,,nederland ,,en ,,de ,,isl,m ,,door ,,dr4 ,c4 ,,snouck ,,hurgronje ,hoogleeraar a4 d4 ,rijks-,universiteit te ,leiden4 #b;e ,,vermeerderde ,,druk ,n4 ,v4 ,,boekhandel ,,en ,,drukkerij ,,voorh4 ,e4 ,j4 ,,brill ,,leiden #aiae ,,voorrede4 ,bijna vier jaren geleden leidde ik de eerste uitgave van dit thans voor de tweede maal verschijnende werkje met de hieronder volgende woorden bij den lezer in3 ,op uitnoodiging mijner mede-curatoren der ,nederlandsch-,indische ,bestuursacademie sprak ik in ,maart #aiaa voor de aan die ,academie studeerende ambtenaren de vier voordrachten uit1 die hier in druk eenen grooteren kring van lezers aangeboden worden4 ,deze omstandigheid moge ter verklaring dienen van hetgeen sommigen hier te kort1 anderen weder te wijdloopig behandeld mochten vinden4 ,gerekend is immers op toehoorders1 voor wie de ,islm n door hunne vroegere opleiding1 n door hunne ambtelijke ervaring geen onbekende grootheid was1 maar voor wie toch ook weer1 daar de gelegenheid tot diepere studie van de ,mohammedaansche cultuur hun had ontbroken1 eene beknopte herinnering aan het vroeger geleerde of waargenomene niet onwelkom kon zijn4 ,verder mocht bij hen in den regel bekendheid door eigen aanschouwing met het leven van ,indonesische ,mohammedanen ondersteld worden4 ,toch heb ik gemeend voor mijn betoog de aandacht te mogen vragen ook van anderen1 die hetzij voor de voornaamste vraagstukken der koloniale politiek1 hetzij voor de problemen1 die de ,islm aan de ,westersche wereld ter oplossing voorlegt1 eenige belangstelling over hebben4 ,de richting1 waarin ik de oplossing van het ,islm-probleem voor ,nederland vond1 werd natuurlijk gewezen door het beginsel1 dat naar mijne overtuiging in het algemeen de verhouding moet bepalen tusschen moederland en kolonin1 tusschen de aan ,westersch gezag onderworpen volken en degenen1 aan wie de geschiedenis het gezag over hen in handen heeft gegeven4 ,daar tegenwoordig in ons vaderland alle politieke partijen te dezen aanzien in hoofdzaak ne lijn trekken1 heb ik het onnoodig geacht1 daarover opzettelijk uit te weiden4 ,al mogen de opvattingen in het bijzondere nog verschillen1 er is eenheid in het noodigste1 namelijk in de erkenning van de ethische koloniale politiek als de eenig mogelijke4 ,nu zijn mij echter van zeer geachte zijde naar aanleiding mijner voordrachten een paar vragen gesteld1 die mij nopen1 mijn algemeene uitgangspunt bij het onderzoek der hier door mij behandelde vraagstukken1 gelijk bij alle andere1 die de koloniale politiek betreffen1 wat scherper te formuleeren4 ,de vragen kwamen in hoofdzaak hierop neer1 of dan niet het verwerven en behouden van kolonin bovenal voordeelen voor het moederland ten doel moest hebben1 en of niet de door mij en anderen bepleite krachtige bevordering van de associatie der ,inlandsche maatschappij aan onze beschaving op den duur tot het verlies onzer kolonin zou leiden4 ,het zij mij vergund1 met allen eerbied ook voor opvattingen1 die aan de tijden der ,compagnie en van het cultuurstelsel doen denken1 mijne zienswijze zonder verder betoog apodictisch uit te spreken4 ,de exploitatie-theorie behoort tot een verleden1 dat wij niet terugwenschen en dat wij1 al wenschten wij het1 niet uit den dood kunnen doen verrijzen1 zelfs niet in een nieuwen vorm4 ,zelfs al zou men eenzijdig voordeel voor het moederland als hoogste doelwit van het koloniale bestuur ook in onzen tijd willen laten gelden1 dan toch zou een staatsman1 die wat ver voor zich uit ziet1 dat voordeel nergens anders kunnen ontdekken dan in eene toekomst1 waarin de inboorlingen der kolonin door ons op de hoogste plaats gebracht zijn1 die hun aanleg hen in staat stelt1 in te nemen4 ,heeft die verheffing der inheemsche bevolking1 die zijzelve zoekt en dus ook vinden zal1 onder onze krachtige leiding plaats1 dan hebben wij de grootst denkbare kans1 dat het moederland er in uitbreiding evenveel bij winnen zal als de vroeger overheerschten1 nu geassocieerden1 in hoogte4 ,wat de aardbol over een eeuw te zien zal geven1 dat laat zich noch van het standpunt der ethische1 noch van dat der exploitatie-politiek waarnemen4 ,vraagt men mij echter1 onder welk der beide rgimes het verlies van ,oostersche wingewesten binnen de honderd jaren waarschijnlijker is1 dan zeg ik zonder eenige aarzeling3 niets kan zulk verlies zekerder verhaasten dan zelfzuchtige koloniale staatkunde van de soort1 die ons uit de annalen der ,oost-,indische ,compagnie en van het cultuurstelsel van al te nabij bekend is1 en welker doodvonnis door het hooggerechtshof der geschiedenis geruimen tijd geleden bekrachtigd werd4 ,de redactie van de ,revue du ,monde ,musulman liet deze voordrachten voor haar tijdschrift in het ,fransch vertalen1 en stelde die vertaling ook afzonderlijk verkrijgbaar onder den titel ,politique ,musulmane de la ,hollande4 ,maar ook in ons land hadden zij zich niet te beklagen over gebrek aan belangstelling1 en de hoofdgedachten1 die eraan ten grondslag lagen1 vonden in wijden kring instemming4 ,dit laatste was voor den schrijver bijzonder aangenaam1 en het alleraangenaamst trof het hem1 dat die instemming kwam uit kringen van zeer uiteenloopende staatkundige en godsdienstige richting4 ,het is werkelijk dringend noodig1 dat wij voor de vervulling onzer nationale pedagogische taak jegens de ,mohammedaansche onderdanen van den ,nederlandschen staat eene gedragslijn vinden1 die voor de beweging van die verschillende richtingen ruimte laat4 ,indien dit onmogelijk bleek1 dan waren de dagen van ons bestaan als koloniale mogendheid geteld4 ,die gemeenschappelijke gedragslijn1 de grootst gemeene deeler van aller wenschen1 die dan door ieder voor zich met een eigen factor vermenigvuldigd mag worden1 is te vinden1 wanneer men gezamenlijk ernstig er naar zoeken wil1 niet1 wanneer ieder1 star voor zich uit kijkend1 zijn eigen stokpaardje blijft berijden1 onder voortdurend aanbotsen tegen de andere ruiters4 ,de grootste voldoening gaven mij de bewijzen van sympathie1 die ik uit de kringen van zendelingen en zendingsvrienden mocht ontvangen1 omdat1 zooals ik in mijne vierde voordracht opmerkte1 het besef van de taak1 die ons volk ten aanzien der ,inlandsche maatschappij te vervullen heeft1 dr het levendigst is4 ,het spreekt wel van zelf1 dat diegenen onder hen1 die zelf practisch op dat gebied werkzaam zijn1 en aldus ervaring opdoen van allerlei bezwaren1 waarover de zendingsvrienden in het moederland vaak luchtig heen redeneeren1 meer neiging vertoonen dan deze laatsten om met vollen ernst te luisteren naar voorstellen betreffende een compromis1 waartoe het in de werkelijkheid1 zooals zij wl weten1 toch altijd komen moet4 ,daarom had de waardeering1 die ik juist van hunne zijde ruimschoots mocht ondervinden1 voor mij dubbele waarde1 en hielp zij mij om de ook niet ontbrekende wanklanken zonder ontmoediging te vernemen4 ,dit werd mij trouwens in het bijzonder gemakkelijk gemaakt door zulke besprekers1 die blijk gaven1 dat hun godsdienstig denken door politieke partijschap in bedenkelijke mate geinfecteerd was4 ,zoo bijv4 een schrijver in ,stemmen des ,tijds1 die niet alleen dikwijls eene geheel scheeve voorstelling van mijn bedoeling gaf1 maar naief genoeg was om te verklaren1 dat hij bij eerste lezing mijner voordrachten gemeend had1 dat wij het werk met vereende krachten konden doen1 maar dat hij vervolgens door de debatten in de ,tweede ,kamer tot een juister inzicht werd gebracht4 ,duidelijker kan men niet uitkomen voor de verpolitieking zijner inzichten over de groote vraagstukken van ,oost en ,west1 die ons volk zich ter oplossing voorgelegd ziet4 ,wie zich bij de behandeling dier problemen niet weet te verheffen boven het kleinzielige partijleven van onze vaderlandsche politiek1 die blijve er af2 zijn arbeid1 hetzij voor de ,christelijke1 hetzij voor de nationale zending in onze kolonin1 is van tevoren met onvruchtbaarheid geslagen4 ,juist toen ik gereed was met het aanbrengen van enkele verbeteringen en aanvullingen voor de tweede uitgave mijner voordrachten1 gaven de jongste gebeurtenissen op het groote wereldtooneel mij aanleiding tot het schrijven van een ,gidsartikel over de wijze1 waarop ,duitschland onlangs begonnen is te trachten1 het ,mohammedaansche fanatisme aan zijne belangen dienstbaar te maken4 ,het kwam mij voor1 dat bedoeld opstel1 met een paar kleine toevoegingen1 als vijfde hoofdstuk van dit boekje niet misplaatst zou zijn4 ,mijn ondertitel ,vier ,voordrachten1 gehouden in de ,nederlandsch-,indische ,bestuursacademie moest dan natuurlijk vervallen1 maar ,nederland en de ,islm mocht het geheel ook nu blijven heeten1 want ook voor de ,nederlandsche ,islmpolitiek is het van hoog belang1 zich rekenschap te geven van de wegen1 waarin groote mogendheden van ,europa het politieke leven van de ,mohammedanen pogen te leiden en van de houding1 die ons ten aanzien dier pogingen past4 ,eerst na het afdrukken van dit hoofdstuk is mijne aandacht gevestigd op eene vergissing1 die mij eene uitdrukking van ,becker onjuist deed interpreteeren4 ,bladz4 #acc1 regel #ab-ad moet als volgt gelezen worden3 ,becker heeft tot voor korten tijd deze ,betonung des ,kalifats als einen ,fehler aus ,unkenntnis beurteilt1 enz4 ,ik had ten onrechte de woorden aus ,unkenntnis als bepaling van beurteilt in plaats van bepaling van ,fehler opgevat4 ,sommigen mijner ,duitsche vrienden--ik teeken uitdrukkelijk aan1 dat anderen mij hunne geheele of gedeeltelijke instemming met mijne uiteenzetting betuigden--hebben de bedoeling van dit artikel misverstaan1 en daarin een verholen partijkiezen tegen ,duitschland als oorlogvoerende partij willen zien4 ,dat zulk eene bedoeling mij geheel ten onrechte toegedicht werd1 behoef ik aan onbevangen lezers niet uitdrukkelijk te verzekeren4 ,de weinige regels1 die 7op bladz4 #ajb-c7 in het algemeen over dezen ellendigen wereldstrijd handelen1 geven duidelijk genoeg te kennen1 dat ik te dien aanzien geheel neutraal denk1 niet omdat ik burger ben van een neutralen staat1 maar omdat ik mij oprecht en van harte onbevoegd verklaar1 de eene partij voor meer of minder schuldig te houden aan de ontbranding dan de andere4 ,overigens heb ik mij streng bepaald tot mijn onderwerp1 de bespreking van het gebruik1 dat ,duitschland in den laatsten tijd tracht te maken van de voor den ,islm vroeger zoo gewichtige ideen van het chalifaat en van den heiligen oorlog4 ,de behandeling hiervan lag op mijnen weg1 en ik mocht mij daaraan niet onttrekken1 zoowel omdat ik mijn leven goeddeels gewijd heb aan de studie van den ,islm1 vooral ook in zijne beteekenis voor onze dagen1 als ook1 omdat elke poging om het bijna gebluschte vuur der middeleeuwsche politieke idealen van den ,islm weer te doen opflikkeren ook voor de ,mohammedaansche bevolking der ,nederlandsche kolonin gevaarlijk kan worden4 ,zooals ik bij vele gelegenheden betoogd heb1 het panislamisme is niet in staat1 aan den ,islm zijne middeleeuwsche positie van eene door de overige wereld gevreesde wereldmacht te hergeven4 ,maar wat het wel vermag1 dat is tijdelijk en plaatselijk beperkte stoornissen te weeg te brengen1 ten nadeele van de ,mohammedanen zelve en van de ,europeesche naties1 die ,mohammedaansche onderdanen hebben4 ,zulke stoornissen uit te lokken1 het allengs uitstervende ,mohammedaansche fanatisme tot ontwaking te prikkelen1 dat acht ik misdadig1 en mijne ,duitsche vakgenooten1 die zich over dit vraagstuk uitlieten1 dachten er steeds evenzoo over4 ,dat sommigen hunner in de laatste maanden opeens van meening veranderd zijn1 kan niemand meer betreuren dan ik1 die aan de ,duitsche wetenschap zooveel te danken heb en die in geen vreemd land meer beproefde vrienden heb dan in ,duitschland4 ,ik ben er zeker van1 dat wij hier te doen hebben met een voorbijgaand ziekteproces1 veroorzaakt door de ook in andere oorlogvoerende landen waar te nemen verstoring van het moreele en intellectueele evenwicht4 ,zoolang echter het herstel nog niet is ingetreden1 behooren wij dat proces nauwlettend gade te slaan1 en voor onszelve op voorzorg bedacht te zijn4 ,niets zou mij aangenamer zijn1 dan dat zich spoedig de behoefte aan eene derde uitgave van dit boekje deed gevoelen1 en dat dan inmiddels de orkaan1 die thans ook op geestelijk gebied aan het woeden is1 gestild en zoo een herdruk der bespreking dezer afdwaling overbodig geworden was4 ,leiden1 ,januari #aiae4 ,,inhoud4 ,bladz4 ,voorrede ,v-,,xii ,,hoofdstuk ,i4 ,de verbreiding van den ,islm4 ,inzonderheid in den ,oost-,indischen ,archipel4 ,de ,islm kwam eerst na volledige ontwikkeling van zijn stelsel in den ,archipel #a ,karakter van ,mohammeds godsdienst #b ,beteekenis der ,hidjrah #c ,gewelddadige islamiseering van ,arabi #d ,de ,islm wil de geheele wereld aan zich onderwerpen #d ,noch missionaire arbeid noch economische oorzaken bewerkten de macht van den ,islm #e ,de godsdienstige factor gaf den stoot en geweld was het voorname middel #g ,het systeem van den ,islm getuigt hiervan #g ,gebied van den ,islm en gebied van den oorlog #h ,nederlandsch-,indi gebied van den ,islm #h ,de heilige oorlog #i ,de leer van den heiligen oorlog berust niet op misverstand #i ,de schriftgeleerden en de volksmassa zijn het hierover eens #aa ,de andere opvatting is ver in de minderheid #ab ,geweld als bekeeringsmiddel in het ,christendom en in den ,islm #ab ,zachtere methoden van bekeering worden ook toegepast #ac ,de bekeering uiterst gemakkelijk gemaakt #ad ,geene priesterschap noch geordende heidenmissie #ae ,leekenpropaganda #ae ,moslimsche propaganda vergeleken met ,christelijke #af ,aan de geestelijke opvoeding van de massa der ,moslims is weinig gedaan #ag ,het oude heidendom blijft overal voor een goed deel de cultuur beheerschen #ah ,in ,oost-,indi drong de ,islm vreedzaam binnen #ai ,de verbreiders kan men niet met ,christelijke zendelingen vergelijken #ai ,de ,regeering bevordert de propaganda als ,zij ,mohammedaansche ambtenaren in heidensche streken invoert #bj ,eenmaal gevestigd1 breidde de ,islm zich ook in ,oost-,indi gewelddadig uit #ba ,de eerste invoerders waren ,indirs2 ,arabische invloed begon pas later te werken #ba ,samenvatting #bb ,het leven overal in slechts geringe mate naar het stelsel hervormd #bc ,de graad van het in de autoriteiten van den ,islm gestelde vertrouwen beste maatstaf voor de ,moslimsche belijdenis #bc ,de graad van bekendheid met leer en wet vormt geenen maatstaf #bd ,de ,regeering kan ,hare taak geheel vervullen zonder schending der godsdienstvrijheid #be ,,hoofdstuk ,,ii4 ,kenschetsing van het stelsel van den ,islm4 ,aanpassing van den ,islm aan de cultuur der door hem veroverde volken #bf ,de vreemde elementen met behulp van fictie bij de voorschriften van den ,profeet ingelijfd #bg ,de leer van de onfeilbaarheid der ,moslimsche gemeente #bh ,belangrijke ontwikkeling van het stelsel na de derde eeuw der ,hidjrah zoo goed als uitgesloten #bh ,het stelsel spitst zich in geloofsleer en wet #cj ,de dogmatiek na hare vaststelling van ondergeschikt belang voor de practijk #ca ,alleen enkele eschatologische voorstellingen verwekken soms beroering #ca ,het staatsgezag en de uitlegging der wet bleven niet lang in ne hand #cb ,de wet theoretisch erkend1 practisch veelszins terzijde gesteld #cc ,onderscheid in waardeering van de verschillende deelen der wet #cc ,de zuiver godsdienstige bestanddeelen #cd ,voor de practijk weinig beduidende bestanddeelen #cd ,bepalingen1 die als moreele voorschriften werken #ce ,ontduiking van voorschriften bewijst niet1 dat zij kracht van wet hadden #cf ,werkelijk geldende hoofdstukken der wet #cg ,personen-1 huwelijks-1 familie- en erfrecht #cg ,vrome stichtingen #ch ,geloften #ci ,voorschriften over de rechtspraak #ci ,bepalingen over de verhouding tot niet-,mohammedanen #dj ,de ontwikkelingsgeschiedenis der wet verzet zich tegen codificatie #dj ,qoern en ,soennah #da ,losmaking der wet van hare bronnen #db ,de onfeilbare gemeente heeft geen vast orgaan #db ,poging tot codificatie in ,algeri #dc ,de adviezen zijn minder gunstig dan zij schijnen #dd ,ten onrechte beroept men zich op voorgangers #de ,codificatie onder niet-,mohammedaansche leiding bovendien verdacht #df ,de toepassing der wet volgt methoden1 die van de ,westersche afwijken #df ,sommige ,fransche adviseurs achten codificatie daarenboven ongewenscht #dg ,ook in ,nederlandsch-,indi werd de wensch naar codificatie vernomen #dg ,bij de overige bedenkingen komen nog gemoedsbezwaren #dh ,codificatie zou den invloed van volksrecht verminderen #di ,beteekenis der mystiek in den ,islm #di ,hervorming van het stelsel is van de mystiek niet te verwachten #ej ,de mystieke broederschappen #ea ,,hoofdstuk ,,iii4 ,de ,nederlandsche ,koloniale ,regeering en het stelsel van den ,islm4 ,de ,nederlandsche ,regeering kan niet buiten ,islmpolitiek #ec ,jegens het dogma en de zuivere godsdienstige voorschriften der wet moet zij neutraal zijn #ed ,ook ten aanzien der bedevaart zou belemmerend ingrijpen onverstandig zijn #ef ,politieke beteekenis van den hadj #eh ,economische gevolgen van den hadj #ei ,het huwelijks-1 familie-1 personen- en erfrecht van den ,islm eischt eerbiediging #ei ,de ,regeering houde echter den weg ter evolutie wijd open #fa ,codificatie derhalve ongewenscht #fb ,de instelling der priesterraden op ,java en ,madoera was eene fout #fb ,bemoeienis der ,regeering met zulke onderwerpen principieel gewenscht #fc ,moskeefondsen #fc ,mohammedaansche huwelijken2 godsdienstonderwijs #fd ,hoe de rechtspraak der priesterraden te verbeteren #fe ,waarom wij de aandacht vooral bij ,java en ,madoera bepalen #ff ,uit staatkundig oogpunt belangrijke bestanddeelen #fg ,de chalief bestuurder der ,mohammedanen1 geen kerkvorst #fh ,geen vorm van panislamisme aannemelijk voor eene ,europeesche mogendheid met ,mohammedaansche onderdanen #fi ,vrijheid van godsdienst voor ,mohammedaansche onderdanen met afwijzing van elke vreemde inmenging #gj ,wie de geestelijke leidslieden der ,indonesische ,moslims waren #ga ,bestrijding der kunstmatige verlevendiging van eschatologische verwachtingen #gb ,vermijding van al hetgeen naar inbreuk op de godsdienstvrijheid zweemt #gb ,ongunstige beoordeeling der ,nederlandsche ,islmpolitiek in de panislamitische pers #gc ,klachten der in ,oost-,indi gevestigde ,arabieren #gd ,ongunstig oordeel van sommige zendingsvrienden over de ,islmpolitiek der ,regeering #ge ,slotsom #gf ,,hoofdstuk ,,iv4 ,nederland en zijne ,mohammedanen4 ,de dusver bereikte slotsom leidt niet tot positieve resultaten #gh ,opvoeding en onderwijs zijn in staat1 de ,moslims van het ,islmstelsel te emancipeeren #gi ,gunstige voorwaarden voor de werking dier middelen in ,oost-,indi1 vooral op ,java #hj ,gebrek aan krachtige leiding van den gunstigen stroom #hj ,voorbeelden van betreurenswaardige onbeslistheid #ha ,in associatie der ,inlanders aan onze cultuur ligt de oplossing der ,islmquastie #hc ,de openbare meening in ,nederland behoort in die richting krachtig te spreken #hc ,de eenigen1 die blijk geven het te beseffen1 zijn de zendingsvrienden #hd ,de ,moslimsche ,inlanders wenschen wel politieke en nationale1 geen religieuze associatie #he ,hoe ver kan de associatie gaan8 #he ,bezwaar tegen gesubsidieerde ,christelijke scholen met gedwongen deelneming aan het godsdienstonderwijs #hg ,ons onderwijs en onze opvoeding moeten vooreerst de hoogere klassen der ,inlandsche maatschappij in het oog vatten #hi ,de onlangs opgerichte desascholen #ij ,studie van begaafde ,inlanders in ,nederland #ia ,europeesch onderwijs voor ,inlanders1 die tehuis blijven #ia ,opvoeding buiten de school #ib ,de zending zou hiertoe kunnen medewerken #ib ,de ,inlandsche vrouw en hare opvoeding #ic ,aan hooger ontwikkelde ,inlanders moet een belangrijk aandeel in den staatsdienst verzekerd worden #id ,kleinmoedige bezwaren tegen de associatie #ie ,stuiting der beweging niet mogelijk #if ,samenvatting onzer beschouwingen #if ,de associatie der ,inlandsche maatschappij aan onze cultuur ontneemt aan het panislamisme alle kracht #ii ,andere heilzame gevolgen der associatie #ajj ,weerlegging der bezwaren tegen nationale associatie #ajj ,,hoofdstuk ,v4 ,duitschland en de heilige oorlog4 ,de godsdienstvrijheid volgens ,turksche intellectueelen #ajb ,contrast dier meening met de wet van den ,islm #ajc ,de grondslagen van het program van den heiligen oorlog #ajd ,middeleeuwsch karakter van dat program #aje ,wijziging der beschouwing onder vreemden invloed #ajf ,chalifaat en ,djihd #ajh ,het chalifaat der ,turksche soeltans #aji ,beteekenis van den chaliefentitel voor de ,osmanen #aaj ,panislamitisch streven van ,abdoelhamied #aaa ,geene organisatie van het panislamisme #aab ,de chalief geen kerkvorst #aac ,de ,turksche omwenteling en het panislamisme #aac ,djihd en heilige oorlog #aae ,duitsche vlugschriften over de houding van ,turkije4 ,hugo ,grothe #aaf ,misverstand bij ,grothe #aaf ,betrekkingen tusschen ,duitschland en ,turkije #aag ,duitschland de redder van ,turkije #aah ,de door ,grothe gewenschte ,djihd #aai ,de fetwa over den heiligen oorlog #abj ,het manifest van den ,soeltan #abb ,de groote demonstratie #abb ,becker's voorstelling der zaak #abc ,de aard der ,duitsche vriendschap voor ,turkije #abe ,duitschland en zijne ,mohammedanen in ,afrika4 #abf ,de thans door ,duitschland gewenschte verhouding komt neer op het protectoraat over ,turkije #abg ,duitsche oordeelen over ,turkije en den ,islm voorheen en thans3 ,marquart1 ,hartman1 ,becker #abh ,becker's recente wijziging van inzicht4 ,bezoeken van ,keizer ,wilhelm aan ,turkije #aca ,de rede op het graf van ,saladijn #acb ,oorzaak der poging van ,duitschland tot wederopwekking van ,moslimsch fanatisme #acd ,nederlandsch-,indi en de heilige oorlog #acf ,i4 ,,de ,,verbreiding ,,van ,,den ,,isl,m4 ,,inzonderheid ,,in ,,den ,,oost-,,indischen ,,archipel4 ,de ,islm kwam eerst na volledige ontwikkeling van zijn stelsel in de ,archipel4 ,omstreeks #abjj na ,christus begon het ,mohammedanisme in eenigszins belangrijke mate zielen te winnen op ,soematra1 op ,java en vervolgens op de meer ,oostelijk gelegen eilanden4 ,de val van ,madjapait in de eerste helft #af;de eeuw bezegelde de islamiseering van heel ,java1 en het was eveneens in den loop der zestiende eeuw1 dat voor de voornaamste andere eilanden1 waarin de ,islm doordrong1 het pleit beslist werd4 ,hieruit volgt1 dat de ,islm zijn vollen wasdom reeds ver te boven was1 toen hij zich voor het eerst in dit ,verre ,oosten vertoonde4 ,om het ,mohammedanisme der ,indonesirs in zijne eigenaardigheden te verstaan1 hebben wij ons dus slechts weinig te verdiepen in de wordingsgeschiedenis van den ,islm als godsdienst en als beschavingsvorm1 maar mogen wij ons voornamelijk bepalen tot de beschouwing van het stelsel zooals dat ongeveer drie eeuwen na de ,hidjrah zijnen in de hoofdzaken definitieven vorm had verkregen1 en van het leven der ,mohammedaansche volken zooals dat zich1 mede maar niet alleen onder den invloed van het stelsel1 na dien tijd vertoonde4 ,klaar dient ons daarbij voor oogen te staan1 dat die ,islm tot den godsdienst van ,mohammed stond als de door een leven van druk verkeer onder allerlei volken gerijpte wereldburger tot het stijve boerenjongentje1 dat hij was in zijne jeugd4 ,karakter van ,mohammeds godsdienst4 ,mohammed heeft voor zijne prediking nooit aanspraak gemaakt op oorspronkelijkheid4 ,integendeel3 hij beroemde zich erop1 dat hetgeen hem1 den ongeletterden profeet1 door ,allah geopenbaard werd1 volkomen overeenstemde met den inhoud der oudere openbaringen4 ,hij dacht zich de menschenwereld verdeeld in groepen1 die hij1 zonder klare voorstelling van den grondslag der verdeeling1 oemmah's noemde1 volken of gemeenten zouden wij zeggen1 die door woonplaats1 taal en uiterlijke kenmerken van elkaar verschilden4 ,aan sommige van die oemmah's1 zooals bijv4 die der ,joden en die der ,christenen1 had ,allah uit hun eigen midden profeten gezonden om hun ,zijne leer en wet te openbaren4 ,andere1 zooals die der ,arabieren1 waartoe ,mohammed zelf behoorde1 wandelden nog in de duisternis1 zonder zich zelf daarvan bewust te zijn1 daar zij het licht niet kenden4 ,mohammed heeft zich ten slotte door ,allah geroepen gevoeld1 dat licht in ,arabi te doen schijnen4 ,historisch beschouwd1 doet zijne openbaring zich aan ons voor als samengesteld uit de gegevens1 die hij gaandeweg1 toen hij eenmaal over de waarde van het leven was gaan nadenken1 uit vrij troebele1 ,joodsche en ,christelijke bronnen had bijeengegaard4 ,hij verwerkte die op zijne wijze1 zoodat zij pasten in het simpele geheel zijner voorstellingen1 en eindelijk projecteerde hij het resultaat van dat proces uit zijn binnenste naar boven1 zoodat het zich aan zijn zesde1 profetische zintuig vertoonde als iets objectiefs1 als iets1 dat uit den hemel tot hem kwam1 woorden ,gods1 die in gerijmd proza1 in verhevener stijl dan die van het dagelijksch gesprek1 hem de hoogste waarheid openbaarden4 ,de leer der opstanding uit de dooden en het daarop volgende gericht1 dat ,allah zou houden over heel de menschheid1 met paradijs en hel op den achtergrond1 die leer vormde het middelpunt van zijn geloof4 ,tevens lag daarin de scherpste tegenstelling met de wereldbeschouwing der ,arabieren1 tot wie hij de boodschap van ,allah moest brengen1 want deze hield zich alleen met het aardsche leven bezig1 kende geen eeuwig geluk noch eeuwige verdoemenis aan gene zijde van het graf4 ,een groot aardsch potentaat duldt niet1 dat een deel zijner onderdanen zich als van hem onafhankelijk gedragen of andere heeren naast hem erkennen2 nog veel minder gedoogt ,allah1 de schepper1 wetgever en rechter der geheele menschheid1 dat menschen leven zonder islm1 d4 i4 onderwerping1 aan ,hem en ,hem alln uit te spreken en in daden te betoonen4 ,hij verlangt van hen eerbiedige huldiging in vastgestelde vormen van eeredienst1 de alt1 in naam en vorm gebootst naar het model1 dat ,mohammed van ,joden en ,oostersche ,christenen had waargenomen4 ,voorts wil ,hij1 dat ,zijne schepselen op bepaalde tijden zullen vasten1 en dat zij milddadigheid zullen beoefenen als eene hoofddeugd1 zoowel om den nood van anderen te lenigen als om hunne eigene losheid van het aardsche te toonen4 ,en in hunne verhoudingen tot elkander behooren zij wetten en regelen te volgen1 die ,allah hun geeft en die met menig geliefkoosd gebruik van ,mohammeds rasgenooten in onverzoenlijken strijd waren4 ,beteekenis der ,hidjrah4 ,de twaalf jaren lang onverdroten voortgezette prediking van openbaringen in dezen zin stuitte bij ,mohammeds stamgenooten af op hun even onverzettelijken1 sceptischen spot2 een paar familieleden1 eenige misdeelden1 enkele voor hoogere indrukken vatbare mannen van beteekenis vormden de geheele gemeente der geloovigen4 ,toen keerde hij met zijne getrouwen toornig zijner vaderstad den rug toe1 haar overlatend aan ,gods wrekende gerechtigheid4 ,hij deed hidjrah1 d4 i4--niet vlucht1 zooals vele ,europeesche schrijvers het weergeven1 maar--afsnijding van alle banden1 die hem met de ongeloovigen onder zijne stamgenooten verbonden1 en hij vestigde te ,medina eene nieuwe gemeenschap1 die niet aan eenheid van bloed1 maar aan eenheid des geloofs hare kracht ontleende4 ,die afsnijding was naar ,arabische begrippen op zichzelve reeds eene daad van vijandschap tegen ,mohammeds stamgenooten4 ,toen nu zijn arbeid te ,medina in korten tijd geleid had tot de vorming van eene talrijke gemeente1 en deze door nieuwe1 wetgevende openbaringen zoowel als door ,mohammeds persoonlijke leiding voorloopig voldoende vastheid van organisatie had verkregen1 ontwikkelde zich uit die vijandschap een oorlogstoestand1 waarin welhaast heel ,arabi werd meegesleept4 ,op den duur bleef het succes aan de zijde van ,allahs ,gezant2 acht jaren na de ,hidjrah werd ,mekka door hem veroverd1 en in de twee levensjaren1 die ,mohammed daarna nog restten1 wist hij de onderwerping van het ,arabische schiereiland aan zijn gezag bijna te voltooien4 ,gewelddadige islamiseering van ,arabi4 ,gedurende die jaren van strijd breidde zich met ,mohammeds macht tevens het programma uit van hetgeen hij door middel van geweld trachtte te bereiken4 ,eerst was het louter de verdediging van de belangen der gemeente1 die weldra ook met offensief optreden gepaard mocht gaan2 ten slotte een aanvallende krijg tegen allen1 die met meer of minder recht tot de vijanden der gemeente1 dus van het rijk ,gods1 werden gerekend4 ,na #fcj1 het jaar der verovering van ,mekka1 verschilde het feitelijk niet meer van eenen strijd tot onderwerping van geheel ,arabi aan de tucht van ,allah en ,zijnen ,gezant4 ,voor de heidensche ,arabieren kon die onderwerping alleen door volledigen islm1 erkenning van ,mohammed als bode ,gods1 plaats hebben4 ,voor de ,joden en de ,christenen1 op wier getuigenis van de waarheid ,mohammed zich in den aanvang van zijn optreden beroepen had1 kon zulk een eisch niet gelden4 ,daar zij ,mohammed teleurgesteld hadden door tegen in plaats van vr zijne goddelijke zending te getuigen1 maakte hij zich van hen onafhankelijk door hun vervalsching van hunne eigene leer en schrift te verwijten en eindigde met van hen te verlangen1 dat zij zich aan zijn gezag zouden onderwerpen1 al wilden zij zijne openbaringen niet aanvaarden4 ,de ,islm wil de geheele wereld aan zich onderwerpen4 ,of nu ,mohammed tegen zijn levenseinde zoover gegaan is1 om de hem opgedragen missie te beschouwen als gericht ook tot de niet-,arabische wereld1 of zelfs tot de menschheid in haar geheel1 is moeielijk met zekerheid uit te maken4 ,voor ons doel is dit betrekkelijk onverschillig1 daar het vaststaat1 dat zijne gemeente na zijnen dood spoedig en zonder veel aarzelen dien weg opgegaan is1 en in latere jaren geen geloovige eraan getwijfeld heeft1 dat de wonderbaarlijke verovering in ne eeuw van de landen tusschen ,gibraltar en de grenzen van het ,chineesche rijk geschied was op bevel van ,allahs ,gezant4 ,lang heeft men zich in ,europa van dien zegetocht van den ,islm door een groot deel der wereld voorgesteld1 dat hij was uitgevoerd door benden van woedende fanatieken1 die met den ,qoern in de eene1 het zwaard in de andere hand1 slechts de keus lieten tusschen den dood en de aanneming van het ,mohammedaansche geloof4 ,van verschillende zijden is die voorstelling van den gang der zaak bestreden2 het krachtigst en met bijzonder veel talent door ,t4 ,w4 ,arnold1 hoogleeraar eerst te ,aligarh in ,britsch-,indi1 thans te ,londen1 in zijn werk ,the ,preaching of ,islam1 a history of the propagation of the ,muslim faith4 ,noch missionaire arbeid noch economische oorzaken bewerkten de macht van den ,islm4 ,met eene bij ,engelsche geleerden niet alledaagsche belezenheid in ,oostersche zoowel als ,westersche bronnen betoogt die geleerde1 dat de ,islm zijne belangrijkste triomfen als godsdienst te danken heeft1 niet aan de zegepraal zijner wapenen1 maar aan de groote missionaire kracht1 die hem eigen is en die hem in staat stelt1 in hoogere mate dan andere wereldgodsdiensten1 zonder eenig geweld in korten tijd vele adepten te winnen4 ,terwijl nu ,professor ,arnold bij de bekeering der volken tot den ,islm aan den godsdienstigen factor toch altijd de eerste plaats blijft toekennen1 hebben zich in den laatsten tijd geleerden doen hooren1 die deze zoo niet wegcijferen1 dan toch vrij gering aanslaan4 ,zij willen de geweldige uitstrooming van menschen uit het ,arabische schiereiland in de zevende eeuw en de plotselinge verovering van oude cultuurlanden door die halfbarbaren zoo goed als geheel uit economische oorzaken verklaren1 even natuurnoodwendig als de zwelling der rivieren na de smelting der ,alpensneeuw4 ,mohammeds godsdienst zou daarbij niet veel meer dan een begeleidend verschijnsel geweest zijn4 ,de ,italiaansche prins ,caetani en de hoogleeraar ,becker 7vroeger te ,hamburg1 thans te ,bonn7 zijn wel de talentvolste woordvoerders dezer theorie4 ,de gesteldheid van den ,arabischen bodem dwingt telkens opnieuw de bewoners van dat waterarme land eenen uitweg daarbuiten te zoeken4 ,chronisch kookt de ,arabische ketel over1 en de omliggende landen worden dan aan de overstrooming ten prooi1 tenzij zij krachtig genoeg zijn om met geweld het deksel gesloten te houden4 ,mohammeds prediking was slechts eene aanleiding1 en het politieke verval van de twee toenmalige wereldrijken1 het ,perzische en het ,oostromeinsche1 hadden de gunstige bedding voor den stroom bereid1 die vervolgens zonder moeite ook nog verder zijnen weg vond4 ,beide beschouwingen1 de missionaire en de economische1 als ik ze zoo eens mag noemen1 hebben de verdienste van de aandacht te bepalen bij feiten1 die men vroeger dikwijls heeft voorbijgezien4 ,zoo is het onweersprekelijk waar1 dat de eerste ,moslimsche veroveraars met veel meer ijver streefden naar uitbreiding van het gebied van den ,islm dan naar vermeerdering van het aantal der bekeerlingen tot hunnen godsdienst1 dat de belastingen1 die de getolereerde schriftbezitters opbrachten1 hun vaak minstens even welkom waren als hunne erkenning der goddelijke zending van ,mohammed4 ,vele ,mohammedaansche staatslieden waren geneigd om de aan de schriftbezitters gewaarborgde tolerantie uit te strekken1 niet alleen tot de ,perzische vuuraanbidders1 maar ook tot ,hindoes en anderen1 die men met de noodige welwillendheid tot de openbaringsvolken kon rekenen4 ,men vindt in de middeleeuwen in ,mohammedaansche landen groote en welvarende gemeenten van niet-,mohammedanen 7vooral ,joden en ,christenen71 die eene mate van bescherming genieten1 zooals men die destijds in ,christelijke landen aan andersdenkenden niet verleende4 ,de bekeering tot den ,islm van de massa der bevolking in ,perzi of in ,christelijke landen als ,egypte en ,syri vond langzamerhand1 en geruimen tijd na de verovering plaats1 volgens de missionaire beschouwing door de innerlijke kracht der ,mohammedaansche zending1 volgens de economische alweder door motieven van economischen aard4 ,de godsdienstige factor gaf den stoot en geweld was het voorname middel4 ,men kan echter vol recht laten wedervaren aan alle feiten1 die door de voorstanders der beide theorien naar den voorgrond gebracht zijn1 zonder eene dier toch al te eenzijdige verklaringen te aanvaarden1 zonder de geheel eenige beteekenis der door ,mohammed gewekte religieuze beweging voorbij te zien1 en ook zonder te ontkennen1 dat geweld tot de ongehoord snelle uitbreiding van den ,islm zeer belangrijk heeft bijgedragen4 ,eene onbevangen beschouwing der historische feiten is al voldoende om dit in te zien4 ,zoo moge men de bekeering der massa van de ,christenbevolkingen van ,syri1 ,egypte en ,noord-,afrika tot den ,islm eene vrijwillige noemen1 zij was dan toch door de verovering hunner landen voorafgegaan en voorbereid4 ,na de annexatie bij het ,moslimsch gebied genoten zij wel eene met middeleeuwschen maatstaf gemeten vrij groote tolerantie1 maar de vrijheid hunner levensuitingen was dan toch zeer beperkt en in alles moesten zij zich de minderen van de ingedrongen overheerschers toonen4 ,al gingen sommige ,mohammedaansche bestuurders zeer ver in de begunstiging van ,joodsche of ,christelijke individun1 het meerendeel der belijders van deze getolereerde godsdiensten had veel te lijden van het misbruik1 dat het ,mohammedaansche plebs maakte van zijne kunstmatige maatschappelijke meerderheid4 ,zeker was het voor de ,moslimsche propaganda eene begunstigende omstandigheid1 dat de ,oostersche kerk in een allerjammerlijksten toestand van geestelijk verval verkeerde1 zoodat sommige ,europeesche geleerden in den ,islm met zijne eenvoudige leer zonder clerus of dogmatische haarkloverij eene welkome geestelijke verlossing hebben gezien voor de ,monophysieten1 ,nestorianen of hoe verder de ,christelijke secten van het ,oosten heeten4 ,maar het is dan toch duidelijk1 dat zij die verlossing nooit gezocht zouden hebben1 wanneer niet directe en indirecte dwang hen uit de kerk naar de moskee gedreven had4 ,het systeem van den ,islm getuigt hiervan4 ,het sterkst en ondubbelzinnigst uit zich die dwang in het stelsel van den ,islm zooals dat ongeveer sinds de derde eeuw van de ,hidjrah bestaat en door de geheele ,mohammedaansche wereld is erkend4 ,men vindt het uiteengezet in de gezaghebbende leerboeken over de wet4 ,de wijze1 waarop de ,islm zich behoort uit te breiden1 wordt daar aangegeven in de hoofdstukken over den heiligen oorlog en verwante onderwerpen4 ,gebied van den ,islm en gebied van den oorlog4 ,de aarde heeft men volgens die leer te beschouwen als verdeeld in gebied van den ,islm en gebied van den oorlog4 ,het gebied van den ,islm staat onder het gezag van het hoofd der geheele ,moslimsche gemeente1 den imm 7leider7 of chalief 7opvolger71 namelijk van den ,gezant van ,allah in diens hoedanigheid van bestuurder der geloovigen4 ,de bewoners van dit gebied zijn f ,mohammedanen f getolereerde schriftbezitters1 die onder allerlei beperkende en vernederende voorwaarden de bescherming van leven en have door den ,moslimschen staat genieten4 ,nederlandsch-,indi gebied van den ,islm4 ,theoretisch rekent men tot de dr al-,islm ook zulke landen1 van welke men aanneemt1 dat zij vroeger onder ,mohammedaansch gezag gestaan hebben1 al worden zij thans door niet-,mohammedanen bestuurd4 ,zoo gelden dus ,britsch- en ,nederlandsch-,indi1 voor zoover zij door ,mohammedanen bewoond worden1 als gebied van den ,islm4 ,ten onrechte hebben ,w4 ,hunter en andere ,britsche staatslieden zich hierover verheugd1 daar zij meenden1 dat deze leer opstanden van ,britsch-,indische ,moslims tegen het ,engelsche gezag tot onwettige woelingen stempelde4 ,i,jdele illusie6 ,werden die ,oostersche wingewesten1 evenals bijv4 ,engeland en ,nederland zelf1 door de ,moslimsche wet bij het gebied van den oorlog ingedeeld1 dan zou als regel1 zij het niet geheel zonder uitzonderingen1 gelden1 dat vijandige handelingen van ,mohammedanen tegen zulke landen slechts mochten ondernomen worden krachtens machtiging van het hoofd der ,moslimsche gemeenschap4 ,in gebied van den ,islm daarentegen zijn niet-,moslimsche overheerschers abnormale verschijnselen1 die men slechts dulden mag zoolang men zich buiten staat acht ertegen te reageeren4 ,het gedeelte der aarde1 dat buiten het gebied van den ,islm valt1 is in zijn geheel gebied van den oorlog1 dat wil zeggen bestemd om met den spoed1 dien de omstandigheden toelaten1 door middel van geweld tot gebied van den ,islm gemaakt te worden4 ,voor volslagen heidenen kan die onderwerping slechts geschieden in den vorm van bekeering tot het geloof aan ,allah en ,zijnen ,gezant2 degenen1 die