winkels werd het   
werk gestaakt1 niemand dacht  aan       
arbeiden en steeds waren de herbergen   
overvol met mannen1 in wier  ernstige1  
sombere blikken men kon lezen1 hoezeer  
zij zich bezorgd  maakten over de       
,neurenberger legerafdeeling4           
,driftig werd er op meester ,drers      
huisdeur geklopt en de meid1 die de     
deur opendeed1 schrok hevig1 toen zij   
,vrouwe ,crescentia met een bleek       
gelaat en naar adem hijgende1 voor zich 

zag staan4 ,angstig vraagde  zij om     
meester ,drer te spreken4 ,hij kwam haar
 reeds op de trap  tegemoet--want hij   
had haar stem gehoord en vermoedde      
waarom zij kwam4    ,duidelijk las hij  
doodelijken angst op haar gelaat en zij 
zeide hem  terstond1 wat het was1 dat   
haar zoo had doen ontstellen4 ,hebt gij 
het dan nog niet gehoord1 waarvan de    
heele stad is vervuld8 vraagde  zij niet
 zonder verwondering1 toen ze zag hoe   
rustig en kalm meester  ,drer was4      
,ook mij is het bericht van 's keizers  
ongeluk in den strijd ter oore  gekomen1
 antwoordde ,drer1 en zooals elke       
,duitscher1 betreur ik  dat oprecht2    
maar wat uw echtgenoot betreft1 ben ik  
volkomen gerust3  er is hem geen ongeluk
 overkomen4    ,vrouw ,crescentia bleef 
den meester met strakke blikken         
aanstaren2  zij begreep er niets van4   
,hebt gij dan de gave der profetie1 dat 
gij  weten kunt wat er ver van ons      
geschiedt8 vraagde ze4 ,meester ,drer1  
hoe is het mogelijk1 dat gij zoo kalm   

zijt8 ,zie1 ik leef in zulk  een        
doodsangst1 dat ik niet weet1 wat ik    
denken of doen moet4 ,drer  nam ,vrouwe 
,crescentia bij de hand en geleidde haar
 naar een stoel1  waarna hij bij haar   
plaats nam1 zeggende3 ,men behoeft      
waarlijk geen  profeet te zijn om te    
weten dat het met uw echtgenoot goed    
gaat3  zijn stilzwijgen alleen is het   
bewijs daarvan4 ,vrouw ,crescentia zag  
hem angstig aan2 zij begreep er nu nog  
minder van4    ,hoe moet ik toch uw     
duistere woorden uitleggen8 ,heb        
medelijden met  mij en zeg mij          
duidelijk1 wat gij bedoelt4    ,drer1   
die slechts had willen weten of         
,pirkheimer bij het afscheid  nemen met 
zijn vrouw dezelfde afspraak had gemaakt
 als met hem1  bemerkte nu1 dat dit niet
 het geval was en hij vraagde zich zelf 
af1  of hij hetgeen zijn vriend hem had 
toevertrouwd1 mocht verraden4 ,maar     
toen hij den doodsangst van ,vrouwe     
,crescentia zag en begreep1 dat deze    
mededeeling haar zou kunnen troosten1   

besloot hij haar de reden1 van  zijn    
gerustheid te vertellen4 ,gij vraagt    
mij1 edele ,vrouwe1 waarom  het         
stilzwijgen van uw echtgenoot voor mij  
het bewijs van zijn welzijn  is4 ,nu    
dan1 toen hij afscheid nam1 sprak hij   
tot mij alleen als mij  een ongeluk     
overkomt1 zal ik een bode sturen en wel 
aan u1 ,albrecht1  opdat mijn arme vrouw
 de ongelukstijding niet zoo            
onvoorbereid zal  hooren1 en gij haar   
tegelijkertijd zult kunnen troosten4 ,de
 reiziger  heeft wel verhaald van       
verloren veldslagen en dat is zeker     
treurig  genoeg1 doch de boodschapper   
van uw echtgenoot is weggebleven4 ,maak 
u dus niet ongerust en vrees niet1 dat  
hem iets zou zijn overkomen4    ,vrouwe 
,crescentia had met gespannen aandacht  
geluisterd2 toen greep  zij zijn hand en
 drukte die hartstochtelijk3 o dank1    
dank voor die  woorden1 ,meester ,drer6 
,waarlijk1 het is mij alsof gij een     
engel zijt  door ,god gezonden om mijn  
beangst gemoed tot rust te brengen4 ,ook

 dank  ik u1 ,wilibald1 voor uw teedere 
zorg voor uw arme vrouw6 ,ja1 dat was   
een goed denkbeeld van hem1 om zijn     
boodschapper tot u te zenden in  plaats 
van regelrecht tot mij4 ,de ,heilige    
,maagd geve1 dat die bode1  die toch    
slechts een onheilsbode zou kunnen zijn1
 moge wegblijven1 en  al de heiligen    
mogen ons bijstaan1 opdat er spoedig een
 einde aan den  strijd kome6 -- -- --   
,ach1 mijn hart begint weer angstig te  
kloppen1  als ik er aan denk1 dat het   
reeds verscheidene dagen is geleden1    
sinds die reiziger het tooneel van den  
strijd heeft verlaten1 en dat  er sedert
 dien tijd weer veel kan zijn gebeurd4  
,drer legde zijn hand  op haar schouder3
 o wees niet ondankbaar jegens ,hem1 die
 tot nu toe uw  echtgenoot voor alle    
gevaar heeft behoed1 maar vertrouw op   
,hem6 ,alleen  een onbeperkt vertrouwen 
op ,gods almacht en barmhartigheid maakt
 het  hart stil en sterk4 ,zwijgend     
bleef ,vrouwe ,crescentia geruimen tijd 
in gepeinzen2 toen hief zij de oogen    

langzaam op en knikte3 ,gij hebt        
gelijk1 lieve ,meester1 en ik wil naar u
 luisteren4 ,bid voor mij opdat  mijn   
hart ook zoo gelaten en sterk moge      
worden als het uwe is6    ,ondertusschen
 kwam ,vrouwe ,agnes binnen1 die zich in
 het gesprek mengde1  en toen           
,crescentia na een uurtje naar huis     
ging1 was haar hart geheel              
gerustgesteld4    ,er verliep wederom   
eenige tijd1 toen kwam er een reizende  
koopman te  ,neurenberg1 wiens          
mededeelingen nieuwe onrust teweeg      
brachten4 ,hij  vertelde van een nieuwe 
nederlaag van het keizerlijke leger bij 
,mals in  ,vienstgau en ook dat de      
keizer het leger in twee deelen had     
gesplitst3  het grootste gedeelte zou   
onder bevel van ,graaf van ,frstenberg  
naar  ,bazel zijn opgerukt en met het   
andere gedeelte zou de keizer zelf naar 
de ,bodenzee zijn getrokken4 ,daarop was
 ,frstenberg bij ,dornach met  den      
vijand slaags geraakt1 bij welken strijd
 de graaf het onderspit  had gedolven en

 zelfs het leven verloren4    ,nu begon 
ook meester ,drers hart onrustig te     
kloppen4 ,misschien had  zijn vriend    
plotseling den dood gevonden en geen    
tijd meer gehad om  een bode te zenden8 
,juist wilde hij zijn ongerustheid aan  
,vrouwe  ,agnes meedeelen1 toen de      
klopper haastig driemaal op de deur werd
  neergelaten en even daarna een man1   
bestoven en verreisd1 voor hem  stond1  
bij wiens aanblik meester ,drer         
doodelijk bleek werd4 ,gtz1  zijt gij   
het6 riep hij1 terwijl hij de handen    
afwerend uitstrekte1  want in den       
reiziger had hij ,pirkheimers knecht    
herkend4    ,maar nog voordat hij iets  
kon vragen1 riep de man snel3 ,wees niet
  ontsteld1 ik heb niets kwaads te      
berichten6 ,het gevaar is geweken1 de   
wond was niet doodelijk4 ,mijn meester  
heeft mij slechts gezonden1 omdat  hij  
vreesde1 dat gij u zoudt verontrusten   
over de slechte tijdingen1  die         
misschien in ,neurenberg zijn verspreid 
geworden4 ,het is waar1  dat de         

ongeschiktheid en de onwil der ,duitsche
 troepen den keizer  geen geluk hebben  
aangebracht1 doch mijn meester is geen  
ander leed  wedervaren dan een lichte   
schram aan het hoofd4 ,hij wilde gaarne1
  dat gij dit zelf aan ,vrouwe          
,crescentia zoudt mededeelen en ook dit3
  dat de oorlog als geindigd is te      
beschouwen1 want dat de keizer1  hoewel 
niet zonder tegenzin1 van plan is vrede 
te sluiten4    ,o wees hartelijk welkom1
 gij1 brenger van zulk een goede        
boodschap6 riep ,drer innig verblijd en 
hij drukte den goeden man  de hand4 ,doe
 u nu eerst eens te goed na die lange   
reis1 terwijl ik  gauw naar ,vrouwe     
,crescentia ga1 om haar uw tijding over 
te brengen4    ,i,jlings greep hij zijn 
baret en liep haastig naar de           
,heerengracht4    ,vrouwe ,crescentia   
zat juist met haar beide dochtertjes op 
schoot in  de kinderkamer1 toen hij     
binnentrad4 ,ook haar waren de          
jobstijdingen  omtrent het keizerlijke  
leger ter oore gekomen1 doch zij had aan

 haar  herlevende ongerustheid niet     
willen toegeven1 maar die met alle      
kracht  overwonnen1 denkende aan hetgeen
 meester ,drer haar had gezegd4    ,nu  
stond hij op eens zelf voor haar en haar
 hart stond stil4 ,wat zou  er gebeurd  
zijn8 ,maar n blik op zijn gewoonlijk   
zoo ernstig gelaat1  waarop nu een glans
 van vreugde lag verspreid1 stelde haar 
gerust4    ,drer boog eerbiedig en      
sprak3 ,god zij met u1 edele ,vrouwe6   
,uw  echtgenoot heeft zich niet aan de  
afspraak gehouden1 want hij heeft       
iemand gezonden met tijding1 doch       
gelukkig met goede tijding4 ,wel  is    
waar had de vreemdeling gelijk1 die     
berichtte hoe ongelukkig het            
keizerlijke leger het er heeft          
afgebracht1 doch uw echtgenoot maakt    
het1 ,gode zij dank1 goed4 ,zijn knecht 
is het mij komen zeggen en  versterkt   
zich op dit oogenblik met spijs en drank
 thuis bij mijn  ,agnes4 ,vrouwe        
,crescentia zette de beide kinderen van 
haar schoot en  stond op met            

hooggekleurde wangen1 terwijl zij de    
handen hemelwaarts  hief en uitriep3    
,o1 de heiige ,maagd zij geloofd1 tot   
wie ik dagelijks heb gebeden en         
gesmeekt6--,en wat heeft ,gtz verder    
gezegd8    ,iets1 dat u eveneens zal    
verheugen3 dat de vrede voor de deur    
staat1  sprak ,drer4 ,toen barstte      
,vrouwe ,crescentia in tranen uit en in 
de  overmaat van haar geluk viel zij    
bijna den brenger van deze heerlijke    
tijdingen om den hals4    ,even daarop  
stond ,gtz zelf voor haar en moest haar 
alles van het  begin af uitvoerig       
vertellen4 ,de goede man was het liefst 
maar weer  dadelijk terug gegaan naar   
zijn meester1 maar ,vrouwe ,crescentia  
wilde  den vermoeiden reiziger niet     
laten gaan voor den volgenden morgen1   
voorzien van haar zegenbeden en een ruim
 reisgeld4    ,spoedig bevestigden zich 
,pirkheimers mededeelingen3 de keizer   
sloot te  ,bazel vrede met de ,zwitsers1
 en de ,neurenberger legerafdeeling trok
  weldra de stadspoort binnen4 ,zij had 

zich uitstekend van haar plicht         
gekweten en de keizer had haar in het   
bijzonder zijn tevredenheid  betuigd1   
terwijl hij vooral vol lof was over de  
ridderlijkheid en  onverschrokken moed1 
die de aanvoerder in den strijd had     
getoond en  hem beloonde met den titel  
van keizerlijk raadsheer4    ,aan den   
avond van den dag1 waarop de            
krijgslieden de stad waren              
binnengetrokken1 waren de vensters van  
het huis der familie ,pirkheimer  helder
 verlicht en zat een vroolijk gezelschap
 om den welvoorzienen  disch verzameld4 
,tusschen den gastheer en de gastvrouw  
was meester  ,drer gezeten en die plaats
 kwam den vriend toe1 die de eenzame en 
angstig gestemde vrouw van den veldheer 
trouw met troost en raad  had           
bijgestaan4                  ,,hoofdstuk
 ,,xiv4    ,,kinderlijke ,,liefde4      
,op een ,septembermorgen van het jaar   
#aejb trad een aanzienlijk man1  de     
patricir ,lffelholz ,drers werkplaats   
binnen4    ,is meester ,drer niet thuis8

 vraagde hij aan de gezellen4 ,hoe  komt
 het1 dat hij1 die anders zoo stipt is1 
zijn woord niet heeft  gehouden8 ,ik    
wacht reeds drie dagen op de schilderij1
 die ik bij hem  heb besteld4           
,schufelein1 die het dichtst bij stond1 
haalde de schouders op4    ,gij zult nog
 een weinig geduld moeten hebben1 edele 
heer1 wij kunnen  er niets aan doen4 ,de
 meester wil volstrekt niet1 dat wij er 
aan  werken1 hij wil het geheel zelf    
afmaken4    ,nu1 waarom maakt hij       
daarmee dan zoo weinig haast8 vraagde   
,lffelholz4    ,hij is de laatste dagen 
bijna niet in de werkplaats te zien1    
omdat  hij andere plichten heeft te     
vervullen4    ,wat voor plichten8       
,zijn plicht als zoon4 ,reeds lang is de
 oude meester ,drer bedlegerig  en zeer 
hulpbehoevend en ellendig4 ,vrouwe      
,barbara en ,vrouwe ,agnes  hebben hem  
tot nu toe liefderijk opgepast1 maar een
 paar dagen geleden  is hij zoo erg     
geworden en het is niet meer alleen zijn
 oude kwaal1  maar nog andere           

ongesteldheden er bij1 die hem kwellen  
en dubbele  verpleging eischen4 ,de     
beide vrouwen hebben zooveel van haar   
krachten  gevergd1 dat zij zich         
nauwelijks meer op de been kunnen houden
 en  daarom heeft de meester een deel   
der verzorging op zich genomen en       
vooral het waken 's nachts2 dan kunnen  
de vermoeiden een weinig rust  nemen4   
,maar daardoor is hij overdag niet      
alleen te vermoeid om te  werken1 maar  
zijn geest is er ook niet toe gestemd1  
want de zorg en  kommer drukken hem ter 
neer4 ,gij moet weten1 dat er slechts   
zelden een  zoon zal worden gevonden1   
die zoozeer met hart en ziel aan zijn   
ouden  vader is gehecht als onze        
meester4 ,hij heeft dan ook trouw voor  
hem  in zijn ouderdom gezorgd1 en in    
zijn zorgen zich zelf geheel vergeten4  
,ik wist het1 viel ,lffelholz den gezel 
in de rede1 het is overbekend  hoe goed 
meester ,drer voor zijn ouders en       
broeders is4 ,en nu heb ik  waarlijk    
spijt over mijn ongeduld en zal ik kalm 

afwachten1 totdat  de meester in staat  
is1 het schilderstuk af te maken4 ,toen 
ging hij  groetende weg4    ,op straat  
gekomen1 drong door het open venster van
 de kamer uit het  benedenhuis een luid 
steunen en zuchten tot hem door2 hij    
begreep nu  welke bittere pijnen en     
smarten de oude meester had door te     
staan4    ,en werkelijk de grijsaard lag
 in hevig lijden op het ziekbed neer2   
zijn zoon zat bij hem en trachtte hem   
het lijden zooveel mogelijk  te         
verzachten door zijn pijnlijk lichaam   
met zachte kussens te  ondersteunen en  
hem nu en dan een glas kostbaren wijn   
uit ,istria te  laten drinken4          
,daarna werd de zieke rustiger4 ,hij    
keerde het aangezicht naar den  muur en 
sliep in--toen stond zijn zoon zachtjes 
op en deed de deur  open om de frissche 
lucht naar binnen te laten stroomen4    
,intusschen kwam ,vrouwe ,agnes en even 
daarna ,vrouwe ,barbara binnen1  die    
eenige uren hadden geslapen en nu       
meester ,albrecht kwamen aflossen4      

,hij weigerde echter en sprak           
vriendelijk3 ,laat mij hier blijven1  ik
 verlaat vader nu liever niet4    ,en   
zoo bleven alle drie in de kamer zacht  
met elkaar fluisteren1  om den kranke   
niet te storen4 ,er hingen in het zieke 
vertrek twee  geschilderde portretten   
van den ouden meester ,drer4 ,beide     
waren door  ,albrecht gemaakt1 het eene 
op het eind zijner leerjaren1 toen zijn 
vader betrekkelijk nog in de kracht     
zijns levens was1 en het andere  bij    
zijn terugkomst uit den vreemde1 om aan 
zijn vader te laten zien1  wat hij daar 
had geleerd4 ,het laatste portret       
vertoonde het gelaat  van een           
zeventigjarigen grijsaard1 waarop de    
tijd zijn verwoestenden  invloed had    
uitgeoefend1 want het was vol rimpels en
 de oogen hadden  een zeer vermoeide    
uitdrukking4    ,vrouwe ,barbara had de 
portretten uit de woonkamer laten nemen1
 om  ze in dit vertrek op te hangen4 ,nu
 viel haar oog op de beeltenissen  en ze
 zuchtte diep1 toen ze zei3 ,ach1 hoe   

broos en vergankelijk is  toch het leven
 van den mensch6    ,albrecht knikte    
haar toe en sprak na eenige             
oogenblikken3 ,het  lichaam vergaat tot 
stof en asch1 maar de rechtvaardige     
blijft in  gedachtenis4 ,mijn goede     
vader is steeds een deugdzaam1 vroom man
  geweest1 dat is zeker en niemand heeft
 dat in ruimer mate ondervonden  dan ik4
 ,o1 ik kan ,god niet genoeg er voor    
danken1 dat ,hij mij zulk  een vader    
heeft gegeven1 die altijd als een       
voorbeeld van deugd en  vroomheid voor  
mijn oogen heeft gestaan en mij den     
goeden weg heeft  leeren bewandelen4    
,vrouwe ,barbara schreide zacht en na   
eenige oogenblikken begon ook zij  haar 
man te prijzen2 dankbaar herdacht zij1  
hoe goed hij altijd voor  haar was      
geweest in hun lang huwelijksleven4     
,een beweging van den zieke trok aller  
aandacht tot zich2 hij was  ontwaakt en 
scheen iets te willen zeggen1 want hij  
wenkte zijn zoon  toe om dicht bij hem  
te komen en zijn hand in de zijne       

nemende1 sprak  hij3 ,mijn zoon1 ik voel
 dat ik ga sterven1 en ik wilde u op het
 hart  drukken1 uw vrome1 godvreezende  
moeder in haar ouderdom niet alleen  te 
laten1 haar1 die altijd zulk een trouwe 
moeder voor u is geweest6    ,albrecht  
boog zich over de klamme hand zijns     
vaders en drukte een  kus er op4 ,gij   
behoeft u niet ongerust te maken1 lieve 
vader4 ,ik ken  mijn plicht en zal dien 
met ,gods hulp zoo goed als ik kan      
vervullen4    ,een dankbare blik uit    
zijns vaders oogen was zijn belooning4  
,maar op hetzelfde oogenblik werd de    
kranke weder onrustig en begon  op nieuw
 te steunen2 het moest dus wel een      
ontzettend pijnlijk  lijden zijn1 want  
tot nog toe had de grijsaard zijn       
smarten met  onvergelijkelijk geduld en 
gelatenheid gedragen4 ,hij klaagde over 
brandende pijn in de ingewanden en wilde
 uit het bed komen1 ijlende  alsof hij  
door hersenkoorts werd geteisterd4      
,met groote moeite hield men hem in bed 
en trachtte de pijn te  verzachten door 

warme doeken op zijn lichaam te leggen1 
maar het  hielp niet veel en den        
geheelen dag hadden alle drie het zoo   
druk1  dat er geen tijd overbleef om    
iets te nuttigen4 ,toen de avond viel   
kwam de zieke pas tot rust1 hij begeerde
 te drinken en sliep daarna  in4 ,de    
beide vrouwen drongen er nu bij         
,albrecht op aan1 dat hij naar  zijn    
eigen kamer zou gaan om een weinig te   
slapen en nieuwe krachten  voor den     
volgenden dag te verzamelen1 en daar ook
 de natuur haar  rechten eischte1       
gehoorzaamde de vermoeide man4    ,tot  
laat in den avond konden de beide       
vrouwen rustig bij elkaar  blijven      
zitten1 want de kranke verroerde zich   
niet4 ,toen richtte hij  zich weer met  
een angstige kreet overeind en wilde het
 bed verlaten4    ,vrouwe ,barbara gaf  
hem zijn zin1 wischte het klamme zweet  
van zijn  voorhoofd en toen hij om      
drinken vraagde1 gaf ,agnes hem een glas
  zoeten wijn4    ,dat heeft mij goed   
gedaan6 zei hij en nu wilde hij weer    

naar  bed worden gebracht4 ,nauwelijks  
lag hij weer in de kussens1 of zijn     
gelaat onderging plotseling een groote  
verandering3 zijn gelaatskleur  werd    
geheel anders1 zijn oogen zonken in de  
kassen en schenen reeds  gebroken4      
,de vrouwen schrokken1 toen zij het     
bemerkten en ijlings stak ,barbara  een 
licht op1 om dat aan het hoofdeinde bij 
den stervende te plaatsen1  zooals toen 
het gebruik was4 ,zij wilde daarop de   
meid naar den kapelaan  sturen1 om den  
zieke van de ,sacramenten der stervenden
 te voorzien1  doch zij zag wel1 dat het
 te laat was en daarom vervulde zij de  
plaats  van den priester1 maakte het    
teeken des kruises1 vouwde de handen en 
sprak de woorden van ,st4 ,bernardus1   
het gewoone gebed der stervenden4       
,ondertusschen snelde de meid op een    
wenk van ,vrouwe ,agnes1 die den        
zieltogende in haar armen hield1 naar   
boven om meester ,albrecht  te roepen4  
,in aller ijl kleedde hij zich aan en   
snelde in grooten angst de trap  af4    

,toen hij echter de kamer in kwam1 had  
zijn brave vader reeds  den laatsten    
adem uitgeblazen en drukte ,vrouwe      
,barbara den doode de  oogen toe4       
,albrechts smart was groot en hij       
verweet zich bitter1 dat hij het        
laatste uur had geslapen1 maar zijn     
moeder trachtte hem te troosten  met de 
woorden3 ,stel u gerust1 mijn zoon1 want
 al waart gij hier  geweest1 dan zoudt  
gij hem het sterven toch niet           
gemakkelijker hebben  kunnen maken dan  
het is geweest4 ,laten wij ,god danken1 
die hem zulk  een zalig1 kalm sterfbed  
heeft gegeven6    ,daarop ging ,albrecht
 naar het bed van den doode1 keek langen
 tijd  met eerbiedig gevouwen handen    
naar het vriendelijke1 rustige gelaat   
en fluisterde biddend3    ,ave1 pia     
anima4 ,requiem aeternam da ei1 ,domine1
 et lux ei luceat  perpetua6 #af    ,het
 was de avond voor ,st4 ,mattheus van   
het jaar #aejb tegen middernacht  dat de
 oude meester ,drer op vijf-en-zeventig 
jarigen leeftijd tot  zijn vaderen werd 

verzameld4    ,den volgenden dag werd   
onder klokgelui en onder het geleide van
 het  geheele goudsmidsgilde het lijk op
 het ,sebalduskerkhof ter aarde         
besteld4 ,van het hoogaltaar werd de    
zielmis gelezen en aan de armen  der    
stad werd brood uitgedeeld4 ,gedurende  
drie dagen bleef het zwart  fluweelen   
lijkkleed op het graf uitgespreid en    
brandden daarop twee  kaarsen1 die door 
houten kasten tegen den wind werden     
beschut1 terwijl  twee geestelijke      
zusters den geheelen dag bij het graf   
bleven om  lijkzangen te zingen en te   
bidden voor de ziel des afgestorvenen4  
,dit  alles gebeurde op verlangen van   
,albrecht1 die hiermee zijn vader de    
laatste eer wilde bewijzen en toen hij  
en zijn betrekkingen na den  lijkdienst 
waren teruggekeerd1 nam hij de zorg voor
 zijn moeder en  zijn jongsten1         
twaalfjarigen broeder ,hans geheel op   
zich1 zooals hij  zijn vader had beloofd
 en zooals zijn eigen hart hem ingaf4   
,zijn broeder ,andreas evenwel nam      

ransel en staf op en trok de wijde      
wereld in4                  ,,hoofdstuk 
,,xv4    ,,tot ,,grooter ,,volkomenheid4
      ,meermalen had ,keurvorst         
,frederik de ,wijze ,neurenberg bezocht 
en  dikwijls had hij meester ,drer met  
een bezoek vereerd4    ,het eerste      
altaarstuk1 dat de keurvorst bij hem had
 besteld1  voldeed zoo goed1 dat hij hem
 eenige jaren later een tweede voor de  
,allerheiligenkerk opdroeg4    ,en      
nu--in het begin van het jaar           
#aejd--kwam voor de derde maal uit      
,wittenberg de opdracht aan meester     
,drer1 om een schilderij te leveren  ter
 versiering van dezelfde kerk en hij    
ging terstond aan het werk4 ,de  eene   
maand na de andere verliep2 ,drer       
schilderde met de uiterste              
zorgvuldigheid en de grootste           
toewijding1 zoowel de hoofdfiguren als  
de geringste onderdeelen4    ,toen het  
in ,neurenberg bekend werd1 dat het     
groote altaarstuk zijn  voltooiing      
naderde1 werd ,drer dikwijls gestoord   

door nieuwsgierigen1  die het wilden    
zien1 want ,pirkheimer en de beide      
gezellen hadden  verteld1 dat de meester
 zich zelf had overtroffen en daardoor  
wederom  een schrede tot het volkomene  
in de kunst was genaderd4    ,allen1 die
 het zagen1 konden zich overtuigen dat  
die lofspraak niet  overdreven was4 ,het
 stuk stelde de aanbidding der ,wijzen  
voor4 ,links  zit de ,maagd ,maria in   
een licht blauw gewaad met witten sluier
 en  houdt het kind ,jezus op haar      
schoot4 ,de uitdrukking van haar gelaat 
is onvergelijkelijk lieftallig1 heilig  
en vredig4 ,diep bewogen en  met        
velerlei aandoeningen naderen de ,wijzen
 uit het ,oosten1 gekleed  in gewaden1  
schitterend van goud1 en het is alsof   
met hen de geheele  natuur in aanbidding
 ligt verzonken4 ,geen aureool omgeeft  
,maria en het  ,kind1 maar het lichte1  
zonnige groen op den achtergrond doet   
beiden  nog beter uitkomen dan zulk een 
krans van licht het zou kunnen doen4    
,iedereen was onder de bekoring van dit 

kunstwerk--men zag1 dat het  iets heel  
bijzonders was en dat geen van meester  
,drers werken zoo  hoog stond4 ,was 't  
het schoone coloriet1 het gevoelige der 
teekening1  de teedere1 fijne           
penseelbehandeling1 de wondere harmonie 
in de  groepeering1 de groote eenvoud en
 verheven rust1 die over het geheel  lag
 verspreid1 wat zulk een overweldigenden
 indruk maakte8 ,neen1  niet n dezer    
kwaliteiten alleen1 maar dit alles te   
zamen was de  reden van de groote       
bekoring1 die het uitoefende4    ,hoe   
was meester ,drers kunst nu op eenmaal  
tot zulk een hoogte  gestegen8          
,sedert geruimen tijd had zich te       
,neurenberg een ,venetiaansch kunstenaar
  gevestigd1 ,jacopo de ,barbari        
geheeten1 wiens kunst hoog werd geroemd4
    ,eerzucht en naijver hadden hem uit 
de stad der lagunen verdreven4 ,hij  kon
 niet dulden zijn roem met andere       
kunstenaars te moeten deelen  en hij    
vond het onverdragelijk door anderen in 
de schaduw te worden  gesteld4 ,hij     

hoopte in ,duitschland1 door de hoogte  
waarop hij stond1  onbetwist een eerste 
plaats in te nemen4    ,toch wilde hij  
niet gemakkelijk zijn triomfen behalen  
en daarom koos  hij een plaats1 waar hij
 gelegenheid had een reeds gevierd      
kunstenaar  te overschaduwen4 ,zijn hoop
 werd dan ook vervuld4 ,evenals ,ceasar 
kon hij zeggen3 ,veni1 vidi1 vici #ag1  
en in een oogwenk waren de              
,neurenbergers zoozeer onder zijn       
invloed gekomen1 dat zij bijna de       
,duitsche kunst vergaten om de vreemde  
te huldigen4 ,het was waar1  dat de     
fijnheid en gevoeligheid van het        
coloriet1 het liefelijke en  sierlijke  
der teekening en de bekoorlijke         
uitdrukking1 die hij in het  gelaat wist
 te leggen1 hem aller bewondering       
waardig maakte4 ,daarbij  vergeleken    
scheen de ,duitsche kunst hard en ruw1  
stijf en koud4    ,meester ,jacopo werd 
bij de aanzienlijkste families gaarne   
ontvangen2  men betwistte elkaar de eer 
van zijn gezelschap1 men zwaaide hem    

onmatigen lof toe1 en overlaadde hem met
 geschenken en eerbewijzen4 ,het  aantal
 bestellingen was overweldigend groot1  
want alle aanzienlijke  jonkvrouwen     
bestormden zijn atelier om haar portret 
te laten maken4--    ,albrecht ,drer zag
 welke triomfen de vreemde indringer    
behaalde1  hij hoorde de overdreven     
loftuigingen en werd voortdurend        
stiller4    ,was gekrenkte eerzucht1 of 
verterende naijver de oorzaak1 dat hij  
zoo  stil en in zich zelf gekeerd was8  
,neen1 want zijn edel hart kende        
dergelijke gewaarwordingen niet4 ,hij   
zelf behoorde tot hen1 die  meester     
,jacopo bewonderden en prezen in alle   
oprechtheid en zonder  een zweem van    
huichelarij en na eenigen tijd1 nadat   
hij in stilte  had toegezien en         
nagedacht1 ging hij naar den vreemden   
kunstenaar  in allen ootmoed en         
nederigheid1 zonder zich te laten       
afschrikken  door den nederbuigenden    
toon1 waarop deze1 door de volksgunst   
zoo  hooggeplaatste en verwende man1 tot

 hem sprak--en de macht van ,drers      
edele en nederige persoonlijkheid bleef 
niet zonder invloed op dezen            
hoogmoedige1 wien hij achting afdwong4  
,het was de wensch om te leeren1 die hem
 naar meester ,jacopo had  gedreven4 ,de
 drie-en-dertigjarige kunstenaar1 wiens 
naam op aller  lippen was1 achtte zich  
niet te hoog bij den vreemden meester in
 de  leer te gaan4    ,vr dien tijd had 
hij nog een andere school doorloopen1   
die des  lijdens4 ,een zware krankheid  
had hem bezocht en daardoor had hij     
gelegenheid gehad zich in ernstige      
overdenkingen te verdiepen4 ,en  evenals
 dit zelfonderzoek zijn hart gelouterd  
en geheiligd had1  zoo was het ook niet 
zonder invloed op zijn geest gebleven2  
zijn  genie had nieuwe openbaringen     
ontvangen en door de grootte van zijn   
lichamelijk lijden waren zijn scheppende
 krachten toegenomen4 ,deze  vooruitgang
 openbaarde zich in de wijze1 waarop    
,drer nu het  menschelijk gelaat opvatte
 en uitvoerde4 ,had tot nu toe de       

,duitsche  kunst zich vergenoegd met het
 eenvoudig weergeven der lijnen en      
trekken  zonder de stemming van het     
gemoed uit te drukken1 nu legde hij in  
zijn  portretten duidelijk en helder de 
stemming der ziel4 ,daardoor wordt het  
geheele gelaat bezield1 men kan zien    
welke gewaarwordingen de mensch         
ondervindt1 wat hem aandoet1 wat hij    
gevoelt en welken strijd hij  doorleeft2
 het is alsof men de haren ziet trillen1
 alsof de lippen  zich bewegen en de    
oogen schitteren en glinsteren4--,toen  
hij nog  zeer ziek was1 had hij een     
,christuskop geschilderd zooals nooit te
  voren3 het hoofd van den gestorven    
,heiland met de doornenkroon1 met       
gesloten oogen en geopenden mond en een 
uitdrukking van onmetelijke  smart over 
het geheele gelaat verspreid4 ,wat ,drer
 zelf in zijn  bitter lijden had        
ondervonden1 trachtte hij weer te geven 
met het  penseel en daardoor kwam hij   
tot het schilderen der ziel1 een door   
lijden verkregen talent1 dat hij na zijn

 herstel in een groot aantal  werken    
openbaarde1 zonder ze evenwel reeds aan 
het groote publiek te  laten zien4      
,hiertoe behoorde voornamelijk het      
lijden van ,christus1  dat hij met de   
pen en het penseel op groen getint      
papier in twaalf  afbeeldingen had      
weergegeven en daarna een serie         
houtsneden1 het leven  van ,maria       
voorstellende van haar geboorte tot haar
 hemelvaart4 ,deze  afbeeldingen hadden 
een groote bekoorlijkheid voor den      
beschouwer2  de kunstenaar had hierdoor 
een snaar aangeraakt1 die in elk        
,duitsch  hart een weerklank moest      
vinden1 want deze teekeningen waren de  
verheerlijking van het familieleven1 de 
lof van het huwelijk1 als  een heilige1 
door ,god geordineerde en gezegende     
staat1--in het kort1  het was wederom   
een predicatie tot het ,duitsche volk1  
zooals vroeger  de door hem             
gellustreerde ,openbaring van ,johannes4
    ,drer had dus in de school des      
lijdens veel geleerd2 maar hij was er   

ver van te gelooven1 dat hij nu niets   
meer behoefde te leeren en in den       
vreemden kunstenaar zag hij juist een   
leermeester met wiens onderricht  hij   
weder in een ander opzicht zijn voordeel
 zou kunnen doen4--    ,langzamerhand   
verminderde de koelheid van ,jacopo     
tegenover den  ,duitschen schilder4 ,hij
 werd vriendelijker tegen hem1 doch     
verloor  een zekere terughoudendheid    
niet uit het oog1 toen hij bemerkte1    
dat het ,drer te doen was om van hem te 
leeren4 ,hij zag heel goed hoe          
uitstekend begaafd de ,duitscher was en 
hij vreesde in stilte1 dat ,drer  hem in
 zijn kunst zou ter zijde komen of      
misschien wel overtreffen4    ,vooral   
wilde hij angstvallig het geheim van de 
wijze1 waarop hij  het menschelijk      
figuur wist af te beelden1 en waarop hij
 zich zoo  beroemde1 voor ,drer         
verborgen houden4 ,hij deed het namelijk
 voorkomen1  alsof hij geen modellen    
noodig had1 maar alsof hij door zijn    
grondige  kennis der anatomie en de door

 hem opgemaakte theorie1 die hij uit    
den canon der verhoudingen van het      
menschelijke lichaam had geput1  dit in 
zijn grootste schoonheid kon weergeven4 
,hoe gaarne had ,drer dit ook gekund6   
,maar spoedig moest hij de  oprechtheid 
van den vreemdeling wel in twijfel      
trekken1 toen hij bij  toeval hoorde1   
dat hij1 bij het weergeven der          
menschelijke gestalte1  nu en dan het   
levend model had gebruikt en het bleek  
dus duidelijk1  dat zijn                
scheppingsvermogen en anatomische kennis
 niet voldoende waren1  om hem in staat 
te stellen het ideaal der menschelijke  
schoonheid in  beeld te brengen4        
,niettemin leerde ,drer door zijn omgang
 met meester ,jacopo en door  het       
bestudeeren van zijn werken1 de gebreken
 die hij in zijn eigen  werk had        
ontdekt1 overwinnen en daardoor zijn    
kunst tot grootere  volmaking brengen1  
want hij was er verre van1 zich tevreden
 te stellen  met hetgeen hij kon en liet
 zich door de grootste loftuitingen niet

  in slaap maken1 om op de geplukte     
lauweren uit te rusten1 maar hij        
streefde voortdurend naar hooger4       
,het werd dan ook spoedig openbaar welke
 nieuwe kunde hij had  verkregen4 't    
,waren slechts kleine stukken1          
oefeningen en studies1 die  uit zijn    
werkplaats kwamen1 maar de kenners waren
 n en al verbazing  en bewonderden de   
vorderingen1 die hij had gemaakt vooral 
in het  dierengenre1 dat hij tot nu toe 
bij het landschap had achtergesteld4    
,zoo had hij een haas geschilderd1 die  
aller bewondering verdiende4 ,het  vel  
was zoo natuurgetrouw weergegeven1 dat  
men bijna in verzoeking kwam  het eens  
te bevoelen1 om zich te overtuigen1 dat 
het geschilderd was en  niet een        
werkelijk hazevel4 ,even groot opzien   
baarde een levensgroote  hertekop1 door 
een pijl getroffen en met gebroken      
oogen1 en een ruiker  viooltjes1 waaraan
 slechts de geur ontbrak1 om voor       
levende bloemen  te kunnen worden       
gehouden4    ,door deze kunstwerken trok

