,,li*t- ,,en ,,s*aduwbeeld5 ,,uit ,,de ,,b9n5l&5 ,,van ,,java4 ,,ov] ,,het ,,k>akt]1 ,,de ,,mate ,,van ,,bes*av+1 ,,de ,,z$5 ,,en ,,gebruik5 ,,d] ,,javan52 ,,ov] ,,de ,,invo]+ ,,van ,,het ,,*ri/5dom ,,op ,,java1 ,,het ,,bezig5 ,,van ,,vrij5 ,,arbeid ,,en ,,&]e ,,vrag5 ,,van ,,d5 ,,dag4 ,,v]hal5 ,,en ,,gesprekk5 ,,v]zameld ,,op ,,reiz5 ,,door ,,geb]gt5 ,,en ,,boss*51 ,,9 ,,de ,,won+5 ,,van ,,arm5 ,,en ,,rijk54 ,,door ,,de ,,gebro$]s ,,dag ,,en ,,na*t4 ,,m$eg$eeld ,,door ,,d5 ,,e]/g5oemde4 ,,te ,,leid51 ,,bij ,,jacs4 ,,haz5b]g ,,corns4 ,,zoon4 #ahed4 ,grau1 !ur] ,freund1 i/ alle ,!orie1 ,und grn des ,leb5s goldn] ,baum4 ,g!4 ,,voorr$e4 ,ik b5 kortel+s met mijn bro$] ,na*t uit de b9n5l&5 van ,java alhi] aangekom51 en zie met g5oeg51 dat m5 zi* ook hi] te l&e het lot aantrekt di] go$e ziel51 9 wi] midd5 wij 9 gehu*t51 dorp51 /$5 en 9 de wild]niss5 bij het wa*tvuur1 zoo m5ig ja> hebb5 doorgebragt4 ,de ond]w]p51 welke wij de/ijds hebb5 beh&eld1 word5 hi] ov]wog5 door /aatsmann51 m9i/]s1 l$5 d] twe$e kam]1 liefhebb]s1 spekulant51 presid5t5 van ,z5del+-g5oots*app51 door +ewijd5 en leek51 door mann5 van de !orie en van de praktijk2 zij word5 er door gewikt en gewog51 het voor en teg5 er van 9 het li*t ge/eld1 door dez5 aangeprez51 door g55 gelaakt4 ,het pleit is e*t] nog niet besli/4 ,to5 ik dit alles zag1 da*t ik nogmaals na ov] hetge5 ons 9 d] tijd bezig hield en het s*e5 mij toe1 dat onze v]hal5 en gesprekk5--al drag5 zij niet het gewaad van gele]dheid1 al zijn zij niet gevo]d door mann51 erv>5 9 het /aatsregt1 de /aa?ui%\dkunde1 dogmatiek1 *ri/ologie en 9 de hoog]e en lag]e politiek1 ma> to*1 zoo als ik met bes*eid5heid v]me5 te durv5 hop51 met e5 we9ig gezond v]/& ond] d5 gro55 boom des lev5s t] ner ge/eld1--niet geheel onwa>dig mog5 bes*\wd word51 om ond] het oog van het publiek te word5 gebragt4 ,e5ige kle9igh$5 da>gelat51 die ik er heb bijgevoegd1 na> aanleid+ van hetge5 ik na mijne aankom/ 9 ,europa v]nam en ontwa>de1 kom5 ze onv]&]d 9 het li*t4 ,wij hop51 dat onze v]hal5 en gesprekk5 go$gun/ig door d5 lez] mog5 word5 ontvang54 ,mijn bro$] ,na*t is re$s s$]t lang door d5 dag]aad v]li*t geword54 ,hij w5s*t e*t] onbek5d te blijv5 en heeft zijn naam v]&]d4 ,de ,correspond5t5 van onze voormalige firma word5 d]halve v]zo*t zi* voortaan uitsluit5d te w5d5 tot d5g5e1 die van het navolg5de is ,s4444 ,febru>ij1 #ahed4 ,,de ,,m$$eel]4 ,,v]hal5 ,,en ,,gesprekk5 ,,uit ,,de ,,b9n5l&5 ,,van ,,java4 #a4 ,na e5 v]moeij5d5 dagm>s* ov] b]g5 en dal51 w>5 wij te ,gno]ag aangekom54 ,onze kle$]5 en ov]ige reisbehoeft5 hadd5 wij 9 kle9e l$]5 k(f]s gepakt1 ligt g5oeg om ze1 met e5e h& va/geh\d5 word5de1 op d5 s*\d] ( op het ho(d te drag54 ,ma> de ,koeli's1 die zi* da>m$e hadd5 bela/--e5 ti5tal ,javan5 uit het dorp1 dat wij des morg5s hadd5 v]lat5--w>5 a*t] geblev54 ,twee ur5 vr onze afreis uit ,gnoetnig w>5 zij van da> v]trokk54 ,wij haald5 h5 e*t] 9 en vond5 ze ond]weg1 9 de s*aduw van e5 ,bamboesbos*je1 uitge/rekt op d5 grond ligg54 ,sommig5 hield5 hunne sie/a en bezigd5 onze k(f]tjes1 die da>toe jui/ groot g5oeg w>51 tot ho(dkuss5s2 &]51 die re$s uitgeslap5 w>51 maakt5 kle9e cig>5 van fijn gesn$5 tabak en ,djagongblad]54--,saja banjak tjap1 ,toean6 7,ik b5 dood mo$e1 he]7 zeide de e52 ,t]laloe panas1 korang koewat 7't is ondragelijk heet1 ik kan niet me]7 voegde e5 &] mij toe1 en ,sakit prot 7ik heb pijn 9 't lijf7 0 de j]emiade van e5 d]de4 ,wij liet5 e5ig5 onz] b$i5d5 bij h5 a*t] en zett$5 onz5 togt voort1 nadat wij e5 d] k(f]s hadd5 geop5d om wat sig>5 te krijg5 en die ond] h5 te v]deel54 ,wij belo(d5 i$] van h5 e5 halv5 guld5 bov5 het b$ong5 loon 7dat wij re$s vooraf hadd5 betaald71 b5ev5s ,koew koew 7suik]gebak7 met ,kopi 7k(fij7 tot e5e v]snap]+1 indi5 zij zorg droeg5 vr het vall5 van d5 avond te ,gno]ag te zijn4 ,ja wel1 be/e he]6 riep5 zij all5 v]heugd als uit e55 mond2 wat e5 go$e he] is hij to*--voegd5 &]5 er bij4 ,hunne wil 0 ind]daad go$4 ,ma> zij lag5 da> zoo vrolijk bije56 ,hun go$ig1 slap]ig oog1 wa>9 de g5oegelijkheid als het w>e te lez5 /ond1--want zij w>5 zoo blij1 zoo zond] zorg51--hield5 ze onafgebrok5 g]igt op d5 blaauw5 rook hunn] cig>52 zij s*55 alda> zoo regt gelukkig te zijn1 bet] nog dan het e]/e m5s*5pa> 9 het ,p>adijs2 e5 beekje murmelde 9 hunne nabijheid en ,p>adijsvijg51 die hun het groote blad bij wijze van bord voor hunn5 m$egevo]d5 rij/maaltijd hadd5 opgelev]d1 namelijk1 ,pisangboom51 spiegeld5 zi* w]kelijk 9 het eff5 vlak van het kri/allijn5 vo*t d] beek4 ,_h ik mijn z9 gevolgd1 dan _h ik ze vooruitgezond51 ma> mijn bro$] ,na*t zeide ze zull5 wel a*t] aan kom5 en wij g+5 vooruit met e5 ,lo]ah 7e5 dorp%o(d71 drie van onze b$i5d5 en e5 pa> &]e ,javan51 die onze in/rum5t5 en jagtgew]5 droeg54--,e9delijk w]d het tijd na> e5 na*tkw>ti] om te zi5 en nog w>5 zij niet aangekom54 ,de avondzon wi]p re$s h>e roode /ral5 op de oo/elijke dalhell+2 weldra v]li*tte zij nog sle*ts h>5 bov5/5 r&1 deze held]e /rook w]d all5gs small] en bleek]2 reusa*tige vl$]muiz5 7,kalong's7 tog5 re$s ov] onze ho(d5 na> de oord51 wa> zij hunne na*telijke fee/5 vi]5 en het ges*reeuw d] paauw5 9 de naburige w\d5 klonk al luid] en luid] 9 ons oor1 to5 wij het e5zame dorpje nad]d51 dat sle*ts uit e5 vijf- ( ze/al hutt5 be/ond4 ,de donk]e s*aduw51 die op het bre$e dal w>5 n$]g$aald1 hadd5 ook het kle9e dorp met zijne vru*tboom5 re$s v]zwolg54 ,zoo ev5 hadd5 de vr\w5 op de h\t5 blokk5 7,leso5g7 rij/ voor het avondet5 ge/ampt en re$s e5 kw>ti]uur vroeg] _h de regelmatige1 held]e klank d] nervall5de /amp]s ons oor getr(f51 to5 wij ons nog op e5 v]r5 af/& van hi] bevond54--,naauwelijks e*t] hadd5 zij ons 9 het oog gekreg5 ( zij wi]p5 h>e /amp]s 7,aloe's7 n$] en vlod5 ijl+s b9n5 h>e hutt54 ,huil5d w]d5 zij a*t]volgd door h>e k9d]5 en de hond5 v]s*ol5 zi* ond] d5 vlo] d] won+51 die1 zoo als gewoonlijk het geval is1 aan de vi] hoek5 op pal5 ( ,bamboes/ijl5 w>5 geb\wd4 ,uit die s*uilhoek5 liet5 zij hunne blaff5de symphonie1 =tissimo1 hoor5 en /oord5 de kipp5 9 d5 slaap1 die t] zelfd] plaatse re$s s$]t g]uim5 tijd op het roe/ zat54 ,9 de hutt5 zelv5 w]d niet de m9/e beweg+ v]nom54 ,all51 die zi* er 9 bevond51 hield5 zi* zoo /il als e5 muis2 sle*ts hi] en da> liet zi* e5 half gezigt1 e5 oog1 bespeur51 dat nieuwsgi]ig door e5e reet d] ,bamboesw&5 gluurde4 ,wij zett$5 ons ond] e5 kle9 afdak n$] op e5 /ampblok 7,leso5g71 dat voor de hutt5 /ond en b5oemd5 d5 ,lo]ah tot onz5 ambassadeur en pl5ipot5ti>is1 t5 e9de met d5 wa>s*ijnlijk lev5d5 inh\d d] geslot5e ve/+5--niet zoo als ,pr9s ,m5zik(f met de ,v]hev5 ,porte--ne51 vri5ds*appelijk te ond]h&el54 ,onze diplomaat hield e5e ro]5de aanspraak1 gaf zijne sm>t te k5n51 dat onze kom/ v5/]s en deur5 _h do5 sluit5--en t] naauw]nood _h hij zijne si]lijke r$e geindigd ( e]/ w]d e5e1 v]volg5s e5e twe$e en weldra e5e d]de deur geop5d1 wa>op1 hoewel a>zel5d1 e5ige mann5 na> buit5 trad5 met rij/ en ,pisang1 welke lev5smiddel5 de ,lo]ah v]kla>d _h teg5 go$ geld te will5 inruil54 ,wij nuttigd5 nu ons e5v\dig avondmaal1 dat ons op e5 ,pisangblad w]d toeg$i5d4 ,de hond5 krop5 uit hunne s*uilhoek5 te voors*ijn en kwam5 al kwispel/a>t5d na> ons toe2 weldra v]s*55 enkele rimpelige sybill5 op het tooneel1 die op e5ig5 af/& blev5 /aan en ons met luide1 krijs*5de /emm51 ma> niettem9 met regt vri5delijke geb>51 e5 welkom te ,gno]ag6 to]iep54 ,het duurde niet lang ( e5ige jong]e vr\w51 met h>e k9d]5 op d5 arm1 trad5 op ons toe1 ja1 zelfs de jonge meisjes slop5 de e5e na de &]e 9 d5 kr+4 ,&]5 v]wijd]d5 zi* w$] en bragt5 ons ongevraagd e5ige lekk]nij51 die zij 9 hunne hutt5 hadd5 bewa>d4 ,deze bood ons e5 kle95 pot aan1 gevuld met ,sambal gr5g1 g5e bragt de helft van e5 gebrad5 ho5 7,ajam panggang7 te voors*ijn1 dat hij ons als lekk] aanbeval1 e5 &] gaf ons e5 pa> g$roogde s*ildpadeij]51 ( e5 /ukje ,d5d5g2 e5 vi]de spreidde e5e mat 7,tik>71 van ,p&anblad]5 gevlo*t51 op d5 ,leso5g uit en e9delijk--to5 de ov]tuig+ zi* algeme5 _h geve/igd1 dat wij ge5e ze]oov]s w>51--zag5 wij ons v]tr\welijk omr+d door oud5 en jong51 door mann51 vr\w5 en k9d]51 met al hun huisg$i]te1 9 n woord1 door al wat 9 het dorp lev5 ontvang5 _h4 ,,na*t4 ,ziet ge wel1 dat de ,javan5 be/e m5s*5 zijn8 ,,ik4 ,ziet ge wel1 dat m5 go$ en ga/vrij zijn kan1 zond] ,*ri/5 te zijn8 ,ma> ziet ge ook wel1 dat onze ,koeli's niet kom58 ,,na*t4 ,hebt sle*ts g$uld2 het is nog niet volkom5 avond en buit5di5 wij hebb5 manes*ijn4 ,zij zull5 wel kom54 ,intuss*5 hadd5 onze jong5s 7spreek uit3 ,javas*e b$i5d51 die somtijds re$s vrij beja>d zijn7 k5nis gemaakt met de bewon]s van het dorp en slaapplaats5 voor ons uitgezo*t4 ,het laat/e ov]blijfsel van het vooroordeel1 dat de dorpel+5 teg5 ons m5s*5 met blanke gezigt5 nog koe/]d51 0 door hunne bemoeij+5 wegg5om54 ,mijn jong5 ,sid9 komt da> aan/app5 met e5e jeugdige vr\w1 die ha> k9d op d5 arm heeft2 zij bi$t ons h>e hut tot tijdelijk v]blijf aan en wil t5 onz5 gevalle zoo lang bij h>e buurvr\w h>5 intrek nem54--,wa> is dan uw man8 ,a*1 he] gaf zij t5 antwoord1 a*t dag5 gel$5 heeft e5 tijg] hem opgeget54 ,dit zeide zij met e5 lag*5d gezigt als ( zij e5 grap v]haalde4 ,op grond hi]van beelde de lez] zi* niet 91 dat de ,javan5 h>dvo*tig en gevoelloos zijn2 dat is vol/rekt niet het geval4 ,de zaak is deze3 9 alle wissel+5 van hun lot g$rag5 zij zi* als gebor5 philosoph5 en wet5 zi* spo$ig na> alles te s*ikk54 ,zoodra het lijk aan de a>de is toev]tr\wd1 al heeft m5 d5 ov]l$5e bij zijn lev5 nog zoo lief gehad1 dan wordt er niet me] om getreurd4 ,het treur5 helpt to* niet1 en g$ane zak5 nem5 da>door ge5 ke]6 ,wa>toe zal m5 iem& lang bewe551 da> m5 elk5 dag zelf /]v5 kan8--,op die wijze ongeve] bes*\w5 zij de zak54 ,het heete klimaat1 de v]baz5d snelle ontb9d+ en v]gankelijkheid van al dat bew]ktuigd is1 zoodra het lev5 da>uit is gewek51 de voortdur5de gelijkvormigheid 9 alle v]s*ijnsel5 d] natuur1 die h5 omr+t1 wa>9 ge5e afwissel+ van ja>getijd5 wordt wa>g5om51 dit alles oef5t noodzakelijk]wijze invlo$ uit op hun k>akt] en hunne inn]lijke gemo$/emm+4 ,met gelat5heid drag5 zij hun lot1 dat door h5 als iets onv]mijdelijks wordt bes*\wd4 ,het geva>1 wa>aan zij voortdur5d zijn blootge/eld1 ontneemt hun alle vrees en maakt h5 onv]s*illig omtr5t hetge5 ha> bij &]5 doet ont/aan4 ,wij nam5 bezit van de hut1 die op e5ig5 af/& van de ov]ig51 tuss*5 o(t- en wilde boom5 v]s*ol51 0 geb\wd4 ,de rosse glo$ e5] lamp met ,dj>ak- 7,ric9us-7 olie gevuld1 wi]p e5 flaauw li*t op d5 vlo] en de vi] b]ookte w&51 van gevlo*t5 ,bamboes v]va>digd1 wa>uit het e5ige v]trek d] hut be/ond4 ,de vlo] ru/te op /ijl51 t] hoogte van ongeve] vi] voet bov5 d5 grond3 de bank1 die met e5ige ,tik>'s 0 belegd en ons tot ru/plaats moe/ di551 be/ond m$e uit gesplet5 ,bamboes4 ,wij v]langd5 ze] na> e5 bad2--wij w5s*t5 ons te ontdo5 van onze kle$]51 die doornat van zweet en da>5bov5 met /( en vuil b$ekt w>54 ,ma> wat moe/5 wij aantrekk58 ,de ,koeli's1 die onze k(f]s droeg51 w>5 nog niet aangekom54 ,e5 siga>1 e5 glas wijn kond5 wij wel ontb]51 ma> z\d5 wij ons nu ook g5oodzaakt zi5 het t5ue d] inboorl+5 aan te nem51 en 9 het ko/uum van ,adam rond te w&el58--,al hetge5 de go$e luitjes hi] 9 het dorp 9 hunne g>d]obe ov]compleet hadd5 en dit be/ond uit e5 pa> ,sel5dang's 7lange1 smalle omslagdoek57 en ,s>ong's 7e5 kle$+/uk1 dat d5 vorm heeft van e5 vr\w5rok71 w]d ons t5 gebruike afge/aan4 ,wij d$5 d]halve als ( wij ons 9 het ,p>adijs bevond5 en het ko/te we9ig moeite ons 9 te beeld51 dat dit w]kelijk het geval 04 ,ademd5 wij hi] niet e5e zuiv]e1 za*te1 geurige lu*t 98--/rekte zi* hoog bov5 onze ho(d5 niet de s*oon/e blaauwe hemel uit8--/ond hi] nev5s onze hutt5 niet de ,musa uit het ,p>adijs 7gelijk ,l9naeus ha> heeft g5oemd71 met h>e reusa*tige1 re$s aanrijp5de trosvormige vru*t58--blonk5 g9ds niet g\dkleurige ,mangga's1 roode ,djamboe's1 ,do]5's en ,nangka's1 beide t] grootte van e5 m5s*5ho(d1 b5ev5s vele &]e s*oone vru*t5 9 het oog1 half v]s*ol5 tuss*5 het lo( d] boom51 die 9 en rondom het dorpje w>5 aangeplant8--v]hief zi* niet bov5 onze ho(d51 zag5 wij niet v]re b5$5 ons 9 het lag]e g$eelte van het dal1 het lo(gewelf d] all]pra*tig/e1 bloemrijke w\d58--gelek5 de bewon]s van het e5zame dorpje1 9 de e5v\digheid huns h>t51 niet op het e]/e m5s*5pa>1 to5 het 9 ons*uld het ,p>adijs tot won+ _h8 en murmelde g9ds a*t] ons1 9 de onmiddellijke nabijheid d] hut1 niet e5 beekje1 wa>van het kri/alheld]e wat] ons uitlokte tot het v]friss5d g5ot van e5 bad8--,e5 g$eelte van het wat] liep door e5e ,bamboesbuis na> e5e plek1 wa> het t]re9 met e5 /eil5 w& #e #f voet afdaalde en pla/e van die hoogte bij wijze van /ortbad 7,pantran7 op d5 bad5de n$]4 ,wij droogd5 ons 9 de lu*t1 sloeg5 d5 ,s>ong om onze l5d55 en d5 ,sel5dang ov] de s*\d]s en begav5 ons na> d5 nabij geleg5 r& d] klo(1 van wa> wij d5 gans*51 zooveel lag] geleg55 bodem van het dal kond5 ov]zi54 ,alda> vleid5 wij ons n$] 9 het gras ond] het geboomte en liet5 onz5 gee/ t5 speelbal van de indrukk51 te weeg gebragt door de omr+5de s*oone natuur1 die zi* me] en me] 9 ha> s*em]5d avondkle$ hulde4 ,het dorpje ,gno]ag is geleg5 op e5 voorsprong d] we/elijke dalhell+1 welke ongeve] #gjj voet b5$5 d5 hoog/5 r& e5 za*t glooij5d plat vormt en v]volg5s /eil 9 d5 eig5lijk5 bodem van het dal ov]gaat4 ,de r&1 wa>op wij ons bevond51 v]hief zi* nog ongeve] #cjj voet bov5 dit laag/e g$eelte des dalbodems4 ,aan g5e zijde van het dal rees de hell+ e]/ za*t glooij5de1 bij wijze van t]rass51 v]volg5s /eil] en e9delijk als e5 loodregte w& opwa>ts na> d5 oo/elijk5 dalr&1 die van d5 we/elijk5 r& welligt #a #a_/b #b ,javas*e pal5 #a v]wijd]d 04 ,op d5 voorsprong lag5 hi] en da> kle9e1 drooge rij/veld5 7,tip> en ,oema7 v]/rooid 9 e5e wild]nis van ,alang-alanggras1 welke laat/g5oemde zelf de plaats w$] _h +5om5 van veld51 9 voormalig5 tijd beb\wd4 ,de bodem van het dal da>5teg51 b5ev5s de /eile hell+51 die het t] w$]zijde inslot51 w>5 b$ekt met e5 maje/ueus oorspronkelijk w\d1 met boom5 wi] zuilvormige /amm5 zi* #ajj1 ja1 #abj voet hoog v]hiev51 alvor5s zij hunne ronda*tige lo(kroon5 vormd54 ,als wiess5 zij vrij 9 de lu*t1 zoo v]hiev5 zij hunne kru95 de e5e bov5 de &]e aan d5 /eil5 dalw& en sle*ts enkele g$eelt51 die volkom5 loodregt oprez51 viel5 hi] en da> als kale plekjes tuss*5 het geboomte 9 het oog4 #b ,deze b]gw&51 deze w\d51 welke d5 bodem van het dal ov]s*aduw51 w]d5 nu bes*55 door het zilv]blanke li*t d] maan1 die hoog aan d5 hemel /ond4 ,ha> li*t 0 zoo held]1 dat wij t] naauw]nood e5ige s*em]+ hadd5 kunn5 wa>nem51 to5 de dagtoorts #c w]d uitgeblus*t4 ,9 het azur5 uitspansel liet zi* niet het g]+/e wolkje bespeur54 ,ma> aan het z9tuig van het gehoor w]d v]kondigd1 dat de zon b5$5 d5 horizon 0 g$aald4 ,hoewel ge5 ademtogtje w]d bespeurd1 ge5 blaadje van het geboomte ritselde1 v]hiev5 zi* to* /e$s duidelijk] zek]e algeme5e na*telijke geluid54 ,nu de opp]vlakte des bodems niet lang] w]d v]hit en de oorzaak niet me] be/ond1 die zulks _h te weeg gebragt1--de zonne/ral51 welke er op ners*ot51--/eg5 niet lang] lu*t/room5 loodregt opwa>ts en w]d de zijwa>ts*e voortplant+ van het geluid niet me] v]h9d]d4 ,de br&+ van de me] dan #bj pal5 van ons v]wijd]de zuid] ku/ liet zi* all5gs duidelijk] v]nem5 en het bruis*5 van d5 /room1 die1 9 zijn lang5 loop uit het b9n5/e van het hooggeb]gte tot aan de ku/1 zi* al kronkel5d door d5 bodem van het dal sl+]t1 tr( al luid] en luid] ons oor4 ,hoe /]k] deze algeme5e1 d(fe na*telijke geluid5 zi* liet5 bespeur51 9 gelijke mate v]m9d]de het g]uis* 9 het dorpje4 ,de gans*e m5s*elijke bevolk+ er van be/ond uit e5 vijftigtal mann51 vr\w5 en k9d]51 die zi* met ha> tam g$i]te--ho5d]s1 hond51 geit51 e5 pa> buffels en pa>d5--9 dit dal _h n$]gezet en mijl5 v] door wild]niss5 van &]e dorp5 0 ges*eid54 ,zij lag5 nu all5 op hunne ,bal bal's 9 de hutt5 uitge/rekt1 wa> zij zi*1 i$] 9 d5 kr+ van zijn gez91 geheel en al ov]gav5 aan het zalige gevoel van e5 volkom5 onbezorgd gemo$4 ,uit e5ige hutt5 klonk5 ons nog de langg]ekte toon5 van e5 gezang te gemoet1 dat no* e5e bepaalde melodie1 no* woord5 heeft1 ma> gewoonlijk door mann5 wordt gemprovise]d en gezong51 wanne] zij op de ru/bank ligg5 en zi* gelukkig gevoel54 ,ook dit e5toonige gezang hield all5gs op2 onze b$i5d51 die zi* 9 gezels*ap van e5ige dorpel+5 a*t] ons 9 het gras hadd5 n$]gelegd1 slop5 de e5 voor en de &]e na 9 /ilte weg1 om ook voor zi* e5e na*telijke ru/plaats op te zoek52 de e5e deur w]d na de &]e geslot52 de lampjes1 wa>van het s*ijnsel door de ret5 d] w&5 s*em]de1 w]d5 de e5e na de &]e geblus*t2 het geluid d] huisdi]5 liet zi* all5gs zeldzam] hoor51 en e9delijk v]kondigde niets me] de nabijheid d] m5s*elijke wez5s1 die met al hunne lev5de h1 met al hun geluk en ongeluk1 zi* 9 onze onmiddellijke nabijheid bevond5 en nu 9 diep5 slaap v]zonk5 w>54 ,wij alln nog zat5 da>--en lang5 tijd zwijg5d--nev5s elk&]4 ,opgetog5heid v]vulde ons4 ,nu e5s ve/igd5 wij mijm]5d de blikk5 op d5 teg5ov] geleg5 dalw&1 wa>van hi] e5e bogt1 met donk]e s*aduw5 b$ekt1 9 e5 geheimz9nig dui/] v]dwe51 t]wijl eld]s e5e voorwa>ts spr+5de rotspunt ( de reusa*tige zuil e5s boom/ams door het volle li*t d] maan w]d bes*552--dan w$] ru/t5 zij op het blad]5gewelf1 wa>m$e het w\d d5 bodem van het diep b5$5 ons ligg5de dal ov]dekte4 ,de digt/e na*telijke dui/]nis liet zi* hi] en da> tuss*5 deze boom5 bespeur51 als zag5 wij door e5e spleet 9 e5 peillooz5 afgrond n$]1 t] plaatse wa> 9 de diepe1 met w\dgeboomte ov]s*aduwde klo(1 voor het oog volkom5 onzigtba>1 ma> door d5 dond] h>] s*uim5de golv5 luid hoorba> de ,tji-,nagnak he5brui/4 ,da> /ort zij van blok tot blok1 van rots tot rots n$]wa>ts en zet zij 9 snelle va>t h>5 loop voort na> de ku/4 ,&]e g$eelt5 van de opp]vlakte des w\ds1 vooral t] plaatse wa> de groot/e en hoog/e lo(kroon5 oprez51 w>5 zoo held] v]li*t1 dat m5 de paauw5 kon zi51 wi] luid gill5d ges*reeuw nog voor korte oog5blikk51 g$ur5de het vall5 van d5 avond1 de e*o's van alle b]gw&5 _h do5 ontwak51 ma> die nu bewegeloos en /il 9 de topp5 van het geboomte zat54--,van tijd tot tijd fladd]d5 e5ige vl$]muiz5 ons voorbij2 somtijds vloog e5 krass5de uil langs de hell+ van het dal1 do* dit 0 de e5ige beweg+1 die zi* liet bespeur51 want he9de en v]re lag de natuur 9 diepe ru/ v]zonk54 ,behalve het d(fe g]uis* van d5 snell5 /room1 tr( ge5 &] geluid ons oor dan het regelmatig geklep van e5 ,caprimulgus1 #d dat als klett]5de ham]slag5 op e5 aanbeeld alom door het dal klonk1 en sle*ts zeld5 v]nam5 wij uit het w\d b5$5 ons e5 geluid als van loeij5de buffels1 ma> fijn]1 me] s*or en wild] van toon2 het w>5 rh9oc]oss51 die zi* sle*ts 9 d5 speeltijd lat5 hoor54 ,ov]ig5s 0 de di]lijke s*epp+ dood /il en n]g5s 0 e5ige beweg+ zigtba>4--,ma> met welke na*telijke s*oonheid 0 het omr+5de l&s*ap getooid6 welk e5 toov]a*tig5 s*ijn gaf da>aan de maan1 die het als door e5 flo]s1 door e5 zilv]kleurig1 half doors*ijn5d glas bes*e56 ,wa> v9d ik woord5 om zoo veel s*oonheid te bes*rijv51--( kleur5 om ha> na> wa>de af te mal58 ,mijne kra*t5 zijn da>toe te zwak4 ,zoo iets laat zi* sle*ts gevoel51 wa>nem54 ,,na*t4 ,be/e bro$] ,dag2 wanne] ik mijn oog laat gaan ov] dit vru*tb>e1 door de natuur zoo rijk gezeg5de l&s*ap1 dat e5 wa> p>adijs mag word5 geheet5 en 9 d5 s*oon/5 s*em]s*ijn van het liefelijke maanli*t da> voor ons ligt1 wanne] ik da>bij d5k aan de go$e ,javan51 die1 voor hoog] ontwikkel+ zoo vatba>1 9 deze oord5 geve/igd zijn1 ma> wi] gee/ nog 9 de diep/e dui/]nis d] onwet5dheid is gehuld1 wi] mate van intellectuele bes*av+ naauwelijks met dat s*em]li*t d] maan kan v]gelek5 word51--wanne] ik mij dit alles voor d5 gee/ /el1 dan v9d ik het t5 uit]/e beklag5swa>dig1 dat zij de op5b>+ van het ,evangelie1 de zeg5+5 des ,*ri/5doms nog niet deela*tig zijn geword51 dat hun eeuwig heil1 het heil hunn] on/]felijke ziel1 zoo s*romelijk wordt v]wa>loosd6 ,,dag4 ,be/e ,na*t1 die klagt wordt door mij niet g$eeld4 ,voor ik d5 w5s* kan koe/]5 om de ,javan5 tot ,*ri/55 te beke]51 gelijk gij dat gewoon zijt te noem51 moet ik e]/ le]5 inzi51 dat de ,*ri/elijke le] niets dan zuiv]e wa>heid bevat1 dat de k5nis di] le] voor alle volk5 d] a>de als e5e zeg5+ zij te bes*\w51 en met d5 be/5 wil t] w]eld heb ik mij hi]van nog niet de ov]tuig+ kunn5 v]s*aff54 ,,na*t4 ,hoe is het to* mogelijk1 dat ge zoo kunt sprek56 ,b$5k e5s tot welk e5 hoog5 graad van bes*av+1 wij ,*ri/5volk5 zijn opgeklomm52 ov]weeg e5s hoeze] wij ,*ri/55 door de me]d]e ontwikkel+ onz] v]/&elijke v]mog5s1 9 h&el en nijv]heid1 9 het /aatkundige en door onze z$elijke ov]magt1 bov5 alle niet-,*ri/5natin v]hev5 zijn2 d5k to* aan het li*t d] wet5s*app5 dat zijne held]e /ral5 ov] ,europa v]spreidt1 de hooge vlugt welke het gee/eslev5 bij ons heeft g5om51 de v]baz5de ontwikkel+ aan alle nuttige kun/51 aan alle takk5 van nijv]heid gegev51 wa>9 ge5 enkel niet-,*ri/5volk zi* met ons met5 kan1--wa>aan hebb5 wij dat alles te dank58 dan jui/ aan het ,*ri/5dom1 't welk wij belijd51 aan onze heilige ,k]k1 aan de le] des bijbels1 zoo ov]vloeij5de van m5s*5liefde1 aan de zeg5+5 d] geop5ba>de godsdi5/1 die de ,heil& en ,v]loss] ons heeft ges*onk58 ,,dag4 ,9 ge55 deele1 bro$] ,na*t4 ,gij v]ke]t 9 dwal+1 wa>9 tr\w5s e5ige millio55 uw] gelo(sg5oot5 m$e zijn v]vall54 ,nietteg5/a&e dit alles1 moet ik u rondweg v]kl>51 dat gij het spoor geheel en al bij/] zijt4 ,er zijn ?ans ruim a*tti5 eeuw5 v]loop51 s$]t ,jesus van ,naz>e? zijne gelo(sle] v]kondigde en ongeve] #ab #acjj ja> s$]t het tijd/ip1 wa>op die le] ond] de ,g]maans*e volk/amm51 9 het h>t van ,europa geve/igd1 me] algeme5 is v]breid geword54 ,en van wanne] dagteek5t nu die buit5gewone wet5s*appelijke en indu/rile ontwikkel+ bij de ,europes*e volk51 9 zoo v]re deze e5 hoog]5 trap hebb5 b]eikt1 dan wa>op vele zoog5aamde ,heid5s*e volk5 /aan1 als de ,japannez51 ,*9ez51 ,h9does8--,zij dagteek5t t] naauw]nood van vr #bjj j>51 en wat betreft de teg5woordige hooge vlugt1 de buit5gewone vooruitgang1 die 9 alle takk5 van nijv]heid wordt wa>g5om5--het held]e li*t1 v]spreid door de ontdekk+51 op het gebi$ d] natuurlijke wet5s*app5 gemaakt1 wa>door het lev5 en het v]ke] d] volk5 e5e gans* &]e1 nieuwe1 vroeg] niet mogelijk gea*te g$aante heeft v]kreg51 e5e vlugt die nog dagelijks als met ar5dsvleugel5 hoog] /ijgt1--deze dagteek5t nog niet van vr e5 hond]d j>56 ,en op welk5 trap van intellectuele en indu/rile bes*av+ /ond5 deze zelfde ,*ri/5volk5 9 de voorafgegane eeuw51 s$]t de invo]+ des ,*ri/5doms8 ,de gr(/e onwet5dheid1 het v]rega&/e bijgelo( lag als e5 dikke nevel uitge/rekt ov] deze volk5 en ond]drukte elf twaalf hond]d j>5 lang elke vrij]e ontwikkel+ des gee/es2 het gelo( aan de op5b>+5 des bijbels1 aan de onfeilba>heid d] k]kelijke orakelspreuk51 v]/ikte alle zelf/&igheid van d5k51 wer/reefde elk ond]zoek d] natuur en /elde wond]5 9 de plaats d] natuurwet1 v]breidde dui/]nis1 wa> het li*t _h moet5 aanbr5g54 ,ge zult mij to* wel niet teg5sprek51 dat de oude ,griek5 en ,rome951 lang vr de geboorte van ,*ri/us1 e5 veel hoog]5 graad van bes*av+ bezat51 dan d5 ,*ri/5volk5 g$ur5de de middeleeuw5 eig5 08--,en wee6 die zeldzame mann51 die het durfd5 wag5 e5 s*uw5 li*t/raal 9 de dui/]nis te will5 w]p56 ,0 aan ,galile het treurige lot niet bes*or5 nog 9 de #ag;de eeuw door de prie/]s van ,*ri/us als kett] te word5 v]volgd1 dewijl hij e5e eeuwige wa>heid v]kondigde en v]d$igde1 welk] be/aan ,korp]nicus re$s _h erk5d1--moe/ hij niet1 nog 9 #afcc1 voor de regtbank d] inquisitie zwe]51 te geloov51 dat de a>de 9 de hemelruimte /il /ond86 ,lev]de het midd5 #ah;de eeuw niet nog het s*\wspel op1 dat kett]s v]br&1 heks5 op de pijnbank d] inquisitie gefolt]d w]d58--ja1 wat zeg ik1 heeft m5 niet nog vr kort5 tijd1 9 de twe$e helft d] neg5ti5de eeuw1 gezi5 dat deze prie/]s van ,*ri/us1 gelijk zij zi* noem51 van ,*ri/us die sle*ts liefde1 v]gev5sgez9dheid pr$ikte--d5 vloek1 d5 banvloek6 uitsprak5 en m5s*51 die d5 bijbel hadd5 gelez51 tot de galei5 doemd58--,ik wil hop51 dat ,jesus niet &]maal zal gebor5 word52 want indi5 dit ges*i$de en hij optrad teg5 deze prie/]s1 die zi* na> zijn5 naam noem5--en zek] z\ hij zulks do51 gelijk hij re$s e5maal te velde trok teg5 de hui*el>ij d] ,joods*e prie/]s1 d] ,ph>izen--dan z\d5 zij hem als e5 vals*5 ,messias aanklag51 v]oordeel51 en t5 twe$5 male kruisig56 ,,na*t4 ,het is ze] wel mogelijk4 ,ge weet1 dat ik1 wel is wa>1 9 het ,ka?olieke gelo( b5 opgevo$1 e*t] ge5sz9s behoor tot de v]e]d]s d] hi]>*ie1 s$]t ik zelf/&ig heb le]5 d5k54 ,gij spreekt van de gruwel5 door het ,pausdom v]oorzaakt1 van de hui*el5de prie/]s*a>1 die he]s*5 wil en ga>ne 9 troebel wat] vis*t2 ma> al hetge5 door u is aangevo]d /rekt eig5lijk to* sle*ts t] v]he]lijk+ van het ,*ri/5dom6 ,want ge zult to* met mij bek5n51 dat het li*t d] gezuiv]de ,*ri/elijke le]1 s$]t d5 tijd dat ,lu!r 9 #aebj de ,pausselijke bul v]br&de1 op e5e zegevi]5de wijze al deze nevel5 voor zi* uit heeft g$rev5 en ?ans e5 groot g$eelte d] oude en nieuwe w]eld met zijne /ral5 bes*ijnt1 door wi] koe/]5de en weldadige w>mte kun/5 en wet5s*app5 alom tot de he]lijk/e en kra*tdadig/e ontwikkel+ zijn gekom58 ,,dag4 ,bro$] ,na*t1 ge komt hi] &]maal tot e5e geheel v]ke]de gevolgtrekk+4 ,het ,*ri/5dom heeft niets geme5s met dez5 bloei d] kun/5 en wet5s*app51 want uit zijn a>d is het volslag5 onges*ikt e5ig li*t op het gebi$ da>van te v]spreid54 ,dit is 9 zulk e5e mate het geval1 dat het1 9 plaats van e5ige aanleid+ en aanspor+ te gev5 tot het ond]zoek5 d] natuur1 tot het navors*5 van de w]k5 des ,s*epp]s1 9 teg5deel all]e]/ en bov5al voors*rijft te geloov5 aan wond]51 va/ te geloov5 aan het onbegrijpelijke1 het onmogelijke1 aan hetge5 9 /rijd is met alle erv>+1 met alle bek5de wett5 d] natuur4--,het is wa>1 de z$ele]1 welke het ,*ri/5dom pr$ikt1 is aanprijz5swa>dig1 moet hoog word5 ges*at1 want zij le]t ons het go$e van het kwade te ond]s*eid51 zij boezemt liefde tot de deugd 91 /elt m$elijd5 jeg5s onze natuurg5oot5 t5 pligt4 ,deze le] e*t] is de m5s*elijke natuur eig51 s$]t d5 aanvang van ha> be/aan1 en het li*t dat s$]t e5e eeuw1 ma> met held]5 glans e]/ 9 de laat/ v]loop5 vijftig j>5 9 het intellectuele en indu/rile lev5 d] volk5 is opgegaan1 zijn wij e5ig en alle5 v]s*uldigd aan de natuurlijke wet5s*app51 aan de g5iale en grondige /udie d] natuurwett5 en d] w]k5 van d5 v]hev5 ,s*epp]1--aan de /e$s 9 zek]heid to5em5de k5nis van hetge5 wij da> bov5 aan d5 hemel1 hi] b5$5 op de a>de ontw>51 en is bov5al 9 ruime mate gevloeid uit de ontdekk+51 g$aan op het gebi$ d] geologie1 d] /]re- en s*eikunde1 d] physica en physiologie2 hi]door ho(dzakelijk is de wa>heid aan d5 dag gebragt en alom v]kondigd geword51 die het godsdi5/ig bijgelo( /e$s b9n5 eng]5 kr+ tra*tte te bep]k54 ,dit hebb5 de ,*ri/elijke prie/]s ook ov]al en door alle eeuw5 he5 ze] wel gevoeld en begrep52 uit di5 ho(de hebb5 zij1 s$]t de /i*t+ d] hi]>*ie tot op d5 tijd van ,galile en van ,galile tot op d5 huidig5 dag1 ijv]ig ge/reefd deze wa>heid te ond]drukk51 de vatba>heid da>voor--door hunne wijze van ond]rigt--9 het k9d]lijk gemo$ te v]/ikk51 d5 natuurond]zoek] 9 zijne navors*+5 te breidel5 ( hem er om te v]volg52 want de natuurkundig5 zijn het1 die vij&ig teg5 h5 ov]/aan1 die de somb]e s*aduw51 welke de prie/]rok rondom zi* w]pt1 door e5 /e$s groot] word5d tal van li*t/ral5 9 held]5 dag dreig5 te h]s*epp54 ,zij1 de obscurant51 lev5 en beweg5 zi* met welbehag5 alle5 9 die met nevel5 d] onwet5dheid bezwang]de lu*t1 wa>9 ge5 &] li*t kan doordr+5 dan hetge5 door wond]5 en bijgelo(1 als door bes*ild]de v5/]glaz51 is v]donk]d en gebrok54 ,het is de pligt van d5 natuurond]zoek] teg5ov] hun gelo( aan wond]5 de natuurwet--de duidelijke v]kl>+--te /ell54 ,hij z\ met zi* zelv5 9 teg5spraak zijn1 hij z\ niet lang] natuurkundige1 s*ei- ( /]rekundige zijn1 het niet kunn5 zijn1 indi5 hij aan wond]5 gelo(de1 indi5 hij 9 /aat 0 zijn e]/e axioma--zijn evangelie3 de eeuwige onv]&]lijkheid en regelmatigheid d] natuurwett51 te v]loo*554 ,alle wet5s*ap h\dt op1 zoodra de mogelijkheid van het teg5deel wordt aang5om54 ,,na*t4 ,ma> dewijl gij to* met mij gelo(t1 dat ,god almagtig is1--wa>om z\ hij dan niet ne enkele maal de w]k+ van e5ige zijn] natuurwett5 tijdelijk hebb5 ges*ort1 do5 oph\d5 ( 9 e5 teg5ov]ge/eld5 z9 hebb5 v]&]d1 t5 e9de zijn e5ig gebor5 zoon op a>de te z5d5 en ons zondige m5s*5 gelukkig] te mak58 ,,dag4 ,be/e bro$]1 v]geef het mij6 ,hetge5 gij da> zegt1 kan mijn mond niet uitsprek51 kan mijn v]/& niet bevatt54 ,wij bewon5 e5 van de a*t planet51 welke met de #bg zoog5aamde kle9e planet5 ( a/]od5 9 kr+5 om de zon w5tel5 en die g$eeltelijk de a>de 9 grootte v]re ov]treff54 ,de zon zelve is sle*ts e5 van de duiz5de1 insgelijks veel groot]e zonn51 die--(s*oon aan ons oog sle*ts als zoog5aamde va/e /]r5 zigtba>--aan d5 hemel fonkel54 ,wij kunn5 to* niet aannem51 dat van al die duiz5de zonn5 sle*ts om deze ne--om de onze1 die niet tot de groot/5 behoort--planet5 zi* w5tel51 en nog veel m9d]1 dat ond] al die planet51 welke tot deze en tot die duiz5de &]e zonn5 behoor51 alle5 op onz5 kle95 a>dbol lev5de wez5s won51 met gee/- en d5kv]mog5 begaafd8--,z\ het niet hoog/ ong]ijmd zijn te v]ond]/ell51 dat die tallooze zonn51 met h>e planet5 en trawant51 uitsluit5d 9 het aanwez5 zijn g]oep5 om d5 wille d] #iej millio5 m5s*51 die 7?ans7 op deze a>de lev5 en dat deze s*a> van zoo onvolkom5e wez5s1--gelijk de m5s*5 ind]daad zijn1 die s$]t h>e s*epp+ tot op d5 huidig5 dag zi* op niets met zoo veel ijv] hebb5 toegelegd dan om elk&] te v]moord51 te kwell5 en te plund]51--dat zij 9 het oog van d5 ,s*epp] des heelals zoo hoog hebb5 gegold51 dat ,hij om d5 wille van h5 en om h5 alln die v]baz5de m5igte veel groot]e hemellig*am5 heeft ges*ap51 welke wij 9 de onpeilb>e hemelruimte nog op de v]/e af/&5 ontdekk51 tot wa> ons oog met de reusa*tige telescop5 reikt4 ,wij moet5 d]halve noodzakelijk]wijze uitgaan van het d5kbeeld1 dat ook op al deze &]e hemellig*am51 al?ans op de mee/5 7dezulke1 welke ges*ikt zijn om door bew]ktuigde wez5s te word5 bewoond7 lev5de1 met v]/& begaafde s*epsel5 aanwezig zijn1 da>gelat5 dat zij welligt e5igz9s &]s gevormd en bew]ktuigd zijn dan wij4 ,en wat heeft ,god nu g$aan1 volg5s de ,*ri/elijke gelo(sle]8--,nadat de m5s*5 re$s g$ur5de vijf duiz5d j>5 ( iets lang] op de a>de hadd5 voortge/rompeld1--g$ur5de welk tijdp]k re$s vele rijk5 ont/aan en w$] te gronde w>5 gegaan1 natin op het s*\wtooneel d] w]eld w>5 getr$5 en het hadd5 v]lat51 wa>bij veel blo$ v]got51 veel gruwzaamheid gepleegd1 vele zond5 w>5 b$rev51--zag de ,s*epp] t5 laat/e 91 dat het zoo niet lang] gaan kon2 hij begreep e9delijk1 dat hij zijn w]k 7d5 m5s*7 niet doelmatig g5oeg _h +]igt en dat dit w]k noodzakelijk]wijze e5ige rep>ati5 en v]bet]+5 moe/ ond]gaan4 ,hij _h ( s*iep e5 zoon en zond dez5 op de a>de om het m5s*dom deugd en liefde tot d5 naa/e te pr$ik5 en te do5 beoef551 hetge5 hij dan ook met zulk uit/ek5d gevolg 9 praktijk bragte1 dat de dankb>e tijdg5oot5 hem da>voor bespott$51 hoond51 bes*uldigd51 ja1 e9delijk tot d5 m>tela>sdood v]oordeeld5 en aan het krui%\t nageld56--,ma> nu 0 ,god met zijne s*epsel5 v]zo5d2 nu mogt5 zij zondig5 na> h>telu/ en zoolang zij v]koz51 ( nog zull5 v]kiez51 mits zij er te e5ig] tijd sle*ts b]\w ov] gevoel51 dan kunn5 zij de zaligheid to* nog deela*tig word52 want heeft hij niet zijn eig5 zoon--het lam #e ,gods--tot v]zo5+ voor de zonde d] m5s*5 gegev5 en hem--aan wi5--da>voor t5 (f] gebragt8--3 aan zi* zelv54 ,die 9 hem geloov51 zull5 9 het kon+rijk d] hemel5 kom51 en hun aantal b$raagt ?ans ongeve] #bde millio54 ,wat de ov]ige #gje millio5 m5s*5 betreft--,jod51 ,mohamm$an5 en zoog5aamde ,heid551--die behalve de zoo ev5 g5oemd5 op de a>de won51 hun vooruitzigt is ze] dui/]1 dewijl het gelo( 9 ,jezus bij h5 ge5 wortel wil s*iet51 en wat aangaat de #ce millio5 ,grieks*-,ka?oliek51 zoo m$e de #fj millio5 ,g]e=me]de kett]s 7die1 wel is wa>1 9 ,jezus ,*ri/us1 ma> niet aan de goddelijke magt van d5 ,paus geloov57 met h5 is het1 volg5s de le] d] alle5 zaligmak5de heilige k]k1 ge5 ha> bre$ bet] ge/eld dan met de ,heid552 het gevolg hi]van is1 dat er van de #iej millio5 bewon]s dez] a>de eig5lijk sle*ts #aej millio5 gelukzalig5 7,pausselijk-,ka?olieke m5s*57 ov]blijv51 voor wie het goddelijke zo5(f] de poort5 des hemelrijks heeft kunn5 op554--,en wat zal er word5 van de bewon]s d] ov]ige duiz5d5 bij duiz5d5 van planet5 en zonn51 welke 9 het heelal zwev5 en zi* 9 elliptis*e ban5 beweg58--dat kan niem& bepal51 indi5 zij1 namelijk1 van d5 aanvang af niet op e5e me] volkom5e wijze zijn gevormd dan wij--( indi5 zij ge5e ,*ri/55 zijn1--indi5 de zoon ,gods ook niet bij h5 e5 bezoek heeft afgelegd1--niet d5 one9dig lang5 togt door het heelal heeft ond]nom51--indi5 hij niet van trawant5 na> planet51 van planet5 na> zonn51 van zonn5 na> melkweg5 en nevelvlekk5 is getog5 om ov]al1 wa> het w]k zijns vad]s en van zijn mee/] niet go$ g+1 het noodige er aan te h]/ell5 en te v]bet]56--,wa>a*tig1 bro$] ,na*t1 wat z\ ik e5 erb>melijk d5kbeeld moet5 opgevat hebb5 van d5 alwijz5 ,s*epp]1 indi5 ik zulke soort van ne/]ij5 kon geloov51--indi5 ik zoo iets da*t van d5 one9dig51 eeuwig5 ,mak] van het heelal1 die niets onvolkom5 heeft da>ge/eld1 die het kle9/e wormpje1 het onb$uid5d/e plantje en hoe veel te me] niet d5 m5s*6 van d5 aanvang af zoodanig heeft gevormd1 dat1 door de kra*t5 wa>m$e ,hij hem heeft begiftigd en die ,hij aan eeuwig onv]&]lijke1 onv]breekb>e wett5 ond]wi]p1 alles wat leeft en zi* beweegt en door zijn5 adem wordt bezield1 door zi* zelv5 en uit zi* zelv5 zijne ontwikkel+1 vole9d+ en e9delijke be/emm+ onfeilba> te gemoet gaat1 zond] dat op e5ig]lei wijze de wett51 de e5maal 9 het lev5 g]oep5 kra*t51 h]/ell+ ( v]bet]+ behoev54--,en1 aang5om5 dat zulks d5kba>1 dat zulks mogelijk 01 dan vraag ik u3 wat heeft dan dat buit5gewone gezants*ap van ,god op a>de uitg]igt8 ,wat heeft het geholp58--z\dt ge durv5 bew]51 dat de m5s*5 s$]t di5 tijd bet] en gelukkig] zijn geword58 ,w5d uwe blikk5 om u he51 sla ,europa gade6 ,wat ziet ge8 ,ell5de1 armo$e1 hong]snood1 gevang5iss5 en &]e d]gelijke /raf9rigt+5 opgepropt met misdadig]s2 slav5h&el1 die ond] de bes*]m+ van ,*ri/elijke wett5 s$]t eeuw5 wordt g$rev52 dief/al1 moord1--ontevr$5heid door de volk5 gevo$ jeg5s hunne rege]d]s1 blo$ige omw5tel+51 vrees d] he]s*]s voor hunne volk51--oorlog6--s*ep5 en ve/+5 laat m5 9 de lu*t spr+5 en duiz5d5 van m5s*5 vall5 9 n enkel5 oog5blik als e5 (f] des doods2 hi] ontwa>t gij w$]zijds* wantr\w51 haat tuss*5 de ond]s*eid5e ,*ri/5sekt51 g9ds aanmatig+ d] prie/]s1 kuip]ij5 d] ,jesut52 van godsdi5/ v9dt gij buit5 de k]k5 zelfs ge5 spoor1 9 de k]k5 veel hui*el>ij en s*ijnheiligheid4 ,w]p uwe blikk5 a*t] u4 ,da> ontwa>t gij e5 vreesselijk s*\wspel1 dat nu s$]t #ahjj lange j>5 voortduurt4 ,de aanbidd]s d] oude god5 van ,griek5l& vang5 het treurspel aan2 blo$ig v]volg5 en m>tel5 zij de nieuwe ,*ri/55 en br&/apels besluit5 het1 wa>op ,*ri/55 ,*ri/55--tot vreugde van ,*ri/55 9 de vlamm5 (f]56 ,da> wordt het ijz+wekk5de cyclorama voor uw oog ontrold1 wa>op met vlamm5de en blo$ige kleur5 de ges*i$5is des ,*ri/5doms is afgemaald4 ,langzaam ontwikkelt het zi* voor uw5 />5d5 blik4 ,e]/ ziet gij niets dan d5 dui/]51 bijna ti5 eeuw5 lang5 na*t d] middeleeuw51 zoo vol gruwel52--te v]geefs tra*t gij e5ig s*em]li*t van gee/eslev5 te ontdekk52--dikke wolk5 v]dui/]5 d5 hemel1 zij ru/5 op de a>de1 het s*rikbew9d d] hi]>*ie bespi$t d] m5s*5 gang5 van zijne geboorte af tot aan d5 oog5blik van zijn v]s*eid51 ja1 zelfs zijne g$a*t5 word5 geklui/]d2--het vreesselijk/e z$eb$]f he]s*t alom ond] alle volk5 van ,europa en elke natuurlijke ontwikkel+ d] v]mog5s1 die 9 h5 sluim]51 wordt zorgvuldig ond]drukt2--rijke kloo/]s zwev5 bij duiz5d5 aan uwe blikk5 voorbij2 de l&man legt de vru*t51 die hij 9 het zweet zijns aans*ijns aan de a>de heeft ontwoek]d1 aan hunne poort5 n$]1 en1 ond] de bes*]m+ des kruises1 word5 zij door weeld]ige monnik5 en nonn5 v]brasd2--processin trekk5 voorbij met reliqui5ka/5 en opgesi]de beeld51 wa>aan goddelijke e] wordt bewez51 op het aans*\w5 wa>van i$]1 die zi* beweg5 kan1 de knien ootmo$ig buigt2--hi] hoort gij het aflaatgeld1 betaald voor zond51 die m5 re$s heeft g$aan ( nog zal b$rijv51 9 de ki/5 rammel51 en g9ds v]neemt m5 sle*ts banvloek5 9 de /ilte van d5 na*t1 welke loodzwa> op e5 gans* gexcommunice]d ( ond] int]dict gelegd kon+- ( keiz]rijk drukt2 zelfs de lijk5 d] ge/orv55 mog5 alda> niet aan d5 s*oot d] a>de word5 toev]tr\wd2--ma> e5sklaps wordt de /ikdonk]e dui/]nis door e5 held] li*t v]vang51 de hooge hemel is met e5 rood5 glo$ ov]tog51 flikk]5de vlamm5 v]heff5 zi* bov5 d5 horizon1 ,auto da ,f's word5 geh\d56 en--e5 en d]tig duiz5d m5s*51 bes*uldigd ( sle*ts v]da*t van af te zijn gewek5 van het e5ig w>e gelo( d] ,pausselijke k]k1 word5 de e5 na d5 &]51 somtijds e5 half dozijn te gelijk1 lev5d voor uwe oog5 v]br&6--,welk somb] geb\w wordt g9ds al nad] gevo]d1 en welke jamm]toon5 treff5 van da> uw oor8--,het zijn de k]k]s1 casa santa1 d] inquisitie1 wa> hond]d5 van ,jod5 en ,moor51 die het voorvad]lijk gelo( niet wild5 afzw]51 hunne ket55 do5 rammel52--uit g9ds*e zaal /ijgt het geklag en gejamm] van ons*uldige heks5 op1 die door de prie/]s van ,*ri/us v]da*t zijn geword51 dat zij met booze gee/5 9 betrekk+ /ond52 zij word5 gefolt]d en ligg5 op de pijnbank1 van wa> nu hun gek]m1 dat te v]geefs om erb>m+ smeekt1 uw oor doorklieft en uw h>t doet blo$56--en zie hi]--e5 s*avot is opg]igt en ge ontwa>t zev5 kett]s te gelijk1 die1 bes*uldigd van getwijfeld te hebb5 aan de ,goddelijke roep+ des ,paus51 door de h& d] heilige ,*ri/elijke beulskne*t5 lev5d word5 g]adbraakt6--,het panorama ontrolt zi* v]d]2 zal het dan nimm] e5ige v]blijd5de1 e5ige li*ttooneel5 oplev]58--,e5 ko5e monnik /aat da> te ,witt5b]g2 hij heeft zijne #ie /ell+5 9 s*rift gebragt1 aan de slotk]k aangeplakt en w]pt nu de ,pausselijke bul1 die hem als a>tskett] v]vloekt en 9 d5 ban doet1 9 het flikk]5de vuur2--ma> dit vuur v]breidt zi* 9 het rond1 godsdi5/oorlog5 ontbr&51 /$5 en dorp5 /aan 9 li*telaaije vlam en lijk5 w5tel5 zi*1 d]tig j>5 lang1 9 hun blo$ voorbij uwe ont/elde blikk56--,de he]s*zu*t van ,rome en van h>e kne*t51 welke op ge5 &] regt /eunt1 op ge5 &]5 grond is geb\wd1 dan op gewet5sdwang1 op gee/esna*t en bijgelo(1 heeft nu e5 /rijd op lev5 en dood aangevang5 met het li*t d] ,h]vorm+2--de s*oon/e gewe/5 van ,duits*l& word5 v]woe/1 ontvolkt2--9 de ,n$]l&5 neemt e5 ,h]tog van ,alba het ambt des beul5 wa>1 ond] wi5s bijl de ho(d5 van #ahjjj bewon]s vall5 en 9 ,frankrijk v]vull5 de gruwel51 gepleegd g$ur5de d5 ,b>?olomeusna*t1 welk5 gij nu ziet1 uw gemo$ met afgrijz52 uwe h>5 rijz5 er van te b]ge6 ,ma> g9ds 9 ,rome /aat de ,/$eh\d] van ,*ri/us2 hij vi]t e5 plegtig ,te ,deum en s*rijft e5 jubileum uit voor d5 welgelukt5 moord van #cejjj ,hug5oot56--,ma> nog is de s*ild]ij vol jamm]tooneel5 niet geheel ontrold4 ,zij s*ijnt e9deloos te zijn en ontplooit zi* voortdur5d v]d] en v]d] voor uwe blikk52--9 ,spanje zet het heilig (ficie zijn wo$5 voort2--9 ,frankrijk v]rijz5 de ,cev5nes voor uwe blikk5 en alda> word5 #djjjj arme ,camis>ds1 om d5 wille van hun ,*ri/elijk gelo( 7dat niet zuiv] ,pausselijk 071 gehang51 g]adbraakt1 v]br&6 ,e9delijk1--e9delijk s*ijnt het e5igz9s ru/ig]1 li*t] te will5 word5 op het tooneel wa> 't ,*ri/elijk treurspel wordt v]toond4 ,9 de plaats van het bl9d geloov5 beg9t e5 me] bevru*t5d wet5 te tr$51 en de kleur51 welke de s*ild]ij ons nu aanbi$t1 word5 all5gs za*t]4 ,gij ziet niet me] zoo veel blo$ als vroeg] het geval 01 gepl5gd uit godsdi5/haat1 b$rog en he]s*zu*t2--ja1 9 plaats da>van beg9t het li*t d] wet5s*ap all5gs ov]vlo$ig] te ontwell5 aan die onuitputtelijke bron1 welke het ond]zoek d] natuur da>aan heeft geop5d2 het w]pt nu zijne weldadige /ral5--voor het pap5dom w>e ban/ral5--me] en me] na> alle zijd5 he52 de gr5z5 tot wa> het zi* uit/rekt1 word5 /e$s v]d] vooruit g$rong51 en het bezig5 di] w]ktuig51 wa>van de hi]>*ie zi* zoo ga>ne b$i5de tot beke]+ ( uitroeij+ van deg551 die zij kett]s noemde1 't ge5 mee/al sle*ts ges*i$de uit g\ddor/1 uit he]s*- ( hebzu*t1 wordt met elk5 dag me] en me] onmogelijk2--ma> 9 plaats van hel en vagevuur1 9 plaats van int]dikt1 v]gift1 dolk1 k]k]1 pijnbank1 galg1 rad en br&/apel sluip5 nu ,jezut5 rond1 ,jezut56--die ov]al en n]g5s zijn1 die nu e5s 9 groote m5igte als spr9khan5 door de lu*t vlieg51 dan w$] als moll5 /il en e5zaam door d5 grond he5wroet51 ma> niettem9 altijd onv]moeid en 9 alle l&5 bezig zijn om het li*t d] wet5s*ap1 dat zij niet me] kunn5 teg5h\d51 zoodra het e5maal uitge/ort is1 9 zijne ,,bron te v]/opp51 het k9d]lijk gemo$ zoodanig te v]/omp51 dat het de vatba>heid v]lie/ voor de indrukk5 van wa>heid en li*t1 d5 gee/ 9 de kiem te v]/ikk53--zi* het ond]rigt d] jeugd 9 de h&5 te spel56--,somtijds s*ijnt het1 als w>e die algeme5e plaag geheel en al v]dw552 ma>1 vreesselijke dwal+6 ,sle*ts zij1 die d5 naam er van droeg51 zijn he5gegaan en duiz5d &]51 zw>t als de rav51 die bij voorkeur op en 9 de k]k5 ne/el51 zijn a*t]geblev52 want ,jezut5 9 