eenen door den ,islm erkenden godsdienst belijden1 mogen volstaan met erkenning van het ,moslimsche staatsgezag als hunne overheid4 ,de heilige oorlog4 ,dit zijn de hoofdlijnen van het systeem2 men ziet1 dat van de legende van den ,moslim met het zwaard in de eene1 den ,qoern in de andere hand toch dit overblijft1 dat de ,mohammedaansche wet de alleenheerschappij van hetgeen zij voor de waarheid houdt door den sterken arm verzekerd wil zien1 dat de ware zending in den geest der wet bestaat in de onderwerping van andersdenkenden door de ,moslimsche legermacht4 ,verdienstelijk maken zich ongetwijfeld ,mohammedaansche kooplieden of kolonisten in heidensche landen1 waarin ,moslimsche legers nog niet konden doordringen1 door als pioniers langs vreedzamen weg aanhangers voor hun geloof te winnen1 en even prijzenswaard wordt het geacht1 wanneer anderen onder de gedulde ,joden1 ,christenen1 enz4 bekeerlingen trachten te maken4 ,dit alles neemt niet weg1 dat het middel bij uitnemendheid tot verbreiding des geloofs naar de letter en den geest van de heilige wet gezocht moet worden in maatregelen van geweld4 ,die wet beschouwt alle niet-,moslims als vijanden der groote monarchie van ,allah1 wier weerstand tegen ,zijne alleenheerschappij door de ,mohammedanen gebroken moet worden4 ,de leer van den heiligen oorlog berust niet op misverstand4 ,het staat ons niet vrij1 met ,prof4 ,arnold in strijd met de uitspraken der ,moslimsche wetgeleerden van alle eeuwen1 te beweren1 dat dit stelsel niet het ware is1 dat het berust op onjuiste opvatting van eenige ,qoernverzen1 dat de ware ,islm uitbreiding van het geloof alleen door overtuiging verlangt4 ,wel stemt eene kleine groep van moderne ,mohammedanen met die aanpassing van den ,islm aan nieuwerwetsche begrippen in1 maar zij vertegenwoordigen al evenmin de leer van den godsdienst1 waarin zij geboren werden1 als de modernisten die der ,katholieke kerk4 ,meer waarde zou men geneigd kunnen zijn toe te kennen aan het argument1 dat1 zoo ergens1 dan zeker in den ,islm1 theorie en practijk1 stelsel en leven vaak wijd uiteenloopen4 ,inderdaad hebben menigmaal ,moslimsche bestuurders tegenover niet-,mohammedanen in en buiten hun gebied eene veel transigentere houding aangenomen dan die het systeem hun voorschreef4 ,aan den anderen kant ging het mindere volk zich jegens de getolereerden vaak te buiten op eene wijze1 die de ,mohammedaansche wet streng afkeurt4 ,maar van veel meer beteekenis dan zulke afwijkingen ter rechter of ter linker zijde is het onbetwistbare feit1 dat de leer van den heiligen oorlog en hetgeen daarbij behoort zich volkomen logisch ontwikkeld heeft uit beginselen1 die wij van de verovering van ,mekka door ,mohammed af tot in de derde eeuw der ,hidjrah toe zien voortwerken4 ,zonder sprongen of tegenstellingen1 zonder sporen van principieele ontleening van buiten sluit zich hier het volgende steeds bij het voorgaande aan4 ,mohammed is in de laatste jaren van zijn leven op niets meer bedacht dan op middelen om het aantal der geloovigen uit te breiden1 waarbij natuurlijk steeds minder op bewijzen van innigheid des geloofs kan worden gelet4 ,de door hem onderworpen ,arabieren vallen dan ook na zijnen dood voor een groot deel weder af1 maar ,aboe ,bakr1 die hem als hoofd der gemeente opvolgt1 beschouwt1 geheel in ,mohammeds geest1 de wederonderwerping dier ontrouwen als eerste en voornaamste taak der geloovigen1 en onder zijne leiding wordt die taak op schitterende wijze volbracht4 ,en daarop volgt onmiddellijk de verovering van een belangrijk deel der wereld door de nu definitief geslamiseerde ,arabieren4 ,geheel evenwijdig met dezen loop der zaken beweegt zich de theorie der wetgeleerden1 die vooral in de eerste eeuw van den ,islm het deelnemen aan den heiligen oorlog bijna tot een hoofdplicht voor alle geloovigen willen maken en geen heerlijker einde van een vroom leven kennen dan den dood op het slagveld als getuige des geloofs1 als martelaar 7sjahd74 ,drongen in de eerste eeuwen onzer jaartelling vele ,christenen naar eene gelegenheid om zich de kroon van het passieve martelaarschap te verwerven1 vele malen grooter was het aantal der oudste ,islmbelijders1 die als actieve geloofsgetuigen met ijver den dood op het slagveld zochten in den strijd met hen1 die het gezag van ,allah en ,zijnen ,gezant weerstonden4 ,deze overdrijving der waarde van het oorlogsbedrijf kon evenmin duurzaam zijn als de zegevierende tochten van den ,islm door de wereld2 toen die veroveringen hare voorloopige grenzen bereikt hadden1 kwam weldra in de school de kalmere beschouwing tot heerschappij1 volgens welke de vrome ook door levenslange uitoefening van een vreedzaam bedrijf aanspraak op den eerenaam van geloofsgetuige kan verwerven4 ,de heilige oorlog bezonk in het stelsel als eene solidaire verplichting der gemeente in haar geheel1 waaraan slechts zoovele geloovigen behoefden deel te nemen als de omstandigheden volgens het oordeel van het staatsbestuur telkens vereischten4 ,maar de oorlogstoestand mocht dan toch niet als geindigd worden beschouwd voordat het door ,allah gewezen doel3 onderwerping der gansche wereld aan den ,islm1 bereikt zou zijn4 ,de schriftgeleerden en de volksmassa zijn het hierover eens4 ,over de hoofdzaken van deze leer bestaat tusschen de wetgeleerden der verschillende scholen en perioden geen verschil van meening1 en zij is meer wellicht dan eenig ander deel der wet populair geworden ook bij de leeken1 bij de groote onwetende schare zelfs4 ,zij is het kort begrip van de actie van den ,islm naar buiten in het glansrijkste tijdperk1 dat hij beleefd heeft1 omgezet in een voor alle tijden geldend voorschrift4 ,zij vleit in hooge mate de ijdelheid der menigte3 men behoeft slechts de dubbele geloofsbelijdenis te hebben uitgesproken om zeker te zijn1 dat men behoort tot de gemeenschap1 aan welke ,allah de heerschappij over de wereld heeft beloofd4 ,zij werkt na1 ook sedert de wereldgeschiedenis den spot is gaan drijven met hare hoovaardige pretentie3 in de scholen der wetgeleerdheid blijft men haar voordragen omdat zij1 gelijk de geheele wet1 als van onfeilbaar gezag geldt voor alle tijden1 en het gemeene volk blijft daaraan kracht ontleenen voor zijne ijdele verwachtingen1 gepaard met haat jegens ongeloovigen4 ,de andere opvatting is ver in de minderheid4 ,de ,jong-,turken en andere modern gevormde ,mohammedanen hebben wel eens gewenscht1 dat zij die geheele leer van den djihd konden opbergen in het museum hunner staatkundige antiquiteiten1 en vele niet modern ontwikkelde wereldwijzen deelen om zuiver practische redenen dien wensch4 ,toch kan niemand hunner de verhouding van den ,islm tot andere godsdiensten principieel op nieuwe grondslagen trachten te vestigen zonder het vertrouwen van de meerderheid te verbeuren en met veler instemming beschuldigd te worden van ongeloof4 ,toen in #aijh de aanvoerders der ,jong-,turksche revolutie in hun eerste lan de woorden3 vrijheid1 gelijkheid en broederschap in hunne vanen schreven1 werd hun weldra met instemming van de massa der bevolking door de schriftgeleerden beduid1 dat die gelijkheid alleen mocht bestaan in gelijke aanspraken op bescherming van rechten1 welke rechten zelve echter voor de belijders der verschillende godsdiensten niet gelijk waren2 en de broederschap1 die heeft men later1 als al te aanstootelijk1 maar geschrapt4 ,geweld als bekeeringsmiddel in het ,christendom en in den ,islm4 ,de billijkheid gebiedt1 dat wij ons hierbij herinneren1 hoe ook in de ,christenwereld1 met name in de middeleeuwen1 staatsmacht en godsdienst bedenkelijke bondgenootschappen gesloten hebben4 ,christenvorsten en -volken hebben met geweld heidenen bekeerd1 ongeloovigen en ketters ter eere ,gods gefolterd en gedood1 ,joden op onmenschelijke wijze behandeld4 ,maar nooit heeft men uit de ,christelijke heilige schriften voor alle tijden geldende voorschriften afgeleid1 die zulke practijken sanctioneerden4 ,het is het ongeluk van den ,islm geweest1 dat hij gemeend heeft eens voor altijd met onfeilbaar gezag regelen te moeten geven1 die alle handelingen der geloovigen tot in de geringste bijzonderheden bepaalden1 en dat hij deze onmogelijke taak kwam te vervullen juist in een tijdperk1 waarin onverdraagzaamheid zoowel in het ,westen als in het ,oosten heerschappij voerde4 ,de leer1 dat men voor hetgeen men als de waarheid beschouwt met geweld aanhangers moet winnen1 bleef dus als eene erfelijke ziekte aan het eene geslacht na het andere der belijders van den ,islm eigen4 ,zachtere methoden van bekeering worden ook toegepast4 ,de geheele opvatting van godsdienstige zending wordt in den ,islm door deze leer beheerscht4 ,zeker1 men vindt onder ,mohammedanen zeer uiteenloopende geestelijke typen1 en daaronder ook zulke1 die zich uit deernis met de toekomstige eeuwige ellende der heidenen geroepen voelen1 hun de waarheid te prediken2 maar het type van den ,moslimschen propagandist vertoonen dezulken niet4 ,de echte ijveraar voor de uitbreiding van het ,mohammedaansche geloof beschouwt het veeleer als zijne taak1 als een trouw soldaat van zijnen ,god1 diens rijk op aarde te helpen vergrooten door verdelging van ,zijne vijanden en vermeerdering van het aantal ,zijner trouwe onderdanen4 ,dit laatste kan1 behalve door geweld1 ook door overreding gebeuren4 ,de wet wijst ook daarin den weg4 ,zij wil in aansluiting weder aan hetgeen ,mohammed deed in zijne laatste levensjaren1 dat men ongeloovigen door wereldsch voordeel verlokke tot ,islm1 tot onderwerping aan ,allah en ,zijnen ,gezant2 zelfs is een deel van zekere staatsinkomsten 7van de zakt genoemde godsdienstige belasting7 uitdrukkelijk voor dit doel aangewezen4 ,met een niet ongerechtvaardigd beroep op ,mohammeds handelwijze ten aanzien van de voorname ,qoeraisjieten na hunne gedwongen bekeering tengevolge der verovering van ,mekka1 leert de wet1 dat men vooral bekeerlingen van hoogen rang en stand door wereldsch voordeel blijvend aan den ,islm moet trachten te binden1 ook om door dit voorbeeld aantrekkend te werken op hunsgelijken en op degenen1 over wie zij gezag hadden4 ,de geloovige1 die door persoonlijke bemoeienis menschen voor den ,islm weet te winnen met behulp van prikkeling en bevrediging hunner begeerlijkheid naar rijkdom of eer1 maakt zich daardoor uitermate verdienstelijk1 en niemand denkt eraan1 hem vermenging van materieele en geestelijke dingen te verwijten4 ,soortgelijke middelen van propaganda zijn in vroeger en later tijd in de ,christelijke wereld niet zelden aangewend4 ,het verschil is echter weer1 dat die methode in den ,islm in de periode van haren bloei met onfeilbaar geacht gezag voor altijd tot wet is verheven4 ,de bekeering uiterst gemakkelijk gemaakt4 ,het spreekt wel van zelf1 dat in den gedachtengang1 die deze wijze van uitbreiding van den ,islm beheerscht1 het stellen van belangrijke eischen van voorbereiding aan degenen1 die tot de gemeente willen toetreden1 uitgesloten is4 ,men zou daardoor de bovenal gewenschte vermeerdering van het aantal der ,moslims in gevaar brengen4 ,in de eerste tijden is er wel eenige aarzeling geweest in de beantwoording der vraag1 met welk minimum van naleving der wet men nog als ,mohammedaan kon gelden4 ,de wet stelt in hare positieve en negatieve geboden lang niet lichte eischen aan het individu1 maar men was het er al vroeg over eens1 dat de geloovige trots vele zonden van nalatigheid en overtreding mocht hopen op ,allahs genade1 en dat in ieder geval de straf1 die hij in de hel zou hebben te boeten1 eens een einde zou nemen1 waarna hij het paradijs zou berven4 ,het kwam er dus maar op aan1 te weten1 door welke daden men afvallig werd4 ,ten slotte heeft deze opvatting gezegevierd1 dat alwie de belijdenis1 dat er geen god is dan ,allah en dat ,mohammed ,allahs gezant is1 heeft uitgesproken met volle bewustheid van hetgeen hij deed1 als ,moslim beschouwd moet worden1 en dat hij dit blijft1 zoolang hij die belijdenis niet heeft herroepen noch een van de geboden van ,allahs wet voor ongeldig heeft verklaard1 ook al volbrengt hij geen van alle4 ,de bedenking1 dat men aldus gevaar loopt1 schijngeloovigen te kweeken1 wordt weerlegd met de herinnering1 dat alleen aan ,allah het oordeel toekomt over de echtheid van iemands geloof1 terwijl de menschen elkander slechts naar uiterlijke kenmerken kunnen beoordeelen4 ,het uiterlijke kenmerk nu van hen1 die tot de gemeente van ,mohammed behooren1 is het uitspreken der geloofsbelijdenis1 niet gevolgd door woorden of daden1 die deze uitspraak van kracht berooven4 ,heeft men dit geheele stelsel der ,moslimsche propaganda wel begrepen1 dan heeft men tevens den sleutel tot het geheim der vaak bewonderde missionaire kracht1 die in den ,islm woont1 en die hem tot een zoo gevreesd mededinger maakt voor de ,christelijke zending1 vooral waar beiden onder volken van lage beschaving werken4 ,den menschelijksten aller openbaringsgodsdiensten heeft een ,duitsch orintalist den ,islm genoemd4 ,inderdaad tracht hij als zendingsgodsdienst een menschelijk doel met geheel menschelijke middelen te bereiken4 ,geen priesterschap noch geordende heidenmissie4 ,ieder ,moslim1 hoe onwetend hij overigens zij1 kan te allen tijde iederen ongeloovige1 die ,mohammedaan wil worden1 den weg wijzen om onverwijld en zonder ceremonin in den ,islm te worden opgenomen4 ,sacramenten kent de ,islm niet1 derhalve evenmin priesters of andere gewijde of geordende personen1 die deze hebben uit te deelen4 ,zendelingen van beroep zijn er ook niet4 ,de uitspraak1 dat ieder ,mohammedaan op zijnen tijd een zendeling is1 moge overdreven zijn1 als men daaronder wil verstaan1 dat allen vervuld zijn van fanatieken ijver tot verbreiding van hun geloof1 zij is waar in dezen zin1 dat niemand door de gemeente of eenig ander lichaam voor de missie wordt afgevaardigd1 maar dat de meesten als de gelegenheid zich biedt1 gaarne medewerken om leden te winnen voor de gemeenschap1 waartoe zij behooren4 ,leekenpropaganda4 ,voor kolonisten of kooplieden1 die zich duurzaam of tijdelijk vestigen in een land met heidensche bevolking1 is dit zelfs geboden door eigenbelang4 ,zij willen daar een eigen milieu hebben1 in de eerste plaats een eigen gezin1 maar dan verder een eigen wijderen kring1 hoe wijder hoe liever4 ,dit alles gaat niet zonder het maken van bekeerlingen4 ,met eene heidensche vrouw mag de ,mohammedaan niet trouwen1 in een anderen godsdienst dan de ,islm zijne kinderen niet laten opvoeden4 ,de vreemdeling maakt dus der vrouw zijner keuze den overgang tot zijne gemeenschap zoo gemakkelijk mogelijk en tracht ook de hem verzwagerden te winnen4 ,zoo gaat het verder1 en er ontstaat weldra een groep van geloovigen van eenigszins gemengd bloed1 die zich door wereldkennis1 ontwikkeling van den geest en onderling verband voordeelig onderscheidt van de overige bevolking4 ,de niet bekeerde bevolking ziet tegen de bekeerden op2 door den ,islm aan te nemen voelen die heidenen zich1 ook maatschappelijk1 omhoog gaan4 ,moslimsche propaganda vergeleken met ,christelijke4 ,hier hebben wij weder eene omstandigheid1 die gedeeltelijk verklaart1 waarom de ,mohammedaansche propaganda sneller pleegt te slagen dan de ,christelijke4 ,in den ,islm volgt de grootst mogelijke assimilatie onmiddellijk op de bekeering2 de ,christelijke zendeling1 hoe vol toewijding ook1 blijft met zijne rasgenooten voor de primitieve bevolking1 waaronder hij werkt1 vreemdeling4 ,met recht vestigt professor ,arnold hierop bijzonder de aandacht1 en dit doen de meesten1 die den voortgang van den ,islm bijv4 in ,midden-,afrika waargenomen hebben4 ,een ,engelsch zendeling aldaar1 die dezen ban wilde breken en met eene negerin trouwde1 verwekte zulk eene ergernis met deze toepassing der eenheid in het geloof1 dat hij zich genoodzaakt zag1 de kolonie te verlaten4 ,maar1 wij zagen het al1 er komt nog zooveel verlokkelijks bij4 ,de nieuwbekeerde1 wiens overgang hem geen moeite kost1 heeft aanspraak op de gunsten zijner nieuwe broeders1 en deze aanspraken worden in de practijk gaarne erkend4 ,hoe weinig hij ook aanvankelijk van den inhoud van het door hem aangenomen geloof moge leeren1 hoe weinig van de voorschriften der wet hij moge naleven1 hij mag zich dadelijk koesteren in het bewustzijn1 te behooren tot degenen1 die bestemd zijn om over alle anderen te heerschen en die het recht hebben ten nadeele van niet-,mohammedanen die heerschappij te helpen bespoedigen4 ,bij zulk een sprong naar boven geldt het slechts als een gering bezwaar1 dat de gewoonte--niet de wet--in de meeste gevallen verlangt1 dat de bekeerling zich spoedig onderwerpe aan de besnijdenis4 ,de populariteit van de leer van den heiligen oorlog doet zich nu bij zulke primitieve volken1 wanneer zij gedeeltelijk door vreemde kolonisten of kooplui geslamiseerd zijn1 vaak in dien zin gelden1 dat zij hunne nog niet bekeerde rasgenooten om hun ongeloof gaan bestrijden4 ,de neigingen van min beschaafde menschen worden daarbij op voor hen aangename wijze geprikkeld en vinden eene welkome speelruimte4 ,met anderen geweld aan te doen1 te plunderen of tot slaven te maken weten zij nu een ,gode welgevallig werk te verrichten1 mits die anderen heidenen zijn4 ,de menschelijke ijdelheid en hebzucht worden gestreeld en gesteld in dienst van de propaganda4 ,het bezwaar1 dat men op die manier heiligen oorlog van offensieven aard voert zonder de machtiging van den chalief1 die hiervoor in den regel vereischt is1 wordt ondervangen door de leer1 dat in streken1 die wegens verren afstand of om andere redenen buiten het bereik van het centrale gezag liggen1 invloedrijke hoofden mogen doen hetgeen des chaliefs is4 ,aan de geestelijke opvoeding van de massa der ,moslims is weinig gedaan4 ,al heeft dus de ,islm1 in de plaats van het evangelische onderwijst al de volken1 het bevel onderwerpt al de volken als een hoofdgebod voorop gesteld1 hij is daarmee geenszins tevreden1 maar wil1 dat op de onderwerping onderwijzing volge4 ,het bovenal streven naar uitbreiding van gebied en vermeerdering van het aantal dergenen1 die de geloofsbelijdenis hebben uitgesproken1 heeft echter vanzelf tot eene minder krachtige werking in de diepte geleid4 ,nog tal van andere omstandigheden komen daarbij1 die maken dat de geestelijke opvoeding der voor den ,islm gewonnenen in den regel veel te wenschen overlaat4 ,reeds vroeg zijn de schriftgeleerden zich gaan verdiepen in dogmatische en juridische spitsvondigheden1 en in de drukte van hun onderlingen strijd vonden zij niet veel tijd om zich met de geestelijke belangen der ongeletterden bezig te houden4 ,voor hen scheen het nu eenmaal in de natuur der dingen te liggen1 dat eene kleine uitgelezen schare van kenners der wet met zelfgenoegzame minachting neerzag op de menigte der onwetenden4 ,van eenig gevoel van medeverantwoordelijkheid voor dien toestand vindt men bij hen zelden eenig spoor4 ,de minderheid der bevolking1 die eenig onderwijs genoot1 ontving dit in den meest onpractischen vorm4 ,in de eerste eeuwen van den ,islm kon men nog de illusie koesteren1 dat in alle ,mohammedaansche landen de oude landtalen het veld zouden ruimen voor het ,arabisch4 ,op deze later onhoudbaar gebleken onderstelling is bijna geheel het elementaire godsdienstonderwijs gebaseerd4 ,wie iets leeren wil1 wordt ondersteld1 ,arabisch1 en wel liefst klassiek ,arabisch te verstaan4 ,eerst later werden schoorvoetend kleine concessies aan de moedertalen der geloovigen gedaan4 ,toch bleef eene kennis der wet1 die iets beduidde1 zonder bedrevenheid in het ,arabisch zoo goed als onmogelijk4 ,de leeken moesten het doen met een werktuigelijk leeren opdreunen van den ,qoern in het oorspronkelijk en met eenige even werktuigelijke oefening in het ritueel4 ,het plebs bleef meerendeels zelfs hiervan verstoken4 ,het oude heidendom blijft overal voor een goed deel de cultuur beheerschen4 ,geen wonder dus1 dat in nagenoeg alle ,mohammedaansche landen de geestelijke gedachtensfeer1 waarin de eigenlijke bevolking leeft1 meer oorspronkelijk heidensche dan ,mohammedaansche elementen in zich bevat4 ,men neme kennis van de beschrijvingen van de populaire zeden en gebruiken en van het volksbijgeloof1 dat in het leven de hoofdrol speelt1 in ,noordwest-,afrika1 in ,egypte1 in ,syri1 ja in het stamland van den ,islm1 in ,arabi zelf1 overal ziet men de eenheid van ,allah verscholen achter een onnoemelijk aantal levende en doode heilige personen en voorwerpen1 die de hoogste vereering genieten1 overal de middelen1 die de wet aangeeft om ,allahs gunst te verwerven1 verdrongen door magische practijken1 die van vr den ,islm dateeren4 ,het ,moslimsche bepaalt zich bij de menigte voor de vromeren tot eenige ritueele uiterlijkheden1 voor de meerderheid tot eenige leuzen en phrasen1 soms bovendien het daarstraks door mij beschreven gevoel van deel uit te maken van de tot heerschappij geroepen gemeenschap4 ,is dit alles zoo in het stamland van den ,islm en in de landen1 die hij het eerst aan zich onderwierp1 het spreekt van zelf1 dat de officieele leer en het volksleven nog veel verder van elkander verwijderd moeten zijn daar1 waar de ,islm eerst later binnendrong1 en zeer geleidelijk veld won door de assimileerende kracht van vreemdelingen1 die om zich heen propaganda maakten1 ten slotte gevolgd door vreedzame of gewelddadige uitbreiding van het geloof door het bekeerde deel der inheemsche bevolking zelve4 ,in ,oost-,indi drong de ,islm vreedzaam binnen4 ,het was op de laatst bedoelde wijze1 dat het ,mohammedanisme zijne belijders in den ,indischen ,archipel verkreeg4 ,mohammedaansche kooplieden uit ,voor-,indi1 het eeuwenoude spoor hunner ,hindoesche landgenooten volgend1 vestigden zich tijdelijk of voor goed in eenige kustplaatsen dezer eilanden4 ,deze kleine kolonin oefenden de gewone aantrekkingskracht1 zelfs op ,java1 ofschoon hier het ,hindoeisme al eeuwen lang de cultuur beheerschte4 ,men vergete hierbij niet1 dat het ,hindoeisme hier niet zoo diepe wortels kon schieten als in zijn vaderland1 waarbuiten het zich in den regel niet verbreidt1 en dat de ,hindoecultuur hare geestelijke verfijning niet mededeelt aan de tot lagere kasten gerekende massa1 zoodat voor eene groote meerderheid juist onder het ,hindoeistisch rgime veel aanleiding kan bestaan om in den ,islm verlossing te zoeken uit zijn staat van vernedering4 ,de verbreiders kan men niet met ,christelijke zendelingen vergelijken4 ,de propaganda was voor die vreemdelingen stellig vaker middel dan doel4 ,men kan er zeker van zijn1 dat de meesten hunner meer van avonturiers dan van missionarissen weg hadden1 al heeft de volkslegende hunne nagedachtenis met stralenkransen van heiligheid omgeven4 ,ook in ,mohammedaansche landen waren het destijds niet in de eerste plaats de deugdzamen1 die in het ,verre ,oosten hunne fortuin gingen zoeken4 ,nog in onze dagen gaat de ,moslimsche propaganda onder de heidenen van ,oost-,indi steeds in de eerste plaats van zulke gelukzoekers uit4 ,daarom is het zoo dwaas1 wanneer onhandige zendingsvrienden deze soort van missie gaan vergelijken met die van geordende zendelingen des ,christendoms1 en dan der ,regeering verwijten1 dat ,zij ,mohammedaansche zendelingen niet aan een soortgelijk toezicht onderwerpt als ,christelijke4 ,ik laat de vraag geheel ter zijde1 of het noodig is1 de werkzaamheid der ,christelijke zendelingen te binden aan de voorwaarde eener bijzondere toelating zooals het vigeerende ,regeeringsreglement die voorschrijft4 ,maar ten opzichte van ,mohammedanen zou iets dergelijks volstrekt onmogelijk zijn1 daar ieder ,mohammedaansch handelaar1 die met heidenen zaken doet1 indien hem zulks gelegen komt1 aanhangers voor zijnen godsdienst wint4 ,de ,europeesche koopman1 gesteld dat hij er neiging toe had1 zou dit niet kunnen doen1 daar hem n de bekwaamheid tot het geven van het voorbereidend onderricht1 n1 wat meer is1 de bevoegdheid tot het toedienen van het onmisbare sacrament van den doop ontbreekt4 ,het eene zoowel als het andere is voor eene bekeering tot den ,islm overbodig3 tot dezen godsdienst bekeert de heiden na bekomen inlichting zonder iemands bijstand zichzelf4 ,aan ,mohammedaansche kooplieden1 die heidensche streken bezoeken1 te verbieden1 die inlichting te verstrekken1 dat zou strijden met elk beginsel van godsdienstvrijheid en het verbod zou bovendien practisch niet te handhaven zijn4 ,de ,regeering bevordert de propaganda als ,zij ,mohammedaansche ambtenaren in heidensche streken invoert4 ,wel verdient het voor de ,regeering aanbeveling1 bij het onder geregeld bestuur brengen van heidensch gebied zooveel doenlijk te waken tegen onwillekeurige bevordering der uitbreiding van den ,islm1 die licht het gevolg is van den invoer van ,inlandsch-,mohammedaansche staatsdienaren4 ,ook het ,duitsche koloniale bestuur in ,oost-,afrika heeft met deze moeielijkheid te kampen1 en bij ons is de verleiding bijzonder groot1 daar de ,inlandsche ambtenaren van ,java in den regel de best ontwikkelde1 met onze bestuursbeginselen meest vertrouwde zijn1 terwijl overdreven godsdienstijver onder hen zelden voorkomt4 ,toch strekt hunne plaatsing in heidensche landen op den duur1 evenzeer als de immigratie van ,mohammedaansche avonturiers1 tot verbreiding van den door hen beleden godsdienst1 en kan zij aldus ten gevolge hebben1 dat de bevolking1 onder welke zij werken1 gewonnen wordt voor een stelsel1 waaraan de ,javanen zelve bezig zijn te ontgroeien4 ,moslimsche kooplieden uit eenig deel van den ,archipel te weren1 omdat zij de propaganda in de hand werken1 dat zou zonder onverdedigbare willekeur niet gaan2 daarentegen is het met eenig beleid wel te voorkomen1 dat men zelfs indirect de islamiseering van niet-,mohammedanen zou gaan bevorderen4 ,eenmaal gevestigd1 breidde de ,islm zich ook in ,oost-,indi gewelddadig uit4 ,het door vreemde avonturiers begonnen werk der islamiseering van de ,oost-,indische eilanden werd door de bekeerde ,inlanders zelve voortgezet4 ,in het midden der veertiende eeuw prijst de ,arabische reiziger ,ibn ,battoetah den ,moslimschen vorst van ,soematra-,pas om de heilige oorlogen1 die hij voerde tegen de heidenen in het binnenland van het eiland4 ,de ,mohammedaansche kolonin aan de ,noordkust van ,java ontwikkelden zich tot rijkjes1 die ten slotte deels door aantrekking1 deels door strijd ,madjapait en ,padjadjaran overweldigden4 ,van ,java uit verbreidde zich de ,islm over ,zuid-,soematra1 deelen van ,borneo en van ,celebes en meer ,oostelijk gelegen eilanden4 ,de eerste invoerders waren ,indirs2 ,arabische invloed begon pas later te werken4 ,onder de uit ,indi afkomstige eerste invoerders van den ,islm in den ,archipel waren er met ,arabische stamboomen van twijfelachtige echtheid1 en ook wel enkele van onverdacht ,arabische afkomst4 ,dit neemt niet weg1 dat hun ,islm een ontwijfelbaar ,indisch karakter vertoonde1 en zich dus met name op ,java uitnemend aansloot bij de ,hindoeistische elementen1 die zich daar lang te voren met het oorspronkelijke animisme vermengd hadden4 ,eigenlijk ,arabische invloed deed zich eerst later gelden4 ,het waren ,arabische gelukzoekers van voorname geboorte in ,hadhramaut1 die de kustrijkjes van ,siak op ,soematra en van ,pontianak op ,borneo stichtten4 ,emigranten uit dat ,zuid-,arabische gebied vestigden zich sinds anderhalve eeuw in ,palembang en verschillende handelshavens van ,java en ,madoera4 ,de geletterden onder hen deden hun best om zoowel de specifiek ,voor-,indische elementen van den hier ingevoerden ,islm als de voor hen meest aanstootelijke bestanddeelen van ,hindoeistischen en animistischen oorsprong uit geloof en zeden der inheemsche ,mohammedanen te verwijderen4 ,eene veel krachtiger werking in dergelijke richting ging echter van ,mekka uit1 niet zoozeer omdat zich ook enkele ,mekkanen in ,oost-,indi vestigden1 als wel omdat in verband met de bedevaarten naar het heilige land sinds ongeveer twee en eene halve eeuw vele ,inlanders te ,mekka hunne studin maakten of voltooiden4 ,de vreedzame verdringing van de aan de ,indische ,mohammedanen ontleende methoden en denkwijzen door ,arabische1 die door de werkzaamheid der uit ,mekka volleerd teruggekeerden begon1 is nog niet afgeloopen1 maar wint geleidelijk veld4 ,samenvatting4 ,wij hebben nu1 denk ik1 in hoofdtrekken het beeld voor ons van de wijze1 waarop de ,islm getracht heeft1 zijn ideaal van heerschappij over heel de menschheid te verwezenlijken en van de soort van zending1 die een groot deel van den ,indischen ,archipel voor dezen godsdienst won4 ,van het jaar #fcj af zocht hij de bereiking van zijn doel bovenal in onderwerping van de grootst mogelijke menschengroepen in den kortst mogelijken tijd2 eene methode1 die ook buiten den ,islm in de middeleeuwen vele aanhangers had4 ,in het stelsel1 dat omstreeks #ijj zijne definitieve afronding verkreeg1 bleef deze toepassing van materieele machtsmiddelen de eerste plaats innemen1 ook nadat de veranderde tijdsomstandigheden die in de practijk zoo goed als onmogelijk gemaakt hadden4 ,feitelijk moest men zich in nieuwere tijden steeds meer beperken tot eene andere soort van propaganda1 die van oudsher naast de gewelddadige aanbevolen en ook beoefend was3 vreedzame overreding1 die gewoonlijk den vorm aannam van assimilatie1 vooral van primitieve volken1 door kooplieden en avonturiers1 die in hun eigen belang met die volken verkeerden4 ,de leer van den heiligen oorlog1 door de schriftgeleerden onveranderd overgeleverd en bij het mindere volk altijd geliefd1 bleef daarbij gereed om zich onder gunstige omstandigheden te doen gelden4 ,zoo niet zelden bij pas bekeerde volksstammen1 die hunne heidensche rasgenooten met geweld tot den ,islm brachten4 ,altijd was het hoofdoogmerk snelle vermeerdering van het aantal ,moslims1 terwijl de opvoeding der bekeerden naar de beginselen en voorschriften van den ,islm aan de toekomst overgelaten bleef en met weinig ijver en ondoelmatige middelen beproefd werd4 ,onder de aangewende middelen van overreding speelden in systeem en practijk die van stoffelijken aard steeds de hoofdrol4 ,van missie met zuiver geestelijke middelen doen zich in ouderen tijd sporadisch gevallen voor2 het meerdere1 dat in onze dagen daarvan voor den dag komt1 dankt zijn ontstaan meestal aan reactie tegen en concurrentie met ,christelijke zending1 die onder ,moslims werkt4 ,het leven overal in slechts geringe mate naar het stelsel hervormd4 ,bij het licht der geschiedenis van de ,moslimsche propaganda en harer resultaten begrijpt men zonder moeite den afstand1 die overal1 waar de ,islm beleden wordt1 te constateeren valt tusschen de leer en de wet eenerzijds en anderzijds het leven1 vooral het leven van de massa des volks4 ,zonder dat licht begrijpt men er niets van en komt men gemakkelijk tot valsche oordeelen4 ,zoo onlangs een onzer volksvertegenwoordigers1 die in dagbladartikelen en in eene parlementaire redevoering de stoute bewering deed vernemen1 dat van de vijf en dertig millioen ,nederlandsche onderdanen1 die officieel als ,mohammedanen te boek staan1 slechts ongeveer zes millioen werkelijk belijders van den ,islm zijn4 ,de graad van het in de autoriteiten van den ,islm gestelde vertrouwen beste maatstaf voor de ,moslimsche belijdenis4 ,het is altijd gevaarlijk voor een buitenstaander1 met een zelfgemaakten maatstaf te gaan bepalen1 in hoeverre menschengroepen1 die zich bij eene godsdienstige belijdenis indeelen1 terecht daartoe gerekend worden4 ,hoevele millioenen ,europeanen1 wier namen in ,christelijke doopregisters voorkomen1 zou men op die wijze niet de buiten de gemeenschap der ,christenen kunnen plaatsen omdat zij van den godsdienst vervreemd zijn of omdat zij geene kennis hebben van hun geloof en bevangen zijn in heidensche superstitie en practijken van animistischen oorsprong8 ,wat zou er op die wijze overblijven van het ,christen-zijn van vele gedoopte ,inlanders8 ,het eenig bruikbare criterium zal toch wel zijn1 hoe de menschen zichzelve genoemd willen hebben1 vooral omdat alleen daaruit blijken kan1 waar zij hun vertrouwen hebben geplaatst4 ,bepalen wij onze aandacht eens bij ,java als uit het oogpunt van bevolking verreweg het belangrijkste eiland van ,nederlandsch-,indi4 ,met uitzondering van de kleine groepen der ,badoei's en der ,tenggereezen en van kleine ,christengemeenten onder ,europeesche leiding1 noemt de geheele bevolking zich ,mohammedaansch4 ,vooral op ,midden-,java is van leer en wet van den ,islm in het leven van den kleinen man nog weinig doorgedrongen1 terwijl zeden en bijgeloof er algemeen getuigen van de heerschappij van oud-animistische begrippen1 min of meer gewijzigd door den invloed van het vroeger ingedrongen ,hindoeisme4 ,toch zou een ,hindoesch pandit thans evenveel moeite hebben om bij de bevolking gehoor te vinden als een zendeling van het ,christendom4 ,de graad van bekendheid met leer en wet vormt geenen maatstaf4 ,zeker1 van de millioenen zijn het slechts tienduizenden1 die aan de over geheel ,java verspreide pesantrns kennis van eenige beteekenis opdoen van de dogmatiek en de wet van den ,islm4 ,evenals in andere ,mohammedaansche landen zien ook hier die schriftgeleerden minachtend op de onwetende schare neer1 en doen zij uiterst weinig om ze uit hare onwetendheid op te heffen4 ,maar evenals elders ziet ook hier die schare op naar die geleerden als naar degenen1 die haar vertrouwen verdienen1 waar het gaat om hare hoogste belangen4 ,goede of slechte geestelijke waar1 die haar geboden wordt1 beoordeelt de bevolking in de eerste plaats naar het ,mohammedaansche merk1 waarmee zij voorzien is4 ,mist zij dit1 dan beschouwt zij haar zonder onderzoek met achterdocht en wantrouwen4 ,laster is het1 wanneer men zegt1 dat de ,regeering door bestuursmaatregelen deze gezindheid heeft bevorderd of in het leven geroepen4 ,zij bestaat van de dagen der ,compagnie af1 ,raffles constateerde haar in het begin der negentiende eeuw1 en de uiterst geringe verandering1 die in den geestelijken staat der ,javaansche landbouwers is gekomen1 heeft ook haar ongewijzigd gelaten4 ,de bevolking van ,java evenzeer als de ,atjhers1 de ,maleiers1 ,boegineezen1 ,makassaren en wie zich verder in ,indonesi naar ,mohammed noemen1 zijn ,mohammedanen1 of men moet dien naam tevens ontzeggen aan de ,berbers1 de ,egyptenaren1 de ,syrirs1 ja zelfs aan de meerderheid der ,arabieren4 ,de ,regeering kan ,hare taak geheel vervullen zonder schending der godsdienstvrijheid4 ,de ,regeering kan dit erkennen zonder zich daardoor te laten weerhouden van ook maar n enkelen bestuursmaatregel1 die het belang van land en volk gebiedt4 ,maar ,zij kan niet--zoolang ,zij aanspraak maakt op den naam eener eerlijke regeering--medegaan met den wensch1 dien de afgevaardigde van daarstraks namens onverstandige vrienden der ,christelijke zending uitsprak1 eenige millioenen ,mohammedanen tot heidenen of panthesten verklaren1 en daaraan vrijheid ontleenen om de zending meer direct te steunen door op die tot heidenen gestempelde ,inlanders maatregelen toe te passen1 die men tegenover ,mohammedanen voor ongeoorloofd zou houden4 ,zulke steun zou ook beneden de waardigheid der ,christelijke zending zijn4 ,men zou er bovendien het tegendeel van hetgeen men beoogde door bewerken3 men zou aanleiding geven tot fanatiek verzet4 ,wel doet de ,regeering wijs door hare volle aandacht te schenken aan het veelszins gelukkige feit1 dat onder een groot deel van de ,mohammedanen van ,nederlandsch-,indi de beginselen van het stelsel van den ,islm nog weinig diepe wortels hebben geschoten1 waardoor zij veel toegankelijker zijn voor andere cultuurinvloeden dan anders het geval zou wezen4 ,hiervan behoort in het belang der bevolking zelve partij getrokken te worden voordat het te laat is2 voordat nog de aan wezenlijke beschaving vijandige elementen1 die den ,islm als eene uit hare middeleeuwsche periode overgebleven kwaal aankleven1 gelegenheid vinden op die dusver gespaarde ,inlanders in te werken1 moet men alle kracht inspannen om ze daartegen immuun te maken4 ,dat dit geschieden kan in volkomen eerlijkheid en zonder valsche listen1 hoop ik in het vervolg aan te toonen4 ,,ii4 ,,kenschetsing ,,van ,,het ,,stelsel ,,van ,,den ,,isl,m4 ,aanpassing van den ,islm aan de cultuur der door hem veroverde volken4 ,in mijne vorige voordracht gewaagde ik meer dan eens van het stelsel van den ,islm1 dat ongeveer drie eeuwen na ,mohammed zijn definitieven vorm had verkregen1 en wees ik erop1 dat het heel andere dingen bevatte dan waarvan men in ,mohammeds dagen ook maar een flauw voorgevoel kon hebben4 ,dit sprak in verband met de ontzagwekkende gebiedsuitbreiding van het ,mohammedanisme geheel van zelf4 ,het schijnt ons reeds een wonder1 dat die halfbarbaarsche ,arabieren als in een ommezien niet slechts de volken van ,zuid-,spanje tot de ,westelijke grens van ,china wisten te onderwerpen1 maar tevens aan de meesten hunner1 waaronder naties met eene oude1 hooge cultuur1 hunnen nuchteren1 nieuwen godsdienst wisten op te dringen1 de ,arabische taal in de plaats wisten te stellen van de talen der veroverde landen of althans haar den voorrang daarboven te verzekeren1 de afstamming van de zonen der woestijn te doen erkennen als de hoogste aristocratie4 ,maar zonder eene groote mate van aanpassing zou dit alles toch geheel onmogelijk zijn geweest4 ,voor de regeling van het staatsbestuur in die oude cultuurlanden1 van grondbezit1 handel en verkeer in zulk een wereldrijk1 om niet meer te noemen1 waren de sobere1 naieve wetgevende gedeelten der ,qoernische openbaring volstrekt ontoereikend4 ,nu had echter in de oudste gemeente deze overtuiging diep wortel geschoten1 dat alle levensverhoudingen1 groot of klein1 zonder uitzondering geregeld moesten worden door ,allahs woord1 toegelicht door ,allahs gezant4 ,zoo was het geweest te ,medina zoolang ,mohammed als levend orgaan der openbaring in het midden der zijnen had verkeerd1 en zoo behoorde het te blijven na zijn dood in het door hem gestichte rijk4 ,de vreemde elementen met behulp van fictie bij de voorschriften van den ,profeet ingelijfd4 ,hoe nu de geheel andere eischen der practijk in overeenstemming te brengen met die als eene levensvoorwaarde van den ,islm beschouwde beperking der bron van alle wijsheid tot eenige uitspraken1 bestemd om in de vrij primitieve maatschappij van ,medina de gewenschte orde te handhaven of te herstellen8 ,waar het voor heiligschennis gold1 te meenen1 dat de woorden van ,allah en ,zijnen ,gezant aanvulling behoefden1 schoot er niet veel anders over dan door vrome fictie aan ,mohammed in den mond te leggen1 hetgeen hij vermoedelijk gezegd zou hebben1 indien hem een blik in de toekomst