 ,drer weer aller aandacht tot zich en  
begrepen de ,neurenbergers1 dat men niet
 naar het buitenland behoefde  te gaan1 
om een volmaakt kunstenaar te           
aanschouwen1 maar dat die in  de naaste 
omgeving was te vinden4 ,ja1 het werd   
zelfs door enkelen  luide verkondigd1   
dat meester ,drer den ,italiaan ,jacopo 
overschaduwde  en deze fronste het      
voorhoofd1 toen hij moest ondervinden1  
dat de  geestdrift voor hem meer en meer
 verkoelde4    ,en nu was ,drer aan het 
schilderen aan het groote altaarstuk1   
dat een  vorst van hem begeerde3 de     
aanbidding der ,wijzen en toen daaraan  
de  laatste hand was gelegd1 ging er in 
,neurenberg slechts n kreet op3  de     
,duitsche kunst overtreft die van       
anderen en ,albrecht ,drer is  de eerste
 aller meesters6 ,de zachtheid der      
lijnen1 die bij ,jacopo  in weekheid    
ontaardde1 was bij ,drer met kracht     
gepaard en het  schitterende coloriet1  
dat bij den ,italiaan niet van          
overdrijving  was vrij te pleiten1      

behield bij ,drer de juiste maat en deed
 het  oog aangenaam aan inplaats van het
 te verblinden4 --    ,meester ,drer    
ontving uit ,wittenberg een ruime       
belooning niet alleen in  klinkende     
munt1 maar op verzoek van den kunstenaar
 was er een bijzonder  mooi gewei       
bijgevoegd1 dat de eereplaats in het    
staatsievertrek kreeg  en door allen    
werd bewonderd1 vooral door ,wilibald   
,pirkheimer1 die  zijn vriend dit       
kostbare stuk bijna benijdde4           
,,hoofdstuk ,,xvi4    ,,een ,,dubbel    
,,afscheid4      ,op een kouden1        
vochtigen ,octoberavond van het jaar    
#aeje hield voor  ,drers huis een logge 
koets stil1 waaruit een jonge man steeg 
in een  reismantel gehuld4              
,schufelein6 klonk het vroolijk uit een 
raam van de eerste verdieping  van      
,vrouwe ,agnes' lippen1 toen zij den    
bezoeker herkende4    ,deze gaf den     
knecht last om voor zijn koffer te      
zorgen en trad snel  naar binnen4 ,hij  
werd hartelijk verwelkomd2 vier weken   

was hij in  ,frankfort geweest om ,drers
 schilderijen op de jaarmarkt te koop   
aan  te bieden4    ,de lieve heiligen   
zijn geprezen1 riep hij1 dat ik u allen 
in  gezondheid mag terugzien en de      
doodsengel uw huis is voorbijgegaan4 ,ik
  heb heel wat angst om u uitgestaan1   
want in ,frankfort ging de mare1  dat de
 pest hier dagelijks veel offers        
eischte4    ,ja1 ,god heeft ons genadig 
gespaard1 antwoordde ,drer1 terwijl     
rondom ons menig huis door den dood is  
bezocht4 ,wat ben ik verheugd  en       
dankbaar1 dat ,god u in welstand bij ons
 heeft teruggebracht4    ,hans1 meester 
,albrechts broeder1 hielp den gezel zich
 van zijn  reismantel ontdoen2 ,vrouwe  
,barbara ging naar den knecht en ,vrouwe
  ,agnes liep naar de keuken1 om voor   
het avondeten te zorgen4    ,spoedig    
werd de koffer binnengebracht en hielp  
,hans von ,kulmbach1  die uit de        
werkplaats kwam aangeloopen1 ,schufelein
 om dien leeg  te maken4 ,dit kostte    
weinig moeite1 want al was hij vol      

geweest1  toen ,schufelein vertrok1 nu  
waren er slechts enkele stukken in1  die
 niet waren verkocht4 ,daardoor was de  
som gelds1 die hij uit den  lederen     
buidel op de tafel schudde1 ook zeer    
belangrijk en ,drer  betuigde zijn      
hartelijken dank aan zijn trouwen       
zaakwaarnemer1 wien  hij tegelijkertijd 
zijn deel van de opbrengst toeschoof4   
,ik zou in nog vroolijker stemming zijn 
thuis gekomen1 sprak  ,schufelein1 als  
ik niet de onaangename ondervinding had 
moeten  opdoen1 dat er vele schurken    
zijn1 die hun dievenhanden naar uw      
eigendom uitsteken4 ,het zijn geen      
struikroovers1 die ons onderweg  hebben 
aangevallen1 maar op de jaarmarkt heb ik
 een andere soort  dieven leeren kennen2
 gij weet wel1 wat ik bedoel4    ,de    
nadrukkers8 vraagde ,drer snel4    ,ja1 
juist1 knikte ,schufelein met gefronste 
wenkbrauwen4 ,wat baat uw  monogram1    
waarmee gij sedert acht jaren uw werken 
onderteekent8 #ah  ,het beveiligt ze    
niet voor namaak1 want die schelmen     

maken er geen  gemoedsbezwaar van1 om   
ook dat er bij af te drukken en daarmee 
de  koopers te bedriegen4    ,het spijt 
mij zeer1 dat te hooren1 sprak ,drer    
halfluid4 ,dieven  worden opgehangen1   
doch zulke schurken1 die zich toch ook  
het eigendom  van anderen toeeigenen1   
laat men ongestoord hun schandelijk     
bedrijf  uitoefenen4 ,ik zou gaarne eens
 een hooggeplaatst1 invloedrijk man     
willen vragen om mij daartegen te       
beschermen2 maar het is de vraag  of    
zijn invloed daartoe in staat is4       
,ja1 dat is vergeefsche moeite1 meende  
,schufelein1 al kondt gij  u tot den    
keizer wenden1 dan zou het nog niets    
baten4 ,zelfs in de  ,nederlanden haalt 
men zulke boevenstreken uit2 want in    
,antwerpen  woont er een1 die           
kopergravuren heeft gemaakt naar uw     
houtsneden uit  de openbaring van       
,johannes4    ,in hevige opgewondenheid 
liep ,drer met groote schreden het      
vertrek  op en neer3    ,het ontstemt   
mij erg6 ,weet gij wie het is8    ,och1 

al wist ik het1 het zou toch niets      
baten1 klaagde  ,schufelein4 ,ik heb    
trouwens getracht hem op te sporen1 doch
 toen  hij het bemerkte1 heeft hij zich 
gauw uit de voeten gemaakt4 ,drer       
haalde de schouders op4 ,laten we ons   
verder niet bekommeren om den  dief1 die
 toch niet gelukkig met zijn roof kan   
zijn1 want gestolen  goed1 gedijt niet4 
,aangenamer is het u te vertellen1 hoe  
het mij in  uw afwezigheid is gegaan4   
,hij werd gestoord door ,vrouwe ,agnes1 
die hen uitnoodigde om aan het          
avondeten te komen4 ,na het gebed1 dat  
door het hoofd des huizes werd          
uitgesproken1 zei ,drer tot ,schufelein3
 ,gij weet wel1 dat verleden  winter het
 ,duitsche handelshuis bij de           
,rialtobrug te ,veneti een prooi  der   
vlammen is geworden4 ,nu heeft in ,juni 
van dit jaar de ,signoria  #ai op       
aandringen der ,duitsche kooplieden     
besloten het nieuw te  bouwen huis aan  
een ,duitschen meester1 ,hieronymus van 
,augsburg1  op te dragen4 ,en daar de   

,st4 ,bartolomeuskapel1 bij het         
handelshuis  behoorende1 een groot      
altaarstuk noodig heeft1 hebben de      
,duitsche  kooplieden eveneens weten    
door te zetten1 dat dit door een        
,duitscher  zou worden uitgevoerd en    
ziet ge1 daarvoor heeft men den         
,neurenberger  ,albrecht ,drer          
uitgekozen4    ,schufeleins oogen       
schitterden van voldoening en zijn hand1
 die juist  een stuk rookvleesch naar   
den mond wilde brengen1 kwam niet tot   
haar  bestemming4 ,o1 dat is heerlijk6  
,en wat verheug ik mij in de eer1 die  u
 te beurt valt6 ,geluk er mee1 ,meester6
 ,hartelijk geluk gewenscht6 ,en  gaat  
gij gauw8    ,eenige oogenblikken bleef 
,drer1 zonder iets te zeggen1 voor zich 
uit  staren2 toen sprak hij3 ,mijn hart 
trekt mij naar dat zonnige land  en die 
heerlijke stad1 die ik reeds eenmaal    
mocht aanschouwen1 en ook  is de        
verzoeking groot om zooals vele anderen 
de vreeselijke ziekte1  die hier        
heerscht1 te ontloopen1 maar de angst om

 hen1 die ik moet  achterlaten1 doet    
mijn hart onrustig kloppen en houdt mij 
tegen4 ,de  ,heer geve1 dat de sterfte  
spoedig moge verminderen1 dan is het    
mijn  plan met de eerste gelegenheid de 
beste naar ,itali te reizen4 ,maar ik   
wil niet alleen er op uittrekken zooals 
toen ik als gezel de wereld  in ging1   
maar ik zal mij aansluiten bij een      
handelskaravaan4 ,zulk  een jonge gezel 
zonder n cent op zak lieten de          
struikroovers en  dieven wel ongestoord 
verder gaan1 maar nu kon het wel eens   
zijn1  dat die schelmen lust kregen om  
hun handen uit te strekken naar de      
schat1 die ik van plan ben mee te nemen2
 want ik reken er op een  groot aantal  
mijner schilderijen te ,veneti in goud  
om te zetten4    ,nu mengde ,vrouwe     
,agnes zich in het gesprek3 ,mijn lieve 
man1 is het  bezorgdheid voor de uwen1  
die u verhindert aan de eervolle        
opdracht  gevolg te geven8 ,maar zijt   
gij dan de ,voorzienigheid1 die door uw 
bijzijn hen voor nood en dood kan       

bewaren8 ,het eenige1 wat wij in dezen  
moeilijken tijd kunnen doen1 is bidden  
en ons in 's ,heeren bescherming        
aanbevelen4 ,nu dat kunt gij te ,veneti 
even goed als hier4 ,ons leven  is in   
,gods hand en ons hart kan rustig zijn  
in den ,heer4    ,drer keek zijn vrouw  
aan met een blik waarin dank en ook     
achting voor  haar groot ,godsvertrouwen
 lag opgesloten1 maar ook een stille    
vrees  bij de gedachte3 indien het eens 
in ,gods raad was besloten een der      
mijnen tijdens mijn afwezigheid op te   
eischen dan zou ik zijn laatsten  zucht 
niet kunnen opvangen en zijn oogen niet 
toedrukken4 ,hij durfde  deze gedachte  
evenwel niet uitspreken2 het was alsof  
hij zich schamen  moest tegenover het   
onbeperkte ,godsvertrouwen zijner vrouw4
 ,schufelein  maakte van zijn           
stilzwijgen gebruik om1 evenals ,vrouwe 
,agnes1 er op  aan te dringen1 dat hij  
zich tegen de reis naar ,veneti niet    
langer  zou verzetten4    ,drer keek den
 spreker ernstig aan1 en er was zelfs   

eenige verlegenheid  in zijn blik1 toen 
hij zei3 ,er is nog iets1 dat mij tegen 
de reis doet  opzien4 ,als ik eenmaal   
weg ben1 zal ik zoo spoedig niet        
terugkeeren1  want het groote           
schilderij1 dat men van mij verlangt1   
zal veel tijd  vorderen1 en daarbij hoop
 ik ook van de ,italiaansche meesters   
nog wat  te leeren4 ,daarom zal ik wel  
verplicht zijn1 mijn werkplaats te      
sluiten  en u te ontslaan1 mijn goede   
gezellen1 wat mij niet weinig moeilijk  
valt1 want gij hebt mij altijd trouw    
gediend en ter zijde gestaan4    ,het   
was duidelijk op de gezichten der       
gezellen te lezen1 dat hun  dit weinig  
aanstond2 zij zagen elkaar teleurgesteld
 en vragend  aan4 ,zij waren op zoo iets
 in het geheel niet voorbereid en het   
speet  ,schufelein1 dat hij zoo op de   
reis had aangedrongen4    ,drer las hun 
gedachte en vervolgde3 ,waarlijk1 gij   
zijt nu lang  genoeg bij mij in de      
werkplaats geweest en het komt mij bijna
 zeer  zelfzuchtig voor1 dat ik u zoo   

lang in mijn dienst heb gehouden1  daar 
het toch wel uw wensch zal zijn ook bij 
andere meesters te  leeren4 ,daarom wil 
ik niet aan mij zelf denken en mij om   
uwentwil  verheugen1 dat gij nu daartoe 
de gelegenheid hebt4    ,hans von       
,kulmbach1 die gewoonlijk stil en in    
zich zelf was gekeerd1  richtte nu het  
woord tot ,drer en sprak3 ,de tijd1 dien
 wij bij u zijn  geweest1 is ons als een
 droom voorbijgegaan en het zal lang    
duren1  voordat wij op onze omzwervingen
 in de wereld een meester vinden1 die   
ons zulk voortreffelijk onderwijs kan   
geven en wiens vriendelijkheid  ons     
zulke goede dagen zal doen beleven4     
,ook ,schufelein sprak in denzelfden    
geest1 hij hield niet op ,drer  dank te 
zeggen voor alles1 wat zij in zijn huis 
hadden ontvangen en  kwam eindelijk weer
 op zijn aandringen terug4 ,zoo werd het
 gesprek1  dat eenigszins treurig was   
geworden1 langzamerhand weer vroolijker 
en de dischgenooten zaten na het        
dankgebed nog lang gezellig samen  te   

praten4--    ,vijf weken later stond    
voor ,drers huis een opgetuigd rijpaard1
 beladen  met een zwaar valies1         
ongeduldig te trappelen1 want het       
wachten duurde  lang bij de felle koude1
 die den adem uit zijn neusvleugels     
verstijfde1  waardoor zijn kop in een   
waas werd gehuld4    ,daar binnen duurde
 het afscheid lang4 ,het kostte meester 
,drer reeds  moeite te scheiden van zijn
 gezellen1 die ook hun ransel hadden    
aangegord1 maar het was alsof zijn hart 
zou breken1 toen hij voor  het laatst   
zijn lieve vrouw1 zijn goede moeder en  
zijn broertje in  de armen sloot4       
,met zijn moeder had hij eerst nog een  
zonderling geschil over ,hans  gehad4   
,hij had hem gaarne willen meenemen op  
reis1 omdat hij het voor  den           
zeventienjarigen knaap1 die zich ook aan
 het schilderen wilde  wijden1 nuttig   
oordeelde onder zijn toezicht en leiding
 iets van de  wereld te zien en de      
,italiaansche taal te leeren2 maar zijn 
moeder  kon er niet toe besluiten om    

zich van den laatsten zoon1 die haar    
van haar kinderen overbleef1 te scheiden
 en wist van haar ,albrecht  te         
verkrijgen1 dat hij alleen zou          
vertrekken4    ,meester ,drer reed de   
straat onder de veste genaamd uit1      
vandaar  naar de ,heerenmarkt1 waar hij 
ophield bij het huis van ,pirkheimer4   
,hij  moest van zijn vriend nog afscheid
 nemen en hem dank zeggen voor het      
voorschot1 dat hij den reiziger had     
gegeven1 omdat deze met het oog  op zijn
 vermoedelijk lange afwezigheid een     
welvoorzienen buidel bij  zijn familie  
moest achterlaten4    ,nu gaf hij zijn  
paard de sporen en reed over de         
,barrevoetersbrug  naar het             
,lorenzerplein en vandaar naar de       
,vrouwepoort1 waar de vijf  wagens met  
koopwaar en zijn eigen kunstwerken reeds
 gereed stonden1  omgeven door de vijf  
kooplieden te paard en twaalf gewapende1
 stevige  dienaars1 die de karavaan     
moesten beschermen4    ,onder de        
zegenbeden van hen1 die er om verzameld 

stonden1 stelde  de stoet zich in       
beweging en vroolijk hinnikten de       
paarden op dezen  kouden1 helderen      
morgen4                  ,,hoofdstuk    
,,xvii4    ,,nogmaals ,,te ,,veneti4    
,op een heerlijken1 warmen dag in       
,februari van het jaar #aejf lag op  het
 balkon van haar paleis op het          
,marcusplein1 ,signora ,bella1 de       
echtgenoot van den ,markies ,rinaldi1   
uitgestrekt op een zacht rustbed  om met
 volle teugen de frissche1 versterkende 
voorjaarslucht in te  ademen4 ,zij was  
herstellende van een maandenlange1      
ernstige ziekte  en verwachtte van den  
zonneschijn een snellere genezing4      
,naast haar stond een vrouwelijke       
bediende1 die haar het nieuws  uit de   
stad moest vertellen1 want nadat zij    
langen tijd in niets  belangstelling had
 getoond1 begon de ,signora zich nu weer
 voor de  buitenwereld te interesseeren4
    ,men vernam het geluid van naderende
 voetstappen en op het balkon  verscheen
 een grijsaard met een langen1 witten   

baard en een edele1  indrukwekkende     
gestalte4 ,het was de oom der ,signora  
en tevens  haar vaderlijke vriend1 van  
wien zij in haar ziekte de hartelijkste 
deelneming had ondervonden en die bijna 
dagelijks in dezen lijdenstijd  haar tot
 troost was geweest4    ,zijn gelaat    
helderde op1 toen hij zag hoeveel       
belangstelling de zieke  toonde in de   
mededeelingen van haar ondergeschikte en
 hij uitte zijn  blijdschap op          
hartelijke wijze4 ,achter hem stond een 
lakei met een  portefeuille1 die hij van
 hem overnam en bij de ,signora bracht4 
,ik  heb iets voor u meegebracht1 dat u 
eenige oogenblikken aangenaam zal  bezig
 houden1 lieve ,bella4 ,het is langen   
tijd geleden1 dat gij u voor  de kunst  
hebt genteresseerd4    ,o1 dank u1 beste
 oom1 antwoordde ,bella en zij strekte  
haar kleine1  magere1 wasbleeke hand uit
 naar de portefeuille1 waarin een reeks 
kopergravuren geborgen waren1 die in    
volgorde het leven van ,maria           
weergaven4    ,reeds bij het eerste     

blad1 dat de weigering van ,joachims    
offer  door den hoogepriester           
voorstelde1 begonnen ,bella's oogen te  
schitteren en uitte zij een kreet van   
verrukking2 ,o1 hoe prachtig1  hoe      
bekoorlijk6 ,haar ingenomenheid nam bij 
elke afbeelding toe en  zij kon haar    
oogen niet afwenden van die gravuren1   
welke de rust van  de heilige familie in
 ,egypte te zien gaven1 een afbeelding  
van het  reinste1 gelukkigste           
familieleven1 dat de bannelingen de     
smart over de  scheiding van hun        
geboortegrond scheen te kunnen doen     
vergeten4 ,zij  genoot van den aanblik  
van ,maria1 gezeten met haar spinnewiel 
bij de  wieg van haar beminnelijk kind1 
van den ouden ,jozef1 die ijverig zit   
te arbeiden voor het dagelijksch brood  
der zijnen1 en vooral van de            
allerliefste engeltjes1 die druk bezig  
zijn om de spaanders in een  mand te    
verzamelen en van wie n ondeugend genoeg
 is geweest om zich  met ,jozefs hoed te
 tooien4    ,geheel andere              

gewaarwordingen werden in ,bella gewekt1
 toen zij kwam  aan de afbeelding van   
,jezus' afscheid van ,zijn moeder1      
voordat ,hij ,zijn  laatste reis naar   
,jeruzalem ondernam1 en waarop de ,heer 
met hemelschen  vrede op het gelaat en  
met heiligen moed om den dood tegemoet  
te gaan1  nog eenmaal ,zijn moeder1 die 
aan de deur vol smart ligt neergezonken1
  zegent4    ,bella was diep ontroerd en
 twee groote tranen blonken in haar     
oogen4 ,nog nooit had zij iets          
aanschouwd1 dat zoo aangrijpend  schoon 
was4    ,ik dank u1 beste ,oom1 voor dit
 genot1 zeide zij dankbaar1 nadat zij   
het laatste blad had bekeken4 ,van wien 
zijn deze onvergelijkelijk  schoone     
gravuren8    ,raimondi ,marcantonio     
heeft ze op koper gegraveerd1 antwoordde
  de grijsaard1 die met stille vreugde  
en voldoening had opgemerkt1  dat zij1  
die hem zoo lief was1 weder in iets     
belangstelling koesterde4               
,gegraveerd8 vraagde ,bella4 ,ze zijn   
uitstekend gegraveerd2 maar wie  heeft  

de teekeningen ontworpen8 ,de           
kunstenaar1 die dat heeft gedaan1  vindt
 zijn gelijke niet4    ,haar oom kwam   
een weinig dichter bij haar zitten en   
sprak glimlachend3    ,mijn doel was    
niet alleen om u deze platen te laten   
zien1 maar ik  wilde u ook iets         
vertellen4 ,deze gravuren hebben in de  
stad heel wat  opzien gebaard en zijn de
 oorzaak1 dat ,marcantonio voor het     
gerecht  is gedaagd4    ,voor het       
gerecht8 vraagde de ,signora met        
klimmende belangstelling4    ,ja1       
antwoordde haar oom1 ,marcantonio is een
 dief1 die zich  het bezit van anderen  
heeft toegeigend2 hij heeft deze platen1
  die oorspronkelijk in houtsneden zijn 
verschenen1 in koper  nagegraveerd4     
,zie1 hier is het monogram van den      
ontwerper der  houtsneden6    ,bella    
bekeek de letters zonder iets te zeggen4
    ,toen vervolgde haar oom3 ,weet gij 
niet wiens naam het is8 ,maar dat  zou  
ook moeilijk gaan1 want het is reeds zoo
 lang geleden1 dat gij den  kunstenaar1 

die zich met ,a4 ,d4 onderteekent1 hebt 
gezien4 ,gij waart  toen nog ongehuwd4  
,het is de naam van een ,duitsch        
kunstenaar -- -- --4    ,albrecht ,drer6
 riep ,bella uit en een flauwe blos     
kleurde haar  bleeke wangen4 ,o1 van hem
 zijn deze heerlijke kunstwerken6 -- -- 
-- ,ziet gij wel1 ,oom1 dat ik zeer     
juist heb gezien1 wat er in dien  man   
was2 mijn profetie heeft zich           
bewaarheid6 ,albrecht ,drer is een      
ongevenaard kunstenaar6 ,hoeveel heb ik 
niet reeds gezien op het gebied  der    
kunst1 doch nooit heeft iets daarvan mij
 zulk een genot verschaft1  nooit heeft 
iets mij zoo getroffen als deze         
heerlijke kunst4 ,wat  zijn onze        
schilders bij hem vergeleken6 ,zooveel  
innig gemoedsleven1  als hierin ligt    
uitgedrukt1 zoekt men tevergeefs bij    
hen4 ,men zegt  van de ,duitschers3 dat 
hun hart even warm is als de dampkring1 
waarin  zij leven1 koud is4 ,en nu zie  
ik1 dat het waar is4    ,dat ben ik met 
u eens1 mijn lieve ,bella1 antwoordde   

haar oom4    ,ook ik ben verrukt van    
deze platen en het andere werk1 dat ik  
van  hem zag1 vond ik ook zoo bijzonder 
mooi4    ,waar woont ,meester ,drer     
tegenwoordig8 vraagde ,bella4 ,in zijn  
geboorteplaats ,neurenberg8    ,ja1     
antwoordde haar oom1 daar heeft hij zijn
 werkplaats1 maar op  dit oogenblik --  
-- -- -- 4    ,eensklaps hield hij op en
 vraagde zich af of het de zieke niet te
  veel zou opwinden1 als hij haar het   
verdere mededeelde--doch toen  hij      
,bella's dringenden1 vragenden blik op  
zich gevestigd zag1 ging  hij voort haar
 te zeggen1 dat ,meester ,drer op dit   
oogenblik te  ,veneti vertoefde1 om op  
verlangen der ,signoria voor de         
vernieuwde  ,st4 ,bartolomeuskapel een  
groot altaarstuk te schilderen4    ,de  
,signora richtte zich op van haar       
rustbank en liet zich door haar         
kamenier een kussen tot steun in den rug
 geven1 alsof zij in die  houding beter 
kon luisteren4    ,is hij te ,veneti8   
,in mijn onmiddellijke nabijheid8 zeide 

zij4 ,o  hoe gaarne zou ik dien         
heerlijken kunstenaar nog eens          
terugzien6 ,hij  moet nu een man in de  
volle kracht zijns levens zijn4    ,hij 
is vierendertig jaar1 zeide haar oom4   
,zijn uiterlijk alleen  reeds trekt de  
aandacht4 ,men voelt eerbiedige         
bewondering1 wanneer  men hem ziet4 ,en 
dan daarbij zijn edel karakter en       
zielenadel6 ,men  voelt zich geneigd hem
 met ontbloot hoofd te naderen4    ,maar
 wat is nu het geval met ,marcantonio8  
vraagde de ,signora4 ,gij  zeidet1 dat  
hij voor het gerecht staat4    ,haar oom
 knikte bevestigend4 ,eindelijk is het  
meester ,drer gelukt  een der vele      
schurken machtig te worden1 die hun     
handen naar zijn  eigendom uitsteken en 
zijn werken nadrukken of graveeren4     
,zou de ,signoria hem tegenover onzen   
stadgenoot recht doen  wedervaren8      
vraagde ,bella beschroomd4    ,maak u   
daarover niet ongerust1 mijn kind6      
verzekerde haar  oom4 ,drer is bij de   
,signoria1 evenals bij ieder hier in de 

stad1  in hooge achting4 ,dagelijks     
krijgt hij in zijn werkplaats dicht bij 
het ,duitsche handelshuis1 zooveel      
bezoekers alsof het een bedevaart  naar 
een wonderdoend beeld der heilige ,maagd
 gold4 ,ook beijveren  onze kunstenaars 
zich hem te bezoeken en met lof te      
overladen1 al  is dat misschien niet    
altijd even oprecht gemeend4 ,de besten 
van  hen zijn waarlijk zijn vrienden1   
doch de kleingeestigen vergaan van      
jaloerschheid1 vitten en trachten       
gebreken op te sporen1 terwijl zij  in  
stilte zijn werken navolgen4    ,die    
ellendigen6 zei ,bella toornig1 en hoe  
houdt ,drer zich  daaronder8    ,hij let
 niet op hen1 antwoordde haar oom1 en   
zijn edel hart1 waarvan  al het lage en 
gemeene zoo ver is verwijderd1 bemerkt  
ook dikwijls hun  kwaadwilligheid niet4 
,hij stelt er zich tevreden mee door de 
anderen  te worden gewaardeerd4 't ,is  
een wonder1 dat hij onder al den lof1   
dien men hem toezwaait1 en de eer1 die  
hem wordt bewezen1 zoo kalm  en nederig 

blijft4    ,ja1 ja1 riep de ,signora    
uit1 ,albrecht ,drer is een             
voortreffelijk  man met een nederig     
gemoed1 dat heb ik wel gemerkt4 ,hoe ver
 is hij  met zijn altaarstuk gevorderd8 
,hij is nog bezig aan de studies1 die   
vooraf noodig zijn1 antwoordde  haar    
oom1 en het zou ook niet anders mogelijk
 zijn1 want elken dag  verdringt men    
zich zoozeer om hem1 dat hij nauwelijks 
tijd tot arbeiden  kan vinden4 ,onlangs 
nog zeide hij mij1 dat hij zich nu en   
dan eens  onzichtbaar moest maken1 omdat
 men hem al te lastig viel en hij niet  
tot zich zelf kon komen4 ,ik kan mij    
begrijpen1 dat al die eerbewijzen1      
waarmee de aristocratie hem overlaadt1  
hem gaan vervelen4 ,vooral vindt  hij   
het onaangenaam zoo dikwijls te worden  
uitgenoodigd op gastmalen  en feesten1  
daar dat zooveel van zijn kostbaren tijd
 vergt4 ,het liefst  ontvangt hij       
,giovanni ,bellini1 van wien hij den    
eersten keer1 dat hij  te ,veneti was1  
zooveel heeft geleerd2 de eerwaardige   

grijsaard ziet nu  met innige           
bewondering tot zijn vroegeren leerling 
op en bewijst hem  veel oprechte        
genegenheid1 wat den ,duitscher1 bij al 
de gehuichelde  vriendschap1 die hij    
ondervindt1 bijzonder veel genoegen     
doet4 ,ik  moet u toch nog vertellen1   
wat er onlangs is gebeurd4 ,bellini kwam
  bij ,drer1 toen hij juist met een     
studiekop voor zijn altaarstuk bezig    
was2 hij schilderde het haar op zijn    
onnavolgbare wijze4 ,de grijsaard       
verzocht ,drer1 hem een der penseelen1  
waarmee hij het haar zoo  wonderlijk    
fijn wist te schilderen1 als aandenken  
te geven4 ,daarop nam  ,drer een handvol
 gewone penseelen1 reikte die ,bellini  
toe en gaf hem  verlof er zooveel van te
 nemen1 als hij begeerde4 ,bellini      
glimlachte1  dacht dat ,drer hem niet   
had begrepen en vraagde om slechts n    
fijn  penseel voor de haren4 ,nu moest  
,drer lachen en zei1 dat hij voor de    
haren geen bijzondere penseelen         
gebruikte4 ,toen ,bellini daarop zijn   

hoofd ongeloovig schudde1 nam ,drer een 
gewoon penseel en schilderde  voor de   
oogen van den verwonderden grijsaard de 
haarlok eener vrouw op  zijn wondermooie
 manier4 ,dit verhaal is volkomen waar1 
want ik heb het  van ,bellini zelf      
gehoord1 die er bijvoegde3 het klinkt   
als een wonder  en ik zou het niet      
hebben geloofd1 indien ik het zelf niet 
had gezien4    ,signora ,bella was stil 
geworden2 de blos op haar wangen was    
weder  verdwenen en zij zag er bleek en 
vermoeid uit4 ,haar oom begreep1  dat   
het tijd werd om heen te gaan en haar nu
 te laten uitrusten1  opdat al die      
aandoeningen1 al waren zij van          
aangenamen aard1 de  herstellende geen  
kwaad zouden doen4 ,en ,bella nam       
afscheid van hem1  doch niet zonder het 
dringende verzoek haar spoedig meer te  
komen  vertellen van den ,duitschen     
meester4        ,verscheidene maanden   
waren voorbijgegaan--het ,paaschfeest   
was nabij4    ,albrecht ,drer was reeds 
's morgens vroeg in zijn werkplaats1 om1

  zooals hij hoopte1 ongestoord van de  
ochtenduren gebruik te maken om  aan    
zijn altaarstuk te werken1 ,men was in  
het begin overeengekomen1  dat de       
schilderij op den eersten ,paaschmorgen 
op het altaar van de  ,bartolomeuskapel 
zou prijken1 maar daaraan was in de     
verste verte  niet te denken en zij1 die
 het ,drer hadden opgedragen1 konden het
 hem  niet wijten1 daar zij heel goed   
wisten1 dat het niet de schuld van den  
,duitscher1 maar van de ,venetianen zelf
 was1 die hem zijn tijd kwamen          
ontrooven en hem ook bestellingen deden1
 die de vriendelijke meester  niet wilde
 weigeren4 ,toch wilde het vandaag met  
den arbeid aan het  groote schilderij   
niet vlotten4 ,zijn oogen dwaalden      
telkens naar een  tweeden schildersezel1
 waarop een klein1 pas begonnen stuk    
stond1 den  twaalfjarigen ,jezus te     
midden der schriftgeleerden1            
voorstellende4 ,het  was om hem eenige  
afwisseling te geven bij den            
omvangrijken arbeid  van het altaarstuk1

 dat hem door de groote afmeting soms te
 zeer  vermoeide4 ,acht dagen geleden   
was hij er pas mee begonnen en nu was   
het bijna af--met zooveel toewijding en 
ijver had hij er aan gewerkt4    ,toen  
hij juist goed op streek was1 werd er   
geklopt en met gefronste  wenkbrauwen   
mompelde ,drer3 men gunt mij zelfs de   
vroege ochtenduren  niet6    ,maar zijn 
gelaat verhelderde zoodra hij den       
binnenkomende herkende4 ,het  was een   
jonge1 nauwelijks twintigjarige man1 met
 dichte1 zwarte lokken  en een edel1    
bleek gelaat1 dat duidelijk den         
kunstenaar verried4    ,wees welkom1    
mijn beste ,titiaan6 riep ,drer en hij  
stak hem zijn  beide handen toe4 ,hij   
wist dat de kunstenaar1 die voor hem    
stond1  hem oprechte vereering toedroeg4
 ,titiaan zag met evenveel bewondering  
tot ,drer op als zijn grijze leermeester
 ,bellini4    ,wat zie ik8 riep hij uit1
 toen zijn oogen op den tweeden         
schildersezel vielen4 ,ik dacht1 dat ik1
 na u acht dagen met rust te  hebben    

gelaten1 het altaarstuk goed gevorderd  
zou vinden1 en zijt gij  nu nog met     
studies daarvoor bezig1 of1 voegde hij  
er glimlachend bij1  is dit geen studie 
voor het groote schilderij8    ,drer    
moest eveneens lachen4 ,het is een op   
zich zelf staand  schilderij1 waartoe uw
 leermeester ,bellini mij heeft         
opgewekt4 ,het  zal mij evenwel niet    
lang meer ophouden1 want ik denk het    
morgen af  te maken en dan heb ik er    
slechts vijf dagen voor gebruikt4       
,vijf dagen8 vraagde ,titiaan en zag    
,drer strak aan4 ,hebt gij een  verbond 
met den booze gesloten8 ,het is         
tooveren6 ,zulk een stuk in  vijf dagen8
    ,dat is alleen vlugheid1 waarde     
,titiaan1 antwoordde ,drer4 ,ik wilde   
mijn geest1 die door het groote         
altaarstuk te veel vermoeid was1 een    
weinig verfrisschen1 door iets anders   
onder handen te nemen4 ,overigens  heb  
ik ter wille van het groote werk veel   
andere opdrachten afgewezen1  die mij   
meer geldelijk voordeel zouden hebben   

aangebracht dan dit  groote stuk1       
waarvoor men mij #he ducaten heeft      
beloofd4    ,het is waarlijk niet de    
zucht naar geld1 die mij bezielt2 doch  
denk  eens hoeveel mijn onderhoud mij   
dagelijks kost en dat ik toch ook een   
deel der opbrengst mee naar huis moet   
nemen voor hen1 die aan mijn  zorgen    
zijn toevertrouwd4 ,indien ik alles op  
mij had kunnen nemen1  wat men van mij  
verlangde1 zou ik wel tweehonderd       
ducaten hebben  verdiend4 ,en           
niettegenstaande al de vriendschap1 die 
men mij bewijst1  zou ik hier aan lager 
wal geraken1 als mijn houtsneden en de  
andere  werken1 die ik uit ,neurenberg  
heb meegenomen1 mij geen voldoende  som 
hadden opgebracht4 ,maar nu heb ik plan 
om1 zoodra het kleine  schilderij klaar 
is1 met alle kracht aan het groote te   
gaan werken4    ,om het met ,pinksteren 
klaar te kunnen hebben8 vraagde         
,titiaan4    ,drer haalde de schouders  
op4 ,dat is onmogelijk2 er zijn daarvoor
  veel te veel figuren op het stuk4     