grond/ell+5 en dad5 zijn zij all51 ,,all51 die tr\w hebb5 gezwor5 aan g9ds*e zw>te bani]1 die ,galilei dwong zijne woord5 te h]roep5 en ,huss tot d5 br&/apel v]oordeelde4 ,zoo beweegt zi* het reusa*tige cyclorama en wordt het voor uwe blikk5 ontrold4 ,de zwa>/e1 donk]/e wolk5 hebb5 zi* all5gs ontla/2 ma> nietteg5/a&e dat alles kondt gij 9 het ja> #ahec de v]zu*t+5 nog hoor5 van twee kett]s1 die door de inquisitie tot lev5slange k]k]+ w>5 g$oemd6 ,op5lijk durf ik bew]51 dat de ,*ri/elijke gelo(sle] tot h$5 sle*ts onwet5dheid en bijgelo( heeft bevord]d1 sle*ts misleid+ des gee/es1 tot he]s*- en hebzu*tige doele9d51 heeft begun/igd1 niet dan ell5de1 onheil1 godsdi5/haat1 oorlog en v]volg+zu*t1 met alle gruwel51 wa>toe h>dvo*tige prie/]s 9 /aat zijn1 heeft gekweekt en dat het li*t1 hetwelk s$]t e5 ( &]half hond]d ja> 9 d5 na*t van waangelo( en b$rog--do* 9 v]re na nog niet algeme5 g5oeg--is begonn5 te glor51 zijn oorsprong is v]s*uldigd aan de beoef5+ d] natuurlijke wet5s*app54 ,,na*t4 ,gij hebt 9 uwe r$e bijna uitsluit5d op de ,rooms5-,ka?olieke k]k g$oeld4444 ,,dag4 ,e5v\dig hi]om3 de gevolg51 welke uit het gelo( aan wond]5 voortspruit51 lat5 zi* bij ha> het duidelijk/ wa>nem52 da>5bov5 bevat zij 9 h>5 s*oot de groote me]d]heid d] ,*ri/551 want met inbegrip d] ,grieks*-,ka?oliek5 telt zij1 volg5s de laat/e b]ek5+51 #ahe millio5 ziel51 en de gezam5lijke ,h]vormde k]kg5oots*app5 sle*ts ongeve] #fj millio54 ,,na*t4 ,ma> gij zijt to* niet onbillijk g5oeg om de misbruik5 en gruwel51 die gij hebt opgesomd1 aan de ,*ri/elijke le] te will5 wijt52 gij zult to* de s*uld van al de jamm]51 welke e5e sluwe en gewet5looze heb- en he]s*zu*t ov] de ,*ri/5w]eld heeft uitge/ort1 niet op ,hem will5 w]p51 die de zuiv]/e m5s*5liefde pr$ikte1 die om onz5twille d5 m>teldood aan het krui%\t /i]f1--namelijk1 op ,jezus ,*ri/us van ,naz>e?8 ,,dag4 ,v]re van da>4 ,hij 0 ontwijfelba> e5 be/ m5s* en zijn h&el en w&el 0 ov]e5kom/ig met de voors*rift5 zijn] le]4 ,indi5 zijne z$ele] niet opgesi]d w>e geword5 door zijne aanhang]s1 jong]51 indi5 zij bevrijd w>e geblev5 van de wijzig+5 en v]&]+5 door de zoog5aamde ,apo/el5 da>9 gemaakt1 indi5 zij niet besmet w>e geword5 met de misvorm+51 met het gelo( aan bov5natuurlijke v]s*ijnsel51 zoo als regt/reeks*e hemels*e oorsprong1 ho$anigheid van ,gods zoon1 op/&+ uit d5 doode t5 d]d5 dage1 hemelva>t en &]e wond]51 door nog lat]e v]zamela>s en afs*rijv]s da>bij gevoegd1 wij z\d5 welligt nimm] getuige zijn gewee/ van de grove v]ba/]+ des ,*ri/5doms1 van het ont/aan d] hi]>*ie1 van de aanbidd+ van beeld5 en heilig51 van de splits+ 9 zoo vele sect51 van de v]volg+5 door de inquisitie1 enz4 ,dewijl e*t] de ,*ri/elijke le] het gelo( aan wond]51 aan het onmogelijke en onnatuurlijke op d5 voorgrond /elt1 ja1 al dadelijk met e5 wond] en wel het all]groot/e wond] beg9t1 wa>op het gans*e geb\w /eunt en ru/--de bevru*t+ door e5 heilig5 gee/ en de geboorte e5] ,godheid uit e5e /]felijke vr\w1--zoo kan het ,*ri/5dom1 gelijk wij het hi] voor ons zi51 aan de m5s*heid nimm] geluk ( vr$e aanbr5g5 en wel om deze r$53 dewijl re$s de e]/e grondslag1 wa>op het /eunt1 vals* is4 ,want gelo(t gij aan n wond]1 dan kunt gij ev5 gemakkelijk hond]d1 ja1 hond]d duiz5d wond]5 als mogelijk aannem51 dan is niets me] onmogelijk4 ,het e5e wond] br5gt het &]e voort4 ,i$] geloovige kie/ uit de massa dat wond] ( dogma tot zijn palladium1 hetwelk hij het mee/ gepa/ a*t voor zijne bijzond]e behoeft51 ( dat het mee/ ov]e5komt met de mate van gelo(1 welke hij bezit4 ,ma> dit is e5e w>e bron van tweespalt1 van splits+ d] gelo(sle] 9 v]s*ill5de1 van elk&] afwijk5de me5+5 en dit is de eig5lijke oorzaak van de v]deel+ d] ,k]k 9 v]s*ill5de sekt54 ,het duurt v]volg5s niet lang ( sektegee/ wordt 9 de nu uite5g]ukte k]k uitgebroeid1 welke all5gs onta>dt 9 haat1 nijd en v]volg+szu*t4 ,dewijl to* e5 wond] ge5e wa>heid is en voor de jui/heid van e5 bl9d geloov5 ge5 bewijs kan word5 gegev51 miss5 de aanhang]s d] godsdi5/ige sect5 7belijd5iss57 die kalme1 ru/ige gelat5heid des gee/es1 welke alle5 kan gebor5 word5 uit de ov]tuig+ van de wa>heid1 uit e5 held] inzigt 9 de natuurwet4 ,bewijz51 welke my/ieke godgele]d5 will5 ontle55 uit zoog5aamde op5b>+5 en goddelijke +ev+51 welke mann5 uit d5 ,joods*5 volks/am voor me] dan &]half duiz5d j>5 moet5 gehad hebb5 en 9 de zoog5aamde heilige s*rift5 moet5 geboek/aafd zijn1 deze zal ge5 natuurond]zoek] als zoodanig aannem51 want zij zijn 9 lijnregte teg5spraak met alles1 dat 9 de groote s*epp+ ,gods leeft en zi* beweegt4 ,9 de natuur alle5 op5ba>t ,god zi* aan d5 m5s*4 ,ma> aangele]de gewoonte1 zond] nad5k51 is 9 /aat zelfs de gr(/e onz9nigheid1 de bespottelijk/e zott]nij1 tot e5 heiligdom te v]heff51 welks v]e]+ aan de gemo$]5 e9delijk tot e5e behoefte wordt4 ,het v]s*il van gelo( van dez5 kr5kt de ijdelheid van g551 die zi* 9 hunne eig5e oog5 zoo ga>ne als onfeilba> bes*\w52 hetge5 d5 e]/5 heilig is1 komt laat/g5oemd5 belag*elijk voor1 met wi] gelo( w$] &]e d5 spot drijv5 en dit moet als de oorzaak word5 bes*\wd1 dat zij1--9 plaats van elk&] de bewijz5 te toon5 wa>op hunne le] is gegrond1 9 plaats van zi* te v]e5ig5 en zi* gezam5lijk te koe/]5 9 de /ral5 d] zon1 die voor elk hunn] s*ijnt1 do* die zij uit het oog hebb5 v]lor51--dat zij zi* /e$s v]d] van elk&] v]wijd]51 de bitt]/e vij&s*ap teg5 elk&] vo$5 en de h& uitslaan na> de middel5 om elk&] te dw+51 ja1 te v]delg56 ,de ges*i$5is d] laat/e #ahjj j>5 is dr om zulks te bewijz51 en nog op d5 huidig5 dag kan m5 da>van de treurig/e ond]v9d+ opdo54 ,het gelo( aan wond]5 w]d gezaaid1 en het onkruid s*oot op als e5e duiz5dho(dige hydra1 wa>van elke afgeh\w5 kop telk5s op nieuw door e5 &]5 wordt v]vang54 ,ma> zelfs dan1 wanne] de ,*ri/elijke le] van al dat onkruid1--het gelo( aan wond]51 aan op5b>+1 aan de onfeilba>heid van de uitsprak5 des bijbels1 en &]e d]gelijke zak51--w]d gezuiv]d1 wanne] al de nadeelige vru*t51 welke dit onkruid heeft g$rag51 ja1 die het nog voortdur5d tot rijpheid doet kom51 uit de maats*appij kond5 v]bann51 wegg5om5 word51 ook dan nog behoorde het go$e deel d] ,*ri/elijke le]1 h>e s*oone1 v]hev5e1 h>e li*tzijde1--ik heb hi]bij het oog op h>e z$ele]--van m5ige ov]drijv+ ontdaan word51 om e5e praktis*e godsdi5/ te zijn1 die niet sle*ts 9 de k]k5 gele]d en gepr$ikt1 ma> 9 d5 w>5 z9 des woords1 9 het maats*appelijk lev5 opgevolgd en betra*t z\ kunn5 word54 ,,na*t4 ,gij spreekt to* niet 9 ern/8 ,o6 ongeloovige ,dag2 z\dt gij het wag51 zelfs het v]hev5/e1 datg5e hetwelk me] dan al het ov]ige g$eelte van de le] des ,heil&s zijn goddelijk5 oorsprong v]raadt1 namelijk1 zijne voors*rift5 omtr5t de m5s*5liefde1 de liefde tot d5 naa/e1 z\dt gij ook da>teg5 te velde trekk5 ( het als onv]d$igba> will5 do5 voorkom58 ,,dag4 ,zoo iets komt niet1 ja1 kan niet 9 mij opkom54 ,de liefde tot onze natuurg5oot51 het sympa!tis*e gevoel1 dat zi* voor het geluk ( ongeluk van &]5 van ons mee/] maakt1 het m$elijd51 hetwelk wij ond]v9d5 met behoeftig5 en lijd5d51 de zu*t die zulks bij ons doet ontwak5 om te help5 en wel te do51 ik koe/] da>voor de groot/e v]e]+1 ik bes*\w zulks als de s*oon/e bloem 9 d5 tu9 van ons gemo$ geplant1 die me] en me] aangekweekt1 uitgebreid en op alle mogelijke wijze v]di5t te word5 v]$eld4 ,ik zal u e*t] bewijz51 dat de m5s*5liefde1 gelijk ,jezus die le]de #f 9 zijne go$heid buit5 maat en p]k1 wa>door hij &]5 alles1 zi* zelv5 niets 01 dat deze niet 9 praktijk kan word5 gebragt1 dewijl onze natuur er zi* niet na> kan voeg5 en de p]soonlijke regt51 de wa>de van het eig5e ik1 er door word5 misk5d4 ,de bijbel le]t3 ,hebt uw5 naa/e lief gelijk u zelv54 ,dat doet niem& en kan niem& do51 dewijl het vol/rekt onmogelijk is4 ,de aangebor5 pligt van zelfbeh\d1 dw+t i$] om zi* zelv5 iets me] lief te hebb5 dan &]54 ,om die r$5 behoorde het voors*rift aldus v]vat te zijn3 indi5 hong]snood u en &]5 aangrijn/ en gij kunt u vo$sel v]s*aff51 nuttig er dan zoo veel van als noodig is om niet van hong] te /]v52 blijft er dan nog iets ov]1 geef dit aan de &]5 en beh\dt het niet voor u zelv52 spa> het uwe niet1 wanne] &]5 gebrek hebb52 help &]51 wanne] gij u zelv5 niet 9 geva> /elt er door om te kom54 ,er /aat ges*rev53 ,hebt uwe vij&5 lief1 zeg5t ze1 die u v]vloek51 doet wel deg551 die u hat51 bidt voor h51 die u geweld do5 en u v]volg54 ,dat kl9kt alles ze] v]hev51 goddelijk1 en is welligt ook ze] gepa/ voor e5 hemel1 wa> niet dan engel5 won54 ,als e]lijk man kan ik e*t] d5g5e1 die niet v]br& ( gekruisigd wil word51 niet aanrad5 deze le] 9 de maats*appij1 wa>9 wij lev51 op te volg54--,zij1 die zi* prie/]s van ,*ri/us noem51 van de ,groot-inquisiteurs af tot op d5 ,biss*op van ,freiburg 9 #ahed1 hebb5 dan ook lett]lijk het teg5deel g$aan en op e5e regt mee/]lijke wijze v]vloekt1 g]adbraakt en v]br&4 ,de hemel beho$e mij da>voor1 zoo iets raad ik niem& aan2 ma> om niet v]trapt1 niet naakt uitgeplund]d te word51 neem ik het volg5de als grondregel aan3 tra*t uw5 vij& te ov]tuig51 dat hij v]ke]d heeft geh&eld1 beproef om hem tot inke] te br5g51 hem1 zoo mogelijk tot vri5d te mak52 gelukt dit niet1 laat hem dan de t&5 zi51 en h\d hem op e5 e]bi$ig5 af/&2 gaat hij dan nog voort aanslag5 teg5 u te sm$51 ziet gij u da>door w]kelijk 9 geva> gebragt1 neem dan de wap55 t] h& en v]delg hem4 ,op e5e &]e plaats wordt gelez53 ,indi5 iem& u op de regt]wang slaat1 ke] hem ook de &]e toe4 ,ne5 zeg ik2 indi5 gij niet voor e5 dwaas1 e5 lafa>d ( e5 gek wilt doorgaan1 geef hem dan e5 f]me klap t]ug4 ,de ,*ri/elijke le] vord]t3 het ond]drukk5 van z9nelijke bege]te1 het be/rijd5 van vlees*elijke lu/51 die zij zondig noemt2 gij zult u losmak5 van al wat a>ds* is en het vlees* v]loo*551 opdat uwe on/]felijke ziel aan ,god me] gelijk worde1 tot d5 ,vad] 9 d5 hemel opklimme en de eeuwige zaligheid berve4--,god e*t] heeft d5 m5s*1 gelijk alle &]e lev5de wez5s1 tot g5ot ges*ap5 en alle organ5 en sy/em5 des lig*aams met de bewond]5swa>dig/e doelmatigheid zoodanig +]igt1 dat niet sle*ts het nuttig5 van spijs en drank1 ma> insgelijks elke &]e v]rigt+1 wa>toe zij di551 met e5 aang5aam1 behagelijk gevoel gepa>d gaat4 ,vel5 g5iet5 dagelijks en duiz5dv\dig1 zond] da>bij ov] de weldadige b$oel+5 des ,s*epp]s na te d5k51 zond] da>van bewu/ te zijn2 ma> anatomici en physiolog5 wijz5 ons1 9 de afzond]lijke deel51 de wet aan1 wa>na> zulks is g]egeld en plaats heeft4--,de ,s*epp] heeft aan het m5s*elijk lig*aam bij uitnem5dheid1 me] dan aan alle &]e s*epsel51 ges*onk5 s*oonheid van vorm1 welke aan het oog behaagt1 het h>t ro]t en /reelt1 en /ellig s*iep hij het lig*aam niet 9 die s*oone g$aante1 opdat het onopgem]kt z\ blijv51 de organ5 er van rigtte ,hij niet 9 tot g5ot1 opdat de m5s* zi* van alle g5ot z\ on?\d56--,het is niet mogelijk het vlees* te v]loo*554 ,ma> het ,*ri/5dom eis*t v]loo*5+1 ka/ijd+ des vlees*es1 ond]drukk+ d] z9nelijke lu/51 e5e liefde tot zijn naa/e als tot zi* zelv51 onbep]kte weldadigheid1 m$$eel+ van hetge5 m5 bezit aan h51 die m9d] met a>ds*e go$]5 gezeg5d zijn 7na> grond/ell+5 van het e*te communismus72 het s*rijft voor zijne vij&5 te v]gev51 voor zijn5 bele$ig] en v]volg] te bidd51 h5 wel te do51 en wanne] m5 op de e5e wang geslag5 wordt1 ook de &]e toe te ke]51--al te maal le]/ell+51 die m5 elk5 zondag met veel zalv+ van d5 kansel 9 alle k]k5 hoort v]kondig51 ma> die1 da> buit51 door niem& kunn5 betra*t en uitgeoef5d word54 ,welke zijn nu de gevolg51 die uit dez5 vals*5 toe/&1 uit deze onev5r$igheid tuss*5 godsdi5/le] en de physieke mogelijkheid1 de betra*t+ er van1 noodzakelijk]wijze voortspruit58--3 ,,hui*el>ij1 ,,s*ijnheiligheid1 welke ondeugd5 bij de belijd]s van niet n gelo(/elsel 9 zulk e5e buit5gewone mate en zoo algeme5 word5 gevond5 als bij de ,*ri/55 het geval is4 ,ma> deze s*ijnheiligheid1 dweep]ij1 hui*el>ij1--op zi* zelf bes*\wd re$s diep te v]a*t51 gelijk alle leug5 en b$rog--is e5 v]doov5d1 langzaam w]k5d v]gift1 wa>door de m5s* zi* 9 zijn eig5 oog5 v]laagt1 zijn k>akt] b$orv5 en de grond wordt gelegd tot vel]lei kwaad 9 de maats*appij1 die da>door t5 deele geheel ontz$elijkt wordt4 ,al w>e het sle*ts om d5 wille d] hui*el>ij1 dat noodzakelijke gevolg van het aanklev5 d] ,*ri/elijke le]1 dit alle5 z\ mij re$s nop5 het ,*ri/5dom1 zoo als het ?ans is1 te v]w]p54 ,v]gun mij1 dat ik u e5 pa> k>akt]i/ieke trekk5 d] ,*ri/elijke volksz$5 ond] de a&a*t br5g1 welke als het gevolg mog5 word5 bes*\wd van d5 vals*5 toe/&1 wa>9 de belijd]s teg5ov] deze le]1 wat h>e betra*t+ aanbelangt1 zijn geplaat/4 ,9 vele oord5 van ons vad]l& is het1 zoo als ge weet1 gebruikelijk 9 de huisgez9n5 e5 ja> lang ov] e5 ge/orv5e r\w te drag51 zi* e5 ja> lang van alle gezellige vreugde te on?\d51 ge5 conc]t bij te won51 ge5 s*\wburg te bezoek5 en g$ur5de di5 tijd op ge5e op5b>e plaats van v]maak te kom54 ,gij zult mij to* wel niet teg5sprek51 wanne] ik bewe]1 dat m5 zi* g$ur5de datzelfde ja> 9 d5 huisselijk5 kr+1 tuss*5 de vi] mur5 zijn] won+1 niet on?\dt van het g5ot1 dat m5 alda> smak5 kan2 wat is nu die e5j>ige r\w &]s dan e5e gehui*elde r\w1 e5e c]emonieuse pral]ij met de sm>t1 die m5 ve9/ g$ur5de e5 geheel ja> te gevoel51 en al di5 tijd s*ijnheilig 9 het op5ba> v]toont8--,z\dt gij v]me551 dat die ,javas*e vr\w1 die ons h>e hut heeft afge/aan en ons h$5 avond v]haalde1 dat ha> man a*t dag5 gel$5 door e5 tijg] 0 opgevret51 ge5 sm>t da>ov] gevoelt1 nu zij met ha> k9d alle5 is ov]geblev58 ,ongetwijfeld doet zulks ha> le$1 ma> zij k5t de ,*ri/elijke hui*el>ij nog niet4 ,ja1 wat me] zegt1 indi5 die e5j>ige r\w w]kelijk1 d4 i41 9 het gevoel be/ond1 indi5 het gemo$ z lang met sm>t w>e v]vuld1 ik z\ mijne /em met des te me] nadruk er teg5 v]heff51 zulks te me] lak51 dewijl e5 d]gelijke r\w ( sm>t z\ zijn onv]/&ig1 onnatuurlijk1 en s*adelijk voor het welzijn en het geluk zoo d] bijzond]e huisgez9n5 als d] geheele maats*appij4 ,h]9n]t gij u nog1 dat wij e5ige j>5 gel$51 bij geleg5heid van onze reis 9 ,europa1 e5e k]mis bezo*t5 9 e5e d] drie academie/$5 van ons l&8 ,wij g+5 alda> 9 e5e t5t1 wa> behalve gymna/is*e voor/ell+51 als zoo vele bewijz5 van de buit5gewone mate van lig*aamskra*t en vlugheid1 die de m5s* door langdurige oef5+ 9 /aat is te b]eik51 insgelijks zoog5aamde tableaux vivants w]d5 gegev54 ,de voor/ell+5 w>51 wat betreft de groep51 me]5deels ontle5d aan de god5le] d] ,griek5 en ,rome952 wijd]s _h m5 zi* klassieke s*ild]ij5 t5 voorbeeld g5om5 ( boot/e m5 antieke /&beeld5 na1 en wij moe/5 bek5n5 dat de keuze d] ond]w]p5 en de wijze1 wa>op zij w]d5 voorge/eld1 all5 l( v]di5d54 ,zoo iets hadd5 wij op ,java nooit gezi54 ,alle gemo$sbeweg+51 zo[el de te$]/e a&o5+5 van het h>t1 als ook de wild/e drift51 w]d5 door geb>5 en h\d+ op e5e voortreffelijke wijze uitg$rukt2 het edele1 het gracieuse behaagde ons1 en wij v]ga/t5 onze blikk5 op de s*oonheid d] vorm5 van het m5s*elijk lig*aam4 ,er kwam5 e*t] ze] we9ige bezoek]s4 ,m5 zag er ge5 pa/oor1 ge5 dom91 ge5 pr(essor 9 de !ologie en vooral ge5e dames4 ,m5 zei d5 ond]nem]1 dat de 7ze] ,*ri/elijke1 ze] pa/oors- en dom9sgez9de7 ,l444s*e dames d5 m5s*1 zoo als ,god hem lev5d heeft ges*ap51 en zoo als de beeldh\w]s van het oude ,rome en ,griek5l& hem uit m>m] beiteld51 voor all]wanvoegelijk/1 onfatso5lijk/ hield5 en dat de kle]mak] kom5 en hem fatso5lijk moe/ mak54--,de kle]mak] kwam2 de bloote tricotkle$+ d] lev5de /&beeld5 w]d met l9tjes1 doek5 en &]e gewad5 omhang5 en--wat gebeurt er6--de oude god5 en god9n5 van ,griek5l& v]s*551 geheel onv]wa*t1 met ho$51 muts51 sluij]s1 bor/rokk51 pantalons1 g$u*te s*ort56 en omslagdoek5 om het lijf1 tot v]rass+ van i$]e51 te ,l4444n op het tooneel4 ,ma> a*1 o6 arme ,kr44446 hi] kwam e5 g$eelte van e5e naakte knie ond] het s*ort e5] ,v5us te voors*ijn en g9ds w]d e5 vlees*kleurig5 s*\d] ond] e5 opgeslag5 tip van d5 gro55 sjaal d] ,psy*e zigtba>4--,foei1 foei6 zeid5 de ,*ri/elijke dames en--g+5 he54 ,de he]5 e*t]1 die e5 me] antiek5 smaak hadd51 die de lev5de beeld5 van ,kr4444 vroeg] met bewond]+ gezi5 hadd51 blev5 nu insgelijks weg2 want zijd5 omslagdoek51 japonn5 en sluij]s kond5 zij imm]s 9 elk5 modew9kel1 op elk bal 9 ov]vlo$ te zi5 krijg5 en--de ond]nem] 0 van beide kant5 gefopt4 ,zie1 bro$] ,na*t1 dat is het gevolg van uwe ,*ri/elijke le]1 die u voors*rijft d5 oud5 ,adam1 welke 9 u is1 te desav\]51 het zondige vlees* te v]loo*55 en uwe on/]felijke ziel niet met a>ds*e lu/5 te bevlekk51 ne51 ha> voortdur5d te l\t]5 en tot d5 smaak van de eeuwige zaligheid te dress]54 ,deze le] heeft d5 go$51 a>ds*5 smaak b$orv5 en de m5s*5 tot hui*ela>s gemaakt1 dewijl zij h5 heeft gele]d de oog5 af te w5d5 van dat beeld1 hetwelk ,god als de s*oon/e bloem uit het be/e g$eelte van het p>adijs nam en als zijn mee/]/uk op deze a>de plaat/e4 ,want al dieg551 welke de tableaux vivants niet wild5 zi51 kunn5 het vlees* to* niet ontb]56 zij hebb5 to* vijf z9n5 ev5 als wij6 ,ma> zij (f]5 aan deze vijf z9n5 sle*ts 9 het geheim1 a*t] de vi]- ( zesv\dige gordijn5 hunn] kam]s en1 kom5 zij 9 de k]k1 op /raat1 op op5b>e plaats51 o6 hoe s*itt]5 dan hunne oog5 van vrome1 s*ijnheilige zalv+1 hoe vloeit de /rafpr$icatie van hunne lipp51 welke alle z9nelijke lu/ v]oordeelt en gebi$t d5 zondig5 ,adam af te legg5 7ongeve] zoo als de slang5 zi* van hunne huid ontdo51 die e*t] g$urig op nieuw w$] aangroeit74 ,hi] doet zi* e5e belangrijke vraag op1 die ik aan alle m5s*5vri5d5 ern/ig t] beantwoord+ v]me5 te moet5 aanbevel53 welk kwaad moet 9 de ,*ri/5-maats*appij als de oorzaak word5 bes*\wd van die k9d]moord51 die zi* 9 ons vad]l& op zulk e5e s*rikb>5de wijze h]hal51 dat bijna wekelijks1 ja> 9 ja> uit1 de treurig/e b]igt5 da>van 9 de c\rant5 word5 m$eg$eeld86--,hebt gij g$ur5de het v]loop van me] dan e5 ti5tal j>5 wel van e5 enkel5 k9d]moord6 ond] de ,javan5 7die ge5 ,*ri/55 zijn7 hoor5 sprek58 ,,na*t4 ,het is ind]daad zoo als gij zegt4--,wat nu het ov]ige betreft1 uwe aantijg+5 teg5 het ,*ri/5dom zijn ze] talrijk en 9 v]s*eid5e opzigt51 ik moet zulks bek5n51 ma> al te gegrond2 &]5 zal ik lat]1 zoo ik hoop1 bondig w$]legg54 ,voor%&s zal ik mij hi]toe bepal51 teg5ov] uwe bes*uldig+5 nogmaals die groote wa>heid te /ell51 die ik re$s vroeg] heb aangevo]d1 en wa>van de kra*t nog 9 ge55 deele door u is ontz5uwd4 ,wij zull5 niet t]uggaan na> de ges*i$5is van v]vlog5 eeuw51 ma> het oog slaan op d5 teg5woordig5 tijd4 ,laat ons de mate van bes*av+1 welke bij de ,*ri/5natin ?ans wordt opgem]kt1 v]gelijk5 met die1 welke &]e volk5 des a>dbols 9 dat opzigt hebb5 v]kreg54 ,hi]uit zal t5 duidelijk/e blijk51 dat de e]/g5oemd5 op e5 veel hoog]5 trap van bes*av+ /aan1 en dat 9 het ,*ri/5dom1 nietteg5/a&e de dwal+5 en misbruik51 die het oorspronkelijk aanklev51 ( die 9 lat]5 tijd er zijn +eslop51 e*t] iets go$s1 groots1 buit5gewoon v]heff5ds moet geleg5 zijn6--,het is wa>1 gij hebt dat vroeg] teg5gesprok51 ma> v]get5 op e5e voldo5de wijze aan te toon5 welke &]e oorzak5 dit v]s*ijnsel z\d5 hebb5 te weeg gebragt1 en zoo lang gij da>toe niet 9 /aat zijt1 moet ik het ,*ri/5dom1 9 spijt van al de bes*uldig+51 welke gij er op hebt geworp51 blijv5 bes*\w5 als d5 grondslag1 als de bron1 wa>uit de hoog]e ,europes*e bes*av+ is voortgevloeid4 ,gij zult to* wel toe/emm51 dat het ?ans jui/ de ,*ri/elijke natin zijn1 die zi* door h>e bes*av+ het mee/ ond]s*eid51 ja1 dat zij1 de ,*ri/5volk51 de e5ig5 zijn1 die door hunne intellectuele1 indu/rile en politieke ontwikkel+ bov5 alle &]e volk5 uitbl9k5 en alle &]5 de wet voors*rijv586--,dat is to* e5 onloo*5ba> feit6 ,,dag4 ,ongetwijfeld4 ,ma> de grondslag da>van ligt niet 9 het ,*ri/5dom4 ,9 teg5deel2 ik heb re$s vroeg] met e5 woord gezegd1 dat het ,*ri/5dom1 v]re van zulks te bevord]51 da>aan de h& te le551 zulks te bespo$ig51 die hoog]e ontwikkel+ heeft teg5geh\d5 en v]traagd4 ,wat zeg ik1 teg5geh\d5 heeft8 ,ne51 het ,*ri/5dom gelijk het ?ans be/aat1--en hi]m$e b$oel ik niet uitsluit5d de ,pausselijke hi]>*ie1 ma> insgelijks alle &]e ,*ri/elijke k]kg5oots*app5 en belijd5iss51 die hunne dui/]e1 geheimz9nige dogma's van het e5e gesla*t op het &]e ov]plant5 7hoewel deze laat/5 m9d] nadeelig hebb5 gew]kt dan de e]/g5oemde71--het ,*ri/5dom gaat nog op d5 huidig5 dag voort de vrije1 held]e ontwikkel+ des gee/es te v]h9d]5 ( te /remm51 blijft nog voortdur5d de erk5n+ wer/rev5 d] e5v\dig/e1 ma> groote wa>h$5 9 de natuur1 en dit is zelfs het geval 9 l&51 die1 gelijk ,engel&1 voor ze] v]li*t doorgaan1 indi51 namelijk1 deze wa>h$5 met het ov]gerfde1 bl9de gelo( ( met de woord5 des bijbels 9 /rijd zijn4 ,het z\ mij gemakkelijk vall5 duiz5d5 van voorbeeld51 uit d5 teg5woordig5 tijd ontle5d1 tot /av+ van mijn gezegde aan te vo]52 dit zal wel niet noodig zijn1 dewijl zij u ev5 go$ als mij voor d5 gee/ moet5 /aan4 ,de hoog]e bes*av+ d] ,europes*e volk/amm5 is uit e5e gans* &]e bron voortgevloeid4 ,all]e]/ komt hi] 9 aanm]k+ het v]s*il van ras1 wa>toe de volk5 behoor51 die d5 a>dbol bewon54 ,e5 groot natuurond]zoek] heeft1 wel is wa>1 gezegd1 dat het niet ze] v]blijd5d mag word5 g5oemd te bew]51 dat het e5e ras1 t5 opzigte van zijne w]ktuigelijke zam5/ell+1 aanleg en ges*ik!id tot ontwikkel+1 bov5 &]5 is bevoorregt2 ik /em dit 9 zoo v]re toe1 als zij all5 gelijke regt5 hebb5 op e5e vrije ontwikkel+ en bes*\w het bewijs als v]w]pelijk1 dat door vel5 t] v]d$ig+ van d5 slav5h&el aangevo]d en door h5 geput wordt uit de me] ( m9d] volkom5e bew]ktuig+ d] v]s*ill5de m5s*5typ52 ma> van de &]e zijde mag niet word5 v]zweg51 dat volg5s het grondig ond]zoek1 g$aan door ze] bekwame en naauwgezette mann51 de vorm en de b\w van d5 s*$el e5s neg]s en zijne h]s55 de blijk5 drag5 van e5e g]+]e mate van volkom5heid 9 v]gelijk+ van het h]s5ge/el d]g551 die tot het ,kaukasis*e ras behoor5--en niet ligt zal door iem& word5 ontk5d1 dat wij ,europers 9 dat opzigt m9d] /iefmo$]lijk door de natuur zijn begiftigd geword5 dan de ,papoea's1 de oorspronkelijke bewon]s van ,au/rali1 de ,am]ikaans*e wild5 en &]51 die zond] vreemde hulp bezwa>lijk ooit tot e5 hoog]5 trap van ontwikkel+ zull5 g]ak5 dan zij ?ans hebb5 b]eikt4 ,alle volk5 e*t]1 die de le] van het ,*ri/5dom belijd51 enkele uitzond]+5 hi] en da> niet m$eg]ek5d1 behoor5 tot het ,kaukasis*e m5s*5ras4 ,de hooge trap van bes*av+1 de bloei d] wet5s*app51 de uitbreid+ en volmaak!id aan alle takk5 van nijv]heid gegev51 gelijk bij deze volk5 wordt wa>g5om51 dit alles moet als e5 natuurlijk gevolg word5 bes*\wd van deze drie oorzak53 als de e]/e komt 9 aanm]k+ het gun/ige1 gematigde1 no* te w>me1 no* te k\de klimaat des l&s1 dat zij bewon51 hetwelk e5e ja>lijks*e afwissel+ heeft van zom] en w9t]1 van l5te en h]f/2 e5e d]gelijke afwissel+ oef5t e5 ze] opwekk5d51 v]heff5d51 beziel5d5 invlo$ uit op 's m5s*5 gee/2--t5 twe$e de geographis*e ligg+ van ,europa1 9 welk opzigt het bov5 &]e w]elddeel5 v]re is bevoorregt1 dewijl het1 v]deeld 9 zoo vele v]s*ill5de deel5 ( l$51 doorsn$5 door uitge/rekte b9n5zeen1 9 het bezit zijnde van talrijke1 diepe golv5 en baaij51 e5e veel gun/ig] geleg5heid aanbi$t tot ontwikkel+ van h&el en s*eepva>t als e5ig &] l& t] w]eld1 en--t5 d]de de bet]e physieke aanleg van het ,kaukasis*e m5s*5ras t] v]krijg+ van gee/bes*av+ 9 v]gelijk+ van &]e rass51 en welke aanleg ho(dzakelijk moet word5 gezo*t 9 zijne veel groot]e h]s55 en zijn volkom5] s*$elb\w1 wa>door het ges*ikt is geword5 om tot e5e veel hoog]e intellectuele en indu/rile ontwikkel+ op te klimm51 dan &]e m9d] volkom5 bew]ktuigde ( v]kwijn5de m5s*5rass54--,begun/igd door deze drie oorzak51 g+ de hoog]e ontwikkel+ h& aan h& met de /e$s to5em5de v]me]d]+ d] bevolk+1 welke laat/e weldra 9 ov]bevolk+ onta>dde1 zoodat de bewon]s voortdur5d na> nieuwe middel5 van ond]h\d moe/5 omzi51 de be/a&e me] en me] v]bet]51 en zi* e9delijk g$wong5 zag5 na> &]e oord5 he5 te trekk51 koloni5 ( nieuwe rijk5 aan g5e zijde des oceaans te /i*t51 wa> de l&v]huiz]s de re$s v]kreg5 bes*av+ ov]plantt54 ,diezelfde mate van bes*av+ z\ e*t] 9 het mo$]l& re$s veel vroeg] zijn v]kreg5 geword51 indi5 het ,*ri/5dom da>op zijn nadeelig5 invlo$ niet _h uitgeoef5d4 ,,na*t4 ,uwe wijze van bes*\w+ kan ik1 9 al h>e deel51 niet de mijne noem54 ,ik wil voor d5 oog5blik toegev51 dat het ,*ri/5dom misvormd1 misk5d1 en door duiz5d5 van m5s*5 is misbruikt geword5 tot het b]eik5 van oogm]k51 die aan het w>e doel er van geheel en al vreemd zijn1 wa>door sle*ts ell5de en jamm] zijn geba>d2 ma> aan de &]e zijde moet niet uit het oog word5 v]lor51 dat er door alle eeuw5 he5 duiz5d &]5 w]d5 gevond51 die de le] d] m5s*5liefde 9 al h>e zuiv]heid hebb5 betra*t4 ,dit moe/ natuurlijk]wijze e5 weldadig5 invlo$ uitoef55 op d5 toe/& d] maats*appij 9 het algeme54 ,de vroeg]e ru:eid van z$51 de b>ba>s*heid moe/ langzam]h& plaats mak5 voor za*t]e wett52 hi]door moe/ het gemo$ v]$eld1 de veiligheid van p]son5 en go$]5 bet] gewa>borgd en de snelle aanwas d] bevolk+ begun/igd word51 welke laat/e1 gelijk gij vroeg] re$s en te regt hebt aangem]kt1 /e$s gepa>d gaat met de hoog]e vlugt zo[el d] indu/rile als intellectuele ontwikkel+4 ,,dag4 ,ze] zek]4 ,ma> ook des te groot] w>5 de v]woe/+5 door het ,*ri/5dom op &]e tijd5 en 9 &]e oord5 aang]igt1 t]wijl er nog mag word5 bijgevoegd1 dat het all]wege d5 vooruitgang teg5hield1 dewijl het d5 gee/ aan b&5 legt4 ,9 v]gelijk+ van de nadeel5 da>door ont/aan1 is de weldadige invlo$1 uitgeoef5d door enkele brave en vrome mann51 uit]/ g]+1 ja1 hoog/ onb$uid5d te heet54--,en deze m5s*5liefde1 deze belang/ell+ en hulpva>dige deelnem+ 9 het geluk en het ongeluk van &]51 mag zij ind]daad word5 bes*\wd als e5 ges*5k1 dat het m5s*dom is v]s*uldigd aan het ,*ri/5dom8 ,is zij e5e deugd1 welke sle*ts ,*ri/55 bezitt58 ,het is wa>1 luid en he]lijk is zij door ,jezus van ,naz>e? t] beoef5+ aangeprez51--ma> zij be/aat s$]t de m5s* deze a>de bewoont2 bij alle volk51 bij de belijd]s d] v]s*ill5d/e godsdi5/51 bij ,mohamm$an5 en bij zoog5aamde ,heid551 bij de bes*aafd/e en bij de wild/e volk51 ov]al zult gij dit gevoel d] m5s*5liefde ontw>51 hi] 9 e5 ruw51 g9ds 9 e5 me] v]$eld5 toe/&1 nu e5s vlekkeloos1 dan w$] onzuiv]1 ja1 zelfs door h>t/ogt5 en vooroordeel5 tijdelijk geheel v]/ikt1--ma> ov]al1 w]wa>ts gij u ook mogt begev51 9 alle deel5 d] a>de zult gij het w$]v9d5 en gij zult bem]k51 dat de be/e m5s*5 dieg55 zijn1 welke de m5s*5liefde van niem& gele]d hebb51 die de deugd beoef551 zond] h>5 naam te k5n54 ,hebt gij er niet h$5 avond nog het bewijs van gezi51 hi] ond] de bewon]s dez] armo$ige hutt51 die to* ge5e ,*ri/55 zijn8 ,het is zoo wa> niet noodig1 dat e5 pr(eet1 e5 godsgezant1 op a>de wordt gezond5 om ons het ond]s*eid tuss*5 het go$e en het kwade1 de liefde tot onze natuurg5oot5 te le]51 want re$s bij de s*epp+ des m5s*5 w]d de kiem van dit gevoel door d5 ,almagtig5 zelv5 9 's m5s*5 bor/ geplant4 ,wie le]de aan de bij het b\w5 h>] cel8 ,wie s*onk het bewond]5swa>dig in/9ct aan de sp91 die zulk e5 kun/ig weefsel vormt8 ,wie boezemde het di] de liefde 9 voor zijne jong58 w]d hun dit1 ev5 als de liefde tot d5 naa/e aan ons m5s*51 niet bij hunne s*epp+ toeb$eeld8--9 wi5s bor/ e*t] heeft zi* het gevoel van m5s*5liefde1 van m$elijd51 ooit 9 g]+]e mate geop5ba>d1 dan jui/ 9 de bor/ di] prie/]s des ,*ri/5doms1 die de le] van ,jezus pr$ikt51 ma> godsdi5/- en v]delg+soorlog5 aan/ookt5 en hond]d duiz5d5 hunn] m$em5s*5 op de pijnbank folt]d51 na> galg en rad v]wez5 ( lev5d 9 de vlamm5 van d5 br&/apel wi]p51 dewijl--deze hond]d duiz5d5 niet bl9del+s wild5 ( kond5 geloov51 hetge5 he]s*- en hebzu*t hadd5 voors*rev54 ,,na*t4 ,de gruwel5 di] dag5 zijn lang voorbij4 ,v]lies to* het go$e niet uit het oog1 dat de teg5woordige tijd ons oplev]t4 ,moet m5 niet erk5n51 dat de ,*ri/elijke z$ele]1 zelfs dan wanne] zij niet na> de lett] kan word5 betra*t1 e5 weldadig5 invlo$ uitoef5t op het k>akt] d] m5s*51 h5 v]$elt en deugdzam] maakt8--,ga e5s na welk e5 groot aantal hospital5 en &]e ge/i*t5 zijn da>ge/eld1 alwa> onv]mog5d5 ko/eloos word5 v]pleegd1 hoe vele g5oots*app5 t] ond]/eun+ van hulpbehoev5d5 zijn opg]igt1 als vondel+%uiz51 armhuiz51 wee%uiz51 enz41 d5k to* aan onze ,holl&s*e h(jes1--9 e5 woord1 aan de m5igte inrigt+5 van weldadigheid1 die teg5woordig 9 alle groote en kle9e /$5 van het ,*ri/elijk ,europa word5 gevond54 ,zijn zij all5 niet vru*t5 van d5 boom d] ,*ri/elijke liefde8 ,,dag4 ,zeg dan liev] m5s*5liefde4 ,ik gelo( e*t] niet1 dat l\t]e m5s*5liefde 9 /aat z\ gewee/ zijn1 al die inrigt+5 van weldadigheid en hulpbetoon tot /& te br5g51 wa>van gij meld+ hebt gemaakt t] v]he]lijk+ van het ,*ri/5dom1 w>e het niet1 dat de ijz]5 noodzakelijkheid all5gs luid] aan de deur _h geklopt4 ,zij zijn niet &]s dan e5 gevolg d] ov]bevolk+ en van het paup]ismus4 ,de reg]+51 ev5 als de v]mog5d5 des l&s1 hebb5 d5 z9 d] vraag begrep51 die zij moet5 help5 beantwoord54 ,het aantal d] arm5 en broodelooz5 is ?ans legio 9 elk l& van ,europa4 ,will5 de rijk5 zi* zelv5 niet lat5 v]sl9d5 door deg551 die hong] lijd51 dan moet5 zij hun iets &]s te et5 gev5 en h5 v]zorg54--,wat nu betreft de v]$el+ des m5s*5 door de ,*ri/elijke z$ele]1 gij hebt to* ev5 als ik 9 groote ,indis*e /$5 v]ke]d1 ond] wi] inwon]s bijna alle volk5 d] a>de en de belijd]s van alle mogelijke godsdi5/51 ,jod5 en ,mohamm$an5 ev5 go$ als alle soort5 van ,*ri/55 en zoog5aamde ,heid551 v]teg5woordigd zijn en gij zult insgelijks hebb5 bespeurd1 dat het gelo( di] v]s*ill5de volk5 niet d5 g]+/5 invlo$ uitoef5de op hun praktis* lev5 en h&el52 wijd]s dat ond] e5 gelijk aantal ,*ri/55 ev5 vele sle*te m5s*5 w]d5 gevond5 als ond] de ov]ig51 ja1 dat de z$elijk go$5 ond] g551 betrekkelijk]wijze gesprok51 ze] dikwijls g]+] 9 aantal w>5 dan bij deze1 dewijl zij1 9 spijt van hunne ,*ri/elijke z$ele]1 hunne me]d]e ,europes*e bes*av+ en gee/kra*t op d5 duur sle*ts spit/5 met het oogm]k om de &]5 te b5adeel51 te b$rieg5 en het mee/ mogelijke voordeel van h5 te behal54 ,,na*t4 ,ho$anig ik ov] uwe anti-*ri/elijke bes*\w+5 oordeel1 zal ik u lat] m$$eel52 ik w5s* zulks uit te /ell51 totdat wij onze reis door ,java afgelegd en v]mog5de1 zo[el als behoeftige inl&]s zull5 bezo*t hebb54 ,alsdan zal ik me] erv>+ hebb5 opg$aan en bet] 9 /aat zijn om e5e v]gelijk+ te mak5 tuss*5 de inboorl+5 van dit eil& en de ,*ri/55 9 ,europa4--,ma> zeg mij e5s1 indi5 gij vol/rekt niet gelo(t no* aan wond]51 no* aan e5e hoog]e op5b>+ 9 d5 inn]lijk5 m5s*1 dan kunt gij imm]s ook ge5e bevr$ig+1 ge5 troo/ v9d5 9 de bel(t51 v]vat 9 d5 bijbel wa>op1 als zijnde ,gods heilig woord1 zoo vele millio55 m5s*5 hunne hoop b\w5 en--hoe v]kla>t gij dan d5 oorsprong d] w]eld en de v]s*ijnsel5 9 de natuur8 ,,dag4 ,de bijbel bevat m5ig s*oon v]haal1 voortreffelijke z$eless51 wa>van de lez+ niet sle*ts aang5aam1 ma> tev5s nuttig is4 ,hij is e*t] zoodanig doorspekt met dwaalbegripp5 en sprookjes1 dat het hoog/ geva>lijk is d5 bijbel als iets &]s te bes*\w51 dan als e5 boek1 ges*rev5 door zwakke1 feilb>e m5s*51 ( hem te will5 do5 doorgaan als het onmiddellijk woord van ,god1 als e5e uit d5 ,hoog5 +egev5e heilige s*rift d] ,apo/el5 van ,*ri/us4--,gij weet ev5 go$ als ik1 dat bij de ges*i$- en taalkundig5 groot v]s*il van gevoel5 be/aat omtr5t d5 oorsprong van het ,nieuwe ,te/am5t1 zoom$e omtr5t d5 tijd1 wa>9 het is te boek ge/eld4 ,volg5s sommig5 z\ het door de zoog5aamde ,apo/el5 zelv5 7kort na d5 dood van ,jezus7 zijn v]va>digd geword5 en d]halve moet5 gebragt word5 tot de e]/e helft d] e]/e eeuw onz] tijdrek5+4 ,volg5s &]e en me] grondig erv>5e critici da>5teg5 kan het e]/ &]half hond]d ja> na ,*ri/us1 9 d5 vorm gelijk wij het k5n51 zijn te boek ge/eld door s*rijv]s1 wi] nam5 onbek5d zijn1 die v]s*eid5e ov]lev]+5 en less51 welke de/ijds 9 d5 mond des volks nog lev5dig w>5 geblev51 op die wijze tra*tt5 te bew>52 gij weet het1 de mee/ onbevooroordeelde1 de onp>tijdig/e ond]zoek]s d] s*rift zijn het1 die tot dit laat/g5oemde resultaat zijn gekom54 ,9 nog lat]5 tijd w]d5 de v]s*ill5de g$eelt5 en briev5 bije5gevoegd tot dat geheel1 hetwelk wij gewoon zijn het ,nieuwe ,te/am5t te noem54 ,het is d]halve niet e5s mogelijk1 om uit te mak5 ( ,jezus van ,naz>e?1 al hetge5 9 dit ,nieuwe ,te/am5t /aat1 w]kelijk gele]d en v]haald heeft en ( hij het zoo1 gelijk da> gelez5 wordt1 heeft gesprok54 ,hoe onv]/&ig is het nu niet geh&eld1 indi5 m51 gelijk vele godgele]d5 7,*ri/elijke s*riftgele]d5 en ph>izen7 do51 indi5 m5 groote wa>h$5 d] natuur wil be/rijd5 met de woord5 van dez5 bijbel1 die te boek is ge/eld na> volksv]hal5 en zulks 9 e5 tijd1 to5 nog ge5 ,kop]nicus en ,galile1 nog ge5 ,newton en ,franckl9 geleefd hadd51 to5 nog ge5e enkele d] gewigtige /]rekundige en physiek-*emis*e ontdekk+5 0 g$aan1 wa>aan onze eeuw ha> li*t1 h>e hooge vlugt moet dank wijt51--9 e5 tijd to5 m5 de magnetis*e kra*t1 de electriciteit niet k5de1 niet wi/ wat de bliksem 02 to5 m5 nog wa&e1 dat de a>de 9 het hemelruim /il /ond1 en m5 zon1 maan1 b5ev5s alle /]r51 nog dagelijks om dez5 kle95 a>dbol liet ronddraaij56--,w>5 de v]s*ill5de g$eelt5 des bijbels na> hoog]e +ev+ t] n$] ge/eld geword51 dan z\ m5 to* billijk]wijze mog5 v]wa*t51 dat hi] ( da> e5e natuurkundige wa>heid1 e5e jui/e v]kl>+ van v]s*ijnsel5 9 de natuur er 9 w]d aangetr(f52 zo[el 9 het ,oude als 9 het ,nieuwe ,te/am5t zult gij niet alle5 te v]geefs er na> zoek51 ma> all]wege het teg5deel v9d54 ,er is sle*ts e5e op5b>+1 en dat is de natuur2 sle*ts e5e wa>heid1 namelijk die1 welke geput wordt uit de grondige /udie dez] natuur1 het w]k des groot5 ,s*epp]s4 ,al hetge5 9 het heelal be/aat1 laat zi* op e5e natuurlijke wijze v]kl>5 uit de kra*t5 en eeuwige wett51 welke de m5s* mag le]5 k5n5 en navors*5 9 de wijze1 wa>op zij zi* op5b>51 en 9 de w]k+5 die zij uitoef554 ,dit geldt t5 opzigte van alle bov5- en ond]maans*e v]s*ijnsel51 e5e enkele uitgezond]d3--het inn]lijke wez51 de drijfve] 9 de natuur1 de gee/1 die ha> bezielt1 b5ev5s de millio55 van v]s*ill5de ge/alt51 wa>ond] zij zi* voordoet4 ,deze drijfve] te begrijp5 en te v]kl>5 is mij niet mogelijk2 dat zij e*t] be/aat1 dit gevoel ik elk5 oog5blik1 want 9 alles1 wat ik ond]zoek1 9 plant51 9 /e551 9 de v]s*ijnsel5 des dampkr+s1 da> g9ds bov5 mij 9 d5 /]r5hemel1 gelijk hi] b5$5 op de a>de1 9 d5 m5s* gelijk 9 het kle9/e insekt1 ov]al neem ik wa> doelmatigheid1 alwij%eid en bespeur ik1 dat het doele9de1 wa>toe alle lev5de wez5s zijn ges*ap51 is3 g5ot en geluk4 ,al moge het mij nu niet gegev5 zijn dit wez5 d] natuur1 dez5 gee/1 uit wi5 alles is1 die alles ond]h\dt1 te bevatt51--ik gevoel zijn aanwez51 ik gevoel1 dat hij is alwijs1 algo$1 en 9 hope1 9 v]tr\w51 9 v]e]+ en 9 aanbidd+ noem ik hem--,god4 ,gelijk de belijd]s d] le] van ,mohamm$ zegg53 er is ge5 ,god dan ,god1 zoo zeg ik3 er is ge5 wond] dan ,hij4 ,want t]wijl alles be/aat en zi* beweegt na> wett51 t]wijl alles uit wett5 kan word5 v]kla>d1 wa>van nog nimm]1 s$]t duiz5d5 van j>51 s$]t de m5s* die wett5 navors*t1 het g]+/e uit zijne baan is afgewek51 zoo poogt onze gee/ te v]geefs om ,hem te begrijp51 die voor ons v]/& onbegrijpelijk is1 dewijl ook wij e5 deel uitmak5 van hetge5 door hem is ges*ap54 ,gij zult mij g]e$elijk moet5 toe/emm51 dat gij met al uwe godgele]de k5nis niet me] er van begrijpt dan ik1 en dat van d5 &]5 kant de go$e ,javan5 er jui/ ev5 veel van wet5 als wij beide1 ma> ook niets m9d]2 want ook zij en zelfs die1 welke niet tot de ,mohamm$an5 behoor5 ( dit sle*ts 9 naam zijn1 geloov5 aan ,god en aan di5 naam v]b9d5 zij1 ev5 als wij1 diezelfde eig5s*app5 van alwij%eid en algo$heid4 ,dit gelo( behoort1 ev5 als het gevoel van liefde tot d5 naa/e1 onafs*eidba> tot d5 m5s*2 bij zijne s*epp+ w]d hem dit +eplant1 en de zoog5aamde pr(et51 die van tijd tot tijd dit gelo( luidru*tig] dan gewoonlijk hebb5 v]kondigd1 hebb5 het uit ge5e &]e bron geput4 ,bij de onbes*aafd/e1 de ruw/e1 9 e5 woord1 bij alle volk51 be/aat het gelo( aan e5 hoog/5 gee/1 aan e5 almagtig5 ,s*epp] all] d+54 ,,na*t4 ,ma> bij de mee/e wilde volk5 is het begrip van ,god zoo onduidelijk1 zoo onbepaald1--de zwakke li*t/raal des gelo(s aan e5 hoog/5 gee/ is bij h5 a*t] zoo vele bijgeloovigh$51 vooroordeel5 en geheimz9nige gebruik5 v]borg51 de e5ig w>e ,god wordt bij deze volk51 wanne] zij hem al k5n51 door zulk e5e groote m5igte ond]ges*ikte gee/51 ,stan's1 ,dewa's1 ,begoe's1 enz41 enz41 wa>aan zij geloov51 op d5 a*t]grond ge/eld1 als het w>e v]drong51 dat er m5igw]f t] naauw]nood nog sle*ts e5 flaauw spoor van te ontdekk5 is86 ,,dag4 ,bro$] ,na*t1 ik zal u bewijz51 dat het met het gelo( aan d5 e5ig5 w>5 ,god 9 vele l&5 van het bes*aafd ,europa1--te midd5 d] all]*ri/elijk/e /at51--niet veel bet] ge/eld is1 dan bij de bewon]s d] ,batta-l&5 en &]e wilde ( s*ijnba> wilde volk51 wa>op gij z9speelt4 ,v]re van mij is het d5kbeeld v]wijd]d om iem& 9 zijne aangele]de vooroordeel51 die hem welligt tot gewoonte1 tot behoefte zijn geword51 te will5 kr5k52 ik gevoel da>toe ev5 we9ig roep+ als tot proseliet5mak]ij4 ,ma> 9 e5 l& gelijk het onze1 wa> vrijheid van godsdi5/ be/aat1 wa> alle gelo(sbelijd5iss5 gelijkelijk word5 toegelat5 en aan ge5e k]k e5ig voorregt bov5 e5e &]e is ges*onk51 durf ook ik voor mijne ov]tuig+ vrijelijk uitkom5 en op5lijk belijd5is van mijn gelo( aflegg51 zelfs indi5 ik de e5ige aanhang] er van w>e4 ,ik b5 no* ,jesuit1 no* ,heid51 no* ,jood1 no* ,mohamm$aan1 no* ,calvijns*1 ,lu!rs*1 ,g]e=me]d1 ,grieks*-1 ,rooms*- ( ,duits* ,ka?oliek1 ,arm5is*1 ,arm9iaans*1 ,indep5d5t1 ,purite9s*1 ,anglikaans*1 ,koptis*1 ,mormonis*1 ,mhris*1 ,w$]doop5d1 ,kwak5d ( ,afges*eid5 ,*ri/51 ma> behoor tot de hooggewelfde k]k1 wa>van het dak met /]r5 is bezaaid1 tot de k]k d] regtz9nige natuurkundig51 die ,,god aanbidd51 die ,hem 9 zijne w]k5 en 9 de kra*t51 welke hij da>9 heeft gelegd1 erk5n5 en bewond]54 ,dez5 ,god kan ik 9 uwe ,*ri/elijke k]k5 niet v9d51 wa> ,hij ( door &]5 v]drong5 ( zoodanig v]momd is1 dat ,hij bijna onk5ba> is geword54 ,bezoek e5s e5e d]gelijke e*t ,rooms*e k]k4 ,wat aans*\wt gij da>8--,op d5 a*t]grond ziet gij e5 kolossaal kruis met de beeldt5is des m>tela>s van ,naz>e?2 de prie/]1 die er voor /aat1 (f]t wi]ook1 maakt zond]l+e geb>5 en mompelt onv]/aanb>e latijns*e woord52 t] zijde van hem ligg5 bidd5de p]son5 voor rijk v]si]de ,m>iabeeld5 geknield2 g9ds word5 met klat]g\d opges*ikte beeldt5iss5 van heilig5 aangeb$5 en hi]1 9 d5 bie*t/oel1 heeft e5 zondige m5s* zi* n$]gezet op d5 troon van ,god1 om 7teg5 betal+7--b$rev5 zond5 te v]gev56 ,en wanne] er gepr$ikt wordt1 wat v]neemt gij dan8 ,h]haaldelijk en m5igw]f zull5 de woord53 ,v]loss]1 ,zaligmak]1 ,heil&1 ,jezus ,*ri/us1 ,gods zoon1 ,heilige gee/1 ,heilige mo$]1 ,m>ia1 ,heilige *ri/elijke k]k uw oor treff52 de nam5 van de k]kvad]5 en van e5e talrijke s*a> van heilig5 zull5 u m5igmaal te gemoet kl9k52 er zal gesprok5 word5 van zond51 heilige bie*t1 aflaat en vagevuur1--ma> van ,god1 d5 alwijz51 algo$51 die de he]lijke natuur heeft ges*ap51 wa>aan hij lev5 gaf en geeft1 van ,hem zult gij da> niet veel te zi5 ( te hoor5 krijg51 naauwelijks iets me] dan bij de ,battars1 ,alfo]ez5 en ,timorez51 die afgod5di5a>s word5 g5oemd1 en /ellig m9d] dan 9 de tempels d] ,mohamm$an51 alwa>1 gelijk 9 de ,mesigit's op ,java1 d5 e5ig5 ,toean-,allah wordt aang]oep54 ,en deze godsdi5/ wilt gij invo]5 op ,java1 ond] deze go$e m5s*51 die nog met ge5 gelo(swaan zijn besmet8 ,,na*t4 ,re$s vroeg] heb ik u gezegd1 dat ik1 wel is wa>1 insgelijks 9 het ,ka?olieke gelo( b5 opgevo$1 ma>1 ev5 m9 als gij1 mijn gemo$ geslot5 heb geh\d5 voor bet] li*t1 9 teg5deel /e$s g5eigd b5 gewee/ deugdelijke1 gezonde bewijsr$55 aan te hoor54 ,da> gij het gezuiv]de1 door de ,h]vorm+ gel\t]de ,*ri/5dom re$s vroeg] hebt afgekeurd1 wil ik van het ov]ige niet sprek5 en bov5di5 mijn oordeel ov] de vraag nop5s de invo]+ des ,*ri/5doms ond] de ,javan5 ops*ort5 tot tijd en wijle dat wij onze reize door ,java hebb5 afgelegd4 ,welke ov]tuig+ ik alsdan da>omtr5t ook zal mog5 koe/]51 dit /aat bij mij va/1 dat ik het nimm] z\ durv5 wag51 d]gelijke bes*\w+5 als de uwe1 omtr5t de ,*ri/elijke le] en k]k1 al?ans niet 9 ,europa1 op5lijk te v]kondig54--,zij z\d5 ons 9 d5 ban do51 excommunic]56 ,,dag4 ,lat5 zij het do54 ,gij behoeft niet 9 hunne k]k5 te gaan1 wa> van d5 w>5 ,god to* niet veel te v9d5 is4 ,van h5 behoeft gij ge5 troo/ te ontvang54--,wanne] gij het oog hemelwa>ts heft1 van wa> de zon1 de maan en duiz5de /]r5 als e5e eeuwige op5b>+ u te gemoet s*itt]51 en gij met de h& op het h>t zegg5 kunt3 ,god1 ,alwijze1 ,algo$e1 9 u gelo( ik1 u v]e] ik1 u erk5 ik 9 de bewond]5swa>dige w]k5 door u voortgebragt1 die all5 liefde adem51 die all5 de groot/e doelmatigheid en eeuwige bew>+ v]kondig52 vol ootmo$ en lijdzaamheid ond]w]p ik mij aan het lot1 dat gij 9 uwe onnaspeurlijke wij%eid voor mij hebt weggelegd2 ik heb afs*uw van het kwade1 ik v]e] en betra*t de deugd2 ik heb mijn5 naa/e lief en doe wel aan d5 arme en d5 lijd5de1 zooveel 9 mijn v]mog5 is1--dan bezit gij de w>e godsdi5/1 dan hebt gij hunne k]k5 niet noodig1 behoeft hunn5 banvloek niet te du*t52 dan kunt gij getroo/ slap5 gaan en met e5 g]u/ gemo$ w$] op/aan van uwe leg]/$e1 want ,god is met u4 ,de wa>heid1 het regt1 hebt gij aan uwe zijde1 en het bewu/zijn hi]van zal u /]k mak5 teg5 alle w$]p>tijd]s4 ,,na*t4 ,hetge5 gij da> zegt1 heb ik m5igw]f g$a*t en gevoeld4 ,de vrees e*t]1 die ik koe/] om mij op5lijk te v]kl>5 teg5 de le]begripp5 d] geve/igde k]k1 kunt gij niet weg r$5]54 ,ik kan dit niet zoo ligt till5 als gij4 ,hi]op zal ik welligt lat] nogmaals t]ugkom54 ,ma> nu w5s*te ik wel van u te v]nem51--dewijl gij de invo]+ van het ,*ri/5dom op ,java zoo t5 e55 male afkeurt3 wat wilt gij dan de ,javan5 le]58 ( w5s*t gij1 dat zij1 zond] e5ig ond]rigt1 blijv5 zoo als zij zijn8 ,,dag4 ,het is bet]1 dat zij blijv51 't ge5 zij zijn1 dan dat er ,*ri/55 van h5 word5 gemaakt4 ,mijne b$oel+ is e*t] niet1 om h5 te lat5 blijv51 zoo als zij ?ans zijn4 ,alvor5s ik u mijne d5kbeeld5 m$$eel omtr5t de wijze1 wa>op de ,javan5 behoor5 ond]wez5 te word51 wil ik nogmaals met korte woord5 h]hal51 hetge5 vroeg] door mij is aangevo]d1 en hetge5 ik t5 all5 tijde b]eid b5 uitvo]ig] en grondig] te bewijz51 namelijk3 #ao4 dat de hoog]e trap van maats*appelijke ontwikkel+ d] ,*ri/5volk51 niet het gevolg is d] gelo(sle]1 welke zij belijd51 ma> 9 teg5deel dat het ,*ri/5dom die bes*av+ en v]li*t+ g$ur5de eeuw5 heeft teg5gew]kt1 gelijk het ook ?ans nog vij&ig da> teg5ov] /aat2--#bo4 dat die hoog]e bes*av+ is uitgegaan van de beoef5+ d] natuurlijke wet5s*app51 welke langzam]h& li*t en k5nis 9 d5 lang5 na*t van het ,*ri/5dom v]breidd51 en dat de hoog]e vlugt dez] wet5s*app5 zijn grondslag heeft 9 de oorspronkelijk groot]e ges*ik!id1 welke de volk5 van het ,kaukasis*e ras voor gee/esontwikkel+ bezitt51 9 hun me] volkom5 h]s5ge/el en 9 hunn5 bet]5 physiek5 aanleg 9 het algeme51 wa>bij vooral niet ov] het ho(d mag word5 gezi5 de opwekk5de invlo$1 uitgeoef5d door het gematigde lu*tge/el en de bij uitnem5dheid gun/ige geographis*e ligg+2--#co4 dat het ,*ri/5dom de m5s*heid ge5 duurzaam geluk1 ge5 vr$e kan aanbr5g51 dewijl het1 v]re van wa>heid en li*t te v]spreid51 sle*ts bijgelo(1 het gelo( aan wond]5 aankweekt2--#do4 dat zelfs de li*tzijde van het ,*ri/5dom1 de le] d] zelfv]loo*5+1 de onbegr5sde liefde tot d5 naa/e1 de be/rijd+ d] vlees*elijke lu/51 de on?