gegund ware geweest4 ,elke vraag1 die rees gedurende en na de groote verovering der landen1 gaf aanleiding tot het ontstaan van eene of meer overleveringen over iets1 dat de profeet had gezegd of gedaan1 en waaraan men voor het gegeven geval licht kon ontleenen4 ,later werd die steeds aangroeiende massa van tradities door schifting in omvang beperkt1 door ordelijke rangschikking handelbaar gemaakt1 en zoo verkreeg men de kanonieke traditie-verzamelingen4 ,zij vormden niet een zoo streng afgesloten geheel als de verzameling der woorden ,gods in den ,qoern1 zij lieten veel meer plaats voor aanvulling en verschillende uitlegging1 maar eene verdere ontwikkeling der wetgeving1 die naar ons spraakgebruik dien naam zou verdienen1 maakten zij dan toch zoo goed als onmogelijk4 ,goed- of kwaadschiks moest de ,islm in de eerste twee eeuwen van zijn bestaan de grootste plooibaarheid ontwikkelen1 waartoe hij in staat was3 langs verschillende wegen nam hij instellingen en denkbeelden in zich op1 die ons op ondubbelzinnige wijze hunne herkomst uit ,griekenland1 ,rome1 ,perzi en ,hindostan openbaren1 al hebben zij zich gehuld in het monotone1 grauwe kleed van profetische traditie4 ,zonder deze veelsoortige toespijzen en sterke kruiden zou de digestie van de gulzig opgezwolgen landen en volken hem te machtig zijn geworden4 ,maar toen was dan ook de grens zijner spankracht bereikt2 ongeveer duizend jaren geleden was dus de geschiktheid van den ,islm om zich aan te passen aan andere tijden dan de dusver doorleefde1 aan andere plaatsen dan de dusver ingenomene zoo goed als geheel verbruikt4 ,de leer van de onfeilbaarheid der ,moslimsche gemeente4 ,het stelsel1 zooals het toen reeds tot in kleine dtails was uitgewerkt1 werd afgesloten door de leer van de onfeilbaarheid der ,moslimsche gemeente als geheel1 vertegenwoordigd door hare schriftgeleerden4 ,omtrent den ,qoern en zijne uitlegging1 de kanonieke overleving en hare verklaring1 de uit die bronnen af te leiden theologie en wet1 was dus al hetgeen1 waarover de schriftgeleerden tot eenstemmigheid waren geraakt1 boven verdere discussie verheven4 ,stevig zaten die resultaten van drie eeuwen geestelijken arbeid vast in de vesting der onfeilbaarheid4 ,die vastheid van het systeem was echter tevens de oorzaak van zijn kwijning2 hoe langer hoe meer verloor het den samenhang met het leven4 ,dit bezwaar zou belangrijk verminderen1 wanneer gezaghebbende schriftgeleerden die leer van den onfeilbaren consensus gebruikten als middel juist om door hen wenschelijk geachte hervormingen in te voeren4 ,in de laatste jaren is dit1 vooral in ,egypte1 en ook wel in ,turkije1 door kundige oelam beproefd4 ,zij gelden echter bij de groote meerderheid nog als gevaarlijke modernisten1 en het is zeer de vraag1 of het hun gelukken zal1 op den duur een zoo grooten kring van moeqallids 7erkenners van hun gezag7 te vormen1 dat hunne opinies voor de vaststelling van den consensus gaan medetellen4 ,belangrijke ontwikkeling van het stelsel na de derde eeuw der ,hidjrah zeer moeielijk4 ,immers hetgeen daar voor duizend jaren werd vastgelegd1 dat was niet een geheel van beginselen1 maar een stel van op goddelijk en profetisch gezag berustende voorschriften1 die tot in het kleine en bijzondere het staatkundige1 maatschappelijke en individueele leven der geloovigen bonden voor alle gevallen1 waarop men bedacht was geweest4 ,nu hebben sinds dien tijd de verschillende ,mohammedaansche landen in menig opzicht onafhankelijk van elkander ieder hun eigen leven geleid1 daar de politieke1 economische en andere toestanden vaak hemelsbreed verschilden2 maar hetgeen hen onderling bleef verbinden1 dat was juist1 behalve eenige geloofsformules1 de gemeenschappelijke erkenning van het goddelijk karakter dier wet1 die in elk van hare deelen hare ,arabische geboorte en hare opvoeding in het ,westen van ,azi gedurende de zevende1 achtste en negende eeuw verried4 ,al mag men gedurende de tien eeuwen1 die daarna volgden1 kunnen wijzen op concessies der wet aan behoeften1 die zich algemeen deden gelden1 de moeite1 die het kostte1 ze erkend te krijgen1 bewijst beter dan iets anders1 hoe stroef het systeem van den ,islm geworden was4 ,wie toch eene zekere mate van plooibaarheid aan dit stelsel wil toekennen1 wijst terecht op het gewicht1 dat vele schriftgeleerde autoriteiten toekennen aan het belang der geloovigen als motief voor wettelijke bepalingen1 of aan den drang der omstandigheden1 die volgens ,moslimsche autoriteiten gedeelten der heilige wet buiten werking kan stellen1 maar zulk beroep komt bij de meest gezaghebbende schriftgeleerden slechts voor om den loop van de ontwikkeling der wet in het verleden of ook uitzonderingen van tijdelijken aard te rechtvaardigen1 daarentegen zelden om wegen te openen voor eene toekomstige ontwikkeling1 die het vroeger met onfeilbaar gezag vastgestelde zou wijzigen4 ,de door de schriftgeleerden der eerste eeuwen na eenige aarzeling aanvaarde1 maar binnen enge perken gehouden redeneering bij analogie kan evenmin als hervormend beginsel werken3 zij mag alleen dienen om uit de bestaande bepalingen voor dusver onbekende gevallen nieuwe deducties te maken4 ,hoe men de zaak ook beschouwe1 elke poging om de wet in het bijzondere te verbeteren bedreigt het heele1 eeuwenoude gebouw met ineenstorting1 en ieder streven naar fundamenteele herziening brengt hem1 die ermee voor den dag komt1 in verdenking van ongeloof4 ,tegen het een zoowel als tegen het ander kan men gewoonlijk rekenen op den fellen tegenstand van de meerderheid der schriftgeleerden1 gesteund door de instinctief bij haar zich aansluitende massa des volks4 ,de stroefheid van den ,islm1 die in zijne eerste periode eene wijle voor den onweerstaanbaren drang der omstandigheden week1 werd dan van de derde eeuw der ,hidjrah af een zijner sprekendste karaktertrekken4 ,een positieve openbaringsgodsdienst1 die uit den ,hemel voorschriften verlangt over alle dtails van het leven1 kan op den duur dit lot niet ontgaan4 ,het stelsel splitst zich in geloofsleer en wet4 ,ik sprak meermalen van het stelsel van den ,islm1 en inderdaad was het in den beginne formeel n geheel1 werden alle levensvragen door ne en dezelfde klasse van deskundigen behandeld en opgelost4 ,weldra verdeelde zich de stof in twee hoofddeelen1 de geloofsquaesties1 de dogmatische vragen1 die door theologen in den engeren zin1 en de vragen betreffende de plichten1 die door wetgeleerden behandeld werden4 ,beide vakken bleven met elkaar in innig verband1 maar zij onderscheidden zich toch van elkaar in doel1 in middelen1 in methode4 ,over de dogmatiek kunnen wij hier kort zijn4 ,eene geloofsleer wordt uit strijd over de ontwikkeling van het dogma geboren1 en tracht in scherp belijnde formules de bovendrijvende stellingen voor altijd te bevestigen4 ,voor zoover men haar onfeilbaar of toch boven revisie verheven acht1 komt zij in een volgend tijdperk der ontwikkeling van het menschelijke denken noodwendig in strijd met de begrippen van een deel dergenen1 die zij onder hare vleugelen wil houden4 ,deze verwijdering kan echter zonder belangrijke practische gevolgen intreden1 wanneer ten minste de geloofsleer zich binnen hare eigene grenzen houdt en niet te zeer ingrijpt in het gebied van het handelen4 ,zoo is het in den ,islm gegaan4 ,toen de hitte van den strijd der eerste drie eeuwen over geloofsformules afgekoeld en het resultaat in den vorm eener rechtzinnige dogmatiek bezonken was1 nam de belangstelling voor deze dingen buiten de enge vakkringen af4 ,de dogmatiek na hare vaststelling van ondergeschikt belang voor de practijk4 ,de vragen1 waarover men getwist en elkander verketterd had1 vertoonden veel overeenkomst met die1 welke in de ,christelijke kerk de gemoederen hadden bewogen4 ,de praedestinatie1 tegenover de aanhangers der leer van den vrijen wil tot een hoofddogma verheven1 werd in den ,islm niet fatalistischer opgevat dan elders4 ,de streng gehandhaafde eenheid ,gods werd met de veelheid ,zijner in den ,qoern genoemde eigenschappen in een verband gebracht1 dat het middelmatige verstand zoowel als het populaire openbaringsgeloof bevredigde4 ,de leer van de eeuwigheid der hellestraf voor ongeloovigen in verband met die der eindelijke zaligheid aller geloovigen verscherpte in den geest der middeleeuwen de grenslijn tusschen ,mohammedanen en niet-,mohammedanen4 ,het dogma der zaligmaking door het geloof alleen--geloof opgevat in den zin van eerbiedige erkenning der almacht van den door ,mohammed gepredikten ,allah1 ongeveer zoo als een willig onderdaan zijnen vorst erkent1 waarbij de werken dienen om dat geloof schooner en volkomener te maken en den geloovige meer aanspraak te geven op spoedige toelating in het ,paradijs--1 dit dogma was dienstig om de zwakken niet af te schrikken en de propaganda te bevorderen4 ,er zou veel meer te noemen zijn1 maar voor de practijk van het leven1 die ons hier bovenal belang inboezemt1 is het eene van niet veel meer gewicht dan het andere4 ,al was het stelsel k ten aanzien van dit schema der geloofsleer in de laatste duizend jaren stroef en afkeerig van alle pogingen tot herziening1 het denken der ,islmbelijders werd daardoor niet ernstig belemmerd4 ,de in hooge sferen zich bewegende geesten gingen erboven uit of begaven zich op zijwegen2 het vulgus bleef met allen eerbied voor de theologische leuzen aan zijn1 slechts in vorm ietwat gewijzigde1 oude bijgeloof hangen4 ,wie bij al die afwijkingen geene uitdagende houding aannam1 had zelden veel te vreezen4 ,alleen enkele eschatologische voorstellingen verwekken soms beroering4 ,en hoofdstuk der dogmatiek vraagt soms de aandacht ook van hen1 die voor de bespiegeling over leerstukken zonder direct practisch gevolg weinig belangstelling hebben3 het is de eschatologie4 ,de messiaansche verwachtingen1 die in de ,moslimsche leer ingang gevonden hebben1 met name de verwachting1 tegen het einde der dagen1 van eenen mahd 7eenen met ,allahs bijzondere leiding begunstigden opperbestuurder71 die het stelsel van den ,islm opnieuw tot eere brengen en de ongeloovigen verdelgen zal1 verontrusten de gemoederen der minst ontwikkelde ,mohammedanen1 zoo dikwijls als het aan opruiers gelukt1 eene bevolking te doen gelooven1 dat de opstanding nabij is1 of haar in een bepaald persoon den mahd of een van diens wegbereiders te doen zien4 ,de stemming jegens andersdenkenden wordt in zulke gevallen hatelijk1 en soms komt het tot fanatieke daden4 ,maar hiermede is dan ook alles gezegd4 ,al wordt dus de rechtzinnige geloofsleer op de pesantrns van ,java en op dergelijke scholen 7de soerau's van ,soematra enz47 in de buitenbezittingen veel1 soms zelfs met overdreven voorliefde beoefend1 toch mogen wij bij de beschouwing van het stelsel in zijne werking in het algemeen zoowel als op de ,indonesirs in het bijzonder1 dit gedeelte verder ter zijde laten4 ,de wet verlangt in veel hooger mate onze aandacht4 ,het staatsgezag en de uitlegging der wet bleven niet lang in ne hand4 ,wij leerden haar daarstraks kennen als1 wel veel meer later ingedrongen elementen van vreemden oorsprong bevattend dan zijzelve ons wil doen gelooven1 maar sedert hare volgroeidheid bijzonder stroef4 ,de keerzijde van die stroefheid was1 dat het werkelijke leven in vele opzichten buiten haar om zijn eigen weg ging4 ,deze voor de wet ongunstige verhouding werd ook door andere oorzaken zeer in de hand gewerkt1 voornamelijk doordien reeds enkele tientallen jaren na ,mohammeds dood de machthebbers in den ,islm en de uitleggers der wet niet meer samenwerkten1 maar twee jegens elkander meestal wantrouwende en naijverige groepen vormden4 ,dat is sedert aldus gebleven3 de bezitters van het gezag waren even ongeneigd om zich in alles onder de vaak lastige controle van de wetgeleerden te stellen als dezen om zich door de vorsten der wereld den critischen mond te laten snoeren4 ,des te vrijer konden die juristen zich aan hunne casustische liefhebberijen overgeven1 en daar zij1 gelijk wij vroeger zagen1 op de onwetende schare minachtend neerzagen1 waren zij allerminst doordrongen van het besef1 dat hunne uitlegging der onfeilbare wet rekening diende te houden met de practische eischen der maatschappij4 ,de wet theoretisch erkend1 practisch veelszins terzijde gesteld4 ,de samenhang van theorie en practijk liet reeds zeer veel te wenschen over in de eerste drie eeuwen van wording van het systeem1 en in de landen zelve1 waar die groei tot stand kwam2 hoeveel te meer in later eeuwen en in landen1 die van dat oorspronkelijke centraalgebied ver af gelegen waren4 ,gewoonterecht en willekeur der bestuurders deden alom ten aanzien van menig hoofdstuk der wet bijna vergeten1 dat het eene andere bestemming had dan die van bestudeerd te worden4 ,het qdh-ambt1 ingesteld ter beslechting van alle geschillen volgens de wet ,gods1 ontaardde weldra1 deels omdat het meegesleept werd in de algemeene corruptie der staatsambten1 deels omdat het in de vrijheid zijner functie belemmerd werd door zijne afhankelijkheid van het bestuur4 ,om hunne gemoedsrust te kunnen bewaren bij het onloochenbare feit1 dat ,allahs geboden op elk gebied veronachtzaamd werden1 namen de schriftgeleerden aan1 dat deze wereld te slecht was voor eene zoo volmaakte wet1 die hare volle kracht slechts kon ontwikkelen in het gulden verleden van ,mohammed en zijne eerste opvolgers en in het toekomstige messiaansche tijdperk1 wanneer de mahd1 de door ,allah geleide1 aan het hoofd der gemeente zou staan en de wereld zou vervullen met gerechtigheid gelijk zij thans vervuld was met onrecht4 ,dat het zoo gaan zou1 werd zelfs in den vorm eener voorspelling aan ,mohammed in den mond gelegd4 ,onderscheid in waardeering van de verschillende deelen der wet4 ,theoretische erkenning hebben de wetgeleerden aan hun werk in de geheele ,mohammedaansche wereld weten te verzekeren2 wie de verbindbaarheid ook maar van een enkel door den onfeilbaren consensus der gemeente gestempeld wettelijk voorschrift in twijfel trok1 werd daardoor een rebel tegen den ,almachtige1 wie haar loochende1 een kfir4 ,juist hierom mogen wij dus toch weer van bijna geen deel der wet zeggen1 dat het ontbloot is van alle beteekenis voor het leven der ,mohammedanen2 wel kan men naar het verschil in graad van de waarde voor de practijk verschillende bestanddeelen dier wet onderscheiden4 ,de zuiver godsdienstige bestanddeelen4 ,de vijf hoofdplichten der geloovigen jegens ,allah1 de zoogenaamde vijf zuilen van den ,islm1 met welker behandeling ieder leerboek der wet begint1 hebben groote beteekenis voor het individueele godsdienstige leven1 in onzen tijd zelfs meer dan in de middeleeuwen1 toen nog vaak de vervulling dier voorschriften door bestuur en politie bevorderd werd4 ,thans wordt die ook in landen onder ,mohammedaansch bestuur meestal aan den eigen aandrang der ,moslims overgelaten1 zoodat men duidelijker dan voorheen kan onderscheiden1 welke soort van godsdienstige verrichtingen in eene bepaalde streek de hoogste waardeering geniet4 ,voor de vraag1 of men eene bevolking al of niet bij de ,mohammedanen zal indeelen1 heeft1 gelijk ons bleek1 die relatieve waardeering evenwel geen groot belang4 ,in den ,indischen ,archipel loopt die waardeering plaatselijk ver uiteen4 ,in ,atjh wordt de alt lang niet met denzelfden ijver waargenomen als in ,banten2 het vastengebod wordt op ,midden-,java door een groot deel der bevolking veronachtzaamd4 ,op ,west-,java daarentegen overschat men dikwijls deze verplichting door haar getrouwer na te komen dan die der ritueele godsdienstoefening4 ,aan het zaktvoorschrift houden zich de ,soendaneezen veel strenger dan de andere bewoners van ,java1 terwijl de ijver voor de bedevaart naar ,mekka in de meeste eilanden van den ,archipel in vergelijking met andere landen overdreven wordt4 ,voor de practijk weinig beduidende bestanddeelen4 ,onder de overige hoofdstukken der wet1 die de verhouding der menschen onderling als onderdanen van den staat1 als leden van maatschappij en gezin regelen1 zijn er verscheidene1 die onze belangstelling slechts in zoover verdienen als zij kunnen bijdragen tot de kenschetsing van den geest van het geheel of omdat zij den historicus van den ,islm in staat stellen na te gaan1 uit wat voor vreemde bronnen de oudste bewerkers der ,mohammedaansche wet de magere ,arabische stof aangevuld hebben4 ,overigens bezitten die hoofdstukken1 daar zij zoo goed als nergens op den duur kracht van wet hebben gehad1 alleen paedagogische waarde voor de betrekkelijk kleine kringen1 die van de geheele wet studie maken en wier ideaal van een vroom leven mede daardoor wordt bepaald4 ,dit geldt bijv41 behoudens uitzonderingen1 van de leer der contracten1 van het strafrecht en van zoo menig ander onderdeel1 dat door de casusten tot in de uiterste consequenties is uitgewerkt1 als ware het heil der menschheid ermee gemoeid4 ,bepalingen die als moreele voorschriften werken4 ,er zijn echter ook een aantal onderwerpen1 waaromtrent bepalingen in de goddelijke wet voorkomen1 die in wijde kringen bekend zijn en welker overtreding de geloovige zich als zonde aanrekent4 ,meestal zijn het verbodsbepalingen1 en wel liefst zulke1 die op eene ondubbelzinnige uitspraak van ,allahs eigen woord berusten4 ,deze soort heeft dus voor de ,mohammedanen veel hoogere moreele waarde dan de laatst genoemde categorie4 ,geen ,moslim heeft gemoedsbezwaar tegen het sluiten van koop- en huurcontracten volgens andere regelen en in andere vormen dan die de goddelijke wet daarvoor aangeeft2 maar wanneer hij zich laat vinden tot het aangaan eener overeenkomst1 waarbij rentebeding in een of anderen vorm te pas komt1 dan voelt hij zich schuldig tegenover ,allah1 en wanneer hij eene assurantie sluit1 is zijn geweten niet veel geruster4 ,dat komt omdat het leenen tegen rente in den ,qoern streng verboden en met de zwaarste straffen in de andere wereld bedreigd wordt1 terwijl de ,mohammedaansche schriftgeleerden verzekeringsovereenkomsten als hasardcontracten beschouwen1 en het hasardspel in ,allahs woord tot het werk van den ,duivel gerekend wordt4 ,van een koopcontract1 waarbij de voorschriften der heilige wet niet in acht genomen zijn1 kan men uit het oogpunt van het kanonieke recht de geldigheid betwisten2 maar1 indien beide partijen zich erdoor gebonden achten1 meer nog indien eene besturende macht die opvatting deelt en waar noodig handhaaft1 dan heeft die afwijking voor geen der betrokkenen schadelijke gevolgen noch van materieelen1 noch van moreelen aard4 ,anders staat het met rechtshandelingen1 die ,allah verboden en strafbaar gesteld heeft4 ,het sluiten van een contract met rentebeding bijv4 is uit een godsdienstig-zedelijk oogpunt te vergelijken met het drinken van wijn of het plegen van ontucht4 ,eene als onfeilbaar geldende wet1 die zonder beperking van tijd of plaats rechtshandelingen verbiedt welke1 voor eene normale ontwikkeling van menschelijken handel en verkeer op den duur onmisbaar zijn1 dwingt de menschen1 zich op de eene of andere wijze van haar te emancipeeren4 ,dit kan gebeuren door overtreding1 die dan door hare algemeenheid en frequentie ten slotte haar afschrikwekkend karakter verliest1 of door ontduiking1 waarbij de schijn van gehoorzaamheid aan het voorschrift wordt bewaard4 ,beide wijzen van doen ondermijnen den waren eerbied voor de wet4 ,dat de ,moslimsche wet dagelijks aldus door de geloovige ,mohammedanen behandeld wordt1 moet geweten worden aan het principieele euvel1 waarmee die wet reeds behebt was1 toen zij van ,arabi uit haren tocht door de wereld begon1 het voor alle tijden gelijkstellen van hetgeen de tijd noodwendig verandert4 ,ontduiking van voorschriften bewijst niet1 dat zij kracht van wet hadden4 ,een natuurlijk gevolg van dezen loop der zaken is het weer1 dat de wetgeleerden zelve het niet slechts hunne taak achten1 de bepalingen uit te leggen en uit te werken1 maar ook de wegen te wijzen1 waarlangs men de in den tijd niet passende voorschriften kan ontduiken4 ,een ,duitsch vergelijkend rechtsgeleerde heeft gemeend1 uit die gewoonte der ,mohammedaansche wetgeleerden de gevolgtrekking te mogen maken1 dat het recht van den ,islm werkelijk het leven heeft beheerscht2 volgens hem moeten die wetten wel in volle kracht gewerkt hebben1 wanneer men het noodig achtte1 ze op omslachtige wijze te ontduiken4 ,hij vergat1 dat die noodzakelijkheid zich evenzeer opdringt1 waar men te doen heeft met eene gedtailleerde kanonieke wet1 die met de eischen van het leven telkens in conflict komt1 maar waaraan men goddelijken oorsprong toeschrijft1 ja dat die ontduikingsmiddelen evenzeer gezocht worden ten aanzien eener onveranderlijke moraal1 die uit voorschriften in plaats van uit beginselen bestaat4 ,ook als de historie ons niet op elke bladzijde getuigen maakte van de botsingen van het leven der ,mohammedanen met de door hen theoretisch als onfeilbaar erkende wet1 dan nog zou de vergelijkende rechtswetenschap hare bevoegdheid te buiten gaan door uit de wijze1 waarop die wet in de school behandeld werd1 conclusies te trekken ten aanzien harer verhouding tot de practijk4 ,werkelijk geldende hoofdstukken der wet4 ,de vierde categorie van onderdeelen der wet1 die wij van ons gezichtspunt te onderscheiden hebben1 behandelt onderwerpen1 waarvan men om deze of gene reden altijd van oordeel is gebleven1 dat zij geheel door het goddelijke recht geregeld moesten zijn1 ook in het lange tijdperk na de gouden dertig jaren der rechtzinnige chaliefen en vr het aanbreken der messiaansche periode van den mahd4 ,personen-1 huwelijks-1 familie- en erfrecht4 ,hiertoe behoort in de eerste plaats het personen-1 huwelijks-1 familie- en erfrecht4 ,geen ,mohammedaansch besturend hoofd heeft er ooit aan gedacht1 de beslissing van geschillen1 die daarop betrekking hebben1 aan de jurisdictie van den qdh te onttrekken4 ,de voorwaarden en de grondslagen van een huwelijkscontract kunnen de twee betrokken partijen reeds daarom niet naar eigen goedvinden regelen1 omdat ,allah elke moedwillige afwijking van de door hem daarvoor gestelde regelen tot ontucht gestempeld en met de zwaarste straffen in dit leven en in het namaals bedreigd heeft4 ,maar ook afgezien hiervan1 het huisgezin is wel in elke op godsdienstige grondslagen berustende maatschappij als een onaantastbaar heiligdom beschouwd1 welks inrichting niet aan den invloed van menschelijke willekeur onderworpen mocht zijn4 ,in den ,islm met zijne ons bekende neiging tot dtailregeling1 die zelfs de bijzonderheden van kleeding en toilet1 van beleefdheidsvormen en uitingen van gemoedsaandoening wilde binden aan van tijd en plaats onafhankelijke voorschriften1 in den ,islm sprak het van zelf1 dat de familie over zijn geheele gebied hetzelfde type moest vertoonen en dat hij ten aanzien hiervan voor transactie met de ethnische eigenaardigheden zijner belijders ontoegankelijk was4 ,naast deze1 voor alle ,mohammedanen verreweg belangrijkste kapittels der heilige wet1 hebben wij in dit verband nog te letten op een aantal andere1 waarmede uit den aard der zaak lang niet ieder practisch te doen krijgt1 maar die toch dit met de voorschriften betreffende personen-1 huwelijks-1 familie- en erfrecht gemeen hebben1 dat zij de daarin behandelde onderwerpen ook feitelijk beheerschen4 ,vrome stichtingen4 ,niet ieder verkeert in de gelukkige omstandigheden1 vrome stichtingen ten behoeve van eeredienst1 onderwijs of andere zaken van algemeen nut in het aanzijn te kunnen roepen2 maar wie dat doen kan en wil1 denkt er natuurlijk niet aan1 het op eene andere wijze te doen dan die in ,allahs wet daarvoor is aangegeven4 ,hij zou immers daardoor het voornaamste resultaat1 dat men zichzelf van zulke vrijgevigheid belooft3 de verwerving van ,allahs genade in het namaals1 in gevaar brengen4 ,al is het dus mogelijk en zelfs zeer waarschijnlijk1 dat de wet betreffende de waqfgoederen in den tijd der aanpassing van den ,islm onder sterken invloed van het recht der veroverde landen haar beslag heeft gekregen1 z als zij daar nu in het voltooide systeem voor ons ligt1 vertoont zij zich aan de geloovigen als afkomstig uit dezelfde onfeilbare bronnen1 waaruit de met historisch recht aan ,mohammed toegeschreven inzettingen gevloeid zijn1 en geen ,moslim wijkt er willens en wetens van af1 wanneer hij zijn credit in ,allahs grootboek wenscht te vermeerderen door een deel van zijn eigendom in de doode hand te brengen4 ,geloften4 ,hetzelfde kan men tot op zekere hoogte zeggen van de geloften1 waarbij de geloovige1 al of niet onder de voorwaarde van het plaatsgrijpen eener door hem gewenschte gebeurtenis1 aan ,allah eene of andere prestatie in den vorm van een ,hem welgevallig werk belooft4 ,echter is op dit gebied de heerschappij der geopenbaarde wet niet zoo onbeperkt als ten aanzien der eerst genoemde onderwerpen4 ,terwijl men met de stichting van een waqf in de eerste plaats eene verhooging van zijnen rang in de andere wereld op het oog heeft1 wil men door geloften meestal aardsche doeleinden bereiken3 de meest gewoone voorwaarden1 waaraan de vervulling eener gelofte gebonden wordt1 zijn genezing van zieken1 erlanging van den huwelijkszegen1 van geluk in den handel of in de ambtelijke loopbaan1 en wat dies meer zij4 ,daar nu de geslamiseerde volken ook vr hunne bekeering allerlei magische middelen tot verkrijging van zulke wenschen plachten aan te wenden en de paedagogische werking van den ,islm nergens sterk genoeg geweest is om zulk volksgeloof uit te roeien1 dingen hier nog altijd de oude beproefde recepten van heidenschen oorsprong met de in streng monothestischen zin gereinigde der officieele leer om den voorrang1 en dan winnen de eerste het meestal bij de ongeletterde massa4 ,voorschriften over de rechtspraak4 ,de bepalingen over de rechtspraak1 die de ,mohammedaansche wet bevat1 hebben werkelijk ingang gevonden en hare werking behouden1 voor zoover die rechtspraak zelve niet door eene andere1 wereldlijke is verdrongen4 ,dat wil dus zeggen1 dat bij de beslechting van al zulke geschillen1 welker behandeling de besturende autoriteiten niet aan zich getrokken hebben1 dus alweer bovenal in zaken betreffende personen-1 huwelijks-1 familie-1 en erfrecht1 de procedure volgens de regelen der heilige wet geschiedt1 de door haar aangegeven bewijsmiddelen alleen in aanmerking komen1 dat getuigen en partijen daarbij zonder eenigen dwang het woord moeten voeren1 dat het getuigenis van vrouwen weinig1 dat van niet-,mohammedanen volstrekt geene waarde heeft1 dat de eed alleen aan partijen en niet aan getuigen kan worden opgelegd1 dat aan het schriftelijk bewijs geene waarde toegekend mag worden4 ,alles geheel anders dus dan bij de berechting der vele zaken1 die in den loop der tijden aan de qdhs onttrokken en naar gewoonterecht of willekeur door de bestuurders behandeld werden4 ,bepalingen over de verhouding tot niet-,mohammedanen4 ,de wettelijke voorschriften1 die bestemd zijn om de verhouding van den ,moslimschen staat tegenover het gebied van den oorlog1 van de belijders van den ,islm tegenover ongeloovigen te bepalen1 hebben eeuwenlang de werkelijkheid beheerscht1 zij het ook vaak met eene zekere vrijheid in het bijzondere1 die zich vanzelf verklaart wanneer men bedenkt1 dat de uitvoering lag in de handen der vorsten en hunner dienaren1 niet der schriftgeleerden4 ,ook toen de staatkundige roem van den ,islm al geweldig getaand was1 hield men nog lang vast aan zulke middeleeuwsche beginselen als dat een ,moslimsch staatshoofd nooit duurzamen vrede met een niet-,moslimsch land mocht sluiten1 ja zelfs een wapenstilstand niet langer dan tien jaren mocht duren4 ,nog in onze dagen1 kan men1 gelijk ons reeds bleek1 de leer van den heiligen oorlog en hetgeen daarmee verband houdt niet als voor de practijk onverschillig beschouwen1 al is hare werking van geheel anderen aard dan die van in eigenlijken zin nageleefde wetten zooals de huwelijkswet4 ,de ontwikkelingsgeschiedenis der wet verzet zich tegen codificatie4 ,dit overzicht zal voldoende zijn ter bevordering eener klare voorstelling der beteekenis1 die het stelsel van den ,islm gehad heeft en die het nog bezit voor het leven zijner belijders4 ,toch zou onze schets aan duidelijkheid te wenschen overlaten1 indien wij er niet iets aan toevoegden over den aard der bronnen1 waaruit dat systeem1 inzonderheid in zijne legislatieve bestanddeelen1 gekend wordt4 ,het kan daarbij niet de bedoeling zijn1 de in den laatsten tijd meermalen door mij gegeven uiteenzetting van de wordingsgeschiedenis der ,mohammedaansche wet nogmaals te herhalen1 maar wel om scherp te doen uitkomen1 dat het bij deze wet nooit gekomen is tot eene eigenlijke codificatie1 en dat1 naar het schijnt1 ook in de toekomst elke poging om daartoe te geraken van te voren als mislukt moet worden aangemerkt4 ,qoern en ,soennah4 ,in den allereersten tijd hebben de leiders der ,mohammedaansche gemeente getracht1 de geheele wet te beschouwen als berustend op de eigen woorden van ,allah1 zich daarvoor o4a4 beroepende op het ,qoernvers 7,,vi 3 #ch73 ,wij hebben in het ,boek niets veronachtzaamd1 openbaringswoorden1 die blijkens het verband iets geheel anders wilden zeggen4 ,men was huiverig voor het stellen van menschelijk gezag als ongeveer gelijkwaardig naast dat van ,god4 ,niet lang kon men echter blind blijven voor de waarheid1 dat de ,qoern van het eerste begin af doorgaans de verklaring en aanvulling zijner sobere wetgevende uitspraken door woord en voorbeeld van den ,gezant ,gods onderstelt4 ,de ,soennah1 de wijze van doen1 van ,mohammed1 werd derhalve als tweede bron van wetgeving naast den ,qoern erkend4 ,deze ,soennah had boven den weldra na ,mohammeds dood voor altijd schriftelijk vastgestelden ,qoern eene zekere rekbaarheid voor1 waarvan bij de vroeger genoemde aanpassing der wet aan de onafwijsbare behoeften der veroverde landen een ruim gebruik gemaakt werd4 ,de overlevering 7hadth7 omtrent den inhoud der ,soennah bleef gedurende een paar eeuwen vloeiend1 en zoo vond men gelegenheid om de meeste vreemde elementen1 die de ,moslimsche wet niet missen kon1 door tradities over ,mohammeds woorden en daden te sanctionneeren4 ,de ,overlevering1 al hield ook hare rekbaarheid na ongeveer drie eeuwen op1 heeft nooit zoo vasten vorm verkregen als de ,openbaring4 ,uit het ontelbaar aantal tradities1 die elk een of ander klein dtail der wet tot onderwerp hadden1 kozen gezaghebbende geleerden1 ieder volgens zijne eigene critische beginselen1 de echte uit1 en zij rangschikten die in hunne verzamelwerken min of meer naar den inhoud of naar de herkomst4 ,ofschoon nu sommige van die verzamelingen eene soort van kanonieke waarde hebben verkregen1 bleef toch de weg altijd open voor verschillende relatieve waardeering der enkele tradities1 die daarin eene plaats gevonden hadden1 en tevens voor gelijke waardeering van andere1 die in die collecties niet waren opgenomen4 ,de uitlegging van al die overleveringen was natuurlijk voor latere geslachten vooral niet minder aan discussie onderhevig dan die van ,allahs eigen woord4 ,losmaking der wet van hare bronnen4 ,de wettelijke bepalingen1 die men uit deze bronnen kon afleiden1 werden vervolgens stelselmatig en met weglating van het betoog1 door de schriftgeleerden 7faqhs7 geordend en aldus verwerkt tot hetgeen men zou kunnen noemen handboeken der plichtenleer1 leerboeken1 waarin de geheele wet voor de weetgierigen werd uiteengezet met zooveel gezag als de naam van ieder auteur vertegenwoordigde4 ,het verschil in opvatting1 dat bij die behandeling der stof aan den dag kwam1 betrof meestal dingen1 die wij bijzaken zouden noemen1 en het verminderde bovendien nog met den tijd4 ,toch werd volkomen eenstemmigheid ten aanzien van geen enkel hoofdstuk der wet bereikt1 zelfs niet binnen de grenzen van eene der rechtsscholen1 waarvan thans nog vier--de ,hanafitische1 de ,malikitische1 de ,sjafi'itische en de ,hanbalitische--over zijn1 die dat meeningsverschil vertegenwoordigen4 ,dit doet geen afbreuk aan de katholiciteit van het systeem van den ,islm1 daar het totaal van de resultaten der legislatieve werkzaamheid van de eerste eeuwen als onaantastbaar gewaarborgd wordt door de onfeilbaarheid der gemeente1 die dat alles1 de verschillen incluis1 voor hare rekening heeft genomen4 ,de onfeilbare gemeente heeft geen vast orgaan4 ,deze loop der zaken1 men begrijpt het licht1 verzet zich tegen het denkbeeld eener algemeen aanvaarde codificatie1 zelfs van hetgeen in ne en dezelfde school op dit gebied als waarheid geldt4 ,zij zou niet kunnen geschieden zonder dat daarbij telkens van verschillende1 gelijkwaardige inzichten enkele voor goed ter zijde werden gesteld4 ,ook heeft de onfeilbaarheid van den consensus van oudsher alleen z gewerkt1 dat eene volgende generatie op bepaalde resultaten der werkzaamheid eener vorige het stempel harer goedkeuring drukte1 maar er is nooit een lichaam of eene vergadering geweest1 die zich bevoegd achtte1 op een gegeven oogenblik over bepaalde quaesties in naam der onfeilbare gemeente uitspraak te doen4 ,eene commissie van geleerden eener rechtsschool 7madhab7 te belasten met de codificatie van de ,moslimsche wet1 zou dus1 afgezien van de moeilijkheid harer samenstelling in verband met de verspreiding der aanhangers van zulk eene school over den aardbodem1 een absoluut novum zijn1 en men weet hoe vijandig bovenal de wetgeleerdheid tegen nieuwigheden is1 gedachtig aan de uitspraak1 die op naam van den ,profeet overgeleverd wordt3 hoedt u voor nieuwe dingen3 want elke nieuwe zaak is eene ketterij1 elke ketterij eene dwaling1 en elke dwaling behoort in het helsche vuur4 ,gesteld eens1 dat men de waarlijk niet geringe bezwaren1 die ik al noemde1 ter zijde wist te stellen1 dan nog zou de aanvaarding van de meest zorgvuldige codificatie op haast onoverkomelijke gemoedsbezwaren stuiten4 ,men zou in den codex niet veel anders mogen zien dan een nieuw leerboek naast de vele bestaande1 niet een wetboek4 ,al hebben feitelijk de handboeken der verschillende scholen de bronnen der wet verdrongen1 zoodat het niemand meer vrijstaat1 die bronnen onafhankelijk van de rechtsscholen te gebruiken1 terwijl ook het recht der geleerde critiek op de uitspraken van gezaghebbende handboeken uiterst beperkt is1 toch ziet men in ieder dier met autoriteit bekleede auteurs slechts iemand1 die op gezag alweer van oudere voorgangers den inhoud van ,qoern en ,overlevering verklaart1 zonder zijn werk voor die gewijde bronnen in de plaats te stellen4 ,geen ,mohammedaansch concilie--gesteld eens dat het mogelijk ware1 er een samen te stellen--zou het wagen1 voor zijn werk op zulk eene plaats aanspraak te maken4 ,poging tot codificatie in ,algeri4 ,in ,algiers wil de ,regeering het beproeven4 ,de ,dlgation financire des ,colons sprak in hare zitting van #ah ,maart #aijd de wenschelijkheid eener codificatie van het in de kolonie geldende ,mohammedaansche recht uit1 dewijl het ontbreken van eenen voor ,europeesch gebruik geschikten codex tot allerlei moeielijkheden aanleiding gaf1 en vooral het totstandkomen eener dergelijke regeling der grondrechten belemmerde4 ,de ,gouverneur-,generaal gaf aan dien wensch gehoor door bij besluit van #bb ,maart #aije eene commissie in te stellen bestaande uit #aa leden1 waarvan #e ,inlandsche en #f ,fransche ambtenaren1 afgevaardigden en geleerden1 met het doel om te bestudeeren eene codificatie der bepalingen van het ,mohammedaansch recht1 die op de ,moslimsche inboorlingen van ,algeri toepasselijk zijn4 ,daaronder vallen1 zooals nader blijkt1 het personen- en familierecht1 het erfrecht en de bepalingen betreffende vrome stichtingen1 het zakelijke recht betreffende onroerend goed1 de bewijsleer4 ,de koloniale regeering van ,algeri zoowel als de commissie hebben op voorbeeldige wijze zorg gedragen1 dat de voorbereidende werkzaamheden bij het volste daglicht door iedereen gezien en beoordeeld konden worden4 ,onder den algemeenen titel ,projet de codification du droit musulman verschenen van #aijf tot #aiji vijf deeltjes1 waarin een getrouw verslag wordt gegeven van de ongunstige zoowel als van de gunstige adviezen van tal van ,fransche en ,inlandsche deskundigen1 waarin verder de notulen van de vergaderingen der commissie en de door een harer leden uitgewerkte wetsontwerpen met de door anderen daarop voorgestelde verbeteringen worden medegedeeld4 ,hoogst belangrijk blijft die verzameling documenten1 zelfs al moest de poging tot codificatie ten slotte op niets uitloopen4 ,dan toch zou1 duidelijker dan een betoog a priori dit vermag1 bewezen zijn1 dat ook de samenwerking van hoogst bekwame mannen niet in staat is1 de hinderpalen tegen de uitvoering van zulk een plan weg te nemen4 ,de adviezen zijn minder gunstig dan zij schijnen4 ,voor mij1 ik zeide het reeds1 is de uitslag niet twijfelachtig4 ,de overtuiging1 die ik altijd heb gekoesterd1 dat het ,moslimsche recht geene codificeering toelaat1 wordt zelfs versterkt door den inhoud der zooeven genoemde publicaties der commissie van ,algiers1 ofschoon de leden dier commissie zelve nog volharden bij hun optimisme4 ,de drang tot codificatie kwam geheel en uitsluitend van ,europeesche zijde4 ,fransche rechters1 die zich soms belast zien met de beslechting in eerste of tweede instantie van geschillen1 waarbij het ,mohammedaansche recht geldt1 weten in de ,arabische handboeken den sleutel tot de oplossing vaak niet te vinden en snakken naar eene samenvatting der bepalingen naar de methode en in den vorm1 waaraan zij in hun eigen recht gewoon zijn4 ,europeesche kolonisten verlangen eene vaststelling der rechten van ,inlanders op onroerend goed1 die hen bij hun verkeer met ,inlandsche grondbezitters voor onzekerheid behoedt4 ,de ,europeesche adviseurs zijn over de mogelijkheid van het voldoen aan deze wenschen zeer verdeeld4 ,onder de ,inlandsche autoriteiten1 die adviezen gaven1 zijn een belangrijk aantal besliste tegenstanders van de codificatie1 en dit aantal zou ongetwijfeld toenemen1 als men ook adviezen inwon van ambtelooze schriftgeleerden1 die in zaken van dezen aard in veel hooger mate de vox populi vertegenwoordigen dan zij1 die door ambtelijke banden aan de ,regeering gebonden zijn4 ,van de ,inlandsche adviezen die door de commissie onder de gunstige gerangschikt zijn1 maken vele het voorbehoud1 dat de codificatie zich strikt beperken zal tot eene voor ,europeanen meer bruikbare rangschikking van den inhoud der algemeene gebruikelijke ,arabische handboeken1 zonder aan geest of letter van dien inhoud te raken4 ,de onvoorwaardelijke voorstanders onder de ,inlanders zijn blijkbaar alleen zulken1 die onder ,europeeschen invloed van de tradities van hun