,titiaan nam nu uit een portefeuille een
 teekening te voorschijn4 ,ik  wilde u  
dit laten zien1 om van u te hooren of   
gij vindt1 dat ik  vorderingen heb      
gemaakt door uw voorbeeld4    ,het was  
een landschap met bergen en een kasteel 
in het dal4 ,titiaan  was inderdaad in  
dit genre een leerling van ,drer        
geworden en deze  kon niet nalaten hem  
om dit stukje zeer te prijzen4          
,titiaan wist1 dat deze lof welgemeend  
was en voelde zich1 toen hij  naar huis 
ging1 innig dankbaar en gelukkig        
gestemd4        ,de eene maand na de    
andere verliep2 de geheele zomer ging   
voorbij  en nog steeds was het          
schilderij niet af4 ,hoe meer de meester
 er mee  vorderde1 hoe meer hij ook den 
grooten omvang besefte van hetgeen hij  
op zich had genomen4 ,daarbij kwamen er 
op nieuw allerlei opdrachten1  die hij  
niet kon weigeren en die tegelijkertijd 
winst afwierpen4    ,eindelijk1 op den  
#bisten ,september werd het in de stad  
verbreid1  dat meester ,drer de laatste 

hand aan het altaarstuk1 dat men sedert 
korten tijd het ,rozenkransfeest noemde1
 had gelegd4    ,daarop begaf iedereen  
zich naar de werkplaats bij de          
,rialtobrug--een  ieder1 wien liefde tot
 de kunst bezielde1 maakte zich op om   
van  het kunstwerk te genieten4 ,de     
geheele kunstwereld was verzameld1  ook 
de adel1 ja zelfs het wereldlijke en 't 
geestelijke opperhoofd  van ,veneti1 de 
,doge en de ,patriarch1 beide           
uitstekende kunstkenners1  kwamen       
kijken4    ,eerst heerschte er onder de 
verzamelden een eerbiedige stilte1 men  
voelde zich overweldigd door den        
grootschen indruk1 maar daarna brak er  
zulk een storm van loftuitingen los1 dat
 ,drer hooren en zien verging4    ,zijn 
werk verdiende trouwens volkomen zulk   
een lof3 het was een  meesterstuk4 #bj  
,omgeven door een zonnig landschap1 zit 
de ,h4 ,maagd op een troon4 ,haar       
lokken zijn goudblond en haar kleed is  
hemelsblauw2 op haar schoot  zit het    
,christuskind1 terwijl twee zwevende    

engelen een gouden kroon  boven haar    
hoofd houden4 ,rechts van den troon     
staat de ,h4 ,dominicus1  die het       
gebruik van het rozenkransgebed         
invoerde2 links ziet men  nog andere    
engelen1 die de gestalten1 die rondom   
geknield liggen1  met kransen van       
levende rozen bekronen4 ,aan de voeten  
van ,maria zit  een engel met een       
mandoline2 op den voorgrond knielen     
,paus ,julius  ,,ii en keizer           
,maximiliaan ,i1 gehuld in ruime1       
purperen mantels2 de  eerste wordt door 
het kind ,jezus2 de andere door de      
,maagd ,maria met  een krans van rozen  
gekroond4 ,ook andere bekende personen  
komen op het  schilderij voor1 o4a4     
meester ,hieronymus van ,augsburg1 de   
bouwmeester  van het ,duitsche          
handelshuis te ,veneti2 op den          
achtergrond rechts  heeft ,drer zijn    
boezemvriend1 ,wilibald ,pirkheimer1    
vereeuwigd en  naast hem schilderde hij 
zijn eigen gestalte4    ,welk een groot 
aantal figuren en toch zulk een eenheid 

van groepeering2  welk een grootheid en 
ernst lag over het geheel verspreid en  
toch  hoe vrij was alles behandeld en   
hoeveel leven sprak er uit6 ,en  dat    
alles werd nog overtroffen door den     
gloed en de pracht van  het coloriet6   
,drers vijanden hadden durven zeggen3   
,ternauwernood  kan hij teekenen1 maar  
schilderen kan hij in het geheel        
niet--nu  moesten zij verstommen3 dit   
meesterstuk sloot allen spot den mond4  
,de  opgewondenheid nam daardoor nog toe
 en in geheel ,veneti sprak men in  die 
dagen over niets anders dan over meester
 ,drer en zijn grootsche  schepping4--  
,toen de toevloed van nieuwsgierigen    
voorbij was1 trad op zekeren  namiddag1 
terwijl ,drer bij den ,markies ,proschi 
een feestmaal  bijwoonde1 een           
aanzienlijke vrouw1 door een bediende   
begeleid1 de  werkplaats bij de         
,rialtobrug binnen4 ,zij nam plaats     
tegen over het  altaarstuk en bleef     
langen1 langen tijd in diep1 eerbiedig  
zwijgen  verzonken1 alsof de werkplaats 

een kerk ware1 waar de priester de mis  
bediende4 ,haar handen waren gevouwen en
 haar oogen stonden vol tranen4         
,eindelijk stond zij op en verliet de   
gewijde plaats3 ,dat was een zalig      
oogenblik1 fluisterde zij terwijl zij   
haar oogen afwischte4 ,het was  ,signora
 ,bella4                  ,,hoofdstuk   
,,xviii4    ,,bedwelmende ,,wierook4    
,op een stillen1 somberen               
,novembermorgen voeren eenige gondels   
het  ,canale grande af4 ,in pronkgewaad 
gehuld1 alsof men op weg naar een  feest
 was1 deed de groep kunstenaars1 die    
,drer te ,veneti om zich  had verzameld1
 hem uitgeleide op zijn reis naar       
,bologna4    ,het was zijn hartewensch  
geweest1 ,rome1 die stad der steden1 het
  paradijs der kunst1 te zien1 en het   
scheen1 dat deze wensch zou worden      
vervuld1 daar het bericht kwam1 dat     
,keizer ,maximiliaan een bedevaart  naar
 ,rome wilde ondernemen1 waarbij hij    
zich wilde aansluiten4 ,doch  dit       
voornemen van den keizer kwam niet tot  

uitvoering en ,drer moest  zijn plan    
opgeven4 ,ook was hij zoo gaarne naar   
,mantua gegaan1 om zijn  leermeester    
,mantegna te bezoeken4 ,zoo gauw zijn   
altaarstuk klaar was1  wilde hij        
daarheen gaan1 toen op den dertienden   
,september het bericht  kwam1 dat de    
grijsaard was gestorven4 ,nu besloot hij
 naar ,bologna  te gaan1 omdat hij wist 
daar gelegenheid te hebben om nog meer  
te  leeren en vooral de geheimen der    
perspectief te doorgronden4 ,niet  dat  
hij daarvan niet op de hoogte was1 maar 
het was hem te doen om  zekere          
practische voordeelen tot               
vergemakkelijking der mechanische       
constructie1 waarop de kunstenaars van  
,bologna bijzonder trotsch waren1  en   
die zij angstvallig geheim hielden4     
,hij nam zijn weg over ,ferrara4 ,tot   
zijn groote verbazing werd ,drer aan  de
 poort der stad door een groot aantal   
der aanzienlijkste inwoners  opgewacht  
en begroet4 ,ricardo ,sbroglio1 die     
uitstekende geleerde1  ontrolde een blad

 perkament en droeg een lang gedicht    
voor1 vol  uitbundigen lof over den     
,duitschen meester1 die zijn wangen     
voelde  gloeien en niet wist1 waarheen  
hij zijn oogen moest wenden4 ,wel was   
hij in ,veneti reeds aan overmatige     
loftuigingen gewend1 maar hier was  het 
toch nog erger4 ,natuurlijk liet men hem
 niet dadelijk vertrekken2  hij moest   
een geheelen dag blijven en men bood hem
 een gastmaal aan  in het stadhuis4     
,den volgenden dag deed men hem in      
optocht uitgeleide en een der  edelen   
liet er zich niet afbrengen hem te      
vergezellen en met hem  ,bologna binnen 
te rijden4    ,toen zij de stad         
naderden1 bemerkte ,drer1 dat men ook   
daar op de  hoogte van zijn komst was4  
,aan de poort stond eveneens een groote 
menschenmassa en toen hij dichter bij   
kwam1 zag hij van de met groen  en      
bloemen versierde stadspoort bonte      
vlaggen wapperen4    ,in de voorste rij 
van de verzamelde menigte stonden de1 in
 ,bologna  woonachtige1 kunstenaars4    

,drers gelaat teekende blijdschap1 toen 
hij aan de spits der schilders een      
bekend gezicht zag en nog wel  het      
gezicht van een stadgenoot1 ,christoffel
 ,scheurl1 den ,duitschen  thesaurier   
aan de universiteit van ,bologna4 ,het  
huis1 waarin hij  was geboren1 stond in 
,neurenberg onder de veste schuin       
tegenover  ,drers huis4 ,hij was drie   
jaar jonger dan deze en behoorde tot    
diens  vurigste bewonderaars4    ,nu had
 er een hartelijke begroeting plaats1   
waarna de kunstenaars en  edelen aan de 
beurt kwamen2 zij voerden ,drer in      
triomf mee naar de  markt en noodigden  
hem uit de gildekamer der schilders     
binnen te gaan1  waar de eigenlijke     
ontvangst zou plaats hebben4 ,het deed  
,drer goed1  die gezichten1 waarop      
zooveel welgemeende hartelijkheid en    
oprechte  bewondering te lezen stond1 om
 zich heen te zien4    ,op een wenk van 
den ouden ,francesco ,raibolini trad een
 jonge man  vooruit1 ook een schilder1  
,luca ,pacioli geheeten3 een statige    

gestalte  met schitterende oogen en     
lange1 golvende1 ravenzwarte haren4 ,hij
 sprak  ,drer aldus aan3 ,heil          
wedervaart heden onze stad ,bologna1 nu 
zij zulk  een gast binnen haar muren mag
 zien1 een man met een stralenkrans  van
 roem en eer gesierd1 en die1 waar hij  
ook komt1 triomfen viert  en iedereen   
bewondering afdwingt4 ,wij buigen ons   
ootmoedig voor u1  ,meester ,albrecht   
,drer1 den grootsten schilder der       
wereld1 die is  gekomen op een hoogte1  
die niemand ooit heeft bereikt1 of immer
 zal  bereiken4 ,bologna heeft ,veneti  
haar hoogen gast benijd--nu is dit  niet
 meer noodig1 nu de meester der meesters
 het niet beneden zich  heeft geacht ook
 ,bologna's poort binnen te komen--en   
het sterven zal  ons gemakkelijker      
vallen1 nu wij hem1 naar wien ons hart  
zoo lang  heeft verlangd1 hebben mogen  
aanschouwen4 ,wees welkom1 ,meester     
,drer1  wees duizendmaal welkom in onze 
goede stad6    ,op deze woorden volgde  
een diepe stilte3 ,drer1 in verwarring  

gebracht door dien bombast en overdreven
 lof1 welke dien te ,ferrara  nog       
overtrof1 wist zoo dadelijk niet wat te 
antwoorden4 ,gelukkig kwam  de oude     
,raibolini hem te hulp1 doordat hij op  
hem toetrad en hem op  vaderlijke wijze 
de hand drukte1 zeggende3    ,pacioli   
heeft in ons aller naam gesproken1 laten
 wij u nu ieder  afzonderlijk de hand   
mogen drukken als zegel op hetgeen hij  
heeft  gezegd4    ,ook de anderen traden
 op hem toe en nu werd ,drer weer zich  
zelf1 en  kon hij hen danken op         
,duitsche manier1 dat is op rustige1    
bedaarde  wijze1 die om het ongewone    
daarvan op zijn bewonderaars een diepen 
indruk maakte en hun bewezen1 hoe       
bescheiden die door hen zoo hoog        
geroemden en vergooden kunstenaar was4  
,meester ,drer bleef verscheidene weken 
in de stad1 waar men het niet  moede    
werd1 hem voortdurend te huldigen1      
totdat hij onder ,pacioli's  leiding    
zooveel had geleerd als hij begeerde4   
,daarop nam hij afscheid  en keerde naar

 ,veneti terug4    ,nu eerst brak voor  
hem de tijd aan1 dat hij zich vrij kon  
bewegen  en den drang van zijn genie    
volgen1 want nu hij zijn opdracht had   
vervuld en de ,bartolomeuskapel met zijn
 altaarstuk prijkte1 kon  hij           
schilderen1 wat hij wilde4 ,en naar     
hartelust hanteerde hij nu  penseel en  
graveerstift1 terwijl zijn geldbuidel   
dagelijks meer werd  gevuld4 ,met       
gerustheid kon hij zich aan zijn lust   
tot scheppen en aan  het gezellig       
samenzijn met ,venetiaansche            
kunstbroeders overgeven1 want  de       
berichten van zijn gezin waren steeds   
gunstig4 ,door zijn vriend  ,pirkheimer 
vernam hij1 dat de pest reeds sinds lang
 had opgehouden  haar offers te eischen 
en dat al de zijnen goed gezond waren4  
,dit en  nog andere berichten           
verblijdden hem zeer4    ,op deze wijze 
ging de laatste tijd van het jaar       
voorbij4    ,toen men evenwel het nieuwe
 jaar was ingetreden1 werd zijn         
verlangen naar de zijnen hem te machtig 

en besloot hij te vertrekken1           
niettegenstaande de pogingen der        
,signoria1 die hem door het aanbieden   
van een jaargeld van tweehonderd        
dukaten1 trachtte over te halen1  te    
,veneti te blijven4 ,doch ,drer         
weigerde1 hoe zwaar het hem ook  viel1  
te scheiden van de stad1 waar men hem op
 de handen had gedragen  en van dit     
land1 waar de zon zooveel helderder     
scheen en de kleuren  zooveel meer gloed
 bezaten dan in het koude noorden4 ,de  
vriendschap1  die men in deze dagen hem 
in dubbele mate bewees1 maakte hem het  
scheiden nog moeilijker4 ,daarom        
verblijdde het hem te hooren1 dat de    
handelsreizigers1 bij wie hij zich op de
 terugreis wilde aansluiten1  's morgens
 vroeg op weg gingen1 want hij hoopte1  
dat het afscheid  daardoor in alle      
stilte zou plaats hebben4 ,maar daarin  
zag hij zich  teleurgesteld2 het was    
bekend geworden op welk uur hij van plan
 was  heen te gaan1 en zoo moest hij    
zich laten welgevallen1 dat een groote  

menigte vrienden en vereerders hem      
uitgeleide deed tot ver buiten de  poort
 der stad4    ,het kostte hem moeite om 
bij de laatste groeten en handdrukken   
zijn  aandoening te bedwingen en toen   
hij op grooten afstand nog eenmaal  het 
hoofd omwendde naar de stad ,veneti1 die
 juist schitterde in het  purper en goud
 der opgaande zon1 was hij zich niet    
langer meester en  er blonk een traan in
 zijn oog4                  ,,hoofdstuk 
,,xix4    ,,op ,,het ,,toppunt ,,van    
,,roem4      ,langen tijd na zijn       
terugkomst ging ,albrecht ,drer zijn weg
 als in een  droom4 ,alles was hem zoo  
vreemd geworden en met den arbeid kon   
hij niet  op streek komen4 ,na het      
verblijf in het zonnige ,zuiden1 waar   
hij langer  dan een jaar had vertoefd1  
weder verplaatst in het land van sneeuw 
en grijze luchten1 moest hij tijd hebben
 om zich daar weer in te leven4    ,het 
wederzien der zijnen had zijn hart goed 
gedaan en hem uitermate  verheugd2      
vooral was zijn jongste broeder ,hans   

een reden tot blijdschap  geweest4 ,de  
knaap had bij den ouden ,wolgemut veel  
geleerd en het bewijs  geleverd1 dat er 
een uitstekend kunstenaar in hem stak1  
van wien men  kon verwachten1 dat hij   
onder de leiding van zijn ouderen       
broeder zich  nog verder zou ontwikkelen
 en hem een goede hulp worden4 ,de      
leegte1  die den teruggekeerde in den   
vreemde voelde1 werd hier in zijn tehuis
  aangevuld1 doch den kunstenaar ontbrak
 iets2 aan zijn scheppingskracht        
ontbraken de ware drang en bezieling4   
,in ,maart kreeg hij weer een opdracht  
van zijn vroegeren begunstiger1  den    
keurvorst ,frederik van ,saksen1 die een
 nieuwe paneelschildering  van hem      
begeerde1 voorstellende hetzelfde       
onderwerp1 dat ,drer eenige  jaren      
geleden in houtsneden had behandeld2 de 
marteling der tienduizend  onder ,koning
 ,sapores van ,hongarije4 ,drer maakte  
daarvoor een ontwerp  en teekende de    
schets1 maar hij voelde1 dat de echte   
bezieling hem  ontbrak en stelde de     

uitvoering telkens weer uit4    ,ook de 
ontwakende lente was niet in staat om   
hem te bezielen1 en in het  midden aan  
den zomer bleek het wat het was1 dat hem
 in dien toestand  had gebracht4 ,op    
zekeren morgen kon hij het bed niet     
verlaten1 omdat  hij door hevige        
hoofdpijn werd gekweld4 ,terstond liet  
zijn bezorgde  vrouw den dokter halen1  
en deze wist langen tijd niet welke     
ziekte hem  aan zijn leger kluisterde en
 waaruit zij voortkwam2 de medicijnen1  
die hij klaar maakte1 bleven zonder     
eenige uitwerking op de koorts1  die    
reeds terstond in hevige mate was       
opgekomen en naar niets wilde           
luisteren4 ,de zieke nam verontrustend  
in krachten af1 omdat hij niets  wilde  
eten1 doch voortdurend begeerde te      
drinken4    ,pirkheimer1 die van zijn   
reis voor stadsbelangen was             
teruggekeerd1  ontstelde toen hij zijn  
vriend in dezen toestand terug zag en   
zorgde  er voor1 dat er een tweede      
geneesheer werd geraadpleegd1 in wien   

hij  bijzonder veel vertrouwen had4     
,en werkelijk1 het gelukte dezen arts de
 koorts te bedwingen1 zoodat  de kranke 
na eenige dagen kalm werd en kon        
slapen--zelfs begeerde hij  voor het    
eerst weer iets te eten1 en zijn        
huisgenooten herademden na  deze lange1 
bange dagen4 ,toch ging er nog een      
geheele week voorbij1  voordat de zieke 
het bed mocht verlaten en hij voelde    
zich toen nog  zoo zwak1 dat hij        
nauwelijks een voet kon verzetten4      
,wat was dat edel1 schoonbesneden gelaat
 smal en bleek geworden1 en hoe         
doorschijnend waren die vermagerde      
handen4 ,het kostte ,vrouwe ,agnes      
moeite haar tranen te bedwingen1 toen   
zij hem zoo in zijn stoel zag  zitten en
 haar hart voelde zich met innige1 warme
 liefde getrokken  tot hem1 wien zij    
haar teederste zorgen wijdde4    ,deze  
trouwe toewijding deed den kranke goed  
en hij dankte ,god in stilte  voor deze 
ster in den donkeren nacht4 ,zijn       
krachten namen merkbaar  toe en tegen   

het eind van ,augustus was hij in       
zooverre hersteld1  dat hij weer aan den
 arbeid kon gaan4    ,naar lichaam en   
geest gesterkt1 ging toch het werk      
slechts langzaam  van stapel4           
,misschien was 't het onderwerp1 dat hem
 niet genoeg wist te bezielen1  want een
 terechtstelling van vele duizenden op  
de afschuwelijkste  wijze was ook weinig
 verkwikkelijk6 ,het kwam er op aan door
 de  wonderen der kunst het             
afgrijselijke hiervan te bedekken2 en   
zie1  hoemeer moeite de kunstenaar zich 
gaf1 om dit doel te bereiken1  des te   
grooter werden ook zijn bezieling en    
scheppingskracht4 ,toch  ging de arbeid 
langzaam voort1 omdat hij dikwijls ander
 schilder-  of teekenwerk onder handen  
nam2 en toen hij de laatste hand er aan 
legde1 was er bijna een jaar            
voorbijgegaan4    ,de schepper van dit  
kunstwerk voelde zich bevredigd en      
verheugde  zich in den lof der kenners1 
die vooral de handigheid bewonderden1   
waarmee de kunstenaar het oog tot de    

afzonderlijke groepen wist te  trekken1 
zoodat het vreeselijke van het geheel   
niet te veel de aandacht  trok4 ,op den 
voorgrond ziet men den koning met zijn  
gevolg in turksche  kleederdracht4 ,op  
het tweede plan staan palen opgericht1  
waaraan de  heiligen zijn gebonden2     
rechts daarvan gaan een menigte         
ontkleede  gevangenen een hoogte op1 van
 waar de martelaars in den afgrond1  vol
 spiezen en stokken1 worden geworpen4   
,links worstelen een aantal             
bloedgetuigen aan het kruishout met den 
dood en daarnaast legt een  ander zijn  
hoofd op een blok1 terwijl daar om heen 
een groote schare1  waaronder ook een   
bisschop1 op hetzelfde lot wacht4       
,terwijl nu iedereen het tentoongestelde
 stuk bewonderde1 had ,drer  reeds een  
ander groot schilderij in zijn geest    
voorbereid1 waartoe hij  zich nu met    
hart en ziel aan het werk zette4 ,hij   
had een bestelling  uit ,frankfort      
gekregen om voor het altaar van den ,h4 
,thomas in de  kerk der ,dominicanen een

 schilderij te leveren4    ,den man1 die
 het had besteld1 had hij in ,neurenberg
 persoonlijk  leeren kennen2 het was de 
rijke lakenwever ,jacob ,heller1 iemand1
  die uit bijzonderen angst voor zijn   
zieleheil er op uit was om door         
allerlei goede werken den duur van het  
verblijf in het vagevuur  te verkorten4 
,voor #acj ,rijnsche guldens zou ,drer  
dit aan de kerk  beloofde altaarstuk    
schilderen4 ,dadelijk1 nadat hij het    
voor den  keurvorst bestemde schilderij 
had voltooid1 ging ,drer aan den        
arbeid4 ,het zou een vleugelaltaarstuk  
worden3 het middelste paneel1  dat ook  
het voornaamste was1 moest de hemelvaart
 van ,maria voorstellen1  de            
rechtervleugel den marteldood van       
,jacobus en de linker dien van  de ,h4  
,catharina4    ,drer was nog niet ver er
 mee gevolgd1 toen hij zich verplicht   
voelde om aan ,heller1 die reeds op     
spoed begon aan te dringen1 te          
schrijven1 dat de schilderij zooveel    
tijd en zorg vereischte1 dat  hij op een

 prijsverhooging tot #bjj gulden1 moest 
aandringen4 ,doch hij  beloofde daarbij1
 dat geen vreemde hand iets aan het     
middenstuk zou  schilderen4 ,heller1 die
 hierin zijn koopmansgeest niet         
verloochende1  was hierover erg         
ontsticht2 maar toen ,drer hem          
antwoordde1 dat hij  het schilderij     
wilde houden1 omdat hem honderd gulden  
meer daarvoor  was geboden1 sloeg hij   
een anderen toon aan4                   
,niettegenstaande deze onaangenaamheden 
ging het werk goed en vlug  van de hand1
 en de bekwaamheid1 die ,hans bij zijn  
medewerking aan de  zijvleugels aan den 
dag legde1 droeg er niet weinig toe bij 
om zijn  opgewektheid in dit kunstwerk  
te vermeerderen4    ,de winter ging     
voorbij2 de lente kwam en tegen ,paschen
 was  het middenste zoover gevorderd1   
dat er weinig meer aan ontbrak1  en nu  
reeds baarde het alom in de stad groot  
opzien4 ,drer werd  meermalen door      
nieuwsgierigen gestoord2 vele           
raadsheeren kwamen om  hem hun oprechte 

hulde aan te bieden en ook de           
vreemdelingen1 die te  ,neurenberg      
kwamen1 verzuimden niet om hem op te    
zoeken4 ,sommigen boden  hem groote     
sommen en wilden met alle geweld het    
schilderij bemachtigen1  waardoor       
duidelijker dan ooit bleek1 hoe hoog de 
,neurenberger meester  ook in den       
vreemde stond aangeschreven4 ,op den    
derden ,paaschdag  verzamelde zich in   
alle kerken der stad het volk om de mis 
van den  ,heiligen ,geest te hooren2 na 
het einde van het koorgezang vermaanden 
de priesters de menigte tot bidden en   
werd ,god aangeroepen om ,zijn  zegen te
 geven over hetgeen op het raadhuis zou 
geschieden1 opdat  daar tot regenten    
zouden worden gekozen mannen1 die aan   
wijsheid en  verstand ook godsvrucht    
paarden4    ,na het einde van den dienst
 werd de klok van het raadhuis geluid en
  kwamen de raadsheeren bijeen voor hun 
gewichtige taak1 waarvan de  uitslag den
 volgenden dag aan de burgerij zou      
worden meegedeeld4    ,bij het vallen   

van den avond ging ,albrecht ,drer1     
gekleed in  zijn kostbaren1 met         
marterbont omzoomden mantel1 met zijn   
vrouw1  die eveneens in feestgewaad was 
gehuld1 uit in de richting van de       
,thiergrtnerpoort1 om daar het groote   
huis1 over welks aankoop ,drer  met den 
eigenaar in onderhandeling was1 nog eens
 nauwkeurig te gaan  opnemen4 ,het was  
het hoekhuis in de ,zistelstraat met het
 front naar  het oosten4    ,op het     
oogenblik dat het echtpaar naar buiten  
trad1 kwam de heer  ,imhoff1 het hoofd  
van een der aanzienlijkste              
,neurenbergsche families1  haastig op   
hen toegeloopen en stak hun beide handen
 toe4 ,zijn gelaat1  dat gewoonlijk zulk
 een ernstige en barsche uitdrukking    
had1 zag er  nu bijzonder gelukkig en   
tevreden uit4    ,wees gegroet1 waarde  
,meester en ook gij1 geachte ,vrouwe6   
,ziet1  met welk een gouden gloed de zon
 den hemel kleurt1 als wilde zij een    
schoonen dag met een schoon besluit     
kronen4 ,zij ziet er zoo tevreden  uit1 

alsof zij zich verblijdt over de stad   
,neurenberg1 die zich heden  van een    
eereschuld heeft gekweten4 ,houdt u maar
 goed4 ,daarop ging  hij verder4        
,drer zag hem verbaasd na en mompelde   
voor zich heen3 ,wat scheelt  dien man8 
,wat kan er toch gebeurd zijn8          
,terwijl zij daar nog stonden1 kwam er  
weder een heer met groote  stappen op   
hen aan2 het was ,wilibald ,pirkheimer4 
,ook zijn gelaat had  een vreemde       
expressie1 ook zijn oogen schitterden en
 op zijn vriend  losstormend1 trok hij  
hem mee naar binnen in het voorhuis en  
viel  hem om den hals met de woorden3   
,geluk gewenscht1 heer collega6    ,nu  
werd ,drers verwarring nog grooter3 ,wat
 is er toch gebeurd8 ,eerst  doet de    
heer ,imhoff zoo wonderlijk en zegt     
onbegrijpelijke dingen  en nu doet gij  
nog veel dwazer6 ,kunt gij1 beiden1 dan 
geen goed  verstaanbare taal meer       
spreken8    ,vroolijk klopte ,pirkheimer
 zijn vriend op den schouder4 ,alles op 
zijn tijd1 zegt koning ,salomo4 ,laten  

wij vandaag maar eens dwaas zijn1       
morgen is het weer tijd om verstandig te
 praten4 ,houdt u maar goed6    ,met    
deze woorden ging ook hij verder4       
,drer bleef nog een oogenblik met zijn  
vrouw in het voorhuis1 alsof  hij nog   
een derden dwaas verwachtte2 daarop     
gingen zij samen uit en  vergaten       
spoedig dit wonderlijke geval1 toen zij 
aan het doel van  hun wandeling dachten4
    ,ik verheug mij hartelijk op den    
dag1 waarop wij onze nieuwe woning      
zullen kunnen betrekken1 sprak ,drer4   
,want hoewel wij meer ruimte  hebben    
gekregen sinds vader is heengegaan1 is  
het oude huis toch  wel wat klein4 ,god 
zij gedankt1 dat ,hij ons zoo heeft     
gezegend1  voornamelijk door hetgeen ik 
in het buitenland heb verdiend1 dat  ik 
twee jaar geleden1 de schuld1 die op ons
 huis rustte1 heb kunnen  aflossen6     
,ja1 het was wel klein1 ons oude huis1  
zei ,vrouwe ,agnes1 maar het  waren toch
 gelukkige jaren1 die wij daarin        
doorbrachten4 ,moge de ,heer  ons even  

rijkelijk zegenen in onze nieuwe        
woning6--    ,het was een statig gebouw1
 het huis op den hoek der ,zistelstraat1
  met den voorgevel naar het ruime plein
 gericht4 ,de vorige eigenaar1  de      
sterrekundige ,bernhard ,walter was     
gestorven en nu wilden zijn  erfgenamen 
het huis verkoopen en de opbrengst onder
 elkaar verdeelen4    ,drer werd het    
voorloopig eens met den zaakgelastigde1 
nadat hij  het huis nog eens nauwkeurig 
had bezichtigd en keerde daarna met     
zijn vrouw in de beste stemming         
huiswaarts4 ,den volgenden morgen  werd 
de uitslag van de raadsverkiezing       
openbaar gemaakt4 ,kort daarop  begaven 
zich de beide heeren1 die de hoogste    
betrekking in den raad  bekleedden naar 
de woning van ,albrecht ,drer1 juist op 
het oogenblik1  dat hij naar zijn       
werkplaats was gegaan4 ,zij kwamen om   
den meester1  die nu eensklaps          
vermoedde1 wat er den vorigen dag was   
gebeurd1  mee te deelen1 dat de stad    
,neurenberg niet wilde1 dat men haar kon

  verwijten een harer burgers de eer te 
onthouden1 die hem toekwam en  dat men  
daarom meester ,drer1 wiens roem wijd en
 zijd was verbreid1  tot raadslid had   
verkozen4    ,blozend als een jonkvrouw 
stond daar de meester1 die op deze wijze
 werd  gehuldigd en hij vond in zijn    
verwarring slechts enkele               
onsamenhangende  woorden van dank4 ,maar
 toen de heeren weg waren1 viel ,agnes1 
die alles  had gehoord1 haar echtgenoot 
om den hals1 drukte hem tegen zich aan  
en omhelsde hem met tranen in de oogen1 
terwijl zij fluisterde3    ,uw vreugde  
is mijn vreugde1 uw eer is mijn eer6    
,albrecht ,drers hart begeerde geen     
ijdele eer1 maar de vriendschap  en     
hartelijkheid1 die men hem zoo duidelijk
 met deze verkiezing had  bewezen1 deden
 hem goed en waren een nieuwe spoorslag 
voor zijn  scheppend genie4 ,het        
schilderij1 voor ,frankfort bestemd1    
naderde  zijn voltooiing2 nog eenmaal   
werd zijn arbeid onderbroken door de    
verhuizing in ,juni naar het huis bij de

 ,thiergrtnerpoort--toen was  het klaar 
en kon ,drer zijn monogram er onder     
zetten4    ,hij voelde zich gelukkig    
door deze nieuwe schepping1 die hem     
innig lief  was en waarvan hij met      
moeite scheidde4 ,bezield met teedere   
bezorgdheid  voor zijn werk1 zette hij  
zich neder om een brief er bij te       
schrijven3    ,mijn eerbiedige          
groetenis1 zeer waarde en hooggeachte   
,heer ,heller6    ,nu is de             
geduldsproef1 waartoe ik u heb moeten   
dwingen1 geindigd en  ontvangt gij het  
door u bestelde schilderij4 ,het doet   
mij genoegen1  dat ,frankfort de plaats 
van bestemming is2 er is geen plaats in 
,duitschland1 waar ik het liever zou    
zien4 ,het is geschilderd met  de beste 
verven1 die ik heb kunnen bemachtigen1  
en is met goede  ultramarijn over- en   
opgeschilderd1 wel vijf of zesmaal1 en  
toen het  klaar was1 heb ik het nog     
tweemaal overgeschilderd1 opdat het lang
  goed zou blijven4 ,indien gij het goed
 rein houdt1 ben ik overtuigd1  dat het 

vijfhonderd jaar kleur houdt1 want het  
is op andere wijze1  dan waarop men het 
gewoonlijk doet1 geschilderd4 ,zorg er  
dus voor1  dat het schoon wordt         
gehouden1 dat men het niet aanraakt en  
het  niet met wij water besprenkelt4    
,over twee of drie jaar kom ik zelf1  om
 het op bijzondere wijze te vernissen1  
dat verzekert haar duur  nog wel honderd
 jaar langer4 ,ik verzoek u dringend1   
dat gij niemand  toestaat om het te     
vernissen1 want het zou mij zeer        
spijten1 dat  een werk1 waaraan ik      
langer dan een jaar heb gearbeid1       
daardoor werd  bedorven4 ,en wees zelf  
bij de plaatsing tegenwoordig1 opdat het
 stuk  niet worde beschadigd1 terwijl ik
 u vriendelijk verzoek er voortdurend   
op te blijven letten4 #ba    ,geheel    
,frankfort verdrong zich naar de        
,dominicanerkerk1 toen het  in de stad  
bekend werd1 dat de schilderij1 die door
 ,jacob ,heller  was geschonken1 was    
aangekomen en op het altaar van den ,h4 
,thomas  prijkte6 ,iedereen was vol     

geestdrift1 vooral de gever zelf1 die   
bij  den bedongen prijs nog een kostbaar
 gouden sieraad voor ,vrouwe ,agnes     
voegde4 ,drer had in zijn leven van     
,maria1 hetzelfde onderwerp  behandeld1 
maar welk een ontzettend groot verschil 
tusschen de  kleine1 zwarte houtsnede en
 het groote1 van kleuren schitterende   
altaarstuk6 ,in ,itali verkondigde het  
,rozenkransfeest des meesters  roem1    
maar op vaderlandschen bodem sprak dit  
tweede werk nog luider1  want de        
schilderij te ,frankfort overtrof die   
van ,veneti door de  levendige actie van
 alle figuren en de groote zuiverheid   
der teekening4    ,in een kring staan de
 apostelen geschaard om het geopende    
graf van ,maria1 met een uitgestrekt1   
heerlijk landschap op den  achtergrond4 
,johannes in het wit gekleed1 buigt zich
 over de groeve1  waarin hij staart4    
,rondom het graf staan sommige der      
apostelen1 andere  liggen geknield en   
allen heffen het gelaat hemelwaarts4 ,de
 met groote  zorg afgewerkte            

schilderachtige drapeering hunner       
gewaden1 wedijvert  in schoonheid met de
 fijn gevoelde kleurschakeering1 die elk
 oog1  ook het minst ontwikkelde1 in    
verrukking moet brengen4 ,boven in de   
wolken des hemels zweeft ,maria1 die ten
 hemel vaart2 zij heeft een  blauw      
gewaad aan en een witte sluier omgeeft  
haar4 ,aan weerszijden  houden ,god1 de 
,vader1 en ,christus1 de ,zoon1 de kroon
 des levens boven  haar hoofd4 ,god is  
voorgesteld als een vriendelijke        
grijsaard in goud  en geelbruin kleed en
 ,christus in purper gewaad als een     
overwinnaar  en als de ,rechter der     
wereld4 ,boven deze groep verschijnt in 
hellen  lichtglans de ,h4 ,geest in den 
vorm eener duif1 terwijl rondom een     
koor van engelen hun halleluja's met    
harpspel begeleiden4    ,dit is het     
middenstuk van het altaarschilderij1 het
 hoofdmotief van  het geheel4 ,de twee  
zijvleugels1 het martelaarschap van     
,jacobus en  van de ,h4 ,catherina      
voorstellend1 en met de beeltenissen van

 den gever  ,jacob ,heller en van zijn  
vrouw ,catherina von ,mehlen versierd1  
stonden1  hoe voortreffelijk ook van    
teekening1 in de uitvoering achter bij  
het middenvak4 ,zij waren dan ook       
slechts als bijwerk bedoeld1 maar  juist
 daardoor waren zij geschikt om het     
effect van het voornaamste  gedeelte te 
verhoogen4        ,terwijl geheel       
,frankfort nog in verrukking was over   
het meesterstuk  van den ,neurenberger  
kunstenaar en hem luide prees1 was diens
 hand  alweer bezig aan een nieuw1 groot
 werk4 ,een ,neurenbergsche burger  had 
hem een altaarschilderij besteld voor de
 kapel van het door  hem opgerichte     
,twaalfbroedershuis4 ,en met waar genot 
greep ,drer  deze gelegenheid aan om    
zijn geboorteplaats metterdaad zijn dank
 te  bewijzen voor de eer hem aangedaan1
 om hem tot raadslid te verkiezen  en nu
 een kunstwerk te scheppen1 dat al de   
vorige nog zou overtreffen4    ,wel had 
hij zich voorgenomen geen groote        
paneelschilderingen meer  te leveren1   

omdat de geringe sommen1 die men er voor
 betaalde1  tijd en moeite niet         
beloonden en hij daardoor weldra in     
geldelijke  moeilijkheden zou komen2    
daarom was hij van plan in het vervolg  
voornamelijk zijn kunst in houtsneden1  
kopergravuren en etsen te  geven1 op    
welk gebied hij nieuwe vorderingen en   
ontdekkingen had  gemaakt4 ,maar het was
 hem1 om den genoemden reden1 onmogelijk
 de  opdracht van meester ,mattheus     
,landauer te weigeren en daarom besloot 
hij zijn minder omvangrijken arbeid voor
 de avonduren te houden1  hoewel dat bij
 het walmende kaarslicht zeer inspannend
 moest zijn4 ,door  den vurigen wensch  
om zijn geboorteplaats het beste1 wat   
hij had1 te  geven1 kreeg zijn geest    
nieuwe gedachten en ontving zijn genie  
nieuwe  openbaringen4 ,en had hij reeds 
zijn uiterste zorg aan het              
,frankfortsche  schilderij besteed1 hier
 steeg die tot in het overdrevene4      
,reeds de vorm van het werk was nieuw4  
,het was geen vleugelaltaarstuk1  maar  

een enkel paneel met een lijst1 die de  
kunstenaar zelf had  ontworpen en       
gemodelleerd4 ,dit bouwkunstig          
prachtwerk was uit  hout gesneden en op 
zich zelf een meesterstuk4 ,op het vak  
in het  ronde bovenstuk der lijst zit de
 ,heiland1 als ,rechter der wereld1     
tusschen ,johannes en ,maria1 terwijl op
 de beide hoeken twee engelen  de       
bazuinen van het jongste gericht blazen4
 ,daaronder op de fries ziet  men het   
oordeel der wereld afgebeeld1 de        
scheiding tusschen boozen en  goeden4   
,dit bovenstuk wordt gedragen door twee 
,corinthische zuilen1  met              
bewonderenswaardige fijnheid uitgevoerd4
    ,drer had voor de schilderij1 die in
 deze heerlijke omlijsting zou  worden  
gevat1 hetzelfde onderwerp gekozen als  
,rafael terzelfde tijd  te ,rome1       
namelijk3 de aanbidding der ,h4         
,drievuldigheid4 ,doch welk  een        
verschil tusschen zijn opvatting en die 
van den ,italiaan6 ,rafael  schilderde  
voor de aanzienlijken en geleerden2     