\d+ van a>ds* g5ot--9 die mate als dit wordt gele]d1 niet betra*t kan word51 wijl zulks 9 /rijd is met de natuur en d]halve geme5lijk sle*ts hui*el>ij en s*ijnheiligheid doet rijp52--#eo4 dat het gelo( aan e55 groot51 algo$5 ,god alre$s 9 het gemo$ d] ,javan5 lev5dig is2--en #fo4 dat zij m5s*5liefde bezitt5 en beoef551 ja1 bet] en met zuiv]d] b$oel+5 beoef55 dan duiz5d5 di] ,*ri/5prie/]s 9 ,europa g$aan hebb54 ,de ,*ri/elijke gelo(sle] kan d5 ,javan5 d]halve ge5e wa>heid le]51 die zij niet re$s k5n51 niets go$s gev51 dat zij niet re$s bezitt54 ,en nu vraag ik3 wa>om wilt gij het ,*ri/5dom invo]5 ond] deze go$e1 nog onb$orv5 m5s*58--,wilt gij twe$ragt ond] h5 zaaij51 het onv]mijdelijk gevolg e5] godsdi5/1 welke met het gelo( aan e5 wond] aanvangt en met wond]5 e9digt2 wilt gij sekt5gee/ en godsdi5/haat met uwe bijbels ond] h5 do5 ops*iet58 h5 rondom e5 kruisbeeld v]zamel51 om alda> ov] het onbegrijpelijke te r$etwi/5 en zi* met ha>klov]ij5 bezig te h\d5 ov] dogmatis*e spitsv9digh$58--,wilt gij h5 dan vol/rekt onv]draagzaam mak58 h5 met geweld uit hunne vre$zame hutt51 veld5 en plantaadj5 drijv5 en getuige zijn1 dat zij ,patjol en ,glok wegw]p5 en1 aangeta/ door e5 waanz9nig gelo(1 ijl5d he5/room5 na> raz5de k]kv]gad]+51--opdat ond] dez5 zoo gelukkig51 ,oo/-,indis*5 hemel het e]/e b$rijf van g9ds*e ges*i$5is des ,*ri/5doms op nieuw worde aangevang51--opdat hi] op ,java dat blo$ige s*\wspel van voor af aan nog e5s t5 tooneele worde gevo]d1 wa>van het laat/e re$s s$]t lang voorb]eide b$rijf 9 ,europa nog niet v]toond is geword58 ,ik smeek u1 geef hun om hunn5twil1 om d5 wille van u zelv51 niet d]gelijk ges*5k6 ,laat h5 argeloos gelijk zij zijn1 (1 wilt gij h5 nog gelukkig] mak51 wijd dan uwe kra*t5 t] aankweek+ d] natuurlijke godsdi5/1 wa>van de kiem1 bij dez5 re$s me]1 bij g55 m9d] ontwikkeld1 9 hun b9n5/e aanwezig is2 le] h5 ,god d5 e5ig5 bewond]5 9 zijne w]k5 als d5 ,s*epp] en ond]h\d] d] natuur1 die met onwankelb>e tr\w elk5 morg5 de guld5 zon ov] hunne ho(d5 doet opgaan en d5 v]kwikk5d5 reg5 doet ner/room5 op hunne veld52 ve/ig hunne a&a*t op de inn]lijke doelmatigheid en s*oonheid d] voorw]p5 9 de natuur1 ma> bov5al le] h51 dat de bron van alle geluk en vr$e uit h5 zelv5 moet opwell51--dat zij de goddelijke kiem1 die 9 h5 ligt1 de liefde tot hunn5 m$em5s5 en tot de deugd1 9 d5 w>5 7niet ,*ri/elijk ov]drev51 s*ijnheilig57 z9 aankweek5 en als hun s*oon/e erfdeel moet5 bes*\w51--ma>1 kwel h5 niet met evangelin en dogma's1 hoe n is drie en drie is n1 met de le] van geme5s*ap en transsub/antiatie2 v]s*oon h5 van ho/in1 wi]ookvat5 en &]e d]gelijke heilige g]e$s*app52 vo] de bie*t1 de mis1 het avondmaal en het vagevuur6 niet ov] na> ,java 7wa> het buit5di5 re$s heet g5oeg is72--laat to* d5 prie/]rok weg en alles wat na> k]kelu*t riekt1 en plant1 om ,gods wil1 het s*rikkelijke--kruis6 niet op hunne vre$zame b]g51--v]spreid ge5e wond]sprok51 ge5e bijbels ond] h56--want d]gelijk zaad z\ onv]mijdelijk1 hetzij vroeg] ( lat]1 e5 mon/] do5 opwass51 dat zijne wo$e teg5 zi* zelv5 z\ ke]5 en u all5 z\ v]sl9d54 ,ik mag de ,javan5 ga>ne lijd54 ,hetge5 mij de mee/e g]u//ell+ omtr5t hun toekom/ig lot inboezemt1 is de ov]tuig+1 die bij mij lev5dig is1 dat het niet zulk e5e gemakkelijke zaak zijn zal de ,*ri/elijke gelo(sle] ond] h5 9 te vo]54--,het v]loss+sproces des m5s*5 van de zond5 en de v]zo5+ met ,god door het z5d5 en op(f]5 van d5 lev5d5 ,god1 zijn5 zoon1 di5 ,m>ia van d5 ,heilig5 gee/ heeft ontvang5 767 (1 gelijk &]5 zegg5 van d5 ,godm5s*1 d] v]p]soonlijkte1 lev5de1 9 d5 heilig5 gee/ door het gelo( bew]k/elligde oploss+ van het m5s*elijk d5k51 gevoel51 will5 en h&el5 9 ,god1 767 enz41 de op/&+s- en hemelva>tsges*i$5is1 de transsub/antiatie-hypo!s5 en d]gelijke fraaijigh$5 me]1--dit alles hebb5 de mee/ erv>51 diepz9nig/e godgele]d5 9 ,europa nimm] kunn5 begrijp51 om welke r$5 zij het jui/ geloov5 7dat is1 hun v]/& teg5 wil en dank opdr+57 moe/52 het e5v\dige gezond v]/& d] ,javan5 zal het nog veel m9d] begrijp52 op het v]nem5 van d]gelijke le]/ell+51 zull5 zij elk&] v]wond]d aanzi5 en het ho(d s*udd54 ,/el voor d5 oog5blik1 dat het u gelukt zij d5 ,javan5 dit gelo( op te dr+51 wat zult gij da>m$e gewonn5 hebb58--,vroeg] heb ik de tallooze en s*rikb>5de onheil5 opgeteld1 welke dit gelo( aan ,europa heeft b]okk5d4 ,het g]+/e van al die onheil5 01 dat het de m5s*5 tot s*ijnheilig5 en hui*ela>s maakte4 ,ma> da>bij z\ het op ,java niet blijv54 ,de inl&] is gehe*t aan het oude1 aan de ,adat1 en 9 vele deel5 en resid5tin van het eil& oef55 de ,mohamm$aans*e prie/]s e5 groot5 invlo$ uit4 ,gij z\dt d]halve hoog/5s e5 g$eelte van het volk tot het ,*ri/5dom kunn5 beke]52 &]5 z\d5 ,mohamm$an5 blijv5--en da>door z\dt gij al dadelijk en van d5 aanvang af op dit s*oone eil& de van onheile zwang]e twe$ragt gezaaid en de klo( tuss*5 &]sd5k5d5 g$olv5 hebb51 die zi* all5gs v]wijdt en met haat gevuld wordt1--da>gelat5 de kiem van one5igheid1 welke de ,*ri/elijke le] 7gelijk elke le]1 die het gelo( aan wond]5 voors*rijft7 9 zi* zelve bevat4 ,,na*t4 ,mag er niet word5 gezegd1 dat de vrees1 welke gij koe/]t voor de gevolg5 van de invo]+ van het ,*ri/5dom1 van het gelo( aan wond]51 gelijk gij het noemt1 onwillekeurig aanleid+ bij u geeft tot e5ige ov]drijv+8 ,hoe z\ het mogelijk zijn1 dat ond] deze zoo go$e1 zoo za*tmo$ige m5s*5 twe$ragt z\ kunn5 ont/aan om d5 wille van gelo(sbegripp51 ( dat zij zelfs 9 /aat z\d5 zijn da>om krijg te vo]58--,zij zijn zoo wa> de lijdzaamheid en gehoorzaamheid1 ja1 de vr$eliev5dheid 9 eig5 p]soon8 ,,dag4 ,o*1 bro$] ,na*t1 ik zie wel1 dat gij dit volk nog niet k5t4 ,gij zult het e*t] le]5 k5n51 indi5 gij mij als reisg5oot wilt blijv5 v]gezell5 op mijn5 togt ov] b]g5 en dal5 en door de lag*5de vlakt51 die zij bewon51 indi5 gij mij wilt volg5 9 de e5zame hutt5 d] b]g- en w\dbewon]s en 9 de weeld]ige ,dalam's en ,kraton's hunn] ho(d5 en vor/54 ,beproef het e5s om e5ige van de ,javan51 die 9 d]gelijke e5zame gehu*t5 won5 als dat1 wa>9 wij ons ?ans bev9d51 wa> ge5 re$s geve/igde invlo$ van ,prie/]s u da>bij d5 weg kan bemoeijelijk51 beproef het e5s om h5 9 de ,*ri/elijke gelo(sle] te ond]wijz5 en--geef a*t op de uitw]k+1 die het zal hebb54 ,ik z\ mij t5 ze]/e b$rieg51 indi5 gij1 voor wij onze reis door de b9n5l&5 hebb5 afgelegd1 niet radicaal van uwe beke]+szu*t zult g5ez5 zijn4 ,op gelijke wijze zal het gaan met uwe !orie van niet-g$wong5 arbeid1 van het volkom5 vrijlat5 van d5 arbeid bij d5 inl&]1 wa> omtr5t gij re$s op d5 huidig5 dag e5e niet ona>dige erv>+1 hoewel nog sle*ts ze] 9 het kle91 hebt opg$aan6 ,gelo( mij1 de ,javan5 bezitt5 e5e uitmunt5de ges*ik!id tot vel]lei zak5 en e5 voortreffelijk5 aanleg voor alle kun/5 en h&w]k51 ma> dit alles is nog 9 de kiem2 zij bem9n5 d5 vr$e en de ru/ des gee/es4 ,ma> 9 hunne bor/ smeult tev5s de vonk1 die de hevig/e h>t/ogt5 kan do5 ontbr&54 ,hoe g]+] de z$elijke en intellectuele ontwikkel+ van e5 volk is1 hoe m9d] het zi* door bes*av+ bov5 d5 oorspronkelijk51 e5v\dig5 natuur/aat heeft v]hev51 des te geva>lijk] zijn zijne h>t/ogt51 wanne] zij ontvlamm54 ,wa*t u da>voor--zie toe1 dat gij d5 slap5d5 leeuw niet wekt4 ,d5k aan het ,amok en de wo$e1 die zi* van h5 mee/] maakt1 wanne] zij lat] inzi51 dat zij op e5e li/ige wijze zijn b$rog5 geword54 ,v]s*oon h5 van het ,*ri/5dom4 ,geef hun ge5 d]gelijk gebak te et51 dat ev5 als ,koew koew1 met ,ketjoebo5g aangemaakt1 aanvankelijk zoet van smaak is1 ma> wa>van zij lat] beg9n5 te raz51 ho(dpijn krijg5 en e9delijk bespeur51 dat zij v]giftigd zijn4 ,want ges*i$t dit te e5ig] tijd1 dan zull5 zij zi* wrek51 zij zull5 op/aan1 bij duiz5d56 ,amok loop5 en u all5 v]jag54 ,ze] te regt z+t het ,li$ van de ,klok3--j$o* das ,s*reckli*/e d] ,s*reck51 das i/ d] ,m5s* 9 se9em ,wahn64 #g ,,na*t4 ,nog nimm] heb ik h5 door drift v]vo]d gezi5 en z\444444 ,toean1 toean6--,lakas1 lakas6 ,matjan1 matjan6- - - ,ond] het uit5 dez] noodkret5 ijlde e5 onz] jong5s na> ons toe en de$ ons v]s*rikt opspr+5 van de plaats1 wa> wij digt bij d5 r& d] klo( op ons gemak lag5 te prat54 ,het midd]na*tsuur 0 nabij4 ,a*t] ,sid9 kwam5 twee &]e ,javan5 aan/orm51 die met knuppels en e5 br&5d /uk h\t wo$5d 9 het rond zwaaid54 ,e5 tijg]1 e5 tijg]6--,holla1 ho6 ,val aan1 val aan1 e5 tijg]6--,deze noodkret5 d$5 de gans*e bevolk+ van het gehu*t met s*rik ontwak5 en 9 n oog5blik 0 alles op de be52--9 de hutt5 hoorde m5 de k9d]5 huil51 de vr\w5 hiev5 e5 luid ges*reeuw aan1--de mann5 /ormd5 de deur uit en snel als de w9d ijld5 zij na> de plaats van het geva>1 gewap5d met puntige ,bamboes/okk51 hakmess51 e5 pa> lans51 rij//amp]s en al wat zij 9 de e]/e ont/elt5is voor de h& hadd5 gevond54 ,wij grep5 t]/ond na> onze gelad5 gew]5 en vlog5 met de &]5 d5 tijg] 9 d5 /ormpas a*t]na4 ,hij 0 nog 9 het gezigt en sleepte e5e geit1 die hij _h wegg]o(d1 aan d5 hals voort4 ,bespeur5de e*t]1 dat hij door zoo vele m5s*5 w]d v]volgd1 liet hij de geit op e5ig5 af/& van het dorp los en pakte zi* snel voort4 ,e5 van onze kogels1 die hem a*t]na gezond5 w]d51 tr( hem zoodanig1 dat hij op d5 grond /ortte1 en t]wijl hij rondw5telde1 w$] opsprong en &]maal ov] d5 kop tuimelde1 lo/5 wij nog twee s*ot5 op hem1 zoodat e5 pa> ,javan51 die met lange lans5 gewap5d w>51 het e9delijk durfd5 wag5 d5 tijg] voorzigtig te nad]5 en hem--door hunne piek5 zoo diep 9 zijn lijf te /ek51 dat hij1 als w>e het aan d5 grond w]d va/gespie/--voor go$ te dood54 ,deze piek5 w>51 behalve de hakmess5 7,glok7 en enkele dolk5 7,kris7 de e5ige wap55 9 het gans*e dorp4 ,de tijg] en zijn slagt(f]1 de geit1 w]d5 nu na> het dorp gesleept1 wa> de vr\w5 en k9d]5 nog /e$s luidkeels s*reeuwd54 ,de geit1 die aanvankelijk nog leefde1 do* kort da>na /i]f1 _h t] w$]zijde van d5 nek1 vlak a*t] d5 kop1 e5e rij blo$5de gat51 namelijk1 t] plaatse wa> de tijg] de t&5 _h +ezet4 ,zij behoorde aan de w$uwe en _h h>5 /al gehad ond] d5 vlo] d] hut1 d]halve onmiddellijk ond] het v]trek1 wa> wij ons na*tkw>ti] z\d5 opslaan4 ,alda> hadd5 ,sid9 en &]e ,javan5 ligg5 slap5 op d5 vlo]1 welke e5v\dig be/ond uit gevlo*t5 ,bamboes 7,sasak74 ,het g$ruis* e*t] door d5 tijg] gemaakt bij het inbrek5 9 d5 /al en de beweg+ van het slagt(f]1 hetwelk aan de klaauw5 des tijg]s tra*tte te ontsp>tel51 welk e5 en &] zij zoo 9 hunne onmiddellijke nabijheid1 vlak ond] zi*1 v]nam51 _h h5 uit d5 slaap gewekt4 ,de maan 0 nog niet geheel tot aan d5 r& van d5 dalw& g5ad]d en s*oot h>e /ral51 wel is wa>1 9 e5e s*u9e rigt+1 al sidd]5d en gebrok5 door het lo( van het geboomte1 ma> ha> li*t s*e5 nog held] g5oeg om het gevelde di] duidelijk te kunn5 zi51 dat da> op het kale plekje voor onze hut uitge/rekt lag4 ,het 0 e5 kon+/ijg] van de groot/e soort1 /ellig ev5 lang1 ma> slank] dan e5 volwass5 /i]4 ,zijne pra*tige1 gele huid met de s*]p en dreig5d da>op uitkom5de zw>te /rep51 zijn vreesselijk gebit1 de kra*t en woe/heid1 welke het di] ook na zijn dood nog teek5de1 boezemd5 ons all5 e5 zek]5 huiv]+wekk5d5 e]bi$1 e5e s*uwe vrees 91 welke door de gap5de wond5 en blo$ige vlekk51 wa>m$e het li*t] gekleurd g$eelte zijn] huid 0 bezo$eld1 niet v]m9d]d kon word54 ,vooral de vr\w5 en k9d]5 s*e5 de ang/ zoodanig bekrop5 te hebb51 dat zij het doode di] niet dan op e5 behoorlijk5 af/& durfd5 bes*\w54 ,de w$uwe alle51 voor welk] hut wij het bee/ hadd5 ne]geworp51 trad ijl+s nad] en hield vlak voor d5 tijg] /il4--,ha> lang1 zw>t ha> _h zi* ontrold en h+ langs h>e s*\d]s1 gelijk dat d] mee/e vr\w51 die 9 het rond /ond5 en zoo plotsel+ en t] dood v]s*rikt van h>e ,ambn 7ru/bank7 w>5 opgesprong54 ,ha> bov5lijf 01 zoo als gewoonlijk1 geheel en al ontbloot tot op d5 ,s>ong1 welke om de l5d55 0 geslag5 en van da> 9 bre$e plooij5 h>e v]d]e l$emat5 b$ekte4--,de jeugdige w$uwe /ond da> met opgehev5 arm51 voorov]gebog5 lig*aam1 voorwa>ts ge/rekt ho(d en /a>de met fonkel5d51 onafgew5d5 blik op d5 kon+ d] wild]nis1 die da> voor ha> lag4 ,dat is de tijg]1 die mijn arm5 man heeft v]s*eurd en nu ook mijne geit heeft g]o(d6 riep zij op sn]p5d luid51 huil5d5 toon en wi]p zi* met e5e soort van gebrul op het doode di]4 ,zij wroette met beide h&5 9 zijne wond51 v]wde zi* met zijn blo$1 greep hem bij d5 kop1 sloeg hem op de oog51 beet hem 9 zijne huid1 lekte zijn re$s half g]onn5 blo$ op1 sprong t&ekn>s5d1 met gebalde vui/5 op en wi]p zi* &]maal ond] het slak5 van e5 wild51 d(f5 kreet van wo$e op d5 tijg]1 di5 zij vane5 s*e5 te will5 s*eur54 ,weldra deelde h>e on/uimige drift zi* m$e aan de ov]ige vr\w51 de ne v]drong de &]e1 ja1 zelfs de k9d]5 kwam5 e9delijk toesnell5 om d5 tijg] te s*opp51 te slaan1 uite5 te rukk5 ( al?ans hunne voet5 9 des tijg]s blo$ te bad54 ,de mann5 hield5 zi* /ill]1 b$a>d]2 ma> naauwelijks ont/ond er e5e op5+ tuss*5 de vr\w5 en k9d]51 kwam er e5e vrije plaats1 en kreg5 zij de geleg5heid om het di] te nad]51 dan /ak5 zij hunne lange dolk5 7,kris7 tot aan het he*t 9 zijn lijf1--h]haald5 dit met onmisk5b>5 wellu/ zoo vele hond]de mal5 en doorsn$5 en doorboord5 d5 dood5 tijg] zoodanig1 dat hij e9delijk e5e zeef geleek2--da> lag nu het ,kon9klijke ro(di] uitge/rekt op d5 grond2 de mann5 lag5 met d5 dolk 9 de h& op hunne knien er nev5s2 de k9d]5 baadd5 hunne voet5 9 zijn blo$--en de vr\w5 /ond5 met het naakte bov5lijf1 met heur lo%ang5d ha>1 gezigt1 bor/ en h&5 met blo$ bevlekt1 dreig5d en huil5d da>bij--9 groep51 wa>op het weg/]v5d li*t d] maan nog e5ige laat/e /ral5 wi]p4 ,on?ut/ door dit tooneel1 0 mijn bro$] ,na*t e5igz9s a*t]wa>ts getr$54 ,nog nimm] _h hij ,javan5 9 drift ont/ok5 gezi5 en het s*e51 dat hij op dez5 oog5blik groot] vrees koe/]de voor deze m5s*5 dan vroeg] voor d5 lev5d5 tijg]4 ,en to* 0 deze vrees geheel en al ongegrond2 wij hadd5 h5 imm]s vol/rekt ge5 le$ g$aan2 wij hadd5 hunne ru/1 hunn5 vr$e niet ge/oord1 hun /il geluk niet v]woe/6--,langzam]h& s*e5 hunne wraaklu/ zi* te bekoel52 zij hadd5 uitgewo$ en kwam5 tot b$>+4 ,de maan g+ ond] en de e5 na d5 &]5 v]liet d5 kr+1 ke]de na> zijne hut t]ug1 wa>van de deur zorgvuldig van b9n5 w]d toegegr5deld4 ,er bleef nog sle*ts e5 pa> mann5 ov]1 die op hunne knien naa/ d5 tijg] lag5 en zi* oef5d5 9 het gebruik van de ,kris4 ,door woord5 en geb>5 gaf de w$uwe ons nu te k5n51 dat het ha> go$ de$ aan het h>t1 wraak te hebb5 kunn5 nem5 aan d5 tijg]1 dat wij be/e he]5 w>51 dat zij ons t5 ze]/e b$ankte1 want wij hadd5 d5 tijg] nerges*ot51 wij hadd5 zeg5 9 ha> dorp aangebragt en wij kond5 nu voortaan h>e won+ als ons eig5dom bes*\w5 en er zoo lang 9 blijv5 als wij w5s*t51 hetge5 ha> hoog/ aang5aam z\ zijn4--,banjak tab1 toean6 ,slamat tidor1 toean6 7,van h>te gegroet6 ,go$5 na*t1 mijne ,he]567 ,wij liet5 nev5s de hut e5ige wa*tvur5 ont/ek51 wa>bij twee ,javan51 met lans5 gewap5d1 po/ vatt$5 om het vuur te ond]h\d51 /eg5 v]volg5s de ladd] op en trad5 het kle9e ,bamboez5 paleis d] w$uwe b9n51 wa>van het e5ige v]trek aan ons en onze jong5s tot na*tv]blijf z\ v]/rekk54 ,wij zag5 h5 da>1 zoo lang zij w>51 horizontaal en plat op d5 rug zond] ho(dkuss5 op d5 vlo] ligg54 ,zij w>5 re$s w$]om +eslap5 en ronkt5 uit alle magt4 ,wij zett$5 ons n$] op de bre$e bank 7,bal bal71 die van nev5s elk&] gelegde /rook5 gesplet5 ,bamboes v]va>digd 04 ,de lamp1 re$s voor lang met ,dj>akolie gevuld1 0 uitgebr& en sle*ts het s*ijnsel d] wa*tvur51 dat door de ret5 d] gevlo*t5 ,bamboesw&5 b9n5 drong1 v]li*tte e5igz9s het kle9e v]trek4 ,ga>ne hadd5 wij ons met woll5 dek5s toeg$ekt1 want al 0 de temp]atuur d] bekoelde na*tlu*t niet b5$5 #gj ,fahr5heit g$aald1 wij w>5 to* huiv]ig1 dewijl wij g$ur5de d5 loop des daags aan e5 veel hoog]5 hittegraad1--van #he #ij en 9 d5 zonnes*ijn nog veel me]1--w>5 blootge/eld gewee/4 ,ma> onze ,koeli's w>5 niet aangekom51 en nu kond5 wij h5 ook niet me] te gemoet zi51 dewijl zij des na*ts niet durv5 reiz5 door wild]niss51 wa>9 het van tijg]s wemelt4--,wij v\wd5 onze reiskle$]51 die intuss*5 g$roogd w>51 te zam5 tot e5 ho(dkuss51 wikkeld5 onze s*\d]s 9 d5 ,sel5dang1 b$ekt5 ons v]d] met d5 ,s>ong en viel51 door en door v]moeid zijnde1 zelfs op onze h>de leg]/$e weldra 9 diep5 slaap4 7,v]volg hi]na47 ,,v]hal5 ,,en ,,gesprekk5 ,,uit ,,de ,,b9n5l&5 ,,van ,,java4 #b4 ,ik droomde4 ,ik bevond mij 9 het b9n5/e heiligdom e5] k]k1 wa> ge5 leek mogt b9n5tr$54 ,ik weet niet regt ( het 9 ,pol51 9 ,spanje ( 9 e5 &] l& 04 ,e5 jonge gee/elijke z\ de prie/]lijke wijd+ ontvang5 en1 met e5e bijzond]e z5d+ bela/1 na> e5 v]wijd]d l& v]trekk54 ,vele prie/]s 9 hun fee/gewaad g$o/ w>5 alda> v]e5igd1 t] bijwon+ van de heilige plegtigheid4 ,v]s*eid5e k>d9al51 met de bre$e ho$5 en pra*tige purp]5 mantels1 zat5 9 het ge/oelte aan de e5e zijde d] hooggewelfde kapel1 b5ev5s e5e m5igte biss*opp5 met hunne hooge muts5 en van g\d bl9k5de h]d]/av5 en kruis51 en hi]op volgde e5e lange rij prie/]s van m9d]5 rang4 ,all5 w>5 9 pra*tige1 s*itt]5de gewad5 g$o/4 ,en--hetge5 t5 hoog/e mijne v]wond]+ wekte--teg5ov] h5 zat e5 gelijk aantal dom9's1 die met hunne driekante ho$5 en zw>te kle$ij e5e1 wel is wa>1 m9d] s*itt]5de1 ma> ev5 lange rij vormd54 ,ik en mijn bro$] ,na*t w>5 de e5ige on+ewijd5 alda> teg5woordig4 ,ho$anig ik te di] plaatse 0 gekom51 dit wi/ ik niet2 het bleef mij e5 onoplosba> raadsel1 ma> ik 0 er en /ond met mijn bro$] ,na*t 9 e5 d] v]wijd]de hoek5 van de kapel a*t] e5 pila> v]borg54 ,hoog v]hiev5 zi* 9 de beide zijgevels d] kapel de spits toeloop5de v5/]s1 wa>van de bes*ild]de glaz5 het invall5d dagli*t temp]d54 ,e5 veelkleurig s*ijnsel v]wde d5 vlo] 9 het midd5 d] kapel1 wa>van de v]d] afgeleg5e hoek5 en niss5 9 e5 toov]a*tig5 s*em] w>5 gehuld4 ,tuss*5 de v5/]s ontwa>de m5 all]wege aan de w&5 groote s*ild]ij5 9 oliev]w1 wa>op v]s*eid5e figur5 /ond52 zij w>5 all5 9 lij/5 gevat en /eld5 voor de wond]5 door ,jezus ,*ri/us op a>de v]rigt4 ,op e5e di] s*ild]ij5 zag m5 de uit/ort+ van d5 ,heilig5 gee/ op de ,apo/el51 en e5e d] groot/5 /elde voor de op/&+ d] dood54 ,de all]groot/e e*t]1 welke te gelijk] tijd de fraai/e s*ild]ij 01 h+ op d5 voorgrond hoog aan d5 w&2 sle*ts e5 kruis v]hief zi* da> bov54 ,*ri/us 0 da>op afgebeeld1 na zijne op/&+ uit het graf1 t5 hemel v>5de4 ,op deze s*ild]ij v]laat hij onze a>de1 ke]t hij t]ug na> zijn5 hemels*5 ,vad]1 nadat hij zijn v]loss+sw]k alhi] heeft volbragt4 ,zijn gelaat is v]he]lijkt1 zijne h\d+ zegevi]5d1 goddelijk4 ,al wat a>ds* is1 heeft hij ov]wonn52 hij zweeft opwa>ts nog ligt] dan de lu*t1 welke hij doorklieft en de /]felijke wez5s1 da> b5$5 op de a>de1 />5 hem1 met opgehev5 arm51 9 v]wond]+ en v]rukk+ na4 ,e5 li*t5de /ral5krans omgeeft zijn ho(d en tuss*5 guld5 wolk5 bl9kt 9 de v]te de geop5de poort des hemels1 de plaats d] eeuwige gelukzaligheid1 w]wa>ts tallooze s*>5 van heilige engel5 hem begeleid54 ,b5$5 deze he]lijke s*ild]ij bevond zi* e5e nis2 e5 zwa> gordijn v]borg ha> b9n5/e voor elk5 bespi$5d5 blik4 ,vr deze nis /ond e5e tafel met e5 purp]5 kle$ b$ekt2 op e5 op5geslag5 ,nieuw ,te/am5t1 dat zi* da>op bevond1 lag e5 groot zilv]5 kruis4 ,e5 d] oud/e dom9's /ond van zijn5 zetel op en sprak deze woord53 ,ka?olieke bro$]s6 ,wij zijn alhi] gekom5 om1 na het v]rigt5 d] plegtigheid1 welke gij nu zult vi]51 met u te b]aadslag5 ov] de wijze1 wa>op de gev>5 zull5 word5 afgeke]d1 die onze *ri/elijke k]k van me] dan e5e zijde b$reig54 ,het kille ongelo(1 welks adem e5 doodelijk v]gift is1 v]breidt zi* all]wege me] en me] 9 het rond2 de le]+5 d] natuurond]zoek]s kom51 als e5 v]bl9d5d we]li*t1 al nad] en nad] tot ons1 t5 e9de door ha> b$riegelijk s*ijnsel het ,heilige ,woord d] ,op5b>+ 9 de s*aduw te /ell54 ,zij durv5 het wag5 van natuurwett51 9 plaats van wond]5 te sprek54 ,die dwaz56 zij wan5 zi* 9 /aat1 me] te kunn5 begrijp5 van het ges*ap5e 9 de natuur1 dan hetge5 ,god de ,he] 9 zijne ,heilige ,s*rift--9 d5 bijbel--ons da>omtr5t heeft geop5ba>d4 ,won5 wij niet 9 het vet/e l& des gelo(s8 en word5 onze bro$]s wel erg5s t] w]eld zoo ze] door het volk geerd als hi]8 ,ma> al onze invlo$1 al het aanzi51 dat wij hebb5 v]kreg5 door e5 moeitevoll5 arbeid1 die eeuw5 lang is voortgezet1 moet ges*okt word51 wanne] het volk niet me] aan wond]5 gelo(t4 ,dit moet word5 v]ho$1 deze goddelooze zu*t moet word5 teg5gegaan4 ,ma>1 mijne wa>de ,ka?olieke ambtg5oot51 sle*ts dan wanne] wij met v]e5de kra*t5 te w]k gaan1 kunn5 wij de hoop vo$5 /]k g5oeg te zijn om aan d5 /room d] v]li*t+ paal en p]k te /ell54 ,het is wa>1 ons beid] k]k5 zijn ges*eid51 ja1 wat me] is1 /aan oog5s*ijnlijk vij&ig teg5 elk&] ov]4 ,wordt de zaak e*t] van nad]bij ond]zo*t1 dan blijkt dat het ond]s*eid ind]daad niet groot is4 ,gij draagt e5 rond51 wij e5 driekant5 ho$1 ma> to* geloov5 wij beide aan het driemaal e5 is e51 en bov5di5 wanne] het e5e zaak geldt zoo hoog gewigtig als deze1 dan z\d5 wij de punt5 onz] ho$5 wel wat kunn5 lat5 bijrond54 ,gij v]e]t1 het is wa>1 de mo$] ,gods bijna me] dan ,hem zelv5 en zijn ,vad]1 ma> wat is da>aan geleg51 want de s*epp5de kra*t d] natuur moet to* beide mannelijk en vr\welijk tev5s zijn gewee/4 ,en w5d5 wij onze blikk5 na> de taf]eel51 die wij hi] rondom ons aan de w&5 aans*\w51--zijn het niet all5 z9nebeeldige voor/ell+5 van hetge5 gij d5 volke le]t8 ,welnu1 datzelfde le]5 wij insgelijks4--,jezus ,*ri/us is ,gods ,zoon1 ontvang5 van d5 ,heilig5 ,gee/1 gebor5 uit de onbevlekte maagd ,m>ia2 hij /ond op van de dood51 nadat hij 0 gekruisigd geword52 hij v]lo/e d5 m5s* van de zond5 en vo] op t5 hemel2 dat le]t gij en dat le]5 wij insgelijks4--,gij a*t het noodzakelijk t] beve/ig+ van uw aanzi51 dat het volk aan wond]5 gelo(t2 wij insgelijks4--,gij v]me5t1 wel is wa>1 9 d5 wijn en het brood1 ( 9 de ho/ie het lig*amelijk vlees* en blo$ van ,*ri/us te nuttig51 en wij d5k5 sle*ts da>bij aan zijn gebrok5 vlees* en zijn v]got5 blo$2 ma> gij bes*\wt het ,avondmaal als e5 d] heilig/e sacram5t51 en wij insgelijks4--,gij h\dt het omsluij]de beeld 9 de nis voor het oog d] m5igte v]borg52 wij insgelijks4--,welk ond]s*eid be/aat nu tuss*5 uwe en onze le]8 ,9 het wez5 d] zaak kom5 beide ov]e52 datg5e1 wa>9 zij van elk&] afwijk51 betreft sle*ts d5 uit]lijk5 vorm1 het zijn niet dan kle9igh$54 ,hi]ov] moet5 wij ?ans he5/app51 t5 e9de de ho(dzaak1 die ons beide ev5ze] aangaat1 te r$d54 ,bij de /e$s dreig5d] word5de teek55 dez] zoog5aamde v]li*te neg5ti5de eeuw moet5 wij onze kra*t51 die tot dusv]re v]deeld zijn geblev51 v]e5ig51 opdat het gans*e geb\w1 wa>op uwe zoo wel als onze magt /eunt1 niet in/orte4 ,gij hebt1 wel is wa>1 e5 opp]ho(d d] k]k1 wa>aan gij onvoorwa>delijk gehoorzaamt2 wij hebb5 er ge5 en i$] onz] is liev] zelf1 elk 9 zijn eig5 kr+--e5 paus4 ,bij de gev>5 e*t]1 welke het heilige or?odoxe gelo( aangrimm51 z\ het niet dan v]d]felijk voor ons beide zijn1 indi5 de be/a&e v]deeldheid en v]snipp]+ onz] kra*t5 lang] bleef voortdur54 ,door d]gelijke kwal5 getei/]d1 gelijk teg5woordig het geval is1 wa> e5 v]/ijv5de adem van twijfelzu*t en v]li*t+ ons /e$s heftig] toewalmt1 ziet m5 ga>ne om na> e5 /eunpunt1 na> e5 he*t5 pijl]1 wa>aan m5 zi* kan va/klemm51 en het is aan ge5 twijfel ond]hevig1 dat wanne] onze kra*t5 zijn v]e5igd en wij door e5 ho(d word5 aangevo]d1 wij niet tweemaal1 ne51 ti5maal me] kra*t zull5 kunn5 uitoef551 dan wa>toe wij i$] afzond]lijk 9 /aat zijn4 ,en nu1 bro$] biss*op1 v]rigt e]/ uwe di5/1 opdat wij lat] ov] deze zaak kunn5 b]aadslag54 ,9 d5 naam des ,vad]s1 des ,zoons en des ,heilig5 ,gee/es4 ,am54 ,de jonge z5del+ trad voor en de wijbiss*op sprak de volg5de woord5 tot hem3 ,mijn zoon6 ,gij zijt hi] gekom5 om het ho(d d] k]k d5 e$ van onv]brekelijke gehoorzaamheid te zw]54 ,gij zijt ond]wez5 9 onze gelo(sle] en ik behoef h>e grond/ell+5 hi] niet te h]hal54 ,ma> uwe pligt5 wil ik u nog e5maal 9 het geheug5 roep54 ,onvoorwa>delijke gehoorzaamheid zijt gij aan de k]k v]s*uldigd1 en gij moet bezield zijn met e5 bl9d gelo(4 ,da>ov] na te d5k5 is zonde1 twijfel te vo$5 is kett]ij4 ,kett]s word5 ge/raft met d5 lig*amelijk5 dood en de eeuwige v]doem5is4 ,all5 hop5 wij met ,god1 onz5 ,he] en ,zaligmak] ,jezus ,*ri/us1 dat de tijd w$] zal aanbrek51 wa>op wij magt zull5 hebb5 alle twijfela>s en kett]s te v]delg5 en u1 mijn zoon1 hebb5 wij uitv]kor5 en wa>dig gekeurd om e5 m$e>beid] en ons w]ktuig te zijn1 t5 e9de deze magt ons w$] te h]gev54 ,het ho(d onz] k]k1 de plaatsbekle$] ,gods op a>de1 heeft met de +ewijd51 die hij zijn v]tr\w5 wa>dig keurt1 alln het regt de /ell+5 onz] heilige godsdi5/ te ond]zoek5 en te beoordeel54 ,gij en alle &]5 moogt niet beoordeel51 gij behoort sle*ts te geloov5 en te gehoorzam5 en dit gelo( moet gij door alle mogelijke middel5 uitbreid5 en teg5 de kett]s /rijd vo]54 ,kunt gij e5 kett] v]delg51 zoo moogt gij ge5 m$elijd5 met hem hebb54 ,zij zijn door ,god v]vloekt4 ,v]lies nimm] uit het oog1 dat gij aan datg5e1 wat de k]k u le]t en gebi$t1 dat wil zegg53 aan uw5 ,god--me] moet gehoorzam5 dan aan m5s*54 ,wanne] gij1 g$ur5de e5e reeks van j>51 u wa>lijk getr\w en w]kzaam zult betoond hebb51 dan wa*t u de he]lijk/e beloon+4 ,gij zult met gee/elijke wa>digh$5 ov]lad5 en ond] het tal van +ewijd5 opg5om5 word54 ,hef uwe oog5 op na> het taf]eel1 dat gij g9ds op d5 voorgrond ziet en aans*\w het voorhangsel1 dat het b9n5/e d] nis b5$5 de s*ild]ij voor uw oog v]b]gt4 ,a*t] dit voorhangsel /aat het w>e beeld4 ,ma> hoog/ geva>lijk1 ja1 v]d]felijk z\ het voor onze belang5 zijn1 indi5 wij dat beeld d5 volke v]toond51 want zag5 zij het ( kond5 zij het zi51 dan w>e het met onze he]s*appij g$aan4 ,om die r$5 moet de wa>heid omsluij]d en zorgvuldig geheim geh\d5 word54 ,het volk mag niet v]li*t zijn1 ma> moet geloov51 hetge5 wij aan hetzelve le]5 en ons voor onfeilba> h\d54 ,dan laat het zi* 't gemakkelijk/ be/ur52 op die wijze mak5 wij ons aan de w]eldlijke reg]+5 onontbe]lijk1 ja1 wat me] is1 wij h\d5 die zelv5 da>door 9 b$wang en he]s*5 ov] ha>4 ,dat het groote doel d] hi]>*ie1 de algeme5e w]eldlijke he]s*appij ov] alle volk5 d] a>de1 door u1 mijn zoon1 d]halve nimm] uit het oog worde v]lor51 en v]geet niet1 dat het zek]/e middel om da>toe te g]ak51 is3 het ond]rigt d] jeugd4 ,pr5t d]halve de grond/ell+5 onz] le] vooral diep 9 het k9d]lijk gemo$2 want hetge5 het k9d gewoon is als heilig te v]e]5--al 0 het l\t] onz91 dwal+ ( b$rog--de v]e]+ da>van zal hem e5e behoefte word51 welke 9 lat]e j>5 niet dan hoog/ moeijelijk ontbe]d1 wa>aan het gelo( t] naauw]nood ges*okt zal kunn5 word54 ,de jeugd zij d]halve bij voorkeur het voorw]p uw] zorg1 en /el u /e$s lev5dig voor d5 gee/1 dat e5 van onze e]/e en kra*tig/e middel51 om ons tot het beoogde doel te vo]51 is3 het s*oolond]wijs te leid5 en de s*ol5 ond] ons opzigt te br5g54 ,en gij1 mijn zoon6 wanne] gij de proef zult hebb5 doorge/aan en 9 de uitoef5+ uw] pligt51 met het oog op het doel onz] heilige k]k1 onwankelba> getr\w zult gewee/ zijn1 dan zal het u v]gund zijn het voorhangsel t] zijde te s*uiv51 dat het g9ds*e beeld b$ekt en gij zult e5 onz] v]tr\wd5 wez54 ,b]eid u nu om d5 heilig5 e$ te zw]54 ,b5$icite6 ,onmiddellijk hi]op liet5 zi* de akkoord5 van het orgel hoor52 zijne kra*tige toon5 wekt5 de e*o's van het hooge go?is*e gewelf en e5 koor van prie/]s hief gee/elijke li$]5 aan1 wa>van het maatgezang plegtig en indrukwekk5d zi* pa>de aan het orgelgeluid4 ,e5e m5igte ka>s5 br&de op het alta> en 9 het wit gekle$e knap5 zwaaid5 hunne wi]ookvat51 wi] welriek5de dampwolk5 al hoog] en hoog] op/eg54 ,de aanspraak des biss*ops _h mij tot 9 het b9n5/e mijn] ziel ges*okt2 e5 onwer/aanba> v]lang5 maakte zi* van mij mee/] om het beeld b5$5 die groote s*ild]ij1 dat hij het w>e beeld _h g5oemd1 te aans*\w54 ,het 0 mij niet mogelijk dit v]lang5 te b$w+51 nietteg5/a&e mijn bro$] ,na*t mij bij d5 arm va/hield en mij toeflui/]de3 ,om ,gods wil1 ,dag6 h\dt u to* /il2 wij zijn hi] beide ong5oodigde ga/54 ,dat wij ons alhi] bev9d51 is 9 hun oog re$s ongeoorlo(d2 wo$5d z\d5 zij word51 indi5 zij ons ontdekt5 en rukt gij nu da>5bov5 nog het gordijn weg1 dat g9ds*e nis b$ekt1 dan z\ het u 't lev5 kunn5 ko/56 ,ik bid u1 zie af van dat voornem52 kom1 laat ons ijl+s en 9 /ilte van hi] vli$54 ,ik w]d e*t] door de /]k/e bege]te geprikkeld om dat beeld 9 de nis te ontsluij]51--ik trad nad] en rukte het gordijn weg4 ,plotsel+ v]bleekt5 de bl9k5de kleur5 d] s*ild]ij1 welke bov5 de nis h+1 de /ral5krans die het ho(d van ,*ri/us omgaf1 v]dwe51 de engel5 wek5 van zijne zijde1 het orgel zweeg en het maatgeluid van het prie/]koor v]/omde4 ,de wi]ookwolk5 w]d5 snel als door e5 /orm weggevaagd en al de k>d9al51 biss*opp51 pa/oors en dom9's vlod5 ont/eld1 v]s*rikt1 9 de groot/e v]w>r+ uit de k]k4--,en wat zag ik nu8--,wat ges*i$de alda>8 ,de beeldt5is afgemaald op de s*ild]ij1 welke zi* bevond 9 de nis1 wa>van ik het gordijn _h wegges*ov51 begon zi* te beweg51 zij w]d lev5d en--voor mij /ond e5 m5s*1--e5 man met joods*e gelaat/rekk51 zw>t van ba>d en van ho(dha>1--met e5 bleek1 door lijd5 v]mag]d gelaat2 hij 0 gekle$ 9 e5 e5v\dig1 grijskleurig gewaad en weemo$ig1 ik mag zegg51 treurig 0 de blik1 di5 hij op mij wi]p4 ,aan zijne h&5 bespeurde ik blaauwe1 dik opgezwoll5e lidteek554 ,/il1 ontro]d /ond ik da>4 ,ik begon b]\w te gevoel5 ov] de daad1 door mij b$rev52 mijn boezem w]d v]vuld van m$elijd5 op het zi5 d] ge/alte1 wa>op ik mijne blikk5 _h geve/igd4 ,zij 0 niet bl9k5d gelijk de sluij]1 die ha> vroeg] omgaf1 om ha> voor het oog te v]b]g52 ne51 ontdaan van all5 uit]lijk5 glans1 /ond da> voor mij1 bleek en lijd5d1 e5 arme1 mi%&elde m5s*6--ja1 m5s*4--,en to* boeide mij die v]s*ijn+1 /ond ik als va/g5ageld op de plek1 wa> ik mij bevond1 0 het mij niet mogelijk e5e s*r$e voor- ( a*t]wa>ts te do54 ,de blik1 welk5 deze m5s* op mij sloeg1 0 zoo wond]ba>lijk za*t en te$]1 dat mijne oog5 aan de zijn5 als geklui/]d w>5 en de m5s*5liefde1 die hij zoo bij uitnem5dheid s*oon en luide heeft gepr$ikt1 het m$egevoel1 de sympa?ie met onze natuurg5oot51 w]d 9 mijn boezem /e$s lev5dig] en w>m]1 hoe lang] ik hem aanzag4 ,zijn v]hev5e1 ru/ige blik 0 op mij g]igt1 op mij1 die met v]metele h& hem _h ontdaan van d5 /ral5krans en k]kelijk5 lui/]1 wa>m$e de prie/]s hem vroeg] hadd5 v]si]d2 en to* 0 zijn blik zoo za*t1 drong hij tev5s zoo diep 9 het h>t1 ja1 tot op d5 bodem des h>t5 door1 en deze ziel volle blik1 de glans d] oog51 welke /e$s held]d] w]d1 hoe lang] m5 hem aanzag1 wekte zulk e5e gee/v]vo]+ 9 mij op1 dat ook mijne oog5 vo*tig w]d52--hij bem]kte het1 hij v]/ond mij1 e5 za*te la*1 naauwelijks m]kba>1 de$ zijne lipp5 trill51--hij /rekte de h& na> mij uit en--ik viel n$] op mijne knien om ha> te kuss54 ,nu sprak hij3 ,laat af1 mijn vri5d4 ,ik b51 gelijk gij1 e5s m5s*5 zoon4 ,voor ,god alle5 zult gij de knien buig54 ,mij hebb5 zij e]/ mi%&eld en gekruisigd1--druk mijne h&5 niet zoo /]k1 de wond51 die zij mij geslag5 hebb51 do5 mij /e$s pijn1--duiz5d &]51 die na mij zijn gekom5 en e5 g$eelte bel$5 van hetge5 ik bele$1 hebb5 zij mi%&eld en v]br&2 to5 hebb5 zij mijne le] v]vals*t1 mijn beeld omsluij]d1 de wa>heid v]dui/]d4 ,9 de plaats da>van hebb5 zij bijgelo( gezaaid en opgekweekt1 wa>op hunne magt is geb\wd en godsla/]lijk hebb5 zij bewe]d deze dad5 te v]rigt5 9 majorem ,dei gloriam6 ,ja1 t5 e9de zulks met des te me] zek]heid te do51 hebb5 zij mij ,god d5 eeuwige g5oemd en zi* zelv5 v]kla>d te zijn mijne opvolg]s en plaatsbekle$]s op a>de4 ,to5 ,jozef van ,arima!a mij van het kruis nam en n$]lei 9 het graf1 9 de rots uitgeh\w51 0 ik s*ijndood t5 gevolge van blo$v]lies en het lijd51 dat ik _h v]duurd2--lat] moe/ ik mij voor mijne vij&5 v]b]g5 en v]kwijnde langzam]h& aan de gevolg5 d] gel$5 mi%&el+54 ,mijne le]l+5 en vri5d51 die mij ov]leefd51 v]me5d5 9 hunn5 bl9d5 ijv] de go$e zaak te bevord]51 door mijne ges*i$5is met wond]5 op te si]54 ,zij v]spreidd5 het v]haal1 dat ik t5 hemel 0 gev>51 ma> helaas6 door niets hebb5 zij zoo veel nadeel toegebragt aan de m5s*heid als jui/ door deze sprookjes1 die zij hebb5 uitge/rooid4 ,wij all5 zijn k9d]5 ,gods1 want de ,he] heeft ons bov5 het g$i]te1 dat 9 de wild]nis leeft1 begiftigd met e5e r$elijke ziel2--ma> zij zeid53 dat ik ,gods lig*amelijke zoon 06 ,en hetge5 ik uit mijn m5s*elijk v]/& wa> en jui/ t5 opzigte van de s*epp+ en h>5 mak] erk5d en gele]d _h1 dat alles gav5 zij nu uit voor het geop5ba>de woord ,gods4 ,niet altijd hadd5 zij mij begrep51 m5igw]f e5 v]ke]d d5kbeeld van mijne woord5 opgevat2 veel hadd5 zij v]get5 van 't ge5 ik h5 gele]d _h1 en &]e d+5 er bij gevoegd1 die ik h5 niet _h gele]d2 ma> nietteg5/a&e dat /eld5 zij dit alles lat] te boek gelijk zij zulks gelo(d5 en leid5 mij die woord5 9 d5 mond4 ,en nu w]d dit doode woord als heilige s*rift ( bijbel1 onv]&]lijk van de e5e eeuw op de &]e voortgeplant1 en 9 plaats van 9 het w>e boek d] op5b>+ te lez51 hetwelk all]wege1 bij dag en bij na*t1 voor hunne blikk5 geop5d ligt1 9 plaats van zi* te lav5 aan de lev5de bron d] k5nis1 de s*epp+1 en het oog 9 de diepte hunn] eig5e ziel te slaan1 wi/5 zij van niets dan van het bepe9z5 en doorblad]5 van dez5 bijbel2 zij legd5 hem uit1 zij v]kla>d5 hem1 zij /eld5 e5 woord nu aan de l9k]-1 dan aan de regt]zijde1 plaat/5 het nu e5s s*u91 dan w$] regt2 zij vond5 er alles 91 dat zij v]langd5 en loo*5d5 datg5e1 hetwelk hun v]ke]d toes*e54 ,uit deze woord5 vormd5 zij gans*e gelo(/elsels en /eld5 d5 m5s* het aanbidd5 van hunn5 waan t5 heilig5 plagt2 zij grondve/t5 hi]>*i51 rigtt5 br&/apels op en (f]d5 kett]s 9 de vlamm52 zij begonn5 te twijfel51 one5igheid ont/ond ond] h51 zij s*eidd5 zi* van n1 /i*tt5 e5e one9dige m5igte sekt5 en op die wijze dwaalde e5 groot g$eelte d] m5s*heid 9 de dui/]nis voort1--het weldadige li*t d] wa>heid bleef v]re van h51 dewijl de v]/okte gelo(swaan all5 vooruitgang belette en dewijl zij datg5e1 hetwelk niet &]s is dan e5 onvolkom5 voortbr5gsel van het m5s*elijk v]/&--mijne le]1 en zelfs deze niet dan v]vals*t1--voor ,gods woord uitgav54--,ma> laat dit u niet ontmo$ig52 elk ha> van uw ho(d is geteld1 en de ,he]1 die 9 zijn groot s*epp+sw]k alles na> wijze wett5 heeft g]egeld1 heeft insgelijks de v]$el+ en /e$s voorwa>ts /rev5de ontwikkel+ d] m5s*heid aan va/ bepaalde wett5 ond]worp54 ,moge onze blik te bep]kt zijn om al deze wett5 te doorgrond5 en te bevatt51 het is e*t] niet m9d] zek]1 dat de m5s* zijne be/emm+ na> ev5 onwankelb>e wett5 te gemoet gaat als zulks het geval is met alle &]e w]k5 ,gods4 ,z\ dan het volkom5/e s*epsel op deze a>de1 wa>aan de ,eeuwige1 ,onv]gankelijke e5 deel zijn] kra*t1 het v]/&1 de r$elijke1 van zi* zelf bewu/e en onv]gankelijke ziel s*onk1 z\ dit buit5 de algeme5e ontwikkel+swet zijn geslot58 ,ne51 zijt v]zek]d1 de m5s* gaat e5e /e$s groot] word5de volkom5heid 9 d5 toe/& van het maats*appelijk lev5 te gemoet1 bes*55 door het li*t van e5e /e$s held]d] word5de k5nis van het ges*ap5e 9 de natuur en d] ,goddelijke kra*t1 welke er 9 he]s*t4 ,te v]geefs tra*t5 de dwaz5 de bron des li*ts te v]/opp5 en de wa>heid te omsluij]52 duiz5d &]e m5s*5 w>5 g]e$ en zull5 g]e$ zijn om d5 sluij]1 wa>m$e de wa>heid is omhuld1 w$] weg te rukk51 opdat de wet des ,eeuwig5 v]vuld worde4 ,gij zijt e5 di]g551 en gij hebt het gordijn wegges*ov51 dat mijn beeld b$ekte4 ,ik dank u da>voor4 ,ik be/re$ de hui*el>ij d] prie/]s1 het bijgelo( en het b$rog 9 de godsdi5/ en zij kruisigd5 mij4 ,de voortgang des tijds heeft u nad] gebragt aan het groote doel d] ontwikkel+ en de magt d] booz5 is re$s 9 e5e groote mate geknakt4 ,zij zull5 u bes*imp51 bela/]51 zij zull5 pog+5 aanw5d5 om uwe b$oel+ 9 e5 v]ke]d dagli*t te /ell54 ,ma> vrees niet1 want ,groot is de wa>heid en zij zal zegevi]54 ,zij e*t]1 die de wa>heid k5n5 en ha> niet v]kondig51 ma> v]zwijg52 zij s*5d5 d5 pligt1 die op h5 ru/4 ,deze zijn de hel]s1 g5e die /el54 ,g5e zijn het1 die de onwa>heid en het bijgelo( ond] het volk v]breid52 zij ontroov5 d5 m5s* de goddelijke k5nis en zijn z$elijk heil4 ,ga voort op d5 weg1 di5 gij bew&elt en doe wa>toe gij u g]oep5 gevoelt1 ma> doe zulks met za*tmo$igheid en v]geet nimm]1 dat de booz5 en hui*ela>s sle*ts v]dwaald5 en uwe bro$]s tev5s zijn4 ,hij sprak met e5e za*te /em4 ,zijne woord5 klonk5 als de he]lijk/e muzijk 9 mijne oor5 en met v]rukk+ v+ ik dezelv5 op4 ,zijne kra*t5 s*55 uitgeput als van iem&1 die veel gel$5 heeft en nu langzaam t] a>de zijgt4 ,ma> zijn gans* gelaat teek5de vr$e en de glans zijn] oog5 0 niet v]do(d4--,ja1 ik erk5 u1 gij zijt het--,jezus van ,naz>e?6 die tot mij spreekt en u v]e] ik4 ,ook ik wil mijn p5n+ske bijdrag5 en e5e pog+ do5 om de aanbidd+ ,gods 9 zuiv]d]1 w>] vorm te do5 /& grijp51 om het v]ke]de1 het bijgelo( er uit te v]wijd]51 opdat sluwe m5s*5 niet lang] misbruik mak5 van de behoefte aan godsdi5/ hunn] m$ebro$]51--ik wil mij s*>5 aan de zijde d]g551 die pog+5 aanw5d5 om de voors*rift5 d] z$ele] zoodanig 9 te rigt51 dat zij w]kelijk en lett]lijk kunn5 word5 opgevolgd1 opdat de hui*el>ij en s*ijnheiligheid oph\d5 te be/aan4 ,e5sklaps hief hij beide h&5 opwa>ts1 als bespeurde hij onv]wa*t e5ig voorw]p a*t] mij1--ik ke]de mij om en zag twee pa/oors en drie dom9's1 die t]uggeke]d w>51--zij hadd5 hunne ronde en driekante ho$5 op d5 grond geworp5 en ijld5 met ontbloot ho(d1 vreugd$ronk5 en met tran5 9 de oog5 na> het w>e beeld van ,jezus he52--ik /ond v]leg51 getr(f51 do* tev5s aang5aam v]ra/ tuss*5 h5 beide2 snel trad ik t] zijde1--da> klonk het geluid e5] nabij zijnde muzijk mij 9 de oor52 ik hoorde za*te en welluid5de toon5 als van slag9/rum5t5 en de s*oone ge/alte van ,jezus1 het ontsluij]de beeld v]dwe5 uit mijne oog54 ,da> buit5 9 het dorp w]d de ,gamelan gespeeld1 wa>van het geluid mij uit d5 slaap _h do5 ontwak52 mijn bro$] ,na*t lag nog v]zonk5 9 d5 p]iodiek5 s*ijndood d] ziel1--hij sliep nog nev5s mij1 to5 ik 9 /ilte op/ond en de deur d] hut op5de4--,het oog des daags 0 nog niet geheel en al ontwaakt2 het gebrok5 zonneli*t1 dat de hoog]e lu*tlag51 door de zon re$s bes*551 t]ugkaat/51 de s*em]+1 omhulde nog de natuur1 to5 ik van d5 ladd] afklom1 en koel 0 de morg5lu*t die mij h>5 v]kwikk5d5 adem toeblies4 ,tot mijne v]wond]+ zag ik1 dat al onze pakkaadje re$s 0 aangekom5 en op d5 a*t]grond van het op5 ple9 voor onze won+1 ond] het geboomte1 rondom e5e ,gamelan g]angs*ikt 04 ,ond] mijne ,indis*e lez]s wordt ge5 enkele gevond51 die niet weet wat e5e ,gamelan is4 ,dewijl het ze] mogelijk kan zijn1 dat zulks niet met alle lez]s 9 ,n$]l& het geval is1 zal het navolg5de t] v]duidelijk+ kunn5 di554 ,ond] e5e ,gamelan v]/aan de ,javan5 e5e v]e5ig+ van groote en kle9e muziek9/rum5t51 voornamelijk van metaal v]va>digd1 welke me]5deels d5 vorm hebb5 van e5 bekk5 en wat betreft de groot]e soort5 7de ,gong's7 deels aan fraai bew]kte h\t5 ge/ell5 h&51 deels 7de ,bonang's en ,k5ong's7 zijn geplaat/ ov] trogvormige ki/5 om d5 klank te v]zw>5 en 9 rij5 nev5s elk&] op /rak gespann5 koord5 ligg54 ,hi]toe behoor5 nog e5e fluit 7,soel+71 e5e viool met twee sn>5 7,rbab71 e5e trom 7,k5dang ( ,b$oeg71 v]volg5s e5 aantal &]e trog- ( bootvormige ki/51 wa>bov5 v]s*eid5e 9 grootte trapsgewijs afnem5de plat5 ( /av5 9 e5e rij nev5s elk&] zijn geplaat/4 ,deze zijn ( van metaal en hang5 aan koord5 7,g5dr71 ( zijn door