volk min of meer los geworden zijn1 en wier advies derhalve in eene zoo delikate quaestie als deze met groote behoedzaamheid gebruikt dient te worden4 ,ten onrechte beroept men zich op voorgangers4 ,de voorbeelden1 waarop de commissie zich beroept om de rechtmatigheid van haar plan te betoogen1 namelijk hetgeen in deze richting in ,turkije1 in ,egypte en in ,tunesi tot stand gebracht is1 kunnen den verlangden dienst niet bewijzen1 zoolang niet is aangetoond--en die aantooning zou niet licht gelukken--dat de officieele verzamelingen van beginselen en bepalingen der ,moslimsche wet1 die op last van de ,turksche en ,egyptische regeeringen uitgegeven zijn1 in de practijk der rechtspraak dier landen de handboeken en fetwa's1 die van ouds door de rechters als grondslag voor hunne beslissingen gebruikt werden1 verdrongen hebben1 en wat ,tunesi aangaat1 dat men daar met het codificatiewerk1 wat de belangrijkste hoofdstukken van het ,moslimsche recht betreft1 verder gekomen is dan tot projecten4 ,codificatie onder niet-,mohammedaansche leiding bovendien verdacht4 ,en dan moet men nog twee zaken bedenken1 die de uitvoering van het plan voor eene niet-,mohammedaansche regeering als de ,fransche heel wat bezwaarlijker zouden maken dan voor ,mohammedaansche als de ,turksche en ,egyptische4 ,in alle opzichten1 maar vooral waar het aankomt op de behandeling der heilige wet1 heeft de minst aanzienlijke ,mohammedaansche bestuurder voor eene bevolking1 die dien godsdienst belijdt1 een gezag1 waarmee dat van den machtigsten niet-,moslimschen staat nooit kan wedijveren4 ,ging de ,gouverneur-,generaal van ,algiers er inderdaad toe over1 bij decreet verbindende kracht toe te kennen aan eenen codex van het ,mohammedaansche recht1 die door eene commissie van eenige ,fransche deskundigen en eenige ,mohammedaansche ambtenaren van de ,fransche regeering was samengesteld1 dan zou zulk eene wet reeds om haren oorsprong in de oogen van alle vrome ,moslims verdacht zijn4 ,kwam daar nog bij1 dat bij die codificatie gestreefd was1 uit de leerstellingen der verschillende rechtsscholen van den ,islm datgene bijeen te lezen1 wat zich het best leende voor aanpassing aan moderne rechtsbegrippen--en hiernaar streeft inderdaad de commissie van ,algiers--dan zou de gehoorzame aanvaarding van zulk eenen codex door eene ,moslimsche bevolking eenvoudig bewijzen1 dat de ,fransche ,regeering over haar een zoo onbeperkt gezag had1 dat zij bijna even gemakkelijk het geheele ,mohammedaansche recht door een ander had kunnen vervangen4 ,de toepassing der wet volgt methoden1 die van de ,westersche afwijken4 ,het tweede1 niet minder ernstige bezwaar is hierin gelegen dat het recht niet alleen zijn eigen inhoud heeft1 dien men volgens de meening der ,mohammedanen alleen door steeds vernieuwde raadpleging der door den consensus gewaarmerkte handboeken mag leeren kennen1 kennen1 maar dat bovendien rechters en moefti's 7gezaghebbende uitleggers der wet7 bij de toepassing en verklaring dier wet gebonden zijn aan methoden1 die ver afwijken van die der ,europeesche juristen4 ,een door een ,europeesch rechter geveld vonnis kan door hem op volkomen logische wijze zijn gebaseerd op een artikel van zijnen ,mohammedaanschen codex en toch rechtmatige ergernis geven aan ,mohammedanen1 die tegen den inhoud van het artikel zelfs geen enkel bezwaar hebben4 ,sommige ,fransche adviseurs achten codificatie daarenboven ongewenscht4 ,eenige ,fransche adviseurs der ,regeering van ,algiers1 die evenals ik eene bevredigende codificatie van het ,moslimsche recht niet mogelijk achten1 spreken zich daarenboven tegen de wenschelijkheid van zulk een vastleggen van bepalingen dier wet uit4 ,zij wijzen erop1 dat de ,fransche ,regeering zoo doende aan inzettingen1 die zij niet goedkeurt1 maar alleen om historische redenen ter wille van eene groep harer onderdanen tolereert1 een langduriger bestaan verzekeren zou dan deze1 aan zichzelve overgelaten in den strijd tegen de moderne levensopvatting1 zouden bereiken4 ,wel verre van in het ontbreken van eenen codex eene lastige leemte te zien1 beschouwen zij dat veeleer als een groot voordeel1 daar ,fransche rechters en bestuurders nu bij allerlei gelegenheden hunnen invloed kunnen aanwenden om de practijk der ,mohammedanen geleidelijk met nieuwere beginselen in overeenstemming te brengen1 hetgeen zij zeer dikwijls met succes gedaan hebben4 ,de codex1 dien men bezig is te ontwerpen1 zou daarom voor een deel reeds bij zijne geboorte verouderd zijn1 en voor het overige de zoo gewenschte ontwikkeling der ,moslimsche maatschappij uit hare middeleeuwsche windselen zeer bemoeilijken4 ,ook in ,nederlandsch-,indi werd de wensch naar codificatie vernomen4 ,in ,nederlandsch-,indi zijn meer dan eens stemmen opgegaan voor eene codificatie van die gedeelten der ,mohammedaansche wet1 die voor de rechtspraak over ,inlanders van practisch belang zijn4 ,onze wetgeving heeft den omvang hiervan nergens zoo nauwkeurig bepaald als dit in ,algeri geschied is1 maar de natuurlijke loop der zaken heeft dien feitelijk hier tot dezelfde onderwerpen beperkt als daar2 het huwelijks-1 familie-1 personen- en het erfrecht staan bovenaan1 de waqf-instellingen worden uit den aard der zaak volgens de heilige wet behandeld1 en de ,moslimsche leer van het bewijs1 die in zoo menig opzicht van moderne opvattingen afwijkt1 is de eenige1 welke de handhaver der wet van den ,islm bij zijn onderzoek mag volgen4 ,degenen1 die ten onzent op codificatie aandrongen1 behoorden ongeveer tot dezelfde groepen1 die in ,algeri zulk eenen mijns inziens onvervulbaren wensch uitten3 vooral rechterlijke ambtenaren1 die inzagen1 dat de ,regeering zich op den duur niet mag onttrekken aan alle toezicht op de ,inlandsch-,mohammedaansche rechtspraak1 en dat zulk toezicht niet beperkt kan blijven tot de wettige samenstelling der rechtbanken en tot de quaestie der competentie1 maar zich ook behoort uit te strekken tot den inhoud der vonnissen1 daar anders de justitiabelen overgeleverd worden aan de willekeur van niet of slecht bezoldigde rechters1 die toch door de ,regeering worden aangesteld4 ,die ,europeesche juristen achtten evenwel de doelmatige uitoefening van zulk toezicht niet mogelijk1 wanneer zij daarvoor niet beschikten over een codex1 die voor hen1 bruikbaar en tevens met onbetwist gezag bekleed was4 ,bij de overige bedenkingen komen nog gemoedsbezwaren4 ,de principieele bezwaren tegen dit desideratum behoeven wij na al hetgeen naar aanleiding der in ,algiers op touw gezette codificatie werd opgemerkt niet meer te herhalen4 ,kon men--wat ik ontken--die algemeene hinderpalen overwinnen1 dan nog zou1 naar ik vermoed1 onze ,regeering1 die zich terecht verplicht acht1 de volksinstellingen der door ,haar bestuurde ,oosterlingen1 vooral wanneer zij eenen godsdienstigen grondslag hebben1 te tolereeren1 in hooger mate dan die van ,algiers door gemoedsbezwaren weerhouden worden van het door officieele codificatie min of meer consacreeren van instellingen als de polygamie met hetgeen daaruit voortvloeit1 om niet meer te noemen4 ,codificatie zou den invloed van volksrecht verminderen4 ,ook zou eene codificatie van het ,moslimsche recht1 om te voldoen aan de eischen der meest deskundige ,mohammedaansche ,inlanders1 verschillende instellingen1 die in het inheemsche volksrecht gegrond zijn en waarmede vele rechters naar den ,islm rekening plegen te houden1 moeten negeeren en zoo hare afschaffing voorbereiden1 terwijl juist hare handhaving aanbeveling verdient4 ,ik noem slechts het op nagenoeg geheel ,java en ,madoera geldende instituut der voorwaardelijke verstooting na elk huwelijk1 waardoor de positie der gehuwde vrouw belangrijk sterker wordt dan door eenvoudige toepassing der ,mohammedaansche wet het geval zou zijn2 verder de in een groot deel dier eilanden gebruikelijke verdeeling der staande het huwelijk verworven goederen tusschen de echtgenooten bij ontbinding van den echt4 ,een der meest gezaghebbende ,mohammedaansche schriftgeleerden in ,nederlandsch-,indi1 ,sajjid ,oethmn bin ,jahja te ,batavia1 heeft door de samenstelling van zijnen verdienstelijken gids voor de priesterraden 7onder den titel3 al-,qawnn as-,sjar'ijjah7 zijdelings de onmogelijkheid eener codificatie aangetoond4 ,hij wist uit rijke ervaring van vele jaren1 welke quaesties aan die geestelijke rechtbanken op ,java en ,madoera plegen te worden voorgelegd2 zijn streven was1 uit de beste werken der doctores van het ,sjafi'itische recht bijeen te lezen1 hetgeen de leden van die rechtbanken anders in eene bibliotheek van handboeken zouden moeten zoeken4 ,inderdaad gaf hij al wat iemand1 die met de materie vertrouwd is1 billijkerwijze verwachten kon3 geene codificatie dus1 maar een nieuw1 voor bijzondere behoeften berekend leerboek1 dat evenwel telkens den gebruiker noodzaakt1 voor een te behandelen geval zijn licht te ontsteken bij een anderen auteur4 ,van volksrecht1 dat niet met de kanonieke wet overeenstemde1 nam hij natuurlijk alleen notitie om het met alle kracht te bestrijden4 ,beteekenis der mystiek in den ,islm4 ,onze vluchtige karakterschets van het systeem van den ,islm zou al te onvolledig zijn1 als we de mystiek geheel stilzwijgend voorbijgingen4 ,voor hem1 die den ,islm van alle zijden wil bezien1 is dit zelfs juist een onderwerp1 dat verleidt om er lang bij stil te staan1 want in de mystiek heeft het ,mohammedanisme het middel gevonden om zich te verheffen tot eene hoogte1 van waar hij boven zijn eigen1 eng begrensden horizon uit kon zien4 ,die geesten onder de ,moslims1 voor welke het keurslijf der wettelijke voorschriften en der dogmata van den ,islm te eng was1 hebben in de periode1 waarin hij zich aan de door hem veroverde wereld aanpaste1 aan denkbeelden van eene andere orde binnen zijne grenzen een zeker burgerrecht weten te verzekeren4 ,in hunnen kring werkten ascese en wijsgeerige diepzinnigheid van ,griekschen1 ,perzischen en ,indischen oorsprong samen om de wet en de dogmatiek te vervluchtigen tot de eerste1 meest elementaire middelen om te geraken tot vereeniging van mensch en ,god4 ,soms ging die vervluchtiging zoo ver1 dat er van de specifieke voorschriften en leerstellingen van den ,islm niet veel meer overbleef4 ,natuurlijk begon dan van de andere zijde de ketterjacht1 en daarom vermeden vele mystieken het dan ook1 de ondergeschiktheid van wet en geloofsleer aan hoogere doeleinden tot de consequentie van opheffing dezer beide uit te werken4 ,dit alles behoort echter meer tot het terrein van godsdienst en wijsbegeerte1 dat ons hier slechts in zooverre bezighoudt als het voor de practijk belangrijke directe gevolgen heeft4 ,hervorming van het stelsel is van de mystiek niet te verwachten4 ,in n opzicht raakt de mystiek toch onze tegenwoordige sfeer van belangstelling4 ,overal1 en ook in den ,islm1 onderscheidt zij zich door neiging om den godsdienst boven zijne vormen te verheffen1 dus ook door verdraagzaamheid2 zij heeft1 als ik het zoo eens noemen mag1 iets interreligionaals4 ,nu hebben sommigen daarom de ,mohammedaansche mystiek beschouwd als bestemd om den ,islm uit zijn geestelijk isolement te verlossen en hem de gewenschte verzoening met de moderne cultuur mogelijk te maken4 ,als deze verwachting gegrond was1 dan zou zij voor de ,mohammedanen van den ,indischen ,archipel bijzondere beteekenis hebben1 want daar heeft vooral in den aanvang der ,islamiseering de mystieke opvatting diepe wortels geschoten4 ,de bodem was daartoe met name op ,java1 maar ook elders1 door het vroeger heerschende ,hindoesme uitnemend voorbereid1 en de eerste predikers van den ,islm waren zelf weer geslamiseerde ,hindoes1 die veel van den ouden zuurdeesem behouden hadden4 ,voor het proces der inlijving van ,javanen en ,maleiers bij de moderne beschaving is deze omstandigheid zonder twijfel gunstig1 althans daar1 waar niet in lateren tijd de invloed van ,west- en ,zuid-,arabi1 van ,mekka en ,hadhramaut1 met succes tegen te zwakke waardeering van wet en leer gereageerd hebben4 ,maar dan toch alleen in dezen zin1 dat die ,indonesirs daardoor minder dan vele andere ,islmbelijders zich tegen de inwerking van vreemden geestelijken invloed zullen verzetten2 niet zoo1 dat zij kans hebben om meegesleept te worden in eene algemeene hervorming van den ,islm in de richting der mystiek4 ,de verwachting van zulk eene beweging laat zich namelijk op redelijke gronden niet rechtvaardigen4 ,de mystiek van den ,islm heeft nooit propaganda onder het volk gemaakt1 zij bleef steeds beperkt tot enkele kringen1 die zich als geestelijk bevoorrechten beschouwden en nog dieper haast dan de schriftgeleerden en de dogmatici op de schare neerzagen4 ,de mystieken werden door de massa beschouwd f als ketters f als godsmannen1 die wonderen deden1 maar wier denken en doen gewone menschen zich niet tot voorbeeld mochten nemen4 ,hunne beschouwing van wereld en leven mist dus al hetgeen zou kunnen dienen om de menigte te boeien of aan te trekken4 ,de mystieke broederschappen4 ,wel is er ook eene populaire soort van mystiek ontstaan1 die in de zoogenaamde geestelijke broederschappen1 de tarqah's1 haren vasten vorm heeft gevonden1 maar van deze verwacht wel niemand hervormende kracht1 want zij heeft zelve hare kracht gezocht in streeling van de vulgaire behoefte aan menschenvereering en allerlei bijgeloof4 ,noch de vaak verheven1 maar meestal hoovaardige denkheiligheid der mystieke leer van den ,islm1 noch de op de lagere neigingen der menschen speculeerende tarqah's kunnen aan het ,mohammedanisme de geestelijke emancipatie brengen1 die het geschikt moet maken voor het internationale geestelijke verkeer4 ,,iii4 ,,de ,,nederlandsche ,,koloniale ,,regeering ,,en ,,het ,,stelsel ,,van ,,den ,,isl,m4 ,de ,nederlandsche ,regeering kan niet buiten ,islmpolitiek4 ,sinds ongeveer zeven eeuwen heeft op de bevolking van onzen ,indischen ,archipel de in onze eerste voordracht geschetste propaganda ingewerkt2 sinds ongeveer vier eeuwen heeft hare overgroote meerderheid den ,islm aangenomen1 dat wil zeggen zich opengesteld voor den invloed van het in onze tweede voordracht behandelde systeem en zich daarmee tevens voor andere cultuurinvloeden minder toegankelijk gemaakt1 zij het ook dat de hervormende en opvoedende factoren van dat stelsel zich in vele streken nog weinig deden gelden4 ,vijfendertig millioenen ,nederlandsche onderdanen belijden den ,mohammedaanschen godsdienst1 dus ongeveer een zevende deel van het geschatte totaal aller ,moslims2 daar gaat niet veel af1 integendeel1 er komt veel bij1 zoowel omdat de bevolking snel vermeerdert1 als omdat het toegenomen internationale verkeer1 waaraan ook de ,indonesirs op hunne wijze deelnemen1 hier gelijk overal de strekking heeft om plaatselijke eigenaardigheden op te ruimen1 terwijl de ,islm de beste kansen heeft verworven om bij die opruiming eene hoofdrol te spelen4 ,sinds ,nederland tot het bewustzijn is ontwaakt1 dat het zijne taak is1 de volken van den ,archipel naar hunnen aard voor deelname aan het moderne cultuur- en verkeersleven geschikt te maken1 heeft het dus evenals elke niet-,mohammedaansche staat met ,moslimsche onderdanen zijne eigene ,islmquaestie1 eene levensvraag1 welker oplossing elken ,nederlander1 die vooruitkijkt1 ter harte moet gaan1 waaraan bovenal de ,regeering en ,hare ambtenaren hunne ernstige belangstelling niet mogen onthouden4 ,dat bij elke oplossing der vele vragen1 die zich hier om een antwoord aanmelden1 de volkomen eerlijke eerbiediging van de vrijheid der godsdienstige belijdenis van alle onderdanen ongerept moeten blijven1 behoeft gelukkig geen uitvoerig betoog meer4 ,de kleine groep van kortzichtigen1 die den ,islm der ,inlanders een deuk zouden willen geven door hem voor vijf zesden weg te cijferen1 verdient de eer eener omstandige weerlegging niet4 ,maar daar de ,islm nu eens een stelsel is geworden1 dat zich niet tevredenstelt met de regeling der verhouding zijner belijders tot het ,opperwezen1 veeleer zijne bemoeienis opdringt met hunne betrekkingen tot het staatsgezag en tot hunne medeonderdanen van denzelfden staat1 en tot in de geringste bijzonderheden al hunne levensuitingen wil binden aan zijne voorschriften1 daar kan noch mag de staat1 die millioenen ,mohammedanen tot onderdanen heeft1 hiervoor onverschillig blijven4 ,al ware het tegen wil en dank1 hij is verplicht een scheiding te maken1 die de ,islm zelf theoretisch niet maken kan1 eene scheiding tusschen een gebied1 waarbinnen hij zulk een imperium in imperio ter wille der gewetensvrijheid dulden kan1 en een ander gebied1 waarin de onbelemmerde werking van zulk eene macht met hoogere en algemeenere belangen niet te rijmen ware4 ,jegens het dogma en de zuiver godsdienstige voorschriften der wet moet zij neutraal zijn4 ,aan de eigenlijke geloofsdogmata van den ,islm behoort de ,regeering in geen enkel opzicht te raken2 zij zijn trouwens voor den staat even ongevaarlijk als die van eenige andere der gezindten1 welker vrijheid van belijdenis door hem gewaarborgd wordt4 ,zelfs van het eschatologische gedeelte moet dit gezegd worden1 want oproerige bewegingen1 die soms daaraan--inzonderheid aan de mahd-verwachting--vastgeknoopt worden1 sleepen alleen onontwikkelden uit misverstand mede4 ,waar zij zich voordoen1 zal men ze altijd met geweld moeten onderdrukken2 preventief werkt daartegen opvoeding der bevolking tot een hooger intellectueel peil4 ,niet minder zal de staat zich hebben te onthouden van alle belemmering van verrichtingen1 die de ,moslim beschouwt als te behooren tot zijnen godsdienst in den engeren zin van dat woord4 ,overal1 maar het meest daar1 waar de ,islm niet meer den hoofdtoon aangeeft1 brengt rigoureuze trouw aan hetgeen hij zijnen belijders als hoofdplichten voorschrijft--de zoogenaamde vijf zuilen van den ,islm--de geloovigen dikwijls in moeilijkheid bij intensieve deelname aan het tegenwoordige verkeer4 ,de reinheidswetten1 de vijfmaaldaagsche godsdienstoefeningen1 het strenge vasten gedurende eene geheele maand van ieder jaar1 dat alles maakt den ambtenaar1 den koopman1 den industrieel1 den werkman der twintigste eeuw1 die zich eraan gebonden acht1 het leven vaak bedenkelijk zwaar4 ,dit blijkt wel het best uit het feit1 dat zelfs in landen onder ,mohammedaansch bestuur die verschillende klassen der maatschappij zich meer en meer van die knellende banden emancipeeren4 ,onze koloniale ,regeering zal zich hierdoor evenmin als de ,fransche in ,algeri of de ,britsche in ,indi gerechtigd achten op die natuurlijke evolutie vooruit te loopen door gebrek aan consideratie jegens hen1 die zich nog tot inachtneming dier verouderende godsdienstige gebruiken verplicht achten4 ,elke directe of verkapte drang tot slapheid in zulke observanties is onverstandig1 al ware het slechts omdat de evolutie daardoor met vertraging wordt bedreigd2 immers alwat aan aanval blootstaat1 stijgt in de waardeering van wie het bezit4 ,bovendien is zulk optreden van de ,regeering of ,hare ambtenaren met het beginsel der godsdienstvrijheid in stelligen strijd4 ,minder groot is het gevaar van dit beginsel aan te randen ten aanzien van de zakt genoemde godsdienstige belasting1 welker opbrengst mede als eene der vijf hoofdzuilen van het gebouw van den ,islm geldt4 ,de ,moslimsche wet zelve1 rekening houdende met het feit1 dat het staatsbestuur in ,mohammedaansche landen al eeuwen lang niet overeenkomstig hare voorschriften is ingericht1 bevat de noodige bepalingen voor het geval1 waarin de vervulling van dezen plicht1 zonder bemoeienis van vertegenwoordigers van het gezag1 geheel aan het vrije initiatief der geloovigen is overgelaten4 ,de ,nederlandsch-,indische ,regeering heeft reeds vele jaren geleden ten opzichte van deze instelling het eenig juiste standpunt ingenomen door aan hare ambtenaren mede te deelen1 dat zij de zakt beschouwd wenschte te zien als eene vrijwillige liefdegave1 tot welke niemand onder haar bestuur mocht worden gedwongen1 evenmin als aan de naleving van dat godsdienstige voorschrift moeielijkheden in den weg gelegd behoorden te worden4 ,ook ten aanzien der bedevaart zou belemmerend ingrijpen onverstandig zijn4 ,anders staat het met de vijfde zuil1 de door iederen ,moslim1 die physiek en finantieel daartoe in staat is1 eenmaal in het leven te verrichten bedevaart naar ,mekka4 ,dit onderwerp is door mij bij verschillende gelegenheden met zooveel uitvoerigheid behandeld1 dat ik mij hier wel tot resumtie der hoofdzaken mag bepalen4 ,zelfs dit zou overbodig geacht kunnen worden1 indien niet telkens weer met dezelfde versleten argumenten1 drang op de ,regeering uitgeoefend werd om toch eindelijk eens maatregelen te nemen tot tegengang van den hadj4 ,het laatst trad als orgaan van dien aandrang op hetzelfde parlementslid1 dat de ,islmquaestie wilde vereenvoudigen door zijn voorstel om vijf zesden der ,nederlandsch-,indische ,mohammedanen1 die door hem gewogen1 maar voor den ,islm te licht bevonden waren1 eenvoudig uit de registers der ,islmbelijders te schrappen4 ,natuurlijk bleef hij in gebreke aan te geven1 hoe de ,regeering1 zonder de vrijheid van godsdienst en van beweging ,harer onderdanen aan te randen1 aan zijnen wensch gevolg zou kunnen geven4 ,hij vergenoegde zich ermede1 aan zijne met ,indi minder bekende medeburgers voor het bedevaartspook schrik aan te jagen met behulp van een paar beweringen1 die van de waarheid evenver verwijderd waren als van de welvoegelijkheid4 ,of wat zegt gij1 die bij ervaring weet1 dat ,mohammedaansch fanatisme in ,oost-,indi evenzeer onder ongetulbande ,inlanders als onder hadji's voorkomt1 en dat tienduizenden hadji's in ,nederlandsch-,indi als rustige onderdanen van het ,gouvernement leven1 van deze uitspraak van onzen volksvertegenwoordiger3 de bedevaartganger--ook als ,mohammedaan niet gevaarlijk vr zijne reis--is beslist een opruier tegen het ,gouvernement1 wanneer hij de bedevaart naar wensch heeft volbracht8 ,en wat dunkt u1 lettende op het feit1 dat bijna alle leden der ,javaansche aristocratie naaste bloedverwanten hebben1 die de bedevaart naar ,mekka hebben verricht1 en dat onder hen steeds meer kennis genomen wordt van hetgeen in onze pers en in ons parlement betreffende de ,inlandsche wereld gezegd wordt1 wat dunkt u van zijn ander orakel1 dat die ,inlanders na terugkeer van hunnen tocht naar ,arabi gelijk stelt met reizigers1 die in hun land terugkomen gewapend met dynamiet en wapenen 7sic7 om de gebouwen in de lucht te doen vliegen en onze medeburgers ad patres te helpen8 ,de nuchtere werkelijkheid komt hierop neer1 dat1 al verzuimen vele ,nederlandsch-,indische ,moslims1 die volgens hunne wet in de termen zouden vallen tot het verrichten der bedevaart1 de vervulling van dien godsdienstigen plicht toch1 vergeleken met de vele andere landen van den ,islm1 hun ijver voor den hadj betrekkelijk groot is1 grooter ook dan hun ijver in de volbrenging van andere plichten1 die de ,moslimsche wet hun minstens even na aan het hart legt4 ,de oorzaken van dit verschijnsel zijn velerlei4 ,de verzoenende kracht voor vroegere zonden1 die aan de volbrenging der bedevaart toegekend wordt1 doet haar bijzonder waardeeren door hen1 die in trouw aan de dagelijks en jaarlijks terugkeerende ritueele verplichtingen van den ,moslim zoo veel tekortschieten4 ,zekere onderscheiding1 die de hadji's van hunne landgenooten genieten1 draagt tot de voorliefde ook iets bij1 al werkt deze prikkel door de toeneming van hun aantal steeds minder sterk4 ,voor de groote meerderheid der ,inlanders is de reis naar ,arabi bijna het eenige1 en wel een vrij gemakkelijk en niet te kostbaar middel om hun isolement van de buitenwereld te verbreken en ook eens iets van andere landen te zien4 ,bij deze en andere motieven komt ongetwijfeld ook de aanmoediging vanwege de belanghebbenden te ,mekka1 het hadjiwerven1 zooals men het pleegt te noemen4 ,hiertegen valt evenwel weinig te doen1 want de eigenlijke wervers1 die met de desalieden in aanraking komen1 zijn geene vreemdelingen1 aan wie men1 met eenige willekeur om bestwil1 den toegang zou kunnen ontzeggen1 neen het zijn in den regel ,inlanders uit de streek zelve1 die door hadjisjeichs en dergelijken bij het aanbrengen van klanten genteresseerd zijn4 ,politieke beteekenis van den hadji4 ,de uit een politiek oogpunt te overwegen gevolgen van van het verkeer met ,mekka komen niet bij de groote massa der pelgrims aan den dag4 ,dezen komen terug even wijs of onwetend1 even fanatiek of verdraagzaam als zij enkele maanden tevoren de reis aanvaard hebben4 ,van belang is hoofdzakelijk het feit1 dat sedert ongeveer twee en eene halve eeuw een nog al aanzienlijk getal ,inlanders te ,mekka jaren doorbrengt om er te studeeren4 ,deze omstandigheid heeft ten gevolge gehad1 dat de daar heerschende methoden van studie en onderwijs gaandeweg de vroeger van ,voor-,indi geimporteerde hebben verdrongen1 en wat nog meer zegt1 dat de--gelukkig niet de meerderheid vormende--hiervoor vatbare studeerenden in dat internationaal-,mohammedaansche milieu met panislamitische denkbeelden kennis maken1 die op hunne gezindheid jegens het ,europeesche bestuur van hun vaderland ongunstig kunnen werken4 ,tot nog toe heeft niemand het middel weten aan te wijzen om dien sedert eeuwen bestaanden1 en vooral sedert de stoomvaart toegenomen stroom direct te keeren4 ,de eenige middelen1 die zich aanbevelen1 zijn indirecte1 langzaam maar zeker werkende1 die den zin der ,inlanders in andere richting leiden4 ,al wat de opvoeding van het volk bevordert1 kan daartoe strekken4 ,elke stap1 dien men de inlanders verder brengt in de richting onzer cultuur1 leidt hen evenver af van de bedevaartzucht4 ,economische gevolgen van den hadj4 ,het economisch nadeel van den hadj voor de ,inlandsche maatschappij is niet denkbeeldig1 al wordt het wel eens breeder uitgemeten dan het verdient4 ,dat laat ons zeggen vijf millioen gulden #a1 die jaarlijks in den vorm van reis- en verblijfkosten en vrome gaven van pelgrims den ,archipel verlaten1 mogen voor een deel aan de ,nederlandsche scheepvaart ten goede komen1 in het ware belang der bevolking zagen wij die som gaarne beter besteed4 ,in verband met het bevolkingscijfer en met de vele andere finantieele aftappingen1 die ,indi ondergaat zonder er zelf profijt van te hebben1 maakt dat bedrag echter niet meer z'n enormen indruk als op het eerste gezicht4 ,in ieder geval staat het vast1 dat elke regeeringsmaatregel1 die ten doel zou hebben1 de bedevaart te verhinderen of te belemmeren1 dat doel zou missen1 den ijver veeleer zou prikkelen en een storm van verontwaardiging zou ontketenen in de geheele ,moslimsche wereld1 waar de ,nederlandsche ,regeering nu reeds bekend staat als geneigd tot onbillijkheid jegens ,mohammedanen4 ,tegenover de dogmatische overtuiging zoowel als tegenover de eigenlijk godsdienstige wetten ,harer ,moslimsche onderdanen past der ,regeering en ,haren ambtenaren onder alle omstandigheden geen ander richtsnoer dan dat der onvoorwaardelijke en strikt eerlijke handhaving der godsdienstvrijheid1 zonder eenig voorbehoud betreffende den graad hunner islamiseering1 de beweegredenen1 die hen ten opzichte van een of ander voorschrift tot bijzondere trouw of zelfs tot overdrijving brengen4 ,elke schending van dit beginsel brengt zijne straf mede1 en alleen onverantwoordelijke stuurlui aan den wal zullen eene andere methode durven aanbevelen4 ,het huwelijks-1 familie-1 personen- en erfrecht van den ,islm eischt eerbiediging4 ,uit onze vroegere beschouwingen is gebleken1 dat sommige gedeelten van het stelsel van den ,islm1 die bij ons krachtens haar onderwerp tot het recht gerekend zouden worden1 even stellig als de leer van het geloof en die der godsdienstplichten aanspraak maken op eerbiediging4 ,zoo in de eerste plaats het huwelijks-1 familie-1 personen- en erfrecht en hetgeen daarmee het nauwst samenhangt4 ,men ontwaart dit wel het duidelijkst uit de nagenoeg volstrekt algemeene receptie dezer bestanddeelen van de wet door alle ,mohammedanen der wereld1 en voorts uit de zeer bijzondere consideratie1 die alle staten met ,mohammedaansche onderdanen juist daarvoor getoond hebben4 ,noch ,frankrijk noch ,groot-,brittanni hebben er ooit aan gedacht1 aan eene dier zaken te tornen2 bij alle hervormingsplannen stond het boven bedenking1 dat die wetten onaangetast zouden blijven4 ,in den allerlaatsten tijd worden enkele stemmen vernomen1 die met name voor een groot deel van ,java willen betoogen1 dat daar de in hare practijk meer heidensch dan ,moslimsch gezinde bevolking zeer wel de invoering door de ,regeering van een ,westersch familierecht zou toelaten1 daar zij toch van de ,moslimsche instellingen noch goed op de hoogte1 noch daaraan bijzonder gehecht was1 en die alleen in zoover betrachtte1 als de hoofden en de zoogenaamde geestelijkheid er de hand aan hielden4 ,ik kan in die redeneering niet anders zien dan eene van perfidie niet vrije drogreden1 die een nog meer afstootenden indruk maakt1 wanneer het heet1 dat zij moet dienen om de prediking van het ,evangelie wat gemakkelijker te maken4 ,non tali auxilio6 zal ieder eerlijk ,christen met weerzin daarbij uitroepen4 ,de kleine man1 de desabewoner in een groot deel van ,java1 bezit weinig of geene kennis van het familie- en personenrecht van den ,islm1 en hij heeft dit nooit om zijne bij vergelijking met andere wetten gebleken voortreffelijkheid aanvaard4 ,neen1 de fellh van ,egypte evenmin1 en het gros der bevolking van ,constantinopel en ,mekka deelen met hen die onkunde4 ,maar zij allen weten wel1 wie onder hen de kenners van die inzettingen zijn1 en dezen staan onmiddellijk1 wanneer daarop een aanval beraamd wordt1 gereed om die onwetenden te waarschuwen1 dat hunne religie in gevaar komt1 dat het niet alleen gaat om een door de vaderen aanvaard en van hen geerfd goed1 maar om geboden van den ,allerhoogste1 welker miskenning afval van het geloof in zich sluit4 ,alleen de grofste onkunde kan zoo slechte raadgevingen eenigszins verontschuldigen4 ,diezelfde onbekendheid met de meest elementaire gegevens1 die ons parlementslid 7den man van de schrapping der vijf zesden7 deed beweren1 dat de ,nederlandsche ,regeering hare ,indonesische onderdanen bestuurt naar ,mohammedaansche rechtsbeginselen en zoo bij hen de meening doet post vatten1 dat ,zij hunne bekeering tot den ,islm gaarne ziet4 ,dat eenig deel van onze voor ,inlanders geldende wetgeving ook maar een spoor van ,mohammedaansche rechtsbeginselen vertoont1 zal zelfs die volksvertegenwoordiger niet durven zeggen4 ,zijne uitspraak kan dus alleen betrekking hebben op dat personen- en familierecht met aankleve1 hetwelk1 zoolang wij ,oost-,indische eilanden bezitten1 gegolden heeft als door de inheemsche ,moslimsche bevolking gerecipieerd1 en ook wegens zijn intiemen samenhang met hunne religie te eerbiedigen4 ,dit nooit weersproken feit vertoont zich nu opeens aan ons ,kamerlid als eene dwaling1 die haar ontstaan dankt aan angst voor of sympathie met den ,islm1 die de ,regeering van de wijs gebracht zouden hebben4 ,en voor deze ongehoorde stelling voert hij niets anders aan dan de niet verder gespecificeerde autoriteit van drie geleerden1 van welke twee zich nooit op dit terrein bewogen noch in dezen zin geuit hebben1 terwijl de derde zich bij meer dan eene gelegenheid in zeer beslist positieven zin over de receptie van bedoelde hoofdstukken van het ,moslimsch recht door de ,inlandsche ,mohammedanen heeft uitgesproken4 ,wij mogen bij deze dwaasheden niet langer stilstaan4 ,de ,regeering houde echter den weg ter evolutie wijd open4 ,intusschen1 de eerlijke erkenning van de aanspraken dezer ,mohammedaansch-,inlandsche inzettingen op volkomen eerbiediging sluit geenszins ingenomenheid in zich met die inzettingen zelve4 ,in menig opzicht passen zij beter bij den beschavingstoestand van de oudheid of van de middeleeuwen dan bij dien van onzen tijd4 ,de polygamie1 de groote losheid van den huwelijksband1 de hulpeloosheid der vrouw tegenover willekeur en onrecht van haren man1 om maar enkele hoofdzaken te noemen1 verhinderen de normale ontwikkeling van het gezin2 ook vele dtailregelingen zou men thans geheel anders wenschen4 ,de ,islm heeft hier weer aan het tijdelijke blijvende kracht gegeven1 aan voorschriften1 die in eene bepaalde periode voor bepaalde landen wellicht geschikt waren1 eeuwig onfeilbaar gezag toegekend4 ,zoolang men eene bevolking van wingewesten exploiteert1 kan men voor de heerschappij van zulke instituten onverschillig blijven2 eene regeering1 die al hare onderdanen naar ethische beginselen wil besturen1 mag dit niet zijn4 ,zonder ooit de bijzondere teerheid voorbij te zien van door de religie gewijde regelen1 die het leven van het individu en van de familie betreffen1 moet zij den weg eener gewenschte evolutie open houden1 banen als het noodig is1 en de menschen daarheen lokken als zij dat vermag4 ,codificatie derhalve ongewenscht4 ,codificatie van het gerecipieerde deel van het ,moslimsche recht1 al ware zij niet op zichzelve onmogelijk1 zou eene der grofste fouten zijn1 die de ,regeering kon begaan4 ,men zou daardoor voor onafzienbaren tijd vastleggen1 hetgeen men juist hoopt1 dat zich zal wijzigen4 ,bovendien is de receptie van dat recht1 die hier vrijwillig tot stand kwam1 niet volledig noch ongeschonden geweest1 en menige adat1 die zich plaatselijk tusschen de regelen van het gewijde recht wist in te dringen1 heeft aanspraak op officieele bescherming4 ,het is dus van het grootste belang1 de beslissing omtrent hetgeen het ,inlandsch-,mohammedaansche recht in de te behandelen gevallen leert1 telkens over te laten aan de vrije1 door geen officieel erkend geschrift gebonden overweging van degenen1 die met deze rechtspraak belast zijn1 en verder1 deze functie op te dragen aan personen1 die bij de bevolking gezag hebben1 en van wie de ,regeering vertrouwen kan1 dat zij niet alleen de noodige kennis der ,moslimsche wet bezitten1 maar vooral ook op de hoogte zijn van hunnen tijd1 zoodat zij de eischen eener gezonde evolutie verstaan4 ,de instelling der priesterraden op ,java en ,madoera was eene fout4 ,daarom is de instelling der priesterraden1 die in #ahhb van ,regeeringswege geschiedde1 eene betreurenswaardige fout geweest4 ,de ,mohammedaansche rechtspraak op ,java en ,madoera was in handen van de panghoeloes1 bijgestaan door het hun ondergeschikte personeel en somtijds ook door deskundigen daarbuiten1 en onderworpen aan het toezicht van de regenten4 ,ten onrechte heeft men toen gemeend1 het bestaande verbeterend te bevestigen door de ondergeschikte helpers van den nen rechter te maken tot een college van stemgerechtigde leden1 die door de ,regeering benoemd en wat hunne rechtspraak betreft van elk hooger toezicht ontslagen werden4 ,de misbruiken zijn daardoor eer toe- dan afgenomen1 te meer1 daar deze rechters door de ,regeering wel benoemd1 maar niet bezoldigd worden4 ,betrouwbaarheid kan men toch moeielijk verwachten van rechters1 die over de intiemste belangen der bevolking te beslissen hebben1 en wier eenige belooning bestaat in de nergens geregelde emolumenten van hun ambt4 ,voor de keuze der leden was men aangewezen op personen1 die aan ,inlandsche pesantrns of in ,arabi eene zekere kennis van den inhoud der handboeken over de ,mohammedaansche wet hadden opgedaan2 gewoonlijk vrij bekrompen menschen1 die met de practijk des levens weinig aanraking hebben4 ,de stem van het ,inlandsche gezonde verstand1 die vroeger door de bemoeienis van den regent dikwijls dan doorslag gaf1 werd gesmoord1 zoodat rechtsverkrachting gemakkelijker1 evolutie veel moeilijker was geworden4 ,bemoeienis der ,regeering met zulke onderwerpen principieel gewenscht4 ,op zichzelf was het feit1 dat in #ahhb eene regeling der ,inlandsch-,mohammedaansche rechtspraak door de ,regeering ondernomen werd1 een verblijdende stap in eene richting1 die men vroeger1 evenzeer uit angstvalligheid als uit onverschilligheid1 placht te schuwen4 ,uitgaande van het juiste beginsel1 dat inmenging in godsdienstige aangelegenheden verkeerd was1 vergat men1 dat in het stelsel van den ,islm een aantal zaken met den godsdienst in onverbrekelijk verband staan1 aan welker regeling een behoorlijk bestuur onmogelijk vreemd kan blijven4 ,moskeefondsen4 ,werden moskeefondsen1 die aan het initiatief van regenten hun ontstaan te danken hadden1 met medewerking dikwijls van ,inlandsche en ook van ,europeesche ambtenaren op ergerlijke wijze misbruikt1 om het zacht uit te drukken1 dan vond de ,regeering elk ingrijpen gevaarlijk1 omdat het hier den godsdienst der ,inlanders betrof4 ,dezelfde bedenking deed zich gelden1 wanneer de panghoeloes en hunne consorten voor de hun krachtens aloude herkomsten opgedragen bemoeienis met de sluiting en ontbinding van huwelijken1 met boedelscheidingen1 met de rechtspraak1 voor de bevolking drukkende honoraria eischten4 ,bedenkelijk werd het zelfs geacht1 wanneer een bestuursambtenaar zich van de inrichting van ,inlandsche godsdienstscholen door eigen aanschouwing op de hoogte wilde stellen4 ,al deze beschouwingen waren erfgoed uit den tijd1 toen de ,inlandsche bevolking voor het ,gouvernement in de eerste plaats een instrument was om verhandelbare producten te cultiveeren1 en zij hebben nog lang nagewerkt1 nadat de exploitatieleer in beginsel opgegeven was4 ,dat is nu anders geworden2 men acht het nu niet meer de hoogste wijsheid1 de ,inlandsche maatschappij zooveel doenlijk in haar eigen sop te laten gaarkoken1 en men begrijpt1 dat ook op het gebied1 waar de volksinstellingen en gebruiken1 van godsdienstigen of anderen oorsprong1 het leven dier maatschappij nog beheerschen1 de ,regeering verplicht is te zorgen1 dat niemand onherstelbaar onrecht worde aangedaan1 allerminst door beambten1 die ,zijzelve aanstelt of erkent4 ,mohammedaansche huwelijken2 godsdienstonderwijs4 ,zoo is dan de administratie der moskeefondsen van hooger hand aan regelen onderworpen en onder toezicht gesteld1 de van ouds gebruikelijke deskundige hulp en toezicht bij de sluiting en ontbinding van huwelijken der ,inlandsche ,mohammedanen ter vermijding van onzekerheid en ter voorkoming van misbruiken op vastere grondslagen gevestigd1 het ,mohammedaansche godsdienstonderwijs1 zonder inmenging in den godsdienst zelf1 onder controle genomen op een wijze1 die bij goede uitvoering waarborgen bevat voor de handhaving der openbare orde1 terwijl de ,regeering behoorlijk op de hoogte kan zijn van de invloeden1 waaraan vele harer ,moslimsche onderdanen zich onderwerpen4 ,ik sprak daar van eene goede uitvoering1 en naar aanleiding hiervan mag ik te dezer plaatse de opmerking niet terughouden1 dat daaraan vaak veel