,drer voor allen1  die met een beangst  
en verslagen hart troost bij den ,heer  
zoeken2  hij beoogde niet aesthetisch   
genot1 maar wilde door zijn werk het    
gebroken hart genezen en bemoedigen en  
leverde dus dat1 wat een  waar          
altaarstuk moet zijn3 een prediking in  
kleuren1 een troost voor  vermoeiden en 
belasten4    ,en hoe goed was hem nu    
zijn prediking gelukt6 ,er lag een      
gouden  gloed1 als ochtendzonneschijn in
 ,mei op de schepping1 over het  geheel 
verspreid4 ,alles schijnt bovenaardsch1 
het is alsof men  niet met tastbare verf
 te doen heeft1 maar alsof het een      
hemelsch  luchtbeeld is4 ,en de         
groepeering van het geheel6 ,het oog    
wordt niet  getrokken door afzonderlijke
 deelen1 maar het kan het geheel met n  
blik omvatten1 zooveel harmonie is er in
 de rangschikking1 zooveel  eenheid in  
de stemming1 die er in ligt             
uitgesproken6 ,en nu de wemelende       
menigte der zaligen des hemels1 die de  
,h4 ,drievuldigheid aanbidden1  evenals 

de ,christengemeente op aarde1 van den  
paus en den keizer af  tot den landman  
met zijn dorschvleugel toe--hoe         
weerspiegelt op al  die verschillende   
gezichten dit eene gevoel1 dat aller    
hart bezielt1  de jubel van het schepsel
 over de teweeggebrachte verlossing6 ,en
  eindelijk1 hoe eigenaardig is de      
opvatting en het weergeven van het      
goddelijk geheim der ,drievuldigheid3   
,god1 de vader1 boven wiens hoofd  de   
,h4 ,geest in de gestalte van een duif  
zweeft in stralenden glans1  houdt naar 
beneden de groote1 zalige verborgenheid2
 het bloedende en  stervende ,lam ,gods 
aan het kruis genageld6    ,deze        
schilderij maakte een overweldigenden   
indruk4 ,behalve de  stadgenooten kwamen
 ook vele vreemdelingen om dit          
hooggeprezen wonder  van menschelijke   
kunst met eigen oogen te zien1 en met   
diepgevoelde  voldoening en vrome       
dankbaarheid jegens ,god1 die hem deze  
heerlijke  gave had verleend1 zag de    
meester op het gelaat der beschouwers   

dat  wat hij had begeerd te voorschijn  
te roepen1 weerspiegeld3 vroomheid  en  
aanbidding4                  ,,hoofdstuk
 ,,xx4    ,,schilder ,,en ,,dichter4    
,wie was dat toch1 die van morgen vroeg 
zoo lang bij u in de  werkplaats is     
geweest8 vraagde ,vrouwe ,agnes op      
zekeren dag aan haar  echtgenoot4 ,hij  
zag er zoo voornaam uit4    ,ja1 daarin 
hebt gij gelijk1 antwoordde ,drer1 het  
was ,ulrich ,fugger1  een man uit een   
der oudste en rijkste families van      
,augsburg4 ,hij is  eerst naar de       
,allerheiligenkapel gegaan om het       
schilderij te zien en  daarna is hij bij
 mij gekomen om te vragen1 of ik voor   
hem ook zulk  een stuk wil schilderen4  
,vrouwe ,agnes kon haar ontsteltenis    
niet verbergen en vraagde snel3  ,en    
hebt gij het beloofd8 ,gij kunt zoo     
moeilijk iemand iets weigeren4          
,glimlachend legde ,drer zijn hand op   
haar arm4 ,wees niet bezorgd2  dezen    
keer is uw man niet zwak geweest4 ,die  
heer uit ,augsburg heeft  getracht mij  

te vangen1 door mij den grootst         
mogelijken lof toe te  zwaaien1 maar ik 
heb dapper weerstand geboden1 want ik   
ben vast  besloten geen groote          
paneelschilderingen meer te maken1 daar 
zij  slecht worden betaald en mij       
dikwijls ook nog ergernis en verdriet   
berokkenen4    ,heeft ,bisschop ,johan  
van ,breslau nu eindelijk zijn schuld   
afgedaan8 vraagde ,catherina1 de zuster 
van ,vrouwe ,agnes1 die er bij          
tegenwoordig was4 ,ik herinner mij1 dat 
gij u beklaagdet1 omdat hij  steeds     
uitstelde het mooie schilderij van      
,maria1 dat hij bij u kocht1  te        
betalen4    ,eindelijk1 na drie jaar1   
antwoordde ,drer1 is hij er toe         
overgegaan  om mij te betalen en het zou
 toen zeker nog niet zijn gebeurd1 als  
zijn geheimschrijver1 ,johannes ,hessus1
 een ,neurenberger1 mij niet  had       
geholpen4 ,hij schreef mij1 dat de      
bisschop zich volstrekt niet  meer      
herinnerde voor welken prijs wij het    
eens waren geworden4 ,en  daarom wil ik 

met die aanzienlijke heeren niets meer  
te maken hebben  en mij weer meer gaan  
bekommeren om het volk1 waaraan ik mij  
in de  laatste jaren te weinig heb laten
 gelegen liggen4 ,met dat doel voor     
oogen wil ik mijn teekeningen uit de    
,openbaring van ,johannes op nieuw      
uitgeven2 en ook andere houtsneden en   
kopergravuren1 waarvan ik het           
meerendeel reeds sinds lang klaar heb1  
met nieuwe platen vermeerderen1  zooals 
het leven van ,maria1 en de groote en   
kleine ,passie1 de eerste  op koper     
gegraveerd en de laatste als houtsneden4
 ,het leven van  ,maria telt nu twintig 
teekeningen2 de groote ,passie twaalf en
 de  kleine zevenendertig4 ,daarmee     
geloof ik het ,duitsche volk beter  van 
dienst te kunnen zijn dan met mijn      
groote altaarschilderijen  en het is    
tegelijkertijd voordeeliger voor het    
onderhoud van mijn  gezin4--,maar nu heb
 ik nog een bijzonder plan in mijn      
hoofd3 ik wilde  de teekeningen niet als
 losse bladen uitgeven1 maar bij elkaar 

gebonden  in een boek en voorzien van   
bijschriften1 opdat de minst ontwikkelde
  hun beteekenis en doel zouden kunnen  
begrijpen4 ,mijn goede vriend1  ,pater  
,chelidonius van de ,benedictijnen is   
mij daarin behulpzaam en  heeft mooie   
versregels daarvoor gemaakt1 die bij    
elke teekening van  de groote en kleine 
,passie zullen worden gedrukt4 ,op die  
wijze zullen  het meditatieboeken worden
 ter bevordering van het zieleheil4--,en
 nog  iets anders wil ik u vertellen1   
beste ,catherina1 als gij het ten minste
  niet reeds door ,agnes hebt gehoord3  
,anton ,koburger1 mijn peter1 zal  mij  
helpen aan een drukpers1 die ik in mijn 
eigen huis wil opstellen1  dan kan ik   
mijn werk zelf afdrukken4 ,hans en een  
der gezellen kunnen  mij daarbij helpen1
 dan kunnen zij zich ook in die kunst   
oefenen4    ,er werd op de deur geklopt 
en er trad een monnik binnen in de      
kleederdracht der ,benedictijnen4       
,lupus in fabula6 riep ,drer vroolijk en
 hij reikte zijn vriend  de hand4       

,daar juist sprak ik van u en nu staat  
gij in levende lijve voor  mij6 ,wees   
hartelijk welkom6    ,de pater zette    
zich aan de tafel en haalde een rol     
papier uit zijn  pij te voorschijn3     
,zie eens1 ,meester1 of gij over mijn   
werk tevreden zijt4 ,het eerste  boekje 
is nu klaar2 aan het andere wilde ik    
niet beginnen1 voordat  ik uw oordeel   
had gehoord4    ,drer nam het papier en 
las eenige oogenblikken in stilte1      
daarop  reikte hij over de tafel den    
monnik de hand4 ,gij hebt mij begrepen1 
zoo heb ik het bedoeld4 ,ga maar op deze
 wijze voort1 dan zullen mijn           
teekeningen ingang vinden bij het volk  
en goed worden begrepen4--,gij  zijt een
 uitstekend poet1 beste ,chelidonius6   
,ik zal uw verzen aan mijn  vriend      
,pirkheimer laten lezen1 hij zal zeker  
daarmee zijn ingenomen4    ,de meid     
bracht op een wenk van ,vrouwe ,agnes   
een kan wijn binnen  en de vrouw des    
huizes vulde de kleine1 tinnen kroezen  
met het  druivensap4 ,toen kwamen allen 

in de beste stemming1 vooral meester    
,drer1 die het gezelschap aangenaam     
onderhield met te vertellen1 wat  hem in
 ,veneti was overkomen4 ,maar eensklaps 
liet hij dit onderwerp  varen en zich   
tot den monnik keerend1 zei hij3 ,ook ik
 ben eenige  jaren geleden begonnen mij 
in uw kunst te oefenen en heb het       
gewaagd  versregels aan elkaar te       
lijmen4    ,verbaasd keek de pater hem  
aan4 ,zijn dan de ,muzen zoo mild       
geweest  om u alle gaven in den schoot  
te werpen8    ,drer moest lachen4 ,wees 
niet te voorbarig met uw lof2 ik ben al 
genoeg bestraft1 omdat ik mij op vreemd 
terrein heb gewaagd1 vooral  door mijn  
vriend ,pirkheimer4 't ,is nu twee jaar 
geleden1 dat ik mijn  eerste rijmpjes   
heb gemaakt4 ,het waren slechts twee    
regels en ik  had goed geteld1 de eene  
had evenveel lettergrepen als de andere1
  en daarom dacht ik1 dat het goed was1 
het versje was als volgt3          ,gij 
aller englen spiegel en ,verlosser van  
de zonden4      ,om mij hebt gij zulk   

bitter lijden en den dood gevonden4     
,toen ik dit aan mijn vriend ,pirkheimer
 liet zien1 lachte hij mij uit  en zei1 
dat elke regel niet meer dan vier voeten
 of acht lettergrepen  mocht hebben4    
,daaraan gedachtig1 ging ik dadelijk    
weer aan het werk  en rijmde achttien   
regels bij elkaar1 waarin ik ,god       
vraagde om de  acht gaven der wijsheid4 
,het begon zoo3                    ,bidt
 om der wijsheid gaven acht1            
,god geen naarstig bidder veracht4      
,met recht wordt een man wijs genoemd1  
,die niet op geld of armoe roemt4       
,en zoo ging het door4 ,nu meende ik    
zeker te kunnen zijn van de  goedkeuring
 van den hooggeleerden heer ,pirkheimer1
 maar ik vergiste  mij3 hij begon weer  
dadelijk te spotten en te vitten4 ,ik   
dacht dat hij  mij die kunst misgunde en
 ging daarom naar den heer ,lazarus     
,spengler1  den ,secretaris der stad1   
daar hoopte ik een zachter en           
rechtvaardiger  oordeel te vinden4 ,maar
 ook die verwachting werd bedrogen1 want

 hij  wroette in mijn verzen als een    
everzwijn in een wijnberg en zond  mij  
de totaal veranderde verzen weer terug  
met een spotdicht er bij1  waarvan ik   
mij het begin nog heel goed herinner3   
,ofschoon men vaak door vele lieden     
,de vreemdste dingen ziet geschieden1   
,waarover men verbaasd moet staan1      
,zoo wil ik u iets zeggen gaan1         
,dat uwe lachlust op zal wekken         
,en u tot groot vermaak zal strekken4   
,en daarom zeg ik3 luister dan6         
,gij1 allen1 kent gewis een man         
,met langen baard en krullend haar1     
,een nooit volprezen kunstenaar         
,met teekenstift en met penseel1        
,aan roem en eer heeft hij ruim deel1   
,in ieders achting hoog gerezen6        
,en daar hij schrijven kan en lezen1    
,is hij zich waarlijk gaan verbeelden3  
,in woord en rijm iets af te beelden    
,speelt hij ook1 als een dichter1 klaar1
              ,nu rijmt hij verzen bij  
elkaar4                ,maar hoe hij    
rijmt1 het gaat niet vlot6              

,en 'k vrees gewis1 dat aan het slot    
,hem wacht des schoenenmakerslot4       
,en dan wordt er verder verhaald van een
 schoenmaker1 die een  schilderij       
bekijkt1 dat door een schilder in de zon
 was geplaatst om te  drogen en die tot 
den kunstenaar zegt1 dat de schoenen die
 hij heeft  geschilderd niet goed zijn4 
,daarop verbetert de schilder de fout1  
die hem wordt aangewezen en zet het stuk
 weer in de zon4 ,nu waagt  de          
schoenmaker in zijn overmoed ook        
aanmerkingen op de plooien in de        
kleederen te maken--maar daarover wordt 
de schilder boos en vraagt1  of hij zich
 verbeeldt ook kleermaker te zijn en hij
 roept hem toe3  schoenmaker1 blijf bij 
uw leest6 ,en na dit verhaal besluit de 
heer  ,spengler zijn gedicht aldus3     
,ik zeg daarom tot dezen man1           
,die zoo voortreflijk schildren kan3    
,laat mij u raden1 blijf daarbij1       
,dan ducht gij geene spotternij4        
,hoe onaardig van hem2 ik had zoo iets  
in het geheel niet van den  heer        

,spengler verwacht1 riep ,catherina uit 
en juist wilde ,vrouwe  ,agnes in den   
zelfden geest lucht geven aan haar      
verontwaardiging1  toen ,drer1 hartelijk
 lachende1 vervolgde3    ,wees maar niet
 boos op hem1 ik heb het hem betaald    
gezet1 want  terstond heb ik de pen weer
 opgenomen en hem het volgende          
hekeldicht  gezonden3                   
't ,is wetenswaardig wel gewis1         
,dat in ,neurenberg een schrijver is1   
,die zich zelf vindt een kranig man1    
,omdat hij missiven schrijven kan4      
,en daarop heb ik hem ruim zijn deel    
gegeven en hem bij een notaris          
vergeleken1 die maar n enkel formulier  
voor zijn akten er op  nahoudt en zich  
daardoor de spotternij der menschen op  
den hals  heeft gehaald4 ,daarna heb ik 
hem nog meer getrotseerd en gezegd1  dat
 ik niet alleen verzen wilde schrijven1 
maar mij ook met de  artsenijkunde zou  
gaan bemoeien en tegelijkertijd heb ik  
allerlei  recepten van                  
schilderspreperaten voor hem            

opgeschreven en ben op deze  wijze      
geindigd3                  ,en al lacht 
die schrijver nog zoo luid1             
,met dichten scheid ik toch niet uit2   
,dat zegt die gebaarde1 langharige      
schilder                ,tot den        
spotlustigen schrijver4      ,er was wel
 een beetje angst in de vragende        
blikken1 die zich daarop  op den spreker
 richten en ,catherina vraagde haastig3 
,en hoe heeft  de heer ,spengler die    
woorden opgenomen8    ,juist zooals zij 
waren bedoeld1 antwoordde ,drer         
glimlachend3  als een grap en we zijn   
altijd goede vrienden gebleven4         
,pirkheimer  is later ook tot andere    
gedachten gekomen2 toen hij zag1 dat het
  mij ernst was om mij op de dichtkunst 
toe te leggen1 heeft hij mij  geholpen  
om den vorm mijner verzen mooier en     
sierlijker te maken4 ,en  nu zal ik u   
ook maar vertellen1 dat ik een heele    
verzameling verzen1  die niemand ooit   
heeft gelezen1 in mijn cassette heb1    
maar die weldra  het licht zullen zien  

tegelijk met de teekeningen1 die ik er  
bij heb  gemaakt tot nut en leering van 
het volk4    ,men drong er op aan1 dat  
,drer ze voor den dag zou halen1 maar   
hij  bleef weigeren4 ,hebt een weinig   
geduld--als ik mijn drukpers heb  en    
zelf drukker ben geworden1 dan moogt gij
 zoowel de dichtregels  als de platen   
zien4--,en werkelijk werden de          
rijmspreuken met de  daarbij behoorende 
houtsneden na eenigen tijd              
uitgegeven--het waren  vlugschriften1   
die veel goeds stichtten4    ,maar het  
volk ontving met nog meer vreugde de    
andere teekeningen1  die ,drer op zijn  
drukpers had afgedrukt en de wereld     
ingezonden2  vooral oefende de groote en
 de kleine ,passie een machtigen invloed
  uit en predikten de                   
lijdensgeschiedenis op betere wijze dan 
eenig  priester het van den kansel deed4
                  ,,hoofdstuk ,,xxi4    
,,kunstenaar ,,en ,,keizer4      ,op een
 ,januaridag van het jaar #aeab         
heerschte er groote bedrijvigheid  in   

,pirkheimers huis4 ,de meiden en de kok 
waren druk bezig in de keuken  en de    
heerlijke geur1 die zich van daar uit   
verspreidde1 verried1 dat  er           
uitgezochte spijzen werden toebereid4   
,evenveel drukte heerschte er  in den   
wijnkelder1 terwijl vier bedienden in de
 groote zaal de tafel  dekten4 ,de heer 
des huizes was weder voornemens eenige  
gasten aan den  maaltijd te vereenigen1 
een gewoonte1 die hij had aangenomen    
sinds  zijn vrouw was overleden en hij  
zich eenzaam en verlaten gevoelde4      
,gewoonlijk was het aantal genoodigden  
niet groot1 maar daarom  des te meer    
uitgezocht4 ,hij verzamelde aan zijn    
tafel mannen1 die  hoog stonden op      
geestelijk gebied en met wie deze       
wetenschappelijk  uitstekend            
ontwikkelde1 fijngevoelende en voor het 
schoone bezielde  man1 naar hartelust   
kon redeneeren4    ,meester ,drer was   
altijd de eerste1 die een uitnoodiging  
kreeg1 want  de vriendschapsbanden1 die 
de beide mannen vereenigden1 waren met  

de  jaren nog vaster geworden4 ,het was 
opmerkenswaardig1 dat ,pirkheimer1  die 
door zijn trots1 zijn onverbiddelijkheid
 en heftigheid zich vele  vijanden      
maakte en zich in den raad nooit        
bijzonder bemind had weten  te maken1   
ja1 zich zelfs de haat van velen op den 
hals had gehaald1  met ,albrecht ,drer  
steeds in de hartelijkste verhouding    
leefde2  nooit zweefde er een wolkje aan
 den hemel hunner vriendschap4          
,pirkheimer stond voor het venster te   
wachten op den bediende1 dien  hij naar 
de ,tiergrtnerstraat had gezonden om    
zijn vriend dringend  te verzoeken1 de  
weigering op zijn uitnoodiging in te    
trekken4 ,het  was de eerste maal dat   
,drer zich had laten verontschuldigen4  
,eindelijk kwam de knecht terug1 doch   
hij bracht hetzelfde antwoord  mede3    
,meester ,drer was zoo overstelpt met   
werk1 dat hij zich het  genoegen om te  
komen moest ontzeggen4    ,pirkheimer   
vernam met leedwezen deze boodschap en  
hij had nu maar  half pleizier in den   

maaltijd4    ,drer had het werkelijk    
overdruk4 ,de raad had hem de eervolle  
opdracht gedaan1 om de zaal1 waar de    
rijkskleinoodin4 gedurende  de          
tentoonstelling te zien waren1 te       
versieren met twee levensgroote         
portretten van ,karel den ,groote en van
 ,keizer ,sigismund1 den souverein1  die
 ,neurenberg had uitverkoren tot        
bewaarplaats dezer schatten4    ,reeds  
lang was ,drer bezig aan de             
voorbereidende studies voor deze        
schilderijen1 toen in het begin van het 
jaar #aeab het bericht kwam1  dat keizer
 ,maximiliaan van plan was in het       
voorjaar zijn intocht te  ,neurenberg te
 houden1 en eenigen tijd binnen de muren
 zijner trouwe  ,rijksstad te vertoeven4
    ,om nu tegen dien tijd klaar te     
kunnen zijn1 werkte ,drer van den       
vroegen morgen tot den laten avond en   
met zooveel haast1 dat zijn  vrouw zich 
ongerust over hem maakte1 want zijn     
wangen werden steeds  bleeker1 spijs en 
drank smaakten hem niet en een          

zenuwachtige onrust  beletten hem 's    
nachts het slapen4    ,in het laatst van
 ,januari was het portret van ,keizer   
,sigismund  een goed eind op streek1    
maar toch nog niet geheel af4 ,hij had  
het  gelaat1 om het zoo getrouw mogelijk
 naar waarheid weer te geven1  naar een 
wapenzegel geschilderd1 wat evenwel niet
 voordeelig voor het  portret was1 want 
de lange1 spitse neus was niet bepaald  
bekoorlijk te  noemen4 ,voor 't overige 
was ,keizer ,sigismund ook slechts als  
bijfiguur  bedoeld en eischte daarom een
 minder zorgvuldige uitvoering2 al zijn 
krachten wilde de kunstenaar besteden   
aan het hoofdfiguur1 den grooten        
,karel1 wiens gestalte nog slechts in   
schets was ontworpen en waaraan         
,sebaldus ,beham1 zijn nieuwe gezel1 hem
 volstrekt niet behulpzaam  mocht zijn4 
,daar kwam op eens het bericht1 dat de  
keizer reeds den #d;den ,februari  zou  
komen en dus was alle haast en          
overijling te vergeefs geweest  en      
teleurgesteld legde ,drer de penseelen  

terzijde om zich en zijn  huis voor de  
komst des keizers gereed te maken1 want 
zelfs in het  kleinste straatje werden  
de woningen feestelijk versierd4 ,het   
was  inderdaad verwonderlijk1 hoe op    
eenmaal te midden van de sneeuw de      
straten in groenen voorjaarsdos         
pronkten1 waartoe men het ,lorenzer-  en
 ,sebalderwoud had geplunderd4          
,natuurlijk waren die straten1 waarlangs
 de keizer zijn intocht  zou houden1 het
 fraaist versierd3 van de ,spittlerpoort
 door de  ,smidstraat naar het plein1   
waarop de ,st4 ,jacobskerk stond1       
vandaar  naar de ,koornmarkt en over de 
,vleeschbrug naar de ,heerenmarkt1 en   
dan  over de ,visch- en ,zoutmarkt naar 
de ,veste4 ,de poort was geheel met     
dennengroen versierd en van het bovenste
 gedeelte wapperden bonte  vlaggen en   
wimpels en daarmee wedijverden alle     
huizen en kerken1  langs welker steile  
gevels het groen zich als klimop naar   
boven  slingerde4 ,het schoonst van     
alles was de eerepoort bij de ,veste1 op

  welker gevel sierlijke godenbeelden   
het keizerlijke wapen vasthielden1      
waarboven de keizerlijke vlag met den   
adelaar zich trotsch verhief4    ,van   
hier tot aan de ,spittlerpoort hadden de
 gilden in vol ornaat en  de            
vertegenwoordigers der aanzienlijke     
families post gevat1 terwijl  al de     
leden van den raad voor de poort den    
keizer opwachtten4    ,om negen uur in  
den morgen zag men in de verte de       
voorhoede van den  keizerlijken stoet   
aangekomen en dadelijk begonnen al de   
klokken te  luiden en weerklonk het     
geknal der donderbussen en het geschal  
der  trompetten van de stadshoornblazers
 om aan het volk in de stad te          
verkondigen3 ,hij is in aantocht6       
,maar nadat de voorste ruiters de poort 
waren binnengereden1 duurde het  nog    
geruimen tijd1 voordat de keizerlijke   
,heer zelf verscheen4 ,daar  kwam hij6  
,een zwarte hengst droeg de hoog        
opgerichte gestalte1 een  echt          
ridderfiguur1--zijn oogen zagen trotsch 

om zich heen1 doch zijn  mond glimlachte
 minzaam4    ,bij de poort hield hij    
zijn paard in om den welkomstgroet van  
den raad  te ontvangen1 daarop bewoog   
zich de stoet1 na enkele woorden van    
dank1  onder het eindeloos gejubel van  
het volk1 dat zich gedeeltelijk ook     
plaats had verschaft op de daken1 door  
de verschillende straten naar  de       
,veste1 waar ,zijn ,majesteit verblijf  
zou houden4    's ,middags verscheen    
,keizer ,maximiliaan met zijn gevolg op 
het  raadhuis1 waar in de groote zaal   
een feestmaal was gereed gemaakt1  en   
het behaagde hem daar te blijven tot    
laat in den avond4        ,den volgenden
 morgen zag men een statigen man1 met   
een edel1 bezield1  fijnbesneden gelaat 
van de ,veste komen4 ,het was ,johannes 
,stabius1  ,zijner ,majesteits          
,kroniekschrijver en vertrouwd          
raadgever1 een door  en door geleerd    
man1 die ook groote mathematische       
kundigheden bezat  en als dichter veel  
lauweren had verworven4 ,hij richtte    

zijn schreden  westwaarts1 naar het     
plein bij de ,tiergrtnerpoort en liet op
 ,drers  huisdeur den klopper driemaal  
vallen4    ,de meester1 die hem had zien
 aankomen1 snelde de trap af en deed    
zelf  de deur voor hem open4    ,beide  
mannen vestigden een onderzoekenden blik
 op elkaar en op elks  gelaat was de    
achting1 die de een den ander           
inboezemde1 te lezen4    ,de gezant des 
,keizers gaf zijn innige vreugde te     
kennen1 dat het hem  nu vergund was1    
kennis te maken1 met een man1 wiens roem
 wijd en zijd  was verbreid en meester  
,drer1 wederkeerig1 boog eerbiedig voor 
hem1  wien het was vergund zich in den  
zonneschijn van 's ,keizers gunst  te   
koesteren4    ,stabius verzocht meester 
,drer1 die hem uitnoodigde in de        
pronkkamer  te gaan1 hem naar zijn      
werkplaats te brengen en nadat hij over 
het  daar aanwezige schilderwerk zijn   
groote bewondering had uitgesproken1    
nam hij naast den meester plaats en     
deelde hem mee1 dat hij niet alleen  was

 gekomen om den alom gevierden          
kunstenaar te zien1 maar ook op bevel   
van ,zijn ,majesteit1 uit wiens naam hij
 hem een opdracht kwam doen4            
,waarschijnlijk weet gij1 waarde        
meester1 dat de keizer zich met vlijt   
en ijver op kunsten en wetenschappen    
toelegt en hoe ingenomen hij is  met    
alles1 wat den geest ontwikkelt en het  
hart verheft4 ,menig dichter  en        
kunstenaar heeft hij den spoorslag      
gegeven tot nieuwe scheppingen  en zelf 
hen daartoe in de gelegenheid gesteld4  
,nu heeft hij een plan1  dat moet dienen
 tot zijn eigen verheerlijking3 er moet 
een kunstwerk1  dat alle andere van     
dezen aard in pracht en grootte moet    
overtreffen1  worden geleverd4 ,zelf    
heeft hij het den ,triomf genoemd en hij
 wil1  dat het in twee werken wordt     
uitgevoerd2 het eerste moet een         
eerepoort  en het tweede een triomftocht
 voorstellen4 ,en u heeft hij uitgekozen
  om het kunstwerk te volbrengen1 waarde
 ,meester ,drer--daarom vraag  ik u nu1 

of gij daartoe geneigd zijt4 ,drer boog 
eerbiedig en drukte  zijn dankbaarheid  
uit over de eer hem bewezen4 ,daarna    
vraagde hij op  welke wijze en in welken
 vorm zijn keizerlijke ,majesteit het   
kunstwerk  wenschte uitgevoerd4    ,de  
keizer wil1 dat gij er een houtsnede van
 maakt1 antwoordde  ,stabius1 en de     
oppervlakte moet ongeveer tien voet in  
de hoogte en  negen in de breedte       
bedragen4    ,in zijn hart was ,drer    
ontsteld1 toen hij dit hoorde4 ,in der  
haast berekende hij1 dat daartoe tachtig
 of negentig stukken hout  7beukenhout71
 die aan elkaar moesten worden gevoegd1 
noodig zouden  zijn4 ,doch juist dit    
moeilijke van de opdracht had een       
bijzondere  bekoring voor hem1 en daarom
 herhaalde hij zijn bereidwilligheid om 
aan 's keizers wensch te voldoen4       
,stabius drukte hem hartelijk de  hand  
en bleef nu nog eenigen tijd4    ,de    
beide mannen waren spoedig in een       
gesprek verdiept en ,drer leerde  in    
,stabius iemand kennen1 die een scherp  

verstand en uitgebreide  kennis bezat1  
vol geestdrift voor en verstand van de  
kunst1 met wien  het een waar genot was 
om te praten4 ,den volgenden avond      
verscheen  ,stabius weder en zoo ging   
het al de volgende dagen1 zoo lang de   
keizer  in ,neurenberg vertoefde2 en er 
ontstond tusschen den geleerde en den   
kunstenaar een innig vriendschappelijke 
verhouding1 waarvan ,pirkheimer  bijna  
jaloersch werd4 ,ja zelfs1 toen de      
keizer eindelijk vertrok1  liet hij zijn
 raadgever1 op diens verzoek1 achter1 om
 meester ,drer  behulpzaam te zijn bij  
de plannen voor de eerepoort4    ,drer  
begon nu spoedig met de voorbereidende  
werkzaamheden1 maar hij  kon slechts    
enkele uren per dag daaraan besteden1   
want eerst moesten  de beide            
keizersportretten klaar zijn4 ,dat      
gebeurde spoedig daarop  en de stad     
bezat nu weer een kleinood meer4 ,vooral
 de beeltenis van  ,karel den ,groote   
was boven allen lof verheven4    ,toen  
,stabius het schilderij na de voltooiing

 zag1 trad hij ontroerd een  schrede    
achteruit2 hij herkende in het gelaat   
zijn eigen trekken6 ,de  hand van den   
kunstenaar1 in wiens hart de beeltenis  
van zijn vriend  leefde1 had            
onwillekeurig dat beeld op het doek     
gebracht4    ,nu had ,drer meer tijd om 
zich aan de keizerlijke opdracht te     
wijden4 ,maar deze hield zooveel in1 dat
 er jaren verliepen1 voordat  de        
teekeningen zoover waren1 dat zij aan   
den houtsnijder konden worden           
toevertrouwd1 vooral omdat er zooveel   
ander werk tusschen door liep4          
,wederom was geheel ,neurenberg n en al 
verbazing en verwondering4 ,zoo  iets   
had men nog nooit gezien6 ,op           
tweennegentig stukken hout1 die aan     
elkaar waren gevoegd1 had ,drer1 met    
onvergelijkelijke nauwkeurigheid1  de   
teekening met pen en potlood gemaakt1 om
 haar daarna voor het  snijden aan den  
bekwaamsten kunstenaar op dat gebied1   
,hieronymus  ,andree toe te vertrouwen4 
,de teekening1 die tien en een halven   

voet hoog en negen voet breed  was1     
stelde een eerepoort van drie bogen     
voor4 ,de middelste1 die ook  de        
grootste is1 heet3 de poort der ,macht  
en ,eere1 daarboven verheft  zich de    
stamboom van het ,oostenrijksche huis   
naast #ajb wapens van de  ondergeschikte
 landen4 ,boven de beide zijbogen1 dien 
van den lof  en dien van den adel zijn1 
in vierentwintig teekeningen1 voorvallen
  uit het leven van ,keizer ,maximiliaan
 weergegeven4    ,toen deze het werk te 
zien kreeg1 drukte hij ,stabius de beide
 handen1  alsof deze het was1 die het   
had gemaakt en het was goed1 dat ,drer  
er niet bij was1 anders had hij wel eens
 hoogmoedig kunnen worden  door dien    
bovenmatigen lof uit 's keizers mond4   
,zijn ,majesteit antwoordde hem met de  
toezegging van een jaargeld van  #ajj   
gulden1 dat ,drer levenslang van de aan 
het rijk verschuldigde  stadsbelasting  
van ,neurenberg zou worden uitbetaald4  
,,hoofdstuk ,,xxii4    ,,smart ,,en     
,,vreugde4      ,dicht naast de groeve1 

waar de oude goudsmid1 meester ,drer1 op
 het  ,sebaldus-kerkhof rustte1 was een 
nieuwe grafkuil geopend en daarin  werd 
op ,st4 ,liborius1 den #ag;den ,mei van 
het jaar #aead1 een lijkkist            
neergelaten4    ,het was ,vrouwe        
,barbara1 de weduwe van den ouden       
meester1 die men  ten grave bracht4     
,velen waren op de begraafplaats        
tegenwoordig om  de gestorvene de       
laatste eer te bewijzen en hun          
deelneming aan de  achterblijvenden te  
betoonen4 ,de kapelaan van de ,st4      
,sebalduskerk sprak  bij de groeve de   
gebruikelijke gebeden en het gild der   
meesterzangers  besloot de plechtigheid 
met een vroom lied4    ,daarna verlieten
 allen het kerkhof1 behalve de beide    
geestelijke  zusters1 die op den        
grafheuvel bleven om te waken en te     
bidden voor  het zieleheil der          
afgestorvene en de nagelaten            
betrekkingen1 die met  een traan in het 
oog toezagen1 hoe de doodgraversknechts 
de groeve  verder vulden4 ,deze         

treurenden waren3 meester ,drer met zijn
 vrouw en  zijn beide broeders1 ,andreas
 en ,hans4 ,andreas was kort geleden uit
  den vreemde naar ,neurenberg          
teruggekeerd1 om zich daar als meester  
in het goudsmidsgilde te laten opnemen4 
,hij was nog juist bij tijds  gekomen om
 den laatsten zucht zijner moeder op te 
vangen en nog door  haar te worden      
gezegend4    ,zwijgend verlieten zij te 
zamen1 nadat alles was afgeloopen1 de   
gewijde plaats4    ,juist toen zij het  
huis op het ,tiergrtnerplein wilden     
binnengaan kwam  hen een man tegemoet1  
wiens schoenen grijs van het stof waren 
en die1  beleefd groetend1 zijn hoed    
afnam4 ,verrast keek ,drer op1 en er    
kwam  plotseling een andere uitdrukking 
in zijn oogen1 als een zonnestraal  uit 
donkere wolken4 ,zijt gij het1 beste    
,schufelein8 ,hoe had ik dat  kunnen    
denken6    ,schufelein schudde hem de   
hand4 ,ach1 dat ik u zoo moet           
terugvinden1  lieve meester6 ,ik hoopte 
allen vroolijk en wel hier te zullen    

ontmoeten  en nu zie ik een diep        
bedroefd man voor mij6 ,ik neem         
hartelijk  deel in uw leed--de ,heer    
trooste u6 ,men ging naar binnen--de    
nieuw  aangekomene begroette nu ook de  
anderen en betuigde zijn blijdschap  ook
 ,andreas terug te zien4 ,daarna vraagde
 hij dringend alles omtrent  de         
afgestorvene te mogen hooren1 want hij  
had haar hartelijk liefgehad  en het    
deed meester ,drer goed1 zijn hart aan  
een deelnemen den vriend  te kunnen     
uitstorten4    ,gij moet weten1 begon   
hij1 dat verleden jaar dinsdags voor de 
week  voor ,paschen1 mijne arme moeder  
plotseling zoo ernstig ongesteld werd1  
dat wij de deur harer kamer moesten     
openbreken1 omdat wij1 daar zij  zelf   
niet kon opendoen1 anders niet bij haar 
konden komen4 ,wij brachten  haar in een
 benedenvertrek en men voorzag haar van 
de ,h4 ,sacramenten  der stervenden1    
want iedereen dacht1 dat zij zou        
heengaan4 ,sedert  vaders dood was zij  
nog al gezond geweest1 ofschoon zij     

vroeger wel  eens had gesukkeld1 ja1    
zelfs een aanval van de pest te         
doorstaan had  gehad en nog vele andere 
wederwaardigheden en verdriet had       
ondervonden1  die zij steeds met groote 
zachtmoedigheid en zonder eenige        
bitterheid  had verdragen4 ,och1 zij was
 toch een bijzonder vrome vrouw6 ,gij   
weet  zelf hoe trouw zij ter kerke ging 
en hoe liefderijk zij voor mij en  mijn 
broeder heeft gezorgd en ons steeds     
vermaande vroom en rein van  handel en  
wandel te blijven4 ,haar barmhartigheid 
en zelfverloochenende  liefde jegens    
alle menschen kan ik nimmer genoeg      
prijzen en geen  wonder1 dat zij bij    
allen bemind was4    ,evenwel nadat zij 
ten volle was bediend1 is zij toch nog  
niet  gestorven1 maar is zij nog meer   
dan een jaar ziek gebleven1 totdat  zij 
gisteren1 twee uur voor middernacht1 als
 een ware ,christin is  gestorven1      
voorzien van alle sacramenten met       
absolutie van pijn en  schuld1 door de  
macht aan den paus geschonken4 ,voordat 

zij stierf1  gaf zij mij haar zegen1    
wenschte zij mij den vrede ,gods toe en 
gaf  mij vele ernstige vermaningen om de
 zonde te ontvlieden4 ,zij wenschte  nog
 den ,johanneszegen #bb te drinken1 wat 
zij ook deed4 ,zij heeft een  moeilijken
 doodsstrijd gehad en ik bemerkte1 dat  
zij iets vreeselijks  zag1 want zij     
begeerde wijwater1 nadat zij in langen  
tijd niet had  gesproken4 ,toen braken  
haar oogen en ik zag1 dat zij tweemaal  
hevige  schokken kreeg en dat zij haar  
mond en oogen van pijn toekneep4 ,ik    
bad luide voor haar en mijn hart leed   
daarbij onnoemelijk veel6 ,god  zij haar
 genadig6    ,ave1 pia anima6 fluisterde
 ,schufelein vroom en hij begon daarop  
ook de afgestorvene te prijzen en       
zooveel goeds van haar te zeggen1  dat  
zoowel meester ,drer als de anderen de  
tranen in de oogen kregen4    ,later1   
nadat de maaltijd was afgeloopen1 zonder
 dat er veel  woorden waren gewisseld1  
moest ,schufelein vertellen1 wat hem    
zelf  gedurende zijn afwezigheid was    

wedervaren4 ,hij had daarbij opmerkzame 
toehoorders1 die zich hartelijk over al 
het goede1 dat zijn deel  was geweest1  
verheugden en over zijn vooruitgang op  
het gebied der  kunst4 ,met gespannen   
aandacht luisterde ,drer1 toen hij      
vertelde1 dat  hij ook te ,rome was     
geweest en hem had gezien1 dien allen   
verafgoodden1  den heerlijken ,rafael4  
,hoe8 riep ,drer1 hebt gij hem van      
aangezicht tot aangezicht  gezien8 ,o1  
wat zijt gij gelukkig6 ,reeds lang heb  
ik vurig verlangd  hem te mogen         
aanschouwen1 hem1 den eenige1 den       
onvergelijkelijke1  den lieveling des   
pausen en den bewonderde der gansche    
wereld6    ,er kwam een bijzondere glans
 in ,schufeleins oogen4 ,hoor1 hoe twee 
groote mannen denzelfden wensch         
koesteren6 ,want gij moet weten1 dat    
,rafael eveneens vurig verlangt hem te  
zien1 dien hij den ,duitschen  ,apelles 
noemt4    ,een hoogrood bedekte ,drers  
gelaat1 en zijn oogen werden vochtig1   
terwijl hij halfluid vraagde3 ,hoe weet 

gij dat8    ,uit zijn eigen mond1       
verzekerde ,schufelein4 ,ik had den     
toegang tot  zijn werkplaats gekregen en
 mijn hart begon sneller te kloppen1    
toen  ik onder de vele schilderijen1 ook
 verscheidene bekende tegenkwam1  met   
het monogram ,a4 ,d4 ,en toen ik zeide1 
hoezeer mij dat verraste  en verheugde1 
omdat ik langen tijd bij meester ,drer  
als gezel was  werkzaam geweest1 greep  
,rafael op eens mijn hand en sprak3 ,o1 
dan zijt  gij mij dubbel welkom en mijn 
blijdschap zou volkomen zijn geweest1   
als hij u had vergezeld4 ,toen heeft hij
 u nog hoog geprezen en mij  verteld1   
dat hij reeds door ,marcantonio         
,raimondi1 die sedert vier  jaren zijn  
werken op koper graveert1 de uwe had    
leeren kennen4 ,deze  is het ook1 die uw
 kleine ,passie op koper heeft          
nagegraveerd en nog  meer andere werken4
 ,en luister2 ik wil u nog iets zeggen  
en daarbij  schoof hij zijn stoel nog   
wat nader3 ,ik zag in ,rafaels          
werkplaats  een tekening1 die bijna     

voltooid was1 en waaraan hij juist bezig
  scheen geweest4 ,ternauwernood durfde 
ik mijn oogen vertrouwen1  want wat zag 
ik daar8 ,het was een kruisdraging van  
den ,heer ,jezus1  bijna geheel zooals  
gij die hebt voorgesteld in de groote   
,passie4 ,de  ,heiland onder het        
kruishout neergezonken en steunend op   
zijn arm1  scheen mij volkomen gelijk   
behandeld zoo als gij het deed1 lieve   
meester4 ,eveneens de overige figuren en
 de rangschikking2 het kwam  mij voor1  
dat ,rafael u daarin heeft gevolgd4 ,in 
elk geval heeft hem  uw werk voor den   
geest gezweefd en zijt gij zijn         
voorbeeld geweest4    ,bewogen greep    
,drer ,schufeleins hand3 ,o1 ik dank u1 
beste  ,schufelein1 ik dank u6 ,wat gij 
mij daar zegt is als een lichtstraal in 
den nacht van mijn rouw4 ,maar nu is    
mijn begeerte1 om dien heerlijken       
kunstenaar te zien1 nog grooter         
geworden4 ,ach1 dien wensch zal ik  mede
 in het graf moeten nemen1 want hoe     
zouden ,neurenberg en ,rome  bij elkaar 