middel van h\t5 p5netjes op d5 r& d] ki/ beve/igd en deels van metaal 7,s>on71 deels van h\t 7,gambang kajoe7 v]va>digd4 ,zij word5 all5 met h\t5 ham]s geslag51 die met l$] ( g>5 omwond5 zijn en gev51 nietteg5/a&e de voortdur5de h]hal+ d]zelfde hoog/ e5v\dige ,javas*e melodi51 e5 ze] aang5am51 welluid5d5 klank1 welke e5ige ov]e5kom/ heeft met het geluid van e5 klokk5spel1 ma> die veel za*t] van toon is1 vooral indi5 m5 hem 9 de v]te hoort4 ,tot e5 voll$ig or*e/ behoor5 vi]1 vijf tot a*t ,javan5 om de in/rum5t5 te bespel5 en e5e ( twee ,rongg5g's1 d4 i4 dans- ( zang]ess54 ,de ,rongg5g's zijn e5e navolg+ d] ,indis*e bajadr51 die op ,java uit d5 voormohamm$aans*5 tijd--d5 tijd d] ,h9do]ijk51 d] ,brahma- en ,bo$hagodsdi5/--zijn ov]geblev52 deze tr$5 e*t] alle5 bij plegtige geleg5h$5 op4 ,e5e d]gelijke ,gamelan nu /ond1 met onze pakkaadje da>omhe51 als het w>e voor onze oog5 n$]getoov]d1 t]wijl e5ige ,javan5 welluid5de toon5 aan de v]s*ill5de muziek9/rum5t5 ontlokt54 ,zij zat5 da> met de be55 kruisel+s ov] elk&] geslag5 op uitgespreide matt51 voor hunne in/rum5t51 met de speelham]s 9 de h& en zag5 er tamelijk slap]ig uit4 ,zij s*55 sle*ts het oog5blik te v]beid51 dat de zon bov5 d5 horizon z\ v]s*ijn51--het tijd/ip wa>op ond] dez5 tropis*5 hemel i$]e51 rijk en arm1 zijne leg]/$e gewoonlijk v]laat1--om hunne in/rum5t5 ond] zwa>d]e slag5 te do5 kl9k54 ,ik 0 vr di5 tijd ontwaakt1 do* gaf h5 te v]/aan1 dat mijn oud]e bro$] nog sliep en te gelijk ro]d5 zij hunne h&5 snell]2 zij speeld5 de melodie van ,poetjo5g kang9an1 e5 luid allegro w]d gehoord1 bim1 bam1 bim1 en--boem klonk de zw>e bas/em van d5 groot5 ,gong als e5 klok bov5 alles uit1 en ziet1 mijn bro$] ,na*t trad aang5aam v]ra/ na> buit51 w5s*te mij go$5 morg5 en wreef van v]wond]+ zijne oog51 to5 hij de ,gamelan en onze k(f]s gewa> w]d4--,sluip5d nad]de zijn b$i5de ,lapiah1 die met e5 mijn] jong5s gi/]5 de ,koeli's begeleid en re$s vr het vall5 van d5 avond hi] _h moet5 zijn4 ,hij h9kte--en maakte e5 erb>melijk figuur1 to5 hij da> s*oorvoet5d nad]bij trad4 ,e9delijk vatte hij mo$2 hij maakte e5 buit5gewoon fee/elijk complim5t en begon nu met e5 ,banjak tab ,toean1 djangan m>a ,toean e5 en &] tot zijne v]onts*uldig+ 9 te br5g54 ,deze r$5]+ kwam ongeve] hi]op n$]3 ,ja1 mijn he]1 de ,koeli's liep5 zoo snel als mogelijk 0 en ik spoorde h5 da>5bov5 voortdur5d aan om nog groot]5 spo$ te mak51 t5 e9de vroegtijdig g5oeg alhi] te kom52 ma> aan de ,tji-,rok g5ad]d1 kroop e5e slang dw>s ov] d5 weg en die beet mij 9 mijn l9k]be54 ,,na*t4 ,e5e slang1 gebet58 ,,lapiah4 ,ja1 mijn he]1 ma> zij 0 niet v]giftig4--,mas ,poetri heeft ha> dood geslag5 en voor de v]zamel+ van mijn he] ,dag 7bij het uit5 dez] woord5 maakte hij e5e buig+ voor mij7 m$egebragt4 ,to5 de ,koeli's dit zag51 zeid5 zij3 dat is e5 kwaad teek52 op dez5 weg durv5 wij niet v]d] voortgaan1 want wij krijg5 /ellig e5 ongeluk1 wij moet5 e5 omweg mak5 en met e5 sloeg5 zij e5 zijpad 91 dat langs de &]e zijde van het dal loopt1 zoodat wij door ,desa-,p>ang kwam54 ,en ziet1 b$5k e5s mijn ,he]1 hoe toevallig de om/&igh$5 kunn5 zam5loop51 da> w]d jui/ bruil(t geh\d5 en de ,gameelan gespeeld1 er w>5 ,rongg5g's en ons w]d !e en ,koew koew aangebod54 ,ziet gij wel1 zeid5 de ,koeli's1 dat wij geluk hebb5 op dez5 weg en met e5 s*ov5 zij de k(f]s van hunne s*\d]s1 plaat/5 al de pakkaadje ond] e5 ,p5dopo en wat wij ook d$51 wat wij hi]teg5 inbragt5--wij bad51 wij dreigd5 h51 wij /ompt5 er op--ma> 't 0 alles te v]geefs1 e5ig5 vlijd5 zi* ner1 at5 ,koew koew en lui/]d5 na> de ,gamelan1 &]5 t&akt5 7d4 i4 dan/57 met de ,rongg5g's en al onze pog+5 w>5 vru*teloos1 wij kond5 h5 niet van da> krijg54 ,ma> h$5 morg5 t5 #d ure hebb5 wij er met d5 /ok a*t] gezet51 h5 e9delijk d5 weg op g$rev51 en wet5de dat wij op onz5 togt voortdur5d op d5 ,gong z\d5 moet5 slaan om de tijg]s te v]jag51 hebb5 wij geme5d1 dat het bet] 0 de gans*e ,gamelan ma> m$e te br5g54 ,ik weet imm]s1 dat mijn ,he] veel van muziek h\dt4 ,mijn ,he] ziet dus wel1 dat het mijne s*uld niet is4 ,,na*t4 ,gij slimme vos6 ,de klapp51 die gij de ,koeli's hebt gegev51 zull5 wel niet veel pijn hebb5 v]oorzaakt4 7,lapiah zette e5 /rak gezigt en e5ige &]e ,javan5 ke]d5 zi* om1 t5 e9de hun lag*5 te v]b]g547 ,voore]/ hebt gij d5 gans*5 na*t gezwi]d en met de ,rongg5g's get&akt2 ons hebt gij1 met v]zak+ van uw5 pligt1 hi] lat5 zitt5 zond] kle$]51 zond] wijn1 zond] sig>52 t5 &]5 hebt gij die arme m5s*5 nog bov5di5 g$wong5 midd5 9 d5 na*t de ,gamelan h]wa>ts te br5g5 en nu z\dt gij mij nog wel will5 wijs mak51 dat dit alles ges*i$ is om mij te believ54 ,ma> gij zult zelf de ko/5 er van drag54 ,,lapiah4 ,bak1 ,toean4 ,saja po5ja oewang abis1 kapan soeka p9djam sepoeloe roepia4 7,ze] ga>ne1 mijn ,he]4 ,mijne duit5 zijn v]te]d2 heb de go$heid mij ti5 guld5 te le5547 ,gij hebt to* geld g5oeg4 ,,na*t4 7lag*5d7 't ,is wel1 ik zal ze betal51 maak nu sle*ts dat gij weg komt en br5g k(fij voor ons beid54 ,dit bevel 0 voor ,lapiah het teek5 van v]zo5+2 9 zijn ijv] om onze k(fij 9 e5e d] hutt5 g]e$ te mak51 sprong hij me] dan hij liep en _h 9 zijne vreugde het h9k5 geheel v]get51 hetge5 de ,javan5 e9delijk 9 lag*5 de$ uitb>/54 ,nu kwam ook mijn jong51 ,mas ,poetri1 te voors*ijn1 die intuss*5 /il a*t] de deur ge/aan en gelui/]d _h1 met e5e groote ,sawah-slang1 die m9/5s vijf voet lang 02 zij h+ aan e5 /ok1 welk5 hij voor zi* uitdroeg4 ,na e5ige /rijkaadj5 en buig+5 begon hij op gelijke mani] als de &]e1 ,tab ,toean1 enz41 enz41 de$ nu ongeve] hetzelfde v]haal1 dat hij met de volg5de woord5 e9digde3 ,ja1 mijn ,he]1 al het gebeurde moet aan de slang hi] word5 gewet54 ,ma> nu heb ik to* uwe v]zamel+ met e5 fraai en zeldzaam /uk v]rijkt1 indi5 gij de slang op spiritus wilt zett54 ,,ik4 ,ga he56 ,gij weet ze] go$1 dat het e5e geme5e soort van slang is1 die voor mijne v]zamel+ hoeg5aamd ge5e wa>de heeft4 ,ik wil u niet b]isp51 omdat gij u e5 ons*uldig g5oeg5 hebt v]s*aft1 door deel te nem5 aan de bruil(t2 ma> z\dt ge u niet bet] van uw5 pligt hebb5 gekwet51 indi5 gij ons vooraf e5e matras1 onze dek5s1 e5ige cig>5 en wijn _h toegezond58 ,,mas ,,poetri4 ,a*1 mij be/e ,he]6 ,ik da*t3 wij jong5s dr9k5 nooit wijn en slap5 alle dag5 zond] dek5s op d5 bloot5 grond2 wat zal het nu voor kwaad do51 indi5 onze ,he]5 e5s e55 enkel5 na*t op die wijze doorbr5g58 ,,ik4 ,nu1 pak u voort1 help de k(fij zett5 en draag zorg1 dat die g]e$ is1 wanne] wij t]ugkom54 ,wij gaan d5 ,go5o5g-,soesoe beklimm5 7zoo heet5 de bewon]s van ,gno]ag e5 kle95 heuvel1 a*t] hun dorp geleg571 om van da> de zon te zi5 opgaan4 ,,na*t4 ,zeg e5s bro$]1 hoe z\ iem& op die m5s*5 boos kunn5 zijn8 ,,dag4 ,het is mij niet mogelijk4 ,hun k>akt] is e5 zond]l+ weefsel van go$h>tigheid en zorgeloo%eid1 v]e5igd met e5e tamelijke dosis naive slu:eid4 ,zij hebb5 we9ige behoeft52 zij bekomm]5 zi* niet om d5 dag van morg5 en nog veel m9d] om di5 van ov]morg51 en e5 ja> na h$5 is iets1 wa>van zij zi* ge5 d5kbeeld kunn5 mak52 om die r$5 g5iet5 zij ga>ne de vreugde van d5 oog5blik4 ,treft m5 h5 aan1 wanne] zij e5 ond]w]p van eig5 liefhebb]ij beh&el51 bij voorbeeld1 t&akk5 ( bezig zijn e5 aap te vang51 en hem van boom tot boom1 ja1 tot 9 de hoog/e topp5 d] boom5 naklaut]51 hoe beh5dig zijn zij dan6 ,dan laat zi* ge5 spoor van traagheid ( onv]s*illigheid bij h5 bem]k52--welk e5e kra*t ontwikkel5 zij dan1 welk e5e va>digheid1 welk e5e vurige drift1 welk e5e volh>d+ legg5 zij aan d5 dag om hun doel te b]eik56 ,dan do5 zij alles uit eig5 beweg+1 en hebb5 ge5]lei prikkel noodig4--,w5s*t gij e*t]1 dat zij iets zull5 do51 wa>bij gij alle5 belang hebt1 wa>aan zij voore]/ ge5e behoefte hebb52 v]langt gij1 dat zij zi* bezig h\d5 met di5 arbeid1 welke de product51 voor de ,europes*e m>kt be/emd1 lev]t1 wa>van de bloei van onz5 h&el1 ja1 me]5deels het be/aan van ons rijk afhankelijk is1 v]langt gij1 dat zij di5 arbeid vrijwillig v]rigt51 wilt gij het wat en het hoeveel zij plant5 zull5 geheel en al aan hun eig5 go$dunk5 ov]lat51 draag dan vooraf zorg1 dat zij volkom5 dezelfde behoeft51 dezelfde belang51 e5 gelijk5 graad van bes*av+ hebb5 v]kreg5 als wij bezitt52 dan zull5 zij het do51 ev5 go$ als wij4 ,ma> w5s*t ge1 dat zij het vroeg] do51 re$s nu do51 dan behoort gij h5 te leid5 en toezigt te h\d5 ov] hunn5 arbeid4 ,ik wil ga>ne geloov51 dat de behoeft5 d] ,javan51 die 9 de nabijheid won5 van e5ige groote ku//$51 wa> vele suik]fabriek5 9 gang zijn1 met het to5em5 hunn] bes*av+ zoodanig zijn v]me]d]d1 dat het niet noodig is toezigt ov] hunn5 arbeid te h\d54 ,9 het b9n5l& e*t]1--en hi]van zult gij weldra de ov]tuig+ erlang51--heeft de inboorl+ 7op we9ige uitzond]+ na7 nog zoo we9ig behoefte1 dat e5 arbeid van twee drie ur5 daags voldo5de is om ze all5 te bevr$ig51 en dat b9n5 d5 omtrek van n ( e5 half uur af/&s van zijne won+ alles gevond5 wordt1 wat hij behoeft en wa>na> hij v]langt4 ,de rijkelijk/e beloon+1 de duur/e betal+ is alda> niet 9 /aat hem te beweg5 om me] te v]rigt54 ,wat zal hij aanvang5 met het vele geld8 ,europes*e w>5 en product5 heeft hij niet noodig1 en rijkdomm51 enkel om d5 wille van het bezit er van1 a*t hij vol/rekt niet4 ,ma> hij bem9t de e5v\digheid en de ru/ 9 het kle9e ,ed51 dat hem t5 deel is gevall51 en hetwelk de natuur zoo wond]s*oon meubile]de4 ,moge het nu wa> zijn1 dat wij van d5 arbeid1 wa>toe wij de ,javan5 v]pligt51 uit e5 mat]ieel oogpunt bes*\wd1 het mee/e voordeel trekk51 het is niettem9 e5e onloo*5b>e wa>heid1 dat het h\d5 van toezigt ov] di5 arbeid ook voor h5 zijne heilrijke zijde heeft4 ,e5 ov]tuig5d bewijs da>van lev]5 imm]s jui/ g9ds*e ku//$5 en fabriek/rek5 des eil&s1 dewijl de alda> won5de ,javan5 ?ans vrijwillig v]rigt51 wa>toe zij vroeg] moe/5 g$wong5 word54 ,door ons le]5 zij al het weldadige e5] regelmatige arbeidzaamheid k5n52 het doelmatig v]deel5 van hunn5 tijd wordt h5 tot gewoonte1 en door hunn5 omgang met de ,europers v]me]d]5 hunne behoeft5 en word5 zij van zelf bes*aafd]4 ,re$s g$ur5de d5 kort5 tijd van uw v]blijf op ,java is de bes*av+ d] inboorl+51 zelfs 9 het b9n5l&1 onmisk5ba> toeg5om54 ,,na*t4 ,ma> ook hun s*oolond]wijs behoor5 wij to* te v]bet]51 op het gebi$ van z$elijkheid en godsdi5/ moet5 wij h5 to* iets le]56 ,,dag4 ,ongetwijfeld2 mits het sle*ts ge5e zoog5aamde heilige op5b>+51 ge5e ab/racte dogm5 zijn d] le]3 driemaal e5 is e54 ,deel h5 nuttige k5nis m$e d] /ellige wet5s*app51 die zij kunn5 toepass5 t] v]bet]+ hunn] huisselijke inrigt+ en van hun h&w]k1 wa>door zij hun mat]ieel welzijn v]hoog54 ,wanne] zij zi* toelegg5 op de bes*\w+ d] natuur1 die 9 hun l& zoo maje/ueus groot en s*oon is1 wa>van e5e naauwkeurige k5nis--van de w$]ke]ige w]k+ d] kra*t51 na> gelang van het ond]l+ v]b& d] v]s*ijnsel5--voor h5 9 elk opzigt niet dan nuttig zijn kan1 dan zal hun z$elijk gevoel tev5s word5 v]$eld en de w>e1 natuurlijke godsdi5/ zal van zelf me] en me] bij h5 ontluik52 want al dat 9 de natuur be/aat1 ademt ,gods wijz5 gee/4 ,ond] het h\d5 van dit gesprek hadd5 wij d5 top des heuvels b]eikt 7b5ev5s e5ige ,javan51 die a*t]aan w>5 gekom571--to5 de morg5 aanv+ de op5b>+ ,gods 9 de natuur op nieuw te v]kondig54 ,het opgaan d] zon is ov]al1 9 alle l&51 9 elk ja>getijde e5 he]lijk v]s*ijnsel1 het /emt d5 m5s* tot nad5k5 en wekt m5ig sluim]5d gevoel 9 onze ziel4 ,en e5 morg5 op ,java6 hoe v]hev51 hoe pra*tig en v]kwikk5d tev5s la*t hij ons toe6 ,nog laat zi* ge5e /em 9 de s*epp+ v]nem51 de g]+/e ademtogt des w9ds wordt m5 niet gewa>2 m5 bespeurt sle*ts e5e to5em5de v]&]+1 namelijk1 aan d5 hemel1 vooral aan d5 oo/elijk5 hemel1 die tot hoog 9 het z5i? all5gs held]d] wordt2 gekleurde /ral5 s*iet51 9 e5e div]g]5de rigt+ ev5 als de speek5 van e5 wiel1 opwa>ts1--e5ige dez] /ral51 namelijk die deel5 d] atmosphe]1 welke door de zon word5 bes*551 bl9k5 9 guld5 gloor1 &]51 namelijk die niet door de zon word5 getr(f51 wa>op v] v]wijd]de oneff5h$5 des horizons1 als boom51 b]g51 hunne s*aduw w]p51 do5 zi* aan het oog voor als azuurblaauwe /rep5 tuss*5 de vorig52--ge5 enkel wolkje is aan het gans*e uitspansel te bespeur52 de na*telijke koelte1 die jui/ op dez5 oog5blik1 nu de v]w>m5de zon het lang/ afwezig 01 h>5 hoog/5 graad heeft b]eikt1 de$ al d5 wat]damp1 9 de lu*t aanwezig1 n$]pl(f52 hij w]d h]s*ap5 9 nevel en dauw1 en b$ekt nu all]wege blad]5 en gra%alm51--alles is vo*tig en het plant5rijk is v]kwikt1 ook zond] dat er reg5 is gevall52 de bronn5 van alle bek5 hebb5 nieuw5 toevo] van wat] gekreg51--da> gaat de zon op en elke dauwdruppel wordt tot e5 prisma1 bl9kt 9 alle kleur5 des reg5boogs en millio55 diamant5 fonkel5 aan alle gra%alm51 die zi* buig5 aan alle boom5 en /ruik54 ,tallooze vogel5 heff5 nu hun gezang aan2 zij kweel5 en fladd]5 door het geblad]te e5 nieuw lev5 te gemoet2--de paauw5 v]lat5 d5 tak1 wa>op zij 9 het lo(gewelf van hooge boom5 g$ur5de d5 na*t /il n$]zat52 zij vlieg5 nu ond] e5 luid ges*reeuw ov] het dal en he]lijk golft 9 de lu*t hun bl9k5de v$]dos1 wa>op de e]/e /al5 d] morg5zon zi* spiegel52 ook de ap51 die zi* tot op dez5 oog5blik niet v]ro]d51 beg9n5 te s*reeuw53 oeh h1 oeh h1 oe1 oe1 oe2 uit #bj1 #ej1 ja1 somtijds uit e5 groot] getal kel5 te gelijk heff5 zij1 nu e5s 9 zwell5de1 dan w$] 9 dal5de akkoord51 hun koraalgezang aan1 wa>van de e*o door de b]g5 t]ug wordt gekaat/1 om op hunne wijze d5 lev5d mak5d51 v]w>m5d5 /raal d] zon te begroet5 en--de m5s*8--,de ,javan5 zitt5 op d5 grond met de be55 ov] elk&] geslag52 vol a&a*t hebb5 zij het gelaat1 wa>op /ille vreugde te lez5 /aat1 na> het oo/5 geke]d4 ,zij zegg5 niets1 ma> zij hebb5 gevoel van hetge51 wa>van wij e5 duidelijk] bewu/zijn omdrag51--want ik /rekte mijne arm5 opwa>ts en riep uit3 ,o1 he]lijke zon1 gij zijt sle*ts e5 d] w]k5 van d5 ,onv]gankelijke1 die met e5 enkel5 slag duiz5d drad5 vle*t1 ma> ik begroet u als het s*oon/e z9nebeeld1 dat voor ons a>dbewon]s be/aat van de eeuwiglijk zi* h]nieuw5de op5b>+ ,gods 9 de natuur4 ,s$]t duiz5d5 van j>5 ke]t uw /raal elk5 morg5 getr\welijk w$]1 en br5gt elk5 dag op nieuw w$] alles 9 beweg+4 ,aan uwe massa is onze a>de gebond51 en zond] u kon zij niet zijn1 no* h>5 kr+loop volbr5g54 ,zond] u ontbe]d5 wij ja>getijd51 d5 dag1 d5 na*t4 ,gij zijt voor het a>ds*e lev5 alles voor all54 ,9 m9d] dan n oog5blik v]spreidt uw /raal het li*t en maakt de d+5 zigtba>4 ,zond] u hadd5 wij ge5e oog51 want wa>toe z\d5 zij ons di5/ba> zijn8 ,als door e5 toov]slag s*ept uw li*t zijne half a>ds*e1 half hemels*e do*t]3 de kleur5pra*t1 wa>door gij s*oonheid geeft aan alle d+54 ,ja1 met het li*t v]wekt gij nog e5 &] a>ds* k9d de w>mte1 en gij maakt het h>de week en ve]kra*tig4 ,hoe z\ er beweg+ op a>de mogelijk zijn zond] u8 ,hoe z\ er wat]1 lu*t aanwezig kunn5 zijn1 hoe z\ e5 geluid kunn5 gehoord word51 indi5 uwe w>mte niet vooraf de lig*am5 lu*tvormig ( vloeiba> maakte8 ,hoe z\d5 wij kunn5 ademhal5 zond] lu*t en tot welk e9de z\d5 wij het gehoor hebb5 v]kreg51 indi5 er ge5 geluid 08 ,hoe z\d5 plant5 groeij51 bek5 vliet51 hoe z\d5 wolk5 zwev5 en w9d5 waaij5 zond] uw5 v]w>m5d5 /raal1 o s*oone zon1 die hetge5 va/ is doet vloeiba> word5 en alle beweg+ 9 het di]- en plant5rijk mogelijk maakt1 zoo m$e 9 het lu*truim uitlokt4 ,ja1 zelfs de electriciteit 9 de wolk5 gehoorzaamt u en gij gebi$t d5 dond]4--,sle*ts n5 na*t wa>t gij s$]t gi/]5 afwezig en re$s is de dampkr+ zoodanig bekoeld1 dat al het wat]1 't welk gi/]51 door de w>mte opgelo/1 als e5 onzigtb>e damp 9 het lu*truim zweefde1 nu als dauw op de a>de is n$]gepl(t4 ,nu pa>l5 nog millio55 druppels aan de boom52 nog /aat de lu*tzee /il1 niet het g]+/e togtje laat zi* bespeur54 ,ma> hoe lang zal dit voortdur58 ,naauwelijks heeft de planeet 9 zijn eeuwig5 kr+loop dit plekje d] a>de na> uw aans*ijn w$] toegeke]d2 naauwelijks heeft uw opga& li*t zi* w$] uitge/ort ov] b]g en dal1 ( door uw s*ijn getr(f51 beg9t alles te trill5 en uit te damp5 en1 gelijk de m5s* en de gans*e di]lijke s*epp+1 door uw5 /raal opgewekt1 zi* op nieuw beg9n5 te beweg51--gelijk 9 het plant5rijk millio55 knopp5 ontluik51 zoo word5 insgelijks het wat] en de lu*t 9 beweg+ gebragt4 ,spo$ig zull5 de lu*tlag5 v]dund word51 welke het digt/ nabij de a>de zi* bev9d5 en1 ligt] geword5 door d5 invlo$ uw] w>mte1 zull5 zij loodregt opwa>ts /ijg52 de /rek51 welke kaal en vlak ( lag] geleg5 zijn1 zull5 /]k] word5 v]hit1 dan &]51 die tot hooge b]g5 oprijz51 ( met w\d5 zijn ov]s*aduwd2 de zee zal niet 9 die mate word5 v]w>md als het l&1--t5 gevolge hi]van zal de lu*t 9 de v]s*ill5de deel5 des l&s1 zoo m$e bov5 l& en zee ongelijkmatig uitgezet en v]dund word51 de digt]e en k\d]e lu*t zal na> de me] v]dunde /rek5 des dampkr+s he5/room51 de /ilte1 die ?ans nog 9 het lu*truim he]s*t1 zal da>door weldra ge/oord word5 en w9d5 zull5 door de topp5 d] boom5 waaij52--te gelijk] tijd zal de dauw word5 opgelo/ en als wat]damp m$e word5 opgevo]d 9 de k\d]e lu*tlag51 alwa> hij w$]om wordt n$]gepl(t tot mi/ en nevel1--wolk5 zull5 dan word5 gevormd2 deze zull5 /e$s talrijk] en groot] word5 en e9delijk1 bij het to5em5 d] w>mte en snell]e v]dikk+ van d5 wat]damp1 zal de electriciteit 9 de wolk5 ontwak51 de dond] zal roll51 de reg5 zal n$]/room5 op d5 v]kwikt5 bodem1 /ortbek5 zull5 9 sprong5 van de rotsw&5 vall5 en ,b&j]'s met onwe]/aanb>e kra*t door de b]gklov5 bruis5--en van dit alles1 van deze h]s*epp+5 des dauwdruppels en van alle v]&]+51 welke plaats hadd5 op en bov5 de a>de1 hi]van zult gij de e5ige oorzaak gewee/ zijn1 gij bl9k5de1 zoo ru/ig /ral5de zon6--,en z\ uw /raal1 die met e55 slag duiz5d w]k+5 voortbr5gt1 welke w$]om duiz5d en nogmaals duiz5d &]e1 v]s*ill5de w]k+5 t5 gevolge hebb51 die e*t] all5 gezam5lijk door zulk e5 h>monis*5 b& v]bond5 en zoo innig met elk&] zijn v]kno*t1 dat ge5 enkele s*akel d] ket5 afzond]lijk kan be/aan en de gans*e ket5 zelf niet d5kba> is1 indi5 sle*ts n enkele s*akel da>aan wordt ontnom51--z\ uw /raal ook niet door mijn oog kunn5 b9n5dr+51 z\ hij 9 het b9n5/e mijn] ziel niet e5e /em kunn5 do5 ontwak51 die zegt3 ik erk5 u1 hoog/e doelmatigheid 9 de natuur2 ge5 d+1 ge5e kra*t /aat op zi* zelf2 elk deel van het ges*ap5e is da> om d5 wille van &]e deel5 van het geheel en alles is 9 onv]brekelijk5 zam5hang na> wijze wett5 geord5d2--wel weet ik niet1 ( mijn oog om het li*t is ges*ap5 ( het li*t om mijn oog1 ma> het e5e is om het &]e aanwezig1 en z\ de ziel1 die 9 mij leeft1 welke door middel mijn] op5e z9tuig5 9 zulk e5 innig w$]ke]ig v]b& /aat met de gans*e natuur1 die mij omr+t1 dat ik mij het gezigt en het gehoor niet d5k5 kan zond] li*t en geluid1 en dat het geluid en het li*t voor mij niet d5kba> zijn zond] oor en zond] oog51--z\ deze ziel ook niet om iets &]s ges*ap5 zijn1 z\ zij 9 ge5e betrekk+ tot iets &]s /aan8 ,ov] alles1 dat zi* aan mij door de z9n5 op5ba>t1 mag ik nad5k51 dit alles mag ik bepe9z52 ik b5 van mijzelv5 bewu/2--er 0 e5 tijd1 dat ik niet be/ond1 ?ans b5 ik2--g$ur5de lang5 tijd wi/ ik niet w]wa>ts ik kwam1 van wa> deze met d5kv]mog51 met r$e begaafde ziel zijn oorsprong _h2 ik wi/ ev5m9 wa>he5 zij gaat2--uit mijzelv5 ont/ond ik niet2--9 de natuur s*iep ik niet het kle9/e wormpje1 veel m9d] deze zon1 die to* ook sle*ts e5 afhankelijk g$eelte van het geheel is1 die met &]e zonn5 9 v]b& en w$]ke]ige w]k+ /aat2--e5 draad kan het sle*ts zijn van wa>1 als uit e5 br&punt1 die millio55 drad5 d] s*epp+ uitloop52 e5 eeuwige1 onv]gankelijke ziel1 e5 wijze1 volkom5e gee/ moet lev51 die aan mij1 als e5 uitvloeisel van zi* zelv51 mijne kle9e1 m9d] volkom5e ziel gaf1--die de natuur s*iep en ond]h\dt1 wa>9 alles de blijk5 draagt d] groot/e wij%eid1 doelmatigheid en go$heid6--,ja1 gij hebt u geop5ba>d en op5ba>t u voortdur5d 9 de gans*e s*epp+ gelijk 9 i$]s boezem1--tot ,u /a ik 9 betrekk+6--eeuwige en onv]gankelijke ,god6 ,e5 d]gelijk morg5geb$ zal wel zijn opgeweld 9 d5 boezem van mijn bro$] ,na*t1 en 9 di5 van de aanwezige ,javan51 want zij w>5 v]zonk5 9 de bes*\w+ van het he]lijke s*\wspel en bewond]d5 het opgaan d] zon4 ,en t]wijl de vogel5 flot51 de insekt5 gonsd5 en alle &]e di]5 d] wild]nis1 elk na> zijn a>d en zijn bijzond] in/9kt1 het morg5- en l(li$ d] s*epp+ m$e in/emd51 w>5 wij m5s*5 to* de e5ig51 die van de gevolg5 tot de oorzaak opklomm51 en 9 heilige v]vo]+1 dank5d en aanbidd5d1 onze blikk5 rigtt5 tot d5 ,s*epp]4 ,ond] d5 tropis*5 hemel is het zo[el gewoonte als behoefte1 het lig*aam elk5 morg5 te v]friss*5 door het nem5 van e5 v]koel5d bad4 ,wij /ond5 jui/ g]e$ om d5 top des heuvels w$] te v]lat5 en b]gafwa>ts te gaan1 t5 e9de ons na> d5 ,pantjran te begev51 to5 wij de b$i5d5 gewa> w]d51 die onze t]ugkom/ niet hadd5 will5 v]beid5 en ons de /oom5de k(fij te gemoet droeg54 ,zij hadd5 het vo*tig elem5t re$s bezo*t en klomm5 druip5d nat als ,najad5 b]gopwa>ts1 t]wijl hun lang ho(dha> los en vrij om hunne s*\d]s zwi]de en hun bov5lijf b$ekte4 ,wij dronk5 onze k(fij met wat geit5melk1 welke zij hadd5 m$egebragt1 hetge5 de spotlu/ d] inboorl+5 ga&e maakte1 die ons om deze r$5 met jonge k9d]51 ja1 met jonge geit5 v]gelek54 ,het gebruik van melk1 namelijk1 is hun vol/rekt onbek5d en 9 het b9n5l& van ,java wordt die nooit g$ronk54 ,wij ontwi]p5 nu e5 plan voor onz5 v]d]5 togt en kwam5 tot het besluit1 dat het raadzaam/e z\ wez5 om t]/ond v]d] te gaan1 t5 e9de zoo mogelijk nog h$5 e5 d] groot]e dorp5 te b]eik51 alwa> ons v]blijf aan de bewon]s m9d] bezw>5d z\ zijn dan hi]1 9 dit kle9e gehu*t1 het geval 04 ,wij hadd5 het voornem5 opgevat om dw>s ov] het geb]gte onz5 togt 9 e5e we/elijke rigt+ voort te zett5 tot aan het naa/bij geleg5e groote dal1 van da> uit de zuidku/ te bezoek5 en v]volg5s te tra*t5 9 het hoog geleg5e b9n5l& door te dr+54 ,op e5 af/& van e5e kle9e dagreize van hi] moe/1 aan de teg5ov]ge/elde zijde van het geb]gte1 e5 groot dorp ligg52 da>he5 0 het1 dat wij beslot5 hadd5 onz5 ko]s te rigt54 ,t]wijl wij ons nu g]e$ maakt5 om zelv5 e5 bad te nem51 gav5 wij aan onze jong5s la/ intuss*5 de b5oodigde ,koeli's op te zoek5 en te hur54 ,to5 wij1 e5ige dag5 gel$51 ons op reis z\d5 begev51 hadd5 wij tot /elregel aang5om51 di5 wij va/ beslot5 hadd5 na te kom53 om 9 deze /rek5 des eil&s sle*ts vrijwillig hulpbetoon d] inboorl+51 teg5 go$e betal+ en welwill5de beh&el+1 9 te roep51--t5 e9de e5s te zi5 hoe v] wij op die wijze z\d5 kom54 ,wij hadd5 beslot5 alle5 9 ze] dr+5de om/&igh$5 onze toevlugt te nem5 tot de bevels*rift5 d] ,resid5t5 en ,reg5t51 wa>van wij ons hadd5 voorzi5 en welke1 9 de ,maleis*e en ,javas*e taal ge/eld1 aan de di/rikt%o(d5 w>5 g]igt4 ,op dr+5d v]lang5 van ,na*t1 aan wi5 ik 9 dit opzigt _h toegegev51 0 dit tot regel aang5om54 ,e9delijk kwam5 onze jong5s t]ug met het navolg5de b]igt3 ,mijn ,he]6 ,wij kunn5 ge5e ,koeli's v9d52 de ,koeli's1 die te ,gnoetnig te huis behoor51 zijn gi/]5 sle*ts tot aan ,p>ang m$egegaan en uwe pakkaadje hebb5 wij door mann5 uit die plaats hi]he5 lat5 br5g54 ,wij v]me5d51 dat zij nog hi] w>51 ma> zij zijn weggeloop5 zelfs zond] te wa*t51 totdat zij betal+ hadd5 ontvang54 ,zij w>5 ongetwijfeld b$u*t1 dat zij nog v]d] z\d5 moet5 m$egaan4 ,en hi] te ,gno]ag is ge5 m5s* te v9d51 uitg5om5 de vr\w5 en e5 pa> knap54 ,zond]l+4 ,gi/]5 avond1 bij geleg5heid van de tijg]jagt1 0 er me] dan e5 dozijn wakk]e mann5 op de be5 en nu w>5 zij all51 op enkele knap5 na1 v]dw554 ,de vr\w5 zeid53 mijn man is op d5 ,oema 7het drooge rij/veld71 mijn man is gaan viss*51 mijn man zoekt ,rotan 9 het w\d1--de mee/5 e*t] hield5 zi* 9 hunne hutt5 v]borg5 en liet5 het voorkom5 als ( zij afwezig w>54 ,wij /eld5 d5 ,lo]ah e5 half dozijn ,spaans*e matt5 7doll>s7 t] h& en v]zo*t5 hem met onze b$i5d5 9 de hutt5 te gaan1 t5 e9de te beproev5 hoe v] wij met kl9k5de munt en ov]r$+ kond5 kom54 ,na lang prat5 bragt hij het e9delijk zoo v]1 dat e5ige ,javan5--wel is wa>1 s*oorvoet5d en langzaam--buit5 hunne hutt5 trad54 ,ma> zij bragt5 tev5s i$] e5e v]onts*uldig+ m$e4 ,de e5 spoorde d5 &]5 aan en zei3 ,kom6 gaat gij m$e2 de ,he] kan to* zelf zijn k(f]s niet drag52--de aangesprok5e mo$igde w$] e5 d]de aan om m$e te gaan1--de d]de e5 vi]de en i$] van h5 _h ga>ne gezi51 dat e5 &] zi* da>toe b]eid _h betoond1 ma> om het zelf te do51 da>toe gevoelde de e]/e zoo m9 lu/ als de twe$e1 de d]de ( de vi]de4--,ond] de ,gamelanspel]s 0 er e51 die e5 bege]ig oog sloeg op de ,spaans*e matt51 welke de ,lo]ah hem voorhield2 hij nam er e5 9 de h&1 draaide ze om1 bekeek ha> nu aan dez51 dan w$] aan d5 &]5 kant2--zij beviel hem uitmunt5d1 ga>ne _h hij ze beh\d51 ma>--da>aan zijn gemak op te (f]51 zijn dolce f> ni5te te lat5 v>56 ov] het geb]gte te gaan6 v] van hi] na> e5 &] dorp en nog bov5di5 e5 k(f] te drag56 op het heet/e van d5 dag6--ne51 dat 0 te veel gev]gd4 ,hij trok e5 b$5kelijk gezigt1 gaf1 met de blikk5 na> d5 grond gew5d1 d5 doll> a>zel5d t]ug1 zette zi* n$]1 zweeg en--kaauwde ,siri4 ,e9delijk nad]d5 e5ige knap53 ik1 mijn ,he]6 ik wil me6 en e5 d]de1 e5 ongeve] ze/i5j>ige knaap1 die de oud/e van h5 s*e5 te zijn1 zeide3 indi5 ik de ,spaans*e mat krijg1 ga ik me4 ,ma> wat z\d5 wij uitrigt5 met deze drie knap51 wa>van twee nog volslag5 k9d]5 w>54 ,to5 nu de ,lo]ah uit ,gnoetnig gewa> w]d1 dat onze zak5 v]ke]d liep51 v]onts*uldigde hij zi* insgelijks ze] beleefdelijk en v]zo*t om onze toe/emm+1 t5 e9de nu m$e na> zijn dorp t]ug te ke]54 ,hoe onga>ne wij ons dez5 laat/5 troo/ zag5 ontvall51 0 zijn v]lang5 to* te billijk om van de h& gewez5 te word54 ,wij beloond5 hem voor zijne moeite en hij v]trok4 ,de w$uwe1 9 welk] hut wij onz5 intrek hadd5 g5om51 nad]de nu en zeide3 ,o*1 mijne ,he]56 wa>om maakt gij zulk e5 haa/6 ,bev9dt gij u hi] niet na> uw w5s*8 ,gij kunt v]toev51 zoo lang gij v]kie/1--morg5 ( ov]morg5 zull5 er wel ,koeli's te v9d5 zijn2--wij blijv5 imm]s voortdur5d hi]6--en /ellig h\d ik mij ov]tuigd1 dat wij ma&5 lang alda> hadd5 kunn5 v]toev51 zond] dat e5 enkele bewon] van het dorp ons e5 onvri5delijk gezigt z\ hebb5 getoond1 en wel voornamelijk indi5 wij deel hadd5 g5om5 9 hunne dagelijks*e bezigh$5 en hunne wijze van lev5 hadd5 gevolgd4 ,zond] twijfel z\d5 wij h5 dan welkom gewee/ zijn4 ,ma>--e5 ongewoon w]k te do51 ,koelidi5/5 te v]rigt51 da>toe kond5 zij uit eig5 beweg+ niet besluit56 ,liev] hield5 zij hun gemak en--blev5 arm1 gelijk zij w>51 te huis4 ,wat /ond ons nu te do58 ,van de m$egebragte bevels*rift5 wild5 wij1 zoo als vooraf 0 bepaald1 ge5 gebruik mak54 ,z\d5 wij d]halve blijv58 ,natuurlijk2 want aan het voortzett5 van onz5 togt kon al?ans h$51 welligt ook morg5 ( ov]morg51 niet word5 g$a*t4 ,wij s*rev5 nu uit onz5 eig5 naam e5 brief aan het ho(d van het naburige di/rikt1 met v]zoek om ons #ab ,koeli's toe te z5d51 en voegd5 da>bij alle5 nog onz5 pas1 t5 e9de hem de ov]tuig+ te do5 erlang51 dat wij bevoegd w>5 om 9 de b9n5l&5 te reiz54 ,deze brief w]d 9 foli(ormaat gev\w5 en met e5 rood zegel van indrukwekk5de grootte voorzi54 ,wij gav5 nu aan de dorpsbewon]s te k5n51 dat de inh\d van dez5 brief van 't hoog/e gewigt 01 dat hij noodzakelijk moe/ bezorgd word5 en dat de ,kapala tjoetak 7het di/rikt%o(d71 indi5 de brief niet aan hem w]d t] h& ge/eld1 zulks z\ bes*\w5 als e5e daad van ongehoorzaamheid jeg5s hem zelv5 gepleegd4 ,op die wijze gelukte het ons e5 d] ,javan5 te ov]r$5 om d5 brief1 teg5 betal+ van #b #a_/b guld51 wa>van wij er #a #a_/b vooruit moe/5 gev51 te br5g5 na> het dorp1 alwa> het di/rikt%o(d woont 7,pakamitan71 hetwelk ongeve] e5e kle9e dagreis van hi] kon ligg54--,van e5e voldo5de hoeveelheid ,nasi 7gekookte rij/7 voorzi51 welke 9 ,pisangblad]5 en s*ell5 van d5 ,pisang/am 0 gepakt--onze brief _h hij behoorlijk 9 drooge blads*e$5 van d5 ,djamb-7( ,p5ang-7 palm gewikkeld1 t5 e9de hem voor nat word5 te bew>51--/apte onze bode1 met d5 ,glok op zijde1 zijn pakje rij/ op d5 rug en onz5 brief op zijn ho(d1 alwa> hij tuss*5 de v\w5 van zijn ho(ddoek uit/ak1 om/reeks neg5 ure het dorp uit4 ,wij liet5 nu kipp5 en &]e lev5smiddel5 aankoop51 gav5 e5ig5 onz] b$i5d5 d5 la/ onze hut op e5e bet]e wijze 9 te rigt51 en beval5 d5 kok--dit gewigtige ambt bekle$de e5 &] van h5--om voor e5 go$5 maaltijd zorg te drag54--,welgemo$ behoort m5 zi* te ond]w]p5 aan hetge5 onv]mijdelijk is4 ,tot nad] ord] zett$5 wij d]halve alle v]driet van ons af1 b]aamd5 dadelijk e5 nieuw plan voor datg5e1 't welk d5 bodem 0 +eslag5 en beslot5 om1 met de helft onz] b$i5d51 d5 naa/bij geleg5 hoog5 b]g te beklimm54 ,wij voorzag5 ons van e5e kle9e hoeveelheid ,nasi1 ,pisang1 ,d5d5g1 e5e kruik wat] 7,g9di71 nam5 e5 jagtgewe]1 e5ige natuurkundige in/rum5t5 en d]gelijk5 m$e en joeg5 de drie dorpsjong5s1 die zi* vroeg] tot het v]rigt5 van ,koelidi5/5 hadd5 aangebod51 voor ons uit1 om ons nu bij onz5 togt b]gopwa>ts te begeleid54 ,want zelfs teg5 ruime betal+ wild5 zij vrijwillig zulk e5 hoog5 b]g niet beklimm54 ,wij hadd5 h5 e*t] vol/rekt noodig om de vroeg] opg5oemde voorw]p5 te help5 drag51 en dewijl moet5 e5 bitt] kruid is1 zoo--v]s*aft5 zij ons het g5oeg5 van hun aang5aam bijzijn4 ,wij w>5 a*t man /]k en /apt5 vrolijk na> d5 ,go5o5g-,amlong he51 zoo heet e5 v]d] noordwa>ts geleg5 en wel het hoog/e g$eelte d] lange b]gket51 welke het ,tji-,nagnakdal aan de we/zijde begr5/4 ,zij v]heft zi* 9 de opg5oemde rigt+ tot e5 hoog en /eil b]gjuk1 dat met e5 somb]1 onafgebrok5 w\d is b$ekt2 door dit w\d wild5 wij ons e5 weg na> d5 b]gtop ban54 ,ge5 enkel wolkje liet zi* nog 9 het lu*truim bespeur54 ,aanvankelijk trokk5 wij door vlakke /rek51 die he9de en v]re met hoog groeij5d ,alang alanggras w>5 b$ekt4 ,all5gs e*t] liet zi* nu en dan e5 za*t togtje bespeur52 het ,alanggras golfde als e5 kor5veld1 dat door d5 adem des w9ds wordt bewog54 ,de omgebog5 blad]5 kaat/51 als zoo vele spiegels1 de zonne/ral5 t]ug en vormd5 da>door e5 me] zilv]grijs dan gro5 tapijt1 wa>van de held]e glans het oog v]bl9dde4 ,de hitte nam me] en me] toe1 t]wijl wij onz5 togt voortzett$5 door deze graswild]nis1 die zi* voor onze voet5 op5de en zi* a*t] ons w$] sloot1 en wa>9 wij tot aan de s*\d]51 de ,javas*e knap5 tot ov] de oor5 toe v]borg5 w>51 zoodat de /ijve1 s*]pe blad]5 h5 bij het gaan het vel van het aangezigt op5 ret54 ,wilde zwijn5--de all$aags*e ko/ d] tijg]s--sprong5 all]wege op en v]dw55 al knorr5d ev5 spo$ig uit ons oog4 ,hi] en da> tr(f5 wij kle9e ,oema-veld5 aan1 wa>op ,padi 7rij/71 ,djagong 7mas7 ( ,kapas 7kle9e kato5/ruik57 groeid5 en die als op5e1 van alle onkruid gezuiv]de plekjes 9 de graswild]nis v]/rooid lag54 ,langzam]h& begon de bodem te rijz52 wij hadd5 d5 voet van het geb]gte b]eikt en koz5 e5 d] vooruitspr+5de b]gribb5 om het te beklimm54 ,het gras dat hi] groeide1 w]d all5gs kort] en geleek1 me] dan het g9ds*e 9 golv5 op en n$] bewog5 word5de1 v]/ikk5d heete ,alanggras1 op dat onz] ,holl&s*e weideveld54 ,hi] groeide tuss*5 het gras e5e m5igte pra*tige purp]roode bloem51 ,onj ( ,ko5+1 wa>van de aromatis*e wortel5 het ho(dbe/&deel vorm5 d] ,k]i1 aan welke zij e5e gele kleur m$$eel52 op vele plaats5 v]hiev5 zi* afzond]lijk /a&e ,bamboesgroep51 die e*t] t] w$]zijde van de b]grib 9 de klov5 e5 me] aane5ges*akeld w\d vormd54 ,de w9d ruis*te all5gs /]k] door het lo(gewelf2 het ritsel5 van het fijne1 drooge geblad]te1 dat zi* bov5 onze ho(d5 boogsgewijs v]e5igde en t] zijde 9 guirl&es afwa>ts h+1 nam h& ov] h& toe en het gekn>s d] ov] elk&] he5 en w$] bewog5 word5de ,bamboesbuiz51--de kolossale /5gels dez] grassoort1--die de dikte van e5 mans>m b]eik51 w]d /e$s luid]1 na> mate wij hoog] langs de b]grib opklomm54 ,enkele h]t5 7,m5djangan7 huppeld5 er tuss*5 door en kle9e dass5 7,bioel7 w]d5 wij hi] en da> gewa>1 die zoo snel mogelijk zi* 9 hunne hol5 aan de zijwa>ts geke]de hell+5 d] b]grib tra*tt5 te v]s*uil54 ,i,jlings wi]p5 de ,javas*e knap5 d5 la/1 welk5 zij droeg51 n$]1 liep5 deze kle9e1 volkom5 ons*adelijke di]5 na om ze te vang5 ( te dood51 nietteg5/a&e zij oneetba> zijn4 ,niet dan met moeite kon ,na*t h5 da> van t]ug h\d52 hij sprak h5 op de volg5de wijze toe3 wij moet5 nimm] e5ig di] mi%&el5 ( kwell51 en die1 welke ons ge5 nadeel toebr5g51 mog5 wij - - - paf6 da> viel e5 s*ot2 wij kek5 om en zag5 ,sid91 die mijn gewe] _h g$rag51 na> e5 h]t ijl51 dat hij ges*ot5 _h4 ,na*t _h will5 zegg53 - - - die ons ge5 nadeel toebr5g51 mog5 wij niet dood5 en ,sid9 _h deze les 9 di] voege voltooid3 wij moet5 e*t] de a&rift d] natuur volg5 en mog5 dezulk5 ond] de ons*adelijke di]5 wel dood51 wi] vlees* wij kunn5 et51 dewijl plant5vo$sel alle5 voor onze behoefte niet to]eik5d is4 ,t5 e9de bij onz5 t]ugtogt de plek te kunn5 w$]v9d51 wa> het doode wild lag1 plaat/5 wij e5 boomtak midd5 9 d5 weg en zett$5 v]volg5s onze reis b]gopwa>ts w$] voort4--,langzam]h& v]dw55 de ,bamboesbos*jes en 9 plaats da>van v]hiev5 zi* groep5 fijn geblad]de acacia's 7,djo5dj+boom572 hun 9 de bre$te uitge/rekt lo(dak s*e5 e5 flo]s1 dat tuss*5 ons oog en d5 hemel 0 uitgespann5 en e5e m5igte grijze ap5 7,monjet7 sprong5 al s*ommel5d1 als het w>e ons t5 spot en met elk&] spel5de1 ov] de lang uitge/rekte takk5 dez] boom5 9 het rond4 ,spo$ig da>op zag5 wij d5 b5$5r& van het oorspronkelijke w\d1 dat zi* voor onze blikk5 v]hief als zuil5rij5 met gang5 tuss*5 de pil>51 wa>door m5 9 het b9n5/e kon zi5 als 9 e5e hoog gewelfde koepelk]k1 t]wijl elke afzond]lijke zuil met e5e koepelvormig zi* v]heff5de lo(massa als het w>e met e5e gro5e wolk 0 gekroond4 ,wij trad5 dit gewelf b9n5 en nu v]&]de het gans*e tooneel4 ,t] naauw]nood w>5 wij #bjj voet hoog] 9 dit w\d opgeklomm51 ( het held]e zonneli*t 0 re$s v]dw551 en v]vang5 geword5 door de lomm]ijk/e s*em]+4 ,sle*ts hi] en da> ontwa>d5 wij door e5e kle9e op5+ 9 het lo(dak1 als door e5 geop5d v5/]1 nog e5 g$eelte van d5 blaauw5 hemel2 9 plaats d] v]hitte lu*t1 zoo als vroeg]1 ademd5 wij nu e5e koele1 vo*tige lu*t 92 9 plaats van het vrije uitzigt1 dat wij zoo /raks na> alle zijd5 g5ot51 zag5 wij hi] niets dan e5 gro5 met millio55 bloem5 b$ekt weefsel van doore5gegroeide kle9]e boom51 /ruik5 en van woek]plant51 die zi* van d5 bodem v]hiev51 aan de /amm5 w>5 va/gehe*t ( aan de takk5 afwa>ts h+51 en dit kreupelh\t besloeg niet alle5 de gans*e ruimte tuss*5 de boom/amm51 ma> reikte t] halv] wege van deze zuil51 ja1 nog hoog]1 t]wijl da>5bov5 wilde wijnga>dtakk5 7,aro ki b>]a7 en &]e sl+]plant51 namelijk ,o- ( ,rotansoort51 wi] rank5 m5igw]f de dikte van e5 mans>m b]eik51 tot 9 de topp5 d] boom5 opklaut]d51 van da> w$] na> d5 bodem afdaald51 zi* op nieuw v]hiev5 en het w\d 9 alle rigt+5 doorsl+]d54 ,niet de g]+/e adem des w9ds bragt de m9/e beweg+ voort 9 het b9n5/e van dit w\d1 ma> hoog bov5 ons 9 de topp5 d] boom5 ruis*te de w9d en v]oorzaakte e5 voortdur5d gesuis1 't welk zoo gelijkmatig aanhield1 zoo diep en d( van toon 01 dat m5 op het d5kbeeld z\ hebb5 kunn5 g]ak5 het gebruis te v]nem5 e5] br&+1 klots5d teg5 e5 v] v]wijd]d /r&4 ,het w>5 ,poespa-1 ,ki t]ong-1 ,b5gang-1 ,palagl>- en e5 dozijn &]e boomsoort51 wi] /amm5 zi* hi] all5 ond] elk&]1 9 e5 w\d1 slank en hoog als kun/matig gevormde zuil5 v]hiev52 hunne afgevall5 bloem5 lag5 op d5 bodem v]/rooid 9 het rond4 ,tuss*5 de vorig5 rees hi] en da> e5 reusa*tige gomela/iek- ( ,k>etboom opwa>ts1 die als het w>e uit hond]d &]e ine5g$raaide ( door elk&] gevlo*t5e /amm5 is gevormd en zw>te ap5 7,loeto5g7 sprong5 door hunne takk5 rond1 t]wijl groote vogel5 7ja>vogels71 die zi* sle*ts door hun luid snuiv5 v]ri$51 hoog bov5 het w\d he5vlog54 ,e9delijk--wij nad]d5 nu d5 top des b]gs--ontwa>d5 wij eik5-1 lauri]- en ,ki mrakboom5 tuss*5 de &]51 die all5gs dunn] w]d5 en v]d] van elk&] s*55 op te groeij54 ,het 0 nu ongeve] #ab ure4 ,onze togt door het w\d _h twee ur5 g$uurd2 e5 op5 plekje b]eikt hebb5de1 zett$5 wij ons n$] om uit te ru/54 ,wij lui/]d5 na> het gezang e5s vogels1 ,manoek kaso geheet51 welks slag5 v]re door het w\d klonk5 en wa>van wij 9 de lag] geleg5e /rek5 des b]gs niets hadd5 gehoord4 ,te oordeel5 na> d5 /& des b>omet]s1 bevond5 wij ons nu t] hoogte van ongeve] #djjj voet4 ,framboz5/ruik51 viooltjes1 weegbree en val]iaan groeid5 hi] 9 het rond1 b5ev5s nog &]e bloem51 die zooveel ov]e5kom/ hadd5 met onze ,holl&s*e flora1 dat mijn bro$] ,na*t er niet we9ig van v]ra/ /ond4 ,,na*t4 ,hoe wond]ba> to*6--,op onz5 kort5 togt van het dorp tot aan deze w\dgr5s hebb5 wij bijna alles aangetr(f51 hetge5 de ,javaan tot vo$sel1 won+ en deksel b5oodigd heeft4 ,zijne hut /aat 9 de s*aduw van vel]lei boom51 die hem vo$zame1 v]kwikk5de en olie oplev]5de vru*t5 v]s*aff54 ,siri klimt teg5 hunne /amm5 op en s*5kt hem het blad tot het ,betelkaauw54 ,spaans*e pep] 7,tjab71 welke hij als kruid]ij ( 9 plaats van z\t met zijne rij/ eet1 groeit niet v]re van da> 9 de s*aduw4 ,alom 9 het rond ligg5 de veld51 die hem zijn ho(dvo$sel1 rij/ en mas1 b5ev5s kato5 oplev]51 wa>van hij zijne kle$]5 v]va>digt4 ,met ,alang alang1 dat deze veld5 w$] omgeeft1 dekt hij zijne hutt54 ,iets hoog] b]gopwa>ts v9dt hij de ,bamboesbos*jes1 wi] kolossale /5gels 7buiz57 hij deels bezigt tot balk51 deels geklo(d gebruikt om d5 vlo] en de w&5 zijn] won+5 er van op te b\w51 ja1 wa>uit hij alle /ukk5 van zijn huisraad v]va>digt4 ,gaat hij nog e5ige s*r$5 v]d]1 dan v9dt hij gomela/iek en door de natuur geslag5 b9dg>5 en t\w 7,rotan71 dun en dik1 zoo veel hij v]kie/4 ,wild wordt ov]al 9 m5igte aangetr(f54 ,mag m5 zi* dan nog v]wond]51 dat de ,javaan1 te midd5 van e5e zoo rijke1 zoo vru*tb>e natuur lev5de1 die hem bijna alles1 wat hij behoeft1 re$s kant en kla> oplev]t1 dat hij e5igz9s zorgeloos en tot traagheid g5eigd is4 ,,dag4 ,dat is volkom5 wa>4 ,de v]s*eid5heid d] product5 van het plant5rijk1 zoo m$e d] di]51 welke da>van afhang51 is buit5gewoon groot 9 dit l&1 alwa> het gans*e ja> door e5e gelijkmatige w>mte he]s*t en wa>9 hooge b]g5 word5 gevond54 ,elke trap van duiz5d voet1 di5 wij hoog] b]gopwa>ts /ijg51 vo]t ons 9 zek] opzigt 9 e5 geheel &] l& en klimaat1 wa> wij &]e di]5 en plant5 aantreff5 dan op d5 het naa/ er aan gr5z5d5 ( lag] geleg5 trap4 ,hi] br5gt ook w$]1 gelijk ov]al eld]s 9 de gans*e s*epp+1 e5e enkele oorzaak--de afnem5de w>mte na> mate de a>dopp]vlakte hoog] rij/--duiz5d &]e w]k+5 te weeg4 ,e]/ hebt ge1 b5$5 9 het heete l&1 ,alang alanggras met wilde zwijn5 ontmoet die zi* met ,alangwortel51 en tijg]s welke zi* ho(dzakelijk met wilde zwijn5 7met 9 vlees* en blo$ omgezette ,alangwortel57 vo$52 dan hebt ge /rek5 ontwa>d met korte grassoort5 begroeid1 wa>op ,bamboes en h]t5 voorkom5 die gras et51 b5ev5s ,bioel's die op worm5 en insekt5 az51 welke 9 deze zone1 aan de gr5s d] w\d51 tuss*5 v]molmde boom- en ,bamboes/amm5 het m5igvuldig/ voorkom52--lat] hebt ge acacia's aangetr(f51 wa>9 grijze ap5 rondsprong51 die zi* vo$5 met de peulvru*t5 van dit geboomte2 v]volg5s kwaamt ge aan het hoog/ammnige oorspronkelijke w\d1 dat met vijg5boom5 aanv+ en hi] met ,ki mrakboom5 e9digt1 op wi] takk5 de ,kasovogel fluit1 dewijl hij zi* met de bess5 van deze boom5 vo$t4--,ov]al wa>he5 gij uwe vors*5de blikk5 nad5k5d he5w5dt1 9 de gans*e natuur zult gij beve/igd zi51 dat imm] het e5e van het &]e afhangt en hi]uit w$] &]e gevolg5 voortspruit51 en dat e5 s*oon1 van het all]hoog/e v]nuft getuig5de1 consequ5t gevolgde plan 9 het gans*e s*epp+sw]k zigtba> is1 wa>van de grond/ell+ is3 door de e5v\dig/e middel5 de groot/ mogelijke v]s*eid5heid voort te br5g54 ,ma> zelfs de groot/e v]s*eid5heid 9 het di]5- en plant5rijk wijkt nimm] af van e5e algeme5e leid5de type1 zij br5gt 9 teg5deel ov]al ov]e5kom/ige--v]wante en analoge--vorm5 voort1 die e*t]1 indi5 de bodem en het klimaat v]s*ill51 to* niet e5]lei zijn4 ,bezi5 wij1 bij voorbeeld1 deze bloem51 deze framboz51 deze val]iaan1 deze viooltjes4 ,9 het diepl& van ,java zult gij ge5 spoor er van aantreff54 ,hi] bev9d5 wij ons bijna #djjj voet hoog]2 het is hi] zoo veel koel] dan da> g9ds b5$5 ons en wij ontw>5 dan ook geheel &]e plant5vorm51 namelijk1 d]gelijk5 die ons h]9n]5 aan ons koel]1 me] noordelijk geleg5 vad]l&4 ,ond]zoekt gij ze e*t] me] van nabij1 dan ziet ge1 dat zij sle*ts op onze ,europes*e soort5 gelijk51 dat het e*t] niet dezelfde1 ma> v]s*ill5de soort5 zijn1 en ind]daad zelfs hi] op deze hoogte v]s*ilt het ,javas*e klimaat nog ze] aanm]kelijk van het onze 9 ,holl&4 ,t]wijl wij aldus sprak51 hadd5 donk]e wolk5 zi* zaamgepakt en onze jong5s spoord5 ons aan om haa/ te mak51 t5 e9de zoo spo$ig mogelijk d5 b]gtop te b]eik54 ,wij hadd5 tot nu toe e5 naauw pad gevolgd1 't welk wij hadd5 bes*\wd als e5 weg1 door h\?akk]s geba&1 ma> dit pad w]d /e$s bet] begaanba>1 hoe hoog] wij b]gopwa>ts klomm5 en1 to5 wij t5 e5 ure d5 hoog/5 top b]eikt51 zag5 wij met v]wond]+ e5 ,p5dopo voor ons1 dat is1 e5 op5 geb\w met e5 op vi] /ijl5 ru/5d dak en ond] dit dak ontwa>d5 wij e5 oud1 met dik bemo/e /e55 b$ekt en omr+d graf4 ,vr d5 grafheuvel /ond e5e (f]s*aal met wi]ook en enkele nog niet geheel v]welkte bloem54 ,e5ige held] ratel5de dond]slag5 wekt5 ons met s*rik uit onze ov]pe9z+1--wij zag5 om en bem]kt51 dat de spa&]s van e5 ,ki mrakboom 9 het rond vlog51 die1 op e5 g]+5 af/& b5$5 d5 b]gtop /a&e1 door d5 bliksem getr(f5 en geheel en al van zijne s*ors b]o(d 0 geword54 ,wit gelijk e5 spook /ond nu da>1 aan de hell+1 de ontzaggelijk hooge boomzuil1 die e5 oog5blik te vor5 nog belad5 0 gewee/ met