heeft ontbroken4 ,was het de ongewoonte om zich aan deze soort van belangen der bevolking veel gelegen te laten zijn of overlading met ander werk1 of hield eene andere oorzaak de ,europeesche bestuursambtenaren van de behoorlijke toepassing van eenvoudige1 ondubbelzinnige1 door de ,regeering herhaaldelijk gegeven en ingescherpte voorschriften af8 ,op deze vragen weet ik het juiste antwoord niet1 maar dit moet ik zeggen1 dat ik u ware geschiedenissen zou kunnen verhalen van gewesten1 waar gedurende jaren zelfs met de eerste voorbereiding der uitvoering van de stelligste bevelen geen aanvang was gemaakt1 waar de herhaaldelijk in herinnering gebrachte voorschriften niet slechts papieren voorschriften bleven1 maar zelfs het papier na eenigen tijd niet meer te vinden was4 ,het schijnt1 dat deze onoverwinnelijke ambtelijke apathie tegenover bevelen der ,regeering in het bijzonder zaken betreft1 die op den ,islm betrekking hebben4 ,althans bleek het tot dusver eveneens niet mogelijk1 de zoogenaamde ,mekkapassen1 waarvan het bestuur de vertrekkende hadji's moet voorzien1 eenigszins behoorlijk ingevuld te krijgen1 en verklaart de ,consul der ,nederlanden te ,djeddah1 zelf ,indisch bestuursambtenaar1 telkens met smart1 dat onder de duizenden passen1 die hij jaarlijks te controleeren heeft1 de enkele goed ingevulde hem bijna doen schrikken van wege hunne zeldzaamheid4 ,ten aanzien der priesterradenverordening van #ahhb1 die in tijdsorde aan al de andere daarstraks genoemde regelingen voorafging1 kan men over die gebrekkige uitvoering niet klagen4 ,de instelling dier geestelijke rechtbanken en de benoeming harer leden gingen van het centrale gezag uit en kwamen tijdig en ordelijk tot stand4 ,ongelukkig was echter deze in beginsel prijzenswaardige stap op het gebied der ,mohammedaansche volksinstellingen om de daarstraks genoemde redenen een misstap4 ,hoe de rechtspraak der priesterraden te verbeteren4 ,te verhelpen schijnt mij dit euvel op geene andere wijze dan door die te onzaliger ure geschapen colleges geheel af te schaffen en de beslissing der rechtsvragen1 die hun thans worden voorgelegd1 op te dragen aan den gewonen ,inlandschen rechter4 ,de voorzorgsmaatregelen1 die bij die operatie in acht genomen moeten worden1 zijn3 voor zulke quaesties aan het advies van den panghoeloe1 die anders vaak slechts schijn-adviseur en beediger van getuigen is1 zeer hooge waarde toe te kennen1 en aan de meestal uit haren aard urgente gedingen1 die het familierecht betreffen1 die snelle behandeling te verzekeren1 waarop zij aanspraak hebben1 en die vooralsnog bij de priesterraden beter dan bij de landraden gewaarborgd is4 ,draagt men dan meer1 dan dusver vaak geschied is1 zorg voor de benoeming tot het panghoeloe-ambt van menschen1 wier aanbeveling niet alleen in hunne studie van eenige kitabs en in den door hen gedragen tulband gelegen is1 maar die ook over wat algemeene ontwikkeling en levenservaring beschikken1 dan is de voortwoekering der enorme misbruiken1 die de zoogenaamde geestelijke rechtspraak aankleven1 goeddeels bezworen en de weg tot geleidelijke evolutie der daarbij betrokken soort van volksinstellingen wijd opengehouden4 ,waarom wij de aandacht vooral bij ,java en ,madoera bepalen4 ,waar ik de houding besprak1 die mijns inziens de ,regeering moet aannemen tegenover de ,moslimsche volksinstellingen van ,nederlandsch-,indi1 bepaalde zich de gedachte meestal als vanzelf bij den toestand op ,java en ,madoera4 ,men zal dit zonder veel uitleg verstaan4 ,daar is de intensiteit van ons bestuur1 ook te dezen aanzien1 veel verder gevorderd dan elders2 daar is het bevolkingscijfer der ,mohammedaansche bevolking zoo belangrijk veel hooger dan op al de andere eilanden saam2 en hetgeen zich voor de eilanden op dit gebied laat vaststellen1 kan met geringe wijziging naar plaatselijke omstandigheden op de ,mohammedanen der ,buitenbezittingen worden toegepast1 want hoe groot het ethnologisch en cultuurhistorisch verschil overigens zij1 in den ,islm hebben wij met eenen factor te doen1 die daar en hier op soortgelijke1 alleen in graad verschillende wijze inwerkt4 ,ten opzichte van de vele hoofdstukken der wet1 waarvan de eene ,inlandsche ,moslim zich veel1 de ander zich weinig of zelfs niets aantrekt1 en die buiten alle bemoeienis van geestelijke rechters of andere godsdienstbeambten blijven1 is het standpunt der ,regeering vanzelf volstrekt neutraal4 ,dat er zijn1 die op religieuze gronden zich onthouden van het sluiten van contracten met rentebeding of met risico1 assuranties enz41 behoeft het bestuur evenmin bezig te houden als de uiteenloopende waardeering van het verbod van geestrijke dranken bij verschillende ,mohammedanen4 ,de voor den nieuweren tijd en zijn verkeer al te knellende banden1 die de ,moslimsche wet om het leven der ,islmbelijders slingert1 raken vanzelf los1 zoodra ons cultuurleven in een of ander opzicht hen krachtiger tot zich trekt4 ,de drang daartoe moet echter van binnen naar buiten werken1 niet omgekeerd4 ,uit staatkundig oogpunt belangrijke bestanddeelen4 ,er is een ander gebied1 waarop de ,regeering zich niet mag bepalen tot belangstellend1 maar lijdelijk toezien1 wat de toekomstige evolutie brengen zal4 ,het omvat al hetgeen een staatkundig karakter heeft of dit licht kan aannemen4 ,chalifaat1 panislamisme1 heilige oorlog zijn de woorden1 die bij den hoorder de voorstelling der voornaamste zaken wekken1 waarom het hier gaat4 ,in den aanvang waren de chaliefen1 zooals hun naam het zegt1 de opvolgers van ,mohammed1 namelijk in de leiding en het bestuur der gemeente4 ,naarmate de verovering der landen door den ,islm zich uitbreidde en bevestigde1 ontwikkelde het chalifaat zich tot eene vorstelijke dynastie1 die een wereldrijk beheerschte en die zich theoretisch de heerschappij over de heele wereld aanmatigde4 ,wij herinnerden er vroeger reeds aan1 hoe diep die theorie wortel heeft geschoten n in het systeem van den ,islm n in de populaire voorstellingen zijner belijders4 ,zelfs nadat de politieke verbrokkeling1 die al spoedig intrad1 haar toppunt had bereikt1 bleef men aan de fictie der eenheid vasthouden1 en de van alle werkelijke macht verstoken chaliefen bleven van die eenheid het symbool1 al moesten zij zich ertoe bepalen1 met hunne diploma's te bezegelen1 hetgeen buiten hunnen invloed tot stand gekomen was4 ,de chalief bestuurder der ,mohammedanen1 geen kerkvorst4 ,in die fictie behielden echter de chaliefen den naam van hetgeen hunne voorgangers werkelijk geweest waren3 zij heetten bestuurders van het gansche door den ,islm ingenomen gebied1 geenszins geestelijke hoofden1 wier bemoeienis tot specifiek godsdienstige belangen beperkt was4 ,het systeem was immers sedert ongeveer de tiende eeuw voltooid1 en zijne verdere toepassing vond1 evenals tevoren zijne eerste ontwikkeling1 plaats onder de leiding der schriftgeleerden2 niemand verwachtte die van het werkelijke of fictieve centrale gezag4 ,noch ,moslimsche staatslieden1 noch geleerden of leeken hebben ooit in den chalief iets anders gezien dan den rechtmatigen aanvoerder en beheerscher aller geloovigen4 ,nadat gedurende eeuwen de feitelijke onmacht der latere ,abbasidische chaliefen de aanmatigende leer van het chalifaat te schande scheen te hebben gemaakt1 wisten de ,turken in de zestiende eeuw de eenheid van naam en werkelijkheid op dit gebied te herstellen4 ,sterk door de kracht hunner wapenen1 dwongen zij hunne erkenning als chaliefen van de meerderheid der rechtzinnige ,mohammedanen af1 en verstonden zij het1 de hun niet passende eischen1 die de wet en de publieke opinie voorheen aan den chalief hadden gesteld1 zooals de afstamming van ,qoeraisj1 om niet meer te noemen1 te doen vergeten4 ,in zake staatsleer steeds meer dan op eenig ander gebied gewoon1 zich voor de macht der feiten te buigen1 aanvaardde de ,moslimsche wereld de verandering zonder veel protest1 zelfs in die landen1 die nooit met het ,turksche staatsbestuur in aanraking kwamen4 ,tot in het ,verre ,oosten1 waartoe onze ,indische ,archipel behoort1 werd de ,turksche ,soeltan onder den naam van ,radja ,roem of ook van ,soeltan ,istamboel1 de vereerde held der populaire chalifaatslegende1 en verbreidde zich onder de ,mohammedaansche schriftgeleerden de meening dat de vorsten van ,constantinopel de wettige wereldbeheerschers waren1 terwijl de overige koningen en keizers der aarde f hunne vasallen f hunne vijanden moesten zijn4 ,het is waar1 de overgroote meerderheid der ,inlandsche ,mohammedanen vindt geene aanleiding om zich met zulke vragen van hoogere politiek het hoofd te breken2 zij hebben al genoeg te stellen met hunne eigene dorpsautoriteiten1 districtshoofden1 regenten of vorsten en met hunne ,europeesche bestuurders om voor de verdeeling der macht in de grootere wereld onverschillig te blijven4 ,dit neemt niet weg1 dat bij intellectueel hooger ontwikkelde ,indonesische ,moslims1 die wl belang stellen in de bepaling der plaats van hun volk in de internationale samenleving1 somtijds eene bedenkelijke neiging bestaat om hunne verhouding tot ons bestuur als een in wezen abnormaal1 tijdelijk overgangsstadium te beschouwen1 in welke opvatting zij door geloofsgenooten uit andere landen nu en dan worden versterkt4 ,geen vorm van panislamisme aannemelijk voor eene ,europeesche mogendheid met ,mohammedaansche onderdanen4 ,gedachten zijn tolvrij4 ,de ,regeering zou echter roekeloos handelen door tegenover uitingen van deze soort gedachten onverschillig te zijn4 ,wie in ,haren dienst zijn1 behooren te weten1 dat elke vorm van panislamisme met eene eerlijke opvatting van hun ambt of hunne bediening onvereenigbaar is4 ,van het klassieke panislamisme1 dat de onderwerping der geheele wereld aan het gezag van den ,islm als een doel voorstelt1 hetwelk de geloovigen nooit uit het oog mogen verliezen1 en in welks richting zij bij elke gunstige gelegenheid stappen moeten doen1 spreekt dit zoo geheel vanzelf1 dat elk betoog overbodig mag worden geacht4 ,maar ook in den vorm1 waarin min of meer gemoderniseerde ,mohammedanen het omzetten1 dien van onderlinge aaneensluiting aller ,moslims om onder leiding van het chalifaat1 dat wil zeggen van den invloedrijksten ,mohammedaanschen vorst1 te bevorderen al hetgeen zij in hun gemeenschappelijk belang achten1 ook in dien vorm is het voor eene niet-,mohammedaansche regeering volstrekt onaannemelijk1 en verdient het onvoorwaardelijke bestrijding4 ,iedere transactie met zulk een streven zou beteekenen het dulden van vreemde inmenging in de verhouding van den staat tot zijne onderdanen1 en dat niet van eene vreemde geestelijke macht1 die opkwam voor de godsdienstige belangen der geloofsgenooten1 maar van een vreemden staat1 die verouderde1 met den ,mohammedaanschen godsdienst samenhangende aspiraties van politieken aard niet vermocht los te laten4 ,de groote mogendheden1 die ,mohammedaansche onderdanen hebben1 spraken zich1 zoover ik weet1 nooit scherp en klaar over dit vraagstuk uit4 ,wanneer men let op hare houding in bijzondere gevallen1 dan zou men zeggen1 dat de ,engelsche ,regeering meestal geneigd is om tegen de erkenning van het chalifaat door hare onderdanen niet veel bezwaar te maken1 ja1 dat zij bij hare ,moslimsche onderdanen gaarne den naam heeft van met hunnen chalief bijzonder bevriend te zijn2 natuurlijk stelt zij zich daarbij dan op het historisch zoowel als systematisch onjuiste standpunt1 dat diens waardigheid slechts eene soort van oppertoezicht over de ,mohammedaansche kerk zou beteekenen4 ,de ,fransche regeering schijnt te dezen opzichte beter ingelicht te zijn1 en1 waar het pas geeft1 elke inmenging van dien kant1 ook al stelt zij zich1 pour le besoin de la cause1 met den naam van geestelijk toezicht tevreden1 beslist af te wijzen4 ,hoe dit ook zij1 de ,nederlandsche regeering mag in eene zaak als deze niet schromen1 den weg te bewandelen1 dien haar belang en dat harer onderdanen haar wijzen4 ,vrijheid van godsdienst voor ,mohammedaansche onderdanen met afwijzing van elke vreemde inmenging4 ,de meest volledige vrijheid van uitoefening van hunnen godsdienst kan zij aan hare ,mohammedaansche onderdanen schenken en tevens aan ,turksche of andere bemoeiing met hetgeen die onderdanen betreft op besliste wijze weerstand bieden4 ,wat de ,islm ooit aan centrale organisatie bezeten heeft of nog bezit1 dat is van staatkundigen aard2 iets1 dat zich met het pausdom of algemeene kerkvergaderingen laat vergelijken1 heeft hij niet gekend4 ,de zuiver geestelijke zaken van den ,islm worden sinds dertien eeuwen behandeld door de schriftgeleerden van de verschillende landen1 die van het door hunne confraters in andere landen ontstoken licht alle partij kunnen trekken1 die zij wenschen1 maar door geene oecumenische vertegenwoordiging aller ,moslims tot iets verplicht kunnen worden4 ,wie de geestelijke leidslieden der ,indonesische ,moslims waren4 ,de keuze der landen1 van waar onze ,indische ,moslims hunne wijsheid ontvingen1 werd vanzelf bepaald door de rechtsschool1 waarbij zij zich onder leiding der eerste ,voor-,indische predikers van den ,islm in den ,archipel aansloten3 de ,sjafi'itische4 ,hunne handboeken der wet zijn dus de meest bekende van dien ritus1 geschreven meestal door auteurs1 die in ,west-,arabi1 in ,egypte1 in ,hadhramaut1 eene enkele maal door schrijvers1 die in ,voor-,indi gevestigd waren1 of wel zij zijn uit die hoofdwerken gecompileerd of samengetrokken4 ,voor hetgeen buiten de studie der wet valt1 voorzagen zij zich van leerboeken op diezelfde markten1 die hun hunne litteratuur over de wet leverden4 ,waar het mondeling onderricht1 dat het eigen land hun bood1 naar hunne schatting tekortschoot1 vulden degenen1 die zich die weelde konden veroorloven1 dit in den regel te ,mekka1 bij uitzondering ook wel te ,caro1 aan4 ,de in ,indi gevestigde ,hadhramitische deskundigen hielpen mede aan de vraag naar buitenlandsche voorlichting voldoen4 ,wij kunnen het betreuren1 dat tegenover al dien vreemden invloed geen krachtiger nationaal geestelijk leven zich bij de ,inlanders deed gelden of wist te handhaven2 veranderen of voor de toekomst verhinderen kunnen wij dat niet4 ,maar tegen elken invloed met rechtstreeksche of zijdelingsche politieke strekking behooren wij ons zoo schrap mogelijk te zetten4 ,dus3 uitsluiting van elke soort van meegaandheid tegenover het optreden van ,turksche consuls als agenten van het chalifaat en beschermers der belangen van ,mohammedaansche ,inlanders2 nalating aller officieuze begunstiging van geldinzamelingen voor spoorwegaanleg in den ,hidjz1 voor door een of anderen ,turkschen oorlog verarmde soldaten of voor de weduwen en weezen van gesneuvelden2 tegengang van de gebeden voor de ,turksche soeltans in de ,vrijdagsdiensten1 althans zoodra die niet te beschouwen zijn als het gevolg der gedachtelooze voorlezing van onbegrepen formulieren1 maar als uiting eener politieke geloofsbelijdenis4 ,verder bij het toezicht op het ,inlandsch-,mohammedaansche godsdienstonderwijs waakzaamheid tegen alle propaganda voor panislamitische denkbeelden4 ,de leer betreffende den heiligen oorlog en hetgeen daarmede samenhangt1 mag in pesantrns en soerau's evenmin behandeld worden als die betreffende het chalifaat2 trouwens de meeste goeroe's zijn uit eigen beweging zoo verstandig1 dit na te laten4 ,bestrijding der kunstmatige verlevendiging van eschatologische verwachtingen4 ,het in abnormale beweging brengen van de gemoederen der lichtgeloovige massa door verspreiding van verhalen of voorspellingen1 die de eschatologie betreffen1 worde bijtijds voorkomen4 ,is de emotie eenmaal gewekt en grijpt zij om zich heen1 dan loopt het gewoonlijk uit op woelingen1 die met geweld onderdrukt moeten worden en waarbij misleide onnoozelen het gelag met hun leven of hunne vrijheid betalen4 ,het bestuur late zich dus niet bedriegen door de schijnbare onbeduidendheid van den inhoud der chronisch onder de bevolking verspreide1 in een droomgezicht te ,medina medegedeelde vermaningen van ,mohammed1 of van vraagboekjes in verband met de verschijning van den ,mahd1 of van personen1 die als wegbereiders van dezen ,mohammedaanschen messias willen gelden4 ,voor het naieve verstand der gewone ,inlandsche ,moslims hebben al deze dingen en menschen groote beteekenis1 en zij richten onder hen dezelfde soort van onrust en verwarring aan als die het gevolg is van propaganda voor een of anderen vorm van de panislamitische gedachte4 ,vermijding van al hetgeen naar inbreuk op de godsdienstvrijheid zweemt4 ,met hoe meer klem nu echter de ,regeering ,hare autonomie in het bestuur harer ,inlandsche onderdanen handhaaft tegenover pogingen tot inmenging van buitenaf1 des te ernstiger behoort zij te waken tegen al wat zweemt naar inbreuk op de godsdienstvrijheid ook van hare ,mohammedaansche onderdanen4 ,het kan vreemd schijnen1 hierop aan te dringen1 waar juist dikwijls in meer of minder verwijtenden toon van ,haar beweerd wordt1 dat ,zij den ,islm veel meer dan noodig of wenschelijk was beschermd en zelfs vertroeteld heeft1 om nu maar niet meer te spreken van de onzinnige beschuldiging1 dat ,zij eene bevolking van twijfelachtig ,mohammedaansche belijdenis naar ,mohammedaansche rechtsbeginselen zou hebben bestuurd4 ,toch is dat zoo vreemd niet1 gelijk reeds hieruit blijken kan1 dat in ,mohammedaansche landen buiten ,oost-,indi de ,nederlandsch-,indische ,regeering den naam heeft van op fanatieke wijze den ,islm te vervolgen en te onderdrukken4 ,beide beschouwingen berusten op onkundige overdrijving4 ,ongunstige beoordeling der ,nederlandsche ,islmpolitiek in de panislamitische pers4 ,hoe komt het1 dat in de ,mohammedaansche dagbladpers onze ,regeering vaak gehoond is als de vijandin der ,moslims1 en in geographische leerboekjes1 die op ,turksch-,arabische scholen gebruikt worden1 ,nederland kort aangeduid wordt1 als eene met het beginsel der verdraagzaamheid onbekende mogendheid1 onder welks juk millioenen van ,mohammedanen zuchten8 ,voornamelijk uit tweerlei oorzaak is dit verschijnsel te verklaren4 ,telkens wanneer in ,nederlandsch-,indi woelingen plaats grepen1 die door opruiers met behulp van aan den ,islm ontleende motieven waren gewekt1 dan bleek achteraf1 dat vele bestuursambtenaren door onbekendheid met deze factoren van het volksleven tekortgeschoten waren in waakzaamheid ten aanzien van verschijnselen1 die toch wel binnen den kring hunner waarneming gevallen waren4 ,dan werd men onzacht wakker geschud1 met het gevolg1 dat door onkundige en onbezadigde bestuurders plotseling allerlei overdreven maatregelen werden genomen onder den invloed van eene zeer slechte raadgeefster1 domme vrees4 ,de meest onschuldige ,mohammedaansche godsdienstleeraars1 leerlingen aan pesantrns1 bedienaren van den eeredienst werden dan na eene periode van verwaarloozing met een dwaselijk generaliseerend wantrouwen bejegend1 vaak gesteld onder een toezicht1 dat zich het best laat vergelijken met hetgeen men in ,rusland zou doen ten opzichte van iemand1 dien men verdacht1 een anarchist van de daad te zijn4 ,in zulke tijden huldigde menig bestuurder de onlangs door het meermalen aangehaalde parlementslid verkondigde zotheid1 dat de ,mekkagangers als het ware met dynamietbommen gewapend in hun land terugkeeren1 dat iedere hadji een opruier is4 ,te ,mekka1 waar ,mohammedanen uit verschillende deelen van den ,archipel elkaar ontmoeten1 vernamen dezen van elkander het relaas van leed en onrecht1 dat men hier en daar in zulke schrikperioden geleden had1 en van daaruit werden die geruchten tevens over andere landen van den ,islm verbreid4 ,dat men in die kringen de tijdelijke uitspattingen van een aantal ambtenaren verwarde met beginselen van regeeringsbeleid1 is noch te verwonderen noch kwalijk te nemen4 ,klachten der in ,oost-,indi gevestigde ,arabieren4 ,een ander feit1 waaraan de bijzonder ongunstige beoordeeling van ons koloniaal bestuur in vele ,mohammedaansche landen zich vastknoopte1 was de1 om een zacht woord te gebruiken1 beginsellooze politiek1 die wij gedurende tientallen van jaren volgden1 en ook nu1 na de zoogenaamde hervorming1 nog niet geheel hebben losgelaten tegenover de ,vreemde ,oosterlingen1 van welke natuurlijk voor ons geval hoofdzakelijk de ,arabieren in aanmerking komen4 ,de in ,nederlandsch-,indi verkeerende of zich vestigende ,arabieren zijn voor de overgroote meerderheid afkomstig uit ,hadhramaut1 een doodarm land met onderling door eindelooze bloedveeten verdeelde roofridders en in hunnen dienst vechtende slaven1 met meerendeels fanatieke afstammelingen van den ,profeet1 met verdrukte burgers2 een gebied zonder regelmatig bestuur1 zonder eenheid of orde1 zonder welvaart4 ,de menschen1 die van daar naar ,oost-,indi emigreeren1 brengen noch kapitaal noch bepaalde vaardigheden of andere gewenschte eigenschappen mede1 behalve deze ne1 dat zij zich aan de hier heerschende ordelijke toestanden wonderwel weten aan te passen en aan politie of justitie geene bijzondere moeite geven4 ,indien onze ,regeering overwoog1 dat deze zonen van het dorre land voor ,indi op geene enkele wijze nuttig1 in sommige opzichten daarentegen schadelijk zijn1 zou niemand ,haar euvel kunnen duiden1 dat zij de verdere immigratie dezer ,arabieren verbood1 alleen uitzonderingen toelatende1 die billijkerwijze voortvloeiden uit verkregen rechten en aanspraken4 ,allerminst zou ,hadhramaut zelf zich hierover kunnen beklagen1 daar dit land zich hardnekkig sluit voor alle niet-,mohammedanen1 terwijl de politieke toestand er elke normale betrekking met andere natin uitsluit4 ,dezen voor een oogenblik harden1 maar verstandigen en rechtvaardigen maatregel heeft de ,regeering niet genomen2 wat erger is1 steeds heeft ,zij de ,hadhramieten noch buitengesloten noch flinkweg toegelaten4 ,in naam hadden zij toegang1 maar eenmaal binnengetreden1 werden zij op vaak ondragelijke wijze in de vrijheid hunner beweging belemmerd1 onderworpen aan allerlei bepalingen1 die1 al waren zij zoo kwaad niet bedoeld1 in de uitvoering werkelijk vexatoir werden1 te meer1 daar veel overgelaten bleef aan het inzicht der verschillende plaatselijke ambtenaren1 die telkens wisselen4 ,zelfs op regelmatigheid in hetgeen hij als plagerij ondervond1 kon de ,arabier in ,indi niet rekenen4 ,de invloedrijke ,arabieren hebben dientengevolge sinds vele jaren achtereenvolgens alle wegen bewandeld1 waarvan goede vrienden hun verzekerden1 dat zij konden leiden tot het doel3 hunne emancipatie van de bepalingen1 die hunnen handel en verkeer belemmerden in een land1 waar zij toch theoretisch tot handel en verkeer waren toegelaten4 ,ten slotte kwamen zij bij het chalifaat en de ,mohammedaansche dagbladpers terecht en vervulden de lucht met hunne jammerklachten4 ,overdreven waren deze dikwijls1 maar men zegt1 dat het niet alleen de ,hadhramieten zijn1 die1 als zij eenmaal diep gevoelde en lang verkropte grieven uiten1 wel eens meer beweren dan zij strikt genomen kunnen verantwoorden4 ,ongunstig oordeel van sommige zendingsvrienden over de ,islmpolitiek der ,regeering4 ,ziedaar de twee hoofdoorzaken van het in zeer wijden kring verbreide oordeel1 dat onze ,regeering de ,mohammedanen onverdraagzaam en onbillijk bejegent4 ,van waar nu echter die lijnrecht tegenovergestelde opinie1 die men alleen in ,nederland nu en dan hoort uiten1 volgens welke de ,regeering den ,islm op in het oog vallende wijze begunstigt1 zooals men het nu en dan uitdrukt1 met hem coquetteert8 ,het was1 men weet het1 steeds uit sommige kringen van zendingsvrienden1 dat deze klacht vernomen werd4 ,allen1 die zich actief op het terrein der zending bewogen1 ondervonden het1 dat het ,christendom in zijn pogen om zielen te winnen nergens op ernstiger bezwaren stuit dan daar1 waar het achter den ,islm aankomt4 ,verschillende oorzaken van dit verschijnsel werden in onze eerste voordracht aangeduid4 ,niet slechts in ,nederlandsch-,indi1 over de geheele wereld brengt de ,islm de ,christelijke missie bijna tot vertwijfeling4 ,nu ziet de zendingsvriend in ,indi bijv41 dat de ,islm een deel zijner kracht ontleent aan zijn internationaal karakter1 aan de aanrakingen met geloofsgenooten uit de overige wereld1 waartoe in het bijzonder de bedevaart naar ,mekka aanleiding geeft1 en zoo komt hij tot de vraag3 zou de ,regeering tegen dat euvel niets kunnen doen door het deelnemen aan die bedevaart te bemoeielijken8 ,hij ziet verder1 dat de kleine man1 die overigens toch zoo gemakkelijk te leiden is1 juist op het punt van zijnen door hem toch zoo gebrekkig gekenden godsdienst onhandelbaar blijft1 omdat zoogenaamde geestelijken of godsdienstleeraars hem drijven of intimideeren1 en wederom vraagt hij zich af3 ligt het niet in de macht der ,regeering1 den invloed dier leiders en leeraars wat te breidelen8 ,dit zijn slechts een paar gevallen van vele1 waarin mannen der missie1 zoekende naar middelen om de ,evangelieprediking ook in den onvruchtbaarsten bodem te doen gedijen1 in arren moede wel eens aankloppen daar1 waar die niet te vinden zijn1 en de onmogelijkheid der bevrediging hunner wenschen in hunnen vurigen ijver voorbijzien4 ,dat onze ,mohammedanen1 ook zonder de willekeurige maatregelen1 waartoe die ijveraars de ,regeering zouden willen verleiden1 reeds grieven hebben1 die1 al overdrijven zij ze soms1 toch verre van denkbeeldig zijn1 ontsnapt aan hunne eenzijdige waarneming4 ,verstandige zendingsvrienden zouden bovendien van ongeestelijken steun1 zooals de daareven bedoelde ijveraars dien wenschen1 niet gediend zijn1 al ware het slechts omdat zij te goed weten1 dat de antipathie tegen het ,evangelie erdoor versterkt zou worden4 ,slotsom4 ,van welken kant wij de zaak ook bezien1 de slotsom blijft1 dat de eenige wijze en rechtvaardige houding1 die aan de ,regeering tegenover den ,islm past1 bestaat in de meest strikte en oprechte handhaving der vrijheid van godsdienst1 zij het dan met belangrijk voorbehoud ten aanzien van de staatkundige zijde van het ,moslimsche stelsel en met openhouding van alle wegen1 die de ,mohammedanen kunnen leiden tot maatschappelijke evolutie1 ook boven het stelsel van hunnen godsdienst uit4 ,de ,mohammedanen zelve kunnen daarmede vrede hebben1 want zveel rekening houden hunne leer en wet wel met de werkelijkheid1 dat zij hun den weg wijzen om ook onder een vreemd rgime hunnen godsdienst te belijden en te beoefenen4 ,de noodzakelijkheid1 mits van buiten hun opgelegd1 heft voor hen vele bezwaren op1 zoolang zij maar hun intiemste leven naar hunne godsdienstige wetten mogen inrichten1 en dan billijken zij het ook1 dat de vreemde macht1 die ,allah over hen gesteld heeft1 de regelen stelt1 die hare eigene natuur haar voorschrijft4 ,in de geheele ,mohammedaansche wereld kent men gezag toe aan de uitspraak3 ,een koninkrijk kan wel van duur zijn bij ongeloof1 maar niet bij ongerechtigheid4 ,,iv4 ,,nederland ,,en ,,zijne ,,mohammedanen4 ,de dusver bereikte slotsom leidt niet tot positieve resultaten4 ,de echte voorstanders eener ethische koloniale politiek1 zullen1 naar ik mij vlei1 geene ernstige bedenkingen hebben tegen de door mij voorgedragen beschouwingen over onze ,nederlandsche ,islmquaestie en hare oplossing2 toch zullen zij denkelijk met de slotsommen1 waartoe wij tot dusver kwamen1 niet tevreden zijn4 ,ook mijzelf voldoen zij volstrekt niet4 ,immers1 in het leven der ,nederlandsch-,indische ,mohammedanen1 zoover dat aan den invloed van het stelsel van den ,islm onderworpen of blootgesteld is1 bakenden wij n gebied1 het zuiver godsdienstige1 af1 waarop de ,regeering en ,hare ambtenaren volstrekte vrijheid moeten handhaven2 een ander1 het politieke1 waarop die vrijheid in aller belang zeer beperkt behoort te worden2 weder een ander1 dat van het met de religie op het innigste verbonden gedeelte van het ,mohammedaansche recht1 waarin allerminst willekeurig mag worden ingegrepen1 maar waarbij toch de weg der evolutie zoo wijd opengehouden dient te blijven als de omstandigheden het maar veroorlooven4 ,de modus vivendi1 die door dit alles bereikt wordt1 heeft evenwel voornamelijk negatieve verdiensten3 het kwade wordt vermeden1 zonder dat men zeker is1 het goede te naderen4 ,wij kunnen het echter niet laten bij maatregelen1 die dienen om ontevredenheid en verzet bij de bevolking te voorkomen en zoo ons gezag te bevestigen4 ,niet de voorheen zoo geprezen rust is ons doel1 maar beweging4 ,ons gezag zal zijne rechtvaardiging moeten vinden in de opheffing der ,inlanders tot een hooger peil2 onder onze leiding moeten zij onder de volken de plaats gaan innemen1 waartoe hun aanleg hen in staat stelt4 ,opvoeding en onderwijs zijn in staat1 de ,moslims van het ,islmstelsel te emancipeeren4 ,opvoeding en onderwijs zijn de middelen1 waarmede dat doel kan worden bereikt4 ,zelfs in landen van veel oudere ,moslimsche cultuur dan onze ,archipel zien wij die met goeden uitslag aan het werk om de ,mohammedanen te verlossen van een deel van den middeleeuwschen rommel1 dien de ,islm reeds al te lang achter zich aan sleept4 ,wel blijft dan het stelsel op de vroeger ontwikkelde historische gronden onvatbaar voor eene afdoende hervorming1 hetzij door moderniseering der wet1 hetzij door populariseering der mystiek2 maar de ,moslimsche maatschappij schrijdt nochtans voort in de richting der moderne cultuur1 buiten het systeem om1 doodzwijgend hetgeen zij niet durft aantasten4 ,zoo gaat het in ,turkije1 in ,egypte1 in ,syri4 ,als opvoeders en onderwijzers van de ,oost-,indische ,mohammedanen vinden wij nu tal van factoren in ons voordeel1 die men in die andere landen niet of in mindere mate aantreft4 ,de betrekkelijk korte tijd1 waarin het stelsel van den ,islm hier gewerkt heeft1 waardoor het vele bestanddeelen van het leven onaangetast heeft moeten laten1 vergemakkelijkt de opname van nieuwe cultuurelementen1 wanneer maar theoretische bestrijding van de godsdienstige basis achterwege blijft4 ,de eeuwenoude gewoonte der ,inlanders1 vooral op ,java1 om zich met zeer uiteenloopende rassen en beschavingen te verstaan1 heeft hen bewaard voor de bekrompenheid1 die het gevolg is van isolement4 ,men zal moeilijk op aarde een volk vinden1 dat in volgzaamheid jegens zijne hoofden de ,javanen overtreft1 en even moeielijk inheemsche bestuurders van een door vreemden overheerscht volk1 williger dan de ,javaansche aristocratie om te gaan in de wegen1 die de uitheemsche regeeringsambtenaren hun wijzen4 ,gunstige voorwaarden voor de werking dier middelen in ,oost-,indi1 vooral op ,java4 ,inzonderheid wat betreft de aan hunne kinderen te geven opleiding winnen de ,inlandsche ambtenaren gaarne den raad der ,europeesche in niet alleen1 maar zij volgen dien ook met bijna aandoenlijk vertrouwen op4 ,vroeger gaven dezen hun meestal het advies1 aan hunne zonen slechts eene vrij primitieve opleiding te laten geven1 daar het opdoen der kennis1 die ,europeanen noodig hadden om door de wereld te komen1 voor hen bij hunnen beperkten werkkring geen nut zou opleveren4 ,zelfs zulke raad werd gehoorzaam ter harte genomen1 al dacht menigeen er meesmuilend het zijne van4 ,sedert de kentering in de ,europeesche opinie over de intellectueele1 welhaast ook over de moreele waarde van den ,inlander1 aan wiens vorming de noodige zorg besteed wordt1 bleek de lust der hoogere klassen op ,java om zich geheel in de richting der hedendaagsche beschaving te ontwikkelen buitengewoon groot1 veel te groot alras voor de gelegenheid1 die hun van regeeringswege daartoe geboden werd4 ,nadat eenmaal een zeker aantal jonge ,inlanders zich aan de vruchten van den boom der kennis verzadigd hadden1 volgden anderen in scharen1 die nog veel grooter zouden zijn1 indien niet te diep ingewortelde behoudzucht der ,europeesche bureaucratie den stroom voorloopig weer had gestuit4 ,gebrek aan krachtige leiding van den gunstigen stroom4 ,men heeft hier een nieuw droevig voorbeeld van datzelfde gebrek aan organiseerend talent1 diezelfde halfheid en besluiteloosheid1 die wij bij de beschouwing der ,vreemde-,oosterlingen-politiek ontmoetten1 die telkens in ons koloniaal bestuur aan den dag treedt1 wanneer de bakens verzet moeten worden1 die de koloniale regeering daar1 waar eene kloeke beslissing dringend vereischt wordt1 na vele adviezen en jaren durende overwegingen doet komen tot een antwoord1 dat noch ja noch neen zegt4 ,toen de aandrang van ,inlandsche kinderen naar de ,europeesche lagere scholen groot werd1 weerde men hen op gronden1 die1 als zij ernstig bedoeld waren1 tevens tal van kinderen van ,europeesche afstamming van die scholen verwijderd zouden moeten houden1 gronden dus1 die den indruk van voorwendsels maakten4 ,men troostte de teruggedrongenen door voor hen scholen van eene nieuwe soort op te richten1 die in geenen deele aan de behoefte voldeden4 ,met betrekkelijk milde hand gaf men op onderwijsgebied aan de ,chineezen1 die brutaal schreeuwend eischten1 terwijl hetgeen aan de bescheiden vragende ,inlanders ten deel viel1 doet denken aan het stuk beschimmeld roggebrood uit ,gellerts fabel1 dat door den rijkaard met verheven gebaar aan den hongerigen bedelaar werd toegeworpen4 ,zou men nu uit zulke feiten de gevolgtrekking willen maken1 dat de ,regeering onverschillig was voor den snel toegenomen drang der ,inlandsche wereld naar hoogere geestesontwikkeling1 dan stonden daartegenover herhaalde officieele uitingen van ingenomenheid met en aanmoediging van diezelfde intellectueele beweging4 ,zoo eerlijk gemeend als die betuigingen van welwillendheid waren1 zoo onoverwinnelijk was de indolentie der regeeringsorganen1 die de strooming hadden moeten bevorderen en leiden4 ,het pijnlijkst kwam die tegenstelling uit in de behandeling van verscheidene jongelieden1 die den nieuwen koers met succes1 zoover het van hen afhing1 gevolgd waren4 ,voorbeelden van betreurenswaardige onbeslistheid4 ,iemand van ,inlandsche geboorte1 maar zoo goed als geheel ,europeesche opvoeding1 wordt na afgelegd examen voor ambtenaar bij het ,europeesche corps voor eene benoeming als zoodanig ter beschikking van den ,landvoogd gesteld4 ,hij treedt inderdaad als bestuursambtenaar op1 maar wordt na korten tijd bij den specialen diensttak van het landbouwcrediet onder dak gebracht4 ,een ander1 die na hem denzelfden weg van opleiding was gevolgd1 werd van den aanvang af bij het credietwezen geplaatst1 zoodat het niet verwonderen kan1 dat in de ,inlandsche ambtenaarswereld de meening post vatte1 als wilde de ,regeering alle ,inlanders1 die aan de eischen van het grootambtenaarsexamen voldaan hadden1 tot specialiteiten in credietzaken maken4 ,die zich met die hoop vleiden1 hadden evenwel wederom buiten den waard gerekend1 want nu volgde er een jeugdige ,inlander1 die na een zeer goed grootambtenaarsexamen te hebben afgelegd1 al zijne ,europeesche kameraden1 die boven en beneden hem op de ranglijst voorkwamen1 met hunne plaatsing kon gelukwenschen1 zonder dat van zijn bestaan ook maar de geringste notitie werd genomen4 ,ten slotte gelukte het hem1 na veel getob1 eene matige plaatsing bij het ,inlandsche bestuur te krijgen1 die natuurlijk bij vele zijner landgenooten de vraag deed rijzen1 of het wel de moeite loonde1 hunne zoons op zoo kostbare wijze te laten opleiden1 wanneer toch de ,regeering daaraan zoo weinig waarde scheen te hechten4 ,men begrijpe mij niet verkeerd4 ,de wenschelijkheid der plaatsing van ,inlanders bij het ,europeesche bestuurscorps wil ik geenszins betoogen4 ,maar wanneer de wettelijke bepalingen die plaatsing toelaten en de gelegenheid om de daarvoor vereischte kennis op te doen en daarvan bij examen te doen blijken aan ,inlanders geschonken wordt1 dan is eene behandeling van drie geslaagde candidaten op de daareven genoemde wijze niet te verantwoorden4 ,een ander zeer begaafd jong ,inlander wilde in de rechten gaan studeeren1 wanneer hij zekerheid had1 dat hij na aan alle wettelijke eischen te hebben voldaan1 niet om zijnen landaard uitgesloten zou zijn van eene plaatsing bij de rechterlijke macht in zijn vaderland4 ,een jaar voordat hij over de keuze zijner studierichting moest beslissen1 vroeg men voor hem dienaangaande bij de ,regeering om inlichting4 ,twee jaren van overweging had de ,regeering noodig om een antwoord te geven1 waarbij de hoofdquaestie eigenlijk nog onopgelost bleef4 ,onvoldoende1 immers voorloopig en voorwaardelijk was eveneens het bescheid1 dat ten deel viel aan eenen ,inlander1 die voor ingenieur wilde studeeren en officieele zekerheid wenschte te hebben omtrent zijne vooruitzichten bij den staatsdienst in dat vak4 ,een enkele daad der ,regeering1 die scheen te wijzen op een ontwakend besef van ,hare plichten in verband met de intellectueele beweging onder ,hare ,inlandsche onderdanen1 was de oprichting der ,rechtsschool voor ,inlanders4 ,kort na de geboorte gaf ,zij echter dit jeugdige wezen aan verkwijning prijs door trots allen aandrang na te laten1 de vooruitzichten der geslaagde kweekelingen dezer instelling behoorlijk te regelen1 zoodat vaders niet met gegronde gerustheid hunne zoons van goeden aanleg aan haar konden toevertrouwen4 ,hetgeen andere koloniale mogendheden met veel moeite aan hare onderdanen trachten op te dringen3 eene opvoeding1 die hen geschikt maakt om op hunne wijze het leven hunner overheerschers mee te leven1 dat wordt van ons op ,java en in een deel der ,buitenbezittingen door de inheemsche bevolking afgesmeekt4 ,zou het niet eene onuitwischbare schande zijn voor ons koloniaal bestuur1 indien wij die geestelijke goudmijn lieten liggen1 zooals een concessionaris zonder kapitaal1 die zijn zaakje schijnbaar aan den gang houdt1 totdat een energiek syndicaat het van hem komt overnemen8 ,in associatie der ,inlanders aan onze cultuur ligt de oplossing der ,islmquaestie4 ,wat deze dingen nu eigenlijk met de ,islmquaestie van ,nederland te maken hebben8 ,niet minder dan alles4 ,de eenige ware oplossing van dat probleem ligt in de associatie der ,mohammedaansche onderdanen van den ,nederlandschen staat aan de ,nederlanders4 ,gelukt deze1 dan bestaat er geene ,islmquaestie meer2 dan is er genoeg eenheid van cultuur tusschen de onderdanen der ,koningin van ,nederland aan het ,noordzeestrand en die van ,insulinde om aan het verschil in godsdienstige belijdenis zijne politieke en sociale beteekenis te ontnemen4 ,moest zij mislukken1 dan zou de onvermijdelijk toenemende intellectueele ontwikkeling der ,indonesirs hen noodwendig hoe langer hoe verder van ons af voeren1 want dan zouden anderen dan wij de leiding in handen krijgen4 ,de openbare meening in ,nederland behoort in die richting krachtig te spreken4 ,de opgedane ervaring verbiedt ons1 het totstandbrengen dier oplossing alleen of in de eerste plaats van