kunnen komen8    ,en nu drong ,drer er  
bij ,schufelein op aan1 hem nog meer van
 ,rafael  te vertellen1 van zijn        
uiterlijk en zijn werken1 van zijn      
verhouding  tot den paus en van zijn    
leven1 totdat ,wilibald ,pirkheimer en  
andere  vrienden en vriendinnen kwamen  
om hun deelneming aan de treurenden  te 
betuigen4    ,intusschen ging           
,schufelein met ,hans en ,sebaldus      
,beham1 den gezel1  die juist uit de    
stad was thuis gekomen1 in ,drers       
werkplaats en hij  werd niet moede te   
hooren van alles1 wat de meester in de  
laatste  jaren1 sedert de beide gezellen
 waren ontslagen1 had gewerkt4 ,hans    
kwam er nooit mee klaar2 want telkens   
als hij dacht alles te hebben           
opgenoemd1 schoot hem weer iets te      
binnen1 dat hij had vergeten4 ,het  is  
een onuitputtelijke bron1 zei           
,schufelein eindelijk4 ,mogen al de     
lieve heiligen1 die hij in zijn werken  
verheerlijkt1 hem beschermen  en sterken
 en hem nog vele jaren levens           

schenken6-- -- --        ,er was bijna  
een jaar na deze gebeurtenis            
voorbijgegaan1 toen bij  ,drer een      
vreemdeling binnentrad1 wiens uiterlijk 
zijn zuidelijke  afkomst verried1 want  
twee ravenzwarte oogen keken uit zijn   
gebruind  gelaat en dik1 zwart1 krullend
 haar golfde om zijn slapen4    ,wees   
gegroet1 ,heer6 sprak hij met een       
beleefde buiging4 ,zijt gij  meester    
,albrecht ,drer8    ,die ben ik1        
antwoordde de aangesprokene4 ,wat       
wenscht gij van mij8    ,ik kom van zeer
 ver1 zeide de man1 het is een lange weg
 van  ,rome naar ,neurenberg4 ,ik breng 
een boodschap van meester ,rafael aan   
meester ,drer4    ,wat zegt gij8 riep   
,drer1 wiens penseel uit zijn hand viel4
 ,o wees  welkom onder mijn dak4 ,wat   
zendt mij de meester aller meesters8    
,zijn groet en ook dit1 antwoordde de   
man1 terwijl hij een rol papier  uit    
zijn tasch nam4 ,het heeft slechts      
kleine waarde1 sprak hij1  die mij tot u
 zond1 maar meester ,drer zal het       

vriendelijk van mij  willen aannemen1   
als hij hoort1 hoe hartelijk ik verlang 
hem iets  van mijn hand te geven4       
,met bevende vingers vouwde ,drer den   
rol open en aanschouwde een met  rood   
krijt geteekende figuur in krijgsdos4   
,zijn oogen bleven met  een teedere     
uitdrukking er op rusten2 met diepen    
eerbied vervuld1  beschouwde hij deze   
teekening van den grooten man4    ,na   
een lang stilzwijgen sprak hij3 ,ik wil 
hem danken en gij1 gij zult  ook mijn   
boodschapper zijn4 ,blijf nog eenigen   
tijd om de stad te zien1  dan zal ik u  
weder laten teruggaan met mijn          
tegengeschenk4    ,zes dagen later was  
,rafaels boodschapper weder gereed voor 
de  terugreis4 ,in zijn reistasch had   
hij den dank van den ,duitschen meester 
geborgen2 ,drer wilde ,rafael niet de   
een of andere teekening1 die  hij had   
liggen1 zenden1 maar zich zelf2 hij     
wilde den buitenlandschen  meester niet 
alleen iets van zijn hand laten zien1   
maar zijn beeltenis  zoodanig op doek   

geschilderd1 dat het op beide kanten    
zichtbaar was4    ,een schittering kwam 
in ,rafaels oogen1 toen hij hem zag1    
dien hij zoo  hoog vereerde1 en tot zijn
 dood toe hield hij het portret in hooge
 eer4                  ,,hoofdstuk      
,,xxiii4    ,,uit ,,de ,,duisternis     
,,tot ,,het ,,licht4      ,het was een  
sombere ,novembermorgen van het jaar    
#aeag4 ,een dikke  mist belette de zon  
door te dringen tot in de straten en    
pleinen  van ,neurenberg4    ,meester   
,drer zat in zijn werkplaats te         
teekenen4 ,keizer ,maximiliaan  was dit 
jaar weer in ,neurenberg geweest en had 
den meester1 over wiens  ,poort der     
,eere hij hoogst tevreden was1          
opgedragen om op het tweede  groote     
stuk1 de ,triomf1 als voornaamste deel  
een triomfwagen te  schilderen naar     
plannen1 die ,zijn ,majesteit zelf had  
ontworpen4 ,de  zoo prachtig mogelijk   
versierde wagen1 door zes paarden       
getrokken1  moest achterin voorzien zijn
 van een hooge zitplaats1 waarop de     

keizer zou troonen in vol ornaat1 met   
zijn jonge gemalin1 ,maria van          
,bourgondi2 voor de beide ,majesteiten  
moest koning ,filips de ,schoone  zitten
 tusschen zijn zuster en zijn           
echtgenoot1 voor hen zijn zoons1 de     
aartshertogen ,karel en ,ferdinand en   
geheel voorin hun zusters4 ,het was     
,wilibald ,pirkheimer opgedragen om met 
,drer deze keizerlijke gedachten  in    
artistieken vorm te gieten en meester   
,albrecht was juist bezig de  met vriend
 ,wilibald veranderde plannen op het    
papier te teekenen4 ,doch  het werk     
wilde vandaag niet goed vlotten4 ,het   
licht was zoo slecht1  dat hij niets kon
 zien op de plaats1 waar hij gewoonlijk 
zat1 en aan  een kleine tafel dicht bij 
het venster moest gaan zitten om beter  
te  kunnen zien4 ,maar het was niet     
alleen dat1 wat hem bij zijn schepping  
hinderde4 ,in zijn geheele wezen en in  
zijn gebaren lag een bijzondere         
rusteloosheid2 naast hem lag een boekje1
 waarin hij nu en dan een blik  wierp en

 dan verzonk hij in diep gepeins4 ,het  
boekje was getiteld3  ,het heilige ,onze
 ,vader1 verklaard door ,dr4 ,maarten   
,luther4 #bc ,hij  had het gekregen van 
,christoffel ,scheurl1 den man1 die hem 
indertijd te  ,bologna had verwelkomd1  
daarna tot professor in de              
rechtsgeleerdheid  te ,wittenberg was   
benoemd en nu als rechterlijk           
plaatsvervanger in  ,neurenberg een     
aanzienlijke plaats innam4 ,door hem had
 hij veel gehoord  over dezen           
merkwaardigen man1 die in ,saksen en ook
 verder in het land  veel van zich deed 
spreken1 dien ,augustijner monnik en    
professor in  de theologie aan de1 door 
den keurvorst ,frederik den ,wijze      
gestichte1  hoogeschool te ,wittenberg4 
,van het begin af aan had ,drer een     
levendige  belangstelling gekoesterd    
voor dezen uitstekenden geleerde en hij 
had ook vlijtig bestudeerd de preeken   
van ,pater ,wenzel ,link1 die1 in  nauwe
 vriendschapsbetrekking tot ,luther     
staande1 reeds sinds den tijd1  dat ze  

samen in het klooster te ,erfurt waren1 
sedert eenigen tijd in  het ,augustijner
 klooster te ,neurenberg was4 ,deze     
preeken hadden een  diepen indruk op hem
 gemaakt en een hevigen storm in hem    
verwekt4 ,als  een trouw zoon zijner    
kerk en met een vroom hart had hij tot  
nu toe  gewandeld volgens de geboden van
 den pauselijken stoel en voor het oog  
der menschen vlekkeloos geleefd2 ja1 hij
 had zich de grootste achting           
verworven1 niet alleen als kunstenaar1  
maar ook als mensch2--nu begon  hij te  
twijfelen1 of de weg1 dien de kerk      
aanwees1 wel de rechte  was4 ,en zijn   
twijfel nam nog toe1 als hij dacht aan  
den gruwel der  verwoesting aan het     
heilige gepleegd en het diepgaande      
verderf der  kerk zag1 dat hem reeds    
jaren geleden stof tot zijn teekeningen 
uit  de ,openbaring van ,johannes had   
gegeven4 ,en hij was niet de eenige  te 
,neurenberg die deze dingen bepeinsde2  
andere burgers en juist de  beste en    
edelste1 voelden hun hart ook onrustig  

kloppen4 ,als hij  naar de prediking van
 ,pater ,link in de ,augustijnerkerk    
ging1 kon  hij er zeker van zijn den    
kanselier ,scheurl1 den voortreffelijken
  secretaris van den raad en den        
syndicus ,lazarus ,spengler te vinden   
en van de patricirs de heeren           
,hieronymus1 ,ebner1 ,kaspar ,ntzel  en 
,hieronymus ,holzschuher4 ,ook ,wilibald
 ,pirkheimer voegde zich bij  hen2 maar 
hij uitte zich op eenigszins andere     
wijze4 ,hij behoorde  tot de zoogenaamde
 ,humanisten1 een kring van geleerden1  
die in het  herleefd klassieke tijdvak  
de wereld vonden1 waarin hun geest zich 
bewoog en van dit standpunt uit trokken 
zij te velde1 zoowel tegen het          
wetenschappelijk ongevormde1 als tegen  
het bijgeloof van hun tijd4 ,men  legde 
,pirkheimer ten laste1 dat hij had      
meegewerkt aan de brieven  van de mannen
 der duisternis1 die in goed geslaagde  
navolging van  het slechte latijn der   
monniken den bedelmonnik met zijn       
grenzenlooze  domheid en schaamtelooze  

onzedelijkheid aan de kaak stelden4     
,wilibald  ,pirkheimer verkneukelde zich
 hierin en hij genoot van het algemeene 
gelach1 dat deze brieven verwekten4     
,zijn wapens tegen het verderf van  den 
tijd waren geestigheid en spotternij1 en
 zijn hart nam er slechts  in zoover    
deel aan1 dat hij zich verheugde over de
 nederlaag van zijn  tegenpartij4 ,eens 
was zijn gevoel opgekomen tegen ,meester
 ,wolgemuts  ,pausezel als tegen een te 
ruwe1 onridderlijke wijze van strijden1 
nu plaatste hij zich eigenlijk op       
hetzelfde standpunt4    ,bij ,drer was  
het geheel iets anders4 ,den hoog       
ernstigen1 innig vromen  man stond het  
schreien nader dan het lachen2 het gold 
voor hem iets1  dat hem diep ter harte  
ging4 ,dag en nacht hield de gedachte   
hem bezig3  wat moet ik doen1 opdat ik  
zalig worde1 en de vraag3 is de weg1    
die de kerk wijst1 de goede weg8    ,hoe
 langer hij naar de preeken van ,link   
luisterde1 des te meer begon  hij aan de
 waarheid der leer van ,rome te         

twijfelen en bij dezen diep  nadenkenden
 en met ware vroomheid bezielden man1   
won de twijfel  te meer veld omdat hij  
reeds sedert langen tijd als bij        
instinct  een duister voorgevoel der    
waarheid van het evangelie bij zich had 
omgedragen4 ,wel is waar had hij tot nu 
toe in zijn kunst in hooge  mate de     
,maagd ,maria1 die volgens het algemeene
 begrip van dien tijd1  als koningin des
 hemels en der wereld werd vereerd1     
verheerlijkt2  men bad tot haar als tot 
de eeuwige beschermvrouw van het        
menschdom1  die ellendige zondaars de   
straf voor hun zonden kwijt scheldt1    
ongeneeselijke kwalen geneest1 de aarde 
doet draaien1 de zon het  licht schenkt1
 de wereld regeert en de hel doet beven4
 ,niet alleen  in zijn leven van ,maria1
 maar ook in de talrijke afbeeldingen   
der  ,madonna1 waarvan er meer dan      
twintig bestonden1 had hij de afgodische
  vereering van dit kind der menschen1  
in de hand gewerkt4 ,maar als men  deze 
werken nauwkeuriger bezag1 kon men zien1

 dat het niet in des  kunstenaars       
bedoeling lag deze afgoderij te         
bevorderen4 ,wie oogen  heeft om te     
zien1 ziet dat de ,maagd ,maria in      
,drers werken niet de  hoofdpersoon is3 
het goddelijke ,kind is het waarom alles
 draait4 ,hij  wordt door allen gediend1
 door de engelen en de heiligen en      
tegelijk  met ,hem ook zij1 die ,hem ter
 wereld bracht4 ,niet met een           
stralenkrans  verschijnt ,maria daar1   
maar als een echt menschenkind1 ja1 als 
een  ware ,neurenbergsche huismoeder in 
,neurenberger kleederdracht4 ,in  haar  
oogen leest men de liefde voor haar     
kind4 ,zij laaft het met  haar          
moedermelk in zalige verrukking1 zij    
verheugt zich met ,hem1  zij lijdt met  
,hem4 ,zij is niet verheven boven het   
algemeene lot van  vergankelijkheid en  
verval1 zooals de ,italiaansche         
schilders haar1  als in eeuwige jeugd   
bloeiende1 voorstellen1 maar zij wordt  
oud en  zwak2 met gebogen gestalte omvat
 zij haar gepijnigden ,zoon1 onmachtig  

ligt de oude1 grijze vrouw neder aan den
 voet van het kruis4    ,zoo had dus een
 godsdienstig juist gevoel meester      
,drers hand bestuurd  en hier en daar   
waren deze onbewuste gewaarwordingen ook
 in woorden  voor den dag gekomen4      
,boven het eerste zijner rijmen1 die hij
 in  het jaar #aeji had gemaakt1 stond  
geschreven3 ,elke ziel1 die het  eeuwige
 leven heeft1 wordt verkwikt door ,jezus
 ,christus1 die twee  naturen in n      
persoon vereenigt1 de goddelijke en de  
menschelijke1  hetgeen men alleen door  
de genade kan gelooven en door het      
natuurlijk  verstand nimmer kan worden  
begrepen4 ,bij zijn ,passie-gravuren had
  hij dit gevoegd3                    ,o
 almachtige ,god en ,heer               
,vol aanbidding kniel ik neer           
,voor ,jezus' lijden1 voor ,uw ,zoon1   
,uw ,eengeboorne1 die het loon          
,voor onze schuld gedragen heeft4       
,o ,god1 ik bid1 dat ,gij mij geeft     
,over mijn zonden1 diepe smart          
,en leed4 ,och1 reinig ,gij mijn zondig 

hart6                ,gij hebt des      
overwinnaars troon1                ,ach1
 deel met mij uw eerekroon4      ,dus   
had de vrome man door de diepte van zijn
 godsdienstig gemoed iets  van de       
waarheid gevoeld4 ,en nu lag voor hem   
,luthers boekje over het  ,onze ,vader1 
hij kende het bijna geheel van buiten6  
,ook nu hield het zijn geest bezig en   
stoorde het hem in zijn  teekenwerk4    
,daar begon de klok der ,augustijnerkerk
 te luiden2 hij stond op1 deed  zijn met
 bont omzoomden mantel om1 zette zijn   
zwart fluweelen baret  op en ging uit3  
hij wist1 dat ,wenzel ,link zou preeken4
    ,over de ,melkmarkt en de ,wijnmarkt
 kwam hij spoedig aan het               
,augustijnerklooster4 ,de kerk was      
overvol1 niet alleen met monniken1  maar
 ook met burgers1 waarvan de voornaamste
 waren3 ,hieronymus ,ebner1  ,hans      
,schopper1 ,lazarus ,spengler en eenige 
anderen4    ,link had den verloren zoon 
tot onderwerp gekozen en sprak over de  
groote liefde ,gods1 waarmee ,hij in    

,christus den zondaar tegemoet komt  en 
van het vertrouwen1 waarmee de          
berouwvolle1 boetvaardige zondaar  zich 
zonder tusschenkomst van menschen in    
,gods geopende armen moet  werpen4      
,toen de dienst was afgeloopen en de    
kerk uitging1 bleef ,drer nog  met de   
aanzienlijke heeren achter1 om met hen  
over het gehoorde1  dat aller hart diep 
had getroffen1 te blijven praten4 ,op   
eenmaal trof  een gedruisch hun ooren2  
het was alsof er veel volk af- en       
aanliep4    ,zij traden naar buiten om  
te zien1 wat er te doen was en op het   
plein  zagen zij een dichte             
menschenmassa1 die steeds grooter werd  
en hoorden  zij een stem1 zonder evenwel
 te kunnen verstaan1 wat die sprak4     
,wat is daar te doen8 vraagde           
,hieronymus ,ebner aan den ouden        
,frhlich1  meester van het              
koperslagersgild1 die zich uit het      
gedrang losmaakte4    ,er is een        
reizende koopman in de stad gekomen1    
vertelde deze1 die  vreemde tijdingen   

brengt4 ,hij zegt1 dat een zekere       
monnik1 ,martinus  ,luther uit          
,wittenberg1 aan de deur van de slotkerk
 vijfennegentig  stellingen heeft       
aangeplakt1 om te protesteeren tegen den
 aflaat1  waarmee de paus de geldbuidels
 ledigt en de zielen verderft4 ,dat     
heeft  heel wat opzien verwekt4 ,de man 
zegt1 dat waar hij ook kwam en dit      
bericht meedeelde1 het bij jongen en    
ouden1 aanzienlijken en geringen1       
mannen en vrouwen grooten indruk maakte1
 dat er eindelijk iemand was1  die het  
had gewaagd zijn stem te verheffen tegen
 die afschuwelijke  geldklopperij en die
 niet vreesde den paus te trotseeren4   
,op vele  plaatsen was het nieuwtje hem 
al vooruitgegaan en kende men reeds den 
inhoud der stellingen1 die overal met   
vreugde werden gelezen4 ,de man  voegde 
er nog bij1 dat hij regelrecht uit      
,wittenberg kwam en dat hij  uit naam   
van een vriend van den monnik1          
verscheidene der stellingen  tegen den  
aflaat bij den heer ,christoffel        

,scheurl had afgegeven4    ,bij mij8    
riep de kanselier blij verrast4 ,zoo1   
dan ga ik dadelijk  naar huis6 ,laat ons
 met u gaan1 vraagde ,drer en de heeren 
gingen  gezamenlijk naar de woning van  
den kanselier4 ,het was juist zooals  de
 reiziger had gezegd4 ,de vrouw van     
,scheurl kwam hen tegemoet en  zeide3   
,zie eens1 man1 wat een reiziger tijdens
 uw afwezigheid heeft  gebracht6        
,haastig verbrak ,scheurl het omhulsel  
en haalde eenige  papieren te           
voorschijn4 ,het waren tien stukken in  
het latijn geschreven  en getiteld3     
,disputatie van ,dr4 ,maarten ,luther   
ter verklaring van de  kracht van den   
aflaat4    ,lees toch6 riep ,kaspar     
,ntzel den kanselier toe en deze begon  
terstond1 terwijl de anderen zich om hem
 schaarden om te luisteren4    ,hij had 
nog slechts weinig gelezen1 toen ,drer  
eensklaps uitriep3 ,o1  ,god1 help mij1 
ik voel mij zoo angstig6 ,hij liep naar 
het venster1  de handen tegen de borst  
gedrukt4 ,scheurl wenkte een bediende om

 een  beker frisch water te halen1 doch 
,drer weigerde4 ,water kan mij niet     
helpen2 lees verder1 verder6    ,scheurl
 ging door met lezen en bij elke        
zinsnede werd de spanning  grooter4     
,toen hij eindelijk ophield1 heerschte  
er een diepe1 plechtige  stilte1 waarna 
,hieronymus ,holzschuher het woord nam  
en sprak3 ,deze  eenvoudige monnik is   
een profeet des ,allerhoogsten1 hij     
heeft zijn  stem verheven om der        
waarheid getuigenis te geven4 ,zie1 het 
valt mij  als schellen van de oogen6    
,langen tijd heb ik mij reeds gergerd   
over  dien misdadigen aflaathandel en   
het schaamtelooze bestelen van het      
volk4 ,nu begrijp ik ook1 dat de aflaat1
 zooals de paus die beveelt1 uit  den   
booze is1 zelfs wanneer men er geen geld
 voor behoeft te betalen4    ,hieronymus
 ,ebner gaf zijn instemming te kennen en
 voegde er zeer  ernstig bij3    ,hus   
heeft men verbrand1 evenzoo ,savonarola1
 misschien wordt er weldra  een derde   
brandstapel opgericht4 ,dat verhoede    

,god6 riep ,drer uit  en een donker rood
 bedekte zijn gelaat4 ,zou de tijd dan  
nog niet zijn  aangebroken1 dat de ,heer
 zich over het arme ,christenvolk       
erbarmt8 ,reeds  sinds den eersten keer1
 dat ik van ,maarten ,luther heb        
gehoord1 was  mijn ziel het met hem eens
 en er sprak in mij een stem3 hij is    
het1  die de waarheid heeft6 ,zou ,god  
het nog eenmaal dulden1 dat de ,satan   
het werktuig in ,zijn hand verbrijzelt8 
,o1 ik wenschte steeds meer van  ,luther
 te hooren en mij door hem in de        
waarheid te laten leiden4 ,want  nu ben 
ik nog als iemand1 die lang in het      
duister heeft gezeten en  met verblinde 
oogen hulpeloos in het schelle daglicht 
rondtast4    ,kaspar ,ntzel1 die tot nu 
toe in stilzwijgen en gepeins verzonken 
had  gestaan1 richtte zich nu plotseling
 op en zeide3 ,luther heeft een  vreemde
 taal gebruikt1 omdat hij het allereerst
 voor de geleerden heeft  gesproken2    
maar zijn prediking is voor het gansche 
volk bestemd--ik  zal hem te hulp komen 

en haar in het ,duitsch uitgeven4       
,dit vond algemeenen bijval en men drong
 er op aan1 als het mogelijk  was1 dat  
hij nog dienzelfden dag met het vertalen
 zou beginnen4    ,ntzel bleef den      
ganschen nacht doorwerken1 zoodat hij   
den volgenden  morgen reeds naar ,anton 
,koburger1 den drukker1 kon gaan en     
slechts  weinige dagen later wist geheel
 ,neurenberg1 dat ,luthers stellingen   
tegen den aflaat in het ,duitsch waren  
verschenen4    ,men haastte zich naar de
 drukkerij en in een ommezien was de    
geheele voorraad uitverkocht4 ,in de    
huizen1 in de herbergen1 bij de         
drinkputten1 in de werkplaatsen1 overal 
hoorde men spreken over den             
,wittenberger monnik en zijn stellingen1
 en de opgewondenheid werd nog  grooter1
 toen men van doortrekkende reizigers   
vernam1 dat ,luther met  zijn prediking 
het gansche rijk in rep en roer had     
gebracht4 ,wenzel  ,link1 de            
,augustijner pater sprak nu met nog meer
 vrijmoedigheid van  den kansel en al de

 kloosterlingen trokken partij voor hun 
ordebroeder  in ,wittenberg4    ,drers  
werkplaats bleef leeg2 de meester liet  
zich daar niet zien4 ,hij  zat boven in 
zijn kamertje met afgesloten deur2 zelfs
 zijn vrouw  mocht hem niet storen4 ,hij
 wilde alleen zijn met ,god in den      
strijd  om licht en waarheid4    ,en    
ziet1 de strijd eindigde in overwinning4
    ,dr4 ,maarten ,luther had hem den   
blinddoek van de oogen genomen2 nu wist 
hij1 wat het is1 dat elk ,christen voor 
zijner ziele zaligheid van noode  heeft 
te weten3 dat 's menschen hoop op de    
eeuwige zaligheid berust  op ,gods      
genade in ,christus alleen en op niets  
anders4 ,het stond daar  immers klaar en
 duidelijk3 de paus kan slechts aflaat  
geven van die  straffen1 welke hij zelf 
heeft opgelegd1 dus de tijdelijke       
kerkelijke  straffen4 ,zijn macht strekt
 zich niet tot hemel en hel uit2 het is 
een valsche meening1 door de onwaardige 
handelaars in aflaatbrieven1  verspreid4
 ,de paus kan geen zonden vergeven en   

niemand uit de hel  verlossen2 hij kan  
niets anders doen dan den menschen      
verkondigen1  wat ,god uit genade en ter
 wille van ,christus voor een           
boetvaardige  ziel doet4 ,indien iemand 
oprecht berouw gevoelt1 wil ,god hem    
volledig  zijn schuld en straf kwijt    
schelden zonder een enkelen aflaatbrief4
    ,deze boodschap was voor ,drers ziel
 als morgendauw op de dorre  weide4 ,hij
 was steeds zulk een ernstig1 ijverig   
,christen geweest2 hij  kon zich        
beroepen op een groot aantal goede      
werken1 die de kerk van  hem vorderde en
 had daardoor toch niet gevonden1 wat   
zij zocht4 ,nu  zag hij op eens de leer 
der goede werken met geheel andere oogen
  aan3 niet door verdienste1 maar door  
genade ontvangen1 was ,luthers          
prediking en dat was hem een blijde     
boodschap4 ,zijn hart vond nu op        
eenmaal rust en zijn beangst gemoed werd
 plotseling getroost4 ,en nu1  nadat    
alles hem duidelijk was geworden1 wilde 
hij het ook aan anderen  openbaren en   

zijn vertrouwen in de waarheid van      
,luthers prediking  werd versterkt1 toen
 hij zag1 hoe vurig ook ,agnes' begeerte
 was  om naar hem te luisteren en toen  
hij hoorde1 hoe dankbaar zij was1  dat  
ook haar ziel vrede daarbij vond4       
,zijn blijdschap nam nog toe1 toen ook  
,pirkheimer voor ,luther in  geestdrift 
geraakte1 zoo zelfs1 dat hij een brief  
aan ,dr4 ,maarten  schreef4 ,o1 hoe     
gaarne zou ook ,drer zijn hart voor den 
man ,gods  hebben uitgestort6    ,met   
groote spanning volgde hij nu de        
wederwaardigheden van ,luther1  wien    
menige giftige pijl werd toegeslingerd4 
,kwam er een boekje uit  van ,luthers   
hand1 dan was hij er dadelijk bij om    
daardoor steeds  duidelijker de waarheid
 te leeren kennen1 terwijl ,luther zelf 
door  de aanvallen zijner               
tegenpartijders stapsgewijze verder kwam
 in de  erkentenis der waarheid4        
,drer voelde zich zoo opgewekt1 zoo     
blijde2 zijn ziel verblijdde  zich in   
zulk een ongekend1 zalig gevoel1 als    

zelfs de hoogste lof der  menschen over 
zijn kunst nooit bij hem had kunnen     
opwekken4 ,hij voelde  zich gelukkig    
door den vrede ,gods1 die alle verstand 
te boven gaat4                          
,,hoofdstuk ,,xxiv4    ,,te ,,augsburg4 
,op een schoonen ,junimorgen1 toen de   
zon vroolijk scheen1 reden drie         
aanzienlijke heeren te paard de         
,vrouwepoort van ,neurenberg uit1 op    
eenigen afstand gevolgd door zes kranige
 knechten1 met zware valiezen  beladen4 
,het waren de vertegenwoordigers der    
stad in den ,rijksdag1  dien ,keizer    
,maximiliaan te ,augsburg had           
bijeengeroepen3 de raadsheer  ,kaspar   
,ntzel1 de stadssecretaris ,lazarus     
,spengler en meester ,albrecht  ,drer4  
,eerst was het plan geweest1 dat slechts
 de twee eerstgenoemden  zouden gaan1   
later besloot men den laatste ook te    
zenden1 om den  keizer1 bij wien ,drer  
in hooge eer stond1 genoegen te doen4   
,het zal warm worden1 beweerde meester  
,drer na eenigen tijd1  de zon brandt   

reeds op mijn rug4    ,in ,augsburg     
zullen we het nog warmer krijgen1       
antwoordde ,spengler  lachend4 ,de      
belasting1 die de paus eischt voor den  
strijd tegen  de ,turken1 zal de hoofden
 der vorsten genoeg verhitten en de paus
  zal het ook benauwd krijgen1 als hij  
de lange reeks klachten van de          
rijksvorsten over de geestelijkheid     
verneemt4    ,zou men den heiligen      
,vader die belasting toestaan8 vraagde  
,ntzel4    ,de stadssecretaris haalde de
 schouders op4 ,men stelt hier den      
eenen eisch tegenover den anderen4 ,als 
de paus aan de klachten der  ,duitschers
 geen gehoor geeft1 kan hij elke        
gedachte aan een oorlog  tegen de       
,turken gerust op zijde zetten4 ,ik voor
 mij geloof trouwens1  dat de ,turken   
slechts een voorwendsel zijn1 om op     
nieuw geld uit de  zakken der           
,duitschers te kloppen1 nadat ,luther   
voor de aflaatkramers de  markt heeft   
bedorven4 ,de bedoelde ,turken zullen   
wel in ,itali huizen4    ,nu gij toch   

van ,luther spreekt1 zei ,drer1 zal het 
mij benieuwen  of zijn zaak in den      
,rijksdag zal worden behandeld4    ,in  
den ,rijksdag8 vraagde ,spengler4 ,we   
hebben genoeg andere zaken  te          
behandelen1 maar als het mocht gebeuren1
 ben ik overtuigd1 dat  de keurvorst van
 ,saksen zich het lot van zijn          
landgenoot wel zal  aantrekken1 want    
,luther staat bij hem hoog in de gunst4 
,nu het gesprek op de theologie was     
gekomen1 raakten zij daarin zoo  ernstig
 verdiept1 dat de lange rit hun         
bijzonder kort scheen4    ,bij de poort 
van ,augsburg scheidden zij om elk hun  
logies op te zoeken3  ,kaspar ,ntzel    
begaf zich naar het paleis van den      
rijken ,fugger1  ,lazarus ,spengler naar
 zijn collega ,konrad ,peutinger en     
meester ,drer  naar het                 
,augustijnerklooster te ,st4 ,ulrich4   
,de ,neurenberger vertegenwoordigers    
behoorden tot de eerste1 die te         
,augsburg verschenen4 ,elken dag kwamen 
er nu meer3 de ,duitsche vorsten  en    

prelaten verschenen met hun gevolg1     
allen in statigen optocht en  eindelijk 
kwam ,zijn keizerlijke ,majesteit4      
,den volgenden dag kwamen allen1 nadat  
zij gezamenlijk de mis hadden           
bijgewoond1 met den keizer bijeen in de 
groote zaal van het paleis  en de       
,rijksdag was geopend4    ,eenigen tijd 
daarna keerde meester ,drer in          
opgewonden stemming  naar het klooster  
terug en deelde aan de monniken mede1   
dat hij  overmorgen voor ,zijn          
,majesteit moest verschijnen1 om diens  
portret  te maken4 ,de monniken         
verheugden zich niet weinig hierover1 en
 waren  nu nog trotscher op hun gast1   
met wien zij reeds tegenover andere     
geestelijke orden hadden gepronkt4      
,des ,maandags na den dag aan ,johannes 
den ,dooper gewijd1 werd meester  ,drer 
in het keizerlijk paleis ontboden4      
,zijn hart klopte luid3 nu zou hij de   
eer hebben1 hem1 den machtigen  keizer  
van het groote ,duitsche ,rijk1 te mogen
 afbeelden1 den vorst1  voor wien hij   

ook als liefhebber en beschermer der    
kunst hooge  achting koesterde4    ,met 
den dienaar1 die hem begeleidde1 ging   
hij door den tuin van het  paleis en    
trad1 langs de menigte keizerlijke      
hofbeambten en dienaren  met hun van    
goud schitterende livreien1 op het      
voorportaal toe4 ,zij  gingen de breede 
trap op1 door een zaal heen en kwamen   
daarna aan  klein kamertje4 ,de bediende
 opende de deur en liet ,drer binnen1   
die nu voor ,zijn keizerlijke ,majesteit
 stond4    ,toen hij eerbiedig boog1    
kwam de keizer minzaam op hem toe en    
reikte  hem de hand4    ,wees welkom1   
lieve meester6 ,het is mij recht        
aangenaam hem1 die mij  reeds zooveel   
genot heeft bereid1 te mogen zien4 ,wilt
 gij nu maar  dadelijk aan het werk gaan
 om keizer ,maximiliaans beeltenis aan  
de  wereld te laten zien4               
,tegelijkertijd zette hij zijn fluweelen
 baret op1 sloeg een lichten  mantel om 
en ging zitten4 ,drer nam een papier te 
voorschijn en  teekende met houtskool   

het bijna levensgroote portret des      
keizers4    ,nog geen uur was           
voorbijgegaan1 toen de kunstenaar voor  
den  keizer boog1 om hem te danken1 dat 
het hem vergund was geweest den         
hoogstgeplaatsten man der wereld in     
beeld te brengen4 ,hoogst verwonderd    
stond de keizer op4 ,hoe1 zijt gij nu   
reeds klaar8    ,hij bekeek de teekening
 en zag toen zijn beeltenis1 geniaal    
uitgevoerd1  zoo natuurgetrouw en zoo   
volkomen waar1 dat hem een kreet van    
blijde  verrassing ontsnapte en hij in  
vervoering de hand des kunstenaars      
greep om die hartelijk te drukken4      
,drer verzocht de teekening eerst mee   
naar huis te mogen nemen1 om hier  en   
daar nog wat bij te werken2 hij zou haar
 dan den volgenden dag aan  ,zijn       
,majesteit zenden4 ,de keizer keurde dit
 goed en liet den kunstenaar  niet      
vertrekken zonder hem nogmaals zijn     
bewondering te hebben betuigd4          
,sedert dat oogenblik overstelpte men   
,drer met arbeid1 want door  dit portret

 was zijn tegenwoordigheid te ,augsburg 
algemeen bekend  geworden4 ,de rijke    
,patricir1 ,jacob ,fugger1 noodigde     
,drer uit bij hem  te komen om zijn     
portret te maken1 en zoo deed ook een   
aanzienlijke  ,augsburgsche dame1       
,sybilla ,arztin4 ,een grootere opdracht
 gaf hem den  geleerden en              
kunstlievenden stadssecretaris en       
keizerlijken raadsheer  ,dr4 ,konraad   
,peutinger1 met wien hij later op zeer  
vertrouwelijken  voet kwam1 omdat hij in
 hem iemand1 die wat het godsdienstige  
betrof  het geheel met hem eens was1 had
 gevonden4 ,zijn schetsboek vulde hij   
met portretten van de belangrijkste     
personen1 die hij gedurende de          
zittingen van den ,rijksdag in stilte   
teekende en waartoe behoorden3          
,keurvorst ,frederik van ,saksen1       
,keurvorst ,joachim ,i van ,brandenburg 
en  diens zoon van denzelfden naam1 de  
,paltsgraaf ,frederik1 ,vorst ,wolfgang 
van ,anhalt1 ,bisschop ,bernard van     
,trinte1 de ,abten van ,st4 ,paul in    