donk]e mosb$d+5 en nu e5 s*]p kontra/ vormde met de zw>te wolk51 die zi* /e$s digt] en dreig5d] rondom ons zam5pakt54 ,sle*ts op e5 enkel plekje ontwa>d5 wij1 door e5e spleet tuss*5 de wolk51 e5 kle9 g$eelte van het dal1 dat1 v] b5$5 ons door het zonneli*t bes*551 nog zigtba> 01 do* ook dit v]dwe5 weldra a*t] de /e$s lag] dal5de en zi* v]d] uitbreid5de wolk54--,wij bevond5 ons te midd5 van e5e onwerswolk4--,al onze begeleid]s zat5 /il n$]gehurkt rondom het graf2 zij durfd5 naauwelijks adem hal51 t]wijl de bliksem/ral5 uit hunne zw>te geboorteplaats voortges*ot51 blaauw van s*ijnsel1 ma> tev5s ev5 hel v]li*t5d1 oogv]bl9d5d als het zonneli*t1 9 zikzak digt voorbij onze oog5 de lu*t doorkliefd51 t]wijl de dond] ratelde1 zoo vreesselijk luide1 dat het ons gehoor v]do(de1 dat wij v]/omd t] a>de zonk51--t]wijl tev5s de reg5 9 ontzaggelijk groote droppels begon te klett]51 van tijd tot tijd v]li*t door de bliksem/ral51 die ons bij #c1 #d1 #e te gelijk oms+eld51 nu l9ks1 dan regts1 dan van alle kant51 bliksems*iet5d en oogv]bl9d5d1 ratel5d en oorv]doov5d te gelijk1--t]wijl de nagalm van d5 dond] we]klonk da> bov5 9 de wolk5 en b5$5 langs de b]ghell+5 rolde1 zoo vreesselijk diep en luid1 met zulk e5e bas/em en zoo geweldig dreun5d1 dat de gans*e b]g ond] onze voet5 s*e5 te bev5 en het ons voorkwam1 als ( kogels zoo groot als e5e kle9e a>dbol bov5 ons ho(d ov] het hemelgewelf h] en d]wa>ts--en ond] onze voet5 langs het geb]gte afwa>ts g]old w]d51--da> doorkliefde ratel5d w$] e5 /raal de lu*t1--e5 d( ges*rei w]d t] naauw]nood gehoord en e5 ,javaan1 naa/ wi5 de bliksems*i*t 9 d5 grond 0 geslag51 zonk b$welmd n$]1--wij nam5 hem 9 ons midd51 wrev5 hem1--ma> tot 9 het b9n5/e d] ziel ges*okt door het al v]plett]5d geweld d] natuurkra*t1 zat5 wij da> digt nev5s elk&] gehurkt 9 de bange v]wa*t+ hetzelfde lot met hem te deel51--t]wijl de vreesselijk/e plasreg5 ner/roomde1 die ons van de smalle b]gkru9 dreigde weg te spoel54 ,re$s v]nam5 wij het bruis5 d] nieuw gevormde wat]vlo$5 en /ortbek51 die 9 het rond van het geb]gte afwa>ts /roomd51--ma> de onwerswolk5 begonn5 te dal5 en zi* v]d] uit te breid54 ,de e]/e en heftig/e uitb>/+ _h plaats gehad digt bov5 en rondom d5 hoog/5 b]gtop1 wa>op wij ons bevond51 wa> de wolk5 zi* het mee/ en het e]/ hadd5 v]dikt4 ,nu daalde de onwersbui re$s lag] langs de hell+ en wij zag5 nog sle*ts enkele bliksem/ral5 voor ons uit1 t]wijl de mee/5 re$s b5$5 ons uit de wolk5 voorts*ot54--,de knaap 0 sle*ts b$welmd gewee/ en h]kreeg weldra zijne bez9n+4 ,,na*t4 ,zijt gij niet ang/ig1 bevreesd8 ,,dag4 ,ne52 ma> ik b5 v]baasd en opgetog5 tev5s4 ,het s*\wspel is vreesselijk s*oon en pra*tig4 ,het oog5blikkelijke van het geva> e*t]1 wa>aan ik bloot/a en dat ik niet kan ontvli$51--het plotsel+e van het lot1 dat mij hi] elk5 oog5blik kan treff51 maakt dat ik mij 9 mijzelv5 v]diep4 ,ik zie d5 bliksem1 ik hoor d5 dond] en ik /a ont/eld1 want ik weet niet welk5 weg hij zal nem5 en ik kan hem niet ontgaan4 ,indi5 ik door d5 bliksem mogt word5 getr(f51 bro$]1 delf dan e5 nieuw graf voor mij hi] nev5s het oude4 ,wie kan zegg5 wie deg5e is1 die hi] begrav5 ligt4 ,indi5 de dood5 kond5 op/aan1 dan z\ ik het lief/1 gelijk deze1 op d5 top e5s b]gs begrav5 zijn4 ,,na*t4 ,gelo(t gij aan de on/]felijkheid d] ziel8 ,,dag4 ,ze] zek]4 ,,na*t4 ,het is mij aang5aam die woord5 van u te hoor54 ,voor mij is dit gelo( e5e behoefte2 zond] dat z\ ik niet gelukkig kunn5 lev54--,ma> zeg mij e5s1 indi5 gij da>aan gelo(t1 hoe v]kla>t gij dan het zoo all5gs ontwak5 van het bewu/zijn 9 d5 m5s*1 de zoo langzame ontwikkel+ van het v]/& en van het d5kv]mog51 welk e5 en &] jui/ gelijk5 tr$ h\dt met de voortga&e vorm+ d] lig*amelijke organ51 d] h]s551 die van liev]l$e volkom5] word58--,hoe br5gt gij dat 9 ov]e5/emm+ met de zelf/&igheid en de onv]gankelijkheid d] ziel1--wa> neemt zij h>5 aanvang 9 de embryo1 9 de foetus ( 9 het pas gebor5 wi*t en wa> h\dt zij op bij d5 k9ds* geword5 grijsa>d6--wa> is de gr5s tuss*5 di] en m5s*8 ,,dag4 ,die gr5s kan ik u niet aanwijz52 wanne] mijne ziel aanv+1 van zi* zelve bewu/ te zijn1 weet ik niet4 ,ov]al zie ik de kra*t aan de /( gebond5 en ik k5 ge5e kra*t zond] lig*amelijk5 grondslag1 en ev5 zoo is het omgeke]de het geval2 de koorts kan mijn5 gee/ v]dui/]51 kan mij onzam5hang5de woord5 do5 sprek51 ja1 e5 slag op mijn ho(d1 zond] aan het lig*amelijk lev5 noodw5dig h9d] toe te br5g51 kan mijn bewu/zijn do5 oph\d54--,ma> bes*\w da>5teg5 het onw$]1 dat zi* voor ons oog heeft ontla/4 ,wie z\ dez5 morg5 bij het ontw>5 d] bl9k5de dauwdruppel51 die zoo ru/ig p>eld5 aan gra%alm5 en /ruik51 wie z\ er aan g$a*t hebb51 dat da>9 zulk e5e vreesselijke kra*t sluim]de1 e5e kra*t1 welke de /em des dond]s v]wekt1 de dui/]nis d] wolk5 v]li*t1 de boom5 vane5splijt1 ja1 die alle z5uw5 van uw b9n5/e hevig s*okt6--,to* is het niet &]s dan de door w>mte opgelo/e1 als wat]damp opge/eg5e1 v]volg5s snel bekoelde en v]dikte1 9 millio55 van nevelblaasjes h]s*ap5e1 wolk5vorm5de dauwdruppel1 wa>uit nu door wrijv+ en spann+ de electriciteit te voors*ijn tre$t4--,en wanne] nu morg5 vroeg w$]om de dauwdruppel1 ev5 /il gl9/]5d als h$5 morg51 gelijk e5 pa>l aan gra%alm5 en /ruik5 hangt1 durft gij dan geloov51 dat de kra*t1 welke hij ?ans ond] de teek55 van bliksem en dond] voor uwe blikk5 heeft ontwikkeld1 er aan is ontwek51 niet me] voorh&5 is1 ( dat zij er h$5 morg5 vroeg niet 9 be/aan heeft8--,ze] zek] zult gij dat niet geloov54 ,zoodanig is het ook geleg5 met 's m5s*5 gee/4--,de dauwdruppel is gelijk aan het nog ongebor5 ( het pas gebor5 k9d2 9 zijn b9n5/e1 hoewel nog /il en sluim]5d1 ligt de kra*t v]borg51--gelijk de wat]damp rij/ hij1 zi* ontwikkel5d1 opwa>ts2 9 het onwer li*t5d /aat hij da>1 de volwass5 m5s*1 wi5s gee/ de gans*e w]eld omvat en--9 de reg5/room51 de /ortbek51 daalt hij n$] na> de one9dige zee1 die hem het e]/ zijne word+ s*onk3--de grijsa>d buigt het v]zwakte ho(d n$] 9 d5 s*oot des ,eeuwig54 ,t]wijl het onw$] /e$s lag] afdaalde langs de b]ghell+5 en w$]om hi] en da> blaauwe plekk5 bov5 onze ho(d5 zigtba> w]d5 tuss*5 de wolk51 die zi* me] en me] v]deeld51 begon onze kle9e k>avaan zi* te h]/ell5 van de uitge/ane ang/ en haald5 de ,javan5 w$] vrij] adem4 ,e9delijk zag5 wij d5 bliksem v] b5$5 ons uit de wolk5 te voors*ijn kom5 en de dond]1 die zi* van da> voortplantte1 maakte op ons1 die op d5 b]gtop /ond51 jui/ zulk e5 indruk als kwam hij uit het b9n5/e van het geb]gte voort4 ,wa>s*ijnlijk /ortreg5de het nu te ,gno]ag1 dat wij nog niet hadd5 kunn5 zi52 ma> re$s t5 #b ure bes*e5 de vri5delijke zon w$] d5 b]gtop1 zoo m$e de opp]vlakte d] wolk5 die1 zi* me] en me] ontla/5de1 v] b5$5 ons w>5 g$aald4 ,wij1 b5ev5s onze begeleid]s1 nuttigd5 nu het door ons m$egebragte ontbijt en beslot5 nog e5 uurtje op d5 b]gtop te v]toev5 en te wa*t51 totdat de ,b&j]'s1 d4 i41 het zaamgevloeide wat]1 dat nu alle kle9e bek5 9 bruis5de /room5 h]s*ap5 _h1 hunne wo$e z\d5 hebb5 uitgeput4 ,de ,javan5 wi/5 ons omtr5t het grafge/i*t niet veel me] te v]hal51 dan dat alda> iem& uit d5 ze] oud5 7voormalig57 tijd begrav5 lag4 ,mohamm$an5 zijnde1 geloov5 zij1 ev5 als de ,jod5 en ,*ri/551 aan de w$]op/&ig des vlees*es en hebb5 e5 groot5 e]bi$ voor de grav5 d] afge/orv554 ,het t] a>de be/ell5 op b]gtopp5 s*ijnt 9 de ,so5dal&5 bij vor/5 en voorname p]son5 re$s e5e gewoonte te zijn gewee/ voor d5 tijd van de ,h9do]ijk5 op ,java1--de ,brahma- en ,bo$hagodsdi5/1--d]halve re$s tijd5s het be/aan van het oorspronkelijke poly!ismus d] ,so5danez51 en e]/ s$]t de invo]+ van d5 koran 9 onbruik te zijn g]aakt4 ,op ze] vele1 voornamelijk gesole]de b]gtopp5 v9dt m5 d]gelijke oude1 met /e55 omr+de grav54 ,,na*t4 ,dewijl het zi* laat aanzi51 dat wij het wa>s*ijnlijk voor lief zull5 moet5 nem5 om nog e5ige dag5 te ,gno]ag te v]toev51 komt het mij voor1 dat wij onz5 tijd1 vooral g$ur5de de lange avond51 op e5e nuttige wijze z\d5 kunn5 be/$5 door te beproev5 om de ,javan5 9 de z$ele] en de godsdi5/ te ond]wijz54 ,zoo ga>ne z\ ik h5 bek5d mak5 met d5 inh\d van het ,*ri/elijk evangelie2 ik kan niet ontve9z51 mijn bro$]1 dat gij m5ig5 twijfel bij mij hebt opgewekt1 ma> de z$elijke wa>h$51 welke de ,*ri/elijke le] bevat1 hebt gij niet kunn5 loo*551 ja1 er zelfs bijgevoegd1 dat dit d5kbeeld nimm] bij u 0 opgekom54--,het /aat u e*t] niet vrij het gelo( van &]5 aan het wankel5 te br5g5 en twijfel 9 h5 ga&e te mak51 indi5 gij niet 9 /aat zijt iets bet]s aan te bi$51 9 de plaats van hetge5 gij aan h5 ontneemt ( ontnem5 wilt4 ,die de /ormklok luidt en de m5s*5 uit d5 slaap doet opspr+51 moet hun de ru/ wer h]gev54 ,,dag4 ,laat ons de proef er van nem54 ,geef h$5 avond aan de bewon]s van dit dorpje1 die wij 9 e5e d] ruim/e hutt5 bije5 zull5 do5 kom51 ond]rigt 9 uw evangelie2 morg5 avond zal ik hun het mijne v]kondig54 ,gij kunt alsdan ond] mijne toehoord]s plaats nem5 en wij zull5 dan lat] zi5 welke d] beide le]/ell+5 d5 voordeelig/5 indruk op de ,javan5 heeft gemaakt1 en ( mijn evangelie 9 /aat is gewee/ u tot ov]tuig+ te br5g54 ,,na*t4 ,met g5oeg5 neem ik dit voor/el aan en b5 b]eid h$5 avond de zaak te beg9n54 ,ik zal hun de ,*ri/elijke gelo(sbelijd5is jui/ zoodanig voordrag51 en wel woordelijk1 al is het dan ook v]kort (1 bet] gezegd1 ik zal h5 met het wez5lijke er van1 bij wijze van uittreksel1 op die wijze bek5d mak5 gelijk zij aan de jeugd 9 ons vad]l& ov]al wordt gele]d4 ,ik zal da>bij e5 d] mee/ gebruikelijke le]boek5 tot leiddraad nem5 en dit getr\w volg51 en zulks te e]d]1 dewijl het mij wa>s*ijnlijk voorkomt1 dat toekom/ige z5del+5 d5zelfd5 ( e5 d]gelijk5 weg zull5 inslaan4 ,ik b5 ze] v]lang5d om d5 indruk na te gaan1 welk5 deze le] op de ,javan5 zal mak54 ,het spreekt van zelf1 dat deze le] voor u1 indi5 gij ond] mijne toehoord]s plaats mogt nem51 niets nieuws zal behelz54 ,,dag4 ,9 mijn evangelie zult gij ev5m9 iets nieuws aantreff52 gij zult da>9 sle*ts al de ho(d/ell+5 t]ugv9d5 omtr5t godsdi5/ en z$ele]1 die re$s door ,jezus1 ja1 groot5deels door &]5 als ,mozes1 ,bo$ha en ,confucius1 lang5 tijd voor hem zijn gele]d en gepr$ikt geword54--,het ligt niet 9 mijne b$oel+1 de v]di5/e te will5 v]kle95 dez] voortreffelijke mann51 9 wi] gemo$ het godsdi5/ig gevoel zoo luide en zuiv] zi* de$ hoor54 ,ik gelo( 9 teg5deel1 dat hunne v]di5/e des te groot] is1 na> gelang het tijdp]k1 wa>9 zij hebb5 geleefd1 v]d] van ons v]wijd]d is en de trap van wet5s*appelijke bes*av+ en k5nis1 wa>op de maats*appij de/ijds /ond1 lag] moet word5 ge/eld4 ,ik /reef na> de b]eik+ van e5 dubbel doelwit3 t5 e]/5 om de gelo(sle] te zuiv]51 ha> te ontdo5 van al 't ge5 bepaaldelijk dwal+ en bijgelo( moet word5 gea*t en t5 &]5 datg5e1 't welk van de godsdi5/ en z$ele] ov]ig blijft1 nadat zij gezuiv]d zull5 zijn van de besmett+ van bijgelo( en dwal+1 uit de v]s*ijnsel5 9 de natuur en h>e wett51 met inbegrip van d5 m5s* en zijne ges*i$5is1 op te held]51 en er door te /av51 t5 e9de op die wijze het v]d]felijke gelo( aan e5e regt/reeks*e goddelijke +ev+ ( op5b>+ voor go$ uit te roeij5 en d5 m5s* te nop5 zi* aan de e*te en onuitputtelijke bron van k5nis1 de natuur1 te lav54 ,ik h]haal u nogmaals--en ik v]zoek uitdrukkelijk1 dat zulks niet worde ov] het ho(d gezi51 t5 e9de de bes*uldig+ van ongepa/e aanmatig+ ( onbillijkheid door u op mij niet worde geworp51--ik gelo(1 dat e5 groot g$eelte d] le]1 welke mijn evangelie bevat nop5s de ho$anigh$5 van ,god en de z$elijke wett5 d] m5s*51 re$s door ,jezus1 ja1 lang5 tijd vr hem door de vroeg] g5oemde le]a>s 9 ,egypte1 ,indi en ,*9a met dezelfde ( me] ( m9 v]s*ill5de bewoord+5 is gepr$ikt geword54 ,,na*t4 ,ma> indi5 gij dit erk5t en te gelijk aanm]kt1 dat de k5nis d] natuur en van h>e wett5 t5 tijde van ,jezus nog geheel en al 9 het dui/] lag1 ja1 dat het ond]zoek d] natuur1 wa>uit gij de bewijz5 voor de wa>heid uw] le]/ell+51 na> uw bew]51 w5s*t af te leid51 to5maals nog niet 0 aangevang51--wa>uit kan ,jezus1 wa>uit kunn5 zijne voorgang]s ,bo$ha1 ,mozes1 de k5nis dez] wa>h$5 to* geput hebb51 dan uit e5e regt/reeks*e goddelijke +ev+8--,gij erk5t hi]door imm]s met d] daad de goddelijke op5b>+1 die gij wilt w$]legg56 ,,dag4 ,ne51 mijn geliefde bro$]4--,de ziel des m5s*5 is zoo van nabij v]want met d5 gee/1 die het ges*ap5e heeft da>ge/eld en ond]h\dt2 door middel zijn] vijf z9n5 /aat de gezonde m5s* 9 zulk e5e innige betrekk+ tot de s*akels van de one9dige ket5 d] natuur1 wa>van hij sle*ts e5e kle9e s*akel is1--dat de v]s*ijnsel51 die hij rondom zi* wa>neemt1 voor twee ( drie duiz5d j>5 onfeilba> d5zelfd5 indruk op hem moe/5 mak5 als ?ans het geval is4 ,de/ijds bespeurde hij de regelmatigheid1 de h>monie 9 de v]s*ijnsel51 de doelmatigheid 9 alle inrigt+5 d] natuur ev5 go$ als ?ans1--hij zag hoe elk di]tje zi* v]heugde 9 het g5ot zijns lev5s2--hij gevoelde zi* tev5s ov]tuigd van zijne eig5e v]gankelijkheid en onmagt2 da>door kwam hij tot de gevolgtrekk+1 dat er e5 hoog] wez5 moe/ be/aan1 als de grondoorzaak all] d+51 wi5s ho$anigh$5 hij afleidde uit de s*epp+1 die noodzakelijk] wijze indruk op hem moe/ mak51 al kon hij de v]s*ijnsel51 door hem wa>g5om51 niet zoodanig v]kl>5 als wij1 die de wett5 hebb5 nagespeurd4 ,ja1 de bes*\w+ onz] eig5e1 r$elijke ziel leidt re$s tot het d5kbeeld van het be/aan e5s r$elijk5 s*epp]s3 ik b51 ,god is er1 en dit moe/ vr duiz5d5 van j>5 ev5ze] het geval zijn als ?ans4--,deze bevattelijkheid is voor d5 met r$e begaafd5 m5s* e5 ev5 eig5dommelijk en onv]vreemdba> erfdeel als het in/9ct d] bij5 om cell5 te b\w5 ( de kun/drift d] sp9 om e5 regelmatig weefsel te vle*t56--,en lag niet re$s e5 groot g$eelte d] w]eldges*i$5is1 dat zi* ov] vele duiz5de j>5 uit/rekte1 lag dat niet re$s a*t] ,jezus8 ,0 het godsdi5/ig bewu/zijn 9 d5 ,semitis*5 volk/am1 wa>toe ,jezus behoorde1 niet van oud%] en bij uitnem5dheid1 me] dan bij &]e volk5 lev5dig gewee/1 en ontv+ hij van zijne voorvad]5 niet e5 s*at van wij%eid en k5nis ,gods t5 erfdeel1 welke1 als kiem 9 d5 rijk begaafd5 knaap gelegd1 tot e5 eig5dommelijk5 bloei g]aakte8--,uit welke bron hebb5 dan de oude ,h9does1 ,egyptirs1 ,*9ez51 ,p]z5 hunne z$ele] geput1--wie heeft ha> aan de ,am]ikaans*e wild5 v]kondigd1 die to*1 9 d5zelfd5 /am1 jeg5s elk&] m5s*liev5d1 getr\w zijn en vele &]e deugd5 beoef558--,waant gij1 dat ,god ook aan h5 e5 ,messias gezond51 hun e5e op5b>+ heeft ges*onk58 ,,na*t4 ,toege/aan voor d5 oog5blik1 dat de ,am]ikaans*e wild5 9 d5zelfd5 bevri5d5 /am zi* m5s*liev5d jeg5s elk&] g$roeg51 zoo w>5 zij e*t] des te gruwzam] jeg5s &]e /amm5 en teg5 de blank51 die zij scalpe]d54 ,m5 behoort m5s*liev5d te zijn jeg5s alle m5s*51 zelfs jeg5s zijne vij&54--,hoe is het dan to* mogelijk1 dat er1 na> uw bew]51 m5s*liev5dheid wordt gevond5 bij de ,am]ikaans*e wild586 ,,dag4 ,ik kan en durf bew]51 dat zulks het geval is1 mijn bro$]2 uit de ges*i$5is kan ik u bewijz51 dat zij m5s*liev5dheid bezat51 deugd5 beoef5d51 wa>van bij de ,jezut5 en &]e blank51 die h5 tot het ,*ri/5dom wild5 beke]51 ge5 spoor te v9d5 04 ,ma> zij bes*\wd5 de vreemde /amm5 en blank5 als vij&5 en scalpe]d5 h54 ,( w>5 die blank5 niet hunne vij&58 ,wat d$5 zij dan8 ,ov]al wa> zij kwam51 bragt5 zij hunne ,*ri/elijke liefde met zi*1 om--de roodhuid51 w>e het mogelijk1 van d5 a>dbodem te v]delg54 ,en indi5 gij nu hi] teg5 aanvo]t1 dat de ,am]ikaans*e wild5 ook ond]l+1 /am teg5 /am1 gruwzame oorlog5 vo]d51 dan vraag ik u1 ho$anig h&el5 9 onze #ai;de eeuw1 ja1 te dez] /onde de ,*ri/5/amm51 de groote mog5dh$5 van ,europa1 hoe h&el5 die ond]l+8--,zij pr$ik5 op hunne s*ep53 hebt uwe naa/5 lief gelijk u zelv51 zijt v]gev5sgez9d jeg5s uwe vij&51 zeg5t ze die u v]vloek51 doet wel deg55 die u hat51--en hoe volg5 zij deze le] op8--,zij bomb>d]5 van diezelfde s*ep5 de ku//$5 van hunn5 *ri/5bro$]1 /ek5 zijne magazijn5 9 br&1 bor5 zijne s*ep5 9 d5 grond1 en v]nietig5 alles dat zij v]nietig5 kunn54 ,,na*t4 ,laat ons da>ov] niet v]d] uitweid51 - - - gij zult mij bij e5e volg5de geleg5heid wel e5s opheld]51 wa>om het gelo( aan goddelijke op5b>+ door u v]d]felijk wordt g5oemd1 - - zie da> g9ds6--e5 reg5boog1 hoe pra*tig6 en w5d uwe blikk5 na> b5$5 9 het dal1 dat door de zon wordt bes*552 hoe vri5delijk la*t het ons w$] toe6 ,het onw$] _h zi* nu ook 9 het dal geheel en al ontla/ en voor ons ge5e zigtb>e spor5 nagelat5 dan g9ds*5 onts*or/5 boom en het opgewoelde plekje a>de 9 de nabijheid van het graf4 ,sle*ts het d( g]uis* d] gezwoll5e b]g/room5 getuigde nog van de omke]+1 welke 9 het lu*truim _h plaats gegrep54 ,de wolk5 e*t] w>5 uite5ge/uwd en sle*ts hi] en da> h+ nog e5e enkele aan de met w\dgeboomte b$ekte hell+5 van het geb]gte4 ,onze blikk5 gl$5 langs deze somb]e w\d5 b5$5wa>ts en ru/t5 op de veld5 en beemd51 b$ekt met ,alang alanggras1 die als e5 held]kleurig tapijt zi* b5$5 de w\d5 uit/rekt51 t]wijl nog lag]1 te midd5 des dalbodems1 op enkele plaats5 de ,tji-,nagnak zigtba> 01 die als e5 zilv]5 b& zi* door de vallei kronkelde4 ,gelijk de /ral5 d] zon ons hi] op nieuw bes*551 zoo la*te zijn vri5delijk s*ijnsel ons ook uit dit dal w$] te gemoet1 alwa> wij ons kle9 dorpje op d5 voorsprong des b]gs ontwa>d52 duidelijk viel het ons e*t] niet 9 het oog1 want de bru9kleurige hutt5 kwam5 sle*ts op enkele plaats5 en nog t] naauw]nood uit het bos* van vru*tboom5 te voors*ijn4 ,de natuur 0 op nieuw v]kwikt1 de lu*t bekoeld en h>e op/ijg5de1 damp5opvo]5de /room5 hadd5 opgeh\d52 de ongelijkmatigheid 9 de uitzett+ des dampkr+s bov5 de v]s*ill5de g$eelt5 des l&s 0 wegg5om51 de ru/ h]/eld en ge5 togtje liet zi* me] bespeur54--,insekt5kor5 begonn5 9 het w\d te snorr51 te gonz51 te fluit5 en te z+52 de ,manoek kaso v]hief w$] zijne /em en het kontra/ tuss*5 het vorige en het teg5woordige tooneel s*onk aan het gro5e en bloeij5de l&s*ap en aan d5 zonnes*ijn1 die het zoo liefelijk bes*e51 e5e dubbele bekoorlijkheid4--,zoo wordt ook 9 het m5s*elijk lev5 elk g5ot v]hoogd door de ontb]+2 zond] ongeluk1 zond] ell5de1 z\ ge5 geluk word5 gesmaakt2--zond] leelijkheid z\ de s*oonheid niet erk5d1--zond] de zek]heid des doods het lev5 niet gewa>de]d word54 ,de w$]wa>digh$5 des lev5s moet5 ons nimm] d5 mo$ do5 v]liez51 ma> wij behoor5 te geloov51 dat ongeluk1 ziekte1 ell5de1 armo$e en ontb]+ door d5 wijz5 ,s*epp] d] natuur word5 toegelat51 dewijl zij nuttig zijn voor het geheel en moet5 uit het onwer le]51 dat ook de ongelukk51 die het lev5 van enkel5 tei/]51 zoo m$e de /orm5 9 de ges*i$5is d] m5s*heid tot het wijze plan behoor51 wa>na> het geheel door ,hem wordt g]egeld1 dat zonnes*ijn en bloesems veel s*oon] dan vroeg] da>op zull5 volg51 en dat dit alles sle*ts v]s*ijnsel5 zijn e5] groote1 /e$s voorwa>ts /rev5de wet d] ontwikkel+4 ,t5 #c ure begonn5 wij d5 t]ugtogt2--wel bleek het gaan ov] d5 humusrijk5 w\dbodem1 die door d5 reg5 0 opgelo/1 ze] bezwa>lijk te zijn1 do* wij b]eikt5 e*t] beh\d5 het dorpje ,gno]ag1 van wa> ons de toon5 d] ,gamelan te gemoet klonk5 en ons e5 voortreffelijke maaltijd 0 b]eid4 ,wij v]haald5 de ,javan51 dat wij e5 h]t hadd5 ges*ot51 hetwelk wij niet 9 de geleg5heid w>5 gewee/ m$e te br5g51 en oog5blikkelijk 0 e5 half dozijn mann5--veel me] dan noodig 0--op de be5 om het te gaan hal54 ,dat d$5 zij ga>ne4 ,nu gav5 wij aan de dorpsbewon]s te k5n51 dat wij h5 e5 en &] omtr5t onze godsdi5/ en z$ele] w5s*t5 m$e te deel51 en da> zij b]eidwillig v]kla>d5 ons ga>ne te zull5 hoor51 zeid5 wij hun1 dat wij beide tot e5e v]s*ill5de gelo(sbelijd5is behoord51 omtr5t welk ond]w]p wij nog niet tot e5/emmigheid hadd5 kunn5 g]ak54 ,indi5 zij nu g5eg5 mogt5 zijn1 ons g$ur5de e5 ( twee ur5 de noodige a&a*t te v]le551 dan z\ mijn bro$] ,na*t hun h$5 avond zijne le] ontv\w51 t]wijl ik hun morg5 avond mijne gelo(sle] z\ v]kl>54 ,to5 zij hi]m$e volga>ne in/emd51 ri$5 wij h5 aan ov] hetge5 zij z\d5 hoor51 lat] na te d5k5 en dit te bepe9z54 ,wij gav5 hun de v]zek]+1 dat wij zulks d$5 met de go$e b$oel+ om hun nuttig te zijn1 dat het hun e*t] volkom5 z\ vrij/aan 9 hun teg5woordig gelo( te blijv51 9 geval ge5 van ons beide 9 /aat z\ zijn h5 van iets bet]s te ov]tuig54--,nadat dit alles voor go$ 0 bepaald1 w]d de groot/e hut 9 het dorp gekoz5 tot de plaats van zam5kom/2 al het huisraad w]d bije5 op d5 a*t]grond gelegd en hi]voor e5 gordijn gespann51 t5 e9de zulks aan het oog te onttrekk54--,het 0 zes ure4 ,de zon 0 ond]gegaan en de gezam5lijke bewon]s van het dorp1 zoo mann51 vr\w5 als k9d]51 w>5 9 de hut bije51 alwa> ,na*t de volg5de voordragt hield4--,de ,javan5 hadd5 zi*1 met de be55 kruissel+s ov] elk&]1 op d5 grond n$]gezet en ,na*t zat op e5 /oel 9 de nabijheid van d5 w&1 wa>aan twee br&5de lamp5 w>5 beve/igd4 ,voor zi* op e5e bank _h hij d5 bijbel1 b5ev5s e5 vraagboekje tot ond]wijz+ 9 de ,*ri/elijke le] n$]gelegd1 en hi] tuss*5 beide /ond het z9nebeeld van het ,*ri/elijk gelo(1 e5 h\t5 kruisbeeld4 ,i4 ,,het ,,evangelie ,,van ,,na*t4 ,,getrokk5 ,,uit ,,het ,,vraagboekje ,,tot ,,ond]wijz+ ,,9 ,,de ,,*ri/elijke ,,le]4 7,te ,am/]dam1 bij ,morti] ,cov5s en ,zoon47 ,alles wat wij wet5 en gele]d hebb51 wet5 wij uit d5 ,bijbel2 p4 #ib4 #h ,9 d5 ,bijbel kunn5 ge5e dol+5 voorkom52 want ook het oude te/am5t w]d door ,jezus als ,goddelijke s*rift bekra*tigd4 ,de ,bijbel is e5e v]zamel+ van ,goddelijke1--door ,god +egev5e--boek51 wa>9 ,god zelf tot ons spreekt2 p4 #ic en #ie4 ,wij moet5 d5 ,bijbel als e5 uitmunt5d ges*5k d] ,goddelijke liefde dankba> erk5n5 en deszelfs le] als d5 e5ig5 regel van ons gelo( en w&el aannem52 p4 #ie4 ,al hetge5 ik u nu le]5 zal1 is uit dez5 ,bijbel getrokk51 die voor ongeve] #ahjj j>5 te boek is ge/eld en onv]&]d is geblev51 zoo als hij hi] voor mij op de bank ligt4 ,god heeft al1 wat is1 ges*ap54 ,god is groot1 wijs en go$2 ik moet hem e]5 en liefhebb52 p4 #a4 ,god s*iep twee e]/e m5s*51 e5 man ,adam en e5e vr\w ,eva1 na> zijn beeld2 zij w>5 wijs1 heilig1 on/]felijk en gelukkig2 p4 #b4 ,ma> zij w]d5 ongehoorzaam aan het gebod van ,god2 zij at5 van de vru*t van d5 v]bod5 boom en nu w]d5 zij v]&]d 9 dwaze1 v]dorv5e en ell5dige m5s*51 die aan d5 dood ond]worp5 w>54--,god gaf hun e*t] e5e v]troo/5de bel(te2 p4 #b en #c4 ,v]volg5s v]ma&e hij de m5s*52 ma> zij lui/]d5 niet na> hem1 ne56 de boo%eid nam me] en me] toe1 zoo dat aan ,god ge5 &] middel ov]bleef1 dan het geheele m5s*dom1 behalve ,noa* en zijn huisgez91 te v]delg5 en door d5 zondvlo$ te v]zuip52 p4 #d4 ,ma> helaas6 ook dit hielp niet1 want de m5s*5 w]d51 na d5 zondvlo$1 niet wijz]1 no* vrom] dan de vorige w>52 zij zondigd5 no* erg] en gav5 zi* ov] aan ,afgod]ij2 p4 #e4 ,god v]liet h5 e*t] niet en gaf hun van d5 b]g ,s9a de ti5 gebod53 gij zult ,god alle5 aanbidd5 en ge5e vreemde ,god5 nev5s hem hebb51 gij zult zijn5 naam niet ijdelijk aanroep51 d5 ,sabbatdag heilig51 uw5 vad] en mo$] e]51 niet doodslaan1 ge5 ov]spel do51 niet /el51 ge5e vals*e getuig5is aflegg51 uwes naa/5 huisvr\w1 no* zijn ov]ig eig5dom bege]52 p4 #aj4 ,ma> ook dit hielp niet veel2 de m5s*5 g+5 g$urig voort zwa> teg5 ,god te zondig54 ,ma> ,god troo/te h5 en h]haalde zijne bel(te2 om h5 e55 toekom/ig5 ,v]loss] te z5d54 ,lat] op5ba>de ,god aan ,david1 dat de ,v]loss] uit zijn nagesla*t z\ voortkom51 wi5s kon+rijk tot de eeuwigheid z\ zijn2 p4 #ac en #af4 ,intuss*5 maakt5 zi* de m5s*5 aan ,beeld5di5/1 ,afgod]ij en all]lei gruwel5 s*uldig4 ,god liet h5 telk5s door buit5gewone le]a>s1 ,pr(et51 wa>s*uw5 en /rafpr$ikati5 do51 ma> ook dit _h we9ig nut2 p4 #ag en #ah4 ,to5 v]s*e5 e9delijk de belo(de ,v]loss] en w]d te ,be?lehem1 door de kra*t des ,heilig5 ,gee/es1 uit de onbevlekte maagd ,m>ia gebor54 ,op bevel van e5 engel w]d hij ,jezus1 d4 i4 ,zaligmak] g5oemd4 ,to5 hij door ,johannes d5 ,doop] g$oopt w]d1 daalde de ,heilige ,gee/ zigtba> op hem n$] en e5e /em uit d5 hemel riep3 deze is mijn ,zoon1 mijn geliefde1 9 wi5 ik mijn welbehag5 heb4--,wat kunn5 wij nu kra*tig] bewijz5 v]lang51 dat ,jezus1 te ,be?lehem gebor51 wa>lijk de lang belo(de ,v]loss]1 de ,*ri/us is68 p4 #bf tot #bi4 ,hij _h #ab discipel51 die nad]h& als zijne ,apo/el5 zijne le] alom v]kondigd54 ,de ,f>izen en ,s*riftgele]d5 w>5 zijne vij&51 ma> hij 0 door ,gods gee/ ond]wez5 en sprak gelijk zijn ,vad] 7,god7 hem _h gele]d4 ,de ,goddelijkheid van zijne le] bleek vooral uit de wond]w]k51 wa>m$e hij ze beve/igde2 p4 #ca tot #cd4 ,door d5 haat d] ,f>izen en ,s*riftgele]d5 w]d hij vals*elijk bes*uldigd1 e9delijk t] dood v]oordeeld en gekruisigd4 ,na zes ur5 lijd51 gaf hij d5 gee/ en w]d door twee vri5d5 deftig en e]lijk begrav54 ,dewijl hij heilig en ons*uldig 01 le$ en /i]f hij tot v]gev+ d] zond52 p4 #cf tot #dj4 ,ma> op d5 d]d5 dag is hij uit de dood5 opge/aan1 gelijk hij te vor5 gezegd _h1 en vel5 hebb5 hem gezi54--,dat 0 t5 hoog/e noodig1 want da>door moe/ blijk5 dat hij wa>lijk de ,*ri/us 01 die door lijd5 9 he]lijkheid moe/ +aan4 ,indi5 ,jezus 9 d5 dood geblev5 01 _h hij ons niet kunn5 zalig mak52 p4 #dj tot #db4 ,ve]tig dag5 na zijne op/&+ is hij1 voor de oog5 zijn] discipel51 van de a>de t5 hemel gev>54 ,da> is hij nu gezet5 aan ,gods regt]h&1 van wa> hij e5s w$] kom5 zal1 om al de zijn5 volkom5 zalig te mak54--,en zijne discipel5 w]d51 ond] de he]lijk/e teek55 uit d5 hemel1 all5 v]vuld met d5 ,heilig5 gee/ en v]kondigd5 nu aan alle volk5 zijne le]2 p4 #db tot #de4--;,deze le] luidt als volgt4 ,god is de ,vad]4 ,jezus ,*ri/us is ,gods e5ig gebor5 ,zoon4 ,de ,heilige gee/ is de gee/ d] wa>heid1 die van d5 ,vad] uitgaat4 ,deze drie ,god51 ,vad]1 ,zoon en ,heilige gee/1 zijn de e5ige wa>a*tige ,god en wij moet5 hun e5e gelijke goddelijke wa>digheid toek5n54--,want deze drie zijn e54--,dit begrijp5 wij1 wel is wa>1 niet1 ma> wij moet5 ons v]heug51 dat wij ,god dus uit zijn woord tot zaligheid hebb5 le]5 k5n52 p4 #ec en #ed4 ,god is het e5ige volmaakte en all]hoog/e wez51 e5 ov]al teg5woordige1 alwet5de1 onv]&]lijke en getr\we1 onafhankelijke en almagtige1 go$]ti]5de1 b>mh>tige1 lankmo$ige1 heilige1 regtva>dige en eeuwige ,gee/4--,hij ond]h\dt en be/uurt alles1 ook alle onze dad51 door zijne voorzi5igheid2 p4 #ed tot #eg4 ,behalve de ,goddelijke ,drieenheid be/aan nog &]e wez5s1 volkom5] dan wij1 namelijk go$e en booze engel54 ,de go$e engel5 zijn voortreffelijke hemelgee/51 t5 di5/e d] geloovig54 ,ma> de kwade engel5 v]leid5 ga>ne de m5s*52 p4 #fa4 ,wij zijn s$]t de ongehoorzaamheid van d5 e]/5 m5s* ,adam ell5dige zond>5 en word5 uit onze oud]s v]dorv5 gebor54 ,door de zonde is de dood 9 de w]eld gekom5 en zoo zijn aan d5 dood alle m5s*5 ond]worp5 geword54 ,wij zijn van nature t5 kwade g5eigd en uit het b9n5/e van ons h>t kom5 voort kwade g$a*t54--,de zonde is snoode ondankba>heid teg5 ,god en zal zwa> ge/raft word5 9 e5 onuitbluss*elijk vuur1 dat ge5 e9de heeft4--,door de zonde word5 wij dus all]ell5dig/ en z\d5 zond] ,gods g5ade onh]/elba> v]lor5 gewee/ zijn2 p4 #fa tot #fc4--,want ,god 0 boos op ons en toornig4 ,ma> ,gods toorn b$a>de4 ,want hij is go$ en b>mh>tig en zond ons 9 zijne go$]ti]5heid e5 ,zaligmak]1 e5 vlekkelooz5 heilig5 ,v]loss]2 hij zond ons zijn e5ig5 ,zoon6--,deze heeft door zijn gehoorzaam lijd5 en /]v5 de /raf onz] zond5 g$rag51 en door dit lijd5 en /]v5 is ,god nu met ons zond>5 v]zo5d en s*5kt ons g5ade1 v]gev+ d] zond54 ,gods zoon heeft zi* voor ons t5 (f] gebragt aan d5 ,vad]2 p4 #fd tot #ff4 ,gods zoon is nu w$] 9 d5 ,hemel1 wa> hij voor onze belang5 bij d5 ,vad] zorgt4 ,hij is onze getr\we voorspraak bij d5 ,vad]4 ,hij br5gt ons 9 d5 hemel1 en hij is de e5ige ,zaligmak]1 zond] wi5 wij niet beh\d5 kunn5 word52 p4 #ff en #fh4 ,ma> die zaligheid zal e]/ dan volkom5 zijn1 wanne] ,jezus kom5 zal1 om de dood5 op te wekk5 en het laat/e oordeel te h\d54--,de ure komt1 9 welke all51 die 9 de grav5 ligg51 zijne /em zull5 hoor5 en zull5 uitgaan1 die het go$e g$aan hebb5 tot de ,op/&+ des lev5s1--zij zull5 zalig gesprok5 word5 en eeuwig bij ,*ri/us en al de ,heilig5 lev51 en die het kwade g$aan hebb51 zij zull5 uitgaan tot de ,op/&+ d] v]doem5is6 p4 #fg4 ,om zalig te word5 moet5 wij 9 ,jezus geloov51 ons beke]52 wij moet5 h>telijk en ootmo$ig bek5n51 dat hij onze e5ige1 alg5oegzame en vrijwillige ,zaligmak] is1 op wi5 wij v]tr\w54 ,zond] dit gelo( is ge5e zaligheid2 p4 #fi4 ,wij moet5 ons op ,heiligmak+ toelegg5 en ,jezus bov5 alles1 zelfs bov5 oud]s en k9d]51 liefhebb52 p4 #gc en #gd4 ,wij moet5 alle m5s*51 zelfs onze vij&5 liefhebb54 ,wij moet5 het kwaad en de bele$ig+ ons aang$aan1 aan onz5 naa/e altijd ga>ne v]gev52 p4 #gd en #ge4 ,wij moet5 n$]ig zijn1 ons zelv5 v]ootmo$ig51 onze g]+heid en onwa>digheid gevoel51 ons zelv5 v]loo*55 en onz5 naa/e liefhebb5 gelijk ons zelv52 p4 #gf tot #gi4 ,wij moet5 veel gebruik mak5 van het geb$2 p4 #hj4 ,wij moet5 ,god dikw]f dank5 en met volh>d+ bidd51 en wanne] wij 9 ,jezus naam bidd51 dan zal ,god onze geb$5 v]hoor52 p4 #hc4 ,de ,h]vormde k]k heeft zi* van de ,rooms*e om d]zelv] dwal+5 afges*eid52 p4 #hj4 ,gij moet u lat5 doop5 om *ri/5 te word54--,9 d5 ,doop le]t en v]zek]t ,god ons de afwass*+ onz] zond52 ma> zij alle5 word5 zalig1 die de bel(te ,gods1 9 d5 doop aan h5 g$aan1 geloovig aannem52 ma> die niet gelo(d zal hebb51 zal v]doemd word52 p4 #hh4--;,de ontvang5 ,doop v]pligt ons om *ri/5 te zijn1 zelfs indi5 wij nog jonge k9d]5 w>51 to5 wij g$oopt w]d54 ,gij moet dikw]f het avondmaal gebruik54--,want het gebrok5 brood en de gepl5gde wijn beteek5t en v]zek]t ons1 dat ,*ri/us lig*aam gebrok5 en zijn blo$ v]got5 is tot v]gev+ d] zond51 p4 #ij4 ,elk d] v]melde /ell+5 _h ,na*t nad] toegeli*t door er lang]e ( kort]e v]kl>+5 bij te voeg51 die ik e*t]1 ev5 als de bijbelplaats51 welke hij voorlas1 onnoodig heb gea*t hi] m$e te deel54 ,hoe di5/ig to* deze opheld]+5 moe/5 bes*\wd word5 voor ,javas*e toehoord]s1 ev5 ov]tollig z\ e5e h]hal+ er van hi] 9 ,n$]l& zijn1 wa> elk s*oli] met deze le] bek5d is4 ,ge5 enkele maal hadd5 de ,javan5 mijn bro$] 9 zijne r$e ge/oord2 all51 zelfs de k9d]51 hadd5 opm]kzaam toegelui/]d2 hunne op elk&] gelegde h&5 ru/t5 op hunn5 s*oot en vel5 v]hiev5 ze van tijd tot tijd en bragt5 de v+]topp5 e]bi$ig aan het voorov] gebog5 voorho(d 7dat wil zegg51 zij maakt5 e5 ,sembah71 zoo m5igw]f de naam ,toean ,allah 7,god7 w]d g5oemd4--,nadat ,na*t zijne r$e _h geindigd1 vroeg ik hem ( hij mij wilde v]gunn5 nog e5ige woord5 er bij te voeg52 dit mij b]eidwillig toege/aan zijnde1 sprak ik de ,javan5 op de navolg5de wijze toe3 ,geliefde ,javas*e ,vri5d56 ,hetge5 mijn bro$] ,na*t u zoo ev5 heeft voorg$rag51 is de le] d] ,*ri/elijk ,h]vormde k]k1 gelijk zij 9 ,neg>a-,wol&a 7,holl&7 ov]al wordt gele]d en gepr$ikt4 ,zij /eunt op d5 ,heidelb]gs*5 ,cate*ismus1 die op zijne beurt d5 bijbel tot grondslag heeft2 ongeve] twee d]de g$eelte d] bewon]s van ,holl& belijd5 deze le]4 ,dewijl e*t] de bijbel door de ond]s*eid5e gelo(smann51 prie/]s1 op ze] v]s*ill5de wijze wordt uitgelegd1 is niet sle*ts de ,h]vormde k]k 9 ze] vele sekt5 v]deeld1 ma> er be/aat nog e5e &]e groote ho(dk]k1 welke de ,ka?olieke ( ,rooms*-,ka?olieke k]k wordt geheet5 en deze telt het ov]ige d]de g$eelte d] bewon]s van ,n$]l& tot h>e belijd]s4--,na> de wijsselijk ge/elde bepal+5 onz] grondwet mag i$] geloov51 hetge5 hij als zoodanig wil aannem52 ditzelfde is ook aan u v]gund4 ,w5s*t gij miss*i5 ,ka?olieke ,*ri/55 te word51 dan moet gij geloov53 dat 9 het brood en d5 wijn bij het avondmaal het w]kelijke vlees* en blo$ van ,jezus wordt g5uttigd1 die voor me] dan #ahjj j>5 is ge/orv51--dat de ,paus 7zoo noem5 de ,ka?oliek5 hunn5 opp]prie/]1 die te ,rome1 dat is v] van ,holl&1 woont7 de /$eh\d] ,gods op a>de is1 wi5s uitsprak5 onfeilba> zijn en wi5 gij onvoorwa>delijk moet gehoorzam51 ja1 die het regt heeft al uwe zond5 te v]gev5 ( te do5 v]gev52--gij moet vlijtig t] bie*t gaan2 v]volg5s moet gij gelo( he*t5 aan de wond]dadige kra*t d] relikin en de heilig5 aanroep51 welke bij ,god 9 d5 hemel uwe voorspraak zijn1--ho(dzakelijk e*t] moet gij1 behalve ,god d5 ,,vad] en d5 ,zoon1 ook de heilige ,m>ia aanbidd52 want zij 0 de--,,mo$]--van--,gods--,zoon4 ,t] naauw]nood _h ik deze woord5 uitgesprok51 ( bov5 het lage gordijn1 dat op d5 a*t]grond d] hut 0 uitgespann51 v]hief zi* e5 man1 wi5s ho(d met e5 witt5 tulb& 0 omwond54 ,wij w>5 beide1 zo[el ,na*t als ik1 ze] v]wond]d 9 dit kle9e gehu*t zulk e5e v]s*ijn+ te zi51 ma> loo*55 kond5 wij het niet1--zijne kle$]dragt toonde zulks duidelijk aan1--het 0 e5 ,mohamm$aans*e prie/]4 ,hij hield e5e ,maleis*e ov]zett+ van korantek/5 9 zijne l9k]h& en met oog5 gloeij5de van e5 onheilspell5d vuur en zijne regt]h& dreig5d opwa>ts heff5de1 zoo dikw]f e5 d] alhi] cursief g$rukte woord5 zijn mond ontrolde1 riep hij met e5e fanatiek luide1 half z+5de1 half gill5de /em3 ,gelo(t aan ,god en aan zijne gezant51 do* spreekt niet van e5e drieheid4 ,er is sle*ts e51 e5ige ,god4 7,koran1 #d;de so]a47 ,ma> hoe vele bewijz5 er 9 d5 hemel en op de a>de ook mog5 gevond5 word5 voor de e5heid ,gods1 gij zult die uit het oog v]liez5 en u /e$s v]d] da>van v]wijd]54 ,de mee/51 die aan ,god geloov51 aanbidd5 te gelijk afgod54 7,koran1 #ab;de so]a47 ,zij zegg53 de ,alb>mh>tige teelde e55 zoon2 ma> da>m$e sprek5 zij godsla/]+1 en we9ig v]s*ilde het1 dat de hemel w]d vane5g]et5 en de a>de zi* op5de1 en de b]g5 in/ortt51 dewijl zij het durfd5 wag5 d5 ,alb>mh>tige k9d]5 toe te s*rijv51 di5 het niet voegzaam is k9d]5 te v]wekk54 ,niem& 9 d5 hemel en op de a>de mag d5 ,alb>mh>tige nad]51 dan sle*ts om zijn di5a> te will5 zijn4 7,koran1 #ai;de so]a47 ,na deze onv]wa*te slotr$e v]liet5 wij zwijg5d de hut2 /il1 bijna beang/ slop5 de ,javan5 weg4 ,na*t v]ke]de blijkba> 9 e5e onaang5ame /emm+ en 0 met zi* zelv5 9 twee/rijd4 ,ik 0 nog m9d] bevr$igd dan hij1 ja1 ik 0 treurig ge/emd en gevoelde ge5e neig+ om te slap54 ,na*t trad onze hut b9n54 ,ik begaf mij na> d5 r& d] klo(1 wa> ik mij 9 d5 manes*ijn n$]zette4 ,ik tra*tte h>monie en ru/ voor mijne ziel te putt5 uit de bes*\w+ d] natuur1 d] lev5de s*epp+ van d5 go$5 ,god en--vond die4 ,t]wijl1 op mijn v]zoek1 de ,gamelan de toon5 van za*te melodin 9 de v]te de$ hoor51 die plegtig en droefgee/ig s*oon door het e5zame dal werklonk51--t]wijl elk g]uis* 9 de diep/e na*telijke /ilte v]zonk5 lag1 viel ook ik e9delijk 9 slaap4 ,mijne b$i5d5 wekt5 mij niet1 ma> leg]d5 zi*1 om mij voor gev>5 te ho$51 rondom mij en--zij sliep5 nog1 to5 ik d5 volg5d5 morg5 op dezelfde plaats ontwaakte4 ,g$ur5de d5 loop des daags hadd5 wij ons met kruidkundige en geologis*e ond]zoek+5 onl$ig geh\d5 en w>5 nu w$] bije5v]gad]d 9 dezelfde hut1 alwa> ,na*t gi/]5 avond zijn evangelie gepr$ikt _h4 ,het 0 re$s #f ure en nog 0 onze bode niet t]uggeke]d4 ,gi/]5 0 ik e5 toehoord] van ,na*t gewee/1 nu zag ik hem 9 de rij mijn] toehoord]s en bem]kte insgelijks d5 ,mohamm$aans*5 prie/]1 die zijn incognito nu _h afgelegd1 ond] de ov]ige ,javan54--,ik deelde hi]op d5 ,javan51 deels bij wijze van korte uittreksels1 deels met uitvo]ige v]kl>+51 het navolg5de m$e4 ,voor mij op e5e bank _h ik e5e a>d- en hemelglobe1 e5 sextant en kun/matig5 horizon1 e5 v]rekijk]1 e5 *ronomet]1 e5 b>omet]1 e5 !rmomet]1 e5 psy*romet]1 e5 kompas1 e5 kun/magneet1 e5 microscoop1 e5 aromet] van ,ni*olson1 e5 driezijdig prisma1 e5e draagb>e cam]a obscura1 e5 dagu]rotypetoe/el1 e5 ka/je met s*eikundige reag5tia en &]e d]gelijke w]ktuig5 d] toegepa/e wet5s*ap1 als z9nebeeld5 van mijn gelo(1 t5 toon ge/eld4 ,,ii4 ,,het ,,evangelie ,,van ,,dag4 ,,korte ,,ontwikkel+ ,,d] ,,natuurlijke ,,godsdi5/ ,,en ,,z$ele]4 ,,( ,,gelo(sbelijd5is van d5 ,regtz9nig ,geloovig5 ,m5s*4 ,9 #be ,,ho(d/ell+54 ,,algeme5e ,,grond/ell+54 ,wat i$] m5s* moet geloov51 behoort ook voor i$] m5s* begrijpelijk te zijn4 ,van elke le]/ell+ moet1 door mondel+e voordragt ( 9 ges*rifte nad] ontwikkeld1 het bewijs h>] wa>heid uit de natuur en de ges*i$5is gelev]d en zij door voorbeeld5 aans*\welijk gemaakt word54 ,im ,anfang w> das ,wort4 ,i* kann das ,wort s ho* unmgli* s*tz51 ,i* muss es &]s b]setz54 ,im ,anfang w> die ,t4 7,g!47 #a4 ,de lev5de m5s* is aan de a>de v]bond5 door de zwa>tekra*t4 ,door de long51 wa>m$e hij adem haalt1 is zijn aanzijn v]bond5 aan de atmosph]is*e lu*t4 ,zijn spijsv]te]+/oe/el maakt hem afhankelijk van de gans*e ov]ige natuur4 ,hij be/aat en leeft sle*ts door omzett+ van re$s aanwezige organis*e /(f5 9 het plant5- en di]5rijk1 die onoph\delijk 9 zijn lig*aam opg5om5 en er w$] uit v]wijd]d word54--,van zijn aanwez5 v]krijgt hij het bewu/zijn door middel van zijne vijf z9tuig51 door het v]mog51 't welk hij bezit1 om te zi51 te hoor51 te ruik51 te smak5 en te gevoel54 ,door middel van deze vijf z9n5 /aat zijn inn]lijk gee/elijk wez5 9 v]b& met de hem omr+5de s*epp+4 ,b]o(t d5 m5s* van het z9tuig des gezigts1 en voor hem heeft het li*t opgeh\d5 te zijn1 ontneem hem het gehoor en het geluid be/aat voor hem niet me]4 ,de m5s* is sle*ts e5 g$eelte van e5 groot geheel1 de s*akel van e5e one9dige ket5 van oorzak5 en w]k+5 en als e5 alle5 /a& wez5 niet d5kba>4 #b4 ,onze vijf z9n5 /aan 9 v]h\d+ tot ons b9n5/e als vijf drad51 die 9 e55 draad uitloop51 aan e55 inw5dig5 knoop zijn va/gehe*t4 ,na> dez5 knoop wordt de indruk1 di5 wij door de z9tuig5 van de buit5w]eld ontvang51 als 9 e5 br&punt van v]e5igde li*t/ral5 geleid en komt alda> tot voor/ell+1 tot begrip4 ,indi5 de voor/ell+5 lang aanh\d5 ( dikw]f word5 h]haald1 dan lat5 zij e5 blijv5d beeld na3 wij hebb5 geheug54 ,v]s*eid5e ( vele begripp5 lev]5 de /( tot de g$a*t53 wij hebb5 d5kv]mog54 ,onze g$a*t5 deel5 wij aan &]e m5s*5 m$e door middel van ge>ticule]de geluid51 klank53 wij hebb5 spraakv]mog5 en t5 di5/e van de klank5 hebb5 wij teek55 uitgevond51 om die 9 ges*rifte tot volg5de tijd5 ov] te br5g54--,op gelijke wijze als de v]s*ijnsel5 9 de buit5w]eld komt datg5e1 hetwelk &]e m5s*5 zi* voor/ell5 en d5k5 ( 7welligt re$s vr duiz5de j>57 zi* hebb5 voorge/eld en g$a*t1 op nieuw tot onze voor/ell+1 namelijk1 door middel van ons gehoor en gezigt1 indi5 het 9 ges*rifte tot op ons is ov]gekom5 ( door ov]lev]+ is bewa>d geblev54 ,wij hebb5 voor/ell+skra*t1 begripsv]mog54 ,wij kunn5 d5k54 #c4 ,al hetge5 wij wet51 hebb5 wij aan deze vijf z9n5 te dank54 ,alle k5nis1 die wij bezitt51 is e5 gevolg d] indrukk51 welke de voorw]p5 en v]s*ijnsel5 9 de buit5w]eld door middel onz] vijf z9tuig5 op ons hebb5 voortgebragt4 ,&]e eig5s*app5 d] lig*am51 die zi* niet door middel dez] vijf z9n5 ( door e5 ( me] d]zelv5 aan ons k5ba> maakt51 kunn5 wij ons niet voor/ell5 en e5 zesde z9 is voor ons geheel ond5kba>4 ,al hetge5 wij d5k5 en wet51 komt ( is sle*ts door middel van onze vijf z9n5 tot ons gekom54 ,er be/aat ge5 &]e weg langs welk5 voor/ell+51 d5kbeeld5 9 ons b9n5/e z\d5 kunn5 g]ak54 #d4 ,de z9tuig5 e*t] zijn li*amelijke organ51 die bij alle individun niet e5 gelijk5 graad van volkom5e ontwikkel+ b]eik54 ,buit5di5 kan aanh\d5de oef5+ hunne v]rigt+5 bij e5ige m5s*5 9 e5e hooge mate s*]p51 t]wijl da>5teg5 gebrek aan oef5+ ( ziekte hunne w]kzaamheid bij &]5 ze] kan v]zwakk5 ( wijzig54 ,wij zijn d]halve m5igw]f aan v]giss+ ( dwal+ ond]hevig en mog5 niets van hetge5 m5s*5 le]5 ( le]d51 onvoorwa>delijk als wa>heid bes*\w51 indi5 wij het niet vooraf getoet/ hebb5 en het1 na g$aan ond]zoek1 niet is geblek5 proefh\d5d te zijn4 #e4 ,de m5s* kan e5 ( me] z9tuig5 ontb]51 zoo als dit b4 v4 bij de do(/omm5 het geval is1 zond] dat da>door aan het inn]lijk lev5 e5ige h9d] wordt toegebragt4 ,met het oph\d5 van de w]kzaamheid van al de vijf z9tuig5 e*t] h\dt tev5s de mogelijkheid op te be/aan e5] uit+ van e5e inn]lijke voor/ell+1 en e5 d]gelijke toe/& kan niet lang blijv5 voortdur51 zond] dat het lig*amelijk lev5 wordt uitgeblus*t4 ,wanne] de m5s* slaapt1 leeft zijn lig*aam1 wel is wa>1 voort2 de long51 het h>t1 de lev]1 de maag1 het d>mkanaal en alle &]e inn]lijke w]ktuig5 des lig*aams h\d5 niet op hunne gewone v]rigt+5 voort te zett51 ma> de vijf z9n5 zijn als het w>e s*ijndood4 ,de slap5de hoort en ziet niet1 ruikt niet1 smaakt en gevoelt niet2--de vijf drad5 zijn afgesn$51 de voortplant+ d] indrukk5 van buit5 na> b9n5 en omgeke]d heeft opgeh\d54 ,sle*ts onze vijf z9n5 mak5 het ons mogelijk ons 9 betrekk+ te /ell5 met de buit5w]eld en do5 ons onze gewa>word+5 uitdrukk5 door geba>mak+1 door sprek5 en h&el54 #f4 ,ma> de slap5de kan droom51 9 d5 droom d5k51 ja1 zi* op de lev5dig/e en duidelijk/e wijze voor/ell5 datg5e1 ( wel iets da>m$e ov]e5kom5de1 hetwelk hij vroeg] 9 wak5d5 toe/& heeft g$a*t ( zi* voorge/eld4 ,hi]uit volgt1 dat de leiddrad5 gewoonlijk1 wel is wa>1 d5 indruk van buit51 d5 prikkel ov]plant51 wa>door de inw5dige knoop d] g$a*t5 ontvlamt1 ma> dat er e*t] 9 's m5s*5 b9n5/e iets aanwezig moet zijn1 hetwelk ont/ok5 kan word5 en dat1 zelfs wanne] de voortplant+ d] indrukk5 van buit5 tijdelijk geheel heeft opgeh\d5 te be/aan1 d5kbeeld5 zi* 9 ons b9n5/e kunn5 ontwikkel54 ,het d5kv]mog5 kan ge5e eig5s*ap zijn no* d] vijf z9tuig51 no* van hunne geme5s*appelijke w]k+1 ma> moet tot e5e bijzond]e1 zelf/&ige kra*t behoor51 die w]kzaam wordt1 zoodra die prikkel zijn5 invlo$ er op uitoef5t4 #g4 ,wij hebb5 het v]mog51 9 d5 inn]lijk5 knoop di] vijf drad5 vele d5kbeeld5 te gelijk op te vatt51 die ond]l+ te v]b9d51 te v]gelijk54 ,wanne] wij d5 regelmatig5 t]ugke] van v]s*ijnsel5 wa>nem51 leid5 