de ,regeering te verwachten2 het ontbreekt ,haar daartoe niet aan de noodige sympathie voor de zaak1 maar wel aan de vereischte kracht4 ,hoe het komt1 kunnen wij daarlaten1 maar ,zij is nu eenmaal een log lichaam1 waarin in den regel slechts ruwe schokken wat beweging vermogen te brengen4 ,een krijgszang van ,max ,havelaar1 een alarmkreet van ,wekker in de ,avondpost lokken maatregelen uit1 die het daarvr aan bezadigde vertoogen niet gelukte te voorschijn te roepen2 half-oproerige ,chineezen zien wenschen vervuld1 die kalm berustende ,inlanders vergeefs slaken4 ,er is echter nog een andere weg1 die met minder rumoer en misschien iets minder snel tot het doel kan leiden1 maar die toch op den duur niet vruchteloos bewandeld wordt3 de eindelijk onweerstaanbare druk1 dien eene krachtige openbare meening op de ,regeering pleegt uit te oefenen4 ,eerst moet dus in wijde kringen van het ,nederlandsche volk de overtuiging zijn doorgedrongen1 dat associatie van het leven der ,inlandsche bevolking van den ,indischen ,archipel aan het onze in beider belang tot stand gebracht behoort te worden1 en dat de tegenwoordige intellectueele beweging van de hoogere klassen der ,inlandsche maatschappij de krachtige bevordering dier associatie onzerzijds urgent maakt1 dat er periculum in mora is4 ,en dan mag het niet blijven bij uiting dier overtuiging in woorden1 er moet ook in die richting gewerkt worden1 wij moeten er offers voor over hebben in geld en in arbeid4 ,als de ,regeering het alleen moest doen1 dan zou het gevaar te groot te worden1 dat zij met het haar eigen gebrek aan besluitvaardigheid ten slotte door de omstandigheden overrompeld werd1 nadat de goede tijd om de leiding der beweging in handen te nemen en te houden voorbij was1 om niet terug te keeren4 ,de eenigen1 die blijk geven het te beseffen1 zijn de zendingsvrienden4 ,tot dusver is het inzicht1 dat wij hier met een dringend volksbelang te doen hebben1 bij ons tot vrij enge kringen beperkt1 en zijn eigenlijk de eenigen1 die blijk geven1 het levendig te beseffen1 de actieve zendingsvrienden4 ,of liever3 zij streven naar eene associatie van veel hoogere orde dan de zooeven door ons bedoelde1 eene eenheid1 die1 als zij tot stand kwam1 alle belemmeringen der eenheid van beschaving en nationaal bewustzijn tusschen het ,oosterlijk en het ,westelijk deel van het rijk der ,nederlanden zou opheffen4 ,als zij tot stand kwam6 ,maar de groote bewondering1 waarmee wij den zelfopofferenden arbeid der zendelingen gadeslaan1 en onze groote waardeering van de offervaardigheid1 waarmede velen in het moederland dien arbeid steunen1 mag ons niet doen vergeten1 hoe gering het uitzicht op belangrijk succes voor de ,christelijke zending is in landen1 waarop de adem van den ,islm neergestreken is4 ,zelfs de verstandige mannen der zending maken zich daaromtrent geene illusie1 al geven zij daarom het werk niet op4 ,in geen geval mag er voor ons volk en onze regeering sprake van zijn1 de taak der associatie aan de ,christelijke zending over te laten1 met veronachtzaming der voor hare vervulling zoo uiterst gunstige beweging in de ,inlandsche wereld1 die thans in gang is4 ,de ,moslimsche ,inlanders wenschen wel politieke en nationale1 geen religieuze associatie4 ,die beweging wijst ondubbelzinnig op de practische mogelijkheid der verwezenlijking eener schoone politieke en nationale gedachte1 namelijk die der wording van een ,nederlandschen staat1 bestaande uit twee geographisch ver uiteenliggende1 maar geestelijk innig verbonden deelen1 het eene in ,noordwest-,europa1 het andere in ,zuidoost-,azi4 ,dit is geen utopistisch ideaal1 maar een doel1 waarvan ,regeering en volk van ,nederland het zich duurzaam zouden verwijten1 het niet bijtijds in het oog gevat te hebben1 wanneer zij de thans zich opdringende gelegenheid om het na te streven ongebruikt lieten voorbijgaan4 ,hier en nu geldt in volle kracht het woord van ,goethe3 ,was du ererbt von deinen ,vatern hast1 ,erwirb es1 um es zu besitzen4 ,onze erfenis1 die hier bedoeld wordt1 dat waren schoone en rijke wingewesten2 de staatkundige band1 die ze met ons verbonden hield1 was overheersching4 ,wil de eenheid tegen de stormen van den tijd bestand blijken1 dan moet nu de materieele inlijving door de geestelijke gevolgd worden4 ,hoe ver kan de associatie gaan8 ,om teleurstelling en verwarring te voorkomen is het noodig1 dat wij ons onbevangen rekenschap geven van de grenzen1 waarbinnen de geestelijke annexatie uitvoerbaar is4 ,de godsdienst1 hoe gewichtig ook voor ons volks- en staatsleven1 is zelfs in het kleine ,westelijke ,nederland de band niet1 die ons samenhoudt4 ,onze eenheid wortelt in algemeenere cultuurgedachten1 tot welker vorming het ,christendom ongetwijfeld veel heeft bijgedragen1 maar onder welker heerschappij niet slechts ,christenen van de meest uiteenloopende confessies1 maar ook ,joden en vrijdenkers1 met gelijke aanspraken op eerbiediging van hetgeen aan elke dier categorien in het bijzonder eigen is1 zich thuis gevoelen4 ,thuis gevoelen in die mate1 dat zij zich verzetten met alle kracht1 zelfs met opoffering van goed en bloed1 tegen iedere poging om hen tot eene andere nationaliteit of tot een ander staatsverband te doen overgaan4 ,hieruit vloeit vanzelf voort1 dat noch van onzen staat1 noch van ons volk eene propaganda kan uitgaan1 die zich voorstelt1 de ,mohammedaansche ,inlanders over te halen tot eene religie1 die onder ons eenen1 zij het nog zoo grooten1 kring van belijders telt4 ,eene poging om de grondslagen te ondermijnen van het ,islmstelsel1 dat het leven der ,inlanders deels beheerscht1 en gaarne geheel zou willen beheerschen1 kan alleen van eene religieuze gemeenschap1 eene kerk of eene vereeniging voor zending1 uitgaan2 de staat kan daarbij slechts toezien1 dat niemand in zijne vrijheid van beweging belemmerd worde4 ,niet ongeoorloofd noch misplaatst is daarentegen in het gegeven geval eene actie1 die bedoelt1 de ,inlanders op veel steviger wijze dan tot dusver het geval is1 bij ons staatsverband en bij onze nationaliteit in te lijven4 ,immers1 een eigen zelfstandig politiek of nationaal leven hebben zij al sinds eeuwen niet meer2 en wij1 die hun lang geleden ontnamen1 wat zij van die aard bezeten mogen hebben1 hun daarbij eerbiediging hunner godsdienstige instellingen belovende1 wij aanvaardden daarmede tevens de moreele verplichting om hen tot deelname aan ons staats- en volksleven op te voeden4 ,hunnerzijds ruimen zij elk voorwendsel voor uitstel van het vervullen dier verplichting uit den weg1 waar zij zelve op die geestelijke annexatie in toenemende mate bij ons aandringen4 ,men geeft er zich onder ons lang niet genoeg rekenschap van1 hoe sterk die aandrang inderdaad wel is4 ,het zijn niet alleen de ,inlandsche ambtenaren en in het algemeen de aristocratie1 die hunne kinderen in de eerste plaats ,nederlandsch willen laten leeren1 en vervolgens zooveel mogelijk van hetgeen1 waartoe de kennis dier taal hun den weg effent2 zelfs onder de ,mohammedaansche schriftgeleerden neemt het aantal toe dergenen1 die hunne zoons voor onderwijs en opvoeding liever geheel aan ,europeesche leiding toevertrouwen dan dat zij hen laten opleiden in de wetenschappen van den ,islm4 ,telkens kan men van ,inlanders op ,java vernemen1 dat de toeloop naar de pesantrns sterk afneemt en dat alles tegenwoordig heendringt naar de school4 ,de vroeger in eenigszins vrome kringen vaak gekoesterde vrees1 dat zulke toenadering tot de ,hollandsche cultuur het van de vaderen gerfde geloof in gevaar zou brengen1 maakt meer en meer plaats voor de overtuiging1 dat men aan de religieuze denkbeelden en gebruiken van voorheen getrouw kan blijven zonder in de oude onwetendheid voort te leven1 en dat er geen beter middel is om van deze laatste verlost te worden dan zich met vol vertrouwen over te geven aan opleiding in de ,europeesche school1 ja1 als de omstandigheden het toelaten1 tevens aan opvoeding in het ,europeesche gezin4 ,bezwaar tegen gesubsidieerde ,christelijke scholen met gedwongen deelneming aan het godsdienstonderwijs4 ,niet onvoorwaardelijk is dit vertrouwen1 wanneer de ,inlander zich wegens gebrek aan plaats op andere scholen of om finantieele redenen genoopt ziet1 zijne kinderen te zenden naar eene ,christelijke school1 waar het deelnemen aan het godsdienstonderwijs voor alle leerlingen verplichtend is4 ,dat velen over dit bezwaar heenstappen1 is wel een krachtig bewijs voor de diep gevoelde behoefte aan onderwijs4 ,het zou gevaarlijk zijn1 er andere conclusies aan vast te knoopen4 ,als een bezwaar wordt het wel degelijk gevoeld1 en de omstandigheid1 dat velen dit door den nood gedwongen terzijde stellen1 mag niet verleiden tot de verwachting1 dat gesubsidieerde ,christelijke scholen van de zooeven bedoelde soort het geschikte middel zullen vormen om aan de enorme vraag naar ,europeesch onderwijs voor ,inlanders op ,java te voldoen4 ,het is waar1 de aan onverschilligheid grenzende religieuze tolerantie van de groote meerderheid der ,javaansche aristocratie1 gepaard met de eeuwenoude gewoonte der lagere klassen van de bevolking aan het verkeer met menschen van allerlei ras en geloof1 maakt1 dat de zending hier vele moeilijkheden1 die zich in vele andere ,moslimsche landen aan haar in den weg plegen te stellen1 niet of toch in mindere mate dan elders ondervindt4 ,de meerderheid der ,mohammedaansche schriftgeleerden daarentegen1 hoewel gewend om zich in den regel binnen hare eigen enge sfeer te houden1 wordt door eene krachtige missionnaire actie tot reactie geprikkeld4 ,zij ziet in dat pogen om ,mohammedanen tot ,christenen te maken een streven der ,europeesche wereld om1 nadat zij den ,inlanders al zoovele aardsche bezittingen ontnomen heeft1 hen nu ook van datgene te berooven1 dat ,allah in de andere wereld voor hen heeft weggelegd4 ,zou de ,regeering nu hen1 die onderwijs in ,westerschen zin zoeken1 naar uit de staatskas ondersteunde scholen drijven1 waar aan de leerlingen ,christelijk godsdienstonderwijs opgedrongen werd1 dan kan men zeker zijn1 dat weldra een voor de zaak der associatie hoogst bedenkelijke tegenstand zou ontstaan1 die f de beweging in de richting onzer cultuur zou stuiten f voor het minst zou uitloopen op den nadrukkelijken eisch1 dat indien aan gesubsidieerde scholen met eene specifiek godsdienstige kleur ook voor ,inlanders de voorkeur werd geschonken1 de kleur voor de ,mohammedaansche ,inlanders die van den ,islm zou zijn4 ,hoogstens zou men daardoor komen tot eene belangrijke tempering van den drang naar intellectueele ontwikkeling1 daar de ,inlandsche maatschappij vooralsnog niet over de middelen beschikt om op groote schaal scholen te stichten1 die zich om subsidie konden aanmelden4 ,van deze omstandigheid misbruik te maken om aan de ,inlandsche ,mohammedanen inrichtingen van onderwijs op te dringen1 die voor een goed deel uit door hen opgebrachte belastingpenningen bekostigd werden en die mede dienstbaar waren aan directe propaganda voor het ,christendom1 dat zou1 dunkt mij1 noch met het beginsel der vrije school1 noch met eene wijze staatkunde overeen te brengen zijn4 ,nog eens3 de sterke neiging om in ons cultuurleven te worden opgenomen1 die de ,inlandsche maatschappij in de jongste kwarteeuw aan den dag legt1 werkt geheel buiten het gebied van den godsdienst4 ,wij hebben ons erin te verheugen1 dat de ,inlanders zich door het stelsel van den ,islm1 dat eigenlijk tegen zulke associatie gericht is1 niet laten weerhouden van het zoeken dier ook voor ons zoo gewenschte toenadering4 ,als volk en als staat moeten wij hun daartoe de hand reiken op in godsdienstig opzicht neutraal terrein1 het zoeken van toenadering van veel hoogeren en intiemeren aard overlatende aan de verschillende lichamen en instellingen1 tot welker bijzondere roeping dit behoort4 ,ons onderwijs en onze opvoeding moeten vooreerst de hoogere klassen der ,inlandsche maatschappij in het oog vatten4 ,onderwijs dus en opvoeding in ,europeeschen zin1 aangepast zooveel noodig aan de bijzondere behoeften der ,mohammedaansche ,inlanders1 dat zijn de aangewezen en tevens de door henzelve gevraagde middelen1 niet om den ,islm te bestrijden1 niet om zijne belijders tot eene andere religie over te halen1 maar om hen te steunen in hunne zelfbevrijding van die gedeelten van zijn stelsel1 die zonder tot het specifiek-godsdienstige domein te behooren1 het deelnemen aan het tegenwoordige beschavingsleven der volken belemmeren1 zoo niet onmogelijk maken4 ,blijft de vraag1 hoe en aan wie men die middelen in de eerste plaats zal hebben toe te dienen4 ,bij de beantwoording dezer vraag willen wij ons stellen op het nuchtere standpunt der practijk1 en ons niet begeven in casusposities1 welker oplossing voor het oogenblik niet als dringend te beschouwen is4 ,men hoort tegen de meening1 dat voldoening aan de steeds luidere vraag van meer ontwikkelde ,javanen en ,maleiers naar beter onderwijs een urgente plicht van ons volk is1 wel eens de tegenwerping1 dat men daardoor alleen de hoogere klassen der bevolking bereikt1 terwijl de oneindig veel breedere schare der kleine luiden onaangeraakt blijft1 en men wijst er dan bovendien op1 dat daardoor eene vroeger ongekende kloof ontstaat tusschen de beschavingshoogte der aristocratie en die der groote menigte1 zoodat het onderling verband erbij verloren dreigt te gaan4 ,het zou ongetwijfeld gunstig zijn voor den goeden uitslag van het werk1 als men van alle zijden tegelijk kon beginnen2 als men de wegen kende en over de middelen beschikte om in denzelfden tijd door doelmatig onderwijs de massa der kleine ,javaansche landbouwers tot een hooger intellectueel peil te verheffen en de aristocratie van ,java zoo dicht mogelijk naar onze eigen geestelijke atmosfeer heen te trekken4 ,dit gaat echter boven onze kracht1 al ware het alleen omdat de psychologie van den kleinen man ons daartoe te vele1 voor het oogenblik niet oplosbare raadselen biedt2 bij gebrek aan de noodige gegevens voor eene betrouwbare diagnose kon het recept wel eens glad verkeerd uitvallen4 ,bij iedere poging1 die wij in de bestaande omstandigheden kunnen doen om den desaman tot een hoogeren graad van beschaving te brengen1 loopen wij veel gevaar hem iets op te dringen1 dat hij niet wenscht1 zonder dat wij de stellige overtuiging mogen koesteren1 dat het voor hem deugen zal4 ,de onlangs opgerichte desascholen4 ,van inrichtingen als de onlangs opgerichte desascholen heb ik geene hooge verwachting2 kwaad zullen zij wel niet teweegbrengen1 maar als een reuzenschrede in de richting der associatie zal ook de grootste optimist deze instelling niet beschouwen4 ,belangrijke nieuwe proefnemingen op dit gebied zag ik liefst uitgesteld totdat wij daarbij gebruik kunnen maken van de voorlichting eener talrijke groep van hoog ontwikkelde ,javanen1 die aan ,westersche wijsheid ,oostersche ervaring paren2 dezen zullen met minder gevaar van dwaling dan wij kunnen vaststellen1 hoe de kleine landbouwers onder hunne rasgenooten gebracht kunnen worden tot deelname aan het huidige verkeersleven binnen de grenzen1 die de natuur voor hen daaraan stelt4 ,men begint een werk toch liefst van die zijde1 die de grootste kans van slagen biedt2 bij de hoogere klassen der bevolking van ,java heeft men van den uitslag genoegzame zekerheid1 mits men de middelen1 die de ervaring nu reeds als probaat deed kennen1 op veel ruimere schaal dan tot nog toe geschiedde aanwendt1 en ze tevens meer aan de bijzondere plaatselijke behoeften aanpast4 ,studie van begaafde ,inlanders in ,nederland4 ,de meest belovenden onder het jongere geslacht moedige men aan en steune men om die hoogere studin1 waartoe hun vaderland nog geene gelegenheid biedt1 in ,nederland te maken2 men bouwt dan voort op reeds bestaande grondslagen1 want hier te lande studeeren al eenige tientallen ,inlanders aan verschillende inrichtingen van hooger onderwijs1 zonder dat ooit aan een hunner van ,regeeringswege tot het inslaan van dien weg aanleiding gegeven werd4 ,vooral zorge men ervoor1 dat die studeerenden hier vertrouwde raadslieden vinden en sympathieke1 degelijke kringen om in te verkeeren en wake men tegen het gevaar1 waaraan zij allen hier blootstaan1 dat er namelijk in allerlei opzichten met hen gesold wordt1 dat men ze als curiositeiten aangaapt of aan het bewonderende publiek vertoont1 dat men ze verlokt tot optreden in kringen1 waarin zij nog niet behooren1 tot schrijven over onderwerpen1 die zij nog niet kunnen beheerschen1 eene behandeling1 tengevolge waarvan begaafde ,inlanders begrijpelijkerwijze wel eens uit hun evenwicht geraakt en moreel te gronde gegaan zijn4 ,europeesch onderwijs voor ,inlanders1 die tehuis blijven4 ,in ,indi opene men voor hen zoo wijd mogelijk alle1 vooral de beste1 inrichtingen van ,europeesch onderwijs2 ook daardoor drukt men slechts het stempel der goedkeuring op hetgeen de ,inlanders zelve tot stand brachten1 want tot nu toe hebben zij de deuren van alle scholen om zoo te zeggen geforceerd1 en was het er zeer ver vandaan1 dat de autoriteiten hen dwongen om in te gaan4 ,soms had het er al te veel van1 alsof zij die pioniers op het pad der associatie als rustverstoorders beschouwden4 ,men richte bovendien speciaal voor hunne behoeften berekende scholen van middelbaar en technisch onderwijs op1 maar men berekene niet te angstvallig en vooral niet te lang1 opdat niet in afwachting van het resultaat generaties van de gewenschte opleiding verstoken blijven4 ,beter eene school1 die niet dadelijk aan alle op den duur te stellen eischen voldoet1 dan in het geheel geene4 ,goede lagere ,europeesche scholen stelle men in grooten getale tot hunne beschikking1 zoodat de velen1 die dit wenschen1 gelegenheid vinden om ,nederlandsch z te leeren1 dat in die taal het werktuig vinden om zich in verschillende richtingen verder te ontwikkelen4 ,opvoeding buiten de school4 ,dikwijls draagt het onderwijs1 dat ,inlandsche kinderen en jongelieden genieten1 niet de gewenschte vruchten omdat zij buiten de schooltijden verkeeren in eene omgeving1 die voor hunne opvoeding eer schadelijk dan bevorderlijk is4 ,eene doelmatige huisvesting is1 vooral uit dit oogpunt bezien1 voor hen van overwegend belang4 ,vooralsnog1 in deze eerste periode der associatiebeweging1 zal men hun die niet licht anders dan in een degelijk ,europeesch gezin kunnen verschaffen4 ,dit is eene der grootste moeilijkheden1 die de bevorderaars der associatie te overwinnen hebben1 maar onoverkomelijk mag zij niet zijn4 ,de zending zou hiertoe kunnen medewerken4 ,hier zou ik bijna geneigd zijn1 al is het onbevoegd1 een verzoek te doen1 ja tevens een raad te geven aan de mannen en de vrouwen1 die zich aan zendingswerk wijden4 ,de zending werkt terecht dikwijls langs philanthropische omwegen3 onderwijs1 geneeskunde1 landbouw worden door haar gebezigd als middelen om ,inlanders met het ,christendom in aanraking te brengen4 ,onderwijs is als zendingsmiddel in ,mohammedaansche landen1 naar ik meen1 niet bijzonder effectief bevonden1 althans niet in dien zin1 dat bekeeringen er het gevolg van waren1 ofschoon de ,moslims1 wier eigen onderwijs zeer achterlijk is1 er gaarne gebruik van maken1 vooral wanneer de leerlingen niet gehouden worden aan het ,christelijke godsdienstonderwijs deel te nemen4 ,toch gaat men in die richting voort1 aanvankelijk tevreden met verbreiding van den ,christelijken geest onder hen1 die van de leer des ,christendoms nog niet gediend zijn4 ,met de medische zending is het vaak niet anders4 ,nu zijn op ,java1 en weldra ook elders in den ,archipel huisgezinnen en hospitia noodig om ernstige leiding te geven aan de opvoeding der steeds talrijker jongelieden uit ,inlandsche familin1 die de verschillende inrichtingen van onderwijs bezoeken4 ,ligt het niet op den weg der zending1 in dien nood te helpen voorzien8 ,te helpen zorgen1 dat die jongelui tegen matige betaling opname kunnen vinden in eenvoudig levende1 ,christelijke gezinnen1 geschikt en bereid om hen te gewennen aan het leven in eene atmosfeer1 waar de practische geest van het ,christendom heerscht1 zonder dat de leer aan andersdenkende huisgenooten wordt opgedrongen8 ,mij wil het voorkomen1 dat de missie hier een veelbelovend arbeidsveld zou vinden4 ,de ,inlandsche vrouw en hare opvoeding4 ,aan dit ongevraagd advies voeg ik nog een ander toe4 ,de hoofdreden1 waarom in dezen eersten tijd voor jonge ,inlanders1 die door onderwijs op den weg der associatie gebracht worden1 het verblijf in een degelijk ,europeesch gezin dringend gewenscht is1 ligt hierin1 dat het ,inlandsche gezin nog niet geschikt is om aan de naar ,europeeschen trant opgeleide jeugd den noodigen moreelen steun te verleenen4 ,dit moet anders worden1 maar daartoe is in de eerste plaats verhooging noodig van het opvoedingspeil der vrouw4 ,de ,inlandsche vrouw moet beter onderwezen1 maar bovenal beter gevormd en in moreelen zin ontwikkeld worden4 ,hiertoe kan de school iets bijdragen1 maar het meeste moet komen van de persoonlijke leiding van degelijke ,europeesche vrouwen4 ,tot dusver zijn er wel een zeker aantal meisjes uit voorname ,inlandsche familin1 die gedurende eenige jaren ,europeesche scholen bezoeken1 maar de bekendheid met het ,nederlandsch en met ,europeesche maatschappelijke vormen1 die ze mee naar huis nemen1 is in den regel niet veel meer dan een vernis1 dat dient om haar niet al te misplaatst te doen zijn als echtgenooten van ,westersch opgevoede ,inlanders4 ,zij verlaten de school veel te vroeg en buiten de school wordt aan hare karaktervorming veel te weinig zorg besteed om er waardige levensgezellinnen dier ,inlanders van te maken1 die met hare mannen zullen samenwerken om het ,inlandsche gezin te brengen tot associatie aan ons familiewezen4 ,zonder geestelijk hoog ontwikkelde ,inlandsche vrouwen is deze associatie onuitvoerbaar2 met hare hulp mag men die verzekerd achten4 ,wie wil medewerken aan de vorming van eenige honderden meisjes van ,java in dezen geest1 die mag zich vleien met de gegronde hoop1 later als vrucht van zijn werk het monogame leven op ,java als het normale in de ,inlandsche wereld erkend te zien1 en ,javaansche ouders ernstig te zien arbeiden aan den opbouw van het leven hunner kinderen4 ,is deze taak niet schoon genoeg om vrouwelijke zendingskrachten aan te lokken tot zelfopofferende toewijding1 zelfopofferend ook in dien zin1 dat zij bij dezen arbeid haar oogmerk willen bepalen tot de zeker bereikbare staatkundig-nationale associatie1 en die niet in gevaar willen brengen door ontijdige pogingen tot bekeering8 ,wie op de kerstening der ,inlandsche ,mohammedanen hoopt--ik zeide reeds1 waarom ik die verwachting niet kan deelen--moet de politiek-nationale annexatie dier ,nederlandsche onderdanen als een eersten stap in de door hem gewilde richting toejuichen en de gelegenheid om zelf daaraan mede te werken met beide handen aangrijpen4 ,de zendeling zal1 zoowel als ieder ander ,nederlander1 onverschillig van welke levenssfeer1 zich aan geassocieerde ,inlanders gemakkelijker verstaanbaar kunnen maken dan aan de overheerschten van het oude rgime1 dat1 naar wij hopen1 zijnen tijd gehad heeft4 ,aan hooger ontwikkelde ,inlanders moet een belangrijk aandeel in den ,staatsdienst verzekerd worden4 ,niet minder urgent dan de snelle vermenigvuldiging der gelegenheden voor ,inlanders om de door hen verlangde hoogere vorming te verkrijgen1 is het voor de ,regeering1 de verdeeling van den arbeid der staatsdienaren z te herzien1 dat al het werk1 dat door die modern ontwikkelde kinderen des lands verricht kan worden1 ook inderdaad aan hen worde toevertrouwd4 ,het gaat niet aan1 den bestaanden toestand te bestendigen1 waarbij de jonge ,inlanders1 die als de beste producten der nieuwe richting voor den dag komen1 door de bureauchefs in ,indi als schrikbeelden worden beschouwd1 die men na lange aarzeling in een of anderen hoek duwt om niet langer door hunnen aanblik verontrust te worden4 ,zij vallen immers niet als meteoorsteenen uit de lucht1 men ziet ze jaren tevoren aankomen1 en men heeft dus geene enkele verontschuldiging1 wanneer men zich onvoorbereid door hen laat verrassen4 ,de ,indische ,regeering mag aan de departementen van ,binnenlandsch ,bestuur en van ,onderwijs geene rust gunnen1 voordat zij de hiermede samenhangende vraagstukken tot eene bevredigende oplossing hebben gebracht4 ,bezwaren opperen is gemakkelijk genoeg2 ze uit den weg te ruimen1 dat is de taak der leidende ambtenaren in de kolonie4 ,kleinmoedige bezwaren tegen de associatie4 ,kleinmoedigen hebben vaak getracht1 den voorstanders van de associatie schrik aan te jagen door de voorzegging1 dat het voortgaan op den door hen gewezen weg dit rampzalige gevolg zal hebben1 dat er eene klasse van ,inlanders zal ontstaan1 die hun evenwicht kwijt zijn1 die uit den band springen1 die den samenhang met hunne eigen maatschappij verloren hebben1 zonder in een ander sociaal geheel te passen4 ,zulke bedenkingen zijn van oudsher overal vernomen1 waar eene menschengroep zich uit eene levenssfeer1 die haar te eng werd1 naar boven trachtte te werken1 maar nooit hebben zij bewerkt1 dat de eenmaal ontwaakte drang naar licht bezworen werd4 ,ook onder ons hebben wijzigingen in het politieke en sociale leven in de werkelijkheid niet zoo kalm en geleidelijk plaats als zij op het papier ontworpen waren4 ,bij die tochten naar de hoogte maken altijd sommige deelnemers ongedachte1 duizelingwekkende sprongen1 die oogenblikken van algemeene verwarring teweegbrengen4 ,wij zijn erop voorbereid1 dat dit ook in ,oost-,indi zal gebeuren1 en dat de waarzeggers van daareven dan gereed zullen staan om triomfantelijk daarop te wijzen als op de vervulling hunner sombere profetie4 ,de zeldzaam vredelievende aard der ,inlanders doet ons alleen hopen1 dat het geene al te groote vaart zal loopen1 en dat onder wijze leiding het evenwicht spoedig herwonnen zal zijn4 ,stuiting der beweging niet mogelijk4 ,men stelle echter de zaak niet voor1 alsof wij ons nu nog bij een kruispunt in de ontwikkelingsgeschiedenis van de ,indonesirs bevonden1 en de beslissing1 of het verder links of rechts zal gaan1 van den wil van onze ,regeering afhankelijk ware4 ,het proces is begonnen zonder dat de ,regeering of het volk van ,nederland het uitlokten1 ja deels in weerwil van officieuze tegenwerking4 ,het is niet langer de vraag1 of de voor hooger ontwikkeling meest toegankelijke deelen der bevolking van den ,archipel ons op intellectueel gebied al of niet op zijde zullen streven1 de vraag is alleen nog1 of de voortzetting der krachtig begonnen beweging zal geschieden met onze medewerking en onder onze leiding1 dan wel in weerwil van onzen tegenstand1 en dan onder leiding van anderen1 die zich niet lang zullen laten wachten4 ,mij dunkt1 het antwoord op deze vraag kan geen onderwerp eener langdurige discussie zijn4 ,samenvatting onzer beschouwingen4 ,wij naderen het einde van onzen gemeenschappelijken tocht1 waarop ik naar vermogen getracht heb1 u achtereenvolgens de voornaamste problemen te laten zien1 die de ,islmbelijdenis van vijfendertig millioen ,nederlandsche onderdanen aan onze ,regeering en aan ons volk voorlegt1 en tevens de richting aan te geven1 waarin de oplossing dier vragen te vinden zal zijn4 ,het zij mij vergund1 in eenen terugblik op den afgelegden weg onze uitkomsten nog eens samen te vatten4 ,onze beschouwing van de wijze1 waarop de ,islm zich over de aarde verbreid heeft1 maakte ons verschillende daarmee samenhangende of daaruit voortgevloeide verschijnselen verklaarbaar3 de scherpte zijner positie tegenover al hetgeen aan zijnen invloed weerstand biedt2 zijn militant karakter2 de gemakkelijkheid1 waarmede hij het getal zijner aanhangers weet te vergrooten1 en daarentegen de traagheid1 waarmede hij aan hunne geestelijke opvoeding werkt2 de gehechtheid der ,moslims aan hunne religie en hunne geslotenheid voor invloeden van buiten1 ook waar de kennis van de geloofsleer en de practische beoefening der wet nog alles te wenschen overlaten4 ,van het stelsel van den ,islm1 zooals dat ongeveer drie eeuwen na den dood van den ,profeet zijnen in hoofdzaak definitieven vorm verkregen heeft1 ontvingen wij den indruk van groote stroefheid1 gebrek aan accommodatievermogen4 ,in zijne eerste periode gedwongen1 vele vreemde cultuurelementen in zich op te nemen1 deed het dit met onverholen weerzin1 en verloochende het die verrijking zooveel mogelijk door vrome fictie2 omstreeks duizend jaren geleden sloot het zich naar alle zijden af1 met de pretensie1 dat het nu voor alle volgende eeuwen het geheele gelooven1 handelen en denken der menschen aan voorschriften van onfeilbaar gezag gebonden had4 ,wij constateerden de in verband hiermee onvermijdelijke botsing tusschen de theorie en het werkelijke leven2 zij gaf ons aanleiding1 ten aanzien der alles regelende wet te onderscheiden tusschen gedeelten1 die de practijk inderdaad zijn blijven beheerschen1 en andere1 die voor het leven meer of minder of zelfs in het geheel geene beteekenis hebben behouden4 ,de geloofsleer der ,mohammedanen kwam ons voor1 op het doen en denken slechts ondergeschikten invloed te oefenen4 ,ten aanzien der wet1 die den groei van het leven der ,islmbelijders steeds minder geregeld dan belemmerd heeft1 en waarvan de inhoud met de eischen van den tijd in toenemend conflict geraakt1 vonden wij noch in haar stelsel noch in de geschiedenis der ,mohammedaansche volken grond voor de hoop1 dat zij zich zou kunnen hervormen4 ,evenmin konden wij de illusie deelen dergenen1 die meenen1 dat de voor de emancipatie en de evolutie van den geest der ,mohammedanen vereischte hervorming op het gebied der mystiek haar beslag zou krijgen4 ,wij hebben daarop gepoogd1 den graad te bepalen der inwerking van de verschillende bestanddeelen van het systeem van den ,islm op het leven der ,nederlandsch-,indische ,mohammedanen1 en in verband daarmee de houding vast te stellen1 die ,nederland1 in de eerste plaats de ,nederlandsche ,regeering en ,hare ambtenaren1 tegenover elke der onder den invloed van den ,islm gekomen levensuitingen der ,oost-,indische bevolking behooren aan te nemen4 ,onvoorwaardelijke eerbiediging van al hetgeen ligt binnen het gebied der religie in den engeren zin des woords2 eerbiediging ook van de gerecipieerde hoofdstukken van het recht1 die de intiemste1 meest met den godsdienst verknochte zijden van het leven der familie en van het individu raken1 evenwel met zorgvuldig openhouden der wegen1 die kunnen leiden tot evolutie of emancipatie1 en met niet minder zorgvuldige vermijding van wat tot vastlegging en versteening dezer instellingen zou strekken2 terzijdestelling van alle deelen van het systeem1 die buiten de hier aangeduide sfeer vallen1 met uitzondering van de politieke elementen van leer en wet1 tegenover welke de ,regeering zich onverzoenlijk schrap behoort te zetten4 ,ten slotte kwamen wij tot de overtuiging1 dat aldus wel de gedragslijn was aangegeven1 die de ,regeering met gerustheid jegens den in ,oost-,indi beleden ,islm kon volgen1 maar dat ,nederland ten opzichte van zijne ,mohammedanen nog eene veel verder reikende taak te vervullen had1 dat het hen te leiden had naar de voor hen geschikte plaats onder de volken4 ,wij bevonden verder1 dat de bij ,mohammedanen zoo licht post vattende panislamitische gedachte wel als de grootste hinderpaal te beschouwen is tegen de aanpassing van een ,moslimsch volk aan het moderne cultuurleven1 een struikelblok1 waartegen zelfs de ,moslimsche hervormers in de oude landen van den ,islm telkens aanstooten4 ,voor ons zagen wij die belemmeringen voor een goed deel reeds door de ,inlanders zelve uit den weg geruimd1 waar de hoogere klassen onder hen in de laatste tientallen jaren geheel spontaan heensturen naar hunne geestelijke inlijving bij de ,westersche cultuur in haren ,nederlandschen vorm4 ,de eerste stappen op den weg der associatie van hun geestelijke leven aan het onze hebben zij reeds zoo goed als zonder onze hulp gedaan2 het is dus hoog tijd1 dat wij de leiding in handen nemen en hen verder brengen4 ,de ,regeering vonden wij ten opzichte van dit1 voor ons nationale leven zoowel als voor dat der ,inlanders zoo uiterst gewichtige punt zwak en onbeslist1 in plaats van beheerscheres vaak speelbal der omstandigheden1 telkens verrast door dingen1 die zich langzaam voor ieders oogen ontwikkelden4 ,de ,christelijke zending ijverig werkzaam naar een program1 waarvan de uitvoering zeker de gewenschte emancipatie en evolutie brengen zou1 maar dat gericht is tegen de godsdienstige hartader van het ,islmsysteem2 een program dus1 dat blijkens de ervaring weinig uitzicht op succes biedt1 maar1 ook daarvan afgezien1 voor de ,regeering en voor ons volk in zijn geheel als richtsnoer onbruikbaar is4 ,volk en ,regeering kunnen alleen om het stelsel van den ,islm heen de ,islmbelijdende ,inlanders helpen om den door hen gezochten weg ter geestelijke associatie te vinden2 de door hen bevorderde associatie moet buiten het gebied der religie blijven1 mag alleen eene politiek-nationale zijn4 ,de zending1 al stelt zij zich een veel verder en hooger liggend doel1 kan toch ook in deze richting medewerken1 hetgeen te meer te wenschen is1 daar zij voor al haar werk arbeiders heeft1 wier toewijding van hoogere orde is dan de ijver1 dien politiek-nationale motieven in den regel vermogen te wekken4 ,de associatie der ,inlandsche maatschappij aan onze cultuur ontneemt aan het panislamisme alle kracht4 ,de panislamitische gedachte1 die thans op de aristocratie van ,java en op de met haar gelijk te stellen klassen der ,mohammedanen op de ,buitenbezittingen nog weinig vat heeft1 verliest alle kans daarop voor de toekomst1 zoodra hare leden vrije deelgenooten van onze cultuur geworden zijn4 ,zou er dan1 wat lang niet uitgesloten is1 gevaar komen te dreigen voor besmetting met die kwaal van een deel der millioenen1 wier dagelijksch werk als kleine landbouwers hun intellect weinig gelegenheid biedt om zich boven de sfeer der rijstvelden te verheffen1 hunne aan de beschaving van onzen tijd geassocieerde landgenooten zullen er het grootste belang bij hebben1 ons te helpen om de dreigende epidemie te bezweren4 ,ook de verdere emancipatie van het ,islmstelsel1 zoover die zonder verandering van belijdenis mogelijk is1 wordt bij eene verruiming van ons politiek-nationale leven1 die aan ,inlanders de hun daarin toekomende plaats verzekert1 alleen nog eene quaestie van tijd1 die zich zonder onwelkomen aandrang van buiten van zelve regelt4 ,andere heilzame gevolgen der associatie4 ,wij bezagen hier natuurlijk de gevolgen der begonnen associatie uit het beperkte gezichtspunt der ,islmpolitiek4 ,maar wij mogen daar toch wel even aan toevoegen1 dat zij ook in zoovele andere opzichten de oplossing vormt van het probleem der toekomstige verhouding van de bevolking van den ,indischen ,archipel tot ons4 ,ook uit een algemeen staatkundig oogpunt is het ons levensbelang1 dat wij niet wachten totdat verrassende omstandigheden ons ten behoeve der ,inlanders komen afdwingen1 wat wij hun nu nog vrijwillig in den door ons meest geschikt geachten vorm kunnen geven4 ,dr4 ,van ,hovell wenschte vele jaren geleden1 dat ,nederland het gevaar van binnenlandsche woelingen op ,java1 liever dan door het aanleggen van bentengs1 zou bezweren door zich vestingen van dankbaarheid te bouwen in de harten der ,javanen4 ,zulk idealisme is te edel en te schoon voor de werkelijkheid4 ,een volk is nooit dankbaar zelfs voor de grootste weldaden1 die het zich door vreemden opgedrongen zag4 ,is daarentegen door van beide zijden gezochte associatie het gemeenschappelijk geestesgebied der ,javanen en der ,nederlanders tot zijne grootst bereikbare uitgebreidheid gekomen1 dan behoeft van dankbaarheid aan vreemden niet meer gesproken te worden1 omdat hetgeen vreemd was1 eigen is geworden1 omdat er nog slechts ,oostelijke en ,westelijke ,nederlanders zijn1 in politieken en nationalen zin eene eenheid vormend1 waaraan het rasverschil niet te kort doet4 ,weerlegging der bezwaren tegen nationale associatie4 ,wat zou aan de verwezenlijking van dit denkbeeld in den weg staan8 ,verschil in huidskleur en afkomst8 ,maar uit hoevele landen van ,europa en ,azi zijn niet de voorouders van vele ,nederlanders samengekomen1 en wat is er meer onwaar en verwaand dan het van vreemde smetten vrij in ons volkslied8 ,met het ,indonesische ras is onze bloedsmenging al sinds eeuwen in zoo vollen gang1 dat alle nuances van huidskleur tusschen blank en bruin onder ,nederlanders vertegenwoordigd zijn4 ,al te groote afstand in beschaving en levensbeschouwing dan8 ,de hoogere klassen der ,inlanders willen immers juist niets liever dan dien afstand tot de onmerkbaarste afmetingen terugbrengen4 ,hunne studenten1 die te ,leiden1 te ,delft en te ,amsterdam met ons verkeeren1 staan u en mij geestelijk oneindig veel nader dan gansche klassen van ons eigen land- en zeevolk4 ,z groote geesteseenheid is echter nooit de band1 die een geheel volk omstrengelt4 ,een gemeenschappelijk verleden houdt het veelzins ongelijksoortige bijeen2 dit geldt voor de verschillende klassen van ons volk1 het geldt ook voor ons volk als geheel ten opzichte van ,indonesi1 al is het bewustzijn dezer eenheid nog niet in alle lagen onzer natie doorgedrongen4 ,islm en ,christendom kunnen zich in de practijk van het nationale leven zeer wel met elkander verdragen1 als maar de panislamitische idee terzijde wordt gesteld1 en wij zagen1 hoe gunstig hiervoor in ons geval de voorwaarden zijn4 ,in verdraagzaamheid kunnen velen onzer bij de meerderheid der ,inlanders een lesje nemen4 ,als student hoorde ik eens eene voordracht van ,ernest ,renan over de vraag3 wat maakt eigenlijk eene natie8 ,het antwoord kwam in hoofdzaak hierop neer3 het waarlijk constitueerende element eener natie1 dat is noch ras noch huidskleur1 noch taal noch godsdienst noch natuurlijke grens1 het is3 le dsir d'tre ensemble4 ,met deze phrase moge lang niet alles gezegd zijn1 een deel der waarheid bevat zij toch ongetwijfeld4 ,ook wij kennen dat gevoel1 trots verschil in afstamming1 in levenssfeer1 in hoogte van beschaving1 en in weerwil van alle getwist op staatkundig en godsdienstig gebied1 als het erop aankomt1 toch als ,nederlanders bijeen te willen blijven4 ,welnu3 de edelste vertegenwoordigers van eene groote volkengroep1 die sinds lang onder ons staatsbestuur staat1 vragen ons met aandrang1 hen en de hunnen als adoptieve kinderen in ons nationale gezin op te nemen4 ,reiken wij hun de hand1 en laat ons dan het wederzijdsche verlangen naar nationaal samenleven1 le dsir d'tre ensemble1 omzetten in flinke daden1 die toonen1 