,lavanthal en van het klooster          
,heilsbronn4 ,het portret van ,ridder   
,ulrich van ,hutten teekende hij zelfs  
tweemaal4    ,de ,augustijner monniken  
van ,st4 ,ulrich drongen er bij den     
kunstenaar op  aan1 dat hij een geschenk
 als herinnering zou achterlaten2       
vriendelijk  willigde hij hun verzoek in
 en schilderde de portretten van een    
groot  aantal kloosterlingen4    ,vele  
weken waren sinds dien tijd             
voorbijgegaan4    ,op een avond in het  
begin van ,augustus kwam ,drer in       
bijzonder  opgewekte stemming thuis en  
vertelde hij aan tafel3 ,vandaag is  mij
 weder een groote eer te beurt gevallen3
 de ,aartsbisschop  van ,maagdenburg en 
,mainz1 primaat en eerste kanselier van 
het  ,duitsche ,rijk1 die op den        
,rijksdag hier van den heiligen ,vader  
den  kardinaalshoed heeft ontvangen1    
heeft mij bij zich ontboden en mij      
gevraagd zijn portret te maken4 ,dat heb
 ik nu vandaag gedaan en  daarna hebben 
we nog eenige uren heel vertrouwelijk   

gepraat4 ,welk  een aangenaam man is    
hij6 ,met welk een liefde en verstand   
spreekt  hij over de kunst1 waarvoor hij
 geen geld ontziet6 ,hij heeft een      
aanzienlijke schat reliquien in zijn    
kerk te ,halle bijeengebracht  en voor  
het portret1 waarover hij uiterst       
tevreden is1 heeft hij mij  terstond    
twee honderd gouden guldens uitbetaald1 
en mij nog twintig  el damast gegeven   
voor een kleed1 dat ik juist noodig heb4
    ,en ziet1 er is mij heden nog iets  
anders overkomen4 ,het is mij weer      
vergund geweest bij den keizer te       
verschijnen om met hem te spreken  over 
den triomfwagen1 dien ik voor hem heb   
geteekend4 ,er waren juist  veel vorsten
 bij hem1 die allen even minzaam tegen  
mij waren4 ,de keizer  wilde1 dat ik een
 ridderhelm zou teekenen en toen ik     
daarmee bezig  was1 kwam hij er bij1 nam
 het stuk houtskool uit mijn hand en    
zei1  dat hij het zelf ook eens wilde   
probeeren4 ,maar terwijl hij zijn  best 
deed1 brak het stuk houtskool           

herhaaldelijk en het wilde in  het      
geheel niet gelukken--hij gaf het mij   
dus maar weer terug en ik  maakte de    
teekening gauw af4 ,de keizer moest er  
om lachen en vraagde3  ,hoe komt het    
toch1 dat bij mij de houtskool          
voortdurend breekt en bij  u nooit8 ,en 
omdat de keizer zoo minzaam en gewoon   
met mij praatte1  werd mijn moed groot  
en ik antwoordde3 ,allergenadigste      
,keizer1  ik zou niet wenschen1 dat ,uw 
,majesteit even goed kon teekenen als   
ik4    ,de toehoorders zagen elkaar     
daarop bedenkelijk aan en een hunner    
zeide3  ,dat was een haastig1 onbedacht 
woord4 ,hoe nam de keizer het op8       
,drer glimlachte4 ,hij begreep1 dat ik  
er mee wilde zeggen3 ,gij1  ,keizer1    
hebt over een ander rijk te gebieden en 
moeilijker plichten  te vervullen dan n 
van ons4 ,daarom reikte hij mij         
vriendelijk de  hand en ik mocht        
heengaan1 zonder in ongenade te zijn    
gevallen4    ,de prior was onder ,drers 
verhalen stil geworden2 nu nam hij het  

woord en sprak3    ,ik begrijp1 dat 's  
keizers gunst u verheugt en gelukkig    
maakt en ik  verblijd mij daarin met u2 
maar het verbaast mij1 dat de vriend en 
volgeling van ,luther met zooveel lof   
over diens tegenstander spreekt  en hem 
met zijn kunst dient4 ,is het niet juist
 kardinaal ,albrecht1  die den eersten  
stoot aan de geheele beweging heeft     
gegeven1 toen  hij ,tetzel uitzond met  
die aflaatkist8    ,drer zag den prior  
een oogenblik ontsteld aan1 daarop sprak
 hij3 ,ik  heb wel gedacht aan hetgeen  
de kardinaal1 wat den aflaat betreft1   
heeft  gedaan en het diep betreurd4 ,het
 is jammer1 dat de man zich daarmee     
heeft afgegeven4 ,hij is overigens zulk 
een kiesch1 uiterst ontwikkeld  en      
hoogdenkend man1 een vriend van kunsten 
en wetenschappen4 -- -- --    ,en een   
verkwister6 viel de prior hem met       
donkeren blik in de  rede4 ,zijn        
geldbuidel is altijd leeg en hij heeft  
,tetzel uitgezonden  alleen om zijn     
beurs te vullen4    ,misschien heeft hij

 niet geweten1 wat hij deed1 zei ,drer  
verontschuldigend1 en is daarom op hem  
het woord van onzen ,heiland  van       
toepassing1 dat men het hem moet        
vergeven4 ,misschien heeft hij zelf  het
 verkeerde reeds ingezien en stelt hij  
perk aan dien afschuwelijken  handel4   
,mij dunkt1 dat hij meer vorst dan      
bisschop is en van de leer  der kerk    
niet veel weet1 zooals vele anderen1 die
 den bisschopsstaf  dragen4 ,indien hij 
het bestuur over wereldsche             
aangelegenheden had1  dan -- -- --      
,hier werd de spreker in de rede        
gevallen door een monnik1 die met een   
uitdrukking van schrik en toorn op het  
gelaat1 naar binnen stortte  en riep3   
,er loopt een slechte tijding door de   
stad3 de leeuw heft  den klauw omhoog1  
om den adelaar te verscheuren4          
,plotseling stonden allen van hun       
zitplaatsen op en verdrongen zich  om   
den binnengekomene met de vraag1 wat dit
 moest beteekenen4    ,de monnik hief   
zijn gebalde vuisten omhoog en riep met 

donderende  stem3 ,wee u1 ,leo1 wanneer 
uw hand zich met het bloed der heiligen 
bevlekt6--,gij moet dan weten1 broeders1
 dat er uit ,rome een gezant  van den   
paus is gekomen1 om ,luther te bevelen  
binnen zestig dagen  voor den           
pauselijken stoel te verschijnen--dat   
beteekent dus3 in een  gevangenis te    
verdwijnen--en den paus nog dankbaar den
 voet te kussen  voor de genade1 dat hij
 hem den brandstapel heeft bespaard6    
,er ontstond een groote opgewondenheid2 
aller gelaat gloeide en men  sprak wild 
door elkaar1 want de ,augustijner       
monniken van ,st4 ,ulrich  te ,augsburg 
hadden allen partij gekozen voor hun    
,wittenberger  kloosterbroeder en waren 
trotsch op hem4    ,drer was eveneens   
diep getroffen4 ,hij ging naar zijn     
slaapvertrek  en legde zich te bed1 om  
daar lang tot ,god te bidden en den     
bedreigde  in de bescherming des        
,almachtigen aan te bevelen4    ,er     
heerschte een geweldige oproerigheid in 
,augsburg gedurende de  volgende dagen  

en de pauselijke gezant zag welk een    
groot deel van  het volk op ,luthers    
hand was4    ,de opgewondenheid bedaarde
 dan ook niet1 voordat men over ,luthers
  lot gerust kon zijn1 omdat zoowel de  
,universiteit van ,wittenberg als  de   
keurvorst ,frederik van ,saksen1 voor   
den monnik beslist in de bres  waren    
gesprongen en het hadden doorgezet1 dat 
zijn zaak op ,duitsch  grondgebied zou  
worden uitgevochten en wel te ,augsburg 
op den ,rijksdag1  terwijl de pauselijke
 gezant1 kardinaal ,cajetanus1 tegen wil
 en dank  zich bereid moest verklaren1  
aldaar den ketter te woord te staan4    
,men was daarmee tevreden gesteld2      
vooral ook nu de pauselijke             
zaakgelastigde1 den keurvorst op diens  
aandringen1 had beloofd met             
zachtmoedigheid en rechtvaardigheid     
tegenover den ,augustijner monnik  te   
werk te gaan4    ,brandend van ongeduld 
wachtte ,drer het oogenblik af1 waarop  
de man  ,gods1 die zijn ziel uit groote 
benauwdheid had gered1 ,augsburg zou    

betreden2 hij hoopte hem dan met eigen  
oogen te zien en misschien  zelfs met   
hem te spreken4    ,maar de eene week na
 de andere verliep en ,luther verscheen 
niet--men  hoorde zelfs beweren1 dat hij
 pas zou komen wanneer de ,rijksdag al  
het andere zou hebben behandeld1 en dat 
was nog heel veel4 ,drer  kon evenwel   
tot zijn groote spijt zoo lang niet     
wachten2 hij had van  huis tijdingen    
ontvangen1 die hem tegen de helft van   
,september naar  ,neurenberg riepen4    
,,hoofdstuk ,,xxv4    ,,bevredigd       
,,verlangen4      ,er waren bijna vier  
weken voorbijgegaan1 toen op zekeren    
avond de  meid meester ,drer bij zijn   
thuiskomst berichtte1 dat de secretaris 
van den ,raad er was geweest en ten     
hoogste had betreurd meester ,drer  uit 
te vinden4 ,hij had er bij gevoegd1 dat 
in geval deze spoedig thuis  mocht      
komen1 hij dadelijk naar het            
,augustijnerklooster moest gaan4        
,terstond ging ,drer er dus weer op uit 
en liep met groote stappen  naar het    

genoemde klooster4    ,hij vond al de   
broeders bij elkaar in de groote        
eetzaal4    ,o1 waarom waart gij zoo    
straks niet hier1 ,meester ,drer1 riep  
de  prior den binnentredende toe4 ,nu is
 het te laat6    ,wat is er gebeurd8    
vraagde ,drer ontsteld4    ,de prior    
kwam naderbij1 reikte hem de hand en    
zei3 ,hij1 dien gij  zoozeer hebt       
verlangd te aanschouwen1 zat een uur    
geleden hier op  deze plaats4           
,luther8 vraagde meester ,drer snel4    
,ja1 ,luther1 bevestigde de prior4 ,wij 
hebben hem gezien1 wij hebben  met hem  
gesproken--o1 ik zegen den dag1 waarop  
de gezegende des ,heeren  onzen drempel 
heeft overschreden4    ,drer was        
ontroostbaar over de teleurstelling1 dat
 hij op het  juiste oogenblik niet      
tegenwoordig was geweest en nu wilde hij
 ten  minste alle nadere bijzonderheden 
hooren4 ,hij vernam1 dat ,luther  te    
voet van ,wittenberg was gekomen en     
doodmoe bij de broeders was  aangeland4 
,men had hem toen gespijsd en gelaafd en

 broeder ,link had  hem zijn pij        
gegeven1 daar hij in zijn eigen oude    
pij1 door de stof op  reis ontoonbaar   
geworden1 onmogelijk voor den gezant van
 den heilige  ,vader kon verschijnen4   
,verder vertelde men1 dat ,link had     
aangeboden1 hem naar ,augsburg te       
begeleiden en dat zij een half uur      
geleden samen waren afgereisd4    ,en   
hoe was hij1 ,dr4 ,martinus8 vraagde    
,drer met groote  belangstelling4       
,eenige oogenblikken zweeg de prior met 
terneergeslagen blikken2  toen vervolgde
 hij3    ,hoe zal ik u dat duidelijk    
kunnen maken8 ,eerst schrok ik1 toen  ik
 hem zag aankomen1 van zijn holle1      
bleeke wangen1 waarop als  het ware de  
dood staat te lezen4 ,en ik zag daaruit 
de gevolgen van  zijn zelfkastijdingen  
in het ,erfurter klooster1 waarvan men  
mij had  verteld4 ,maar ik werd bijna   
verblind1 toen ik zijn oogen zag4       
,meester  ,drer1 als gij die oogen had  
gezien1 zoudt gij terstond hebben       
gezegd3 dat is een man ,gods1 een       

profeet des ,allerhoogsten6 ,en als  gij
 die oogen moest schilderen--al zijt gij
 nog zulk een uitstekend1  hooggeroemd  
kunstenaar1 zulke oogen en de ziel1 die 
daaruit spreekt1  op het doek te        
brengen1 neen1 dat zou onmogelijk zijn4 
,ik zie ze nog  steeds voor mij1 die    
groote1 donkere1 diepe oogen2 het was   
mij alsof  hij daarmee tot in het diepst
 van 's menschen ziel kon lezen4 ,en dan
  zijn stem1 zijn taal--juist zoo stel  
ik mij ,elias1 den profeet van  ,jehova 
voor4    ,en wat zeide hij van zijn gang
 naar ,augsburg8 vraagde ,drer verder4  
,hij was op alles voorbereid1 antwoordde
 de prior4 ,hij voorzag heel  goed1 dat 
hij als offer was bestemd1 dat de paus  
hem door list wilde  vangen en naar     
,rome sleepen2 toch ging hij getroost in
 den naam des  ,heeren1 die1 als hij    
verloren ging1 uit elken steen een      
,martinus  kon verwekken4    ,in ,drers 
ziel kampten velerlei aandoeningen om   
den voorrang2 diepe  ontroering en      
hartverheffende gedachten wisselden af  

met wrevel over  de teleurstelling      
,luther te hebben gemist4 ,eindelijk    
vraagde hij1  of ,luther niet gezegd    
had1 welken terugweg hij zou nemen1     
wanneer  het misliep met de booze       
bedoelingen van ,rome4 ,doch men zei    
hem1  dat ,luther daarvan met geen enkel
 woord had gerept4    ,iedereen te      
,neurenberg1 en ,drer in het bijzonder1 
wachtte nu in groote  spanning op       
tijding uit ,augsburg2 maar de          
berichten1 die kwamen1  waren zeer met  
elkander in tegenspraak4 ,sommigen      
zeiden1 dat ,luther  zeer welwillend    
door den kardinaal was ontvangen2       
anderen beweerden1  dat de pauselijke   
gezant hem hard had bejegend en had     
gezegd1 dat  hij het beest met de       
donkere oogen niet meer wilde zien4     
,toen kwam op den #af;den ,october 's   
avonds laat ,wenzel ,link1 die ,luther  
naar ,augsburg had vergezeld1           
terug--alleen1 en vervulde door zijn    
berichten de stad met vrees en beven4   
,hij vertelde1 dat hij de vlucht  had   

moeten nemen1 omdat hij zijn leven niet 
zeker was en wat er met  ,luther1 die   
nog een geschrift om te appeleeren wilde
 overreiken1  zou gebeuren1 dat wist    
,god alleen4    ,ten huize van ,kaspar  
,ntzel kwamen vele aanzienlijken bijeen 
om te  beraadslagen1 wat zij te doen    
hadden1 in geval1 dat het met ,luther   
tot  het uiterste kwam1 maar niemand    
wist wat hierin te raden4 ,aller gemoed 
was bezwaard1 niemand dacht aan         
arbeiden1 zelfs de raadszittingen       
konden niet doorgaan door de afwezigheid
 van het meerendeel der  raadsheeren4-- 
,op ,donderdag1 den #basten ,october1   
reden 's morgens vroeg twee ruiters  de 
,vrouwepoort te ,neurenberg binnen2 zij 
zagen er wonderlijk uit1 ten  minste de 
een1 want dat was een monnik in zijn    
pij1 hetgeen al heel  vreemd stond voor 
iemand te paard1 zoodat ieder1 die hem  
tegenkwam1  bleef staan en verwonderd   
den rijdenden kloosterbroeder nakeek4   
,de  andere ruiter was een man met een  
grijzen baard en een gerimpeld  gelaat2 

hij was tot de tanden toe gewapend4 ,de 
ruiters vraagden  den weg naar het      
,augustijnerklooster en gingen1 toen zij
 daar waren  aangekomen1 met het paard  
aan den teugel1 den tuin binnen4 ,even  
daarna  werd de klopper driemaal haastig
 op ,drers deur neergelaten4 ,het was   
een monnik1 die de boodschap bracht1 dat
 meester ,drer terstond naar  het       
klooster moest gaan4    ,met een        
voorgevoel1 wien het gold1 snelde ,drer 
naar buiten1 geheel  zooals hij was en  
in zijn haast ternauwernood zich den    
tijd gunnende  om zijn baret van den    
haak te nemen4 ,hij had zich niet       
bedrogen2 de  monnik vertelde hem       
onderweg1 dat ,luther vergezeld van een 
gewapend  ruiter uit ,augsburg als      
vluchteling was aangekomen en in het    
klooster  eenige rust wilde nemen4 ,met 
kloppend hart trad ,drer het klooster   
binnen4 ,allen waren weder in de eetzaal
 te zamen gekomen en men kon  het hun   
aanzien1 welk een diepen indruk deze    
gebeurtenis op hem maakte4              

,tevergeefs echter zochten zijn oogen   
,luther en op zijn vraag naar hem1      
hoorde hij dat deze bij den prior in    
diens cel was1 om het schrijven  van    
,spalatinus1 den hofprediker van den    
,keurvorst van ,saksen1  dat            
ondertusschen voor hem was gekomen1 te  
lezen4 ,en werkelijk1  nog voordat      
,luther eenige spijs ter verkwikking had
 genuttigd1 had  hij zich teruggetrokken
 om dezen brief te lezen4 ,hij zag      
daaruit1  dat hij alle reden had1 om de 
,augsburgsche vrienden1 die bij hem op  
deze nachtelijke vlucht hadden          
aangedrongen1 dankbaar te zijn1 want    
,spalatinus deelde hem mee1 dat1 in een 
brief van den ,paus1 ,kardinaal         
,cajetanus de opdracht had gekregen1    
,luther1 dien verstokten ketter1  hoe   
dan ook1 in zijn macht te brengen1 aan  
,rome uit te leveren en  den ban uit te 
spreken over al zijn volgelingen en over
 alle steden  en landen1 waarheen deze  
zoon des satans zich zou begeven4       
,het duurde geruimen tijd1 voordat      

,luther zich weer liet zien4 ,de brief  
van ,spalatinus en zijn lichamelijke    
uitputting hadden hem zoozeer           
aangepakt1 dat hij rust en nadenken     
noodig had4 ,hij bekommerde zich  weinig
 om het gevaar1 dat hem zelf dreigde2   
doch dat anderen om  zijnentwil zouden  
lijden1 deed hem verdriet4 ,om deze     
laatste reden  wilde hij dan ook niet   
lang in ,neurenberg blijven en hij ging 
naar  de eetzaal terug1 waar een ontbijt
 voor hem gereed stond4 ,drer1 die  zich
 achter in de zaal had teruggetrokken1  
stond hem onbewegelijk met  groote oogen
 aan te staren2 het was alsof hij       
betooverd was4 ,dat was  hij dus1 de    
profeet des ,heeren met die zielvolle   
oogen1 die zoo diep  in de waarheid     
zagen2 dat was dus die onverschrokken1  
dappere man1  die gedurfd had wat       
niemand had gewaagd2 dat was hij dus1   
wien hij de  redding uit zijn           
zielsangsten had te danken6 ,meester    
,drer bleef schuw  in zijn schuilhoek1  
om daar te luisteren naar de woorden1   

die ,luther  onder het eten met den     
,prior en zijn vriend ,link wisselde4   
,toen hij  echter1 nadat hij had        
gegeten1 opstond en een kloosterbroeder 
toeriep1  dat de knecht de paarden moest
 voorbrengen1 verzamelde ,drer al zijn  
moed1 trad uit zijn schuilhoek te       
voorschijn en ging naar ,dr4 ,maarten   
toe4 ,eerwaarde heer ,doctor1 neem ook  
uit mijn mond een zegenbede  op reis    
mee4 ,reeds sedert lang behoor ook ik   
tot hen1 die u eeren en  voor u bidden4 
,hoe heet gij8 vraagde ,luther          
vriendelijk4    ,albrecht ,drer1 was het
 antwoord4    ,toen begonnen de groote  
oogen van den doctor te schitteren en   
met een  geheel veranderden klank in    
zijn stem sprak hij3 ,albrecht ,drer1   
gij1  heerlijk kunstenaar1 wees gegroet4
 ,zie1 ook ik heb u hartelijk lief en   
bewonder uw kunst1 die mij reeds menig  
genot heeft bereid4 ,god helpe  u verder
 op den weg der waarheid1 opdat gij     
daarin wordet bevestigd  en de waarheid 
u vrij make6    ,dat geve ,god6         

antwoordde ,drer warm1 u evenwel1 die   
door den ,paus  en de goddeloozen wordt 
bedreigd1 beveel ik in de bescherming   
des  ,almachtigen1 opdat gij over de    
boosheid uwer vijanden moogt zegevieren 
en het veld behouden4    ,heb dank1     
,meester ,drer6 antwoordde ,luther innig
 en hij drukte  den spreker de hand4    
,mijn leven is in ,gods hand en ik stel 
mijn  vertrouwen op den levenden ,god2  
daarom vrees ik geen mensch1 al was  het
 de ,paus of de duivel zelf4    ,buiten 
in den kloostertuin1 hoorde men         
hoefgetrappel2 toen nam ,luther  van    
allen haastig afscheid1 steeg te paard  
en draafde met zijn geleider  weg4 ,men 
zag hem langen tijd na1 totdat zij op de
 ,wijnmarkt den hoek  omsloegen en      
verdwenen4    ,heden is dit huis        
zaligheid geschied en mij ook1 sprak    
,drer1 diep  bewogen4 ,nu weet ik het   
ook heel zeker1 dat ,doctor ,maarten    
,luther  de zwaan is1 waarvan ,johannes 
,hus stervend voorspelde1 dat hij over  
honderd jaar zou komen4 ,en ik bid van  

,god1 dat zijn voorspelling  geheel moge
 worden vervuld2 dat men1 nadat men den 
gans misdadiglijk  heeft gebraden1 den  
zwaan ongebraden zal moeten laten6      
,,hoofdstuk ,,xxvi4    ,,een            
,,spotschrift4      ,de ontvangst1 die  
,kardinaal ,cajetanus te ,rome te beurt 
viel1  toen hij zonder den aartsketter  
thuis kwam1 was niet bepaald  aangenaam4
 ,begrijpende1 dat er met geweld niets  
viel uit te richten1  wilde de ,paus nu 
iets anders probeeren4 ,het duurde niet 
lang1 of er  kwam weer een pauselijk    
zaakgelastigde1 die het slimmer aanlegde
 dan  de onhandige ,kardinaal1 opdagen1 
iemand1 die den klauw in fluweelen      
handschoenen verborg1 terwijl hij       
trachtte den ketter door zijn gevlei  te
 vangen4 ,en bijna gelukte hem dat ook3 
hij bracht ,luther er toe  te beloven1  
dat hij zou zwijgen1 indien zijn        
tegenstanders dit ook  zouden doen4     
,doch deze konden hun mond niet houden  
en zoo was ,luther  ook van zijn belofte
 ontslagen4    ,doctor ,eck1 professor  

te ,ingolstadt1 was de eerste1 die den  
roem  wenschte te behalen om den        
geweldigen ,augustijner te overwinnen4  
,de  welbespraakte man wilde bij een    
dispuut in het openbaar bewijzen1  dat  
,luther een leugenprofeet en een kind   
des duivels was4 ,wel is  waar1 daagde  
hij eerst niet ,luther zelf tot een     
twistgesprek uit1  maar den             
,wittenbergschen professor ,karlstadt2  
doch eigenlijk had hij  het toch op     
,luther voorzien en het gebeurde dan    
ook1 dat1 nadat hij  te ,leipzig        
,karlstadt met zijn kwakzalversstem het 
zwijgen had weten  op te leggen1 ,doctor
 ,maarten in het strijdperk trad1 om een
 tweeden  kamp te ondernemen4    ,de    
oogen van de geheele wereld waren op dit
 tweegevecht gericht en  in groote      
spanning wachtte men op den uitslag4    
,luther behaalde de overwinning en      
verkreeg daarbij veel nieuwe            
volgelingen2 en niettegenstaande dat1   
ging ,eck1 die ijdele ,eck1  met        
opgericht hoofd zijn weg en deed alsof  

hij de overwinnaar was4    ,doch daarmee
 wist hij alleen de aanhangers van ,rome
 en de domme lieden  te misleiden--de   
overigen waren vertoornd op den         
schetteraar en des  te meer1 toen men   
tot de overtuiging kwam1 dat hij een    
doortrapt  huichelaar was1 die datgene1 
wat hij met veel drukte verdedigde1     
zelf in het geheel niet geloofde4       
,wilibald ,pirkheimers vrienden merkten 
in die dagen weinig van  hem4 ,hij had  
zich in zijn studeervertrek             
teruggetrokken en schreef  maar         
voortdurend4    ,alleen ,drer en ,doctor
 ,bernard ,adelmann werden nu en dan    
bij hem toegelaten en op hun vragen naar
 de oorzaak van zijn                    
teruggetrokkenheid1 antwoordde hij1 dat 
hij geheel in beslag werd  genomen door 
het bestudeeren van een ,grieksch       
schrijver4    ,eenige weken later zag   
een klein boekje het licht1 getiteld3   
der  abgehobelte ,eck #bd een           
woordspeling op ,ecks naam1 die hoek    
beteekent4 ,de naam van den schrijver en

 de plaats van uitgave waren  er niet   
bij vermeld4 ,het was een bijtend       
spotschrift op den doctor  uit          
,ingolstadt1 waarin niet alleen de      
theoloog1 maar ook de drinker  en       
wellusteling ,eck meedoogenloos aan de  
kaak werd gesteld4    ,de afgemaakte    
schuimbekte van woede4 ,hoe gemakkelijk 
had hij1 die  's ,pausen volmacht had1  
wraak kunnen nemen op den boosdoener1   
indien  hij hem maar gekend had6 ,eck   
stelde alle middelen in het werk om er  
achter te komen4    ,steeds las hij het 
geschrift op nieuw om er den schrijver  
van op  te sporen4    ,ha6 daar meende  
hij iets te hebben ontdekt3 het moest   
bepaald door  iemand uit ,neurenberg    
zijn geschreven1 verschillende          
bijkomende  omstandigheden verrieden    
dit4    ,iemand uit ,neurenberg--wie kon
 dat zijn8 ,wederom peinsde  ,eck en hij
 liet al de geleerden uit die stad aan  
zijn geest  voorbijgaan4                
,spengler8--,neen1 van hem verwacht ik  
die onhebbelijkheid  niet2 is er een    

ander die ,latijn                       
schrijft8--,pirkheimer8--    ,op nieuw  
bestudeerde hij den stijl en nu ging hem
 op eenmaal een licht  op--hoe was het  
mogelijk1 dat hij zoo lang gezocht en   
geraden had6 ,uit  die scherpe woorden  
keek hem ,pirkheimers boosaardig lachend
 gezicht  aan4 ,en nu kwam er een       
onheilspellende gloed in de zwarte oogen
 en  sissend klonk het tusschen de      
knarsende tanden3 ,neem u in acht1      
,wilibald1 wij rekenen nog eens met     
elkander af6    ,ook de leden van den   
,humanistenkring kwamen spoedig op      
hetzelfde  spoor als ,eck en            
verscheidene vragen werden er tot       
,pirkheimer over  het auteurschap       
gericht1 doch de wijze1 waarop hij het  
ontkende1  diende er slechts toe1 om de 
verdenking te versterken6    ,eck liet  
niets van zich merken en daardoor       
verdween langzamerhand  alle vrees uit  
,pirkheimers hart4 ,ook werd de aandacht
 van dit geval  na eenigen tijd afgeleid
 door een andere gewichtige gebeurtenis1

  die aller gedachten innam4 ,keizer    
,maximiliaan was in het begin van  't   
jaar #aeai gestorven en de ,rijksvorsten
 beraadslaagden met elkander  over de   
keuze van een troonopvolger4    ,in de  
laatste jaren van zijn leven had de     
afgestorvene de keurvorsten  voor zijn  
kleinzoon ,karel1 den opvolger der      
,spaansche kroon1 trachten  te winnen1  
en de uitslag der verkiezing            
beantwoordde dan ook aan de  wenschen   
van den ontslapene1 al moest het velen  
verbazen1 dat een  man1 die1 in ,spanje 
opgevoed1 zelfs de ,duitsche taal niet  
kende1 het  ,duitsche ,rijk zou regeeren
 en dat1 terwijl hij nog een jongeling  
was1  die pas twintig maal de rozen had 
zien bloeien4    ,meer dan iemand anders
 betreurde meester ,drer het heengaan   
van den  edelen1 ridderlijken           
,maximiliaan4 ,met hem verloor hij een  
beschermer1  van wien hij nog veel had  
verwacht3 verdere opdrachten van        
kunstwerken  en daarbij het jaargeld1   
dat hem voor zijn werken was beloofd4   

,wat  kon hij in dit opzicht van den    
nieuwen keizer verwachten8 ,hij was hem 
geheel vreemd en ongetwijfeld zou hij in
 de eerste jaren heel wat  anders te    
doen hebben dan de kunst te beschermen4 
,toch dacht ,drer  er over1 te trachten 
den nieuwen souverein te naderen en     
zoowel zijn  vrouw als zijn vrienden    
versterkten hem in dit plan4    ,deze   
overleggingen en zijn belangstelling in 
den gang der zaken op  godsdienstig     
gebied brachten er toe bij1 dat hij     
betrekkelijk weinig  tijd aan de kunst  
wijdde4 ,nadat hij nog een tweede en    
grooter portret  van ,kardinaal         
,albrecht op diens verlangen had        
gemaakt1 wenschte  hij den dierbaren1   
overleden keizer te verheerlijken door  
een werk  ter zijner herinnering te     
maken4 ,verscheidene malen schilderde   
hij  's keizers portret in olieverf en  
ten laatste wijdde hij aan de           
gedachtenis van den geliefden vorst een 
groote houtsnede1 die zijn  apotheose   
voorstelde1 zijn opnemen in het ,rijk   

der zaligen4 ,in het  voorhof des hemels
 knielt ,keizer ,maximiliaan voor ,god1 
den ,vader1  en legt schepter1 zwaard en
 rijksappel1 waarvan hij nu rekenschap  
moet geven1 neder aan de voeten van den 
,heer der heirscharen4 ,rondom  staan   
zes der voornaamste heiligen en         
schutspatronen als vrijpleiters         
geschaard4 ,onder het werk doelen vier  
latijnsche versregels op de  beteekenis 
van het geheel4    ,drer had zijn       
geheele hart in dit werk gelegd en      
daarin het beste1  wat hij had1 gegeven2
 menige traan was op het papier         
gevallen1 te  meer daar nog een andere  
slag hem had getroffen en zijn hart had 
week gemaakt--zijn oude meester         
,wolgemut1 dien hij als een vader had   
bemind en geerd1 was gestorven4 ,het    
diepe gevoel1 dat de meester in  dit    
werk had gelegd1 het innig weemoedige1  
dat er uit sprak1 miste  zijn uitwerking
 dan ook niet en maakte ieder pas recht 
duidelijk1  wat men aan ,keizer         
,maximiliaan had verloren4              

,,hoofdstuk ,,xxvii4    ,,in ,,de       
,,nederlanden4      ,wederom was de     
ruiter op het vale paard de poort van   
,neurenberg  binnengereden1 wederom     
woedde de pest in de stad4    ,op straat
 heerschte doodsche stilte1 overal was  
de werkkracht  verlamd1 slechts de      
doodgravers hadden werk in het zweet    
huns  aanschijns4 ,geheele families     
stierven uit1 geheele huizen werden     
ontvolkt4 ,hoe grooter de angst en      
ontzetting werd1 des te grooter  buit   
behaalde de pest en in de harten der    
menschen doodde de vrees  alle liefde3  
ieder dacht slechts aan zich zelf en    
liet de overigen  aan hun lot over4     
,op zekeren morgen kwam bij ,albrecht   
,drer ,wilibald ,pirkheimer  in         
reisgewaad4 ,ik kom u vaarwel zeggen1   
sprak hij reeds op den  drempel4 ,te    
,neurenhof op het landgoed van mijn     
schoonvader is de  lucht onbesmet2 daar 
ben ik van plan te blijven totdat de    
ziekte  is geweken4--,doch1 ik zie dat  
gij ook op reis gaat8 vraagde hij1  toen

 hij de kist zag1 die ,vrouwe ,agnes    
juist bezig was te pakken4    ,drer     
knikte4 ,ja1 ook wij zijn van plan ons  
heil in de vlucht zoeken4    ,en waar   
gaat gij naar toe8    ,de weg wordt mij 
aangewezen door een wensch1 dien ik al  
lang heb  gekoesterd2 ik wil naar de    
,nederlanden tot den nieuwen keizer     
gaan1  om mij in zijn bescherming aan te
 bevelen en van hem te verkrijgen1      
hetgeen mij door den dood van keizer    
,maximiliaan is ontgaan2 het  loon voor 
mijn werk tot een bedrag van #bjj gulden
 en de verzekering1  dat het jaargeld1  
hetwelk de gestorven keizer mij had     
toegestaan1  mij steeds zal worden      
uitgekeerd4 ,de nieuw verkozene is nu op
  reis in de ,nederlanden1 om vandaar   
voor de kroning naar ,aken te  gaan4    
,tegelijkertijd wilde ik een groet      
brengen aan de kunstbroeders  in de     
,nederlanden en van hun kunstwerken     
genieten4 ,ik hoop ook vele  mijner     
werken aan den man te brengen1 om       
daardoor de reiskosten te  kunnen       

betalen en door menig geschenk hoop ik  
mij beschermers en  pleitbezorgers te   
verzekeren4    ,nu1 ,god zij met u1 mijn
 lieve vriend1 sprak ,pirkheimer        
bewogen1  en ,hij vergunne ons1 nadat de
 pest is overwonnen1 elkaar in welstand 
terug te zien6    ,drer en ,vrouwe      
,agnes gaven hem wederkeerig hun        
heilbeden mede en  nadat de keizerlijke 
raadsheer was vertrokken1 ging ,agnes   
voort met  de toebereidselen voor de    
reis4    ,dezen keer wilde ,drer zijn   
vrouw niet alleen achterlaten en zij    
ging gaarne met hem mee1 want zij voelde
 een buitengewonen angst voor  de pest4 
,den volgenden morgen--het was de #ab;de
 ,juli #aebj--;hield een reiskoets  voor
 ,drers huis stil en het echtpaar1      
benevens hun meid ,susanna1  steeg er   
in4    ,in snellen draf ging het naar de
 ,tiergrtnerpoort1 om zoo gauw  mogelijk
 uit de verpeste lucht te komen1 en men 
ademde vrijer1  toen de op grooten      
afstand zichtbare vesting van           
,neurenberg uit het  gezicht verdween4  

,eerst reed men naar ,bamberg4 ,van den 
bisschop aldaar hoopte ,drer een        
vrijbrief te veroveren1 om bevrijd te   
zijn van de lastige afpersingen  en de  
groote uitgaven aan de tollen4    ,een  
groote afbeelding der ,madonna1 de      
houtsneden uit de ,openbaring  van      
,johannes1 het leven van ,maria en      
verscheidene kopergravuren1  die hij als
 geschenk aanbood1 misten dan ook op den
 hoogwaarden heer  hun uitwerking niet3 
,drer kreeg1 tegen betaling van een     
gulden1  niet alleen een bewijs1 dat hij
 ontslagen was van alle tolgelden1  doch
 de bisschop stelde hem ook vrij van het
 gelag in de herbergen1  dat een gulden 
bedroeg4    ,hier ging de koetsier uit  
,neurenberg weer terug en gingen de     
reizigers  in een schip om tot ,mainz te
 varen4    ,de vrijbrief beantwoordde   
aan het doel3 ongemoeid en zonder       
betalen  kon men van de eene plaats naar
 de andere gaan4 ,tot ,frankfort alleen 
had men zesentwintig tollen te          
passeeren1 en als ,drer1 zooals later   

op den ,rijn1 bij elken tol twee gulden 
had moeten betalen1 zou het  zijn beurs 
al heel slecht zijn bekomen4    ,in     
,frankfort had men een kort oponthoud4  
,jacob ,heller1 voor wien ,drer  vroeger
 het groote altaarstuk had geschilderd1 
wilde den vereerden  kunstenaar niet zoo
 spoedig laten vertrekken en schonk hem 
den eerewijn  in de herberg4    ,nog    
langer duurde het oponthoud te ,mainz1  
waar een bepaalde wedijver  ontstond1 om
 ,drer met eerbewijzen te overladen en  
het gelukte hem  pas den #bcsten ,juli  
verder te gaan en op een schip den ,rijn
 af naar  ,keulen te reizen4    ,daar   
had een vroolijk wederzien plaats met   
zijn neef ,nicolaas1 den  zoon van zijns
 vaders broeder1 die vroeger als        
goudsmid te ,neurenberg  was gevestigd  
geweest en later naar ,keulen was       
verhuisd4 ,drer moest  evenwel zijn tijd
 verdeelen tusschen dit familielid en   
den heer  ,hieronymus ,fugger uit       
,augsburg1 die hier vertoefde en den    
kunstenaar  met vriendschapsbewijzen    

overlaadde4    ,verder ging de reis weer
 met koets en paarden naar ,antwerpen1  
waar  men den #b;den ,augustus goed en  
wel aankwam4    ,welk een nieuwe wereld 
opende zich hier voor ,drers blikken1   
die  nooit rust vonden4 ,dat mastenwoud 
in de haven der ,schelde1 dat  bonte1   
drukke gewemel aan den oever6 ,het      
boeide hem zoo1 dat hij  snel papier en 
potlood greep om dit tooneel mee naar   
huis te kunnen  nemen4 ,spoedig had men 
een herberg gevonden4 ,de waard ,jobst  
,plankfeldt  was een aangename1         
goedhartige man en zijn vrouw was even  
rond als zij  gedienstig was4 ,na enkele
 dagen voelden de vreemdelingen zich    
daar  geheel thuis en vooral de vrouwen 
konden het best samen vinden4 ,zij      
zaten op een avond gezellig bij elkaar  
te babbelen aan het avondeten1  toen de 
waardin sprak3 ,wat is uw echtgenoot    
toch een wereldberoemd  man6 ,dat zult  
gij hier in den vreemde eerst recht     
ondervinden4    ,vrouwe ,agnes voelde   
zich gevleid en zei glimlachend4 ,ik    

verheug mij  met hem in de eer1 die men 
hem hier van alle zijden bewijst en     
vooral1  omdat hier in den beker der    
vreugde geen bitteren droppel van nijd  
of afgunst wordt gemengd1 zooals dat te 
,veneti gebeurde4 ,iedereen  komt hem   
met liefde en oprechte bewondering      
tegemoet4 ,en toch zou ik  die          
beroemdheid bijna betreuren1 want die   
berooft mij totaal van zijn  gezelschap1
 zoo dat ik soms in eigen oogen een     
arme1 verlaten weduwe  ben4 ,als ik u   
niet had1 zou het voor mij aangenamer   
zijn geweest om  thuis te blijven4      
,gij moet niet ontevreden en onbillijk  
zijn1 ,vrouwe ,drer1  knorde de waardin4
 ,zijt gij dan niet zelf tegenwoordig   
geweest  bij het feest1 dat onze        
schilders uw echtgenoot in hun          
gildekamer  hebben aangeboden8 ,en wie  
weet1 hoeveel eerbewijzen nog voor u    
zijn  weggelegd6 ,het was werkelijk een 
prachtig feest geweest1 dat het         
,antwerpsche schildersgild den          
,neurenberger meester had gegeven4      