wij de wet1 wa>na> zulks plaats grijpt1 da>uit af2 wij nem5 wa> ho$anig het e5e v]s*ijnsel afhangt van het &]e en le]5 de w]k+ van de oorzaak ond]s*eid52 wij ond]zoek5 d5 b\w van ons eig5 lig*aam en de kra*t51 welke het lev5 er van voortbr5g52 wij /rev5 er na> om al hetge5 wij wa>nem51 te begrijp52--wij bepe9z5 dit alles1--loss5 de moeijelijk/e vrag5 op1 b]ek55 en gev5 hond]de j>5 vooruit het tijd/ip op1 wa>op natuurv]s*ijnsel5 zull5 plaats hebb51 ja1 wij tra*t5 het wez5 te doorgrond5 van datzelfde inn]lijke d5kv]mog51 dat ons 9 /aat /elt tot al de opg5oemde ov]weg+52 wij hebb5 het duidelijke bewu/zijn van deze kra*t1 zoo als van ons gans*e aanwez52--en al zi5 wij ook1 dat deze kra*t aan a>ds*1 v]gankelijk 7spo$ig w$]om tot zijne elem5t5 t]ugke]5d7 /(1 de h]s551 is v]bond51 wij bezitt5 niet te m9 deze met v]/& begaafde1 van zi* zelf bewu/e kra*t en noem5 ha> gee/ ( ziel4 ,9 d5 nog ongebor5 m5s*1 9 de embryo1 9 de foetus1 sluim]t deze kra*t1 die zi* 9 het jong gebor5 k9d e]/ dan beg9t te uit51 wanne] de lig*amelijke organ5 en z9tuig5 e5 hoog]5 graad van ontwikkel+ hebb5 b]eikt door de lev5sa&rift1 welke zij aan de /( m$$eelt4 ,ma> nietteg5/a&e het v]mog5 om die kra*t te uit5 g$ur5de zek] tijdp]k niet be/aat1 het aanwez5 di] kra*t van d5 oog5blik af dat aan de voorwa>d51 v]eis*t tot het do5 ont/aan van e5 nieuw individu1 voldaan is1 mag ev5m9 word5 betwijfeld als het geloo*5d kan word51 dat de slap5de1 die da> voor ons ligt1 d5kv]mog5 bezit1 al is het dat hij g$ur5de d5 slap5d5 toe/& niet het g]+/e bewijs er van geeft4 ,na d5 dood h\dt de zigtb>e uit+ des gee/es w$] op4 ,da>uit volgt e*t] niet1 dat de gee/elijke kra*t1 welke het /(felijke lig*aam zoo lang bezielde1 niet me] aanwezig is4 ,wij kunn5 niet me] wa>nem5 ( en ho$anig deze zi* uit1 om de e5v\dige r$51 dat wij niets &]s kunn5 wa>nem51 dan hetge5 op onze vijf z9n5 w]kt4 ,e5 gee/elijk wez51 ( e5e v]rigt+ des gee/es da>5teg51 b4 v4 e5 zek] d5kbeeld1 e5e g$a*te1 welke bij e5 &] m5s* opkomt1 valt no* ond] het z9tuig des gezigts1 des gevoels1 no* ond] dat van het gehoor1 van d5 smaak en van het reukz9tuig1 ui?o(de zulks onlig*amelijk is4--,en al br5g5 algeme5 9 de natuur v]breide *emis*e en physis*e kra*t51 t5 gevolge van h>e v]e5igde w]k+1 9 het di]lijk lig*aam dat aanh\d5de omzett+sproces te weeg1 dat wij lev5 noem51 wa>bij lig*amelijke /(f5 9 drie- en vi]v\dige v]b9d+5 word5 zamgeh\d51 wa>toe zij zi* ov]ig5s 9 de natuur nimm] v]e5ig5 en welke 9 het doode lig*aam ze] spo$ig w$] uitn gaan1 zoo kunn5 e*t] deze *emis*e en physis*e kra*t5 de lev5skra*t zelve niet zijn4 ,zij gehoorzam5 imm]s aan e5e nog /]k]e kra*t1 die ze1 teg5 h>e gewone neig+1 dw+t 9 het organis* lig*aam bije5 te blijv5 en v]e5igd te w]k54 ,wij geloov5 d]halve aan e5e onv]gankelijke kra*t1 die1 als e5 met r$e begaafde gee/1 als ziel 9 ons leeft4 #h4 ,door ons v]/& wet5 wij al het ov]ige tot ons doel te gebruik51 en het g$i]te d] wild]nis hebb5 wij aan onze he]s*appij ond]worp54--,wij hebb5 ons e*t] niet zelf ges*ap52 e5e g]+e hoeveelheid organis*e /(1 die1 van twee v]s*ill5de pol5 h]kom/ig1 zi* v]e5igde1 w]d de aanleid5de oorzaak tot ons ont/aan2 langzaam ontwikkelde zi* onze groei2 wij nam5 toe 9 grootte en /]kte1 de gee/elijke kra*t1 die ons bezielt1 v]kreeg e5e /e$s groot] word5de volkom5heid van uit+sv]mog52--ma> weldra zull5 wij w$] t]ugz9k5 9 het /(1 wa>uit wij zijn voortgekom51 wij zull5 v]gaan en ons ?ans lev5d lig*aam zal 9 zoo vele be/&deel5 word5 ges*eid51 dat na e5ige ti5tall5 van j>5 t] naauw]nood nog e5 enkel /(je er van t] plaatse zal zijn v]blev51 wa> het zi* vroeg] bevond2 wij zull5 9 a>de1 wat] en lu*t v]spreid word52 &]e plant5 en di]5 zull5 uit het /( ont/aan1 dat ?ans de deel5 van ons lig*aam uitmaakt en--tot dit alles zull5 wij niet 9 het g]+/e hebb5 bijg$rag56 ,wij w>5 de oorzaak van ons word5 niet1 wij kunn5 ons v]gaan niet e5e enkele seconde teg5h\d52 wij gevoel5 ons geheel afhankelijk van e5e all]g$u*t/e kra*t1 die buit5 ons is--en to* zijn wij van ons zelv5 bewu/1 e5e r$elijke ziel leeft en d5kt 9 ons3 er moet d]halve e5e nog hoog]e r$elijke ziel zijn dan de onze1 welke de oorzaak is van ons aanwez51 zoo m$e van dat d] gans*e s*epp+4 ,wij geloov5 aan e5 onzigtb>51 groot5 en r$elijk5 gee/ 9 de natuur en noem5 di5 ,god4 #i4 ,al hetge5 9 de natuur aanwezig is1 /aat met elk&] 9 het innig/e h>monis*e v]b&4 ,hoe naauwkeurig] wij de v]s*ijnsel5 ond]zoek51 des te e5v\dig] word5 zij en lat5 zij zi* tot e5 /e$s g]+] word5d tal van kra*t5 t]ugbr5g51 die1 gelijk de electrieke en magnetis*e kra*t1 ja1 miss*i5 het li*t en de w>mte da> ond] begrep51 insgelijks w$] zam5loop5 9 e5e eeuwige1 alom v]breide kra*t4--,9 het uitspansel draaij5 kle9]e om groot]e w]eldboll5 en deze groot]5 om nog groot]51 ma> ook deze groot/5 kan m5 zi* niet voor/ell5 als /il ( 9 ru/ /a&e2 ook zij moet5 zi* w$]om draaij5 om nog groot]e boll51 - - - er moet e5 all]e]/ ( all]laat/ middelpunt zijn1 wa>om alles zi* w5telt en zi* beweegt4--,de opga&e zon doet dagelijks duiz5d5 van w]k+5 ont/aan 9 het lu*truim1 op de opp]vlakte d] a>de1 9 het di]5- en plant5rijk1 welke to* all5 gezam5lijk sle*ts k9d]5 zijn van e5 e5ige oorzaak3 d] op de a>de vall5de li*t/raal4--,alle plant5 en di]5 zijn ges*ap5 na> e5e gelijkvormige type1 na> e5 plan1 dat de gans*e s*epp+ door is gevolgd4 ,ja1 door alle tijdp]k5 d] a>dvorm+1 door alle op elk&] gevolgde1 ond]s*eid5e =matin kan m51 9 de fossile fauna's1 en flora's1 aanvang5de met het ov]gangsgeb]gte en voortga&e tot aan de h$5daags*e s*epp+1 dezelfde h>monis*e wet naspeur54 ,e5 alles omvatt5d plan van ontwikkel+ is zigtba> 9 al de ond]s*eid5e plant- en di]vorm+51 wa>van de e5e uit de &]e is voortgesprot51 totdat de m5s*1 het toppunt van al het bew]ktuigde1 9 wi5s lig*aam al die hond]d duiz5d &]e ( vroeg]e uitgav5 van die type tot e5 me] volkom5 geheel zijn v]e5igd1 bezield met e5 vonkje van het goddelijke li*t1 op het tooneel trad4--,de ov]e5kom/ 9 gee/elijk5 aanleg van alle m5s*51 de ov]e5/emm+1 welke wordt opgem]kt 9 de eig5s*app5 huns gemo$s1 zij wijz5 ons op e5e oorzaak4 ,er be/aat sle*ts ,e5e grondoorzaak van alle d+51 sle*ts ,e5 ondeelb>e ,god4 #aj4 ,dewijl ,god de grondoorzaak van al het be/a&e is1 de mak] d] one9dige s*epp+1--dewijl hij e5ig is1 kan zond] hem niets ont/aan1 kan zond] hem niets zijn1 niets word54 ,god is almagtig4 #aa4 ,alle d+5 9 de natuur1 die wij met behulp onz] z9tuig5 wa>nem51 drag5 d5 /empel e5] zoo doelmatige inn]lijke inrigt+1 dat hun voortbe/aan v]zek]d is g$ur5de tijdp]k51 wi] duur onze v]beeld+skra*t niet 9 /aat is te bevatt54 ,re$s bij het ond]zoek5 van onz5 a>dbol en van zijne geb]gt5 kunn5 wij millio55 van j>5 t]ugtr$51 zond] ooit de teek55 van /e$s voortga&e ontwikkel+ uit het oog v]lor5 te zi5 gaan en zond] iets te ontdekk51 dat grond geeft om te zegg53 hi] /aan wij aan d5 aanvang d] d+54--,9 de hemels*e sph]5 beweg5 zi*1 na> onv]&]lijke op de zwa>tekra*t b]u/5de wett51 trawant5 om planet51 planet5 om zonn5 en da> tuss*5 ligg5 de loopban5 van komet51 ond] welke er gevond5 word51 wa>van e5 enkele omloop #aejj1 ja1 #cjjj j>5 vord]t4 ,de zonn5 beweg5 zi* op h>e beurt rondom c5traalzonn51 welke to* ev5m9 als de &]5 /il /aan kunn51 ma> w$] om &]e hemellig*am5 ( zwa>tepunt5 moet5 draaij54 ,zij /aan e*t] op zulk e5 v]baz5d5 af/& van onze a>de1 dat zij zi* aan ons oog sle*ts voordo5 als kle9e li*t5de punt5 7va/e /]r571 die g$ur5de d5 loop van e5 ja> deels vol/rekt niet van plaats v]&]51 d5zelfd5 /& t5 opzigte van &]e naburige /]r5 beh\d51 deels sle*ts e5ige we9ige second5 9 d5 boog voorwa>ts gaan4 ,millio55 van j>5 moet5 gevord]d word51 alvor5s d]gelijke /]r5 e55 enkel5 kr+ om h>e c5traal/] kunn5 bes*rijv52 en wie z\ durv5 bew]51 dat zij 9 het wez5 zijn g]oep5 om h>e baan sle*ts e5maal en niet millio55 mal5 af te legg58--,wa> ons ongewap5d oog aan d5 hemel niets me] zag dan blaauwe lu*t1 da> ontdekt5 wij1 met behulp van telescop51 nog /]r5 en nevelvlekk5 en t] plaat/e wa> ons oog1 met deze telescop5 gewap5d1 niets dan e5e l$ige ruimte s*e5 te zi51 ontdekt5 &]e wa>nem]s met hunne reusa*tige telescop51 nog v]d] van ons v]wijd]de nevelvlekk5 en /]regroep51 welke zi* op zulk e5 v]baz5d5 af/& van onze a>de bev9d51 dat het li*t1 hetwelk van de #bj millio5 mijl5 van ons v]wijd]de zon to* b9n5 d5 tijd van #h m9ut5 tot ons komt1 hond]d duiz5d5 van j>5 noodig heeft om van da> onze a>de te b]eik54 ,wij z\d51 deze v]wijd]de hemellig*am5 d]halve ?ans niet kunn5 zi51 indi5 zij niet re$s voor hond]d duiz5d5 van j>5 aanwezig w>5 gewee/4--,ev5 gr5z5loos als ons de uitge/rek!id d] ruimte aan d5 hemel toes*ijnt1 zoo gr5z5loos doet zi* insgelijks de v]deelba>heid van de ruimte vull5de /( 9 kle9]e deel5 voor1 die wij zoo fijn niet kunn5 v]deel5 om--zelfs met de /]k/e v]groot+sw]ktuig5--de kle9/e1 de oorspronkelijke deeltjes1 de atom5 wa> te nem54 ,indi5 wij 9 de s*epp+ no* aanvang1 no* gr5z5 kunn5 ontdekk51 ge5 e9de da>van kunn5 b$5k51 moet hij1 die de s*epp+ 9 het aanwez5 heeft g]oep51 zond] aanvang1 zond] e9de--one9dig1 eeuwig1 onv]gankelijk zijn4 #ab4 ,ma> e5 gee/1 die e5ig1 almagtig1 zond] beg9 en e9de1 dat wil zegg51 eeuwig is1 de mak] van al dat aanzijn heeft1 moet ook alom teg5woordig zijn en voor hem kan niets v]borg5 wez54 ,god is alom teg5woordig en alwet5d4 #ac4 ,wanne] wij de wijze gadeslaan1 wa>op de natuur voor de in/&h\d+ zorg draagt1 zo[el van de afzond]lijke wez5s1 als van de soort5 7wa>toe deze behoor571 is de bewond]+1 welke ons v]vult1 niet g]+] dan die de h>monie van het geheel ons inboezemde1--de b&1 welke alle d+5 9 de natuur v]b9dt1 het e5 van het &]e afhankelijk maakt ( met duiz5d &]e d+5 9 betrekk+ /elt4 ,wij wet5 niet wat me] onze v]baz+ moet wekk51 de e5v\digheid d] middel51 wa>door de m5igvuldig/e gevolg5 te weeg gebragt word51 ( de doelmatigheid van alle inrigt+51 die wij ontw>51 en die de voortdur5de in/&h\d+ van al het be/a&e t5 doel hebb54--,elk orgaan van e5 lev5d s*epsel1 elk afzond]lijk wez51 elke soort is zoodanig +]igt en zo[el met de &]e organ51 afzond]lijke wez5s en soort51 als met alle &]e deel5 van het ges*ap5e 9 v]b& gebragt1 dat het doel1 dat is1 de in/&h\d+ d] soort door lev5sg5ot van elk afzond]lijk wez51 volkom5 wordt b]eikt4 ,dezelfde doelmatigheid1 welke de ontle$kundige en physioloog bewond]t bij de bes*\w+ van d5 inw5dig5 b\w van het m5s*elijk en di]lijk lig*aam1 zoo m$e van de w$]ke]ig op elk&] invlo$ uitoef55de v]rigt+5 d] v]s*ill5de organ51 diezelfde doelmatigheid v9dt de /]rekundige 9 de hemels*e sph]52 ja1 de feit51 welke opgeteld kunn5 word5 om de wet d] doelmatigheid 9 de s*epp+ aan te toon51 zijn ev5 talloos als de d+5 9 de natuur1 ev5 onuitputtelijk als de natuur zelve1 want elk plantje1 elk wormpje1 elk vogeltje1 gelijk de m5s* en elk deel1 elk orgaan des m5s*5 lev]t da>toe de m5igvuldig/e bewijz54 ,t5 e9de de wa>heid hi]van aan te toon51 zull5 wij sle*ts e5 pa> voorbeeld5 aanhal5 uit de vele duiz5d51 die da>van voorh&5 zijn4 ,9 het planet5/elsel beweg5 zi* de va/e 7digte7 hemellig*am51 de planet51 9 bijna kr+vormige ellips5 en op zoodanige af/&5 van elk&] om de zon1 en 9 de ligg+ h>] ban5 wordt zoo groote ov]e5/emm+ wa>g5om5 7het vlak1 wa>9 zij zi* elk afzond]lijk beweg51 helt niet te ze] na> dat van &]571 dat e5e bots+ di] lig*am5 ond]l+ niet mogelijk is4--,de komet5 e*t] beweg5 zi* 9 zoodanig 9 de l5gte uitge/rekte p>abolis*e ellips51 zij doorkruis5 het planet5/elsel 9 zoo vele v]s*ill5de1 ja1 9 alle mogelijke rigt+51 dat zij de planet5ban5 doorsnijd5 kunn51 ( gelijk het geval 0 met de ,bilas*e komeet t5 opzigte van d5 loopbaan d] a>de1 die ze] nabij kunn5 kom54 ,dewijl nu het aantal komet5 zoo groot is1 dat nog voortdur5d nieuw5 zigtba> word51 die m5 vroeg] nimm] _h gezi51 zoo behoort e5e bots+ e5] komeet met de a>de ( met e5e &]e planeet niet tot de onmogelijkh$54 ,vel5 zijn van e5e buit5gewone grootte4--,welk e5e vreesselijke gebeurt5is z\ het zijn1 indi5 e5e d]gelijke bots+ plaats greep6 welke de v]niel+ van e5 d] beide1 welligt van beide hemellig*am5 onv]mijdelijk t5 gevolge z\ hebb51--namelijk1 indi5 de komeet e5 digt1 h>d lig*aam w>e gelijk onze a>de4 ,ma> da>voor is zorg g$rag52 want jui/ deze komet51 welke de ruimte1 beslot5 tuss*5 de zon en de ban5 d] om de zon draaij5de planet51 9 zoo vele v]s*ill5de rigt+5 doorsnijd51 zoodat e5e bots+ met e5 d]zelv5 plaats hebb5 kan1 zijn de m9/ geva>lijk5 van alle hemellig*am56 ,de massa1 wa>uit zij be/aan1 v]zwakt en breekt zelfs niet het li*t e5] da> a*t] /a&e /]1 is nog dunn] dan de dun/e lu*t1 zoodat wij ons te midd5 van d5 /a>t ( de k]n e5] komeet z\d5 kunn5 bev9d51 zond] zulks 9 het m9/ te kunn5 bespeur54--,nog duidelijk] bewijs voor de wet d] doelmatigheid zi5 wij 9 die inrigt+ van het planet5/elsel1 welke de massa d] hemellig*am5 9 v]h\d+ tot hunne af/&5 en d5 tijd van omloop zoodanig regelde1 dat h>e /or+5 7p]turbati571 dat wil zegg51 de afwijk+5 die zij1 t5 gevolge d] w$]ke]ige aantrekk+1 van de w>e elliptis*e loopbaan mak51 zi* van zelf w$] moet5 h]/ell54 ,dit is geblek5 uit de ond]zoek+5 van ,laplace1 die de analyse van het one9dige 7wa>van ,newton en ,leibnitz het e]/ de regel5 hebb5 va/ge/eld7 toepa/e op de /or+5 d] beide planet51 die het groot/ van massa zijn1 namelijk1 ,jupit] en ,saturnus4 ,deze1 op zi* zelf bes*\wd1 g]+e /or+51 nem5 9 d5 loop d] eeuw5 /e$s toe en z\d5 e9delijk1 indi5 zij1 gelijk ,newton gelo(de1 voortdur5d groot] w]d51 op e5e onfeilb>e wijze de v]nietig+ d] g5oemde hemellig*am51 ja1 van het gans*e planet5/elsel t5 gevolge hebb51 ( wel de s*epp5de almagt moe/ door buit5gewone maatregel5 de begane f\t v]bet]54 ,lat] e*t] bleek het uit de analyse1 dat de s*epp5de almagt ha> w]k van d5 aanvang af zoodanig _h +]igt1 dat er niets aan v]&]d behoefde te word5 en dat die /or+5 7de v]&]+5 d] groote ass51 d]halve de gemiddelde af/& di] planet5 van de zon7 niets &]s zijn dan sl+]+5 b9n5 bepaalde gr5z51 dat e*t] het totaal d] seculaire v]&]+5 van de groote ass5 gelijk nul is1 zoodat het in/&blijv5 dez] hemellig*am5 voor eeuwig v]zek]d s*ijnt4 ,de doelmatigheid1 wa>m$e het di]lijke en m5s*elijke lig*aam 9 al zijne deel5 en organ5 is zam5ge/eld1 wekt onze hoog/e bewond]+4 ,b4 v4 ,de armslagad] 7art]ia bra*ialis7 split/ zi*1 aan de buig+ van d5 elleboog1 9 twee ho(dtakk53 9 de spaakbe5- en ellepijpslagad] 7a4 radialis uln>is74 ,zij ligt ze] opp]vlakkig en kan--ook bij ad]lat+5--ligtelijk gekwet/ word54 ,v] bov5 het punt van v]deel+ zet zij e*t] diep] ligg5de nev5takk5 af1 die zi* met t]ugloop5de v]takk+5 van de spaakbe5- en ellepijpslagad] v]e5ig54 ,het nut van d]gelijk zam5/el loopt niet t]/ond 9 het oog4 ,heeft er e*t] e5e kwets+ van d5 ho(dtak1 d] bra*ialslagad]1 plaats ( ont/aat er e5 slagad]gezwel 7aneurysma71 wa>door het ond]b9d5 van d5 ho(d/am gebi$5d wordt gevord]d1 t5 e9de e5e doodelijke blo$/ort+ te v]ho$51 dan komt de be/emm+ di] zij- ( nev5takk5 9 het held]/e li*t6 ,want w>5 zij niet aanwezig1 dan z\ de gans*e b5$5>m v]lor5 zijn en t5 gevolge van gemis aan blo$/oevo] moet5 v]/]v51--nu e*t] heeft er e5e langzame v]wijd+ di] nev5takk5 plaats1 de toevo] van blo$ na> de spaakbe5- en ellepijpslagad] ges*i$t nu door middel d] nev5takk51 die d]halve d5 voormalig5 ho(dtak v]vang5 en de arm kan beh\d5 blijv54 ,deze bewond]5swa>dige doelmatigheid1 die wij 9 de gans*e s*epp+1 zo[el 9 het groote geheel als 9 elk afzond]lijk deel er van ontw>51 getuigt van e5 go$ geord5d1 diep doorda*t plan2 zij bewij/1 dat het v]/& van het wez51 hetwelk deze s*epp+ 9 het aanzijn riep1 d5 hoog/ mogelijk5 graad van volkom5heid heeft b]eikt1 zij beve/igt de ,alwij%eid ,gods4 #ad4 ,wanne] wij ons eig5 lig*aam bes*\w5 en onz5 ond]zoek5d5 blik 9 de ov]ige ruimte d] s*epp+ w]p51 dan ontw>5 wij1 dat alle lev5de wez5s zoodanig zijn ge=me]d1 dat het aanzijn hun g5oeg51 geluk v]s*aft4 ,wanne] wij spijs en drank nuttig51 wa>van de in/&h\d+ van het m5s*elijk lev5 afhangt1 dan g5iet5 wij4 ,aan elke &]e natuurlijke v]rigt+ onzes lig*aams is het behagelijke gevoel van g5ot v]bond54 ,ziekte kan /oornis te weeg br5g5 9 deze wet1 ma> het tal d]g551 dat gezond is1 't welk g5iet1 is one9dig groot] dan dat d] ziek5 en lijd5d54 ,het h]/el d] gezondheid1 het oph\d5 d] ell5de is e5 nieuw g5ot4 ,het kontra/ to*1 dat tuss*5 e5 sm>telijk en e5 aang5aam gevoel be/aat1 v]hoogt het g5ot van het laat/g5oemde4 ,om die r$5 g5iet5 de arm5 dikwijls me] dan de rijk51 die 9 ov]vlo$ lev54--,wanne] wij1 door inspann+ uitgeput en door dor/ gekweld1 ons door middel van e5 koel bad v]friss*5 ( met e5 koel5 drank lav51 dan g5iet5 wij2 wanne] wij1 v]moeid zijnde1 ons op onze leg]/$e n$]legg51 dan g5iet5 wij1 t]wijl wij uitru/5 ( inslap54 ,en wanne] wij ge/]kt w$] ontwak5 en de gans*e s*epp+ als op nieuw ges*ap5 ons teg5la*t1 dan g5iet5 wij4 ,elk di]1 ja1 zelfs het kle9/e wormpje1 na> gelang van zijn5 a>d en zijne bew]ktuig+1 v]heugt zi* 9 zijn aanwez51 het g5iet4 ,de kikvors*1 die g$ur5de e5 w>m5 zom]avond 9 het wat] kwaakt1 g5iet2 de na*tegaal ond]v9dt g5ot1 wanne] hij 9 de takk5 van het geboomte zit en z+t1 en gij1 die hem hoort1 gij lui/]t met v]rukk+ na> d5 zilv]klank zijn] /em en g5iet4 ,de vogel1 die zijne jong5 vo$]t1 het hondje1 dat zijne kle95 zoogt1 g5iet en de mo$]1 die h>5 jeugdig5 lievel+ toela*t en op h>5 s*oot wiegt1 ond]v9dt het zalig/e g5ot4 ,god s*onk d5 m5s* de he]s*appij ov] al het g$i]te en gaf aan zijn lig*aam s*oonheid van vorm51 wa>van de aanblik insgelijks g5ot v]s*aft4 ,t] voortplant+ d] soort koos ,hij de s*eid+ des gesla*ts en v]bond aan de z9nelijke drift1 welk] bevr$ig+ aan het di] sle*ts e5e aang5ame gewa>word+ v]s*aft1 9 d5 m5s* d5 b& d] vri5ds*ap en d] tr\w4 ,da>door1 s*onk hij aan de /]vel+5 het edel/e g5ot3 de liefde4 ,wij kunn5 d5 blaauw5 hemel niet aans*\w51 ons oog kan niet weid5 ov] de gro5e beemd51 ov] de b]g5 met hunne wat]vall51 rots5 en w\d51 zond] te g5iet51 ja1 wij wet5 niet aan welke d] vele duiz5de van bloem51 die wij 9 d5 tu91 9 het w\d en op het veld aantreff51 wij de voorkeur zull5 gev51 all5 v9d5 wij ze s*oon1 het aans*\w5 er van geeft ons g5ot4 ,veel zeldzam] komt ons iets ond] de oog51 hetwelk wij leelijk v9d5 ( dat ons afs*uw inboezemt4 ,de ov]groote me]d]heid d] d+5 9 de natuur is 9 h>monie met ons s*oonheidsgevoel1 hetwelk de ,s*epp] zoodanig heeft +]igt1 dat het bes*\w5 d] natuur ons g5ot v]s*aft4 ,en nog edel]1 onbaatzu*tig] 9 h>5 a>d is de vreugde1 welke de bes*aafde m5s* zi* b]eidt1 wanne] hij de goddelijke vonk1 die 9 hem is gelegd1 vo$sel geeft1 wanne] hij zijn v]/&sv]mog5 aankweekt en oef5t2--de di*t] v]heugt zi*1 wanne] het hem mogt gelukk51 zulke toon5 aan zijne cit] te ontlokk51 die1 het s*oone en w>e bez+5de1 duiz5de h>t5 ro]52--de /]rekundige gevoelt1 dat de triomf d] wet5s*ap zijn boezem doorgloeit1 wanne] de komeet wordt gezi51 welk] v]s*ijn+ vooraf door hem is aangekondigd ( de planeet ontdekt wordt1 wa>van hij door b]ek5+ de /&plaats aan het hemelgewelf heeft aangewez52--de geoloog1 die li*t v]spreidt ov] de donk]/e ruimt5 d] a>de1 ja1 die het gans*e ontwikkel+sv]haal des a>dbols 9 het b9n5/e d] geb]gt5 lee/1--gelijk m$e de s*eikundige1 die e5 lig*aam 9 zijne be/&deel5 ontb9dt1 hetwelk vroeg] /e$s als enkelv\dig w]d bes*\wd1 ( die aantoont1 dat twee lig*am5 op gelijke wijze zijn zam5ge/eld1 hoewel zij uit]lijk ze] v]s*ill5d van elk&] zijn1 zij ond]v9d5 g5ot1 ev5 als de physicus1 die de id5titeit d] electrieke en magnetis*e kra*t het e]/ door proefnem+5 aantoonde1 ( die de wet ontdekte1 welke het hemelgewelf zwev5 en draaij5 doet1 welke planet5 aan zonn51 en zonn5 aan zonn5 v]b9dt2 - - ja1 zelfs d5 oog5blik zijns v]s*eid5s van deze a>de maakte de ,s*epp] d5 m5s* gemakkelijk1--want die m5s*1 die go$ en regtva>dig 01 draagt het bewu/zijn met zi* zijn5 pligt te hebb5 v]vuld en geeft zi* op zijn /]fb$ vol v]tr\w5 ov] aan d5 eeuwig5 be/uurd] d] natuur1 want van ,hem to* alle5 kan het li*t1 dat zijn a>ds* omkle$sel zoo lang bezielde en het nu dreigt te v]lat51 h]kom/ig wez51--het lig*amelijk gevoel wordt bij het /]v5 me] v]/ompt1 alle sm>t5 v]m9d]51 ma> des te lev5dig] ontwaakt de zielehoop 9 zijn b9n5/e1 en deze hoop wordt hem 9 zijn /]v5suur nog tot g5ot4 ,wa>he5 wij onze blikk5 w5d51 ov]al zi5 wij1 dat alle lev5de wez5s1 met d5 m5s* aan het ho(d1 be/emd zijn tot g5ot1 zo[el lig*amelijk als gee/elijk g5ot4 ,god is go$2 uit alle deel5 d] s*epp+1 bov5 en b5$5 ons1 van v]re en van nabij1 /raalt ons de goddelijke liefde te gemoet4 #ae4 ,go$ te zijn1 zond] tev5s regtva>dig te wez51 kan m5 van e5 alwijs1 alwet5d en alomteg5woordig wez5 onmogelijk aannem54 ,wij1 bep]kte m5s*51 kunn5 go$ zijn jeg5s dez51 t]wijl wij da>door tev5s e5e onregtva>digheid begaan jeg5s g554 ,s*ijnt het nu1 dat zoodanig iets m5igw]f het geval is ( gewee/ is 9 het lev5 d] m5s*5 en 9 de ges*i$5is1 wij moet5 geloov51 dat zulks met enkel5 ( tijdelijk het geval 0 ( ons sle*ts zoodanig toes*e51 dat zulks e*t] 9 het algeme5 en op e5e uitgebreide s*aal niet zijn kan en dat het ons 9 enkele gevall5 alln om die r$5 zoo toes*e51 dewijl wij de wet1 wa>na> de ontwikkel+sges*i$5is d] m5s*heid zi* regelt1 nog niet kond5 doorgrond54 ,9 de s*epp+ e*t] erlangt het e5e door het &]e zijne volkom5heid1 en alle deel5 van het groote heelal /aan w$]ke]ig tot elk&] 9 betrekk+4 ,gebeurt het nu1 dat e5 go$1 regts*ap5 m5s*1 na zijn lev5 9 komm] en ell5de doorgebragt te hebb51 van deze w]eld s*eidt met het bewu/zijn het go$e te hebb5 gewild1 met e5 onwankelba> v]tr\w5 op zi* zelv5 en met het va/e gelo(1 dat de gee/1 welke zijn lig*aam van d5 aanvang bezielde1 sle*ts e5 /raal van het eeuwige li*t is1--hoe durv5 wij ons dan v]met5 om te zegg51 dat ,god e5e onregtva>digheid jeg5s di5 m5s* beg+8 ,hoe kunn5 wij wet51 wa>toe hij uitv]kor5 08 ,wij zijn sle*ts s*akels e5] ket5 en e5 i$] van ons heeft zijne roep+6--,en zi5 wij niet 9 de mee/e gevall51 dat de go$e beloond1 de booze ge/raft wordt door 's m5s*5 h&8 ,draagt de heimelijke booswi*t zijne /raf niet 9 zijn boezem met zi*8 folt]t hem niet de geheimz9nige inn]lijke /em1 die hij nimm] geheel het zwijg5 kan oplegg51 het gewet51 dat vroeg] ( lat] ontwaakt1 ja1 hem m5igw]f nog 9 zijn /]v5suur tot bek5t5is d] gepleegde misdad5 br5gt8--,het gelo( /aat d]halve bij ons onwrikba> va/3 dat1 dewijl de gans*e s*epp+ luide ,gods algo$heid v]kondigt1 ,god ook regtva>dig is4 #af4 ,elk voorw]p 9 de natuur is1 hetge5 het s*ijnt te zijn4 #i ,de zon b$riegt ons niet1 wanne] zij des morg5s opgaat2 zij v]spreidt li*t en w>mte1 gelijk zij voormaals de$4 ,de spijs1 die wij nuttig5 v]kwikt ons1 de koele drank laaft ons1 gelijk wij zulks v]wa*t54--,alle v]s*ijnsel5 9 de natuur ke]5 regelmatig w$] en de beweg+5 d] hemellig*am5 h]hal5 zi* met nimm] fal5de zek]heid4 ,de maan draait zoo regelmatig om de a>de1 de a>de om de zon1 dat wij de /&plaats dez] drie hemellig*am51 zoo m$e van alle &]e planet5 en trawant5 t5 opzigte van elk&]1 voor elk5 dag1 ja1 voor elk5 oog5blik van d5 dag vele j>5 vooruit b]ek55 en opgev5 kunn54 ,de regelmatige t]ugke] van deze en van alle &]e v]s*ijnsel5 wordt door ons natuurwet geheet5 en de erv>+ heeft ons gele]d1 dat s$]t duiz5d5 van j>5 (1 bet] gezegd1 s$]t m5s*5 aanwezig w>5 om de natuur wa> te nem51 ge5 enkele dez] wett5 ons b$rog51--dat ge5 w]eldlig*aam ooit 9 het g]+/e van zijne baan afweek en ge5e enkele m9uut vroeg] ( lat] kwam1 dan de wet eis*te4 #aj ,ge5 vogeltje v]loo*5de ooit zijn5 a>d1 ge5 insektje zijn in/9ct3 elke plant beg9t t] zelfd] tijd uit te bott5 en doet elk ja> w$] dezelfde bloem5 ontluik51 wa>m$e zij veld5 en beemd5 re$s vr eeuw5 si]de4--,de zee rij/ bij het vlo$getijde1 zakt bij de ebbe en gehoorzaamt zoo onv]&]lijk getr\w aan de wett5 d] zwa>tekra*t 7de aantrekk+skra*t d] maan71 dat voor elke plek des a>dbols het uur1 wa>op dit v]s*ijnsel zal plaats grijp51 vele j>5 vooruit met naauwkeurigheid kan b]ek5d word54--,ge5 lig*aam daalde ooit uit de lu*t na> de a>de1 dat ligt] 0 dan de hoeveelheid van deze lu*t1 welke het v]plaat/1 en ge5 lig*aam1 't welk zwa>d] 0 dan zij1 rees ooit opwa>ts 9 de lu*t2 nog nimm] bevroor het wat] bij e55 g]+]5 graad van k\de dan die van nul graad ,raumur2 nimm] v]loor de kleia>de de eig5s*ap om zi* met zwavelzuur te v]e5ig5 en alu9 te vorm52 ligtelijk wordt g\d opgelo/ 9 e5 m5gsel van z\t- en salpet]zuur2 t5 all5 tijde smolt keuk5z\t 9 wat]1--ma> nimm] heeft iem& gezi51 dat g\d 9 alcohol w]d opgelo/ ( dat wat] zi* met olie v]bond4 ,godgele]d5 hebb51 wel is wa>1 aan wond]5 van deze en d]gelijke soort gelo( geslag51 ma> niem& heeft nog ooit de g]+/e afwijk+ van e5e natuurwet wa>g5om54--,dezelfde f\t5 en gebrek51 die d5 m5s* aankleefd5 t5 tijde van ,mozes1 zij zijn nog h$5 zijn erfdeel2 ma> hetzelfde godsdi5/ige gevoel1 dat onze blikk5 hemelwa>ts trekt en ons h$5 aanspoort de ho$anigh$5 van d5 ,s*epp] des heelals te doorgrond5 en de z$elijke wet voor ons en ons maats*appelijk lev5 da> uit af te leid51 datzelfde gevoel bezielde d5 m5s* op gelijke wijze re$s vr &]half duiz5d j>54--,w]wa>ts wij onze blikk5 w5d51 wij zi5 dat aan d5 hemel en op a>de alles wat da> is1--9 het wat]1 9 de lu*t1 9 het plant5- en 9 het di]5rijk1 9 ons zelv51--be/aat en zi* beweegt na> onwankelba> va/e wett51 die nimm] de g]+/e afwijk+ toelat54 ,alles ke]t met onv]&]lijke tr\w w$] t]ug4 ,god is eeuwiglijk dezelfde1 onv]&]lijk getr\w en wa>a*tig4 #ag4 ,m5 moet zi* ,god niet voor/ell5 als e5e kra*t1 welke van de natuur ges*eid51 buit5 ha> geleg5 is1 ma> 9 teg5deel als e5e kra*t 9 ha> aanwezig1 als de algeme5e gee/ 9 de natuur--als de w]eldgee/4 ,op het e]/e gezigt zal het vel5 kunn5 toes*ijn51 dat deze gee/elijke kra*t uitsluit5d 9 's m5s*5 v]beeld+ be/aat1 e5e bloote h]s5s*im is1 zond] ind]daad te zijn--dat zij niets &]s is dan e5 d5kbeeld1 dat ons voor/ell+sv]mog5 zi* heeft gevormd door het afleid5 van gevolg5 uit de v]s*ijnsel5 9 de natuur1 wa>van wij d5 oorsprong en het voortbe/aan niet kunn5 v]kl>51 en dat wij om die r$5 onze toevlugt nem5 tot e5e nog onv]kla>ba>d] oorzaak1 welke wij ,god noem54 ,deze oorzaak e*t] ligt1 na> het bew]5 d] a!i/51 9 de natuur zelve en onze ,god is niets &]s dan het ab/racte d5kbeeld d] w]kelijke natuur 9 onz5 gee/4 ,na> deze wijze van bes*\w5 z\d5 wij zelv5 ev5 ze] e5 deel zijn d] ,godheid als de tr\we hond1 die ons op onze w&el+ v]gezelt1 ( als de woe/e1 blo$dor/ige wolf1 die ons dreigt te v]sl9d51--ev5 ze] als de koe1 die 9 g9ds*e weide graa/1 ( als de bliksem1 die uit de wolk5 te voors*ijn komt1 ( de planeet1 die1 door e5e onzigtb>e h& g$rev51 rondom de zon draait4--,met &]e woord53 de natuur heeft h>e oorzaak 9 zi* zelve en er be/aat niets buit5 de /( en de kra*t51 welke da>aan onafs*eidelijk zijn v]bond5 en wa>door deze /( tot v]s*ill5de onbew]ktuigde en bew]ktuigde lig*am5 v]vormd wordt4 ,ma> deze bew]+ is niet sle*ts 9 /rijd met het v]/&1 dat zegt3 ik b51 ik d5k1 ik heb mijzelv5 e*t] niet ges*ap51 er moet d]halve e5 nog hoog] v]/&1 e5e nog hoog]e1 d5k5de kra*t zijn dan ik--er wordt buit5di5 nog e5 regt/reeks* bewijs gevond5 voor het be/aan van ,god1 namelijk1 zulk e5e uit+ d] algeme5e oorspronkelijke kra*t1 welke zi* aan ons op e5e regt/reeks*e wijze te k5n5 geeft4 ,deze regt/reeks*e uit+ d] oorspronkelijke kra*t zull5 wij nu pog5 te v]kl>51 nadat wij alvor5s die ho$anigh$5 ,gods hebb5 opg5oemd1 welke wij door gevolgtrekk+ uit de v]s*ijnsel5 9 de natuur afleid54--,deze regt/reeks*e uit+ doet zi* aan ons voor als e5e all]hoog/e kra*t1 die alle &]e kra*t5 behe]s*t1 wa>aan al1 dat ov]ig5s be/aat1 ond]worp5 is en niets zi* kan onttrekk51 ja1 zond] welke niets g$a*t kan word51 dewijl het d5k5 zelfs alle5 9 en door deze kra*t mogelijk wordt gemaakt4 ,zond] de imm] wak5de1 nimm] oph\d5de a&rift dez] kra*t z\ de gans*e w]eld oph\d5 te zijn4 ,is de aanwezigheid van ruimte e5e voorwa>de om het be/aan e5] lig*amelijke w]eld mogelijk te mak51 ma> welke de gee/ niet behoeft1 wij kunn5 ons no* lig*aam1 no* gee/ voor/ell5 zond] deze kra*t4--,deze kra*t is met d5 bliksem1 welke de lu*t doorklieft1 zij begeleidt d5 m5s* 9 het graf1 zij kruipt vr d5 worm op d5 bodem he51 zij ijlt d5 klank vooruit1 ja1 zij is snell] dan het li*t en moge de li*t/raal1 die van de zon uitgaat1 #dbjjj mijl5 9 ne seconde doorloop5 om1 zoo snel mogelijk1 de opp]vlakte d] a>de te b]eik51 deze kra*t e*t] is nog a*t m9ut5 voor hem alda>4--,(s*oon deze magtig/e van alle kra*t5 zuiv] gee/elijk1 ja1 onlig*amelijk] is dan e5e g$a*te1 wij zi5 niettem9 elk5 oog5blik het bewijs1 dat zij aanwezig is2 zij ru/ nooit1 ja1 /aat nimm] het duiz5d/e deel e5] seconde /il4 ,hoort gij de klok slaan8--,e51--twee4 ,tuss*5 beide slag5 v]liep tijd2--elke slag vord]t tijd en de vlugtig/e g$a*te1 die bij ons opkomt1 doet nog tijd v]loop54 ,niets kan buit5 d5 tijd tr$5 en niem& kan zi* zelfs het g]+/e g$eelte van e5 oog5blik aan d5 invlo$ des tijds onttrekk54--,de tijd br5gt alle kra*t5 e]/ aan het w]k5 en /uwt alles1 dat be/aat1 onw$]/aanba> voort4 ,m5 kan zi* hem niet &]s voor/ell51 dan voortijl5d2 hij beleeft en ov]leeft alles4 ,de tijd is de onzigtb>e drijfve]1 welke ,god aan de zigtb>e s*epp+ m$$eelt4 ,alle5 door tuss*5kom/ van d5 tijd is het mogelijk1 dat nog iets &]s dan ,god be/aat4 ,de tijd is de ov]gang ,gods 9 de w]eld4 ,groot d]halve is de dwal+ d]g551 die zi* voor/ell51 dat ,god ru/1 dat hij w]keloos is1 s$]t hij de w]eld heeft ges*ap51 dewijl hij1 gelijk zij bew]51 de natuurkra*t5 en wett5 9 zijne plaats laat reg]52--deze kra*t5 en wett5 to* zijn ges*ap51 zijn d]halve niet zelf/&ig1 z\d5 niet kunn5 blijv5 be/aan1 indi5 de eeuwige1 oorspronkelijke kra*t niet aanwezig w>e1 wa>uit zij voortvloeij54 ,god is de gee/1 de ziel 9 de natuur1 welke elk oog5blik des tijds1 gi/]5 gelijk h$51 onoph\delijk voortgaat de s*epp+ te beziel51 tot beweg+ en w]kzaamheid op te wekk54 ,de tijd /aat ge5 oog5blik /il4 ,god ru/ nimm]4 ,god is voortdur5d w]kzaam4 ,het voorafga&e bevat 9 algeme5e en korte trekk5 de le] d] k5nis van ,god geput uit de natuur4 ,het volg5de is de k5nis van ,god toegepa/ op het m5s*elijk lev5 ( de z$ele]1 wa>van hi] insgelijks sle*ts de ho(dgrond/ell+5 9 algeme5e korte bewoord+5 m$eg$eeld kunn5 word54 ,er is ge5 bewijs teg5 de wa>heid dez] le]1 no* 9 d5 hemel1 no* op de a>de4 ,gelijk er sle*ts ,e5 ,god is1 kan er sle*ts e5e wa>heid1--sle*ts e5e w>e godsdi5/ en z$ele] zijn en dit kan ge5e &]e wez51 dan die uit de natuur en h>e v]s*ijnsel5--de voortdur5de op5b>+ ,gods1--is afgeleid4 ,hi]op b]u/ het evangelie van d5 regtz9nig geloovig5 m5s*4 #ah4 ,door de bes*\w+ van ons zelv5 en van de s*epp+1 die ons omr+t1 zijn wij tot de k5nis gekom51 dat e5e d5k5de1 met r$e begaafde kra*t1 e5 gee/1 e5e ziel 9 ons lig*aam woont1 9 /aat om de taal d] s*epp+ te v]/aan4 ,de s*epp+ sprak tot ons door middel onz] vijf z9n51 als door d5 mond van ev5 zoo vele tolk52 zij gaf ons te k5n51 dat wij sle*ts e5 kle91 van alle zijd5 afhankelijk lid 9 de groote1 one9dige s*epp+ zijn en dat de ,mak] dez] s*epp+ n almagtig1 eeuwig1 alomteg5woordig1 alwet5d1 alwijs1 go$1 regtva>dig1 onv]&]lijk wa>a*tig en voortdur5d w]kzaam ,god is4--,hij is de eeuwige1 die no* e5 beg9 _h1 no* e5 e9de zal hebb51 de d5k5de en alles beziel5de kra*t 9 de natuur1 wa>van onze eig5e1 d5k5de gee/ e5 flaauw afs*ijnsel1 als het w>e e5 twijgje van d5 boom des lev5s1 e5 /raal van het algeme5e1 groote1 gee/elijke li*t is4--,kunn5 wij nu het eig5lijke wez5 dez] goddelijke kra*t1 die wij ons onlig*amelijk1 als gee/ moet5 voor/ell51 niet begrijp51 wij gevoel5 niet te m91 dat onze m5s*elijke gee/ met d5 goddelijk5 gee/ v]want moet zijn1 dewijl wij ov]ig5s 9 de gans*e s*epp+ niets v9d51 wa>m$e wij onze r$elijke ziel z\d5 kunn5 v]gelijk54 ,onze gee/elijke natuur /aat d]halve 9 betrekk+ tot ,god1 is met hem v]want en het /rev5 van geheel ons lev5 moet da>he5 zijn g]igt om op ,hem te gelijk54 #ai4 ,hij e*t] is almagtig2 dat kunn5 wij niet zijn1 want wij zijn sle*ts e5e kle9e s*akel 9 de groote ket5 d] s*epp+1 die hij aane5v]b9dt4 ,hij is eeuwig en ons lev5 omvat e5e zoo korte1 ons vooraf zelfs geheel onbek5de h&bre$te tijds4 ,hij is alomteg5woordig en wij zijn sle*ts op e5e enkele plek te gelijk aanwezig en hebb5 ma&5 tijds noodig om sle*ts e5 vi]de g$eelte van d5 omvang dez] kle9e a>de te doorreiz54 ,hij is alwet5d en wij wet5 sle*ts hetge5 wij door middel onz] vijf z9n5 erv>5 en 9 ons geheug5 +epr5t hebb52 hetge5 nev5s ons voorvalt op e5e plaats1 die door e5 enkel5 w& van ons is ges*eid51 kunn5 wij niet wet52 d5 dag van gi/]5 k5d5 wij e]gi/]5 niet2 de dag van morg5 is voor ons e5 geheim en hetge5 ons de dag van ov]morg5 b>5 zal1 blijft ons h$5 en morg5 nog onbek5d4--,ma> ,god is m$e alwijs1 algo$1 regtva>dig1 onv]&]lijk wa>a*tig en voortdur5d w]kzaam en deze vijf ho$anigh$5 zijn het1 die ons d5 weg aanwijz51 di5 wij behoor5 te bew&el54 ,vijf woord5 vatt5 d5 inh\d zam5 d] z$ele]1 die wij behoor5 te volg54 ,wij moet5 er na> /rev5 om wijs1 go$1 regtva>dig1 getr\w en wa>a*tig en w]kzaam te zijn4 #bj4 ,god is alwijs3 ,wij moet5 er na> /rev5 om wijs te zijn4 ,bij dit /rev5 moet5 wij vi] algeme5e grond/ell+5 tot rigtsno] nem54--#ao4 ,wij moet5 ons gew5n51 ov] al hetge5 wij wa>nem51 zelf na te d5k5 en dit te ond]zoek54--#bo4 ,wij moet5 niets zegg51 niets b$rijv51 zond] vooraf de gevolg5 van hetge5 wij zegg5 ( do5 zull51 naauwkeurig te hebb5 ov]wog54--#co4 ,wij moet5 elke zaak van h>e beide zijd5 bes*\w54 ,wordt1 b4 v41 iets go$s van iem& v]haald1 wordt e5 ges*rift als e5 voortreffelijk w]k geprez51 dan behoor5 wij ons te v]heug51 dewijl wij iets go$s hebb5 v]nom51 zond] het da>om onvoorwa>delijk te geloov52 wij behoor5 het e]/ dan als wa> aan te nem51 wanne] de p]soon ( het boek ons e5 g5oegzaam belang inboezemde1 zoodat wij ons g5eigd gevoeld5 door eig5 ond]zoek ons van de wa>heid van het gezegde te ov]tuig54 ,wordt e*t] iets kwaads van iem& v]haald1 ( wordt e5 ges*rift als sle*t en v]d]felijk v]oordeeld1 dan moet5 wij zulks niet geloov51 wij moet5 e]/ de v]d$ig+ van d5 bes*uldigd5 p]soon hoor51 wij moet5 het ges*rift e]/ lez5 en dan besluit54--#do4 ,wij moet5 alle onvoorwa>delijk ( bl9d gelo( v]w]p51 als zijnde zulks d5 r$elijk5 m5s* onwa>dig4 ,wij moet5 ge5e voors*rift5 en le]/ell+51 onv]s*illig ( zij gezegd word5 te moet5 doorgaan als goddelijke op5b>+ ( niet1 aannem5 en opvolg51 indi5 zij niet vooraf1 ond] het voorzitt]s*ap van het gezond v]/&1 zijn ond]worp5 geword5 aan de vuurproef d] natuurwet2 kom5 zij ons1 na dit ond]zoek1 r$elijk1 dat wil zegg51 begrijpelijk voor en 9 ov]e5/emm+ met de wett5 d] natuur1 e]/ dan moet5 wij er gelo( aan he*t51 ze als wa> aannem5 en opvolg54--,die deze vi] grondregel5 niet tot rigtsno] zijn] h&el+5 neemt1 zal zijn gans*e lev5 door e5 dwaas blijv51 die aan d5 leib& zal loop5 van i$]1 die me] v]/& heeft ( sluw] is dan hij4 ,niet alle m5s*5 b]eik5 e5 gelijk5 graad van volkom5heid1 wat betreft hunne lig*amelijke en gee/elijke ontwikkel+4 ,t]wijl vele m5s*5 dom voortlev5 en /]v51 v]heft zi* bij &]5 de k5nis van het w>e en s*oone tot gee/drift2 t]wijl e5ige m5s*5 d5 tijd 9 e5e logge ru/ doorbr5g51 gevoel5 &]5 zi* voortdur5d aangespoord tot w]kzaamheid2 t]wijl vel5 de uitgebreid/e k5nis1 die zij bezitt51 zelfs bij de be/e b$oel+51 welke h5 beziel51 niet kunn5 m$$eel51 hebb5 &]5 de gaaf v]kreg5 hetge5 zij wet5 zoodanig 9 te kle$5 en voor te drag51 dat het snel d5 weg na> het h>t d] m5s*5 v9dt4 ,de m$$eel+51 door d]gelijke begaafde p]son5 g$aan1 hetzij deze mondel+ ( 9 ges*rifte ges*i$51 moet5 wij 9 e]e h\d5--ond]zoek5 en--indi5 zij blijk5 proefh\d5d te zijn1 als wa>heid aannem5 en opvolg54 ,gij begaafd5 e*t]1 die v]me5t wa>h$5 te hebb5 ontdekt1 welke &]e m5s*5 niet algeme5 g5oeg k5n52 zoo m$e gij die door me]d]e erv>+ ( door e5e bet]e opvo$+ me] k5nis hebt v]gad]d dan &]e m5s*51 gij zijt v]pligt van het uwe aan &]5 m$e te deel54 ,dit is e5e z$elijke wet1 welke ,jezus van ,naz>e? re$s voor me] dan #ahjj j>5 voor wa> erk5de en le]de1 to5 hij sprak3 ,laat uw li*t s*ijn5 voor de m5s*51 opdat zij uwe go$e w]k5 zi5 en uw5 vad]1 die 9 de hemel5 is1 v]he]lijk54 ,de r$elijke gee/1 welke de m5s* bezit1 v]heft hem bov5 alle di]51 doet hem op ,god gelijk54 ,nev5s de zorg1 welke wij voor ons lig*aam behoor5 te drag51 moet5 wij d]halve er na> /rev5 om onz5 gee/ met k5nis te v]rijk5 en tra*t5 om wet5s*appelijke ontwikkel+ ond] alle /&5 d] maats*appij te bevord]54 ,wij behoor5 zorg te drag51 dat die wet5s*app51 welke ons tot zek]e 7positive7 k5nis br5g51 de natuurwet5s*app51 na voorafga&e beoef5+ d] taal- en wiskunde1 b5ev5s de ges*i$5is d] m5s*heid1 bij voorkeur 9 alle s*ol5 word5 ond]wez5 en dat elke burg] van d5 /aat door de uit zijne godsdi5/ afgeleide wet v]pligt zij1 zi* bek5d te mak5 met d5 ho(d9h\d van de v]s*ill5de takk5 d] natuurwet5s*app51 opdat hij 9 de inrigt+ van het zonne/elsel ev5 ze] als 9 de organ5 van het m5s*elijk lig*aam1 gelijk m$e 9 het plant5- en di]5rijk de doelmatigheid van alle gemaakte inrigt+5 le]e bewond]5 en da>uit de wij%eid en go$heid des ,s*epp]s 9 zijne w]k5 le]e k5n54 ,de eig5lijke natuurond]zoek]s e*t]--de m9]aloog1 botanicus1 zoloog1 de ontle$kundige1 physioloog1 geoloog1 s*eikundige1 physicus1 meteoroloog en de /]rekundige--z\d5 het niet b5$5 hunne wa>digheid behoor5 te a*t51 met all5 ijv] er na> te /rev5 om hunne wet5s*ap 9 e5e /e$s e5v\dig] en me] algeme5 v]/aanba> word5de taal te v]kl>5 en me] ( m9d] voll$ige en grondig beh&elde op/ell5 da>omtr5t te lev]51 op zulk e5e lee/ ges*oeid1 dat zij ond] het begrip vall5 van de v]s*ill5de me] ( m9 bes*aafde klass5 d] maats*appij2--hi]bij z\ /e$s het oog moet5 word5 geh\d5 op de voornaam/e uitkom/5 door het natuurond]zoek v]kreg51 met aanwijz+ van het nut1 't welk uit de toepass+ er van 9 het praktis* lev5 zij te trekk51 opdat ook de m9d] ontwikkeld51 de h&w]ksman en de dagloon]1 d5 weldadig5 invlo$ d] v]li*t+ z\d5 gevoel5 en niet lang]1 tot nadeel d] me] v]/&ig51 bijgelo( en dwaalbegripp5 z\d5 aanklev54 ,voor de v]spreid+ van d]gelijke w]k51 zoo veel sle*ts imm] mogelijk v]rijkt met afbeeld+5 t] opheld]+ d] beh&elde ond]w]p51 behoorde de /aat zorg te drag54 ,gelijk elke wet5s*ap en elke tak van wet5s*ap zijne gee/driftvolle beoef5a>s heeft gevond51 die me] dan &]5 ges*ikt w>5 om d5 bloei er van te bevord]51 ditzelfde is insgelijks het geval gewee/ op het gebi$ d] godsdi5/ en z$ele]4 ,abraham1 die voor me] dan #chjj j>51 ,mozes1 die #djj j>5 lat] 9 ,egypte en ,syri1 ,zoroa/]1 die voor ongeve] #bgjj j>5 9 noordoo/elijk ,p]si en ,gautama 7,bo$ha71 die voor #bdjj j>5 9 ,indi1 zoo m$e ,kong foe tse1 die sle*ts #ajj j>5 na dez5 9 ,*9a pr$ikte1 w>5 mann5 die met gee/drift dit gebi$ van k5nis hebb5 bew&eld1 ev5ze] als ,jezus van ,naz>e?1 die vr #ahcj j>5 ond] de ,jod5 en ,mohamm$1 die vr #abdj j>5 ond] zijne l&sli$5 9 ,arabi optrad en h5 le]de4 ,vele &]e m9d] algeme5 b]oemd geword5e mann5 zijn na h5 gekom54 ,hetge5 van de le] dez] vroeg/e godsdi5/- en z$ele]>5 tot op ons is ov]gekom51 zult gij met vru*t lez51 indi5 gij d5 inh\d d] vroeg] m$eg$eelde1 tot leiddraad /rekk5de grond/ell+5 niet uit het oog v]lie/ en het kaf van het koorn weet te ond]s*eid54 ,indi5 gij da>toe 9 /aat zijt1 zult gij zelfs 9 de oud/e godsdi5/ige ges*rift51 ev5 als 9 d5 bijbel1 m5ige go$e z$eles en voortreffelijke leefregel5 v9d51 die gij met voordeel kunt opvolg54 ,jezus van ,naz>e? beval bov5 alles luide en s*oon aan het betra*t5 d] m5s*5liefde en hij ijv]de teg5 de s*ijnheiligheid d] to5malige prie/]s4 ,gij kunt deze le] met vru*t toepass5 op de h$5daags*e prie/]s4 ,nadeelig e*t] is het voor uwe vorm+1 indi5 gij ge5 &] boek lee/ dan d5 bijbel2 op die wijze wordt gij e5zijdig van oordeel1 bijgeloovig1 onv]draagzaam1 s*ijnheilig-vroom1 gij v]lie/ zelfs d5 go$5 smaak en 9 het gezellige lev5 wordt gij voor &]5 onuit/aanba>4--,is dan de w]eld1 s$]t ,jezus zijne le] v]kondigde1 niet me] dan #ahjj j>5 oud] geword58 ,bevat deze a*tti5 hond]d j>5 lange ges*i$5is van het m5s*elijke gesla*t niet vele gewigtige less5 en erv>+58 ,is de bes*av+ d] m5s*heid s$]t di5 tijd niet vooruitgegaan en heeft het ond]zoek d] natuur niet tot ontdekk+5 geleid1 zijn niet wa>h$5 aan het li*t gebragt1 wa>van de/ijds nog niem& zi* e5ig d5kbeeld kon mak58 ,en wat is nu het geval2 van al deze uitkom/5 en vru*t5 d] naspor+1 d] bes*av+ en d] gans*e #ahjj j>5 lange ges*i$5is v9dt m5 9 d5 bijbel niets4--,ma> ook niet alle godsdi5/le]>51 welke 9 v]s*ill5de tijd5 zijn opgetr$51 ( die nog h$5 bij duiz5d5 lev51 zijn mann5 door de wa>heid met gee/drift v]vuld4 ,de le]1 welke vel5 belijd51 wijkt zoodanig af van alle natuurwett51 zij druis*t zoo ze] 9 teg5 het gezond v]/&1 dat de v]kondig]s van d]gelijke le]/ell+5 niet &]s kunn5 zijn dan a4 dweep]s1 dat wil zegg51 krank5 na> het gemo$ en d5 gee/1 ( b4 b$rieg]s2 mee/al gaan zij aan beide kwal5 te gelijk mank3 ( wel zij pleegd5 bij hun optr$5 re$s b$rog en de opgang1 di5 zij maakt51 v]vo]de h5 tot gee/drijv]ij1 ( zij w>5 aanvankelijk dweep]s1 die zi* lat] tot het pleg5 van b$rog liet5 ov]hal54 ,tot de e]/g5oemde soort behoorde ond] &]5 ,joe ,smi?1 de pr(eet d] ,mormon54--,lee/ gij nu ge5 &] boek dan di5 e55 bijbel en zwelgt gij buit5di5 