dat ons kleine volk nog altijd tot iets groots in staat is4 ,v4 ,,duitschland ,,en ,,de ,,heilige ,,oorlog 7#aiad74 ,de godsdienstvrijheid volgens ,turksche intellectueelen4 ,ruim tien jaren geleden had ik met eenen ,turk van hooge intellectueele ontwikkeling een gesprek over godsdienstig fanatisme en den invloed daarvan op politieke verhoudingen4 ,hij besloot zijne beschouwingen over dit onderwerp ongeveer als volgt3 ,in vroegere eeuwen plachten de menschen in de beschaafde wereld elkander het leven te benemen wegens verschil van meening over de geheimen der andere wereld4 ,thans is de menschheid1 lof zij ,allah1 over die barbaarschheid heen en ieder mag gelooven1 wat hij wil4 ,maar wat helpt ons dit1 zoolang over economische en politieke belangen oorlogen gevoerd worden1 die in fanatisme voor de vinnigste godsdienstoorlogen niet onderdoen1 terwijl de reusachtige vorderingen der techniek de moorddadige uitwerking van den strijd steeds verhoogen8 ,van een kalm genieten der met moeite verkregen gewetensvrijheid kan daarbij geen sprake zijn4 ,deze ontboezeming komt telkens weer in mijne herinnering naar voren in verband met hetgeen wij nu beleven4 ,nadat de groote menschengroepen1 die door verschil van politieke en economische belangen uiteengehouden worden1 jarenlang een belangrijk deel van hun intellectueel en materieel vermogen besteed hebben aan het uitdenken van middelen om in de volheid des tijds elkander te vernietigen1 is eindelijk de lang verwachte vonk in de opeengehoopte brandstof gevallen4 ,al de strijdenden gruwen van het denkbeeld der verantwoordelijkheid voor de misdrijven tegen de menschelijke samenleving1 die zij gezamenlijk plegen1 en het eenige1 waarin zich de overigens non-actief gestelde gemeenschappelijke cultuur nog uit1 is eene vervelende reeks van betoogen1 waarin ieder den ander de schuld geeft van hetgeen allen samen met zorg hebben voorbereid4 ,de sceptische ironie van mijn ,turkschen vriend was niet ongegrond4 ,wij leeren er trouwens niets nieuws uit4 ,alleen in zverre mag zijne uitspraak voor diegenen onder ons1 die de ,mohammedaansche wereld weinig kennen1 iets verrassends hebben1 als daarin door een ,turk de algemeene godsdienstvrede en gewetensvrijheid zoo zonder voorbehoud als een verworven zegen erkend wordt4 ,uit dit oogpunt beschouwd hebben de aangehaalde woorden te hooger waarde1 omdat zij de meening van alle ,turksche intellectueelen over het vraagstuk van den godsdienst vrij nauwkeurig uitdrukken4 ,contrast dier meening met de wet van den ,islm4 ,deze verdraagzaamheid schijnt onvereenigbaar met hetgeen de ,mohammedaansche wet omtrent de verhouding tot aanhangers van andere godsdiensten voorschrijft4 ,volgens die wet1 die in haar geheel aanspraak maakt op goddelijk gezag1 moet immers de geheele menschenwereld aan de ,mohammedaansche gemeenschap onderworpen1 zooveel mogelijk ook in geestelijken zin bij haar ingelijfd worden4 ,ter bereiking van dit doel behoort de gemeente der geloovigen djihd te doen1 d4 i4 heiligen oorlog te voeren tegen allen1 die nog buiten de sfeer van haar gezag leven4 ,de leiding van den djihd1 de bepaling van tijd1 plaats en middelen1 is een der hoofdplichten van het hoofd der gemeente1 den chalief1 den opvolger van ,mohammed in diens hoedanigheid van opperbestuurder1 opperrechter en opperbevelhebber der ,moslims4 ,al naar mate de belangen van den ,islm het volgens zijn inzicht medebrengen1 voere hij dien krijg met meer of minder kracht of late hij dien zelfs tijdelijk rusten4 ,tot eene staking van het offensief tegen eene ongeloovige mogendheid voor meer dan tien jaren mag hij zich onder geene omstandigheden verbinden4 ,aan belijders van den ,joodschen1 ,christelijken en daarmee gelijkgestelde godsdiensten wordt1 mits zij zich aan het ,mohammedaansche staatsgezag onderwerpen en met de positie van onderdanen zonder burgerrecht genoegen nemen1 met zekere beperkingen de uitoefening van hunnen godsdienst toegestaan2 bij eigenlijke heidenen moet de onderwerping met bekeering gepaard gaan4 ,de grondslagen van het program van den heiligen oorlog4 ,het djihd-program gaat uit van de onderstelling1 dat de ,mohammedanen voortdurend1 evenals bij hun eerste optreden in de wereld1 een gesloten geheel vormen onder nhoofdige leiding4 ,deze toestand heeft evenwel in de werkelijkheid z kort bestaan1 het gebied van den ,islm is z spoedig in een steeds grooter aantal vorstendommen uiteengevallen1 het oppergezag van den zoogenaamden chalief is na korten bloei zzeer tot een ijdelen naam geworden1 dat ook de djihd-voorschriften zich aan de gezagsverbrokkeling hebben moeten aanpassen4 ,gelijk in de meeste andere opzichten1 zoo ook ten aanzien van het voeren van den heiligen oorlog draagt dan de wet de bevoegdheden en plichten van den nen chalief aan de verschillende landshoofden op1 ieder voor zijn machtsgebied4 ,nu spreekt het vanzelf1 dat deze overdracht van het gezag van nen op velen zeer vereenvoudigend werkt voor al hetgeen het bestuur binnenslands betreft2 maar even duidelijk is het1 dat die verbrokkeling de voortzetting van den wereldveroveringsoorlog1 zooals die in de eerste eeuw van den ,islm was ingezet1 onmogelijk maakte4 ,er waren trouwens nog tal van andere oorzaken1 die de eerst toomlooze vaart der ,moslimsche legerscharen stuitten4 ,men kwam tot grenzen1 waar de geboden weerstand niet zoo dadelijk te breken viel1 en het genot van het verkregene verslapte de energie4 ,de veroveringsdaden der eerste geslachten werden toen in de verbeelding der lateren gedealiseerd1 gereinigd van hetgeen ze ontsierde1 en de theorie harer gewenschte voortzetting werd uitgewerkt1 in te meer casustische bijzonderheden1 naar mate de toepassing verder buiten de sfeer van het mogelijke kwam te vallen4 ,het oorlogsrecht kenmerkte zich door een streng in-het-oog-houden van het doel3 uitbreiding van den waren godsdienst of anders toch van het gezag zijner vertegenwoordigers1 en verder door het vermijden van alle wreedheid in de keuze der middelen4 ,alleen waar een ,mohammedaansch gebied wordt aangevallen door eene ongeloovige macht1 daar wordt aan de geheele bevolking de plicht der verdediging opgelegd4 ,offensief optreden is slechts dan gerechtvaardigd1 wanneer het bevel ertoe en de regeling ervan uitgaan van een erkend staatshoofd4 ,waar ongeloovigen erin slagen1 eene ,moslimsche bevolking te onderwerpen1 moet deze niet in een toestand van ondergeschiktheid berusten1 maar de eerste gelegenheid aangrijpen om f het juk af te schudden f te emigreeren naar een zelfstandig ,moslimsch land1 zoowel om het gevaar1 waarme het eigen geloof bedreigd wordt1 af te wenden1 als om de gelederen der geloovigen tot den strijd tegen den vijand1 d4 i4 de niet-onderworpen andersgeloovigen1 te versterken4 ,al duurt de onmogelijkheid van afdoend verzet en van emigratie ook eeuwen lang1 toch mag men de daardoor ontstane verhouding van afhankelijkheid van een niet-,mohammedaansch staatsgezag niet anders dan als voorloopig en abnormaal aanvaarden4 ,middeleeuwsch karakter van dat program4 ,het geheele samenstel van wetten1 dat volgens den ,islm de verhouding van geloovigen tot ongeloovigen zou moeten beheerschen1 is de meest consequente uitwerking1 die men zich denken kan1 van de vermenging van godsdienst en politiek in haar middeleeuwschen vorm4 ,dat hij1 die de materieele macht heeft1 ook over de geesten dwang uitoefent1 geldt daarbij als volkomen natuurlijk2 de mogelijkheid van het samenleven der belijders van verschillende godsdiensten als gelijkgerechtigde burgers van nen staat1 acht men uitgesloten4 ,zoo was het in de middeleeuwen niet alleen bij de ,mohammedanen2 vr en zelfs nog lang na de reformatie dachten onze voorouders er niet veel anders over4 ,het verschil ligt voornamelijk hierin1 dat de ,islm al die middeleeuwsche gedragsregelen in den vorm van eeuwig geldende wetten heeft vastgelegd1 zoodat dus een later geslacht1 ook al wijzigt zich het inzicht1 zich niet gemakkelijk ervan emancipeeren kan4 ,te moeielijker werd die losmaking1 omdat n de groote menigte n het gros der schriftgeleerden zich te steviger aan dat bedenkelijke erfdeel van het voorgeslacht vastklemden1 hoe meer de omstandigheden met de verwerkelijking van dit gewelddadige program schenen te spotten4 ,aan de opvoeding der menigte is nu eenmaal in de landen van den ,islm alle eeuwen door weinig zorg besteed1 en het denkbeeld eener toekomstige wereldbeheersching was te vleiend voor hare ijdelheid om dit zoo maar prijs te geven4 ,de wetgeleerden hadden in hunne bekrompenheid geen deel aan de volheid van het werkelijke leven2 angstvallig bewaarden zij de vormen der oude idealen1 zonder zelfs te bemerken1 dat de inhoud eraan ontvloden was4 ,voor hen gold en geldt de waardeering der godsdienstvrijheid door intellectueele ,turken gelijk mijn vriend van daarstraks als eene lichtzinnige concessie aan den verdorven tijdgeest4 ,wijziging der beschouwing onder vreemden invloed4 ,toch ging de beweging der geesten haren gang1 in de laatste eeuw met vaak verrassende snelheid4 ,juist door de stroefheid der ,mohammedaansche samenleving en de achterlijkheid en corruptheid der ,mohammedaansche staatsbesturen kwam gaandeweg het geheele gebied van den ,islm1 in tegenstelling met zijn zelfbewust program van wereldverovering1 onder den invloed van ,europa4 ,het is al zoover gekomen1 dat meer dan #ij van alle ,mohammedanen in wingewesten of protectoraten onder politieke leiding van ,europeesche mogendheden leven1 terwijl de zelfstandigheid van het overblijvende gebied1 voornamelijk ,turkije1 alleen in schijn gehandhaafd wordt door zekere handigheid in het balanceeren tusschen de groote mogendheden1 die elkander de voogdij betwisten4 ,al die aanrakingen tusschen het gebied van den ,islm en de buitenwereld1 die op dit totale verlies zijner politieke onafhankelijkheid zijn uitgeloopen1 danken haar eerste ontstaan aan de behoefte van ,europa aan economische expansie1 aan het eigenbelang dus der volken1 die het middeleeuwsche stof wisten af te schudden en de ,mohammedanen in geestelijken en materieelen zin voorbijstreefden4 ,eerst later maakte het bekrompen denkbeeld der exploitatie plaats voor dat der annexatie1 straks dat der volle inlijving van de veroverde landen in dezen zin1 dat de bevolking moest worden opgevoed tot de voor haar bereikbare en gewenschte deelname aan de cultuur der overheerschers4 ,dit ging niet ineens2 de strijd tusschen het egosme der voogden en hun plichtbesef jegens hunne pupillen is nog in vollen gang4 ,maar de ,europeesche voogden1 zelfs zulke1 wien de consequente toepassing der nieuwere beginselen nog vaak te zwaar valt1 schamen zich nu reeds voor het belijden van een ander bestuursbeginsel dan dat der zuivere harmonie van alle belangen van twee volken1 waarvan de geschiedenis het eene heeft gesteld onder leiding van het andere4 ,de ,mohammedanen onder direct of indirect ,europeesch bestuur hebben hiervan al veel voordeel gehad1 en men mag zeggen1 dat zij er in het algemeen beter aan toe zijn dan hunne geloofsgenooten in de quasi-zelfstandige staten1 waar zij de nadeelen ondervinden zoowel van een corrupt bestuur als van den wedijver om economische winste tusschen de groote machthebbers van het ,westen4 ,de druk1 waaronder in een land als ,turkije de bevolking zucht1 heeft evenwel toch ook de zucht naar geestelijke ontwikkeling geprikkeld2 de ,jong-,turksche beweging der laatste jaren getuigt er luide van4 ,in de hooger ontwikkelde kringen van alle ,mohammedaansche landen is het besef algemeen geworden1 dat de middeleeuwsche vermenging van godsdienst en politiek1 welke het stelsel van den ,islm voor altijd wilde handhaven1 niet van onzen tijd is4 ,zoozeer zijn de ,mohammedanen in de wereld de staatkundig en maatschappelijk minderen geworden1 dat het denkbeeld eener op hunnen godsdienst gegronde wereldheerschappij alleen voor de onwetenden iets van zijne bekoring kon behouden4 ,de overigen schamen zich bijna voor de aanmatiging1 die ons uit de leer van den djihd tegenklinkt1 en geven zich alle moeite om te betoogen1 dat de wet zelve de toepassing ervan beperkt tot omstandigheden1 die zich nu niet meer voordoen4 ,chalifaat en ,djihd4 ,de les der verdraagzaamheid prentte zich het moeielijkst in bij die volken1 die in het politieke glorietijdperk van den ,islm vooraan gestaan hadden1 het allermoeielijkst bij de ,turken1 die in het laatste roemtooneel de hoofdrol speelden4 ,toen in #abeh ,bagdad door de ,mongolen verwoest en het daar sedert ruim vijf eeuwen gevestigde ,abbasiedenchalifaat weggeveegd werd1 geraakte de ,mohammedaansche wereld niet uit hare voegen1 zooals geschied zou zijn1 indien dat chalifaat nog iets met de centrale leiding van de gemeenschap der ,mohammedanen te maken gehad had4 ,inderdaad had dit vorstenhuis al drie en een halve eeuw op den flauwen naglans van zijn kortstondigen roem geleefd1 en dat het in dien tijd niet door een der vele machtige soeltans verdrongen werd1 dat dankte het voor een goed deel juist aan zijne practische onbeduidendheid4 ,z onbeduidend waren de naamchaliefen geworden1 dat ,europeesche schrijvers zich soms hebben laten verleiden1 hen als eene soort van kerkvorsten van den ,islm voor te stellen1 die willens of onwillens hun wereldlijk gezag aan de vele landvorsten van het wijde gebied van den ,islm hadden overgedragen4 ,de totale afwezigheid van wereldlijk gezag scheen hun1 in verband met den toch vaak gebleken eerbied des ,moslims voor het chalifaat1 alleen bij de onderstelling van een geestelijk gezag1 van eene soort van ,mohammedaansch pausdom denkbaar4 ,toch heeft zoo iets nooit bestaan1 en de ,islm1 die priesters noch sacramenten kent1 zou er ook geen plaats voor gehad hebben4 ,de menigte had daar1 gelijk elders1 de legende liever dan de werkelijkheid3 zij dacht zich den over de gansche ,moslimsche gemeente wakenden opvolger van den ,profeet1 zooals die in de eerste twee eeuwen na de ,hidjrah volgens de historische overlevering werkelijk had bestaan1 als voortbestaande1 lang nadat het instituut van het chalifaat in de politieke ontaarding van den ,islm was ondergegaan4 ,maar niet als paus stelde zij zich hem voor1 neen als opperregeerder1 vooral als amier al-moe'minien1 aanvoerder van de legerscharen van den ,islm1 die eenmaal de heele wereld voor zijn gezag zouden doen buigen4 ,de chalief1 de stedehouder van den ,gezant van ,allah1 en de djihd1 de heilige oorlog tegen de gansche wereld buiten den ,islm3 aan deze beide namen was onafscheidelijk de herinnering van die schitterende tweehonderd jaren verbonden1 waarin de loop der gebeurtenissen aan de pretensie van wereldverovering door het ,mohammedanisme gelijk scheen te geven4 ,wat in de werkelijkheid onderging1 bleef in de legende voortleven2 de vereering der schimchaliefen van ,bagdad maakte het voor vele ,mohammedanen gemakkelijker1 de verijdeling van hun staatkundig ideaal te vergeten4 ,het chalifaat der ,turksche soeltans4 ,toen ,bagdad gevallen en een groot deel der ,abbasiedenfamilie uitgemoord was1 bleef dat politieke fetisisme nog nawerken2 de ,soeltans van ,egypte trokken er partij van door een der aan den moord ontkomenen in hunne hoofdplaats de traditie van het schijnchalifaat te doen voortzetten en zoo den indruk te vestigen1 dat hun gebied nu het middelpunt van den ,islm geworden was4 ,maar deze schaduw van een schaduw moest geheel verbleeken1 toen de zon der ,osmanen hare middaghoogte bereikte4 ,onder hunne leiding deed de ,islm zijne laatste poging om1 wel niet de wereld te onderwerpen1 maar toch eene wereldmacht van den eersten rang te worden4 ,hun gelukte het1 ,constantinopel 7#adeb7 te veroveren1 waaraan de grootste ,moslimsche vorsten van voorheen hunne krachten vergeefs hadden beproefd4 ,toen zij nu in #aeag ,egypte1 en in het gevolg daarvan ook de provincie der heilige steden van ,arabi1 ,mekka en ,medina1 onderworpen hadden1 vonden zij zich sterk genoeg om te pogen1 de traditie van het werkelijke chalifaat te doen herleven of althans de rol van feties zelf op zich te nemen4 ,hiervan weerhield hen zelfs niet het uitdrukkelijke voorschrift der wet1 dat afstamming van den edelen ,arabischen stam van ,qoraisj als vereischte stelt aan hem1 die het chalifaat zal bekleeden4 ,drogredenen van gedienstige wetgeleerden hielpen hun om dit bezwaar ter zijde te stellen1 en de menigte verzette zich tegen deze kunstgrepen niet1 nu de droombeelden1 die zij met het chalifaat verbond1 werkelijkheid schenen te worden4 ,wie ,klein-,azi1 ,syri1 ,egypte1 ,west-,arabi en ,mesopotami beheerschte1 het ,byzantijnsche rijk veroverd had1 en door een groot deel van ,europa als een geduchte vijand beschouwd werd1 mocht gerust zijn zwaard als feties in de plaats stellen van den krachteloozen stamboom der ,abbasieden4 ,het aldus herboren chalifaat miste derhalve traditioneele kenmerken van beteekenis1 en het kon ook in andere opzichten niet als de regelmatige voortzetting van het oude beschouwd worden4 ,van de oudste ,mohammedaansche landen bleven verscheidene geheel buiten de ,turksche invloedssfeer2 en dat niet alleen zulke1 waar zooals in ,perzi eene aan de ,turken vijandige dynastie de vaan der ketterij ontplooide1 maar bovendien volkomen orthodoxe rijken in ,centraal-,azi1 in ,indi1 in ,noordwest-,afrika1 waar het ,turksche zwaard geene gelegenheid vond zich te doen gelden4 ,in ,marokko werd zelfs het ,turksche chalifaat rechtstreeks verloochend doordien de locale vorsten1 afstammelingen van den ,profeet1 zelf den hoogsten titel aannemen4 ,elders weer ontstonden gelijktijdig met of na de opkomst der ,osmanen nieuwe ,mohammedaansche rijken1 die nooit met eenig werkelijk of vermeend politiek centrum van den ,islm in contact gekomen zijn2 zoo in het ,verre ,oosten van ,azi en in ,centraal-,afrika4 ,beteekenis van den chaliefentitel voor de ,osmanen4 ,de aanmatiging van den chaliefentitel door de ,osmanen-soeltans had inderdaad slechts deze beteekenis1 dat zij in hunne politieke glansperiode zoo ondubbelzinnig mogelijk vastgesteld wilden zien1 dat geen ander ,moslimsch vorst zich in beteekenis met hen kon meten4 ,dit kon niet doelmatiger geschieden dan door de toevoeging aan al hunne wijdsche ,turksche en ,perzische titels van den naam van het hoogste ambt1 dat ooit in den ,islm bestaan had4 ,aan hunne macht heeft die eeretitel van chalief nooit iets toegedaan2 zij beheerschten alleen hetgeen hunne legers veroverd hadden en oefenden buiten dat gebied niet den minsten invloed4 ,het ,turksche zwaard verloor weldra veel van zijne scherpte2 lang vrdat de politiek der ,europeesche groote mogendheden het eene stuk na het andere van het ,osmanenrijk afknabbelde1 hadden zich verscheidene provincin tot zelfstandige leenrijken onder erfelijke dynastin ontwikkeld4 ,sedert ,turkije1 in zijn politiek gedrag geheel van niet-,mohammedaansche mogendheden afhankelijk1 nog slechts ongeveer #e van de ,mohammedanen der wereld zijne onderdanen noemt1 zou het hoogst belachelijk klinken1 den soeltan van dat rijk ,stedehouder van den ,gezant ,gods1 ,opperbevelhebber der ,geloovigen te hooren noemen1 indien men niet ook buiten ,turkije aan veel traditioneele dwaasheid in vorstelijke titels gewoon was4 ,panislamitisch streven van ,abdoelhamied4 ,juist in de laatste eeuw is het aan de ,turken door een samenloop van omstandigheden soms gelukt1 uit dien met twijfelachtig recht gevoerden1 zinledig geworden titel wat kleine munt te slaan4 ,de duizendvoudig vermeerderde verkeersmiddelen hebben ook ,mohammedaansche volken1 die vroeger elkanders bestaan niet of nauwelijks kenden1 met elkaar in aanraking gebracht4 ,de ongeveer #bcj millioen ,moslims1 die onder niet-,moslimsch bestuur leven1 beschikken meerendeels niet over genoeg historisch geheugen om te begrijpen1 dat de bestuursverandering voor hen eene verbetering geweest is4 ,het politieke verleden van den ,islm zien zij enkel door den sluier der legende1 en wanneer het heden hun tot grieven en bezwaren stof biedt--en waar ontbreken die8--1 dan zijn zij licht geneigd te gelooven1 dat al die klachten verholpen zouden zijn1 wanneer slechts de ,heer der ,geloovigen zich met hunne belangen kon bemoeien4 ,van het wanbestuur1 waaronder de werkelijke onderdanen des ,soeltans van ,turkije zuchten1 hooren zij weinig en ondervinden zij niets4 ,en de ,soeltan1 die het in dit opzicht het ergst gemaakt heeft1 totdat hij in #aiji door zijne onderdanen afgezet en verbannen werd1 heeft met meer ijver en met meer succes dan een zijner voorgangers aan de verbreiding der valsche droombeelden omtrent het ,chalifaat onder de ,mohammedanen gewerkt4 ,zijne listige1 maar kortzichtige politiek1 die zijn eigen rijk steeds nader bij den ondergang bracht1 zocht troost voor menigen tegenslag in panislamitische intrigues1 op touw gezet door gewetenlooze1 maar meestal onkundige en onhandige handlangers1 die aan de goedgeloovigen een ideaal chaliefenbeeld vertoonden en beweerden1 dat dit het welgelijkend portret van ,abdoelhamied was4 ,geene organisatie van het panislamisme4 ,men heeft vaak gesproken van eene organisatie van het panislamisme onder leiding van ,abdoelhamied4 ,ten onrechte4 ,in #ahig heb ik1 naar aanleiding van eenige vuile1 in het geheim verspreide pamfletten1 die de intiemste raadgevers van den ,soeltan in hun wedijver om diens gunst tegen elkander losgelaten hadden1 gepoogd een beeld te geven van de geestelijke atmosfeer1 waarin die despoot leefde #b1 en toen ik in #aijh de eerste twee maanden der revolutie te ,constantinopel bijwoonde1 vond ik van de juistheid van dat beeld de volle bevestiging #c4 ,die bende van bekrompen kuipers was allerminst geschikt om eene ernstige internationale beweging te leiden4 ,zij exploiteerden de met enkele ,mohammedanen van aanzien uit niet-,turksch gebied aangeknoopte betrekkingen tot verhooging van eigen aanzien en voordeel1 zonder werkelijk nut voor de wederopwekking van het doode chalifaat4 ,de vestiging van eenige ,turksche consulaten in ,mohammedaansche landen onder ,europeesch bestuur trof evenmin doel4 ,men vergat gewoonlijk den consuls hunne tractementen uit te betalen2 de consuls kenden niet eens de talen der bevolkingen1 waaronder zij leefden1 en deden geen moeite om ze te leeren4 ,hunne meestal zeer vrijzinnige levenswijze diende niet om het respect voor hunnen zender te verhoogen4 ,het panislamisme kan nu eenmaal niet met een ander program werken dan met het versletene1 voor verwezenlijking onvatbaar geblekene der wereldverovering door den ,islm en dit heeft op de verstandige belijders van den ,islm geen vat meer1 terwijl het onder de domme menigte1 die nog voor de bekoring van den strijd tegen alle kafirs vatbaar is1 alleen verwarring en onrust stichten kan4 ,het kan hoogstens plaatselijke stoornis verwekken1 nooit in eenigen zin opbouwend werken4 ,de chalief geen kerkvorst4 ,denkelijk zonder het te bedoelen hebben sommige ,europeesche staatslieden en schrijvers aan de panislamitische gedachte zekeren steun gegeven door hunne op volslagen misverstand berustende beschouwing van het chalifaat als eene soort van ,mohammedaansch pausdom4 ,vooral in ,engeland vond die voorstelling aanhangers in den tijd1 toen dit land nog gold als de beschermer van den ,turk tegen van ,rusland dreigend gevaar4 ,men achtte het nuttig1 de ,britsch-,indische ,moslims te doen gelooven1 dat de ,britsche ,regeering met hunnen kerkvorst op voet van intieme vriendschap leefde4 ,turksche staatslieden maakten van deze dwaling een handig gebruik4 ,de ware leer van het chalifaat met zijne taak van vereeniging aller geloovigen onder zijne vaan om dan den strijd tegen alle kafirs aan te binden1 konden zij natuurlijk tegenover hunne ,europeesche vrienden niet belijden4 ,des te meer verheugde het hen1 te zien1 dat dezen zich van dat instituut eene weliswaar valsche1 maar juist daarom voor niet-,mohammedanen aannemelijke voorstelling vormden4 ,zij wachtten zich er wel voor1 deze te verbeteren1 want het was hun genoeg1 zich tegenover hunne geloofsgenooten erop te kunnen beroepen1 dat de pretensie der ,osmanen op het chalifaat zelfs bij niet-,mohammedaansche groote mogendheden wel erkenning vond4 ,de ,turksche omwenteling en het panislamisme4 ,al was het panislamisme niet georganiseerd1 het stelde zich niettemin dikwijls in ,mohammedaansch gebied onder ,europeesch bestuur aan de normale ontwikkeling eener voor beide partijen gewenschte verhouding tusschen bestuurders en bestuurden in den weg2 speculeerend op alle vormen van ontevredenheid1 werkte het heimelijk als vredeverstoorder1 zonder dat de gewekte of geprikkelde tweedracht eenig uitzicht op verbetering kon openen4 ,bij alle ,europeesche mogendheden moest het als een welkom gevolg van de revolutie van #aijh begroet worden1 dat de ,jong-,turken1 die het herstel der constitutie afdwongen1 met de middeleeuwsche vermenging van godsdienst en politiek wilden breken4 ,de handhaving van den ,islm als staatsgodsdienst was hunnerzijds eene concessie aan de oude overlevering1 die aan de volkomen gelijkstelling der belijders van alle godsdiensten als burgers van het ,turksche rijk niet tekort mocht doen4 ,het herboren ,turkije moest een moderne rechtsstaat zijn in den vollen zin des woords4 ,voor chalifaat en djihd was in zulk eenen staat geene plaats4 ,turken en ,arabieren1 ,grieken1 ,armenirs1 ,joden1 en wie nog verder onder de ,halve ,maan samenleefden1 moesten in vrijheid1 gelijkheid en broederschap samenwerken om ,jong-,turkije tot eenen in het internationale leven geerbiedigden staat te maken4 ,met de onder niet-,mohammedaansch bestuur levende geloofsgenooten der ,turken zou het ,osmanenrijk zich geene bemoeienis aanmatigen4 ,hoogstens zou de regeering1 ingeval dezulken over miskenning hunner rechten te klagen hadden1 wellicht vertoogen doen hooren van dezelfde soort als die ,christelijke mogendheden zoo vaak tot ,turkije gericht hadden naar aanleiding van vermeende verdrukking van ,christenvolken onder ,turksch bestuur4 ,weldra bleken deze idealen vooralsnog veel te hoog gegrepen4 ,de hebzucht der ,europeesche mogendheden gunde aan ,jong-,turkije niet de voor inwendige hervorming noodige rust4 ,op de geestdriftvolle harmonie van de eerste dagen der verlossing uit de klauwen van het despotisme volgde spoedig de herleving van den ouden binnenlandschen strijd1 nu niet meer door gemeenschappelijke vrees voor den tyran in toom gehouden4 ,het ,comit van ,eenheid en ,vooruitgang1 dat voor of achter de schermen de zaken leidde1 zag zich genoopt1 eensdeels de gehate bestuursmiddelen van het despotisme weer aan te wenden1 anderdeels ten koste van zijn eigen program vele concessies te doen1 ook aan de ,moslimsche orthodoxie en aan het geloof en bijgeloof der menigte4 ,de feties van het chalifaat moest weer uit het museum van oudheden1 waarin men het voorloopig had opgeborgen1 voor den dag gehaald worden4 ,wat het daarme eng verbonden denkbeeld van djihd betreft1 de ,europeesche mogendheden zorgden ervoor1 dat dit niet vergeten werd4 ,turkije werd voortdurend tot djihd gedwongen4 ,djihd en heilige oorlog4 ,wanneer wij het woord djihd door heilige oorlog weergeven1 dan geschiedt dit met recht1 in zooverre zulk een strijd voor de ,mohammedanen1 die hem voeren1 een heilig1 een godsdienstig karakter heeft4 ,maar men vergist zich1 als men zich voorstelt1 dat daarnevens iets als een onheilige of profane oorlog zou bestaan4 ,de ,islm kent1 afgezien van de als een politiemaatregel te beschouwen aanwending van het leger tot bedwinging van opstand tegen het wettig gezag1 geen anderen oorlog dan den djihd1 en geen ander doel van den djihd dan de verdediging der belangen van den ,islm tegen aanranding door niet-,mohammedanen of de uitbreiding van het gebied van den ,islm ten koste van de ,dr al-,harb1 het gebied der ongeloovigen4 ,de oorlogen1 die ,turkije onder ,abdoel-,hamied tegen ,rusland en tegen ,griekenland te voeren had1 zijn door ,turken en ,arabieren nooit anders dan djihd genoemd1 al was men voorzichtig genoeg om het gebruik dier middeleeuwsch-fanatieke benaming in het verkeer met ,europeanen te vermijden4 ,hetzelfde geldt van den oorlog met ,itali om ,tripoli en van dien met de ,balkanstaten4 ,voor de ,mohammedanen1 die op de oude wijze voortgaan1 godsdienst en politiek te vermengen1 bestaat geen andere oorlog dan godsdienstoorlog4 ,dat er een bijzonder edict van den ,soeltan-,chalief noodig zou zijn om eenen oorlog van ,turkije tot djihd te stempelen1 is alweer eene dier belachelijke wanvoorstellingen omtrent ,mohammedaansche zaken1 zooals er zoovele in ,europa tot gangbare munt zijn geworden4 ,de ,turken plegen zulke domheden niet te bestrijden1 maar zich in den omgang met ,europeanen erbij aan te sluiten1 als hun belang dit medebrengt4 ,voor geen ,moslim ter wereld heeft echter1 wanneer ,turkije in een oorlog gewikkeld is1 de vraag1 of de ,soeltan den heiligen oorlog heeft afgekondigd1 een redelijken zin4 ,dit alles behoort men wel te bedenken1 wil men de politieke gebeurtenissen der laatste dagen1 voor zoover ,turkije daarbij betrokken is1 recht verstaan4 ,duitsche vlugschriften over de houding van ,turkije4 ,hugo ,grothe4 ,er zijn over die gebeurtenissen in ,duitschland vlugschriften verschenen1 die in sommige opzichten ook buiten ,duitschland wel eenige aandacht verdienen4 ,deutschland1 die ,trkei und der ,islm heet het geschrift van ,hugo ,grothe1 die op economisch gebied als competent geldt1 en wiens vroegere werken de resultaten mededeelen van zijne onderzoekingsreizen in ,europeesch en ,aziatisch ,turkije1 in ,perzi en ,tripolitani4 ,deze brochure maakt deel uit van eene reeks ,zwischen ,krieg und ,frieden1 onder redactie van ,irmer1 ,lamprecht en von ,liszt1 politieke opstellen voor het groote publiek2 onder de medewerkers komt ,frst von ,blow voor4 ,misverstand bij ,grothe4 ,waar ,grothe het gebied der economische politiek verlaat1 toont hij zich dadelijk vreemdeling4 ,het politieke ,islmvraagstuk staat hem bijv4 niet duidelijk voor den geest4 ,het chalifaat noemt hij de wereldlijke vertegenwoordiging van de godsdienstige gemeenschap der ,mohammedanen1 eene wel wat flauwe uitdrukking van het denkbeeld1 dat alle ,mohammedanen in politieken zin rechtens onderdanen van den chalief zijn1 die evenwel in de uitoefening zijner bestuursrechten ten aanzien van tegenwoordig #ie dier onderdanen verhinderd wordt door ongeloovige vorsten1 wier gezag uit zijnen aard onwettig is4 ,maar nu citeert ,grothe op eene andere bladzijde uit eene #h ,augustus door den ,keizerlijken ,gouverneur van ,kameroen aan de ,inlandsche bevolking gerichte proclamatie deze woorden3 ,uns hilft ferner der ,sultan in ,stambul1 der in ,glaubenssachen der ,oberherr aller ,mohammedaner ist1 en wel verre van de noodige correctie aan te brengen1 noemt hij dezen officieelen onzin von ,interesse4 ,grothe's voorstelling1 dat in het begin van den tegenwoordigen oorlog de djihd van ,duitschland het onderwerp van besprekingen en gebeden in de moskeen van ,turkije was1 behoort wellicht tot de dichterlijke inkleeding1 want wl vertalen wij djihd ongeveer juist door heilige oorlog1 maar ns heilige oorlog1 zooals dat thans door iedere krijgvoerende partij op haar eigen strijd wordt toegepast1 wordt geenszins door het ,arabisch-,mohammedaansche djihd weergegeven4 ,waar ouderwetsch vrome ,mohammedanen dezen oorlog in het gebed gedenken1 daar zal het gebed ongeveer aldus luiden3 ,wij danken ,u1 ,allah1 dat ,gij de legerscharen des ,duivels tegen zichzelve verdeeld hebt en dat ,uw almacht sommigen hunner dwingt1 de verdedigers van den ,islm met hunne wapenen en hunne mannen te steunen4 ,schik dit alles1 o ,heer1 tot eene nabijzijnde zegepraal der geloovigen en tot ondergang van allen1 die ongehoorzaam zijn aan ,u en ,uwen ,gezant4 ,z en zoo alleen is de opvatting van zlke ,moslims1 die door de geschiedenis nog niet genoeg ontnuchterd zijn om het inzicht te deelen van den ,turk1 wiens woorden ik in den aanhef van dit opstel citeerde4 ,betrekkingen tusschen ,duitschland en ,turkije4 ,dichterlijke inkleeding van ,grothe is het ook1 wanneer hij een te ,konia1 ,bundur en ,sparta waargenomen aardbeving laat medewerken om de ,turken te brengen tot het juiste inzicht in de beteekenis der catastrophe1 die wij beleven2 inkleeding1 wanneer hij op zijne reizen ,turken1 ,arabieren1 ,koerden en ,anatolirs steeds hoort getuigen van hunne sympathie voor ,duitschland en denkbeelden over de politiek van den dag hoort uiten1 die ook geen haarbreed van die van ,grothe afwijken4 ,hoort uiten in talen1 waarvan hij niets verstaat1 want de twee ,turksche uitdrukkingen1 die ,grothe te pas brengt1 zijn in strijd met het idioom #d4 ,dichter blijven wij bij de aarde1 wanneer wij ,grothe volgen in zijn overzicht van de economisch-politieke betrekkingen tusschen ,turkije en ,duitschland1 zooals die zich sedert #ahhj ontwikkeld hebben4 ,duitschland1 zegt hij1 is door een samenloop van ongunstige omstandigheden erg achteraan gekomen in het deelnemen aan den wedstrijd der ,europeesche mogendheden om de economische en commercieele voordelen1 die in het gebied van ,turkije te behalen zijn4 ,eigenlijk zette de gunstige keer pas in met de concessie van den ,anatolischen spoorweg aan een ,duitsch syndicaat 7#ahhh71 waarop later die van den ,bagdadspoorweg volgde4 ,van de snelheid der beweging krijgt men eenige voorstelling door de cijfers van in- en uitvoerhandel tezamen tusschen ,duitschland en ,turkije voor #ahhh3 #ad millioen1 en voor #aiac3 #bjj-bej millioen mark4 ,de concurrentie met ,engeland1 ,frankrijk en ,rusland maakte ook hier eene afbakening der belangensferen voor alle partijen gewenscht4 ,vr den oorlog was het overleg zoo ver gevorderd1 dat men in dit jaar het totstandkomen eener overeenkomst verwachtte1 waarbij ,engeland ,zuid-,mesopotami als economisch gebied zou krijgen1 ,frankrijk ,syri1 ,duitschland het gedeelte van ,mesopotami en ,klein-,azi1 dat ongeveer begrensd wordt ten ,noorden door den #cdsten en den #dasten graad ,oosterlengte1 en ten ,zuiden door den #cfsten en den #cisten graad ,noorderbreedte1 terwijl het ,noorden van ,klein-,azi voor spoorwegaanleg aan eene ,fransch-,russische combinatie overgegeven zou worden4 ,duitschland de redder van ,turkije4 ,duitschland zou in die economische invloedssfeer wel een weinig dankbaar1 maar toch lang niet voldaan zijn geweest4 ,sedert ,augustus is het begonnen1 zich heel andere grenzen af te bakenen1 altijd voor het geval1 dat zijne gunstige verwachting van de krijgskans niet beschaamd wordt4 ,het heeft daartoe1 volgens ,grothe1 het volste recht4 ,want men mag als zeker aannemen1 dat in het voor ,duitschland ongunstige geval ,rusland niet aarzelen zou1 het ,turksche rijk te vernietigen4 ,nu ,rusland den voor zijne ontwikkeling noodigen ijsvrijen zeeweg in het ,verre ,oosten niet kan vinden zonder conflict met ,japan1 in de ,perzische ,golf niet zonder strijd met ,engelsche belangen1 staat het voor het ,tsarenrijk meer dan ooit vast1 dat het ,constantinopel moet bezitten4 ,engeland1 dat zich vroeger steeds hiertegen verzet heeft1 zou thans daartoe medewerken2 het zou daarvoor ,mesopotami en ,arabi als zijn gebied mogen beschouwen4 ,alleen ,duitschland kan ,turkije redden1 en het heeft daarbij een reusachtig belang1 want alleen het behoud van de volkomen integriteit van het rijk der ,osmanen maakt het voor ,duitschland mogelijk1 zijne daar verkregen economische positie te beschermen en te verhoogen4 ,bovendien is ,duitschland onder de groote mogendheden1 waarmee ,turkije te rekenen heeft1 de eenige1 die geen duimbreed van dit land zou willen1 of zelfs zou kunnen annexeeren4 ,duitschlands geographische ligging zou het verhinderen1 zulk bezit afdoende tegen aanvallen te verdedigen en er profijt van te trekken4 ,daarom is ,duitschland gedurende de kwarteeuw van zijne intieme relaties met ,turkije altijd de eenige betrouwbare vriend van het rijk van den ,soeltan-,chalief geweest4 ,er bestaat tusschen beide landen1 buiten alle gevoelsquaesties1 eene in den aard der zaken gegronde gemeenschap van belangen1 terwijl de belangen van alle andere groote mogendheden slechts ten koste van ,turkije's welzijn1 ja eindelijk van zijn bestaan1 te bevorderen zijn4 ,turkije heeft dit niet altijd ten volle zoo ingezien2 er viel een zeker wantrouwen te overwinnen1 gekweekt door de oneerlijke concurrentie van ,duitschlands benijders en deels ook bevorderd door ,duitschlands vaak te zwakke politiek4 ,maar nu zijn den ,jong-,turken1 die het roer van den staat in handen hebben1 de schellen van de oogen gevallen4 ,men schijnt te ,constantinopel nog slechts op ,duitsche overwinningen in ,noord-,frankrijk en ,galici te wachten--,grothe schreef vr de ,turksche oorlogsverklaring--om zich met ,duitschland en ,oostenrijk tegen de ,verbonden ,mogendheden te vereenigen4 ,het ,turksche leger1 dat reeds zooveel voor zijne organisatie aan ,duitsche leering en leiding te danken heeft1 zal1 om zijne taak te volbrengen1 groote behoefte hebben aan ,duitsche hulp en steun1 maar dan zal het ook een niet te versmaden medewerker zijn4 ,dit laatste vooral1 indien de ,chalief den grooten heiligen oorlog1 den djihd afkondigt4 ,de door ,grothe gewenschte djihd4 ,hier raakt nu ,grothe te eenen male de kluts kwijt1 daar hij niet weet1 dat elke door ,turkije gevoerde oorlog voor ,mohammedanen van den ouden stempel1 die de intellectueele beweging van het ,mohammedaansche ,oosten der laatste jaren niet medegemaakt hebben1 een djihd is4 ,de vraag is voor dezulken niet3 djihd of profane oorlog8 maar3 aan wien wordt door ,turkije de djihd verklaard8 ,en dan1 gesteld1 dat het antwoord luidt1 zooals ,grothe zich dat voorstelt1 namelijk djihd tegen alle mogendheden1 die ,mohammedaansche landen hebben opgeslokt en den ,islm aldus van zijnen glans hebben beroofd1 dan blijft de vraag1 of inderdaad1 zooals ,grothe hoopt en verwacht1 de ,mohammedaansche volken onder ,europeesch bestuur zzeer onder de betoovering van de namens ,soeltan ,mehmed ,resjd gedane oproeping tot den krijg zullen komen1 dat zij hunne meesters hier heimlich und verschlagen1 dort mit fanatischer ,khnheit op het lijf zullen vallen4 ,grothe ziet in zijne verbeelding reeds1 hoe der so aufgerollte ,glaubenskrieg--zoo noemt hij het zonder omwegen--voor ,engeland den ,niedergang seiner ,grsse beteekenen zal4 ,de fetwa over den heiligen oorlog4 ,wij weten1 dat ,turkije op dit oogenblik bezig is1 de door ,grothe en zijne geestverwanten aanbevolen proef te nemen met zulk eenen godsdienstoorlog4 ,de hoogste wetgeleerde autoriteit te ,constantinopel1 de ,sjeich oel-,islm1 die sedert de revolutie van #aijh steeds een creatuur en een werktuig is van het ,jong-,turksche ,comit1 heeft