,geheel  onder den indruk daarvan was   
,drer thuisgekomen en hij had het       
volgende  in het dagboek zijner reis    
geschreven3    ,des ,zondags1 op ,st4   
,oswaldsdag1 noodigden de schilders mij1
 mijn  vrouw en de meid uit om in hun   
kamer te komen4 ,zij hadden overal      
zilver vaatwerk en veel pracht          
aangebracht en voor overheerlijke       
spijzen gezorgd4 ,hun vrouwen waren ook 
tegenwoordig en toen men mij  naar tafel
 geleidde1 stonden allen aan beide      
zijden geschaard1 alsof ik  een vorst   
was4 ,er waren zeer aanzienlijke        
personen onder hen1 mannen1  die diep   
eerbiedig voor mij bogen en zeiden1 dat 
zij zooveel in hun  vermogen was1 wilden
 doen om het mij aangenaam te maken4 ,en
 toen ik was  aangezeten1 kwam de bode  
van den ,raad van ,antwerpen met twee   
knechts1  die mij uit naam van de       
raadsheeren twee kannen wijn aanboden2  
zij  lieten mij zeggen1 dat zij mij     
hiermee eer wilden bewijzen en hoopten1 
dat het mij aangenaam zou zijn4 ,ik     

betuigde hen mijn hartelijken dank  en  
bood mijn diensten aan4 ,en toen wij    
langen tijd vroolijk bij elkaar  hadden 
gezeten en het laat in den nacht was    
geworden1 deden zij ons  de eer ons met 
fakkels naar huis te begeleiden en      
verzochten ons hun  diensten te willen  
aannemen1 want zij wilden mij gaarne in 
alles1 wat  mij genoegen kon doen1 ter  
wille zijn4 ,ik dankte hen en ging naar 
bed4    ,in ,antwerpen was veel te zien4
 ,in de eerste plaats maakte de         
schilderkunst aanspraak op ,drers       
belangstelling4    ,in ,quinten ,metsys 
leerde hij een kunstenaar1 voor wien hij
 het hoofd  moest ontblooten1 kennen4   
,bijzonder genot verschafte hem het     
arsenaal1  waar in de groote zaal de    
kunstenaars bezig waren de reusachtige  
triomfbogen1 die dienst moesten doen bij
 den feestelijken intocht  van ,keizer  
,karel op den #besten ,september1 te    
schilderen4 ,vierhonderd  bogen1 elk    
veertig voet breed en twee verdiepingen 
hoog1 zouden op  straat worden          

opgericht--een reuzenwerk1 wel waard te 
worden bewonderd4    ,daarbij ontbrak   
het ,drer niet aan uitnoodigingen om    
zelf te  schilderen1 want de velen1 die 
hem met hun eerbewijzen overlaadden1    
wilden ook gaarne iets van zijn hand tot
 aandenken hebben1 en daarom  was hij   
wel verplicht nu en dan een uurtje er af
 te nemen1 om dezen  plicht der         
dankbaarheid te vervullen4    ,vooral   
voelde hij zich hiertoe gedrongen       
tegenover den man1 op wiens             
persoonlijke kennismaking hij zich in   
het bijzonder had verheugd1  ,erasmus   
van ,rotterdam1 den grooten geleerde en 
het orakel van zijn  tijd1 tot wien de  
geheele beschaafde wereld met onbeperkt 
vertrouwen  opzag en van wien men       
hoopte1 dat hij in zake ,luther1 het    
gewicht  van zijn invloed in de         
weegschaal zou werpen4    ,de beide     
groote mannen behandelden elkaar bij hun
 ontmoeting wederzijds  met den eerbied1
 die elk toekwam en zij voelden zich    
sterk tot  elkaar aangetrokken4 ,uit    

dankbaarheid voor het geschenk van      
,erasmus1  bestaande uit een ,spaansch  
manteltje en verscheidene teekeningen1  
schilderde ,drer het portret van den    
geleerde op meesterlijke wijze1  waarvan
 hij later een copie meenam om op koper 
te graveeren4    ,het kostte hem moeite 
om afscheid te nemen van ,antwerpen1    
waar hij  zooveel liefde en eer had     
genoten1 maar het was zijn plan om      
verder  naar ,brussel te gaan4    ,op   
den #af;den ,augustus aanvaardde hij de 
reis in gezelschap van den  ,genuees    
,tomaso ,bombelli1 een der rijkste      
kooplui in zijde van ,antwerpen  en     
tegelijkertijd penningmeester der       
,landvoogdes der ,nederlanden1 de       
,aartshertogin ,margaretha1 die den     
meester evenals andere buitenlanders    
met eerbewijzen had overladen4    ,in   
,brussel werd hij aangenaam verrast1    
toen hij drie ,neurenberger  heeren     
onverwacht op straat ontmoette2 het     
waren de raadsheeren3 ,hans  ,ebner1    
,leonard ,groland en ,nicolaas ,haller1 

die1 als afgezanten van  den ,raad1 de  
rijksinsignes voor de kroning moesten   
overbrengen4 ,de  heeren wilden ook van 
hunnentwege hun beroemden stadgenoot een
  onderscheiding bewijzen en namen zijn 
onderhoud geheel voor hun  rekening4    
,het was echter niet noodig hem daar    
bekend te doen worden1  want in ,brussel
 herhaalden zich dezelfde tooneelen als 
te ,antwerpen  en het kostte ,vrouwe    
,agnes menigen zucht zich steeds zoo    
eenzaam en  verlaten te gevoelen4       
,voor den kunstenaar daarentegen waren  
het dagen van het hoogste genot2  zijn  
oog1 oor en hart genoten oneindig4 ,ten 
laatste was het hem ook  nog vergund bij
 de ,landvoogdes te worden toegelaten2  
zij was een  fijnbeschaafde1 met de     
kunst dwepende vrouw1 die hem ook       
beloofde  zijn voorspraak bij ,koning   
,karel te zullen zijn4    ,den #b;den   
,september keerde hij uiterst voldaan   
naar ,antwerpen terug1  om daar den     
keizer1 af te wachten1 voor wiens       
ontvangst alles in rep en  roer was en  

vol ijver om de stad in een tooverpaleis
 te herscheppen4 ,de  keizerlijke stoet 
naderde langzaam de poort1 de lucht     
weergalmde van  de juichkreten der dicht
 op elkaar gedrongen1 geestdriftvolle   
menigte1  maar de jonge keizer scheen   
weinig oog te hebben voor al die pracht 
en heerlijkheid1 en menigeen1 die wist  
welke verbazende onkosten men  had      
gemaakt1 schudde wrevelig het hoofd4    
,van ,antwerpen ging de keizer verder   
naar ,aken voor de kroning en ,drer     
volgde hem naar die stad1 omdat hij te  
,antwerpen geen gelegenheid had  gehad  
om hem te naderen4 ,te ,aken ontmoette  
hij weer de ,neurenberger  gezanten1 die
 hem in hun kring opnamen en alle       
onkosten voor zijn  onderhoud betaalden1
 waarvoor hij hun zooals vroeger met    
zijn kunst  zijn dankbaarheid betuigde4 
,den #bcsten ,october had de kroning    
plaats4 ,op den avond van dien dag      
schreef ,drer in zijn boek3 ,heden zag  
ik zooveel pracht en praal1  als geen   
sterveling ooit schooner zag4    ,was   

het in ,antwerpen hem reeds onmogelijk  
geweest zijn verzoek bij  den keizer in 
te dienen1 te ,aken viel er in 't geheel
 niet aan te  denken en er bleef dus    
niet anders over dan den vorst naar     
,keulen  te volgen4 ,daar eindelijk op  
den #ab;den ,november bereikte hij met  
veel moeite zijn doel1 tenminste in     
zoover1 dat het uitbetalen der          
lijfrente hem werd verzekerd--maar van  
de andere verplichtingen wilde  ,keizer 
,karel niets hooren4    ,verheugd1 dat  
hij tenminste in hoofdzaak was geslaagd1
 keerde hij  van ,keulen terug1 om weer 
te gaan naar de ,nederlanden1 waar hij  
den  winter wilde doorbrengen4    ,den  
#bgsten ,november was hij weer in       
,antwerpen bij ,agnes1 wier  vreugde    
over het weerzien eenigszins werd       
vergald door het ongeluk1  dat haar     
onlangs in de ,lievevrouwekerk op ,st4  
,maarten was overkomen1  toen een dief  
haar tasch met twee gulden en           
verscheidene sleutels  had losgesneden  
en gestolen4    ,dit verlies bezorgde   

,drer ook wel eenige spijt1 doch hij    
troostte  zich1 toen iets anders zijn   
aandacht in beslag nam en wel1 de       
tijding1  dat de zee bij ,middelburg een
 reusachtigen walvisch op het droge  had
 aangespoeld4 ,hij liet zich noch door  
de winterkou1 noch door den  afstand    
weerhouden om dit wonder der natuur te  
gaan zien4 ,den #g;den  ,december       
ondernam hij met eenige kennissen te    
paard den tocht naar  ,middelburg en hij
 kwam pas den #ad;den terug4    ,vrouwe 
,agnes ontving hem met vreugde1 want zij
 was bang geweest1  dat het gure weer   
haar man kwaad zou doen4    ,ja1 gij1   
kunt nu wel blij zijn1 sprak hij1       
terwijl hij haar aan  zijn hart drukte1 
want gij hebt uw man weer terug1 maar ik
 heb weinig  voldoening van de reis1    
want het wonder heb ik niet mogen       
aanschouwen1  omdat de zee het weer had 
teruggehaald en daarbij scheelde het    
bitter  weinig of ik had er het leven   
bij ingeschoten4    ,en nu vertelde hij 
aan zijn ontstelde vrouw1 hoe zijn schip

 tegen  een ander was aangevaren en     
daardoor beschadigd was geworden1       
waarna het zonder anker de zee was      
ingedreven en daar zoo lang had         
rondgezwalkt1 dat de bemanning reeds    
alle hoop had opgegeven en hun  zielen  
in ,gods handen had bevolen1 totdat de  
hemel genadig hulp in den  hoogsten nood
 had gezonden4 ,nu begon te ,antwerpen  
het oude leventje  weer4 ,indien hij    
gelegenheid had1 verkocht hij zijn      
schilderijen1  om voor de opbrengst     
allerlei voorwerpen1 die hij gaarne in  
zijn  bezit had1 of waarmee hij bij zijn
 thuiskomst anderen een genoegen  wilde 
bereiden1 te koopen2 nog meer gebeurde  
het1 dat hij zijn werk  weg gaf om      
ondervonden vriendelijkheid ruimschoots 
te vergelden of  voorkomend anderen     
pleizier te doen4    ,natuurlijk namen  
zijn vereerders zijn tijd weer zeer in  
beslag4 ,een  paar dagen na vastenavond 
schreef hij in zijn dagboek3            
,eergisteren had  ik een uitnoodiging om
 met mijn vrouw de gast van het         

goudsmidsgild te  zijn4 ,bij die        
gelegenheid leerde ik veel wakkere      
mannen kennen en werd  ons een heerlijke
 maaltijd bereid1 terwijl iedereen om 't
 hardst mij  eer bewees4 ,des avonds was
 ik bij den ouden schout genoodigd1 waar
 ik  ook rijkelijk werd onthaald en met 
veel eerbewijzen overladen4 ,vele       
bijzondere maskers en costuums lieten   
zich dien avond zien en over  het       
algemeen was alles prachtig ingericht4  
's ,maandagsavonds was ik  uitgenoodigd 
bij den heer ,lopez op een groot        
festijn1 dat tot twee  uur duurde en    
bijzonder kostbaar was4 ,van den heer   
,lorenz ,stark  kreeg ik een ,spaanschen
 pels ten geschenke4 ,ook op dit feest  
zag  men veel schitterende              
gecostumeerden en gemaskerden1 vooral de
 heer  ,tomaso ,bombelli4    ,eindelijk 
kreeg meester ,drer toch wel wat te veel
 van het goede dezer  aarde en kwam de  
gedachte aan terugkeeren naar huis in   
zijn hart op1  te meer toen hij voelde1 
dat zijn gezondheid niet meer zoo goed  

was  als vroeger en de eene stuiver na  
den anderen in de apotheek verzeilde4   
,om niet al te veel met bagage te zijn  
belast1 stuurde hij den  #ai;den ,maart1
 toen er zich een gelegenheid aanbood1  
een groot deel  der verkregen schatten  
vooruit en toen kon men eens goed zien1 
aan  hoeveel vrienden de goedhartige1   
milde man had gedacht4 ,niet alleen  aan
 zijn familieleden en vrienden zond hij 
een geschenk1 ook anderen1  die hem op  
de een of andere wijze vriendelijkheid  
hadden bewezen1  vergat hij in den      
vreemde niet2 en ,vrouwe ,agnes1 die    
berekende hoe  hoog de uitgegeven som   
beliep1 vond het bijna al te veel4      
,nu had hij evenwel de groote steden    
,brugge en ,gent nog niet gezien en  men
 zeide hem1 dat het toch al te jammer   
zou zijn1 indien hij in deze            
middelpunten der kunst1 waar hij nu zoo 
dicht bij was1 niet eenige  weken       
vertoefde4    ,ook hier was zijn roem   
hem reeds vooruitgegaan2 ook hier       
ontving men  hem met bijzondere         

eerbewijzen4 ,ofschoon verheugd over al 
het genot1  dat hij had gesmaakt1 keerde
 hij in eenigszins gedrukte stemming    
naar ,antwerpen terug4 ,hij wist zelf   
niet1 wat hem scheelde1 maar  het eten  
smaakte hem niet1 zijn hoofd was zwaar  
en vermoeid en zijn  voeten weigerden   
bijna hem te dragen4 ,de geneesheer1 die
 op verzoek  van zijn bezorgde vrouw1   
verscheen1 meende dat hij zware koorts  
zou  krijgen en beval vr alles volkomen 
rust aan4    ,den volgenden morgen kwam 
,vrouwe ,agnes doodsbleek bij de waardin
  binnenloopen en riep3 ,help mij--mijn 
man1 mijn man6    ,de waard en waardin  
gingen terstond met haar mee en vonden  
,drer1  bleek en met gesloten oogen1 in 
bed liggen4 ,zij dachten1 dat hij dood  
was4 ,het was echter slechts een        
langdurige bezwijming1 waaruit het  den 
dokter gelukte hem weer bij te brengen4 
,doch de koorts wilde niet  wijken en   
nam integendeel steeds in hevigheid toe1
 zoodat ,vrouwe ,agnes  in den angst    
haars harten niet wist wat te beginnen4 

,ach1 dat wij  nu juist hier in den     
vreemde moeten zijn6 jammerde zij4 ,gave
 ,god1  dat wij toch reeds thuis waren6 
,er volgden moeilijke dagen en weken1   
voordat de beangstigde vrouw  kon       
herademen en innig dankbaar drukte zij  
den waard en zijn vrouw  de hand voor de
 groote liefde1 waarmee zij haar hadden 
bijgestaan1  alsof zij een lid der      
familie was geweest4                    
,,hoofdstuk ,,xxviii4    ,,een          
,,lijkzang4      ,op een dag in ,mei van
 het jaar #aeba zat ,drer alleen in zijn
  kamertje4 ,op zijn gelaat waren de    
sporen van zijn ziekte nog duidelijk    
zichtbaar en daarbij lag er nog een heel
 bijzondere treurigheid1  die zich nu en
 dan in een diepen zucht uitte1 op te   
lezen4    ,al de verstrooiingen van de  
reis hadden hem den man1 wien hij voor  
het  heil van zijn ziel zooveel was     
verplicht1 niet doen vergeten4 ,elk     
nieuw uitgekomen boekje van ,luther1 dat
 hij onder de oogen had  gekregen1 had  
hij gekocht en ijverig bestudeerd4 ,ook 

te ,antwerpen1  waar hij veel tijd met  
de ,augustijnermonniken had             
doorgebracht1 had  het hem aan tijdingen
 omtrent ,luthers lot niet ontbroken4   
,hij had hun  angst gedeeld1 toen men   
hoorde1 dat ,luther door den ,paus in   
den ban  was gedaan en met hen gejuicht1
 toen men de koene daad van den man     
,gods vernam1 om de pauselijke bul in   
het openbaar te verbranden1  waarmee hij
 bekende zich te hebben vrijgemaakt van 
de kerk des  ,pausen1 om alleen voor    
,gods eer te ijveren1 nadat de opvolger 
van  ,petrus den ,heer ,jezus opnieuw   
had verloochend4 ,eindelijk was het     
bericht gekomen1 dat ,doctor ,maarten   
zich te ,worms voor den ,keizer en  het 
,rijk zou verantwoorden1 en zijn ziel   
had toegejuicht den held1  die alle     
waarschuwingen ten spijt1 besloten was  
naar ,worms te gaan1  al zouden daar ook
 evenveel duivels als pannen op de daken
 zijn4    ,nu was er evenwel een nieuw1 
verpletterend bericht verspreid4        
,maarten  ,luther1 die op den ,rijksdag 

met heldenmoed de waarheid van het      
,evangelie had beleden en zich niet door
 het tandgeknars zijner  tegenstanders  
tot herroepen had laten dwingen1 zou op 
den terugweg  verraderlijk zijn gevangen
 genomen en verdwenen1 en behoorde nu   
waarschijnlijk niet meer tot de         
levenden4    ,nadat ,drer langen tijd   
met strakke blikken treurend had        
neergezeten1  nam hij zijn dagboek en   
gaf daarin lucht aan de smart1 die hem  
vervulde1 met de woorden3    ,ach1 ,heer
 des ,hemels1 welke tijding omtrent     
,luther1 den man ,gods1  moet ik daar   
vernemen4    ,men dacht1 dat hij veilig 
was door het vrijgeleide van een        
keizerlijk  heraut2 maar toen zij bij   
,eisenach in een onherbergzaam oord     
waren  gekomen1 had deze gezegd1 dat    
,luther hem nu niet meer noodig had  en 
was hij weggereden4 ,spoedig werd de    
verraden1 vrome1 met den  ,h4 ,geest    
bezielde man1 de heraut van het         
,christelijk geloof1 door tien  ruiters 
omsingeld en ontvoerd4 ,en of hij nog   

leeft1 of dat men hem  heeft            
vermoord--ik weet het niet--zoo heeft   
hij dit lijden doorstaan  ter wille der 
,christelijke waarheid en omdat hij het 
onchristelijk  pausdom heeft bestraft1  
dat door het opleggen van zijn lasten1  
de  verlossing door ,christus           
teweeggebracht1 wederstaat4 ,en ook     
daarom  heeft hij het geleden1 omdat wij
 worden beroofd en uitgeplunderd en  ons
 datgene1 wat wij in het zweet onzes    
aanschijns hebben verworven1  wordt     
ontnomen1 opdat het op die wijze        
verkregene schandelijk door             
nietsdoeners kan worden verteerd1       
terwijl dorstige1 kranke menschen  van  
gebrek sterven4 ,en bovenal bezwaart mij
 de vrees1 dat ,god ons  misschien nog  
langer wil laten zuchten onder het juk  
der blinde1  valsche leer1 die door     
menschen is bedacht en uitgevonden1     
waardoor  het heerlijk ,evangelie ons op
 vele plaatsen verkeerd wordt uitgelegd 
of ons geheel wordt onthouden4    ,ach1 
,god in den ,hemel1 erbarm u onzer4 ,o  

,heer ,jezus ,christus1 bid voor  ,uw   
volk1 verlos ons te rechter tijd1 bewaar
 in ons het echte1 ware1  ,christelijke 
geloof1 verzamel ,uw verdwaalde schapen 
door uw stem uit  de ,schrift2 help ons1
 dat wij ,uw stem mogen kennen en geen  
verlokkend  geluid van menschelijke     
dwaling volgen1 opdat wij1 ,heer ,jezus 
,christus  niet van ,u wijken4 ,roep de 
schapen ,uwer weide1 die nog voor een   
deel  in de ,roomsche kerk worden       
gevonden1 en die door het opleggen van  
lasten en de geldzucht des ,pausen1 door
 een valsche leer bedrogen1  zijn       
verstrooid1 bij elkaar1 desgelijks ook  
de ,indianen1 ,moscovieten1  ,russen en 
,grieken4 ,ach ,god1 verlos ,uw arm     
volk1 dat door groote  pijn en tyrannie 
wordt gedwongen1 tot dingen1 die het    
tegenstaan1  en waardoor het steeds     
tegen zijn geweten moet zondigen4 ,o1   
,god1  nooit hebt gij met geboden der   
menschen een volk zoozeer belast als    
ons1 armen1 onder het juk van ,rome2    
terwijl wij toch1 verlost door uw       

bloed1 vrije ,christenen zijn moesten4  
,o1 almachtige1 hemelsche ,vader1       
beschijn ons door ,uw ,zoon1 ,jezus     
,christus1 met zulk een licht1 dat  wij 
daarbij duidelijk kunnen zien1 welke    
geboden wij moeten houden1  opdat wij de
 andere lasten1 met een vrij geweten1 op
 zijde kunnen  zetten en ,u1 hemelschen 
,vader met een blij hart mogen dienen4  
,en indien het waar is1 dat wij hebben  
verloren den man1 die  duidelijker heeft
 geschreven dan iemand anders1 die in de
 laatste  tijden heeft geleefd1 en die  
,gij zoo door ,uw ,geest hebt verlicht1 
dan  bidden wij ,u1 o hemelsche ,vader1 
dat gij ,uw ,h4 ,geest wilt geven aan   
een  anderen man1 die uw heilige        
,christelijke kerk van alle zijden weder
  bijeenbrenge1 opdat wij weder als     
,christenen mogen leven1 en anderen     
door ons leven bekeerd worden en het    
,christelijk geloof mogen aannemen4     
,maar1 ,heer1 het is uw wil1 voor dat   
gij oordeelt1 dat evenals ,uw  ,zoon1   
,jezus ,christus1 door de priesters werd

 gedood en1 uit den dood  opgestaan1 ten
 hemel voer1 het met ,uw volgeling1     
,maarten ,luther1  die door den ,paus   
verraderlijk om het leven wordt         
gebracht1 eveneens  zou gaan2 hem zult  
gij verkwikking bereiden4 ,en zooals gij
 over  ,jeruzalem het oordeel van       
verwoesting hebt uitgesproken1 zoo zult 
gij  ook de macht1 die de stoel van     
,rome zich heeft aangematigd1 te niet   
doen4 ,och ,heer1 geef ons daarna het   
nieuwe1 heerlijke ,jeruzalem1 dat  uit  
den hemel nederdaalt1 waarvan in de     
,openbaring wordt gesproken2  het       
heilige1 zuivere ,evangelie1 dat niet   
door de leer der menschen  is           
verduisterd4    ,opdat zulks geschiede1 
geef1 dat ieder1 die ,luthers boeken    
leest1  zien moge hoe helder en         
duidelijk de leer is1 die hij naar het  
,evangelie verkondigt4 ,daarom moet men 
die boeken in waarde houden en  ze niet 
verbranden2 beter ware het1 dat men zijn
 tegenstanders1 die  de waarheid        
wederstaan1 in het vuur wierp met al hun

 leerstellingen1  die de menschen tot   
goden verheffen4 ,dat er toch nieuwe    
uitgaven  van ,luthers boeken mochten   
verschijnen6 ,o ,god1 als ,luther dood  
is1  wie zal ons dan in het vervolg het 
heilig evangelie zoo duidelijk          
verklaren8 ,ach1 ,god1 wat zou hij in   
tien1 twintig jaren nog veel voor  ons  
hebben kunnen schrijven6 ,o gij1 alle   
vrome christenen1 beweent  met mij      
dezen1 door ,gods ,geest bezielden man  
en laten wij ,hem vragen  om ons een    
ander door den ,h4 ,geest verlicht man  
te zenden6    ,o ,erasmus van           
,rotterdam1 waar blijft gij8 ,zie1 wat  
de tyrannie der  onrechtvaardigen1 de   
dwingelandij der wereldlingen1 de macht 
der  duisternis vermag6 ,hoor1 gij1     
strijder voor ,christus1 rijd naast  den
 ,heer ,jezus1 bescherm de waarheid1    
verover de martelaarskroon1  gij zijt   
toch ook reeds een oud man4 ,ik heb van 
u gehoord1 dat gij  u zelf nog twee     
jaren in staat acht om tot iets nut te  
zijn4 ,gebruik  die jaren voor het      

,evangelie2 verhef uw stem1 dan zullen  
de poorten  der hel1 dan zal ,rome niets
 tegen u vermogen4 ,en als gij hier aan 
uw  ,meester1 ,christus1 gelijkvormig   
wordt en schande wilt lijden door de    
leugengeesten van onzen tijd1 waardoor  
gij misschien een weinig vroeger  zoudt 
sterven1 dan zoudt gij te eerder uit den
 dood tot het leven komen  en door      
,jezus ,christus worden verheerlijkt4   
,want indien gij uit den  beker drinkt1 
dien ,hij heeft gedronken1 dan zult gij 
met ,hem regeeren  en rechtvaardig      
oordeelen1 hen1 die dwaas hebben        
gehandeld4 ,o ,erasmus1  handel zoo1 dat
 ,god u roemen kan1 zooals er van ,david
 staat geschreven1  want gij kunt het1  
voorwaar1 gij kunt ,goliath dooden2 ,uw 
,god beschermt  de heilige1 christelijke
 kerk4 ,leid ons in de eeuwige          
zaligheid1 ,god1  ,vader1 ,zoon en      
,heilige ,geest1 ,gij1 eeuwig ,god4     
,amen4    ,drer legde de pen neder en   
veegde zijn oogen af4 ,het was hem een  
verluchting1 dat hij zijn vol hart eens 

had uitgestort4    ,maar het was hem nog
 niet genoeg3 spoedig greep hij een stuk
 krijt en  gebruikte de kunst als tolk  
van zijn gevoel en als troosteres in    
zijn  smart4 ,en op den grijsblauwen    
grond werd een cherubijn zichtbaar1 die 
jammerend1 met de vleugels het          
aangezicht bedekt1 alsof hij wil zeggen3
    ,ach1 dat gij zijt heengegaan1      
,maarten ,luther1 gij1 profeet des      
,allerhoogsten6                         
,,hoofdstuk ,,xxix4    ,,neurenberg     
,,boven ,,alles4      ,de zomer was in  
het land gekomen1 en ,drer1 die de      
eerste bezending  goederen door andere  
naar ,neurenberg had laten volgen1 dacht
 er nu over  om naar huis terug te      
keeren4 ,hij durfde de reis nu wel      
ondernemen1  omdat zijn lichaamskrachten
 weer voldoende waren teruggekeerd4     
,op ,st4 ,pieter en ,paulus1 den #bisten
 ,juni1 zat hij met zijn vrouw  in het  
kamertje de som der gemaakte onkosten te
 berekenen4 ,hij had  veel uitgegeven   
zoowel in geld als aan kunstwerken1 want

 ,drer was  hooghartig en had de        
ondervonden vriendelijkheid rijkelijk   
vergolden  en soms meer gegeven1 dan hij
 kon4 ,het was een heele som1 toen hij  
berekende wat hij in al dien tijd met   
teekenstift of penseel voor de  menschen
 had gewerkt--hij had voor niet minder  
dan honderd vijftig  personen hun       
portret gemaakt met potlood1 houtskool  
of in kleuren  en toen ,vrouwe ,agnes   
hem vraagde1 wat hem al die moeite en   
arbeid  had opgebracht1 lachte ,drer en 
zei3 ,het grootste gedeelte van mijn    
arbeid heeft mij niets opgebracht1 en   
toen ik mij voorstelde uit de           
,nederlanden een goede winst mee te     
brengen1 heb ik mij bedrogen4 ,nu  ben  
ik wel genoodzaakt honderd gouden       
guldens te leenen om naar huis  te      
kunnen gaan en gelukkig heeft de heer   
,imhoff zich daartoe bereid  verklaard4 
,vrouwe ,agnes was hierover wel wat     
ontstemd en antwoordde3 ,ik had  wel    
kunnen denken1 dat het zoo zou gaan4    
,gij verstaat nu eenmaal  de kunst niet 

om schatten op te leggen4 ,gij geeft    
veel meer weg dan  gij krijgt en hebt u 
menig keer in den nek laten zien4 ,maar 
over die  schade zou ik mij nog wel     
kunnen troosten1 als die walvisch er    
maar  niet was geweest4    ,de walvisch8
 vraagde ,drer verwonderd4    ,ja zeker1
 sprak ,vrouwe ,agnes met nadruk1 aan   
dat monster alleen  wijd ik uw ziekte4  
,juist toen ,drer iets wilde antwoorden1
 werd er  geklopt en kondigde de waardin
 een bediende van den ,raad der stad    
aan4 ,de man bracht de groeten van den  
eersten burgemeester over aan  den heer 
,albrecht ,drer en noodigde hem uit den 
volgenden morgen op  het raadhuis te    
verschijnen4    ,op den bepaalden tijd  
ging ,drer daarheen en hij werd door de 
hoogmogende heeren met bijzondere       
vriendelijkheid ontvangen4    ,wij      
vernemen1 dat gij op het punt zijt naar 
,neurenberg terug te  keeren en wilden u
 daarom eerst vragen1 hoe het u in het  
algemeen in  de ,nederlanden en in het  
bijzonder in ,antwerpen is bevallen8    

,drer verzekerde1 dat het hem zeer      
moeilijk viel te scheiden van een  stad1
 waar hij niet alleen geboeid was door  
haar grooten rijkdom en  heerlijke      
kunst1 maar waar hem ook veel liefde en 
eer was te beurt  gevallen4    ,toen    
kwam er een eigenaardig lachje op het   
gelaat van den heer1 die op  ,drer      
toetrad en zijn hand op diens schouder  
legde1 terwijl hij zei3  ,meester ,drer1
 ik weet er wel raad op1 hoe gij aan dit
 moeilijke  afscheid zoudt kunnen       
ontsnappen3 blijf hier6 ,geloof mij1 gij
 zult  nog veel meer liefde en eer      
ondervinden1 wanneer gij u voor altijd  
bij ons wilt voegen6 ,in naam van den   
,raad van ,antwerpen bied ik u ten      
eerste een vast jaargeld van driehonderd
 gulden aan1 ten tweede een  stevig     
gebouwd1 fraai woonhuis als eigendom1   
ten derde vrijdom van alle  belastingen 
en ten vierde ruime belooning voor      
alles1 wat gij nog voor  den ,raad zult 
werken4 ,ik verberg u niet1 waarde      
,meester1 dat ,antwerpen  trotsch zou   

zijn1 als de naam ,albrecht ,drer op de 
lijst harer burgers  stond4 ,beslis dus 
en geef mij uw belofte te zullen        
blijven4    ,in pijnlijke verwarring    
stond ,drer daar4 ,die groote goedheid  
en  welwillendheid drukten hem als een  
last4 ,dat was toch waarlijk hem het    
afscheid niet gemakkelijker maken6 ,want
 hoe schitterend de beloften ook  waren1
 hij kon ze toch niet aannemen4 ,aan    
,neurenberg hing zijn hart1  daar was   
hij ingeburgerd en zich een tehuis te   
scheppen in den vreemde  was hem        
onmogelijk4 ,nimmer zou dat zijn        
werkelijk tehuis kunnen zijn4    ,hij   
overwoog deze gedachten1 terwijl hij    
eenigen tijd zwijgend voor  den         
burgemeester stond1 en deze1 die zijn   
stilzwijgen naar zijn eigen  wenschen   
uitlegde1 trachtte door het herhalen    
zijner dringende beden  hem tot blijven 
over te halen4    ,nu was ,drer zich    
zelf weer meester en hij antwoordde3    
,god zegene  u voor de welgemeende      
vriendelijkheid1 die gij mij bewijst4   

,het  smart mij1 dat ik zooveel         
welwillendheid met een weigering moet   
beantwoorden4 ,ik ben een kind van      
,neurenberg1 mijnheer1 ,neurenbergsche  
lucht heb ik van mijn vroegste jeugd af 
ingeademd1 ,neurenberger kunst  is mijn 
denken en leven en daarom behoor ik daar
 thuis en kan ik  niet tieren op een    
anderen bodem4 ,laat mij naar mijn      
geboorteplaats  terugkeeren1            
mijnheer--wat zoudt gij hebben aan      
iemand1 wiens ziel  krank was en wiens  
hand verlamde6    ,de burgemeester keek 
droevig en teleurgesteld4 ,hij deed geen
 enkele  poging om den meester tot      
andere gedachten te brengen1 want aan   
den  klank zijner stem hoorde hij1 dat  
er voor ,antwerpen hier niets meer  was 
te hopen4 ,en daarom nam hij van ,drer  
afscheid met de verzekering  van zijn   
groote spijt en teleurstelling4         
,tweemaal was de verzoeking1  om zijn   
geboorteplaats ontrouw te worden1 ,drer 
genaderd3 zestien  jaar geleden te      
,veneti1 waar de ,signoria hem door de  

aanbieding van  tweehonderd ducaten had 
getracht bij zich te houden en nu hier  
te  ,antwerpen2 doch beide keeren       
behaalde de trouw de overwinning4       
,,hoofdstuk ,,xxx4    ,,ook ,,een       
,,hervormingspreek4      ,bijna twee    
jaren waren voorbijgegaan4    ,in de    
week vr ,paschen van het jaar #aebc zat 
,albrecht ,drer met zijn  vrouw aan de  
groote tafel in de pronkkamer4 ,hij las 
met eerbiedig  gevouwen handen uit een  
groot boek1 dat voor hem lag4 ,het was  
het  ,nieuwe ,testament1 dat ,doctor    
,maarten ,luther in de eenzaamheid      
zijner  cel op den ,wartburg in ,duitsch
 gewaad had gestoken4    ,op de         
terugreis had ,drer al spoedig gehoord1 
dat ,luther niet dood  was1 en die      
tijding had hem met nieuw leven bezield4
 ,hij voelde zich  krachtiger en wat hij
 bij zijn terugkomst te ,neurenberg had 
gezien1  was ook geschikt geweest om hem
 den moed terug te geven en een loflied 
tot ,gods eer op zijn lippen te leggen4 
,voor alle andere steden was het        

,neurenberg geweest1 die zich ,luthers  
zaak had aangetrokken4 ,de adellijke    
geslachten waren voorgegaan met de      
belijdenis van het ,evangelie en hadden 
het mindere volk achter zich  aan       
getrokken4 ,de ,raad1 wiens leden bijna 
allen beslist evangelisch  waren gezind1
 was in een moeilijke verhouding tot den
 ,keizer1 den ,paus  en de bisschoppen  
gekomen1 doch wist met                  
bewonderenswaardige wijsheid  het       
scheepje hunner regeering over alle     
golven en klippen heen te  sturen4 ,doch
 ,drer had zijn vriend ,pirkheimer in   
deerniswaardigen  toestand gevonden4    
,doctor ,eck had zich werkelijk op hem  
gewroken en van  den ,paus weten te     
verkrijgen1 dat er in den naar ,luther  
geslingerden  banbrief nog enkele andere
 namen waren opgenomen1 waaronder       
,wilibald  ,pirkheimer behoorde4        
,luther1 die ridder zonder vrees en     
blaam1 had  de pauselijke bul in het    
vuur geworpen en daarmee den ,paus      
moedig  getrotseerd--,pirkheimer had    

evenwel den moed niet gevoeld om dien   
held na te volgen4    ,nadat hij te     
vergeefs had geappelleerd1 kwam hij er  
toe om het  trotsche hoofd te buigen en 
zijn woorden te herroepen4 ,sinds dien  
dag was hij geheel veranderd4 ,het      
bewustzijn1 dat hij zijn innigste       
overtuiging had ten offer gebracht1 had 
den hoogmoedigen man gebroken  en maakte
 hem1 die ook nog door het podagra werd 
gekweld meer en meer  eenzelvig4 ,de    
leelijke zijde van zijn karakter kwam   
steeds meer op  den voorgrond1 zoodat   
hij zich iedereen tot vijand maakte en  
voor  de weinige overgebleven vrienden  
een niet te genieten gezelschap  was4   
,hoe meer echter anderen zich van hem   
aftrokken1 des te meer  moeite gaf hij  
zich om de vriendschap te behouden van  
dien eenen1  met wien hij van jongs af n
 hart en n ziel was geweest4 ,en van    
zijn kant deed ,drer al zijn best       
,pirkheimers zwakheden te verdragen  en 
hem weer eenigszins met het leven te    
verzoenen4    ,het deed ,drer echter    

innig verdriet1 dat zijn vriend hem niet
  wilde volgen op den weg van het       
,evangelie4 ,het werd hem nu steeds     
duidelijker1 dat ,pirkheimers geestdrift
 voor ,luther niet was  voortgekomen uit
 een hart1 bezield van de waarheid van  
,gods ,woord1  maar ontstaan was uit den
 waan1 dat ,luther tot de humanisten    
behoorde  en met hem wilde strijden     
tegen de domheid en het bijgeloof van   
zijn  tijd2 hij dacht1 dat protesteeren 
,luthers eenig doel was4 ,toen ,drer1   
overgelukkig in het bezit van het       
,nieuwe ,testament in het ,duitsch1     
daarmee naar ,pirkheimer was gesneld1   
was hij teleurgesteld en bedroefd       
teruggekeerd1 toen hij de               
onverschilligheid1 waarmee zijn vriend  
dien  heerlijken schat had beschouwd1   
gezien had4    ,uit deze droefenis wekte
 hem het heerlijke lied van den         
,wittenberger  nachtegaal1 dat zijn     
medeburger1 de meesterzanger ,hans      
,sachs1 had  laten weerklinken en waarin
 zijn hart mede jubelde--het klonk als  

het geroep van den wachter1 dat vele    
slapenden wakker schudt4    ,nog werd   
zijn hart verkwikt en zijn geloof       
versterkt1 toen hij  hoorde1 dat de     
,prior uit het ,augustijnerklooster te  
,antwerpen1 die  zoo vriendelijk voor   
hem was geweest1 ter wille van het      
,evangelie  in den kerker geworpen en   
ten vure gedoemd1 als door een wonder   
was ontkomen en veilig ,wittenberg had  
bereikt4 ,ook zijn opvolger1  ,hendrik  
van ,zutfen1 had zich daarheen begeven1 
toen de beulen hem  van den kansel      
hadden gerukt1 doch de burgers hem uit  
den kerker  hadden bevrijd4 ,en niet    
minder was zijn geloof versterkt door   
den  moed der twee monniken uit         
,brussel1 ,hendrik ,voes1 en ,johannes  
,esch1  die andere afvalligen tot       
beschaming1 met vreugde hun leven op den
  brandstapel hadden geofferd voor het  
,evangelie4    ,nu zat meester ,drer dus
 over zijn ,duitschen bijbel gebogen en 
kon niet  genoeg er in lezen4 ,wel had  
hij ,gods ,woord reeds in het ,duitsch  

gelezen  in de vertaling1 die bij ,anton
 ,koburger het licht had gezien1--doch  
wat voor ,duitsch was dat6 ,het klonk   
als ravengekras vergeleken bij  het     
liefelijk gezang van den                
,wittenbergschen nachtegaal1 dat het oor
  streelde en van daar in het hart      
weerklonk4 ,en zijn bewondering en      
vereering voor het uitverkorene werktuig
 des ,heeren namen voortdurend  toe4    
,heden had het lezen in de ,schrift nog 
een heel bijzonder doel4 ,hij  wilde    
zich voorbereiden op den ernstigen gang1
 dien hij met zijn  vrouw wilde         
ondernemen4 ,aan de algemeene begeerte  
gehoor gevend1  hadden de geestelijken  
van de ,st4 ,lorens- en ,sebalduskerken 
besloten  nog een schrede voorwaarts te 
doen en het heilig ,avondmaal volgens   
instelling van ,christus met brood en   
beker te vieren4 ,het duurde niet  lang 
of de klokken begonnen te luiden en de  
meester stond op om zijn  besten        
pelsmantel aan te doen2 ,vrouwe ,agnes  
was reeds gekleed in haar  feestgewaad  

en wachtte op haar echtgenoot4    ,op   
straat kwamen zij spoedig in het        
gedrang1 want het volk stroomde  naar   
het bedehuis4 ,plechtig begon de heilige
 handeling4 ,aller hart  was diep       
getroffen door de woorden van den       
prediker en toen brood en  wijn werden  
rondgedeeld1 voelde menig wakkere man   
een traan over zijn  wangen rollen4     
,thuisgekomen sloot ,drer zijn vrouw in 
zijn armen en zeide3 ,mijn  ziel maakt  
groot den ,heer en mijn geest verheugt  
zich in ,god1 mijn  ,zaligmaker4 ,nu    
weet ik1 dat ,hij in mij leeft2 ,hij1   
die voor mij den  dood is ingegaan en   
die al mijn hoop is4 ,o man ,gods1      
,maarten ,luther1  ,god zegene en       
behoede u6 ,hoe zal ik u vergelden1 wat 
gij aan mij  hebt gedaan6    ,nog menig 
hinderpaal stond aan de ongestoorde     
uitbreiding der  ,hervorming in den weg3
 de zaak des ,heeren liep nog meer      
gevaar1  te worden geschaad door den    
dollen1 oproerigen geest1 die zich door 
een verkeerd begrip van ,christelijke   