nog met volle teug5 fanatiek-n>cotis*e drank5 91 zoo als1 bij voorbeeld3 de ,op/&+ d] dood51 het ,boek d] toekom/1 het ,brood des lev5s1 de ,kruisig+1 de ,*ri/usreg]+ voltooid1 het ,visio5 d] op/&+1 de ,v]s*ijn+ aan me] dan vijf hond]d1 de ,sla&e engel6 enz41 enz41--niets dan held5di*t51 +egev5 door e5e koortsa*tige phantasie1 die zi* van alle b&5 heeft ontslag51 dan ontvlamt het k\de vuur d] dweepzu*t 9 uw5 boezem en uwe ziel v]droogt gelijk e5e mummie1 gelijk het gro5e veld1 wa>ov] de sirocco waait1 door d5 droog5 adem van het woord1 dat gij eeuwiglijk en eeuwiglijk op nieuw op d5zelfd5 oudjoods*5 ,prophet5toon v]neemt2--gij zijt dan gelijk e5 s*aap op de dorre heide2 e5 booze gee/1 die u aan d5 leidb& heeft gebond5 en u tot zijn doel wil gebruik51 vo]t u g$urig rond 9 e5 kr+ en--aan alle kant5 ligt de s*oon/e gro5e weide6 namelijk1 de s*epp+1 de lev5de op5b>+ ,gods1 ma> wa>9 gij o1 arme s*ap56 nimm] zult graz51 indi5 e5 go$e gee/ zi* niet ov] u erb>mt en u haalt uit d5 kr+ op de dorre heide4--,ik zal u e5ige d] go$e gee/5 opnoem5 en raad u aan hunne ges*rift5 te lez52 da>9 zult gij zek]e wa>h$5 v9d51 welke nuttig voor u zijn1 u zull5 v]kwikk5 en die op elke bladzijde de ho$anigh$5 van d5 algo$5 ,s*epp] d] natuur uit zijne w]k5 v]kondig54 ,algeme5 v]/aanb>e ges*rift5 9 onze taal zijn ond] &]5 de volg5de4--,de volmaak!d5 van d5 ,s*epp] 9 zijne s*epsel5 bes*\wd1 t] v]heff+ van ,god en tot bevord]+ van nuttige natuurk5nis4 ,nieuw bew]kt door ,f4 ,kais]1 ,c4 ,i4 ,mat!s1 ,j4 van d] ,hoev51 ,h4 ,c4 van ,hall en ,e4 ,a4 ,beima4 #ahdi-aheb4--;,f4 ,kais]1 de /]rehemel4 #ahec4--;,f4 ,kais]1 populair /]rekundig ja>boek voor #ahed4--;,album d] ,natuur1 e5 w]k t] v]spreid+ van natuurk5nis ond] bes*aafde lez]s van all]lei /&4 #aheb-ahec4--,practis*e ,volksalmanak ( ja>boekje t] v]spreid+ van k5nis d] toegepa/e wet5s*app5 ond] all]lei /&5 d] ,maats*appij4 #ahed--,p4 van d] ,burg1 e]/e grondbeg9sel5 d] natuurkunde4 #ahec4--;,d4 ,luba*1 e]/e grondbeg9sel5 d] natuurkunde van d5 m5s* 7ov] het zam5/el des m5s*elijk5 lig*aams en de v]rigt+5 van zijne deel574 #ahec4--;,c4 ,i4 ,mat!s1 de lu*t en de v]s*ijnsel5 van onz5 dampkr+4--,h&leid+ tot de k5nis d] natuur2 s*oolboek2 uitgegev5 door de ,maats*appij tot ,nut van 't ,algeme54 #ahea2 b5ev5s vele &]e natuurkundige w]k5 door diezelfde ,maats*appij uitgegev51 bij voorbeeld1 ,volks wis- en w]ktuigkundig lees- en le]boek1 ,volks-meetkunde1 ,volks-s*eikunde1 het k9d 9 zijne e]/e lev5sj>51 enz4--,p4 ,h>t+1 de magt van het kle9e1 zigtba> 9 de vorm+ van onze a>de4 ,utre*t1 #ahdi4--,somm]1 bes*rijv+ van 't ,heelal4--,m4 ,i4 ,s*leid51 populaire voorlez+5 ov] de plant en ha> lev54 ,am/]dam1 #ahec4--,spor5 van de natuurlijke ,ges*i$5is d] ,s*epp+4 ,uit het engels* door van d5 ,broek1 met e5 voorwoord van ,g4 ,i4 ,muld]4 ,utre*t1 #ahdi4--;,j4 ,l4 de ,bruijn ,kops1 ,beg9sel5 d] ,/aa?ui%\dkunde4 ,leid51 #ahej4--;,f4 ,w4 ,h(fmann1 ov]zigt d] ,algeme5e ,a>dkunde1 e5 le]- en leesboek voor alle /&54 #ahec4 ,buit5di5 be/aan er nog vele &]e populaire1 bevattelijk ges*rev5 w]k5 ov] de natuurwet5s*app51 die elk gele]de1 i$] 9 zijn vak1 d5 ond]zoekliev5de ga>ne zal opgev54 ,lee/ die2 zij zijn door go$e gee/5 ges*rev54 ,&]e m5s*5vri5d5 leidd5 uit de ges*i$5is en hunne eig5e erv>+ less5 van lev5swij%eid af1 en v]zameld5 z$espreuk51 die zij 9 v]s*ill5de w]k5 m$$eeld54 ,ook d]gelijke ges*rift5 moet5 wij 9 e]e h\d5 en hunn5 inh\d 9 ons geheug5 pr5t54 ,ik zal uwe a&a*t hi] sle*ts op e5 d]zelv5 bij uitnem5dheid ve/ig54 ,lee/ ,b5jam9 ,franckl9's spreekwoord5 van d5 oud5 ,h5drik ( de ,wij%eid van d5 go$5 ,ri*>d1 die ond] &]5 9 onze taal zijn uitgegev5 als ,le]rijke keur uit ,b4 ,franckl9's z$ekundige s*rift54 ,uitgegev5 door de ,maats*appij tot ,nut van 't ,algeme5 7#ahdc4 ,am/]dam71 e5 boek1 hetwelk 9 we9ige bladzijd5 e5 s*at van wa>heid en lev5swij%eid bevat4 ,de be/e en onuitputtelijke bron van wij%eid e*t] voor i$]e5 is zijn eig5e gee/ en de lev5de s*epp+1 die hem omr+t en wa>m$e hij door middel zijn] vijf z9n5 9 betrekk+ /aat4 ,indi5 wij de vi] e]/e onz] algeme5e grond/ell+5 aan het /uurrad plaats5 en de natuur gadeslaan met d5 m5s*1 die zi* da>9 rondom ons beweegt1 dan zull5 wij 9 kort5 tijd 9 /aat zijn zelv5 de regel5 va/ te /ell51 die wij op ons lev5spad1 9 d5 omgang met &]e m5s*5 moet5 opvolg51 t5 e9de ons voor /ruikel5 te beho$51 ja1 bij dit ond]zoek kunn5 vele di]5 d] wild]nis ons le]5 en ons bes*am51 indi5 wij zondigd5 teg5 de voors*rift5 d] spa>zaamheid1 d] matigheid1 d] voorzigtigheid1 d] w]kzaamheid en d] vlijt1 ( indi5 het mogt gebeurd zijn1 dat e5e mo$] de liefde jeg5s ha> jong gebor5 k9d uit het oog v]loor4 ,de roep+ d] prie/]s e*t] moet deze zijn3 het w>e1 het s*oone1 dat de gezam5lijke kra*t5 van alle m5s*5 op het v]e5igd gebi$ d] natuurwet5s*app5 door ond]zoek hebb5 ontdekt1 d5 volke m$e te deel51 op e5e wijze1 die voor i$] v]/aanba> is en da>bij zo[el 9 de ond]deel5 als 9 het groote geheel de he]lijkheid des ,s*epp]s aan te toon52 v]volg5s te v]kl>5 hoe 9 al het ges*ap5e1 9 de v]s*ijnsel5 en 9 de wett5 d] natuur1 de ho$anigh$5 ,gods--zijne one9dige wij%eid en go$heid--doorbl9k51 en hi]uit af te leid5 de deugd51 na> welk] bezit wij moet5 /rev51 de z$elijke wet1 die wij behoor5 op te volg54--,de lev5de natuur 9 al h>e deel51 de ges*i$5is d] m5s*heid 9 al h>e v]s*ill5de tijdp]k51 zijn zoo onuitputba> rijk 9 b\w/(f5 van dez5 a>d1 dat e5 prie/]1 die dagelijks twee voorbeeld5 er van wilde uitkiez51 om ze tot tek/ voor zijne le]r$e1 als ond]w]p zijn] voordragt te bezig51 gelijk zulks ?ans met n p] week het geval is1 niet z\ behoev5 te vreez51 dat de /( z\ word5 uitgeput1 al w]d hij #ejj ja> oud6 ,aan dit doel behoorde de e]/e helft van elk5 zondag te zijn gewijd1 en de k]k5 z\d5 /e$s blijv51 hetge5 de s*ool 0 voor het k9d1 d5 jongel+3 e5 tempel d] wij%eid en d] k5nis voor i$]e51 ma> bov5al voor de middel- en lag]e klass5 des volks1 die het mee/ behoefte hebb5 aan ond]rigt4 ,de prie/]s behoord5 hunne eig5lijke1 s*oone roep+3 volksle]>5 te zijn1 te beseff5 en bov5al na> wij%eid en k5nis te /rev5 en die d5 volke le]56 ,want ,god is alwijs6 #ba4 ,god is go$2 uit alle deel5 d] s*epp+ /raalt ons de goddelijke liefde te gemoet3 ,wij moet5 er na> /rev5 om go$ te zijn4 ,wij moet5 ge5 di] kwell51 ma> 9 teg5deel go$a>dig zijn jeg5s alle lev5de wez5s en elk di]tje het g5ot zijns lev5s gunn54 ,wij mog5 ge5 ons*adelijk di] dood51 welks be/&deel5--g$ood zijnde--ons ge5 nut aanbr5g54 ,wij moet5 onze m$em5s*5 liefhebb5 en welwill5d zijn jeg5s i$]e54 ,wij moet5 het lijd5 en de ell5de1 ov]al wa> wij zulks ontw>51 pog5 te v]za*t5 en de arm5 ond]/eun54 ,wij behoor5 &]51 die m9d] bezitt5 dan zij noodig hebb51 m$e te deel5 van hetge5 wij me] hebb51 dan wij behoev54 ,de /em van het goddelijk bewu/zijn 9 ons b9n5/e1--het gewet51--zegt ons duidelijk]1 dan wij 9 le]/ell+5 kunn5 zam5vatt51 hetge5 regt en hetge5 onregt is2 volg5 wij de /em van het gewet51 die re$s vr duiz5de j>51 ev5 go$ als nog h$51 d5 m5s* to]iep3 ,gij zult niet bege]5 e5s &]5 go$1 niet e*tbrek51 niet dood51 niet /el51 niet b$rieg51 ge5 vals*e getuig5is aflegg51 het v]hev5e en heilige niet bespott5 en u zelv51 uw eig51 van ,god h]kom/ig5 gee/ niet bes*imp5 en v]n$]5 door afgod5 te aanbidd54 ,m5s*5liefde jeg5s i$]e5--indi5 zij w]kelijk ons gemo$ doorgloeit--v]heft ons hoog bov5 de di]52 zij v]$elt ons 9 onze eig5e oog5 en v]s*aft ons1 wanne] wij ha> beoef551 de re9/e vreugde1 me] dan aan d5g5e1 die het voorw]p er van is4 ,dat to* deze bloem ge5 enkel oog5blik van ons gans*e lev5 9 ons v]welke6 ,die ons het lev5 gav51 ons vo$d51 liefhadd5 en v]zorgd51 to5 wij nog jong en hulpeloos w>51--onze oud]s1--moet5 wij bem9n5 tot aan hunn5 dood en /e$s blijv5 e]54 ,zijn onze oud]s behoeftig en hebb5 wij rijkdomm5 v]worv51 zijn wij tot wa>digh$5 opgeklomm51 dan behoor5 wij h5 met ons gelijk te /ell51 h5 tot ons op te heff5 en h5 te ond]/eun54 ,hij is e5 v]a*telijk m5s*1 die zi* s*aamt te belijd51 wie zijne oud]s zijn4 ,e5 oog1 dat d5 vad] bespot en de mo$] v]a*t1 zal door de rav5 uitgehaald en door de jonge ar5d5 v]slond5 word54 ,dat le]de bijna neg5ti5 hond]d j>5 gel$5 de man uit ,naz>e?1 wi5s boezem zoo w>m voor wa>heid en deugd gloeide en datzelfde /aat nog h$5 ges*rev5 9 het gewet5 van elk5 m5s*4 ,wij zijn groot gebragt en opgevo$ door onze oud]s (1 indi5 zij vroegtijdig zijn ge/orv51 door m5s*5vri5d51 die h5 v]v+54 ,wij zijn 9 zoo v]re ons be/aan v]s*uldigd aan de liefde en zorg onz] oud]s en behoor5 d]halve ook onze k9d]5 lief te hebb51 te v]zorg5 en op te vo$54--,wanne] gij hoort1 dat e5e mo$] ha> jong gebor5 wi*t van het lev5 heeft b]o(d1 h\dt ha> dan ge5 ges*rev5 woord1 bijbel1 geb$5- ( wetboek voor1 spreekt niet van v]loo*5+ des vlees*es1--want jui/ da>door hebt gij ha> tot zond>es gemaakt2 gij hebt ha> hui*el>ij en s*ijnheiligheid gele]d1 hetge5 ha> bewoog h>e zwang]s*ap voor het oog d] w]eld te v]b]g51 totdat zij e9delijk do( w]d voor de /em d] natuur2--ne51 hangt e5 ne/ met jonge vogel5 voor h>e gevang5is op1 dan zal de k9d]moord]es zi5 met welk e5e liefde de di]5 d] wild]nis voor hunne jong5 zorg51 hoe zij ijl5d na> h5 toevlieg51 hoe zij zelfs de s*u:eid voor d5 m5s* hebb5 afgelegd en rondom de kooi fladd]51 wa>9 hunne jong5 zi* bev9d51--hoe zij hun 9 d5 snavel vo$sel toevo]51 dat zij 9 veld en beemd hebb5 bije5v]ga>d3--welligt zijn zij zelv5 hong]ig1 ma> zij vo$5 er zi* niet m$e1 zij h\d5 het onaangeta/ 9 d5 snavel en br5g5 het van e5e v]wijd]de plek d]wa>ts om het hunne jong5 te gev52--zij vlieg5 weg1 ma> ziet1 zij kom5 w$]1--zij v]lat5 hunne jong5 niet1 zelfs to5 het ne/ door m5s*5h&5 w]d wegg]o(d1 zij hebb5 het to* gevolgd2--zij /ek5 hunn5 snavel tuss*5 de trali5 door1 t5 e9de hunne jong5 te vo$]51 ja1 zij z\d5 ga>ne 9 de kooi tra*t5 b9n5 te dr+5 om bij hunne jong5 te blijv51 die nog zoo naakt en hulpeloos zijn1 - - heeft nu uwe le] d] heiligmak+1 van de v]loo*5+ des vlees*es1 v]loo*5+ van de /em d] natuur1 nog niet het laat/e ov]blijfsel van dit gevoel1 dez] /em1 9 het gemo$ d] k9d]moord]es v]/ikt1 dan zal zij zi* voor de vogel5 s*am5 en--we554 ,heeft het di] aan de wet d] liefde tot zijn gelijke voldaan1 wanne] het voor zijne jong5 zoo lang zorgde1 totdat deze zelv5 9 /aat zijn voor hunne eig5e in/&h\d+ te wak51 op d5 met r$e begaafd5 m5s* ru/ de me] gewigtige pligt om insgelijks voor de z$elijke opvo$+ zijn] k9d]51 voor de ontwikkel+ des gee/es1 zorg te drag5 en h5 9 datg5e te ond]rigt51 wa>9 de hoog/e kra*t des m5s*5 ligt3 9 kun/ en wet5s*ap4--,bij de opvo$+ d] k9d]5 moet5 wij twee ho(dgrondregel5 tot rigtsno] nem52 t5 e]/5 moet5 wij door voldo5de zorg1 e5v\dige opvo$+s/(f5 zond] prikkel5de middel51 doelmatige wijde kle$+1 z9delijkheid1 lat] door all5gs to5em5de oef5+ van alle spi]5 door middel van de v]s*ill5d/e lig*aamsbeweg+51 door h5 te gew5n5 aan de vrije lu*t en de afwissel+ van het w$]--voor de kra*tige ontwikkel+ des lig*aams zorg drag51 en t5 twe$e moet5 wij het k9d1 na voorafga& ond]rigt 9 de taal1 datg5e le]51 hetwelk als e5e onbetwi/e en zek]e wa>heid algeme5 is aang5om5 en erk5d1 namelijk3 wiskunde en de v]s*ill5de takk5 d] natuurwet5s*app51 b5ev5s de ges*i$5is van het m5s*elijk gesla*t2 dit als de ho(dzaak beh&eld word5de1 mag gepa>d gaan met het ond]rigt 9 de algeme5e z$ele]4 ,wij behoor5 e*t] zorgvuldig te wak51 dat het k9d1 hetzij jongel+ ( meisje1 ge5e vooroordeel51 ge5e godsdi5/ige begripp5 ( le]/ell+5 word5 +epr5t1 alvor5s het zelf/&ig d5k5 en ond]zoek5 kan1 en wij moet5 d]halve elke h&elwijze t5 /ellig/e afkeur51 die1 gelijk de doop en de besnijd5is1 re$s het k9d 9 de wieg met e5 kruis1 e5 toekom/ig5 ,messias ( &] dogma /empelt1 wa>door de gee/ van het k9d re$s aan b&5 gelegd1 9 ket55 geklonk5 wordt1 alvor5s hij volkom5 is ontwaakt1 wa>door elke vrije ontwikkel+ belet en de m5s* g$wong5 wordt zijn gans*e lev5 door tot deze ( g5e bepaalde sekte te behoor54 ,aan d5 tot man opgewass51 met al de v]eis*te k5nis d] /ellige wet5s*app5 toeg]u/5 jongel+ 7zoo m$e aan de jonge do*t]7 moet de keus word5 ov]gelat5 om zi* voor e5e d] veelvuldige gelo(sbelijd5iss5 te v]kl>5 (1 indi5 hem ge5e van all5 bevr$ig5d voorkomt1 d5 ,s*epp] d] natuur op eig5e wijze1 na> eig5e ov]tuig+1 te aanbidd51 ma> nimm] moet m5 het k9d gelo(s/ell+5 le]5 ( inpr5t51 alvor5s het rijp geword5 is om zelf da>ov] te oordeel54 ,het teg5ov] ge/elde van dez5 grondregel is s$]t vele eeuw5 en wordt nog op d5 huidig5 dag 9 praktijk gebragt4 ,deze om/&igheid alle5 maakt het v]kla>ba>1 dat op dez5 oog5blik nog vele millio55 van m5s*5 aan le]/ell+5 he*t51 die als heilig v]e]51 wa>ov] de lat]e nakomel+s*ap zi* 9 di] voege zal v]wond]51 dat zij zal vrag53 ,hoe to* 0 het mogelijk1 dat millio55 van m5s*5 g$ur5de duiz5de j>5 kond5 geloov51 hetge5 teg5 het gezond v]/&1 ja1 volkom5 9 /rijd is met alle wett5 d] natuur8--,w>5 zij1 die vr ons deze a>de bewoond51 nog niet met v]/& begaafd8--wa>op welligt e5 be>beid] van de ontwikkel+sges*i$5is d] m5s*heid zal antwoord53 ,wel degelijk w>5 zij met v]/& begaafd (1 jui/] gesprok51 de kiem er van 0 9 h5 gelegd2 ma> op dez5 kiem entt5 zij met geweld het onv]/&1 zij zett$5 e5 /empel op het k9d en pr5tt5 het weeke1 voor elk5 indruk vatb>e k9d]lijke gemo$ g$ur5de ze/i5 ( me] j>5 dagelijks en onoph\delijk 93 datg5e als e5 onaanr&ba> heiligdom1 zo[el voor het tijdelijke als eeuwige geluk te v]e]5 en te aanbidd51 hetwelk wij h$51 nu de komeet van #ahjg w$]om zigtba> is1 welks omloop ,bessel1 op e5 v]s*il van #be j>5 na1 tamelijk jui/ b]ek5de1 re$s lang als e5e groote dwal+ hebb5 le]5 bes*\w54 ,want sle*ts we9ig5 van onze to5malig lev5de voorvad]5 kond5 zi* 9 hunn5 rijp]5 leeftijd w$] vrijmak5 van de indrukk51 ontvang5 9 hunne jeugd1 die zoo lange j>5 hadd5 g$uurd2 bij de mee/5 bleef de vorm des /empels1 wa>m$e zij re$s bij d5 doop1 ev5 als jonge s*ap51 w]d5 geteek5d1 hun gans*e lev5 door zigtba>1 7al 0 die ook door v]loop van tijd me] ( m9 onduidelijk geword574 #aa--;,dank5 wij d]halve d5 ,he] d] ,s*epp+6 dat wij de wa>heid en d5 e]/5 en voornaam/5 hefboom van alle ontwikkel+1 van alle wet5s*ap1 van alle maats*appelijk geluk1 9 zijne volle wa>de hebb5 le]5 erk5n5 en 9 zijn zuiv]5 vorm aangew5d hebb53 het s*oolond]wijs1 de opvo$+ onz] jeugd4 ,ons zelv5 moet5 wij e*t] het mee/ liefhebb51--me] dan &]e m5s*54 ,dit is niet alle5 regtmatig1 ma> dit is onze pligt1 namelijk1 de pligt van zelfbeh\d4 ,ons lig*aam to*1 wa>9 de ziel woont1 w]d ons door d5 algo$5 ,s*epp] d] natuur ges*onk51 opdat wij z\d5 lev51 en ge5 &] m5s* kan ( zal 9 zulk e5e mate--zoo go$--voor ons zorg5 als wij zelv5 9 /aat zijn zulks te do54 ,onze grondregel1 met betrekk+ tot de liefde jeg5s onze naa/5 7zie vroeg] bladz4 #afj71 luidde aldus3 ,wij behoor5 &]51 die m9d] bezitt5 dan zij noodig hebb51 m$e te deel5 van hetge5 wij me] hebb5 dan wij behoev54--,dez5 grondregel moet5 wij 9 ov]e5/emm+ tra*t5 te br5g5 met de pligt5 jeg5s ons zelv54 ,wanne] wij zi51 dat iem& 9 nood v]ke]t en er hoop be/aat1 dat hij door ons kan geholp5 word51 zond] dat wij zelv5 er door v]lor5 gaan1 dan moet5 wij tra*t5 hem hulp te v]le551 al is zulks van geva> v]gezeld4 ,wij moet5 ons e*t] ook zelv5 9 e]e h\d5 en ons door niem& lat5 bele$ig5 ( bes*imp54 ,indi5 iem& u e5 slag 9 het aangezigt geeft en uw gewet5 u zegt1 dat gij deze bele$ig+ ( deze be/raff+ hebt v]di5d1 ga dan bes*aamd he5 na> e5e afgezond]de plaats en--v]bet] u4 ,draagt gij e*t] 9 uw b9n5/e het bewu/zijn om1 dat gij die oorveeg niet hebt v]di5d1 eis* dan van d5 bele$ig]1 dat hij u v]giff5is vrage en weig]t hij zulks3 geef hem die oorveeg t]ug en e5 &]e tot zijne /raf er bij4 ,wij moet5 alle m5s*5 liefhebb5 en onze vij&5 zelfs niet hat54 ,grootmo$igheid v]heft en v]$elt d5 m5s*4 ,wij behoor5 pog+5 aan te w5d5 om onz5 vij& te ov]tuig51 dat hij onregtmatig heeft geh&eld4 ,ziet hij het begane onregt 91 gevoelt hij er b]\w ov]1 dan moet5 wij hem v]gev5sgez9dheid betoon5 en hem op die wijze tot vri5d tra*t5 te mak54 ,gelukt dit e*t] niet en gaat hij voort met ons te v]ontru/51 dan moet5 wij hem ons*adelijk tra*t5 te mak54 ,kunn5 wij dit niet1 wordt hij geva>lijk voor ons1 dan behoor5 wij hem met alle magt te be/rijd5 en1 indi5 hij ons dood5 wil en wij niet 9 /aat zijn ons lev5 op e5e &]e wijze te r$d51 dan hebb5 wij het regt hem te dood54 7,zie ov] de practis*e toepass+ dez] grond/ell+5 9 het midd5 d] #ai;de eeuw1 d5 krijg tuss*5 ,rusl& en de we/]s*e mog5dh$547 ,v]ona*tzam+ van ons eig5 lig*aam is zonde1 en zelfmoord de groot/e zonde4 ,wij behoor5 zorg te drag5 voor ons lig*aam1 wij moet5 het behoorlijk vo$5 met spijs en drank en wij moet5 ons--op e5e geoorlo(de1 deugdzame wijze--al dat g5ot pog5 te v]s*aff51 hetwelk wij tot ons lig*amelijk welzijn behoev5 en wa>toe wij de middel5 bezitt54 ,da> e*t] onmatigheid d5 m5s* tot e5 di] v]laagt1 en zij h>e eig5e /raf m$ebr5gt1 namelijk1 teg5z91 b]\w1 uitputt+ ( ziekte1 moet5 wij 9 alles matig zijn4 ,het g5ot1 dat wij door elk onz] z9n5 kunn5 smak51 v]&]t door onmatigheid 9 het teg5deel1 ja1 de toon5 d] welluid5d/e muziek z\d5 e9delijk ons oor v]moeij51 zelfs pijnlijk a&o51 indi5 wij ze d5 gans*5 dag en onoph\delijk moe/5 hoor54 ,h\d5 wij da>5teg5 de matigheid 9 het oog1 dan oef55 alle lig*amelijke g5iet+5--het g5ot des gevoels1 van het gehoor1 des gezigts1 van d5 reuk en van d5 smaak--niet sle*ts e5 weldadig5 en bevr$ig5d5 invlo$ uit op het lig*aam1 ma> insgelijks op het gemo$2 zij v]zwakk5 d5 gee/ niet1 ma> v]/]k5 hem en /ell5 hem 9 /aat nog edel] g5ot te smak53 om de diepz9nig/e wet5s*appelijke vraag/ukk5 te kunn5 bepe9z54 ,9 e5 zwak ( ziekelijk lig*aam kan ge5 /]ke ( gezonde gee/ won54 ,van onze vroeg/e jeugd af moet5 wij ons d]halve er op toelegg5 om het lig*aam te v]/]k5 en alle mogelijke zorg aanw5d5 om het volkom5 te ontwikkel54 ,het nuttig5 van spijs en drank ond]h\dt het lev51 ma> oef5+ d] kra*t5 maakt ons /]k4 ,aan elke s*ool zond] ond]s*eid behoorde e5e inrigt+ te word5 v]bond5 voor lig*aamsoef5+1 alwa> de jeugd 9 de geleg5heid w]d ge/eld door loop51 spr+51 klaut]51 s*ommel51 w]p51 kaats51 kegel51 wor/el51 zwemm51 pa>drijd5--9 n woord1 door de v]s*ill5d/e lig*aamsbeweg+ de spi]kra*t te oef554 ,deze lig*aamsbeweg+5 moet5 op rijp]5 leeftijd op e5e doelmatige wijze word5 voortgezet4 ,wij behoor5 veel beweg+ te nem5 9 de vrije lu*t1 en niet voor elk w9dje ( elke reg5vlaag te gaan s*uil54 ,wij moet5 pog+5 9 het w]k /ell5 om e5e me] doelmatige wijze van kle$5 9 te vo]51 die de natuurlijke s*oonheid van d5 lig*amelijk5 vorm voordeelig] doet uitkom51 zoom$e om de naauw sluit5de1 /ijve keurslijv5 bij de vr\w5 9 onbruik te do5 g]ak54--,re9heid des lig*aams is e5 d] mee/ ges*ikte middel5 t] bevord]+ van de gezondheid4 ,9 elke /ad1 9 elk dorp behoorde e5 badhuis te zijn4 ,indi51 bij voorbeeld1 van e5 vi]tal kroeg51 dat m5igw]f 9 n kle9 dorp wordt gevond51 er twee geslot5 en door e5 badhuis w]d5 v]vang5 en het geld1 da> vroeg] aan g5ev] v]dronk51 nu w]d be/e$ tot het nem5 van e5 k\d ( w>m bad1 dan z\ zulks niet sle*ts nuttig] zijn voor de maats*appij1 ma> tev5s aang5am] g5ot oplev]5 aan i$] afzond]lijk lid er van4 ,indi5 gij iem& ziet1 die 9 e5 pra*tig huis woont en fraai en z9delijk gekle$ gaat1 ma> t5 opzigte van zijn eig5 lig*aam de re9heid uit het oog v]lie/1 wa>m$e v]gelijkt gij hem8--,wanne] het d5 ,mohamm$aan 9 zijn wetboek wordt voorges*rev5 zi* h]haaldelijk te wass*51 behoord5 de bewon]s van het k\d]e noord51 zelfs van d5 g]+/5 /&1 hi]aan e5 voorbeeld te nem5 en het als e5 hunn] godsdi5/ige pligt5 te bes*\w51 m9/5s nmaal p] dag die deel5 des lig*aams te wass*51 welke na> de voors*rift5 d] z9delijkheid zulks het mee/ behoev5 en zi* al?ans e5s p] week te bad54 ,da>door z\d5 vele ziekt5 voorgekom5 word5 en het opkom5de gesla*t e5 kra*tig]5 wasdom v]krijg54 ,wij moet5 ons lig*aam niet v]loo*551 ma> het 9 e]e h\d5 en ,god d5 ,he] dank51 dat hij het zoo fraai en doelmatig heeft gevormd4 ,wij mog5 ons lig*amelijk g5ot v]s*aff52 want dat wij z\d5 g5iet51 lag 9 de b$oel+ des ,s*epp]s1 to5 hij ons het aanzijn s*onk1 dewijl hij alle organ5 onzes lig*aams zoodanig heeft zam5ge/eld1 dat alle natuurlijke v]rigt+51 welke /rekk5 moet5 tot in/&h\d+1 zo[el d] individu5 als d] soort1 wa>toe zij behoor51 met e5 behagelijk gevoel gepa>d gaan4 ,hij s*iep ons tot het smak5 van geluk en g5ot1 zo[el na> het lig*aam als na> d5 gee/4 ,deg551 die zegg53 v]loo*5t u zelv51 doodt alle z9nelijke lu/5 en bege]t51 arbeidt aan uwe heiligmak+1 legt u ontb]+5 op1 be/rijdt uw vlees* door on?\d+1 door va/5 en ka/ijd51 opdat uwe on/]felijke ziel des te vlekkelooz] worde en het goddelijke li*t des te held]d] 9 u s*ijne--zijn ( hui*ela>s ( dweep]s1 die zondig5 teg5 de weldadige b$oel+ des ,s*epp]s1 want zij di55 to* te wet51 dat 9 e5 door va/5 en ka/ijd5 v]zwakt lig*aam ge5 kra*tige en gezonde gee/ kan won54 ,indi5 gij hong] hebt1 u vo$sel kunt v]s*aff5 en u to* er van on?\dt1 dan zondigt gij4 ,alle5 de arts1 niet de prie/]1 heeft het regt u de on?\d+ er van voor te s*rijv54 ,het is de pligt d] ov]heid om op5lijke volksspel5 en volksv]makelijkh$51 gepa>d met doelmatige lig*aamsoef5+51 met alle kra*t5 aan te mo$ig54 ,het volk z\ dan tevr$5] zijn1 zijne pligt5 met me] vreugde nakom5 en niet zoo dikw]f1 gelijk ?ans het geval is1 v]/rooij+ zoek5 9 de g5ev]fles*1 die1 helaas1 9 vele oord51 ond] vele klass5 d] maats*appij1 zijn e5ige troo/1 zijn e5ig geluk is6--,wanne] to* de arme man zes dag5 lang heeft gew]kt om zi* 9 het zweet zijns aans*ijns zijn dagelijks* brood te v]s*aff5 en de zev5de dag komt e9delijk aan1 welke vreugde bi$t hem deze dag8--,voore]/ de vreugde 9 de k]k te gaan1 om treurige1 droefgee/ige gelo(s/ell+5 te belijd5 en pr$ikatin aan te hoor5 ov] onbegr5sde1 alles t5 (f] br5g5de ,*ri/elijke liefde2 t5 twe$e de vreugde 9 de k]k te gaan1 om treurige1 droefgee/ige gelo(s/ell+5 te belijd5 en pr$ikatin aan te hoor5 ov] onbegr5sde1 alles t5 (f] br5g5de ,*ri/elijke liefde2 t5 d]de de vreugde om uit de k]k te gaan en--re$s bij de e]/e s*r$e1 die hij buit5 de k]kdeur doet1 de onmogelijkheid 9 te zi5 om e5e enkele di] voors*rift5 na te kom5 en e9delijk--t5 vi]de1 g$ur5de de vi] ( vijf ur5 van d5 dag1 die nu nog ov]blijv51 het g5oeg5 om onbevr$igd 9 zijn b9n5/e te zijn en n]g5s iets te v9d51 dat het l$ige 9 zijn gemo$ v]vull5 en g5oegdo5+ kan gev5 aan e5e onbe/emde1 ma> niettem9 duidelijk gevoelde behoefte6--,z\ die behoefte ook miss*i5 de g5ev] zijn8--,ne52 wa>heid is het 9 plaats van dwal+1 natuurlijke godsdi5/ die voor het gezond v]/& begrijpelijk is en het gemo$ v]vrolijkt1 wa>aan hij 9 de k]k behoefte heeft--en gezellige vreugde1 op5ba> v]maak1 spel met lig*aamsoef5+1 g5ot is het1 dat hij buit5 de k]k w5s*t te smak51 en aan het smak5 van zulk maats*appelijk g5oeg51 vooral d] lag]e volksklass51 die dit het mee/ noodig hebb51 behoorde m9/5s de twe$e helft van elk5 zondag te word5 gewijd4--,de m5s* is door ,god ges*ap5 om te g5iet5 en het volk heeft er behoefte aan4 ,gij1 die de k]miss5 hebt afges*aft1 gij hebt het go$e met het kwade te gelijk wegg5om5 en1 indi5 gij het heil des volks w]kelijk zoekt1 dan zijt gij nu v]pligt iets bet]s er voor 9 de plaats te /ell54 ,het w>e te w5s*51 dat het veelzijdig nut1 't welk de s*\wburg kan v]spreid51 me] algeme5 w]d erk5d en gewa>de]d1 en dat zelfs 9 de kle9]e /$5 volkss*\wburg5 w]d5 opg]igt4 ,( z\ iem& durv5 bew]51 dat er e5 kra*tig] middel gevond5 wordt tot v]heff+ van het z$elijke gevoel bij het volk1 dan het opvo]5 van tooneel/ukk51 wa>9 z$elijke wa>h$5 word5 ontwikkeld8--,want da>bij is to* het nuttige v]e5igd met het v]makelijke1 met e5 aang5aam tijdv]drijf6 ,het in/9kt tot voortplant+ zijn] soort1 dat elk di] is +eplant1 gaat bij d5 m5s* gepa>d met het veel edel] gevoel van liefde--en b9dt op die wijze de beide gesla*t5 zam54 ,deze liefde1 welke ons v]heft bov5 het di]1 dat sle*ts gesla*tsdrift gevoelt1 moet5 wij re9 bew>5 en ha> heilig5 door e]ba>heid4 ,de b&1 welke k9d]5 aan oud]s1 oud]s aan k9d]51 zoo m$e zu/]s en bro$]s ond]l+ v]b9dt1 z\ v]brok5 word51 de re9/e vreugde1 welke de m5s* 9 d5 kr+ van zijn eig5 huisgez91--aan eig5 ha>d1--g5iet1 z\ v]lor5 gaan1 de te$]e zorg voor de jeugd en h>e opvo$+ onta>d5 9 onv]s*illigheid1 de b& d] tr\w tuss*5 de v]s*ill5de gesla*t5 en te gelijk da>m$e vele van de s*oon/e bloem5 d] bes*av+1 d] edel/e deugd51 z\d5 oph\d5 het m5s*elijk lev5 te si]51 zij z\d5 v]vang5 word5 door z$elijke ru:eid1 ja1 de gesla*tsliefde z\ e9delijk word5 v]laagd tot bloote di]lijke lu/ en de orde en tu*t 9 de maats*appij word5 v]vang5 door e5 woe/5 *aos1--indi5 wij het voors*rift d] wet e5 man en e5e vr\w niet 9 a*t nam54 ,om die r$5 moet het g5ot d] gesla*tsliefde het geheim van twee p]son5 zijn1 de zaamgeknoopte b& d] liefde--het huwelijk--moet ons heilig blijv5 en de jeugd zal dez5 b& v]$el5 door kuis*heid4 ,die /aat e*t] zal het welzijn des volks bevord]51 die de wettige v]e5ig+ ook ond] de onv]mog5d5 met alle ond] zijn b]eik /a&e middel5 v]gemakkelijkt1 en die prie/] zijn pligt v]vull51 die het niet b5$5 zijne wa>digheid a*t de wa>s*uw5de /em te v]heff5 teg5 de nadeelige gevolg5 van te vroegtijdig geslot5e huwelijk51 indi5 de mat]ile middel5 d] beide p>tij5 niet to]eik5d zijn voor hunne behoeft51--ma> die1 9 plaats van de v]loo*5+ des vlees*es te pr$ik51 d5 arm5 liev] to]oept1 dat de m5s* sle*ts door d5 b& d] tr\w zi* bov5 het di] kan v]heff5 en dat zij dez5 b& moet5 aane5he*t51 alvor5s het g5ot d] liefde te smak54 ,welligt z\ op die wijze veel z$elijke ell5de word5 v]ho$4 ,hebt uw5 naa/e lief6 ,want ,god is go$ en alle deel5 d] s*epp+ getuig5 van zijne liefde4 #bb4 ,god is regtva>dig3 wij moet5 pog5 regtva>dig te zijn4 ,sle*ts hij kan regtva>dig zijn1 die wij%eid pa>t aan go$heid4 ,regtva>digheid is die deugd1 welk het moeijelijk/ te beoef55 valt1 ma> zij is da>5teg5 het s*oon/e si]aad1 vooral van h51 die hoog geplaat/ zijn--d] magtig5 en vor/5--ond] de /]vel+54 ,wanne] gij e5 h&w]ksman nev5s d5 weg ziet ligg51 wa> hij 9 de s*aduw van het geboomte zijn /ukje droog brood nuttigt om lat] op nieuw zijn arbeid te h]vatt5--en teg5ov] hem zit e5 rijk man aan d5 dis*1 wa>op e5 dozijn s*otels met gro5t51 gebraad en fijne pa/eij5 van all]lei soort hunne geur5 v]spreid51 wa>van hij niet 9 /aat is de kle9/e voor zijn maaltijd te nuttig51 zegt dan niet3 dat is onregtva>dig2 want d5 arbeid] smaakt welligt zijn5 maaltijd bet] dan g9ds*5 rijka>d zijne pa/eij51 en deze behoeftige man1 die des avonds na> huis ke]t en 9 d5 kr+ d] zijn5 uitru/ van de v]moeij5iss5 des daags1 ond]v9dt /ellig me] g5ot dan de rijke1 die nog nooit v]moeid 04 ,ontneemt gij e*t] d5 rijke1 die 9 ov]vlo$ is groot geword51 zijne s*att51 dw+t gij hem e5sklaps droog brood te et5 zoo als g9ds*e h&w]ksman1 dan h&elt gij onregtva>diglijk2 want dan zal de rijke ze] ongelukkig en beklag5swa>dig zijn1 dewijl hij niet gewoon is droog brood te et51--en indi5 gij d5 h&w]ksman1 die1 t5 gevolge van ziekte ( duurte van lev5smiddel51 m9d] v]di5t dan voor zijne behoefte v]eis*t wordt1 niet m$$eelt van hetge5 gij me] hebt dan gij behoeft1 dan h&elt gij insgelijks onregtva>diglijk en zondigt teg5 de wet d] m5s*5liefde4 ,om regtva>dig te zijn1 moet5 wij er na> /rev5 om aan i$] te gev5 na> gelang van zijne p]soonlijke behoeft54 ,de mate nu van behoeft5 hangt af van voormalige gewoonte4 ,de grondregel1 wa>na> wij ons moet5 g$rag5 9 onze h&elwijze jeg5s &]51 is dezelfde die ,jezus van ,naz>e? zoo s*oon heeft v]vat 9 de navolg5de woord53 gelijk gij wilt1 dat u de m5s*5 do5 zull51 doe hun desgelijks4 ,niet alles e*t] is ell5de1 dat ons als zoodanig toes*ijnt4 ,wie z\ durv5 bew]51 dat de gi]1 die 9 de dorre1 van alle boom- en /ruikgewas v]/ok5e woe/ijn5 van ,egypte op de rott5de ov]blijfsel5 van kameel5 aa/1 m9d] gelukkig is dan de kolibri1 welke 9 het bloesemrijk/e bos*je rondfladd]t en d5 zoet/5 honig uit de bloem5 zuigt8 ( dat de b$ela>1 die1 9 lomp5 gehuld op d5 op5b>5 weg de h& uit/rekt om e5e aalmoes te vrag51 ell5dig is1 wanne] hij met e5 vijftigtal p5n+5 des avonds huiswa>ts ke]t en zijne a>dappel51 met z\t en vet toeb]eid1 nuttigt8 ,hetge5 hij me] dan vijftig p5n+5 heeft v]kreg51 zal hij besp>51 ma> niettem9 op nieuw d5 volg5d5 dag gaan b$el52 zijne lomp5 heeft hij lief gekreg51 het b$el5 is hem tot behoefte geword51 hij gevoelt zi* gelukkig4 ,de rijke man da>5teg51 die1 met ridd]ord5 behang51 da> g9ds 9 dat groote huis woont1 fee/5 aanrigt1 wa>op alle fijne wijn5 pa>l51 t]wijl de tafel ond] d5 la/ d] spijz5 buigt1 zegt niet1 dat hij gelukkig] is dan de b$ela>6--hij weet ho$anig hij de s*att5 heeft v]worv51 wa>m$e hij pronkt1 hoe hij aan de ver5 is gekom51 wa>m$e hij zi* heeft gesi]d2 b5ijdt hem niet1 het aang5ame bewu/zijn van pligtsv]vull+ en tevr$5heid kruid5 zijne spijz5 niet op d5 rijk voorzi55 dis*1--de wroeg+ van e5 boos gewet5 v]vult zijn5 boezem6 ,god is regtva>dig6 ,en wanne] wij e5 koopman zi51 die g$ur5de #bj j>5 op e5 groot5 voet leefde1 ma> bankroet is gegaan en nu als kl]k op e5 kantoor e5 sob] loon v]di5t1 wa*t5 wij ons hem voorb>iglijk te beklag52 wij kunn5 niet 9 zijn b9n5/e zi5 en wet5 niet1 welke dad5 hij 9 het geheim heeft gepleegd4 ,de ontb]+ kan nuttig voor hem1 het ongeluk e5e s*ool van wij%eid voor hem zijn1 wa>uit hij1 na> d5 gee/ en het v]/& gel\t]d1 kan te voors*ijn tr$5 en gelukkig] word5 dan hij te vor5 04 ,hi]uit moet5 wij deze le]+ trekk51 dat wij nimm] d5 mo$ behoor5 te v]liez51 wanne] ons e5 ongeluk ov]komt1 dewijl wij niet kunn5 wet51 wa>toe het nuttig is4 ,met g$uld moet5 wij ons ond]w]p5 aan hetge5 onv]mijdelijk is1 ma> wakk] en w]kzaam zijn1 want ,god helpt1 die zi* zelv5 helpt4--,heeft het ongeluk vooraf zijne kom/ niet aangekondigd1 ook het geluk kan onv]wa*t kom56 ,orde h\dt de maats*appij te zam54 ,het wetboek is da> om voor h>e in/&h\d+ te wak51 t]wijl de w]eldlijke arm des g]egts de plaatsbekle$] is d] goddelijke g]egtigheid 9 d5 /aat4--,gelijk 9 de natuur /e$s vele kle9]e d+5 zi* om e5 groot] s*>5 en vele planet5 om e5e zon draaij51 ja1 alle zonn51 met alles wat leeft en zi* om ha> beweegt1 ook w$] gezam5lijk om e5e nog oud]e1 groot]e zon moet5 draaij5 en t5 laat/e alle d+5 na> e5e enkele grondoorzaak leid51 zoo heeft zi* ook 9 de maats*appij re$s van oud%] het beg9sel van e5heid do5 geld54 ,de be/e reg]+svorm5 zijn die1 wa>9 de s*epp+ zoo veel mogelijk is nagevolgd4--,e5 ,god1 e5 ,kon+6--,ma> ,god rege]t de w]eld niet willekeurig4 ,zijne m9i/]s en /aatsbeambt5 zijn de natuurkra*t51 die hij s*iep1 en zijne grondwet zijn de onv]&]lijke1 va/e wett51 wa>na> hij de natuurkra*t5 laat w]k54 ,wij moet5 ordeliev5d zijn1 de wett5 des vad]l&s gehoorzam5 en onz5 kon+ e]bi$ig54 ,wij moet5 er na> /rev5 om deugdzaam te zijn1 zond] op e5ige &]e beloon+ te rek55 dan die1 wa>m$e de deugd1 de getr\we pligtsv]vull+1 zi* zelve beloont3 e5 go$ gewet54 ,dan zull5 wij zi51 dat de deugd nimm] ongelukkig is1 ma> 9 teg5deel dikw]f door de m5s*5 geerd en met w]elds*e go$]5 gezeg5d wordt4 ,wij moet5 de ondeugd hat5 en de zonde vli$51 ma> ge5e /raf zoo ze] vreez5 als die1 wa>m$e elke sle*te daad zi* zelve /raft3 e5 kwaad gewet54--,e5 kwaad gewet5 br5gt de begane zond5 aan d5 dag en dan wordt de ondeugd1 de misdaad ge/raft door d5 arm d] w]eldlijke g]egtigheid4 ,indi5 wij e5e zwakheid hebb5 begaan1 indi5 ons bet] z$elijk ik door de gebrek51 die ons lig*aam aanklev51 is v]wonn5 geword51 indi5 wij e5e onregtva>digheid gepleegd en gezondigd hebb51 ma> b]\w gevoel5 ov] onze ov]ijl+ ( sle*te h&elwijze1 innig1 wa>a*tig b]\w er ov] gevoel53 dan is de zonde ons v]gev54 ,indi5 wij b]\w gevoel5 ov] het onregt door ons gepleegd en het va/e voornem5 opvatt51 voortaan regtmatig te h&el51 dan mog5 wij met het vol/e v]tr\w5 de toekom/ te gemoet gaan1 ook dan wanne] de w]eldlijke /raf d] wet da>voor op ons is toegepa/4 ,de orde 9 d5 /aat eis*t1 dat de wet voltrokk5 worde4 ,indi5 de orde en zek]heid 9 d5 /aat da>door niet op het spel zijn gezet1 zal e5 go$e vor/ d5 misdadig] g5ade s*5k51 en da>door het s*oon/e bewijs gev5 van de magt1 die hij bezit4--,dewijl alle misdad5 deels h>5 grond hebb5 9 aangebor5 lig*amelijke onvolmaak!d5 ( gebrek51 ho(dzakelijk e*t] 9 v]ke]de opvo$+ en gebrek aan bes*av+ en--bij e5 d]gelijk5 aanleg--door ongelukkige uit]lijke om/&igh$5 ligt v]oorzaakt word51 behoor5 wij m$elijd5 te hebb5 met de misdadig]s en tra*t5 h5 te v]bet]5 ( te g5ez54 ,wij moet5 e*t] nimm] geloov51 dat e5 /]felijk wez51 al zet hij e5e dri$ubbele biss*opsmuts op het ho(d1 9 /aat is ons e5e enkele zonde te v]gev54 ,god alle5 kan ons de zond5 v]gev5 en zijn e5ige plaatsbekle$] op a>de is3 het gewet51 dat 9 d5 boezem van elk m5s* woont4 ,de go$5 en de booz5 drag5 hunn5 hemel en hunne hel met zi* om4 ,zij zull5 hunn5 hemel en hunne hel met zi* nem52 want hunne ziel is on/]felijk4 ,laat ons niet droom5 van e5 &]5 hemel ( e5e &]e hel4 ,wat aan g5e zijde des grafs ligt1 is voor ons v]borg54 ,/ell5 wij ons v]tr\w5 op d5 ,onv]gankelijke en drag5 wij hi]voor zorg3 dat wij e5 hemel 9 onz5 boezem hebb56 en zegg5 mog51 dat wij voortdur5d er na> ge/reefd hebb5 om regtva>dig te zijn6 ,want ,god is volkom5 regtva>dig4 #bc4 ,god is eeuwig dezelfde1 onv]&]lijk getr\w en wa>a*tig3 ons /rev5 moet zijn 9 al onze h&el+5 getr\w en wa>a*tig te wez54 ,wij moet5 wa>a*tig zijn 9 woord5 en dad51 en nimm] hui*el54 ,hetge5 wij do51 moet5 wij ook le]5 kunn51 en ov]e5kom/ig onze le] behoor5 wij ook te h&el54 ,wij behoor5 ons niet zoodanig te g$rag51 no* te kle$5 7behalve wanne] dit ges*i$t uit s*]ts71 dat wij iets s*ijn5 te zijn1 dat wij w]kelijk niet zijn2 want nem5 wij d5 s*ijn aan van iets1 't ge5 wij niet zijn1 dan b$rieg5 wij de m5s*54 ,wij behoor5 ons woord te h\d5 en d]halve niet ligtva>dig te belov51 zond] vooraf te ov]legg5 ( wij onze bel(te kunn5 h\d54 ,d5 b& d] vri5ds*ap en d] liefde1 di5 wij hebb5 geslot51 behoor5 wij heilig te bew>54 ,wij moet5 d5 leug5 hat5 als de v]a*telijk/e zonde1 die ons 9 onze eig5e oog5 v]n$]t4 ,wij moet5 niet le]53 &]e m5s*5 ev5 lief te hebb5 als ons zelv52 elk5 dag1 ja1 elk5 oog5blik zi5 wij1 dat wij niet 9 /aat zijn om zulks te do52 gev5 wij niettem9 voor1 dat wij dit do51 dan mak5 wij ons s*uldig aan hui*el>ij4 ,wij moet5 le]5 alle m5s*5 lief te hebb5 en ons zelv5 me] dan &]54 ,le]5 wij dit1 dan kunn5 wij zulks nakom5 en wij zijn wa>a*tig4--,ik k5 e5 bekwam51 brav5 man1 die door ongelukk5 tot armo$e en ell5de is v]vall51 en s$]t vele j>5 te v]geefs alle pog+5 heeft beproefd om zi* w$] te h]/ell54 ,niets heeft e*t] kunn5 bat54 ,om voor go$ geholp5 te zijn1 behoeft hij #bjjj guld52 e5e g]+]e som kan hem niet r$d54 ,ik b5 9 het bezit van d]gelijke som1 ma> indi5 ik ha> aan hem af/a1 /ort ik mij zelv5 9 het ongeluk4 ,ik h\d d]halve mijn geld 9 kas ( bezig het 9 mijne eig5e zak54 ,heb ik nu mij zelv5 niet me] lief dan g558--,indi5 iem& mij met de wap55 9 de h& aanta/1 en ik mijn lev5 alln r$d5 kan door d5 aanvall] te dood5 en ik r$de mijn lev53 heb ik mij zelv5 dan niet me] lief gehad dan g558--,( wordt er iem& ond] ons gevond51 die zi* zelv5 9 het v]d]f wil /ort5 om e5 &] te help58 die zi* wil lat5 v]moord51 opdat e5 &] het lev5 zal beh\d58--,en indi5 zoo iem& ond] ons w]d gevond51 welk nut z\ hij ge/i*t hebb5 door zi* zelv5 op te (f]51 dewijl to* n van beid5 v]lor5 gaat8 ,da>door _h hij imm]s niet getoond d5 &]e ev5 lief te hebb5 als zi* zelv51 ma> 9 teg5deel dat hij zi* zelv5 m9d] lief _h dan g556 ,z\ hij op die wijze niet zondig5 teg5 d5 e]/5 pligt1 die i$] m5s* is voorges*rev51 d5 pligt van zelfbeh\d8 ,wij moet5 d]halve de vroeg] opgegev5 grond/ell+5 d] liefde tot onze naa/5 opvolg51 ma> de le] onze naa/5 lief te hebb5 als ons zelv5 v]w]p51 omdat het opvolg5 van dit voors*rift e5e natuurlijke onmogelijkheid is1 en dewijl e5e le]1 die onoph\delijk van elk5 kansel gepr$ikt1 9 alle ,*ri/elijke ges*rift5 wordt aanbevol51 ma> die nog nimm] opgevolgd kon word5 en ook nooit1 zoo m9 nu als 9 het v]volg1 nagekom5 zal word51--sle*ts leid5 kan tot s*ijnheiligheid1 hui*el>ij en vals*heid4--,zijt wa>a*tig en getr\w aan u zelv56 ,de afs*uwelijk/e en v]a*telijk/e soort van hui*el>ij is de s*ijnheiligheid1 welke iem& pleegt wanne] hij deg551 die hem zi51 wil diets mak51 dat hij 9 het geb$ tot ,god spreekt1 t]wijl hij ind]daad aan niets hoeg5aamd d5kt ( geheel &]e g$a*t5 koe/]t dan hij voorw5dt1 ja1 met onheilige d5kbeeld5 is v]vuld2--dit is e5e soort van s*ijnheiligheid1 die1 helaas6 bij de ,*ri/55 veel algeme5] wordt gevond51 dan bij de belijd]s van e5ige &]e godsdi5/4 ,de r$5 da>van is3 #ao4 de zoo ev5 g5oemde om/&igheid1 dat de ,*ri/5 9 zijn b9n5/e de onmogelijkheid gevoelt 7die zijn mond weig]t te bek5n57 om de e]/e grondregel5 des ,*ri/5doms 9 het lev5 na te kom51 zoo als3 zijn naa/e lief te hebb5 als zi* zelv51 zijne vij&5 wel te do5 en h5 van h>te te v]gev51 zi* op heiligmak+ toe te legg51 alle a>ds*e lu/5 te dood51 zi* zelv5 geheel en al te v]loo*551 enz41 en #bo4 dat de ,*ri/5prie/]s e5 h]haald1 lang en vurig bidd51 bidd51 bidd56 als het kra*tig/e hulpmiddel t] bevord]+ van tijdelijk en eeuwig geluk voortdur5d aanprijz54 ,da> het e*t] e5e uitgemaakte wa>heid is1 dat de m5s* sle*ts ze] zeld5 zoo diep g]o]d is1 9 zulk e5e heilige /emm+ v]ke]t1 dat hij zi* opgehev5 gevoelt tot ,god1 en hij niettem9 e5 half dozijn mal5 daags behoort te bidd51 v\wt hij de h&5 zam51 slaat a&a*tig de blikk5 n$]wa>ts1 zet e5 onnoozel gezigt--en h\dt zi* als ( hij bidt4 ,die e5 m$ebelijd] is d] natuurlijke godsdi5/ en z$ele] van d5 regtz9nig geloovig5 m5s*1 moet het w]ktuigelijk aframmel5 van vooraf gele]de geb$5 onvoorwa>delijk afkeur5 en sle*ts dan ,god bidd51 wanne] hij e5 wez5lijk51 inn]lijk5 a&rang da>toe gevoelt1 onv]s*illig ( deze zi* zeld5 ( m5igw]f1 elk5 dag1 elke week ( sle*ts e5s 9 de ve]ti5 dag5 op5ba>t4 ,de ,eeuwige en ,onv]gankelijke k5t al onze behoeft5 en w5s*5 en ge5 enkele onz] geb$5--ja1 al bad5 wij op onze knien drie wek5 lang zond] oph\d51 en bij hond]d duiz5d5 te gelijk1--is 9 /aat om te bew]k51 dat hij e5 ha> bre$te afwijkt van de eeuwige wett51 wa>na> hij de w]eld rege]t4 ,alle5 dan is het bidd5 nuttig1 wanne] de bidd5de da>toe de a&rang bespeurt 9 zijn gemo$1 wanne] hij zi* tot d5 ,eeuwige opgehev5 gevoelt1 en ru/ en troo/ 9 zijn gelo( zoekt4 ,bezielt hem die zu*t1 is dit gevoel wa> en innig1 dan ook zal hij troo/ 9 het geb$ v9d54 ,het opzegg5 van geb$51 die m5 van buit5 heeft gele]d en die op va/ge/elde tijd5 word5 gepreveld1 zoo als1 bij voorbeeld1 bij het op/aan1 na> b$ gaan1 voor het et51 na het et51 e5 dozijn ke]5 9 de k]k1 enz41 wa>bij aan niets wordt g$a*t1 wa>bij m5 niets gevoelt1 dit heeft vol/rekt ge5e nuttigheid 9 zi*1 ba>t 9 teg5deel het vroeg] opg5oemde nadeel1 namelijk1 hui*el>ij1 het aannem5 van e5 vals*5 s*ijn4 ,dit wordt e5e gewoonte en deze gewoonte spiegelt zi* onwillekeurig 9 alle &]e v]rigt+5 d] m5s*5 af4 ,h&elt na> behoor51 leidt e5 deugdzaam lev51 ma> waant niet1 dat gij aan uw5 pligt voldoet1 indi5 gij m5igw]f t] k]k gaat ( ur5 lang op uwe knien geb$5 opzegt4 ,het is wa>1 na> k]kelijke uitsprak51 kunt gij dan vrome m5s*5 heet51 ind]daad e*t] miss*i5 ze] sle*te m5s*5 zijn4 ,de erv>+ le]t1 dat zij1 die het veelvuldig/ t] k]k gaan1 het lang/ en het vurig/ 9 het op5ba> bidd51 veelal de mee/ gewet5looze m5s*5 zijn4 ,sommig5 hunn] do5 zulks alln1 dewijl zij wet51 dat zij hunne ondeugd5 het zek]/ a*t] s*ijnheiligheid kunn5 v]b]g51 en &]5 dewijl zij w]kelijk geloov51 dat zij zi* met ,god kunn5 v]zo551 indi5 zij des zondags t] k]k gaan1 vurig bidd51 belijd5 dat zij ell5dige1 diep gezonk5 s*epsel5 zijn1 ja1 van b]\w v]vuld zi* t] a>de buig51 weeklag5 en g5ade6 g5ade6 erb>m+6 voor mij arm5 v]worp5 zonda> roep52--dan zijn hun 7zoo wan5 ze7 de zond51 die zij 9 de afgeloop5e week hebb5 begaan1 kwijt ges*old52 zij hebb5 imm]s ,god g$i5d en--zull5 da>voor g$ur5de de aan/a&e week hunne m$em5s*5 des te sle*t] di55 en h5 op alle mogelijke wijze b$rieg51 wa>voor zij dan op d5 aan/a&5 zondag door nieuwe en bitt]d] jamm]klagt51 door v]nieuwd v]toon van b]\w en h]haalde bek5t5is1 dat zij arme onv]bet]lijke zonda>s zijn1 op nieuw v]gev+ v9d54 ,deze zull5 zi* /ellig niet v]bet]51 ma> 9 hunne b]\wvolle jamm]klagt5 /e$s nieuw5 mo$ s*epp5 tot v]nieuwde sle*te dad54 ,niet met bidd5--sle*ts door go$ te h&el5 kan m5 ,god di554 ,indi5 gij e*t] bidt1 dan zij uw geb$ u heilig1 gelijk de e]ba>heid aan de jonge maagd4 ,on!iligt het heilige niet1 door het aan i$]s oog bloot te /ell54 ,bidt 9 e5zaamheid4 ,wij moet5 aan de be/5dige onv]&]lijkheid d] natuurwett5 geloov5 en na> wa>heid tra*t54 ,deze wa>heid moet5 wij hooga*t5 en bem9n54 ,m5s*5 kunn5 g$ur5de lang5 tijd 9 bijgelo( en dwal+ voortlev51 zond] dat zij om die r$5 jui/ ongelukkig zijn1 ma> elk toeval1 't welk de wa>heid aan d5 dag br5gt1 zal h5 do5 ontwak51 en dit ontwak5 zal te onaang5am] zijn1 na> mate de dwal+ lang] heeft voortg$uurd4 ,wij behoor5 d]halve hi] na> te /rev51 om ons zoo vroegtijdig mogelijk met de eeuwige wa>h$5 d] natuur bek5d en v]tr\wd te mak54 ,tot de klasse van dwal+ en bijgelo( behoort het gelo( aan goddelijke op5b>+ en wond]51 dat wil zegg51 aan d]gelijke 7hypo!tis* aang5om5 ( op ov]lev]+ b]u/5de7 gebeurt5iss51 die 9 /rijd zijn met de natuurwett54 ,er be/aat ge5e regt/reeks*e goddelijke +ev+ ( op5b>+ 9 het b9n5/e des m5s*54--,het is wa>1 somtijds rijz5 d5kbeeld5 bij ons op1 wi] oorsprong wij niet v]kl>5 kunn51 t5 gevolge wa>van het ons toes*ijnt1 dat zij voortvloeij5 uit e5e inn]lijke1 regt/reeks*e bron van k5nis1 zond] 9 e5ig v]b& te /aan met de omr+5de natuur4--,ond]zoek5 wij de zaak e*t] grondig]1 dan zi5 wij1 dat ook deze d5kbeeld5 sle*ts e5e t]ugkaats+1 als het w>e de nagalm zijn van hetge5 wij vroeg] te e5ig] tijd door onze z9n5 erv>5 hebb51--onv]s*illig ( wij deze erv>+ regt/reeks hebb5 geput uit de lev5de natuur ( uit e5 boek1 dat de g$a*t5w]eld bevat van e5 nog lev5d ( vr lang5 tijd door d5 dood van deze a>de ges*eid5 m5s*4--,ze] zeldzaam e*t] kan iem& iets d5k51 dat niet re$s &]e m5s*5 vr hem hebb5 g$a*t4 ,het gelo( aan e5e regt/reeks*e1 goddelijke op5b>+ is v]d]felijk1 dewijl het de kritiek van het gezond v]/& uitsluit en de zoog5aamde ge9spire]d5 v]lang5 dat zij en hunne le] voor onfeilba> word5 geh\d54--,want gaat m5 uit van de mogelijkheid van e5e d]gelijke goddelijke op5b>+1 dan moet ook toegegev5 word51 dat deze op5b>+ ,gods 9 i$] m5s* kan plaats hebb51 dewijl wij niet wet5 kunn5 welk5 /]vel+--hetzij b$ela> ( kon+--,god de ,he] wa>dig gekeurd heeft ( zal keur5 om zijne op5b>+ te ontvang54 ,nu e*t] kan sle*ts e5 van beide g$aan word53 ( i$] moet op zijn woord word5 gelo(d1 die voorgeeft goddelijke op5b>+5 te hebb5 ontvang51 welke nu door hem als ,gods ^w word5 v]kondigd1 aan wi] heiligheid ge5 criticus de roekelooze h& mag slaan2 doet gij dat1 dan heeft ,joe ,smi?