met ,ja geantwoord op eene reeks van vragen1 die hem voorgelegd zijn door den onbeduidenden opvolger van ,abdoel-,hamied1 met wien de leiders van het ,jong-,turksche ,comit alles doen1 wat zij willen4 ,in werkelijkheid vormen die vragen en antwoorden #e samen eenvoudig eene proclamatie van ,enver en ,talat1 de leidende ,comit-ministers1 en doen de vrager 7de ,soeltan7 en degene1 die het antwoord geeft 7de ,sjeich oel-,islm71 daarbij den dienst van marionetten4 ,die proclamatie van de mannen van het ,comit van ,eenheid en ,vooruitgang 7waarme ,n4,b4 oorspronkelijk de eenheid der verschillende naties onder de ,halve ,maan en haar vooruitgang als moderne staat bedoeld werden7 komt hierop neer1 dat1 wanneer de ,vorst aller ,mohammedanen den heiligen oorlog verklaart aan den vijanden van den ,islm1 die de landen van den ,islm plunderen1 en de bevolking dier landen slachten of tot slaven maken1 het de plicht van alle ,mohammedanen in de wereld is1 met goed en bloed aan dien oorlog deel te nemen1 dat dus inzonderheid ook de ,mohammedaansche onderdanen van ,frankrijk1 ,rusland en ,engeland tot zulke deelname verplicht zijn1 dat zij1 die dezen plicht verzuimen en den strijd vermijden1 zich den toorn ,gods op den hals halen1 dat echter ,mohammedanen1 die onder het bestuur der genoemde mogendheden of hunner bondgenooten leven en met dezen samen oorlog voeren tegen ,duitschland en ,oostenrijk1 de helpers van ,turkije1 eene groote zonde begaan1 die zeker ,gods toorn medebrengt4 ,deze kennisgeving van hetgeen de ,goddelijke wet volgens den rijksuitlegger derzelve in hare toepassing op den politieken toestand van het oogenblik leert1 diende als grondslag voor een op #ab ,november uitgegeven manifest van den ,soeltan tot leger en vloot4 ,het manifest van den ,soeltan4 ,dit manifest stelt voorop1 dat ,rusland1 met ,engeland en ,frankrijk1 de vijandelijkheden begonnen is1 dat ,turkije dus tot het opvatten der wapenen gedwongen werd1 dat ,rusland trouwens reeds drie eeuwen lang geene gelegenheid ongebruikt liet om ,turkije te benadeelen1 dat millioenen ,mohammedanen onder het tyrannieke bestuur der genoemde mogendheden zuchten1 dat daarom de heilige oorlog verklaard is1 van welks uitslag niet alleen het welzijn van het ,turksche rijk1 maar ook het leven en de toekomst van #cjj millioenen ,mohammedanen--deze schatting is overgenomen uit de rede1 die de ,duitsche ,keizer in #ahih bij het graf van ,saladijn te ,damascus hield2 de bevolking schijnt dus in de sedert verloopen #af jaren niet toegenomen te zijn--afhangen4 ,de genade van ,allah en de bijstand van den ,profeet zullen de in de samenwerking met ,duitschland en ,oostenrijk ondernomen bestrijding van de vijanden van den ,islm tot overwinning voeren4 ,de groote demonstratie4 ,constantinopel zou ,constantinopel niet zijn1 wanneer deze extravagante uitingen van het ,comit niet gevolgd waren door eene betooging1 eene numjesj4 ,toen ik in #aijh de eerste twee maanden der door militairen onder leiding van het ,comit bewerkte revolutie bijwoonde1 ging er geen dag voorbij zonder een aantal van die numjesj2 menschenmassa's1 die achter een paar vlaggen met ,vrijheid1 ,gelijkheid en ,broederschap aanholden1 bij sommige publieke gebouwen of woningen van autoriteiten halt hielden en daar redevoeringen toejuichten1 waarvan niemand iets verstaan kon4 ,vroeg men aan de toejuichers1 waarom het ging1 dan kreeg men ten antwoord3 revolutie1 vrijheid1 de politie is immers afgeschaft en dergelijke4 ,zoo hebben ook nu de ,comitmannen de bevolking op #ad ,november gedurende acht volle uren op een numjesj onthaald4 ,in de moskee van ,mehmed den ,veroveraar1 die herinnert aan de grootste overwinning der ,turken op het ,christendom1 de verovering van ,byzantium in #adeb1 werden de hierboven geresumeerde vragen en antwoorden voorgelezen1 de fetwa dus over den heiligen oorlog4 ,gebeden werden uitgesproken1 lange toespraken gehouden1 aan het gejuich kwam geen eind4 ,de stoet trok door de voornaamste wijken der stad1 maakte zijne opwachting bij den ,groot-,wezier en den ,soeltan1 en44444 demonstreerde voor de ,duitsche en ,oostenrijksche gezantschappen4 ,nazim-bey en ,moechtar-bey1 trouwe ,comit-mannen1 complimenteerden respectievelijk den ,duitschen en den ,oostenrijkschen ,gezant1 en hunne redevoeringen werden door de ambassadeurs beantwoord4 ,de in de ,duitsche ambassade gewisselde toespraken zouden door ,dr4 ,grothe niet anders zijn opgesteld4 ,de ,duitsche ,gezant sprak namelijk niet alleen van ,duitschland en ,turkije1 maar van hun gemeenschappelijken strijd voor het wezenlijk heil der ,mohammedaansche wereld1 van de ,duitsche vriendschap voor het ,osmanenrijk1 maar vooral voor de belijders van den ,islm1 welke allen na de overwinning der ,duitsche en ,turksche wapenen eene schitterende toekomst tegemoet gaan4 ,de ,oostenrijksche ,gezant is iets voorzichtiger en minder ,mohammedaansch geweest in zijn antwoord en heeft alleen gesproken van den heiligen oorlog1 dien het ,osmanenrijk gezamenlijk met ,oostenrijk voerde1 en van de sympathie1 die ,oostenrijk met ,turkije verbond4 ,maar de geheele vertooning heeft toch op die ,mohammedanen1 die niet als wij daarbij bovenal aan eene ,offenbach-operette herinnerd werden1 zoo eenigen1 dan alleen dezen indruk kunnen maken1 dat ,duitschland en ,oostenrijk zich in dienst van ,turkije gesteld hadden voor het voeren van een djihd1 want uit eigen hoofde kan van de drie alleen ,turkije in djihd gewikkeld zijn4 ,eenen oorlog tusschen kafirs onderling met den naam djihd te bestempelen1 is voor goede ,mohammedanen godlasterlijk of bespottelijk4 ,becker's voorstelling der zaak4 ,grothe heeft dus niet alleen waar hij de economisch-politieke betrekkingen van ,duitschland in het naaste verleden en in de toekomst besprak1 maar ook waar hij over het opwekken van het sluimerende ,mohammedaansche fanatisme in het belang van ,duitschland handelde1 het gevoelen van heerschende kringen in zijn vaderland weergegeven4 ,dit maakt het mij iets minder onverklaarbaar1 dat ook mijn waarde vakgenoot1 ,prof4 ,c4 ,h4 ,becker te ,bonn1 die tot vr korten tijd de ,islmwetenschap aan het ,kolonial ,institut te ,hamburg met eere vertegenwoordigde1 in den onwaarschijnlijken djihd-roes1 die thans de ,duitsche politici schijnt te bezielen1 is medegesleept4 ,zijn vlugschrift ,deutschland und der ,islm #f ademt denzelfden geest als dat van ,grothe1 al onderscheidt het zich gunstig hiervan door meer bezadigden toon en vooral1 het spreekt wel vanzelf1 door kennis van den ,islm4 ,becker vult verder ,grothe's toekomstbeeld van de betrekkingen tusschen ,duitschland en ,turkije belangrijk aan door in zijn program van de bescherming der integriteit van ,turkije op te nemen de militaire en politieke wedergeboorte van het rijk der ,halve ,maan1 z dat het herschapen worde in een modernen rechtsstaat met een eerbiedwekkend leger4 ,niet alleen ,duitsche fabrikaten en kapitaal1 neen ook ,duitsche geest moet in ,turkije gaan werken4 ,dit laatste volgens eene betere methode dan de door ,frankrijk of door ,engeland in hunne kolonin toegepaste3 eine gesunde ,volksschulbildung nach modernen ,methoden1 aber auf der ,basis des berlieferten orientalischen ,bildungsinhalts und getragen von den besten ,krften der islmischen ,religion4 ,hierop komen wij nog terug4 ,eerst nog een paar opmerkingen in verband met de voorstelling1 die men aan de geschriften van ,grothe en ,becker samen ontleenen kan1 van de ontwikkeling der politieke harmonie tusschen ,duitschland en ,turkije1 met terzijdestelling voorloopig van hetgeen zich met het chalifaat en het ,moslimsch fanatisme laat bewerken4 ,de aard der ,duitsche vriendschap voor ,turkije4 ,het laat zich best begrijpen1 dat ,duitschland bij de snel aangegroeide belangen1 die het in ,turkije heeft verkregen1 gaarne de gevaren en de moeilijkheden1 die uit de actie van mededingers kunnen voortspruiten1 tot de kleinste afmetingen teruggebracht zou zien4 ,even verklaarbaar is het1 dat ,turkije op den duur van de concurreerende mogendheden nog het liefst met ,duitschland te doen had1 daar bij deze aanraking niet zoo licht verlies van gebied te vreezen viel4 ,op den duur zeg ik met voordacht1 want er zijn wel oogenblikken geweest1 waarop de ,soeltan of het ,comit moesten denken3 ,waar blijft nu de vriendschap8 ,in den tijd van ,abdoel-,hamied uitte zich de ,duitsche genegenheid alleen jegens hem1 die alle macht in zich bevatte1 maar die thans algemeen beschouwd wordt als de grootste vijand1 dien zijn volk gekend heeft4 ,van #ahhh tot #aijh negeerde ,duitschland het ,turksche volk1 daar het ,duitschland niet van nut kon zijn4 ,wie den aard van ,europeesche politieke vriendschap een weinig kent1 zal zich hierover evenmin verbazen als over ,keizer ,wilhelm's geringe belangstelling in het lot van den vroeger zoo geliefden ,abdoel-,hamied1 toen deze door het ,comit eerst gedwongen werd1 voor vrijheidsvriend te spelen1 daarna te verdwijnen4 ,wie sedert #aijh gunst of voordeel zocht in ,turkije1 moest die afdwingen of afbedelen van het ,comit4 ,dit kon1 zooals ook onze ,duitsche schrijvers opmerken1 ,duitschland niet dadelijk vertrouwen1 daar de vrijzinnige ,turken1 die vr de revolutie hun land ontvloden1 in ,duitschland geweerd werden ter wille van den bevrienden despoot4 ,toen ,oostenrijk van de algemeene verwarring na de revolutie gebruik maakte1 eerst om ,bulgarije geheel van ,turkije te helpen losmaken1 daarna om zelf een stuk ,turksch gebied te annexeeren1 stak ,duitschland geen vinger uit om zijn bondgenoot van die voor ,turkije zoo pijnlijke amputatie terug te houden4 ,later nam ,itali ,tripoli1 en ,turkije kon ,duitschlands verdienste1 de eenige in den driebond te zijn1 die niets wegnam1 maar half waardeeren1 omdat het de natuurlijke beletselen van zulk eene toeeigening even goed kende als ieder ander4 ,waar zulke beletselen niet bestonden1 nam ,duitschland even gretig zijn deel als de anderen1 en in ,afrika heeft het zelfs twee millioen ,mohammedanen aan zijn gezag onderworpen1 een gezag1 dat door de betrokkenen toch niet minder tyranniek gevonden zal worden dan de ,britsch-,indische en ,noord-,afrikaansche ,mohammedanen volgens ,soeltan ,mehmed ,resjd en volgens ,becker het ,britsche en het ,fransche bestuur vinden4 ,duitschland en zijne ,mohammedanen in ,afrika4 ,nu moge ,becker zeggen3 die ,mohammedanen hadden wij al toen onze groote ingenomenheid met ,turkije en den ,islm begon1 en bovendien tellen die pikzwarte ,moslims zelfs in de oogen van ,turken en ,arabieren maar voor half1 maar dat is geen ernstig antwoord op de bedenking1 te minder daar de ,islm die geringschatting der negers niet alleen theoretisch verwerpt1 maar ook practisch voor begaafde negers in de ,moslimsche maatschappij alle wegen steeds veel wijder opengestaan hebben dan in ,christelijke landen4 ,wel heeft ,becker de verdrukte ,mohammedanen1 die nu door ,duitschland geholpen moeten worden1 slechts op #aej millioen begroot1 zoodat alleen ,rusland1 ,engeland en ,frankrijk als de verdrukkers gelden1 maar de ,soeltan heeft in zijn manifest de volle #cjj millioen1 waarop de ,keizer de ,islmbelijders taxeerde1 als te bevrijden verdrukten aangeduid1 en dus bij vergissing de twee millioen ,duitsche onderdanen1 en de ,moslims onder ,oostenrijksch en ,italiaansch gezag1 om niet meer te noemen1 meegeteld4 ,in den ,balkanoorlog stond ,turkije's zelfstandigheid zeker niet minder ernstig op het spel dan thans vr de verklaring van den djihd het geval was2 maar ook toen heeft het van zijn ,duitschen vriend weinig steun ondervonden4 ,grothe merkt op1 dat het moeielijk geweest zou zijn1 in ,duitschland voor de ,turksche zaak alln het voor een oorlog noodige enthousiasme te wekken1 terwijl dit nu1 waar het tegen de concurrenten3 ,engeland en ,rusland gaat1 zoo gemakkelijk valt4 ,men zal dan toch moeten toegeven1 dat het effect van de beide bezoeken van ,keizer ,wilhelm aan den ,soeltan1 waarmee volgens ,becker en ,grothe de welbewuste ,islmpolitiek van ,duitschland werd ingeluid1 zich niet geleidelijk ontwikkeld heeft1 dat het lang bijzonder latent is gebleven4 ,de thans door ,duitschland gewenschte verhouding komt neer op het protectoraat over ,turkije4 ,al deze herinneringen mogen het ietwat eenzijdig karakter der ,duitsche belangenpolitiek nog duidelijker doen uitkomen dan dit in geschriften als die van ,becker en ,grothe al geschiedt1 zij nemen de mogelijkheid niet weg1 dat bij de tegenwoordige politieke constellatie ,turkije door het bondgenootschap met ,duitschland ook zelf groot gewin kan erlangen4 ,maar1 stellen wij ons dan die toekomst voor1 zooals de ,duitsche schrijvers haar wenschen1 dan komt de zaak1 naakt ontkleed1 toch hierop neer1 dat ,turkije1 door ,duitschland verlost van alle lastige inmenging van ,engeland1 ,frankrijk en ,rusland1 komt te staan onder ,duitsche voogdij1 dat het met zorgvuldige vermijding van den naam1 zal worden een ,duitsch protectoraat4 ,zijn leger1 zijn bestuur1 zijne finantin1 alles zal door ,duitschland grondig hervormd moeten worden4 ,de verhouding zal slechts in vorm verschillen van het protectoraat van ,frankrijk over ,marokko of van dat van ,britanni over menig ,mohammedaansch vorstendom in ,indi4 ,het heeft in ,duitschland1 in kalmere tijden1 nooit ontbroken aan warme lofredenaars op de wijze1 waarop ,engeland in ,indi1 ,frankrijk in ,noord-,afrika hunne ,mohammedanen bestuurden1 al ontbrak het natuurlijk ook nooit aan critiek en aan ergernis1 wanneer ,duitsche belangen in het gedrang kwamen4 ,men sprak van de pax ,britannica en van de pax ,gallica1 die in de plaats gekomen waren van de vroegere onveiligheid1 verwarring en corruptheid4 ,zelfs ,engelands werk in ,egypte werd gewaardeerd1 en men vernam gunstige oordeelvellingen over de ,islmpolitiek van ,rusland in ,centraal-,azi4 ,wij hebben geene reden om van een protectoraat der ,duitschers over ,turkije minder gunstige resultaten te verwachten1 ja het zou zelfs kunnen zijn1 dat zij vele fouten hunner voorgangers wisten te vermijden1 en dat de uitkomst den ,turkschen landen ten zegen werd4 ,maar zeer zeker zouden zij ondervinden1 dat de dankbaarheid der ,turken ophield1 wanneer het volstrekt onvermijdelijke ingrijpen goed begon1 ook al mocht men de voorgenomen geleidelijkheid daarbij niet uit het oog verliezen4 ,duitsche oordeelen over ,turkije en den ,islm voorheen en thans3 ,marquart1 ,hartmann1 ,becker4 ,overigens zijn1 of waren althans vr dezen oorlog1 de meeningen van ,duitsche deskundigen over ,turkije en over den ,islm1 met name over beider vatbaarheid voor hervorming1 lang niet algemeen dezelfde1 die thans door ,grothe en ,becker warm verdedigd worden #g4 ,prof4 ,jos4 ,marquart1 thans hoogleeraar te ,berlijn1 spot in het ,vorwort van zijn werk die ,beninsammlung des ,reichsmuseums fr ,vlkerkunde in ,leiden 7#aiac7 met die angebliche ,rolle des ,islms als ,kulturtrger1 en met bijtende ironie spreekt hij van de ,segnungen des ,dschihd1 des zur religisen ,pflicht gemachten ,raubmordes auf dem ,pfade ,allahs1 d4 i4 dus die plicht1 die thans door ,duitschland aan ,turkije weer is ingescherpt4 ,niet alleen in ,duitsche zendingskringen werd de ,islm als de vijand beschouwd1 dien men bovenal bestrijden moest1 maar op een ,duitsch ,kolonialkongress werd de resolutie aangenomen3 ,da von der ,ausbreitung des ,islam der ,entwicklung unserer ,kolonien ernste ,gefahr droht1 rt der ,kolonialkongress zu sorgsamer ,beachtung1 etc4 ,prof4 ,martin ,hartmann1 die de ,islm-wetenschap aan het ,seminar fr ,orientalische ,sprachen te ,berlijn doceert en wiens vruchtbare pen tal van lezenswaarde geschriften over den ,islm en over ,turkije leverde #h1 wordt niet moede erop te wijzen1 dat de ,moslims vooral door de instellingen van den ,islm1 die de vrouw veracht en andersdenkenden verfoeit1 van deelname aan de cultuur weerhouden worden4 ,hij noemt het chalifaat der ,osmanensoeltans eene aanmatiging1 die zij alleen met geringschatting der heilige traditie konden plegen1 een ,agitationsmittel een bequemes ,mittel1 in den ,augen der ,islamwelt als eine ,art ,fetisch zu dienen1 zegt1 dat diese ,doppelstellung 7van den ,soeltan-,chalief7 von den ,kulturstaaten nie anerkannt worden ist1 en dat het eerlijk opgeven van dien titel ,turkije veeleer versterken dan verzwakken zou4 ,natuurlijk is ook hij over den heiligen oorlog niet goed te spreken4 ,hierover schreef hij opzettelijk1 toen het woord djihd in den strijd met ,itali over ,tripoli te berde werd gebracht door sommige ,turken1 en gebruikt daarbij deze thans weer actueele uitdrukking3 444444 die ,androhung des ,heiligen ,krieges1 d4 h4 des ,kampfes gegen alle ,unglubigen1 ausgenommen die vom ,leiter des ,islam der ,gemeinde ausdrcklich als ,freunde des ,islam bezeichneten4 ,dieser ,gedanke ist ,wahnwitz4 ,daar de zetel van de agitatie toen te ,berlijn was1 voegt hij hieraan toe3 ,es sei hiermit gewarnt1 durch ,erregung des religisen ,fanatismus ,unruhe herbeizufhren4 ,gegen jeden solchen ,versuch werden alle ,kulturstaaten einmtig zusammenstehen4 ,vellen druks van denzelfden inhoud zou ik kunnen aanhalen2 tot slot nog dit eene3 ,der ,islm ist eine ,religion ,hasses und des ,krieges4 ,es darf unter keinen ,umstnden geduldet werden1 dass er in einem ,staate der ,kulturmenschheit das normgebende ,prinzip ist4 ,minstens even talrijke uitspraken van denzelfden schrijver zou ik kunnen citeeren1 die den indruk geven1 dat de ,turken de minst geschikte natie van het ,turkenrijk zijn om iets goeds voor de ontwikkeling van hun land te doen4 ,overal1 waar het ,turkenelement zich aan andere ,mohammedanen met het zwaard opdrong1 heeft het den ,kulturbesitz vernichtet und an kulturellen ,werten nichts1 absolut nichts geschaffen4 ,hun religieuze eigenwaan is nog onverdragelijker dan hun nationale4 ,de ,turken van ,constantinopel zijn ein schauderhaftes ,gesindel1 en de biedere ,anatolier 7die ook bij ,grothe voorkomt7 een product der legende4 ,en zulk eene minderwaardige natie will in dem grossen ,reiche von ,skutari und ,prevesa bis ,wan und ,basra das herrschende ,element sein6 ,prof4 ,hartmann heeft een bijzonder levendig temperament1 en ik denk er niet aan1 zijne meeningen te onderschrijven of zijne uitdrukkingen van overdrijving vrij te pleiten4 ,maar in zaakkennis staat hij verre boven ,grothe1 en wat ,turkije betreft1 ook boven ,becker1 naast wien hij de hoofdvertegenwoordiger der ,islm-studie in ,duitschland is4 ,trouwens ,becker zelf heeft zich vroeger1 zij het in gematigder vorm en ietwat anders genuanceerd1 over de ,islm-quaestie ongeveer in denzelfden zin uitgelaten4 ,becker heeft natuurlijk zelf het eerst den strijd gevoeld tusschen zijn medeschermen1 in zijne jongste geschriften1 met de begrippen chalief en djihd en zijne in vroegere tijden van rustigen wetenschappelijken arbeid uitgesproken meeningen4 ,zelf herhaalt hij de slotphrase van eene in #aiaj door hem te ,parijs gehouden voordracht3 ,si la solidarit de l',islam est un phantme1 la solidarit de la race blanche est une ralit1 maar thans om den indruk dier woorden te verzwakken1 en ze te beperken tot den ,islm der negers in ,afrika1 die het hoofdonderwerp zijner rede vormden4 ,waarschijnlijk heeft geen der hoorders die beperking begrepen1 daar aan de geciteerde woorden deze onmiddellijk voorafgingen3 de vrees1 dat de eene mogendheid zich met den ,islm zou verbinden om de plannen der andere te dwarsboomen1 schijnt mij niet zeer gegrond4 ,bovendien had ,becker vroeger1 bijv4 in #aijd in een artikel over het ,panislamisme #i de panislamitische gedachte als in strijd met de wezenlijke belangen van ,turkije voorgesteld1 ,die ,jungtrken hatten gehofft 7na den ,russisch-,turkschen oorlog van #ahgh7 durch ihre ,reformen gerade jenes religise ,moment auszutilgen1 das den ,sultan in erster ,linie zum ,chalifen1 zum ,vorkmpfer des ,islam machte und so eine gesunde ,entwicklung des doch zum grossen ,teile aus ,christen bestehenden ,otmanischen ,reiches ausschloss4 ,en in de ,duitsche vertaling #aj der zooeven genoemde in #aiaj te ,parijs gehouden voordracht komt nog het volgende voor3 ,das ,kalifat des ,sultans von ,konstantinopel war bis zur jungtrkischen ,revolution der ,ausgang der trkischen ,islampolitik4 ,zwar hat die junge ,turkei die ,kalifatansprche nicht aufgegeben1 aber wenn sie sich berhaupt zu einem ,verfassungsstaat entwickeln will1 wird sie mglichst wenig ,gebrauch davon machen mussen44444 ,eine starke ,trkei wird selbstverstandlich nie die politische ,oberhoheit ber die islamischen ,untertanen anderer ,mchte beanspruchen44444 ,beckers recente wijziging van inzicht4 ,bezoeken van ,keizer ,wilhelm aan ,turkije4 ,in zijne recente brochure ,deutschland und der ,islam erkent trouwens ,becker zijne onlangs tot stand gekomen bekeering en de onjuistheid van zijn vroeger jarenlang gekoesterd inzicht4 ,zoowel hij als ,grothe staan uitvoerig stil bij de twee bezoeken 7#ahhi en #ahih7 van ,keizer ,wilhelm aan den ,soeltan ,abdoel-,hamied1 de tweede maal gecombineerd met hetgeen ,grothe noemt eine politische ,pilgerfahrt nach dem ,heiligen ,lande4 ,de wereld heeft die bezoeken1 waarvan het eerste een jaar na de verleening der ,anatolische spoorwegconcessie1 dus in #ahhi1 plaats greep1 beschouwd als overluisterrijke demonstraties van de industrieele en commercieele belangstelling van ,duitschland in ,turkije4 ,de wijze van uitvoering gaf velen1 ook in ,duitschland1 aanleiding tot schouderophalen4 ,vooreerst scheen ,abdoel-,hamied1 de bloeddrinkende tyran1 aan wiens misdaden toch reeds de groote mogendheden min of meer medeplichtig werden door hetgeen ,brard1 en ,martin ,hartmann met hem1 la conspiration du silence noemden1 een vreemd gekozen object voor de z hartelijke vriendschapsbetuiging1 die als herinnering te ,constantinopel eene plompe1 volgens deskundigen met allen kunstsmaak spottende fontein achterliet4 ,verder was de indruk van het bezoek op de ,moslimsche wereld geenszins de bedoelde4 ,wel vond men het merkwaardig1 dat de monarch van een machtig ,europeesch rijk den ,soeltan tweemaal zijne hulde kwam bewijzen1 te meer1 dat men wist1 dat geene tegenbezoeken van den ,soeltan daarop volgden2 de bezoeker deed zich dus aan de ,oostersche voorstelling als den mindere kennen1 en eenvoudige ,mohammedaansche zielen1 die hunne kennis van de wereldkaart en van de wereldgeschiedenis meer uit de legende dan uit de werkelijkheid putten1 zagen daarin eene bevestiging hunner opvatting1 dat de heele aarde aan den machtigsten ,moslimschen soeverein onderworpen is en dat alle andere vorsten zijne1 zij het dan deels zeer ongehoorzame1 vasallen zijn4 ,tot den roem van ,duitschland in het ,oosten droegen die huldebewijzen allerminst bij1 wat ook vleiers daarvan aan ,duitsche reizigers op den mouw mochten spelden4 ,den allerzonderlingsten indruk echter maakte op alle kenners van den ,islm de toespraak1 die de ,keizer op zijne tweede reis 7#ahih7 te ,damascus bij het graf van ,saladijn hield1 waar hij tevens eene krans deponeerde4 ,de rede op het graf van ,saladijn4 ,saladijn is in ,europa door de geschiedenis der ,kruistochten en vooral door ,lessing populair geworden2 in het ,mohammedaansche ,oosten is zijn naam lang vergeten1 behalve bij de weinige beoefenaars van geschiedenis en letterkunde4 ,dezen kennen hem als een gewetenloos politicus1 die door ontrouw en verraad tot hooge macht is opgeklommen1 en wien men veel vergeeft omdat hij een streng orthodox kafirhater geweest is2 niet als het toonbeeld van #ah;de-eeuwsche verdraagzaamheid1 dat ,lessing in zijnen ,nathan van hem maakte4 ,op het graf dan van dezen hater des ,christendoms sprak de ,keizer van een wereldrijk1 dat1 zooals ,becker herinnert1 het ,christendom tot staatsgodsdienst heeft1 deze woorden3 ,die dreihundert ,millionen ,mohammedaner1 die in der ,welt zerstreut sind1 mgen dessen versichert sein1 dass ewig #aa der ,deutsche ,kaiser ihr ,freund sein wird4 ,dit gedeelte der vertooning heeft in de ,moslimsche wereld even weinig blijvenden indruk gemaakt als ,saladijn zelf1 en ,duitsche geleerden namen er destijds hoofdschuddend kennis van4 ,nu doen zij echter plotseling opgeld3 ,grothe en ,becker geven er hunne exegese van1 en men heeft er de ,turken zoo krachtig aan herinnerd1 dat ,nazim-bey ze in zijne toespraak aan den ,duitschen ,gezant citeerde1 en dat de ,soeltan er bij vergissing de inmiddels reeds vaak verbeterde1 en in ieder geval sterk verouderde volkstelling der ,mohammedanen uit overnam in zijn manifest4 ,becker heeft tot voor korten tijd1 aus ,unkenntnis zooals hij het thans verklaart1 deze ,betonung des ,kalifentitels durch ,deutschland als einen ,fehler beurteilt1 maar nu1 na hetgeen ,frst von ,blow in ,deutschland unter ,kaiser ,wilhelm ,,ii uiteengezet heeft1 ziet hij daarin met blijdschap de eerste krachtige uiting van eene bewusste deutsche ,islampolitik en het bewijs1 dass die deutsche ,politik von ,anfang an mit dem ,islam als internationalem ,factor gerechnet hat4 ,beckers wetenschappelijke geweten is bij deze bekeering en bij zijne verdediging der opname van het chalifaat onder de factoren der internationale politiek niet zoo gerust als dat van ,grothe1 die van het groteske dezer ,islmpolitiek niets schijnt te voelen4 ,becker zegt althans1 dat hij over de verhouding van ,turkije tot den ,islm niet geacht wil worden eenig oordeel te hebben uitgesproken1 dat hij zich ertoe bepaalt1 te constateeren1 dat die verhouding bestaat1 dat nu eenmaal millioenen ontevreden ,mohammedaansche onderdanen van ,europeesche staten hunne redding van ,turkije verwachten1 en dat het uur voor ,duitschland gekomen is om van die stemming partij te trekken4 ,redding van ,turkije6 ,het rijk1 waarvan ,martin ,hartmann nog kort geleden zeide1 dat die ,ausschaltung der islamisch-trkischen ,herrschaft aus ,europa bevorsteht2 of elders1 dat schon lngst ber sie 7die ,trkei7 htte verhngt werden sollen3 die ,stellung unter ,kuratel1 of nogmaals3 so tritt nur schneller das ein1 was doch einmal kommen muss3 das ,entfallen der politischen ,macht aus den ,hnden des absterbenden ,trkentums2 van ,turkije1 dat volgens ,becker herboren moet worden en onder krachtige leiding van ,duitschland omgeschapen tot een modernen cultuurstaat1 hetgeen hij eenige jaren geleden slechts dan uitvoerbaar verklaarde1 wanneer de chalifaatsidee of geheel werd opgegeven of zoo weinig mogelijk naar voren gebracht werd6 ,oorzaak der poging van ,duitschland tot wederopwekking van ,moslimsch fanatisme4 ,hoe komt het1 dat nu opeens voor ,turkije mogelijk wordt geacht1 wat tot dus dusver als eene ongerijmdheid werd terzijde gesteld1 dat thans voor dat rijk als nuttig wordt aangeprezen datgene1 waarin men tot vr korten tijd zijn zekeren ondergang gelegen achtte8 ,hartmann heeft1 toen hij in zijn ,ultimatum des ,panislamismus de agitatoren geeselde1 die aan het ,turksch-,italiaansche conflict het karakter van eenen godsdienstoorlog wilden geven1 meteen de scherpste critiek1 die men zich denken kan1 geleverd van de tegenwoordige poging van ,duitschland om het middeleeuwsche fanatisme der ,mohammedaansche wereld1 dat aan het uitsterven was1 nieuw leven in te blazen4 ,die ,trkei kann nur ausrufen3 ,himmel bewahre mich vor meinen ,freunden6 zeide hij toen terecht4 ,en wat moet ,turkije nu uitroepen1 nu zijn beste vriend hem prikkelt tot eenen wereldgodsdienstoorlog1 en hem alvast de ,mohammedaansche krijgsgevangenen1 die tegen ,duitschland vochten1 uitlevert om hen te onderwerpen aan eene godsdienstig-politieke bekeeringskuur8 ,wij kunnen dit alles slechts toeschrijven aan de jammerlijke verstoring van het evenwicht1 ook in de geestelijke atmosfeer van hetgeen wij de beschaafde wereld plachten te noemen4 ,immers1 in normale tijden kennen wij de ,duitschers als veel te bezonnen en te logisch om den enormen onzin te verduwen1 dat hetgeen in het algemeen als een schande voor de menschheid en als eene ramp voor ,turkije zou gelden1 goed en aanbevelenswaardig wordt1 zoodra ,duitschland zich achter of naast de ,halve ,maan plaatst4 ,wij weten van niet vele der tegenwoordige verschrikkelijke gebeurtenissen1 waarop zij zullen uitloopen1 maar dit meen ik nu reeds met zekerheid te mogen voorspellen1 dat binnen niet langen tijd tal van ,duitsche geschriften zullen getuigen van de ook in ,duitschland ontwaakte ergernis over het onwaardige spel1 dat thans met het chalifaat en den heiligen oorlog gespeeld wordt4 ,gewaagd zou het zijn1 nu de feiten zoo spoedig hunne onweerlegbare taal zullen spreken1 te willen voorzeggen1 in hoeverre de poging om een ,mohammedaanschen godsdienstoorlog op groote schaal te doen ontvlammen en daarmede onafzienbare verwarring der internationale verhoudingen te doen ontstaan1 slagen kan4 ,hartmann heeft die mogenlijkheid indertijd met volle overtuiging betwist3 4444 sobald die ,vertreter der verschiedenen islamischen ,gruppen ber gemeinsame ,schritte beraten1 zeigt sich die ungeheure ,verschiedenheit der vlkischen1 wirtschaftlichen und geistigen ,tendenzen1 die sich unter den zweihundert ,millionen ,muslimen finden zeide hij4 ,becker1 die vroeger die ,solidaritt des ,islam ein ,phantom noemde1 zegt nu3 ,der grosse ,krieg1 der so viel aufdeckt und entscheidet1 wird auch den ,beweis erbringen1 ob der so oft besprochene internationale ,zusammenhang des ,islam ein realer ,faktor ist oder ein ,hirngespinst4 ,zeker zal het1 indien ,duitschland bij zijne ,islampolitik van dit oogenblik volhardt1 niet ontbreken aan allerlei maatregelen om in de ,mohammedaansche wereld bekendheid te geven aan de geschiedenis van het ontstaan dier politiek en aan de nieuwe verhouding van vasal1 waarin de herboren ,soeltan-,chalief zich tegenover ,duitschland geplaatst zou zien1 wanneer de ,duitsche idealen verwezenlijkt werden4 ,tegen eenen ,heer der ,geloovigen onder eenen ongeloovigen voogd zullen echter ook ,mohammedanen van den ouden stempel1 die anders mogelijk dupen van de comedie zouden worden1 hunne ernstige bedenkingen hebben4 ,het hoofdargument voor de aanspraak der ,osmanen-soeltans op den titel van ,chalief was hun zwaard1 maar niet een zwaard1 dat getrokken en in de scheede gestoken werd op de bevelen van een ongeloovigen bondgenoot4 ,nederlandsch-,indi en de heilige oorlog4 ,uit vertrouwbare bron vernam ik onlangs1 dat de drukkerij van het ,turksche dagblad ,tann een pamflet over den heiligen oorlog heeft uitgegeven en verspreid1 waarin ook de ,mohammedaansche onderdanen van staten1 die ten opzichte van den tegenwoordigen oorlog neutraal zijn1 tot verzet tegen hunne regeeringen opgehitst worden4 ,o4 a4 moet daarin sprake zijn van de veertig millioen ,mohammedanen1 die gebukt gaan onder het juk der halfbeschaafde ,hollanders4 ,hierdoor is zeker gehandeld tegen de bedoeling van den ,duitschen voogd2 maar slechte hartstochten laten zich gemakkelijker opwekken dan binnen perken houden4 ,gelukkig behoeven wij ons over onze ,nederlandsch-,indische ,mohammedanen niet bezorgd te maken4 ,zij namen den ,islm aan1 toen het ,turksche rijk reeds bestond1 maar zonder dat ,turkije er iets van bemerkte1 en zij hebben met het rijk der ,halve ,maan nooit eenige aanraking gehad4 ,de ,soeltan van ,roem1 zooals zij den ,grooten ,heer van ,constantinopel noemen1 is voor hen een legendarisch wezen gebleven4 ,de panislamitische gedachte is wel naar den ,oost-,indischen ,archipel overgewaaid1 maar heeft er slechts weinig vatbaren bodem gevonden4 ,de groote massa der lagere klassen bleef onaangedaan1 en de meerderheid der hoogere standen is tegenover dit religieus-politieke mengsel van bedrog en zotheid volslagen immuun4 ,en wij mogen gegronde hoop koesteren1 dat die immuniteit zich steeds zal uitbreiden4 ,want1 heeft ,duitschland pas onlangs met de door ons aangeduide vertooningen zijne bewusste ,islampolitik geinaugureerd1 wij hebben al eenige jaren langer tegenover de door de geschiedenis aan onze zorgen toevertrouwde ,inlandsche bevolking onze welbewuste opvoedingspolitiek1 en drtegen zijn chalifaat en heilige oorlog en andere middeleeuwsche ongerechtigheden gelukkig machteloos4 ,wanneer wij maar onwrikbaar vasthouden aan de sedert eeuwen aan onze ,mohammedanen gewaarborgde volledige godsdienstvrijheid en tevens de ingeslagen richting van educatie in steeds sneller tempo blijven volgen1 dan behoeven wij de eigenaardige soort van geistige ,waffen1 die thans voor het eerst met het merk made in ,germany in omloop gebracht worden1 nooit te vreezen4 ,toch blijven wij in het belang der menschheid hopen1 dat ,duitschland eerlang dit nieuwe product uit den handel terugneemt4 ,de heilige oorlog van den ,islm is1 zooals wij meermalen herinnerden1 een door en door middeleeuwsch instituut1 waaraan zelfs de ,mohammedaansche wereld bezig was te ontgroeien4 ne eigenaardigheid van dit instituut kunnen wij ongeveinsd bewonderen3 heilige oorlog tegen medeleden der ,mohammedaansche gemeenschap is door de wet van den ,islm absoluut uitgesloten4 ,de beperking van de levensgemeenschap tot ,mohammedanen1 tot hen1 die hetzelfde dogma over het ,hiernamaals belijden1 is middeleeuwsch1 maar de beschouwing van strijd binnen de sfeer der levensgemeenschap als goddeloos biedt een voortreffelijk aanknoopingspunt voor de hoogste sociale beschaving en is voor de moderne wereld ietwat beschamend4 ,hooren wij1 wat ,martin ,hartmann in zijn opgewonden toon daarover schreef3 ,im ,gegensatze zum ,islam1 wo grundstzlich der ,krieg auf den ,kampf gegen die ,andersglubigen als ,unglubige beschrnkt ist1 wird in den christlichen ,lndern an dem ,kriege gegen ,glaubensgenossen von niemand ,anstoss genommen1 und hier sind nicht selten die ,diener der ,kirche der ,liebe die ,eifrigsten im ,schren1 also in der ,verleugnung des ,evangeliums2 sie prstieren auf ,kommando die patriotische ,geberde1 die in diesem ,falle eine ,verletzung des fnften ,gebotes darstellt1 nicht zu sprechen von jenem andern3 ,du sollst deinen ,nchsten lieben als dich selbst4 ,inderdaad1 in den ,islm behoeft men slechts de middeleeuwsche beperking van het volledige bestaansrecht tot de geloofsgenooten op te heffen1 en de levensgemeenschap tot de gansche menschheid uit te breiden1 om den algemeenen wereldvrede tot een absoluut voorschrift der ,moslimsche wet te stempelen4 ,voor moderne staten1 die ,mohammedanen als onderdanen1 beschermden of bondgenooten hebben1 is de schoone taak weggelegd om dezen1 en zichzelve tevens1 tot die hooge opvatting der menschelijke samenleving op te leiden2 liever dan hen in eigen belang terug te voeren in de wegen van middeleeuwschen geloofshaat1 die zij juist bezig waren te verlaten4 ,,aanteekeningen #a ,dit bedrag moet thans #aiad aanzienlijk hooger gesteld worden1 daar in de allerlaatste jaren het aantal dergenen1 die jaarlijks uit ,nederlandsch-,indi aan den hadj deelnemen1 ongeveer verdubbeld is4 #b ,eenige ,arabische strijdschriften besproken 7,tijdschrift van het ,bataviaasch ,genootschap van ,kunsten en ,wetenschappen1 ,deel ,,xxxix1 blz4 #cgi-dbg74 #c ,in ,de ,gids van ,januari #aiji deed ik verslag van mijne daar opgedane ervaringen4 #d ,grothe werd op zijne reizen door ,turken telkens in zijne hoedanigheid van ,duitscher als onze vriend aangeduid1 hetgeen hij met bizim dost in plaats van dostumuz weergeeft1 en als ,turksch voor ,duitscher schrijft hij steeds ,alemanly in plaats van ,alman of ,almanjaly4 #e ,zij zijn1 in het ,turksch afgedrukt1 te vinden in ,beckers tijdschrift ,der ,islam1 ,bd4 ,v1 ,heft #d1 met vertaling1 en in ,m4 ,hartmanns ,islampolitik in ,koloniale ,rundschau1 #aiad1 ,heft #aa-ab1 met vertaling en uitvoerige toelichting4 ,in dit laatste artikel1 dat mij eerst na het afdrukken der eerste uitgave van dit opstel onder de oogen kwam1 maakt ook ,hartmann tabula rasa van veel van hetgeen hij vroeger over den ,islm en de ,turken geschreven heeft1 en toont zich1 met een zeker voorbehoud1 bekeerd tot den heiligen oorlog niet alleen1 maar verwijt aan anderen1 dat zij vroeger zoo gedacht hebben als hij zelf deed4 ,hij merkt op1 dat de woorden van ,keizer ,wilhelm bij het graf van ,saladijn te meer indruk moesten maken1 omdat de ,mohammedanen vroeger niet veel dergelijks te hooren kregen4 ,die anderen ,grossmchte haben fast immer nur verchtliche ,worte fr die ,trken und den ,islam gehabt1 zum ,teil haben verantwortliche ,staatsmnner sich mit einer ,schrfe gegen den ,islam ausgesprochen1 die aus dem beschrnkten ,gesichtskreis1 in dem sie aufgewachsen sind1 und der ihren ,lande mit seinem ,dnkel der ,gottesstaatsidee eigen ist1 zu erklren1 aber nicht zu entschuldigen ist4 ,wir haben nicht den geringsten ,grund1 von der bisher beobachteten ,haltung abzugehen1 etc4 ,deze woorden1 uit de pen van een geleerde1 van wiens ontelbare uitspraken tegen ,turkije en den ,islm in de volgende bladzijden eene kleine bloemlezing gegeven wordt1 zouden ons tot stomme verbazing brengen1 als niet zoovele andere verschijnselen ons met de psychose van den oorlog vertrouwd gemaakt hadden4 #f ,het behoort tot eene lange reeks van ,politische ,flugschriften1 die door ,ernst ,jckh worden uitgegeven1 en waartoe alweder ,frst von ,blow en andere beroemdheden bijdragen leveren4 ,becker gaf verder in de verzameling ,bonner ,vaterlndische ,reden und ,vortrge whrend des ,krieges eene voordracht over ,deutsch-,trkische ,interessengemeinschaft1 in de ,sddeutsche ,monatshefte een opstel ,england und ,egypten1 en in ,das ,grssere ,deutschland een artikel ,england und der ,islm4 #g ,wij citeeren hier slechts enkele uitlatingen van orintalisten1 en laten de vele gelijksoortige uitspraken van geleerden1 wier studievakken hen slechts van ter zijde met het ,oosten in aanraking brachten1 zooals bijv4 ,h4 von ,treitschke1 ter zijde4 #h ,ik geef hier eene kleine bloemlezing van titels van ,m4 ,hartmann's geschriften1 uit de allerlaatste jaren3 ,der ,islam #aijh 7in3 ,mitteilungen des ,seminars fr ,orient4 ,spr4 in ,berlin1 ,jahrg4 ,,xii1 ,abt4 ,,ii1 #aiji71 ,die ,arabische ,frage1 ,leipzig #aiji1 ,der ,islam1 ,leipzig #aiji1 ,die neuere ,literatur zum turkischen ,problem in3 ,zeitschrift fr ,politik #aiji1 ,unpolitische ,briefe aus der ,trkei1 ,leipzig #aiaj1 ,islam1 ,mission und ,politik1 ,leipzig #aiab1 ,fnf ,vortrge ber den ,islam1 ,leipzig #aiab1 ,das ,ultimatum des ,panislamismus 7over den heiligen oorlog tegen ,itali7 in3 ,das ,freie ,wort ,jahrg4 ,,xi1 ,no4 #af1 ,mission und ,kolonialpolitik in3 ,koloniale ,rundschau1 ,heft #c1 ,mrz #aiaa4 #i ,panislamismus 7in3 ,archiv fr ,religionswissenschaft1 ,bd4 ,,vii1 #aijd74 #aj ,der ,islam und die ,kolonisierung ,afrika's in3 ,internat4 ,wochenschrift fr ,wissenschaft1 ,kunst und ,technik1 #ai ,febr4 #aiaj4 #aa ,wel een passend attribuut voor politieke vriendschap6