vrijheid van den boerenstand had        
meester gemaakt en door de waanzinnige  
dwepers1 in wier oogen ,luther  nog een 
halve papist was1 en die hem het        
gemakzuchtige vleesch  scholden1 dan    
door de woede van ,rome4 ,maar juist te 
midden van deze  troebelen betoonde de  
,wittenberger monnik zich als de ware   
profeet  des ,allerhoogsten en zijn     
aanzien steeg tot een reusachtige hoogte
  in de oogen van hen1 die hem begrepen1
 toen de wilde golven waren  bedaard en 
de stuurman met eerbiedwekkende kalmte  
aan het roer stond4    ,drer was vol van
 ,gods ,woord2 als een dauwdroppel vol  
van  zonneschijn4 ,niet alleen las hij  
de ,schrift1 maar hij leefde er in  en  
hij voelde weder de behoefte1 om wat hij
 zelf had doorleefd op  zijn eigen wijze
 aan het volk te verkondigen4    ,wat   
,hans ,sachs in woorden zeide1 wilde hij
 in kleuren duidelijk  maken4 ,en daarom
 greep hij weder naar het penseel1      
voelende dat hij  nog nooit met zooveel 
bezieling en geestdrift voor den        

schildersezel  was getreden2 hij had een
 voorgevoel1 dat1 wat hij nu ging       
scheppen1  het allerbeste1 wat zijn hand
 ooit gemaakt had1 zou zijn4    ,in     
plaats van ,maria1 in wier              
verheerlijking hij zich tot nu toe  had 
verlustigd1 bood hij der wereld het     
beeld van den ,verlosser  aan4 ,evenals 
,luther ,christus en ,zijn              
alleenzaligmakende verdienste in  nieuwe
 talen predikte1 zoo schilderde ,drer   
den ,heer voor de oogen des  volks1     
hetzij in gesprek met de discipelen na  
het ,heilig ,avondmaal1  hetzij als     
offer op het kruishout1 of alleen het   
hoofd vol bloed en  wonden4 ,op het     
laatste had hij al zijn kracht          
geconcentreerd2 het was  als uit de     
diepste diepte van zijn ziel            
voortgekomen4 ,nooit was ,jupiter       
schooner1 machtiger1 aangrijpender door 
den besten der oud-,grieksche  schilders
 afgebeeld geworden1 dan de ,christus   
hier door meester ,drer4    ,en evenals 
,drer ,christus1 den ,verlosser1 in zijn

 werk verheerlijkte1  zoo wilde hij met 
hetzelfde doel ook het ,evangelie in    
kleuren brengen4    ,reeds lang was hij 
het met zich zelf eens1 op welke wijze  
dit te  doen4 ,hij wilde daartoe de     
gestalten afbeelden van hen1 die het van
  den ,heer ontvangen en aan de wereld  
verkondigd hadden3 de gestalten  der    
,apostelen ,johannes1 ,markus1 ,petrus  
en ,paulus en wel zoo1 dat  ,johannes en
 ,paulus ten voeten uit werden          
geschilderd en de beide  anderen er     
achter1 zoo dat alleen het hoofd en den 
hals zichtbaar  waren4 ,johannes en     
,paulus moesten als hoofdfiguren naar   
voren komen2  daarmee wilde ,drer het   
evangelisch geloof in beeld voorstellen4
    ,de gestalte van ,johannes1 ,luthers
 uitverkoren evangelist1 wiens  gelaat  
aan ,philippus ,melanchton herinnert1 is
 gehuld in een gelen1  met rood         
geverfden mantel over een groen         
onderkleed4 ,peinzend staart  hij met   
den een weinig achter hem staanden      
,petrus in zijn evangelie1  welks       

beginwoorden uit de ,luthersche         
vertaling men lezen kan4 ,rechts  op het
 paneel staat ,markus achter ,paulus1   
die met innige liefde  en groote zorg is
 behandeld en waaraan ,drer al zijn     
kracht heeft  gewijd4 ,het was ,drer    
voornamelijk te doen om ,paulus1        
,luthers groot  voorbeeld als           
verkondiger van het eenig ware geloof en
 daarin heeft  hij een kunstwerk1 dat 's
 meesters roem luider verkondigt dan    
eenig  ander1 geschapen4 ,de ,apostel   
bij uitnemendheid staat daar1 gehuld in 
een witten mantel1 waaruit een groen    
onderkleed te voorschijn komt2  op zijn 
linkerarm1 rust de bijbel1 in de        
rechterhand houdt hij een  ontbloot     
zwaard1 het zwaard des ,geestes1 dat is 
het ,woord ,gods1 en  tegelijkertijd een
 aanduiding van de wijze1 waarop hij zou
 sterven4 ,de  breede1 krachtige figuur 
staat daar in mannelijke1 ridderlijke   
houding2  zijn door de zon gebruind     
gelaat1 vol uitdrukking1 wendt den      
strengen  blik naar links1 alsof hij    

vandaar een naderbij sluipenden vijand  
verwacht4 ,wien geldt dien toornigen    
blik8 ,tegen wien houdt de hand         
krampachtig den greep van het zwaard    
omklemd8 ,het zijn de vijanden  van het 
kruis van ,christus3 aan den eenen kant 
de ,paus1 die het  ,evangelie bederft   
door den warboel van menschelijke       
instellingen  en aan de andere zijde de 
dwepers1 die door het misbruiken van de 
vrijheid meer bederven dan doen         
vorderen4    ,de ,apostelen spraken in  
duidelijke taal3 maar het was den       
meester  er om te doen ook begrijpelijk 
te zijn voor het minst ontwikkelde      
verstand1 evenals ,luthers woorden      
duidelijk waren voor het onnoozelste    
boertje4 ,daarom voegde hij nog een     
uitvoerig bijschrift toe aan  zijn werk4
    ,boven het paneel links schreef hij3
 ,alle wereldlijke overheden in  deze   
gevaarvolle tijden moeten zorgvuldig    
waken1 dat zij zich niet1  in plaats van
 door het ,woord ,gods1 door            
menschelijke leeringen laten  leiden1   

want ,god wil niet1 dat er aan ,zijn    
,woord iets wordt toegevoegd  of daarvan
 afgedaan4 ,luister daarom naar deze    
vier voortreffelijke  mannen3 ,petrus1  
,johannes1 ,paulus en ,markus4          
,petrus zegt in het tweede hoofdstuk van
 zijn tweeden brief3  ,er zijn ook      
valsche profeten onder het volk geweest1
 gelijk ook  onder u valsche leeraars   
zijn zullen1 die verderfelijke          
ketterijen  bedektelijk invoeren zullen1
 ook den ,heere1 die hen gekocht heeft1 
verloochenende en een haastig verderf   
over zichzelf brengende4 ,en velen      
zullen hun verderfenissen navolgen1 door
 welke de weg der waarheid zal          
gelasterd worden4 ,en zij zullen1 door  
gierigheid1 met gemaakte woorden1  van u
 een koopmanschap maken2 over welke het 
oordeel van over lang  niet ledig is en 
hun verderf sluimert niet4--,johannes in
 het vierde  hoofdstuk van zijn eersten 
brief schrijft3 ,geliefden6 gelooft niet
  een iegelijken geest1 maar beproeft de
 geesten1 of zij uit ,god zijn2  want   

vele valsche profeten zijn uitgegaan in 
de wereld4 ,hieraan kent  gij den ,geest
 van ,god3 alle geest1 die belijdt1 dat 
,jezus ,christus  in het vleesch gekomen
 is1 die is uit ,god niet4 ,maar dit is 
de geest  van den antichrist1 welken    
geest gij gehoord hebt1 dat komen zal1  
en is nu alreede in de wereld4          
,terwijl deze woorden zijn gericht tegen
 de dwepers en sektenmakers1  zoo       
protesteert het bijschrift op het tweede
 paneel tegen ,rome met  zijn leugen1   
bedrog en zedeloosheid4 ,in het derde   
hoofdstuk van  den tweeden brief aan    
,timotheus zegt ,paulus3 ,en weet dit1  
dat in de  laatste dagen ontstaan zullen
 zware tijden4 ,want de menschen zullen 
zijn liefhebbers van zichzelven1        
geldgierig1 laatdunkend1 hoovaardig1    
lasteraars1 den ouderen ongehoorzaam1   
ondankbaar1 onheilig1 zonder            
natuurlijke liefde1 onverzoenlijk1      
achterklappers1 onmatig1 wreed1  zonder 
liefde tot de goeden1 verraders1        
roekeloos1 opgeblazen1  meer liefhebbers

 der wellusten dan liefhebbers ,gods2   
hebbende een  gedaante van godzaligheid1
 maar die de kracht derzelve verloochend
  hebben4 ,hebt ook een afkeer van      
dezen6 ,want deze zijn het1 die de      
huizen binnensluipen en nemen de        
vrouwkens gevangen1 die met zonden      
beladen zijn1 en door menigerlei        
begeerlijkheden gedreven worden1  die   
altijd leeren en nimmermeer tot kennis  
der waarheid kunnen komen4    ,markus   
schrijft in het twaalfde hoofdstuk van  
zijn evangelie3 ,en  ,hij zeide tot hen 
in ,zijn leer3 wacht u voor de          
schriftgeleerden1  die daar gaarne      
willen wandelen in lange kleederen1 en  
gegroet zijn  op de markten1 en de      
voorgestoelten hebben in de ,synagogen  
en de  vooraanzittingen in de           
maaltijden4 ,zij eten de huizen der     
weduwen  op en dat onder den schijn van 
lang te bidden4 ,deze zullen zwaarder   
oordeel ontvangen4 ,er was een geheel   
jaar verloopen1 voordat ,drer  dit      
meesterstuk1 de kroon van al zijn       

werken1 voleindigd had4    ,nauwelijks  
was de laatste penseelstreek gedaan1 of 
hij greep papier  en pen om er een brief
 bij te voegen aan hen1 voor wie het    
werk was  bestemd4 ,het was hem dezen   
keer niet opgedragen1 maar het was zijn 
eigen hart geweest1 dat hem aan het werk
 had gezet en dat hij het  aan zijn     
dierbare geboorteplaats zou opdragen1   
stond van het begin  af bij hem vast4   
,de inhoud van den brief luidde aldus3  
,edelachtbare1 wijze ,heeren6    ,hoewel
 het reeds lang mijn wensch was1 ,uw    
,hoogmogendheid door mijn               
onbeteekenende schilderkunst een        
aandenken aan te bieden1 heb ik mij     
door het gebrekkige daarvan laten       
weerhouden1 wetende1 dat ik daarmee  in 
,uw oogen niet zou kunnen bestaan4      
,dewijl ik echter in dezen laatsten     
tijd een stuk heb geschilderd1 waaraan  
ik nog meer zorg heb besteed dan  aan   
mijn andere schilderijen1 acht ik       
niemand meer waardig1 dit als  een      
herinnering te bewaren1 dan ,u1         

hoogwijze ,heeren6 ,daarom waag ik  het1
 ,u dit werk aan te bieden1 met de      
dringende bede1 dat dit kleine  geschenk
 ,u welgevallig moge zijn en genadig    
door ,u worde aangenomen  en dat ,gij   
even welwillend voor mij zult willen    
blijven1 als ,gij tot  nu toe zijt      
geweest4 ,daarom zal ik naar mijn beste 
vermogen er naar  blijven streven1 om   
,uw goedgunstigheid waardig te zijn4    
,uwer ,edelachtbaren ,heeren onderdanige
 ,albrecht ,drer4      ,spoedig daarop  
ontving ,drer van den ,raad het volgende
 schrijven3    ,dewijl ,albrecht ,drer  
een schilderij met vier figuren als     
aandenken  heeft geschilderd en hetzelve
 den achtbaren ,raad heeft gezonden en  
vereerd1 is door dien achtbaren ,raad   
besloten1 den genoemden ,drer  te       
zeggen1 dat een achtbare ,raad niet     
genegen is1 dit schilderij op  die wijze
 in bezit te nemen2 maar hoewel dezelve 
hem voor zijn werk  dankbaar is1 en     
willens om het als aandenken te bewaren1
 zoo is dezelve  niet minder willens hem

 daarvoor te betalen1 wat hij verdient4 
,wat hij  dus ook moge eischen1 en al   
wilde hij ook niets eischen1 zoo zullen 
de oudere heeren het zelf bepalen en zal
 een eerlijke handel worden  gedreven   
door de ,heeren ,maarten ,tucher en     
,sigmund ,furer4    ,meester ,drer      
weigerde1 zooals te verwachten was1 de  
waarde op te  geven en toen zond de     
,raad hem honderd gulden voor hem zelf1 
twaalf  gulden als hulde aan zijn vrouw 
en twee gulden fooi voor den knecht4    
,het schilderij kreeg een plaats1 die   
het waard was3 het werd opgehangen  in  
het departement van financin in het     
raadhuis4 ,van den muur klonk  zijn     
prediking4 ,zijt getrouw en houdt vast  
aan ,gods heilig ,evangelie6            
,,hoofdstuk ,,xxxi4    ,,kunstenaar ,,en
 ,,geleerde4      ,toen ,drer1 nadat hij
 de laatste hand aan zijn schilderij der
 apostelen  had gelegd1 het penseel     
neerlegde1 deed hij het in de           
overtuiging1 dat  dit zijn laatst groot 
werk was geweest4 ,wel maakte hij nog   

verscheidene  portretten zijner         
vrienden1 zooals dat van ,hieronymus    
,holzschuher1  dat hem bijna nog beter  
was gelukt dan dat van ,frederik den    
,wijze  eenige jaren geleden1 dat van   
,wilibald ,pirkheimer en van den        
,magister  ,filippus ,melanchton1 die   
voor de nieuwe school1 die te           
,neurenberg  werd opgericht1 meermalen  
daar was geweest4 ,doch nu kregen       
penseel en  potlood rust en moesten     
plaats maken voor de pen1 die bestemd   
was om  de vrucht zijner                
wetenschappelijke studin1 die hij bij   
het beoefenen  zijner kunst niet had    
verwaarloosd1 in boeken te openbaren4   
,een ieder verbaasde zich1 toen het eene
 boek na het andere verscheen  van dezen
 schilder bij uitnemendheid1 die daarin 
getuigenis gaf van  de zeldzame         
veelzijdigheid en diepte zijns geestes4 
,nu hij zijn kunst  niet meer practisch 
beoefende1 verdiepte hij zich in        
theoretische  studin over het wezen     
zijner kunst1 om hetgeen hij had        

gevonden als  een laatst aandenken aan  
de wereld na te laten4    ,een jaar     
geleden had reeds een boekje1 als       
voorlooper dezer studin  het licht      
gezien onder den titel3 ,onderwijs bij  
het meten met den  passer en het paslood
 bij lijnen1 vlakken1 en geheele        
lichamen1 door  ,albrecht ,drer         
bijeengevoegd en ten bate aller         
liefhebbers der kunst  met bijbehoorende
 figuren in druk gebracht4 ,hij droeg   
het boek op aan  zijn vriend ,wilibald  
,pirkheimer en in de voorrede zei hij1  
dat hij  hoopte1 dat het voor alle      
beoefenaars der kunst dienstig zou zijn1
  niet alleen voor schilders1 maar ook  
voor goudsmeden1 beeldhouwers1          
steenhouwers1 schrijnwerkers en allen1  
die het meten noodig hadden4 ,de        
geheimen der proportieleer1 waarin      
vroeger ,luca ,pacioli hem te ,bologna  
had ingewijd1 kwamen hier tot algemeen  
nut aan het licht4    ,de gansche wereld
 was echter n en al verbazing1 toen     
,drer zich  op eens van een geheel      

nieuwe zijde deed kennen en bewees1 dat 
hij  ook een meester in de              
vestingbouwkunde was4 ,in ,october van  
het jaar  #aebg verscheen een boek van  
hem onder den titel3 ,onderricht ter    
beveiliging van steden1 kasteelen en    
dorpen4    ,hij vervulde een plicht der 
dankbaarheid aan ,keizer ,maximiliaan1  
door het op te dragen aan diens         
kleinzoon1 ,koning ,ferdinand ,i van    
,bohemen en ,hongarije4 ,de liefde tot  
zijn vaderland1 en de begeerte  om het  
tegen de roofzuchtige aanvallen der     
,turken te beveiligen1  had hem         
aanleiding gegeven om zijn mededeelingen
 aan de vorsten te  doen en hun te      
leeren1 hoe zij de vestingwerken in een 
goeden1 tot  tegenweer geschikten1      
toestand moesten brengen4 #be    ,de    
grootste zorg en den meesten tijd       
besteedde ,drer aan de  proportieleer   
van den mensch4    ,pirkheimer bood aan 
om een voorrede daarbij te schrijven en 
,drer  nam het aan1 doch onder vijf     
voorwaarden1 die een nieuw1 duidelijk   

bewijs zijner bescheidenheid en         
nederigheid waren3 ten eerste1 dat      
daarin geen enkel woord van lof mocht   
worden gebruikt2 ten tweede1  dat er aan
 geen uiting van nijd mocht worden      
gedacht2 ten derde1  dat er van niets   
anders sprake mocht zijn dan van hetgeen
 in het  boek stond2 ten vierde1 dat    
niets er in gebruikt was1 dat uit  goede
 boeken was gestolen en ten vijfde1 dat 
het boek alleen voor  de ,duitsche jeugd
 was geschreven4 ,ten laatste koesterde 
de meester  nog een grooter plan3 hij   
wilde in een uitgebreid werk1 getiteld3 
,spijze voor schildersleerlingen1 alles 
te zamen vatten1 wat hij tot  nu toe in 
afzonderlijke werken had geschreven en  
door meer toevoegsels  een geheel       
scheppen1 dat voor den kunstenaar een   
rijke schat zou zijn  en waarin alles1  
wat hij noodig had1 werd gevonden4      
,toch was hij er ver van1 zich zelf en  
zijn eigen kennis tot algemeenen        
maatstaf en alleen geldig richtsnoer te 
verheffen3 integendeel1 de  groote man  

was nooit met zichzelf tevreden en zei  
dikwijls1 dat1 als  hij na jaren een    
zijner werken terug zag1 hij zich altijd
 schaamde over  de zwakheden en fouten1 
die hij er in ontdekte4 ,in denzelfden  
geest  schreef hij in de voorrede van   
het door hem begonnen groote werk3 ,ik  
denk niet hoog van mijn kunst1 want ik  
weet1 wat mij ontbreekt4 ,daarom  raad  
ik een ieder aan om mijn fouten1 zooveel
 in zijn vermogen is1  te verbeteren4   
,gave ,god1 dat het mogelijk ware1 dat  
ik de werken der  toekomstige groote    
meesters nu reeds mocht aanschouwen6    
,welk een hoogte zullen zij nog         
bereiken--zoodat ik daarbij in het  niet
 zal verdwijnen1 als een heel klein     
beekje4 ,en toch1 als de vonk1  die ik  
heb doen gloren1 door de volgende       
meesters wordt aangewakkerd  met hetgeen
 zij kunnen1 dan kan daaruit mettertijd 
een vuur1 dat met  zijn gloed de gansche
 wereld bestraalt1 opgaan4              
,,hoofdstuk ,,xxxii4    ,,naar ,,een    
,,beter ,,vaderland4      ,een helder   

licht van kaarsvlammen straalde op een  
avond in ,april van  het jaar #aebh uit 
de vensters van ,pirkheimers huis4 ,de  
raadsheer1  die toen weinig last van het
 podagra had1 had drie van de vrienden1 
die hem nog waren overgebleven1 bij zich
 genoodigd om met hem te eten  en       
vroolijk te zijn4    ,drer was er niet  
bij1 zooals in den laatsten tijd        
meermalen  gebeurde en toen men naar hem
 informeerde1 antwoordde ,pirkheimer    
met bedenkelijk gelaat3 ,wij zullen ons 
er aan moeten gewennen1  zijn gezelschap
 dikwijls te ontberen4 ,hij is in den   
laatsten tijd  zeer zwak en sukkelend4  
,was hij maar niet naar de ,nederlanden 
gegaan6 sprak ,holzschuher1  die tot de 
gasten behoorde3 ,sedert zijn terugkomst
 is hij zoo  veranderd4 ,ik schrok      
bepaald1 toen ik hem terug zag4 ,hij was
 zoo  mager geworden en zijn mannelijke 
schoonheid was verdwenen6 ,het is       
wonderlijk3 om de pest te ontvluchten1  
ging hij uit ,neurenberg en  nu heeft   
hij uit ,nederland een krank lichaam    

meegebracht4 ,die tocht  door de sneeuw 
om den walvisch te zien1 het ongeval1   
dat hem toen op  het water is overkomen1
 de ongewone levenswijze in een vreemd  
land1  die onophoudelijke eerbewijzen1  
die in maaltijden en groote feesten     
bestonden1 zijn verderfelijk voor zijn  
gezondheid geweest4 ,ik vrees1  ik      
vrees1 dat wij hem niet lang meer zullen
 mogen behouden4    ,o1 zeg dat niet6   
riep ,pirkheimer verschrikt uit4 ,ik kan
 het niet  aanhooren6 ,ik kan mij het   
leven niet voorstellen zonder hem6      
,niemand  kent hem zooals ik hem ken1   
niemand kan aan hem dan ook meer        
verliezen  dan ik4 ,ik was het volkomen 
eens met den ,magister ,philippus       
,melanchton1  toen hij bij zijn laatste 
verblijf hier in de stad1 zei3 ,albrecht
  ,drer is als kunstenaar ongevenaard1  
maar toch is dat niet het meest  in hem 
te bewonderen3 nog meer dan zijn geest  
en hand waardeer ik  zijn hart6    ,hij 
heeft niet te veel gezegd1 zei          
,lffelholz4 ,albrecht ,drer is  de      

uitstekendste man van onzen tijd4 ,is er
 een deugd1 die hij niet  bezit8 ,maar  
laten we ons nu nog niet al te ongerust 
maken2 hij is nog  geen zevenenvijftig  
jaar en misschien kan de natuur de      
ongesteldheid  nog overwinnen4    ,god  
geve het6 zuchtte ,pirkheimer en hij    
bracht het gesprek op iets  anders over4
        ,zwak en moede lag ,drer te bed4
 ,den vorigen avond was hij nog op      
geweest en had aan zijn boek geschreven2
 doch den volgenden ochtend  had hij    
geen lust om op te staan4 ,hij had 's   
nachts bijna geen oog  toegedaan en     
voelde zich afgetobd4    ,het was stil  
in de kamer2 aan het bed van den lijder 
zat ,vrouwe  ,agnes4 ,met op de borst   
gevouwen handen lag ,drer aandachtig te 
luisteren naar hetgeen zijn vrouw uit   
,luthers bijbel voorlas2 het  was het   
lijden des ,verlossers naar het         
,evangelie van ,johannes4    ,daarna    
sprak hij zacht3 ,dat heeft mij goed    
gedaan4 ,o1 welk een harde  sponde heeft
 men onzen ,verlosser bereid en ik lig  

zoo zacht6 ,hoe  werd ,zijn marteling   
ten doode door hoon en schimp verzwaard 
en aan  mijn legerstede zit een engel   
der vertroosting6 ,wel lijd ik pijn2    
maar wat zijn mijn smarten vergeleken   
bij de zijne6    ,vrouwe ,agnes veegde  
zijn klam voorhoofd af en drukte        
zachtkens een  kus er op4 ,toen vraagde 
zij hem of hij niet eens van den        
verkwikkenden  drank1 dien zij voor hem 
had klaar gemaakt1 wilde drinken4       
,drer knikte en bevochtigde zijn lippen 
met het lavende vocht2 toen  zuchtte    
hij3 ,waarom komt de geneesheer toch    
niet8    ,vrouwe ,agnes zeide1 dat hij  
van niets wist1 maar dat zij dadelijk om
  hem zou sturen4    ,spoedig daarop    
verscheen hij2 hij voelde den kranke den
 pols en zag  hem bezorgd aan3 het waren
 weer de afwisselende koortsen1 die hem 
jaren lang hadden geplaagd1 en de milt  
was meer dan ooit gezwollen4    ,de     
geneesheer schreef medicijnen voor1 die 
de meid dadelijk uit de  apotheek moest 
halen4    ,die drank deed ,drer goed1   

hij voelde zich minder benauwd en tegen 
den avond ging de koorts af1 hoewel die 
gewoonlijk tegen dien tijd  toeneemt4   
,hij keerde zich naar den muur en sliep 
in4    ,vier uur lag hij stil en ademde 
diep en geregeld2 toen richtte hij  zich
 plotseling op en sprak met een         
bijzonderen klank in zijn stem3  ,het is
 morgen goede ,vrijdag--de heerlijke    
,rafael is op goeden  ,vrijdag          
gestorven4    ,vrouwe ,agnes schrok bij 
deze woorden en trachtte hem te         
kalmeeren1  doch ,drer vraagde1 alsof   
hij niets daarvan hoorde3 ,hoe lang rust
  hij reeds in het graf8    ,acht jaren1
 antwoordde ,vrouwe ,agnes aarzelend4   
,hij stierf in het  jaar #aebj4    ,acht
 jaren1 fluisterde ,drer4 ,hoe vroeg    
moest die heerlijke  kunstenaar van de  
aarde scheiden6 ,gods wegen zijn        
dikwijls zeer  wonderlijk6    ,toen ging
 hij weer liggen1 sloot de oogen en     
sliep na eenige  oogenblikken weer in4  
,vrouwe ,agnes bleef dien geheelen nacht
 op en was dankbaar1 toen het  eerste   

morgenrood door de vensters naar binnen 
drong4 ,zij verkoelde  het gelaat van   
haar man met frisch water1 hetgeen hem  
goed deed en  waarvoor hij zijn trouwe  
verpleegster hartelijk dankte1 als ware 
het een groote dienst geweest en zooals 
hij altijd voor het kleinste  hulpbetoon
 deed4 ,tegen negen uur begonnen de     
klokken in de stad te  luiden4          
,eensklaps riep de kranke luid3 ,op dit 
uur hebben zij ,hem  aan het kruis      
genageld6    ,ach ,heer ,jezus1 zie mij 
aan met denzelfden blik1 waarmee gij den
  boetvaardigen boosdoener hebt         
aangezien6 ,want ik belijd u berouwvol  
al de zonden1 die ik in mijn geheele    
leven heb bedreven4    ,hij richtte zich
 plotseling op en zijn oogen zagen woest
 de kamer  rond1 zoodat ,vrouwe ,agnes  
met doodelijken schrik den beangstigden 
man in haar armen nam4    ,wat overkomt 
mij6 riep hij met een holle stem1       
terwijl hij zijn  hand op zijn hart     
drukte4 ,ik sterf6 ,heer ,jezus1 help   
mij2 ,heer ,jezus1  erbarm ,u mijner6   

,in vreeselijken angst riep ,vrouwe     
,agnes hem bij zijn naam--hij hoorde    
het niet1 zijn ziel voer reeds op tot   
,hem1 dien hij van ganscher  harte had  
bemind en dien hij uit een vroom gemoed 
met zijn kunst  zoowel als met zijn     
gansche leven had gediend4 ----         
,de stad ,neurenberg kon het niet       
gelooven1 dat de man1 waarop zij        
bovenal trotsch was1 was heengegaan4    
,allen treurden en ,wilibald            
,pirkheimer1 die spoedig was geroepen1  
zonk bij het sterfbed van zijn vriend1  
als vernietigd en gebroken1  op de knien
 neder1 alsof hij met hem wilde sterven4
 ,menigeen der  zijnen had hij naar het 
graf gebracht1 doch nooit had hij       
zooveel  smart gevoeld als nu4 ,hij was 
niet van deze gewijde plek weg te       
krijgen  en het pijnigde hem bovenal1   
dat hij in de laatste oogenblikken niet 
tegenwoordig was geweest1 om zijn vriend
 de oogen toe te drukken4 ,hij  wrong   
zijn handen1 schreide als een kind en   
jammerde3    ,o onuitsprekelijk         

lijden6--hij is heengegaan1 voor immer1 
hij1  die ik met mijn gansche hart      
liefhad en die deze liefde verdiende    
door zijn tallooze deugden en zijn      
bijzondere rechtschapenheid2 hij1  die  
als een goede engel mij ter zijde stond 
en mij den weg wees1  dien ik moest     
gaan4 ,hij is heengegaan voor goed--mijn
 ,albrecht6 ,o1  onverbiddelijk noodlot2
 o1 onbarmhartige1 wreede dood6 ,hij1   
die als  een heilige onder ons          
verkeerde1 is van ons weggerukt1 terwijl
 zoovele  onnutte en onbeteekenende     
menschen blijvend geluk en een lang     
leven  genieten6 ,hij is heengegaan1 en 
ik moet nog hier beneden zijn6--    ,de 
gewoonte van dien tijd bracht mede1 dat 
de dooden den dag na het  overlijden    
werden begraven1 doch bij ,drer moest   
men met dat gebruik  breken4 ,den #f;den
 ,april was hij gestorven en den #hsten 
lag hij nog  op het paradebed1 omdat de 
aandrang van menschen1 die nog eenmaal  
het stoffelijk overschot van den grooten
 meester wilden zien1 zoo  groot was4   

,daar lag hij in een zwarte kist1 door  
frisch groen omgeven1 als een  beeld van
 hemelschen vrede2 en het licht der     
twaalf kaarsen1 die  op hooge kandelaars
 tusschen laurier- en mirthestruiken    
brandden1  wierp een glans van          
verheerlijking op het edele gelaat4     
,aan het hoofdeinde stonden de prior van
 het ,augustijnerklooster  ,volbrecht en
 de proost van de ,st4 ,sebalduskerk1   
die om beurten de  gebeden voor de      
overledenen uitspraken1 terwijl aan het 
voeteneinde  een koorknaap het          
kruisbeeld omhoog hield4    ,daarna     
hieven de ,meesterzangers1 met ,hans    
,sachs aan het hoofd1  een ernstig1     
plechtig gezang aan2 de kist werd       
gesloten1 en in  een onafzienbare reeks 
bewoog zich de lijkstoet1 onder algemeen
  klokgelui1 naar het ,johanneskerkhof1 
waar de grafkelder der familie  ,frey   
was geopend om in zich op te nemen wat  
sterfelijk was aan dezen  onsterfelijke4
        ,door smart en ellende          
overmeesterd zat ,vrouwe ,agnes in het  

verlaten  huis4 ,zij was als een schaduw
 geworden en begeerde te sterven en bij 
haar echtgenoot in het graf te rusten4  
,zij had van alle zijden veel  liefde en
 deelneming ondervonden en men had haar 
duidelijk bewezen  hoezeer iedereen met 
haar mede leed4    ,op zekeren morgen   
trad de heer ,eobanus ,hesz1 die den    
grooten meester  in een lied had        
verheerlijkt en een vriend van ,luther  
uit ,erfurt was1  bij haar binnen4      
,hij nam een brief uit zijn zak en      
zeide3 ,zie1 geachte ,vrouwe1 hier  heb 
ik iets wat u in uw diepe1 groote smart 
tot troost moge zijn4 ,het  is een      
antwoord van ,doctor ,maarten ,luther op
 den lijkzang1 dien ik hem  had         
toegezonden en waarin met betrekking op 
uw overleden echtgenoot1  het volgende  
staat3 ,het is niet meer dan billijk    
dien vromen1  uitstekenden man te       
betreuren3 maar gij moogt hem gelukkig  
noemen1  omdat ,christus ,zijn licht in 
zijn hart heeft doen schijnen en hem op 
het juiste oogenblik uit dezen          

stormachtigen tijd1 die spoedig nog     
stormachtiger zal worden1 heeft         
weggenomen1 opdat hij1 die waardig  was 
het beste te zien1 niet gedwongen zou   
geweest zijn1 het ergste  te beleven4   
,zoo moge bij dan in vrede rusten bij   
zijn vaderen4 ,amen4    ,ween en klaag  
dus niet meer1 zeer geachte             
,vrouwe--,doctor ,maarten  heeft het ook
 hier bij het rechte eind6 ,god had zijn
 ziel lief1  daarom nam ,hij hem spoedig
 weg uit dit treurige leven4            
,,aanteekeningen4      #a ,deze burcht  
werd in #ajbd door ,keizer ,koenraad    
,,ii gesticht en door  ,frederik        
,barbarossa in #aaeh vergroot4    #b    
,een oude gulden had #ajj kreutzer2 #di 
kreutzer was #a mark4    #c ,de mooie   
bron is in ,gothischen stijl gebouwd1   
#ache-acif1  en is versierd met vele    
standbeelden2 die op het onderste       
gedeelte  stellen de #g keurvorsten en  
#i helden voor1 daarboven zijn ,mozes en
 de  #g profeten afgebeeld4 ,in het     
ijzeren hek1 dat dit waterwerk omgeeft1 

is op kunstige wijze een kleine1        
beweeglijke ring gesmeed4 ,vert4    #d  
,drer ontwierp later zijn teekeningen   
meestal op groenen of  grijzen grond1   
teekende met de pen en zette de lichten 
aan met witte  verf4 ,vert4    #e ,in   
,boheme3 ,theodoric van ,praag1         
,nicolaas ,wurmser1 ,thomas van         
,mutina4    #f ,de bloeitijd der        
,oud-,neurenbergsche school was in de   
#ad;e eeuw--die  van de school van      
,keulen iets later1 de belangrijkste    
namen daaraan  verbonden zijn meester   
,wilhelm en meester ,stephanus #adea4   
,men vindt  een schilderij van dezen    
laatste in de koorkapel van den         
,keulschen dom4    #g ,aan ,brugge komt 
de eer toe de gebroeders van ,eyck tot  
woonplaats te  hebben gediend en hun    
meesterwerken te zien ontstaan2 zij     
verbeterden  de verven door toebereiding
 met olie4 ,ook ,memlinc woonde te      
,brugge  en schonk zijn beroemde        
,ursulakast aan het ,st4 ,janshospitaal 
aldaar2  hij stierf in #adii4 7,vert47  

#h ,martin ,schongauer of ,martin ,schn 
#adbj-adhh 7,zwaabsche school7  leerling
 van ,rogier van der ,weyden1 werd van  
goudsmid kopergraveur  en schilder1 en  
vereenigde een schitterend koloriet met 
fijnheid en  zekerheid van lijn en vorm4
 7,vert47    #i ,veneti was voor        
,neurenberg en ,augsburg het            
tusschenstation voor  den handel met het
 ,oosten4 7,vert47    #aj ,wat ,god mij 
doet1 dat is mij goed4    #aa ,de       
rijksinsignes en kleinoodin werden      
gedeeltelijk te ,aken en  gedeeltelijk  
te ,neurenberg bewaard2 ze bestonden    
uit3 de kroon1 den  zilveren schepter1  
den gouden rijksappel1 twee ringen1 twee
 zwaarden1  een degen1 een evangelieboek
 enz4 en deden dienst bij de kroning    
des ,keizers4    ,tot de                
rijkskleinoodin1 die te ,neurenberg in  
de ,hospitaalkerk van  den ,h4 ,geest   
werden bewaard1 behoorde o4 a4 een      
mantel met een met  goud gestikt        
,arabisch schrift van #da woorden in    
parelen gevat en in  #aacc door de      

,siciliaansche ,arabieren voor de       
kroning van ,koning ,roger  van ,sicili 
gemaakt4    #ab ,maximiliaan wilde      
,karel ,,viii dwingen ,itali te         
ontruimen4    #ac ,volgens ,vasari was  
,margaritoni van ,arezzo in de #ac;e    
eeuw de  eerste die op doek schilderde2 
hij nam daartoe doek op een paneel      
geplakt en met pleister overdekt4 ,vert4
    #ad ,dit was een kleine kopergravure
 met het opschrift3 7,rome het  hoofd   
der wereld74 ,op den achtergrond ziet   
men den ,engelsburg en den  ,tiber en in
 het midden staat een vrouwelijk        
monster3 een der voeten  is een         
bokspoot1 de andere een gierenklauw en  
de rechterarm eindigt  in den poot eener
 kat4 ,een staart met een drakekop aan  
het eind en  een ezelskop op de         
schouders volmaken het afschuwelijk     
geheel4 ,het  volk begreep terstond de  
bedoeling en noemde het den ,pausezel4  
#ae ,het ,andreaskruis van het heilige  
,vlies of van de ,vliesridders  werd    
ingesteld door ,filips den ,goede bij   

gelegenheid van zijn huwelijk  in #aebj 
en schonk vele privilegin4 ,vert4    #af
 ,vaarwel1 vrome ziel6 ,heer1 geef hem  
de eeuwige rust en laat uw              
onvergankelijk licht hem bestralen6     
#ag ,ik kwam1 ik zag1 ik overwon4    #ah
 ,het bedoelde monogram bestond uit een 
kleine ,d in een groote ,a4    #ai ,de  
,signoria had het voorzitterschap in de 
drie hoogste  staatslichamen3 de groote 
raad1 de senaat en het collegium4 ,de   
tot  de senaat behoorende raad van      
tienen bestond uit tien raadsleden en   
de ,signoria4 ,na hun raadsbesluiten kon
 men niet in appl komen4 ,vert4    #bj  
,keizer ,rudolf ,,ii kocht later het    
stuk voor een aanzienlijke som  en liet 
het1 om het voor beschadigingen te      
vrijwaren1 door vier sterke  mannen op  
de schouders van ,veneti naar ,praag    
dragen4    #ba ,nadat ,keizer ,rudolf   
,,ii tevergeefs #ajjjj gulden had       
geboden voor  dit schilderij1 waarvoor  
haar maker #bjj gulden had ontvangen1   
kwam het  voor een nog grootere som in  

het bezit van den keurvorst ,maximiliaan
  van ,beieren4 ,drers hoop1 dat voor   
het werk een lange toekomst was         
weggelegd1 werd niet vervuld1 want in   
den nacht van den #aj;den ,april  #afgd 
werd het kunstwerk bij een brand door de
 vlammen vernield4    #bb ,dit was een  
afscheidsdronk der stervenden met hun   
bloedverwanten1  in gebruik gekomen     
sedert de middeneeuwen1 en ontleend aan 
de  afscheidswoorden van ,jezus in het  
,evangelie van ,johannes4    #bc ,in de 
vasten van het jaar #aeag had ,luther   
het ,onze ,vader in  preeken verklaard  
en een zijner toehoorders had deze      
opgeschreven  preeken spoedig daarna in 
druk doen verschijnen4    #bd ,de       
afgeschaafde hoek--7de afgemaakte ,eck47
    #be ,drer had helaas met zijn leer  
over de vestingwerken weinig succs  en  
oogstte geringen dank4 ,een later       
geslacht bracht hulde aan zijn  ideen op
 dit punt4 ,straatsburg bouwde volgens  
,drers aanwijzingen zijn  vestingwerken 
bij de ,kronenburger poort4 ,en nu nog  

heeft ,drers gezag  waarde en liggen    
zijn beschouwingen ten grondslag aan het
 zoogenaamd  nieuw-pruisisch systeem der
 vestingbouwkunst4