--de /i*t] van de sekte d] ,heilig5 van d5 jong/5 dag 7d] ,mormon57--ev5 go$ als ,mohamm$ ( i$] &] m5s*1 die lat] welligt zal optr$51 het regt om te zegg53 ik b5 e5 wa>a*tig ,godsgezant1 gelo(t aan mijne woord52 en gij moogt er niet aan twijfel52--( gij moet de kritiek toelat5 en de le]+5 d]g551 die voorgev5 op5b>+5 van ,god ontvang5 te hebb51 e]/ dan als zek]e wa>heid 7als ,gods woord7 erk5n51 wanne] zij 7ev5 als alle &]e le]+51 welke door d5 mond e5s m5s*5 v]kondigd ( door 's m5s*5 h& te boek zijn ge/eld7 door u vooraf ond]zo*t zijn geword5 en gij bevond5 zult hebb51 dat zij de vuurproef d] kritiek van het gezond v]/& kunn5 door/aan4--,het is d]halve natuurlijk1 dat dan ook de bijbel op d]gelijke wijze moet word5 ond]zo*t en zulks do5de zult gij de ov]tuig+ erlang51 dat de da>9 v]vatte le]+5 niet sle*ts hoog/ onvolkom5 zijn1 ma> ook op5b>e en ze] groote dwal+5 bevatt51 wa>uit volgt1 dat zij ,gods geop5ba>d woord niet kunn5 zijn4--,de le]+5 van vele &]e m5s*5 da>5teg5 hebb5 deze proef w]kelijk en met glans doorge/aan1 hunne ontdekk+5 zijn geblek5 wa> en jui/ te zijn1 en deze le]+5 en ontdekk+5 moet gij d]halve1 indi5 gij de vroeg] g5oemde twe$e grond/ell+ tot rigtsno] neemt1 als goddelijke op5b>+ bes*\w54 ,ma> het gevolg hi]van z\ zijn1 dat elke natuurkundige ontdekk+1 die deze proef glansrijk door/ond1 ja1 al hetge5 de m5s* ooit wa>s en go$s heeft bel$51 uitgevond5 ( ontdekt1 e5e goddelijke op5b>+ z\ g5oemd moet5 word56--,wa>he5 vo]t u dit gelo(6 ,zegt d]halve niet3 ,jezus van ,naz>e? 0 het1 aan wi5 ,god zi* heeft geop5ba>d2 deze op5b>+ is hi] 9 dez5 bijbel v]vat en dit is ,gods woord2--want da>op kan i$] te regt antwoord53 ook aan mij heeft ,god zi* geop5ba>d1 zoo m$e aan dez51 aan g55 en aan duiz5d &]5 te gelijk1 die hunne vijf z9n5 op5d5 om de op5b>+ te ontvang5 en hun v]/& gebruikt5 om ha> te v]/aan4 ,hi]door heeft ,god s$]t e5ige hond]de j>51--vooral s$]t uwe magt zoo v] gebrok5 01 dat gij uw />r5 gelo(swaan niet me] i$]e5 tot e5 onv]&]lijk5 rigtsno] voor het gans*e lev5 kondt opdr+51 s$]t gij ge5 kett]s me] v]br&5 en niem& me] belett5 kondt1 de bewond]5swa>dige w]k5 d] s*epp+ na te vors*51 de lev5de natuur te ond]zoek51--s$]t di5 tijd heeft ,god d5 m5s* zak5 geop5ba>d1 wa>van 9 uw5 bijbel zelfs ge5 enkele lett] wordt gevond5--zoo groot1 zoo s*oon1 zoo he]lijk6--en wa>van gij tot h$5 niets z\dt v]nom5 hebb51 indi5 er niet wa>lijk godvru*tige mann5 w>5 gewee/1 zoo als ,kop]nicus1 ,galilei1 ,kepl]1 ,huygh5s1 ,newton1 ,halley1 ,l9naeus1 ,b5jam9 ,franckl91 ,laplace1 ,blum5ba*1 ,gay-,lussac1 ,alex&] von ,humboldt1 ,leopold von ,bu*1 ,o]/$1 ,b]zelius1 ,humphry ,davy1 ,f>aday1 ,arago1 ,johannes ,mll]1 ,liebig1 ,elie de ,beaumont1 ,g4 ,i4 ,muld]1 ,ehr5b]g en duiz5d &]e ev5 bekwame natuurond]zoek]s1 indi5 deze niet getra*t hadd5 9 het w>e boek d] op5b>+5 te lez54 ,de ontdekk+ van de w>e beweg+ d] planet51 d] wett5 van ,kepl]1 van de drukk+ d] dampkr+slu*t door ,torricelli1--de ontdekk+ d] undulatie-!orie van het li*t1 d] wa>s*ijnlijkheidsrek5+1 van de wet d] zwa>tekra*t1 welke de beweg+ d] hemellig*am5 aan va/e b]ek5+ ond]w]pt1--de ontdekk+ d] wet van ,m>iotte3 dat de dig!id d] lu*t ev5r$ig is aan het gewigt1 dat er op drukt1 ( aan de zam5p]s5de kra*t1--de ontdekk+ d] elektrieke ho$anigheid des bliksems1 d] iso!rmis*e lijn51 van het be/a&e v]b& tuss*5 alle v]s*ijnsel5 9 de natuur1 van de ind5titeit d] electrieke en magnetis*e kra*t1 welke d5 weg heeft geba& tot het uitv9d5 d] electrieke telegraph51--de ontdekk+ d] nieuwe classificatie en nom5clatuur d] s*eikundige v]b9d+51 d] metal5 van de alkali5 en a>dsoort51 van het electrieke li*t1 van de wijze om electrieke w]k+5 uit d5 magneet te voors*ijn te br5g51 van het diamagnetismus1 van het rotatie-magnetismus1 d] pol>isatie van het li*t1--de ontdekk+ d] !orie van de opheff+ d] geb]gt5 en van de betrekkelijke v]heff+/ijdp]k51 van de geme5s*appelijke basis 7van het protene7 d] eiwita*tige lig*am51--de ontdekk+ d] galvanopla/iek door ,jacobi1 ev5 ze] als de ontl$+ van het witte li*t 9 zijne kleur51 de b]ek5+ d] loopbaan van komet51 de uitv9d+ d] spiegelsextant51 ( de le] ov] de gi/+ en ov] de metamorphos5 9 de bew]ktuigde natuur 9 het algeme51----al deze en &]e gewigtige ontdekk+5 moet gij dan 7na> de grondregel5 van uw gelo(7 bes*\w5 als wa>h$51 die ,god aan de opg5oemde mann5 heeft geop5ba>d1--ev5 go$ als gij aanneemt1 dat ,god de z$elijke wet3 gij zult uw5 naa/e liefhebb51 aan ,jezus van ,naz>e?--( d]gelijke wett5 re$s vroeg] aan ,mozes op5ba>de1 welke laat/g5oemde ond] &]5 de ontdekk+ maakte1 dat het onregtva>dig is te /el5 en te dood54 ,dan moet gij insgelijks de w]k51 wa>9 de vroeg] g5oemde ontdekk+5 zijn t] n$] ge/eld1 bij voorbeeld1 de ,libri ,,vi de orbium coele/ium revolutionibus1 ,l9naeus ,sy/eem d] drie natuurrijk51 ,blum5ba*'s w]k de g5]is humani v>ietate nativa1 het ,lehrbu* d] ,*emie van ,b]zelius1 ,humboldt's ,kosmos1 de ,mcanique cle/e van ,laplace1 ,newton's philosophiae naturalis pr9cipia ma!matica en duiz5d &]e voortreffelijke ges*rift5 ev5 ze] als ,gods woord bes*\w51 als uw oud en nieuw te/am5t--en dan behoort gij tev5s aan g5oemde mann5 gelijke e] te bewijz5 als aan g5e oud-,joods*e s*rijv]s d] *ri/elijk godsdi5/ige boek5 en behoort h5 apo/el51 door ,god bezielde en v]li*te pr(et5 te noem54--,er behoeft1 wa>lijk1 ge5 engel uit d5 hemel te kom5 om ons te le]51 dat e5 go$e ,god 9 de s*epp+ leeft1 en dat wij m5s*5 deugdzaam behoor5 te zijn en onze m$em5s*5 moet5 liefhebb5 om gelukkig te kunn5 lev51--die wet /aat diep 9 ons gemo$ gegriffeld2 ja1 dat deze en d]gelijke wa>h$5 zoo vroeg w]d5 erk5d1 /rekt jui/ t5 bewijze1 dat zij ze] natuurlijk1 zuiv] m5s*elijk zijn4 ,god zal zi* aan i$] op5b>51 die het vooroordeel aflegt1 die zijn ontvankelijk5 gee/ na> de natuur w5dt en met ijv] er na> /reeft de eeuwige s*riftteek55 d] s*epp+ te ontcijf]54--,aan die dwaz5 e*t]1 die hun gezond v]/& aan het bl9d gelo( t5 (f] hebb5 gebragt1 zal ,god zi* nimm] op5b>54 ,ma> da> hoor ik e5ig5 van u zegg53 ,god heeft zi* niet aan e5 m5s* geop5ba>d1 vol/rekt niet2 hij heeft zijn zoon gezond5 om ons zijn woord1 dat 9 d5 bijbel is v]vat1 te v]kondig5 en ,jezus ,*ri/us 0 ge5 m5s*1 ne51 ,god6--,want de m5s*5 w>5 sle*t en zondig geword5 en hadd5 zi* /rafs*uldig gemaakt2 ma> ,god erb>mde zi* ov] h5 en teelde d]halve 7#d ( #fjjj ja> na de s*epp+ van d5 m5s*7 e5 zoon1 di5 hij op de a>de zond4 ,door de kra*t des ,heilig5 ,gee/es v]wekte hij hem 9 de onbevlekte maagd ,m>ia4 ,hij r$de het m5s*elijk gesla*t van zijn ond]gang1 want door zijn ons*uldig lijd5 en /]v5 droeg hij de /raf weg1 die de m5s*5 hadd5 moet5 lijd54 ,hij bragt zi* t5 (f] aan ,god en ,god 0 nu v]zo5d en s*onk d5 m5s* g5ade en v]gev+ van zonde4 ,da>op antwoord ik u3 #ao4 ,hoe kan dat gebeur58 ,god is e5ig en ondeelba>1 hoe kan hij e5 zoon hebb58--#bo4 ,god is alwet5d2 hoe 0 het mogelijk1 dat de m5s*5 zondig w]d5 en hij zulks niet vooraf zag8--#co4 ,god is almagtig en alwijs2 hoe kon het ges*i$51 dat hij de zonde toeliet en d5 m5s* niet re$s van d5 aanvang af zoodanig inrigtte1 dat de zonde w]d v]ho$8--#do4 ,god is regtva>dig2 ma> hoe kan hij gezegd word5 regtva>dig te zijn1 indi5 hij al de millio55 van m5s*51 die re$s vi] ( zes hond]d eeuw5 vroeg] op a>de geleefd hadd51 uitsloot van de weldad51 die hij nu vr #ahed j>5 d5 m5s* door zijn zoon liet aanbi$58--#eo4 ,god is eeuwig dezelfde1 onv]&]lijk getr\w en wa>a*tig2 ma> hoe kan dat mogelijk zijn1 indi5 hij #ahed j>5 vr h$5 &]e maatregel5 nam dan die1 welke hij g$ur5de duiz5d5 van j>5 te vor5 _h g5om58 indi5 hij na> geheel v]s*ill5de plann5 dan vroeg] en geheel en al 9 /rijd met de wett5 d] natuur h&elde1 die hij zelf 9 het wez5 _h g]oep58--#fo4 ,welk regt me5t gij dan to* wel te hebb5 om te geloov51 dat ,jezus van ,naz>e? e5 ,god 08 ,is zulks welligt op grond hi]van1 dat ond] het ,joods*e volk e5e ov]lev]+ be/ond1 dat vr zoo ( zoo veel j>5 de le]l+5 van ,jezus het zoo v]haald hadd5 en dewijl deze ov]lev]+ lat] te boek ge/eld en nog lat] ,nieuw ,te/am5t g5oemd w]d8 ,word5 dan 9 nog oud]e s*riftelijke g$5k/ukk5 d] ,hebrers1 zoo m$e 9 die van vele &]e volk5 niet nog wond]ba>lijk] v]hal5 gevond54 ,moet dan alles word5 gelo(d1 hetge5 m5s*5 hebb5 uitg$a*t1 al 0 het dan ook1 dat zij door vrom5 ijv] w>5 bezield8--#go4 ,dewijl ,god almagtig en alwijs is3 hoe laat het zi* dan v]kl>51 dat de buit5gewone maatregel51 die hij 7na> uwe bew]+7 vr #ahed j>5 heeft g5om51 zoo we9ig hebb5 geholp51 ja1 het doel 7wa>toe zij1 na> uw v]me551 moe/5 leid57 geheel en al hebb5 gemi/8 ,( z\dt gij durv5 bew]51 dat de m5s*5 g$ur5de de #ah #a_/b eeuw51 die s$]t di5 tijd zijn v]loop51 gelukkig] w>5 dan vr di5 tijd8 ( dat zij teg5woordig m9d] zondig5 dan de/ijds8--#ho4 ,indi5 gij welligt mogt zegg53 ja1 zij zondig5 nog ev5ze] als de/ijds1 ma> ,god is door het gebragte (f] v]zo5d en wij kunn5 nu zalig word51 dan vraag ik u3 hoe is het to* mogelijk1 dat gij u zulk e5 onheilig begrip kunt vorm5 van d5 ,eeuwige1 d5 ,onv]gankelijke1 om te geloov51 dat hij 9 /aat zij e5 blo$ig (f] aan te nem51 dat e5 aangebod5 zo5(f] hem kon bevr$ig5 ( omkoop58--#io4 ,na> uwe le] heeft ,god de zoon het blo$ige (f]1--namelijk1 zi* zelv5--aan ,god d5 ,vad] aangebod52 ,god de ,vad] heeft dit 7--m5s*5- ( god5-8--7 (f] aang5om5 en het zondig m5s*elijk gesla*t is nu g]$6 ,en dewijl nu ,god de ,vad]1 ,god de ,zoon en ,god de ,heilige ,gee/ sle*ts e5 ,god zijn 7na> uw gelo(71 heeft ,god zi* zelv5--aan zi* zelv5--om onz5t wille 7die hij met zijn5 alvoorzi55d51 alwet5d5 en almagtig5 wil s*iep7 t5 zo5(f] gegev56--,ik vraag het u3 ,wat is dat8 ,deze vraag heb ik mijn gezond v]/& g$aan en da>op e5 antwoord gekreg51 dat uit vijf lett]s be/aat1 met e5e o beg9t en e5e n e9digt4 ,ik z\ e*t] ze] onbes*eid5 h&el51 indi5 ik dit antwoord alhi] t] n$]s*reef1 want ik z\ da>door als het w>e te v]/aan gev5 van oordeel te zijn1 dat zij1 die dit lez51 ge5 gezond v]/& bezitt56 ,dit zij v]re van mij4 ,ik h\d mij 9 teg5deel ov]tuigd1 dat i$]1 die dit lee/1 gezond v]/& bezit1 hetwelk zoodanig op het mijne gelijkt1 als het l9k]- op het regt]oog ( de h]s55 van d5 e55 m5s* op die van d5 &]54 ,ik w5d mij d]halve aan al die lez]s1 die deze vraag beantwoord w5s*5 te zi51 met het vri5delijk v]zoek1 ha> aan hun eig5 gezond v]/& te do5 en ik h\d mij ov]tuigd1 dat van hond]d lez]s hond]d e5 antwoord zull5 ontvang51 dat1 e5sluid5d met het mijne1 uit niet me] en niet m9d] dan vijf lett]s be/aat1 met e5e o beg9t en met e5e n e9digt4 ,sle*ts 9 het geval dat er ond] de hond]d lez]s e5ig5 mogt5 gevond5 word51 die hun gezond v]/& geheel en al t5 (f] hebb5 gebragt aan het bl9de gelo(1 z\ het mogelijk kunn5 zijn1 dat het antwoord op de vraag v]kreg5 bij h5 uit drie lett]s be/ond1 beg9n5de met e5e z en e9dig5de met e5e n4 ,ik neem de vrijheid deze he]5 met betamelijke bes*eid5heid ond] de a&a*t te br5g51 dat de groot/e s*at1 welk5 de ,eeuwige d5 m5s* heeft ges*onk51 die hem bov5 alles di]ba> moet zijn1 zijne r$elijke ziel1 zijn gezond v]/& is1 dewijl hij alles1 wa>door hij zi* bov5 het di] v]heft1 met inbegrip van zijn heilig gelo( aan ,god1 uitsluit5d aan zijn v]/& te dank5 heeft4 ,tot zulke teg5/rijdigh$5 komt gij door aan te nem51 dat e5e m5s*word+ ,gods ( e5e regt/reeks*e goddelijke op5b>+ 9 d5 m5s* tot de mogelijkh$5 behoort4 ,het is de ,,e5ige bron van alle dwal+ en bijgelo(1 welke de ,*ri/elijke godsdi5/ aankleeft1 zoo m$e van de vreesselijke misbruik51 die1 9 d5 loop d] laat/e a*tti5 hond]d j>51 met w]elds*e b$oel+51 zijn gemaakt van de behoefte d] m5s*5 aan godsdi5/4 ,niem& to* z\ zi* hebb5 durv5 s*uldig mak5 aan d]gelijke misbruik51 indi5 hij zi* niet op de woord5 des bijbels 7die buit5di5 voor ze] v]s*ill5de uitlegg+ vatba> zijn71 als op ,gods woord1 _h kunn5 b]oep52 nimm] z\ hij e*t] d5 bijbel voor ,gods woord hebb5 kunn5 uitgev51 indi5 hij niet het gelo( aan de m5s*word+ ,gods ( de regt/reeks*e goddelijke op5b>+ 9 d5 m5s* als e5e va/e en algeme5 erk5de wa>heid op d5 voorgrond _h kunn5 /ell54--,bewij/ hem nu1 dat ,god zi* op ge5e &]e wijze aan d5 m5s* op5ba>t dan door zijne s*epp+1 dan moet noodzakelijk]wijze1 met het vroeg] g5oemde bijgelo(1 tev5s al het misbruik v]dwijn5 en de bijbel van di5 oog5blik af oph\d5 me] te zijn dan het gebrekkige w]k van m5s*51 die voor dwal+5 bloot /aan4 7,9 het voorafga&e ligt e*t] niet de /rekk+ om te bew]51 dat niet ze] veel s*oons1 go$s en voortreffelijks 9 d5 bijbel wordt gevond547--,blijft gij e*t] va/h\d5 aan het bijgelo(1 dan kunt gij1 met d5 bijbel 9 de h&1 alles bewijz51 dat gij wilt2--dan /aat de a>de /il2--de dood5 h]rijz52--go$e en booze engel5 zwev5 9 het rond2--al1 dat wond]ba> en 9 /rijd is met de natuur1 wordt mogelijk2--gij behoeft d5 bijbel sle*ts op5 te slaan om iets te v9d51 dat voor uw doel pa/1--om dez5 als kett] te v]vloek5 ( aan g9ds* boek e5 /e5 te b9d5 en het1 aldus bezwa>d1 9 het diep/e d] wat]5 te lat5 z9k52 ja1 kon het nog twee duiz5d j>5 op d5zelfd5 voet voortgaan1 zoo als ?ans het geval is1 dan z\dt gij de woord5 des bijbels zoo lang g9ds en h]wa>ts draaij51 v]zett51 v]kl>5 en uitlegg51 totdat--uwe ,*ri/elijke k]k 9 zoo vele sekt5 v]deeld is als er m5s*5 op a>de won5 ( als er woord5 9 d5 bijbel /aan6 ,dewijl er sle*ts e5e wa>heid zijn kan1 v]toont uwe ,*ri/elijke k]k1 met h>e hond]d5 van v]s*ill5de sekt51 wi] aantal nog dagelijks to5eemt1 re$s na> het uitw5dige--wanne] wij ha> uitsluit5d van e5 praktis* /&punt1 als ges*i$kundig feit bes*\w51 gelijk zij da> /aat1--het bewijs1 dat zij niet 9 de wa>heid is4--,ga ik die k]k b9n53 welk e5e duffe lu*t komt mij te gemoet6 alles is v]molmd en ond]mijnd2 de grondslag5 zijn weggebrok5 en de mur5 ru/5 op dunne plank51 welke ov] deze gat5 zijn gelegd1--de plank5 zelv5 zijn e*t] ook re$s s$]t lang5 tijd v]molmd en het gans*e geb\w moet onfeilba> vroeg] ( lat] in/ort56 ,de wa>heid kan onmogelijk 9 tween word5 v]deeld ( &]s word5 uitgelegd1 dan zij w]kelijk is4 ,zij is n en ondeelba> en v]toont zi* gelijk zij is3 als wa>4 ,de ,,natuurlijke ,,godsdi5/ ,,en ,,z$ele] ,,van ,,d5 ,,regtz9nig ,,geloovig5 ,,m5s* kan nooit me] dan e5e k]k1 e5e sekte vorm51 en de zuil5 des tempels1 welk5 zij zal /i*t51 zijn op e5 he*t5 grond geb\wd3 de gans*e s*epp+ is ha> grondslag4 ,het b9n5/e dezes tempels is voor niem& geslot51 het alta>blad v]b]gt ge5e my/]in4 ,uit de met gro5e bloesems gesi]de natuur waaij5 eeuwiglijk welriek5de geur5 d5 tempel b9n51 en zoo lang het vri5delijke li*t van zon1 maan en /]r5 niet v]bleekt1 zal ook de wa>heid 9 deze k]k niet oph\d5 te s*ijn54 ,gij e*t]1 die aan op5b>+5 gelo(t1 gij bev9dt u 9 e5 doolh( met one9dig lange gang51 die zi* 9 all]lei bogt5 uit/rekk5 en elk&] 9 de v]s*ill5d/e rigt+5 doorkruis54 ,deze gang5 splits5 zi* tot 9 het one9dige 9 nev5gang51 en gij tre$t ze b9n5 en doorloopt ze dag5 lang1 na*t5 lang2--gij dwaalt er 9 rond1 zond] e5 uitweg te v9d51 gij hebt ge5 kompas1 wa>na> gij uwe s*r$5 kunt rigt52--hoe v]d] gij op deze bogtige pad5 voortgaat1 des te donk]d] wordt het rondom u1--ge5 s*ijnsel van v]li*t+ dr+t da>9 door1--sle*ts dwaalli*t5 flikk]5 hi] en da> voor u op2--9 plaats van opbeur5d5 troo/ maakt ang/ zi* mee/] van uwe ziel1--ma> gij volgt het b$riegelijke spoor d] dwaalli*t51 gij begeeft u imm] v]d] en--t5 laat/e /aat gij aan d5 r& e5s afgronds1 die zi* voor uwe voet5 op5t--onpeilba> diep en somb]2--uwe v]hitte v]beeld+skra*t ziet all]lei b$riegelijke ge/alt51 die 9 d5 afgrond rondw>51 ja1 op d5 a*t]grond ontwa>t gij d5 ross5 glo$ van hel en vagevuur4 ,e5 lett]lijk gelo( aan de woord5 des bijbels dw+t u niet alle5 aan te nem51 dat er vroeg] wond]5 zijn ges*i$1 ma> dat er 9 de toekom/ wond]5 zull5 plaats hebb51 zoo als de lig*amelijke op/&+ d] dood54 ,volg5s de natuurwet zijn alle bew]ktuigde lig*am5 ond]hevig aan e5e voortdur5de v]&]+1 en ond]gaat de mat]ie1 wa>uit zij be/aan1 e5e onoph\delijke omzett+4--,de lig*amelijke /(f51 welke door de lev5skra*t 9 drie- en vi]v\dige v]b9d+5 word5 zamgeh\d51 s*eid5 zi* na d5 dood des lig*aams spo$ig vann1 de zuur/( d] lu*t oef5t h>e w]k+ uit en &]e1 e5v\dig] v]b9d+5 word5 gevormd4 ,het lig*aam gaat tot v]rott+ ov]1 er ont/aan lu*tvormige1 druipba>-vloeib>e en a>da*tige /(f54 ,e5ige dez] /(f5 blijv5 voorloopig t] plaatse wa> het lijk v]rot2 zij beme/5 d5 bodem1 groeij5 op als gras en moeskruid5 en word5 door m5s* en di] geget52 &]5 g]ak5 v]/rooid1 word5 door wat] weggespoeld en kunn5 door w9d5 en wat]/room+5 9 alle deel5 d] a>de1 en van de noord- tot aan de zuidpool g]ak56--,e5ige /(deel5 ( molecul5 van m5s*51 die voor duiz5d j>5 9 ,friesl& zijn begrav5 geword51 viel5 welligt met d5 reg5 9 lat]5 tijd 9 de ,*9es*e zee uit de lu*t n$]2 &]5 kwam5 door /room+5 ( met s*ep5 aan de ku/5 van ,am]ika ( na> ,engel&2--zij w]d5 door viss*5 opgeslokt1 deze viss*5 zwomm5 v]d]1--w]d5 door ,*9ez5 ( ,nieuw-,zeel&]s ( door ,frans*5 en ,engels*5 gevang51 opgeget5 en kwam5 op die wijze 9 m5s*elijke lig*am52--deze m5s*5 /i]v52 gras wies op hunne grafplaats2 di]5 at5 dit gras1 gav5 melk en kaas2--m5s*5 at5 deze kaas ( het vlees* d] di]5 en /i]v52--nieuw gras groeide op1 nieuwe di]5 at5 het gras en /rekt5 aan &]e m5s*5 tot spijs2 deze /i]v5 en &]maal groeide er gras ( er v]hiev5 zi* w\d5 bov5 de ov]blijfsel5 dez] di]5 en m5s*54--,het h\t dez] w\d5 w]d deels tot d5 s*eepsb\w gebezigd en e5ige d] da>uit getimm]de s*ep5 beploegd5 de zeen van de zuidelijke helft des a>dbols2 zij /r&d5 op de koraalriff5 van het eil& ,malicolo en lev]d5 de /(1 wa>uit met pijl en boog gewap5de ,polynesirs ont/ond52--&]5 vo]d5 ,sir ,john ,frankl9 na> de ,i,jszee1 wa> hij met man en muis v]g+2 deze s*ep5 w>51 ev5 go$ als de &]51 ruim geprovi&e]d met ,holl&s*e bot] en kaas1 wa>van de (fici]5 en het ov]ige s*eepsvolk hadd5 geget51 die nu door ijsbe]5 en viss*51 zoo als deze laat/5 w$] door zeehond5 v]slond5 w]d51 die op hunne beurt aan ,eskimo's tot vo$sel /rekt52--e5 &] g$eelte van het h\t w]d v]br&1 de as* w]d gebezigd om d5 grond te beme/51 wa>op weldra w$] nieuw gras en gro5tesoort5 wiess51 die de /( hielp5 lev]5 tot v]s*ill5de na elk&] opgroeij5de gesla*t5 van m5s*5 en di]54 ,het is d]halve ze] wel mogelijk1 dat e5ige /(deel5 7( d] grondbe/&deel5 ( van hunne v]b9d+5 d4 i4 atom5 ( molecul57 van de m5s*elijke lig*am51 welke vr duiz5d j>5 9 ,friesl& zijn begrav51 ?ans zi* bev9d5 9 ,engel& en behoor5 tot het lig*aam van e5 lid van het ,p>lem5t1 die "l ,ab]de5 int]pelle]t ov] het ,turks*e vraag/uk1--&]5 aan de ku/5 d] ,hudsons/raat ( van de ,baff9sbaai ronddwal5 9 de g$aante van ,eskimo's1 die zi* aan robb5vet v]ga/51 ( ?ans roll5 9 de ad]5 van e5 ,papoea op ,nieuw-,gu9ea2--het is mogelijk1 dat &]5 tot e5 m&>ijn zijn geword51 die ?ans voor ,pek+ het zwa>d 9 de h& h\dt om de regt5 van zijn5 keiz] te v]d$ig52--&]5 hebb5 welligt g$ur5de e5ige gesla*t5 e5 /am van ,noord-,am]ikaans*e wild5 help5 vorm5 en zijn ?ans 9 ,cali=ni1 alwa> deze wild5 zijn begrav5 geword51 tot hooge boom5 opgegroeid--en het kan wel wa> zijn1 dat nog &]e molecul5 d] /(f51 wa>uit voor duiz5d j>5 de oude ,friez5 be/ond51 zi* ?ans bev9d5 9 de twe$e kam] d] ,/at5-,g5]aal te 's ,hage1 9 het ho(d van e5 d] volksv]teg5woordig]s1 die oppositie vo]t teg5 het m9i/]ie1--( dat e5ige dez] deel51 nadat zij re$s door vele ti5tall5 van &]e m5s*elijke lig*am5 zijn gegaan1 en a*t]e5volg5s aan e5ige s*o5mak]s1 klermak]s1 doodgrav]s1 s*\wspel]s ( dom9's hebb5 behoord1--nu kortel+s w$] door de koeij5 9 de weide zijn opgeget5 en op dez5 oog5blik 9 d5 vorm van bot] en kaas ( e5 rund]gebraad op e5 van uwe tafels /aan1 die morg5 7wanne] gij die spijz5 g5uttigd hebt7 9 uwe ad]5 roll51 ov]morg5 e*t] re$s w$]om op e5 &]e plaats zi* zull5 bev9d54 ,ge/eld1 dat nu h$5 de ,jong/e dag w>e aangebrok5 en de voor duiz5d j>5 begrav5 oude ,friez5 w$]om moe/5 op/aan uit hunne grav51 welk e5 onbes*rijfelijk s*\wspel van op/&+ z\ zi* dan aan uwe blikk5 voordo56--,hoe z\d5 de lig*amelijke deel5 7de /(f5 wa>uit de ,friez5 vr duiz5d ja> be/ond571 die ?ans all]wege op de a>dopp]vlakte v]spreid zijn1 zi* moet5 haa/5 om--uit d5 arm van d5 m&>ijn 9 ,*9a1 uit ,engel&1 ,malicolo1 van de ku/5 d] ,baff9sbaai1 uit ,nieuw-,gu9ea1 ,cali=ni1 uit de twe$e kam] d] ,/at5-,g5]aal te 's ,hage1 uit de kaas ( uit het rund]gebraad1 die nog op uwe tafel /aan1 en uit duiz5d &]e lig*am51 uit gras1 boom51 koeij5 9 de weide1 viss*5 9 het wat]1 m5s*5 9 de /ad en op het platte l&1--hoe z\d5 zij zi* haa/5 om zoo snel mogelijk na> ,friesl& te kom51 hoe z\d5 zij van v]re en van nabij door de lu*t vlieg51 om nog te regt] tijd aan het oude graf te kunn5 zijn6--,e5ig5 moet5 sle*ts #e1 &]5 #cj en er zijn er die #cjjj mijl5 moet5 aflegg51--ma> alle deel5 en atom5 7wat]/(-1 zuur/(-1 /ik/(-1 phosphorus-1 kalka>de-1 ijz]- en &]e atom57 all5 reiz5 ev5 snel1--ge5 atome kan zelfs n enkel oog5blik op het &]e wa*t51--de kalka>de to* heeft d5 phosphorus noodig en de phosphorus v]langt na> de zuur/(4--,atom51 haa/ u6 haa/ u6--maakt ond]weg ge5e k5nis met elk&]1 wanne] gij da> doore5 snort 9 de lu*t1--v]loo*5t voor h$5 uwe v]wants*ap1--9 ,friesl&6 is uw r5dez-v\s1--da> moogt gij u v]b9d51 ma> h\dt u nu niet op1 elke seconde is ko/ba>1--draagt zorg1 dat gij aan het graf komt6--,hoort gij het luide ges*al d] bazu98--spo$t u voort6--de dag van het w]eldg]igt is aangebrok56 de ure d] op/&+ heeft geslag56--,ziet hoe zij ijl51 hoe zij vlieg51 hoort hoe zij snorr56--zij kom56--da> zijn zij6--,ja1 het goddelijke magtwoord heeft uitgew]kt1 dat zij all51 all5 te regt] tijd aan het graf zijn bijn gekom51 opdat--de doode z\ kunn5 op/aan4 ,go$4 ,de doode rij/ op4 ,da> /aat de ,fries6 ,hoe zond]ba> dit alles ook moge toes*ijn51 het is e*t] d5kba> en z\ d]halve mogelijk zijn voor de goddelijke almagt4--,ma> wa*t e5s6 halt6--,wat moet er gebeur5 met het lid van het p>lem5t1 die "l ,ab]de5 int]pelle]de8 ,wat moet er word5 van d5 brav5 ,john ,frankl9 en van de ,eskimo's1--van d5 ongelukkig5 ,lapeyr\se en van zijne matroz51--van de ,papoea's1 van d5 m&>ijn 9 ,*9a1 van de ,noord-,am]ikaans*e wild51 van het oppositie lid d] ,/at5-,g5]aal te 's ,grav5hage1--van de s*o5mak]s1 klermak]s1 pr(essor51 doodgrav]s1 s*\wspel]s1 en bov5al wat moet er van de dom9's word58 die zull5 to* ook ga>ne will5 h]rijz5 en hebb5 ev5 billijke aansprak5 op de goddelijke g]egtigheid6--,hoe moet da>m$e nu geh&eld word58--,de lig*amelijke /(1 wa>uit zij--t5 deele--be/ond51 is imm]s na> ,friesl& t]uggeke]d1 en alda> gebezigd geword5 tot e5e h]nieuwde da>/ell+ van de lig*am5 d] oude ,friez56--voor de m5s*51 die lat] uit deze /( zijn gevormd geword51 is to* niets me] ov]ig geblev5 ( er ontbreekt al?ans iets aan6--deze hebb5 e5 arm1 g55 e5 be5 te we9ig1 aan d5 n ontbrek5 #ie atom5 /ik/(1 bij d5 &]5 #ajjj atom5 wat]/(1 en aan het oppositie lid d] ,/at5-,g5]aal te 's ,hage ontbreekt welligt het gans*e ho(d6--,zond] ho(d kan m5 to* niet uit d5 dood op/aan6--,ne51 dat gaat niet4 ,dezelfde /( heeft to* a*t]e5volg5s1 op v]s*ill5de tijd51 ze] vele lig*am5 van m5s*5 gevormd1--de mat]ie loopt imm]s 9 e5 eeuwigdur5d5 kr+ en gaat onoph\delijk van het onbew]ktuigde rijk 9 het bew]ktuigde1 9 plant51 di]5 en m5s*5 ov] en ke]t uit deze w$] 9 het onbew]ktuigde rijk t]ug6--,de /( neemt nimm] toe1 no* af1 ma> ond]gaat e5e voortdur5de omzett+ en e5 en hetzelfde atome zal tot aan d5 jong/5 dag welligt tot e5 millio55 lig*am5 ( me] hebb5 behoord1 welke het a*t]e5volg5s hielp da>/ell56 - - - ,gemakkelijk laat het zi* bevro$51 dat het zelfs voor de goddelijke almagt vol/rekt onmogelijk z\ zijn1 dat millio5 m5s*5 9 e5s 9 hunne vroeg]e lig*amelijke ge/alte te voors*ijn te do5 kom51 dewijl to* hetzelfde atome sle*ts aan e5 hunn] te gelijk] tijd kan toebehoor5 en1 zoo lang het aan dez5 e55 behoort1 natuurlijk]wijze aan de ov]ige #iiiiii ontbrek5 moet6--,ma> wat me] zegt1 zelfs g$ur5de het lev5 be/aat het bew]ktuigde lig*aam ge5 twee dag5 lang uit dezelfde /(1 dewijl het onoph\delijk nieuwe /(deel5 opneemt en de oud5 uitw]pt4--,de gans*e s*epp+ van di]5 en m5s*51 welke uit vele millio55 van individu5 kan be/aan hebb51 en vr #cjjj j>5 op de a>de leefde1--v]volg5s /i]f en begrav5 w]d1 zij ligt ?ans niet me] 9 de a>de1 ma> is re$s s$]t lang opge/aan6--,dezelfde /(1 wa>uit zij be/ond1 bev9dt zi* 9 dez5 oog5blik miss*i5 9 ons1--9 de ?ans lev5de s*epp+ van di]5 en m5s*51--nadat zij intuss*5 g$ur5de de v]loop5e #cjjj j>5 door talrijke &]e lev5de gesla*t5 is gegaan4 ,het lig*aam zal tot /( w$]ke]51 wa>uit het g5om5 is2 dat wil zegg51 de /( is1 wel is wa>1 onv]gankelijk1--ma> v]&]lijk van g$aante2 zij is onoph\delijk 9 beweg+ en de /(f5 s*eid5 zi* vane5 ( gaan nieuwe v]b9d+5 aan zond] oph\d54 ,de gee/elijke kra*t1 de ziel alle51 is onv]&]lijk en eeuwig4 ,wij behoor5 d]halve de lig*amelijke op/&+ d] dood5 als e5 s*adelijk bijgelo( te v]w]p5 en sle*ts aan e5 wond] te geloov51 dat is1 aan ,,hem1 di5 wij aanbidd5 en niet begrijp51 van wi5s aanwez5 e*t] wij zelv51 zoo m$e de gans*e s*epp+ en de eeuwige onv]&]lijke wett51 die ha> behe]s*51 de getuig5 zijn4 ,want ,god is eeuwig dezelfde1 onv]&]lijk getr\w en wa>a*tig4 #bd4 ,god is voortdur5d w]kzaam3 wij moet5 arbeidzaam en vlijtig zijn4 ,9 de natuur blijft niets1 zelfs niet g$ur5de e5 enkel5 oog5blik onv]&]d1 /aat niets g$ur5de e5 enkel5 oog5blik /il2 de tijd gaat onoph\delijk voort4--,laat ons e5 nuttig gebruik mak5 van de h&bre$te tijds1 welke de maat is van onz5 lev5sduur en v]slap5 wij di5 niet4 ,wij moet5 vlijtig zijn en1 indi5 wij ons doel will5 b]eik51 volh>d5d 9 vlijt4 ,wij zull5 het g5ot d] ru/ e]/ dan le]5 s*att51 wanne] wij v]moeid zijn van d5 arbeid4 ,wij moet5 arbeid51 elk 9 zijn vak1 totdat wij v]moeid zijn4 ,wij moet5 nimm] l$ig gaan1 indi5 wij niet v]moeid zijn4 ,god heeft ons ges*ap51 opdat wij op hem z\d5 gelijk5 en lev54 ,indi5 wij lang] slap5 dan noodig is1 indi5 wij zond] v]moeid te zijn1 ons op de ru/bank n$]legg51 dan h&el5 wij ondankba> jeg5s de weldadige b$oel+ van ,god1 wij v]kort5 ons lev5 en lev5 dan sle*ts half4 ,l$iggang is zonde4 ,wij moet5 vlijtig en arbeidzaam zijn1 want ,god is voortdur5d w]kzaam4 #be4 ,wanne] wij bij het nad5k5 ov] het ges*ap5e en zijn oorsprong aan de gr5s zijn g5ad]d1 alwa> ons begripsv]mog5 oph\dt1 dan v]rij/ de hoop voor onze blikk54--,uit de bes*\w+ d] natuur en van ons zelv5 zijn wij tot de erk5t5is gekom51 dat e5 eeuwige1 v]/&ige gee/ 9 deze s*epp+ leeft4 ,zijn wez51 zoo m$e onze be/emm+ en toekom/ kunn5 wij niet doorgrond54 ,ma> uit de v]s*ijnsel5 en wett5 d] natuur hebb5 wij de ho$anigh$5 ,gods afgeleid1 en hi]9 de voors*rift5 onz] godsdi5/ en z$ele] gevond54--,dit zijn de hemels*e /]r51 die het a>ds*e lev5 vri5delijk bes*ijn54 ,bij deze held]bl9k5de /]r5 voegde de ,onv]gankelijke nog e5e za*te maan en hij gebood1 dat ha> weldadig li*t nimm] z\ word5 uitg$o(d 9 het gemo$ van d5 deugdzam5 m5s*3 hoop is ha> naam4--,n]g5s kunn5 wij wa>heid1 n]g5s duurzame bevr$ig+ des h>t5 v9d51 dan 9 de beoef5+ d] natuur1--9 de bes*\w+ h>] lig*am51 h>] /ille1 eeuwig zi* gelijk blijv5de kra*t52 want hi]9 zi5 wij de spor5 van d5 ,onv]gankelijke1 die zi* w$] 9 onze eig5e ziel afspiegel54--,wij moet5 het v]hev5e1 het groote1 dat zi* 9 de natuur op5ba>t1 niet bespott54 ,god moet ons heilig zijn4--,god is wijs1 go$1 regtva>dig1 onv]&]lijk getr\w en w]kzaam4 ,wij moet5 er na> /rev5 dit insgelijks te zijn4 ,dit gelo( moet5 wij g$ur5de ons gans*e lev5 ge5 oog5blik lat5 v>52 wij zull5 er v]tr\w5 op ons zelv5 uit putt5 en het zal ons /]k5 9 de w$]wa>digh$5 onzes lev5s1 ja1 het zal ons troo/51 wanne] wij twijfel5 ( aan iets onbegrijpelijks kom54 ,het s*ip1 wa>m$e wij d5 oceaan des lev5s beploeg51 die zoo vol l&51 klipp5 en eil&5 is1 moet dit gelo( zijn2--liefde moet de kra*t wez51 die onze zeil5 doet zwell52 wij%eid behoort aan het /uurrad te /aan en--ons plegtank]1 dat vr aan d5 boeg hangt1 't welk m5 /e$s g]e$ moet hebb5 om het elk5 oog5blik 9 de one9dige zee te kunn5 uitw]p51 dat d5 deugdzam5 nimm] v]laat1 dit moet zijn--de hoop4 ,,epiloog4 ,het voorafga&e is mijn evangelie en te gelijk mijne preek teg5 het bijgelo(1 zoo m$e teg5 het gelo( aan op5b>+4 ,all51 die niet ond] de viss*5 en de kikvors*5 g]angs*ikt mog5 word51 zull5 de wa>heid1 die zoo e5v\dig is1 begrijp5 en met mij e5/emmig d5k51 en ik hoop1 t] liefde van de maats*appij1 dat het aantal di]g55 groot moge zijn4--,tr\w5s1 gij--heilig5 van d5 jong/5 dag1 gij1 ,gro5e1 gele1 blaauwe ( nieuweli*t]s6 gij /aat tot ov] de oor5 9 het ,messiasgelo( en het gaat u da>bij jui/ als de viss*5 9 het wat]2 zij me55 insgelijks1 dat de gans*e w]eld uit wat] be/aat4 ,en wanne] nu e5s bij e5 gele]de ond] h5--ond] de viss*5--e5 dui/] voorgevoel opkomt1 dat er welligt ook lu*t 9 de w]eld is1 dan v]beeldt hij zi* to*1 dat die e5e doodelijke gassoort moet zijn1 wa>9 al dat lev5 heeft1 onfeilba> moet v]/ikk56--,en wie mag zi* da>ov] v]wond]58 ,gij hoort1 ziet1 ruikt1 smaakt en gevoelt to* van uwe prille jeugd tot aan uw zalig uite9de niets &]s dan ,*ri/elijke pols51 ,*ri/elijk brood en wijn1 ,*ri/elijk5 wi]ook ( damp1 ,*ri/elijke k]k5 en ,*ri/elijke pr$ikatin1--gij s*rijft ,*ri/elijke an?ropologi51 draagt ,*ri/elijke brill5 op uw neus1--de m5s*5liefde hebt gij afges*aft1 't moet ,*ri/5liefde heet51 dampkr+slu*t is e5e on*ri/elijke g$a*te1 gij ademt ge5e &]e lu*t 9 dan ,*ri/elijke lu*t1 gij dr9kt e*t ,*ri/elijk wat] en1 moogt gij ook somtijds wat on*ri/elijk geleefd hebb51 gij /]ft to* des te ,*ri/elijk]1--gij laat u ,*ri/elijk begrav5 en va>t dan--op na> d5 ,*ri/elijk5 hemel1 die zi* met de zon1 de maan en alle /]r5 dagelijks om de kle9e a>de draait4 ,gebeurt het nu e5s1 dat iem& optre$t1 die niet e5 d]gelijk5 bril draagt1 no* vis* no* kikvors* is1 en die aan de viss*5 pr$ikt3 ,hoe aang5aam en zuiv] is de dampkr+slu*t1 die m5 hi] tuss*5 de bloeij5de boom5 inademt6 ,hoe v]kwikk5d is het held]e li*t1 het li*t d] wa>heid1 dat hi] bov5 s*ijnt6--,gij arme viss*51 wilt gij dan eeuwig 9 het troebele wat] blijv5 en u ov] d5 modd]ig5 bodem rondw5tel58 ( u zelfs lat5 viss*5 en vang5 met d5 angel ,gro5--angel geel ( angel blaauw8--( van welke kleur zij mog5 zijn1 deze takk5 van d5 boom met twee wortel53 a en b4 ,komt to* bov5 en volgt mij hi] 9 de lieve held]e lu*t6 da> kan niem& u viss*54--,hu6 dat hebb5 de getr\we gebur5 d] viss*51 namelijk1 de kikvors*51 die aan d5 kant zitt51 gehoord en nu beg9n5 zij te kwak51 all5 te gelijk1 met e5e /em3 ,viss*56 ,viss*56 ,wa*t u voor s*ade6 ,gij kunt niet sprek51 gij zijt /om2 ma> gij kunt imm]s hoor58 ,gij kunt imm]s geloov58--wel nu1 gelo(t hem niet6 ,hoort niet na> hem6 ,hoort niet na> dez5 ongeluk/i*t]1 na> dit belialsk9d1 na> dez5 bezet5e6--,zwemt ijl+s weg1 geliefde viss*56 gelo(t ons kikvors*53 wij zegg5 u de wa>heid6 het held]e li*t da>bov5 kunt gij niet v]drag56 9 de zuiv]e lu*t moet gij v]/ikk51 geheel te gronde gaan6 ,wij kikvors*5 zelfs kunn5 ha> niet go$ v]drag51 en sle*ts van tijd tot tijd1 wanne] wij kwak5 will51 adem5 wij die lu*t e5s ev5 94 ,dat weet gij imm]s wel4--,wij blijv5 het lief/ bij u 9 het mo]as6 ,is dat dan niet volkom5 wa>8--,da>van kunt gij u met uwe eig5e oog5 ov]tuig56--en plomp1 plomp6 da> spr+5 al de kikvors*5 9 het mo]as en sik6 soek6 da> s*iet5 zij voort en zwemm5 door het wat]1 zoo fraai1 dat het h>t d] viss*5 van vreugde bon/4--,dat zijn e]/ ov]tuig5de bewijz56 zegg5 de viss*54 ,zij zijn ze] ge/i*t door de geh\d5e pr$ikatie en--zwemm5 voort4 7,v]volg hi]na47 ,,v]kl>+4 ,de m$$eel] d] ,li*t- en ,s*aduwbeeld5 uit de b9n5l&5 van ,java1 heeft zijn5 naam niet g5oemd4 ,hij hoopt zelfs1 dat zijn naam nimm] bek5d zal word54 ,hij heeft diep +ewortelde vooroordeel5 en dwal+5 be/r$5 en da>5teg5 de go$e zaak d] wa>heid en v]li*t+ v]d$igd1 welke hij door e5 p]soon ond] d5 v]di*t5 naam van ,dag liet v]teg5woordig54 ,het is e5e groote en s*oone zaak4 ,duiz5d5--en deze niet de m9/ edela>dig5 9 d5 l&e--zijn 9 de /ilte met gee/drift da>voor v]vuld4 ,e5 naam1 welke da>ond] ges*rev5 wordt1 beteek5t e5 individu4 ,e5 m5s* is kle9 en zwak1 en i$] heeft zijne gebrek54 ,de m$$eel] w5s*t1 dat de zaak h>e eig5e v]d$ig/] zal zijn1 en het is niet uit onbes*eid5heid1 dat hij zijn5 naam v]zwijgt4 ,want1 van al hetge5 hij 9 deze blad5 m$$eelt1 is naauwelijks het hond]dduiz5d/e g$eelte zijn eig5dom1 en ook dit hond]dduiz5d/e g$eelte sle*ts 9 zoo v]re als hij e5 we9ig heeft m$e ge>beid aan het groote w]k d] natuurond]zoek+1 als hij zijne eig5e vijf z9n5 niet ongebruikt heeft gelat51 om 9 het lev5de boek d] natuur te lez5 en de s*riftteek55 d] s*epp+ zoo getr\w mogelijk te v]kl>54 ,al het ov]ige g$eelte des inh\ds van dit ges*rift is het eig5dom van vele duiz5de mann51 die elk iets hebb5 gelev]d tot v]kl>+ van het boek d] s*epp+1 die all5 hebb5 m$egew]kt om wa>heid en v]li*t+ te v]breid5 en da>door bijgelo( en dwal+5 te be/rijd54 ,z\ het d]halve niet als e5 bewijs van aanmatig+ moet5 bes*\wd word51 indi5 de m$$eel] dezes zijn5 naam voor het boek _h geplaat/8 ,moe/5 er nam5 van p]son5 op d5 titel /aan1 dan behoord5 de nam5 er op v]meld te word5 van die duiz5d51 welke s$]t d5 tijd van ,galilei en ,huyg5s d5 tempel d] wa>heid m$e hebb5 opgeb\wd4 ,dewijl e*t] e5 titelblad veel te kle9 is1 om zelfs het ti5de g$eelte d] nam5 van deze hoogv]di5/elijke mann5 te bevatt51 v]e5igde de m$$eel] h5 all5 te zam5 ond] d5 naam van ,dag1 d4 i4 wa>heid1 v]li*t+1 welk5 hij op d5 titel /elde4 ,de billijkheid vord]de d]halve1 dat hij zijn eig5 naam v]zweeg1 dewijl hij hoog/5s na> de e] kan d+5 n di] duiz5d5 te zijn4 ,nietteg5/a&e dat alles hebb5 talrijke rec5s5t51 zond] 9 e5e w$]legg+ d] zaak zelve te tr$51 hunne aanvall5 g]igt teg5 d5 s*rijv]1--hoeze] deze onbek5d 04 ,e5ig5 bes*uldigd5 hem van v]rega&e domheid1 &]5 van v]rega&e onbes*aamdheid2 zij noemd5 zijn boek e5 vuila>dig s*ots*rift2 zij gav5 d5 lez] d5 raad er e5 /e5 aan te b9d5 en het 9 d5 ,eufraat te w]p52 er w>5 er1 die d5 w5s* te k5n5 gav51 dat de s*rijv] zijn naam z\ noem5 7--wa>om8--7 en &]5 v]heugd5 zi*1 dat hij zijn naam v]zweg5 _h1 dewijl zij dit als e5 bewijs bes*\wd51 dat hij nog niet alle gevoel van s*aamte _h uitges*ud1 ma> integ5deel zi* s*aamde zijne le]/ell+5 op5lijk te v]d$ig54 ,al deze uitvall5 kond5 mij het doel niet uit het oog do5 v]liez54 ,mijne he]5 de rec5s5t5 g+5 e*t] nog v]d]4 ,zij nam5 het zelfs d5 uitgev] kwalijk1 dat hij e5 d]gelijk boek 9 het li*t _h gezond5 en gav5 hem duidelijk te v]/aan1 dat hij wel z\ do5 het v]volg er van niet te lev]54 ,deze en &]e bes*uldig+51 welke d5 uitgev]--geheel onv]di5d--w]d5 te la/ gelegd1 zijn de aanleid5de oorzaak gewee/1 dat hij mij heeft v]kla>d de v]volg/ukk5 niet te will5 uitgev51 t5zij ik1 door het /ell5 van mijn5 naam voor het ges*rift1 de v]antwoordelijkheid da>van op mij--op mij alle5--nam1 ond] bijvoeg+ dat het gans*e w]k op mijne ko/5 w]d uitgegev54 ,ik v]kla> d]halve1 dat het geheel en al ov]e5kom/ig is met de wa>heid1 dat de ,,uitgev] volkom5 vreemd is aan d5 inh\d van het ges*rift1 dat het op ,,mijne ko/5 is uitgegev5 en dat ,,ik ,,alle5 v]antwoordelijk b5 voor d5 inh\d4 ,om de opgemelde r$5 e*t] zal ik mijn5 naam niet noem51 t5zij ik door de wet da>toe mogt word5 v]pligt4 ,gij1 he]5 rec5s5t51 kunt mij er niet toe dw+54 ,uw invlo$ heeft alle5 bew]kt1 dat het boek e5 &]5 uitgev] heeft gekreg54 ,het is wa>1 gij z\dt u ga>ne tot e5e onafhankelijke magt 9 d5 /aat will5 v]heff51 de vrijheid van drukp]s aan b&5 legg5 en door uw5 invlo$ de uitgave v]h9d]5 van zulke ges*rift51 die u mi%ag51--(1 indi5 dat niet gelukt1 z\dt gij al?ans ga>ne d5 naam des s*rijv]s k5n54 ,vel5 ond] u z\d5 zoo ga>ne e5 p]soon als doelwit hebb51 om hunne pijl5 op af te s*iet51 dewijl het hun dan gemakkelijk] z\ vall51 de opm]kzaamheid van het publiek van de zaak af te trekk54 ,dieg55 zull5 nu zegg53 ,hij heeft d5 mo$ niet zijn naam te noem54 ,ik v]kla>1 e*t] dat het mij aang5am] is1 dat d]gelijke rec5s5t5 mij als e5 lafa>d bes*\w51 dan dat de vri5d5 d] zaak door bro$] ,dag v]d$igd1 mij van onbes*eid5heid kunn5 bes*uldig54 ,en da>5bov5 al uwe p]soonlijke uitvall5 kunn5 mij to* niet kwets56 ,het is wa>1 mijne huid en mijn vlees* zijn ze] gevoelig4 ,ma> ik heb mij met e5 ondoordr+ba> pants] gewap5d1 dat geheet5 wordt3 innige1 va/e1 onwankelb>e ov]tuig+6--,op dit pants] zull5 al uwe pijl5 af/uit5 en de /oot1 di5 zij te weeg br5g51 zal mij sle*ts 9 zoo v]re aan u h]9n]51 dat de w5s* bij mij opkomt1 u de woord5 toe te roep51 die gij ,lukas ,,xxiii vs4 #cd lez5 kunt4 ,ik raad u d]halve1 neemt de geheel vru*telooze moeite niet1 het ond]w]p ( de le]/ell+ met d5 p]soon des s*rijv]s te v]w>r54 ,wa>om v]zwijgt gij1 die u g]oep5 gevoelt mij te be/rijd51 wa>om v]zwijgt ook gij niet liev] uwe nam58--,spreekt to* niet van p]son51 ma> blijft bij de zaak1-- --noemt u ,na*t6--en w$]legt 7indi5 gij kunt7 de le]/ell+5 van ,dag4 ,s4 444 ,julij1 #ahed4 ,dag4 ,,v]hal5 ,,en ,,gesprekk5 ,,uit ,,de ,,b9n5l&5 ,,van ,,java4 #c4 ,to5 ik d5 volg5d5 morg5 #ab ontwaakte en van mijne leg]/$e op/ond1 bespeurde ik1 dat mijn bro$] ,na*t de hut re$s _h v]lat54 ,ik zo*t hem ov]al 9 het dorp1 ma> n]g5s kon ik hem v9d54 ,e9delijk kreeg ik hem 9 het oog2 ik zag hem 9 de v]te op d5 top des ,go5o5g-,soesoe1 wa> hij1 9 diep gepe9s v]zonk51 d5 oog5blik s*e5 af te wa*t51 wa>op de zon bov5 d5 horizon z\ v]rijz54 ,lat] v]kla>de hij1 dat mijne ontwikkel+ d] natuurlijke godsdi5/ me] _h toegebragt om zijn gelo( te do5 wankel51 dan de grond5 vroeg] door mij tot /av+ mijn] gevoel5s aangevo]d4 ,mijne z$ele]1 zeide hij1 bevatte veel go$s4 ,de /ell+51 door mij v]d$igd t] be/rijd+ van de geop5ba>de godsdi5/1 w5s*te hij 9 zijn gemo$ te ov]weg51 en v]langde om die r$5 d5 huidig5 dag 9 e5zaamheid door te br5g54 ,ik drukte hem hi]op de h& en g+ to5 mijn eig5 weg4 ,t]wijl ik nu alle5 voortw&elde1 kwam de ,javas*e prie/] mij te gemoet2 hij deelde mij m$e dat ond] alle zijne l&sli$51 9 het dorp aanwezig1 sle*ts n enkele w]d gevond5 die ,orang ,nats>ani1 dat wil zegg51 ,*ri/5 (1 woordelijk gesprok51 ,naz>5]m5s* wilde word54 ,mijne agama 7le]7 da>5teg5 _h zo[el op hem als op al de &]5 e5 bet]5 indruk gemaakt1 we%alve hij mij v]zo*t1 dat ik hem mijn boek ,kitab 7eig5lijk heilig boek ( bijbel7 z\ le551 t5 e9de het met de dorpsbewon]s nogmaals door te lez5 en v]volg5s voor zi* e5 afs*rift er van te mak54 ,ga>ne volde$ ik aan zijn w5s*2 ik /ond hem tot dat e9de e5 9 het ,maleis* ges*rev5 uittreksel af van het ,evangelie van d5 regtz9nig geloovig5 m5s*1 welks gee/ en /rekk+ ik d5 vorig5 avond getra*t _h aan de dorpsbewon]s te ontv\w54 ,op mijne vraag1 wie dan to* de nieuwe ,orang el ,meseh #ac 01 v]kreeg ik t5 antwoord dat het de b$i5de mijns bro$]s 01 welke di5 w5s* _h te k5n5 gegev52 het ontg+ mijne a&a*t niet1 dat e5 spota*tige trek zi* op het gelaat van d5 ,imam 7prie/]7 v]toonde1 to5 hij d5 naam van ,lapiah noemde1 van d5 slimm5 vogel1 di5 de lez] re$s t5 deele aan zijne v$]5 heeft le]5 k5n54 ,9 mijn b9n5/e speet het mij1 dat de go$e k]n van de z$ele] des ,hebrers van ,naz>e? ge5e bet]e vru*t5 _h kunn5 voortbr5g52 wat e*t] de h&elwijze van ,lapiah betr(1 hi]ov] v]wond]de ik mij 9 ge55 deele2 bij erv>+ to* wi/ ik dat 9 ,europa1 behalve de w]kelijk go$5 en de van h>te geloovig51 #ad ze] dikw]f ook d]gelijke p]son5 aan d5 ,messias en aan de le] d] v]loss+ van zond5 door het blo$ige (f] van ,gods zoon geloov51 die wet5 dat zij groote zond5 hebb5 b$rev51 en groot5 lu/ hebb5 om nog me] te zondig5 7d]gelijke m5s*5 br5g5 hun gewet5 door hun gelo( tot zwijg5 en gaan voort met zondig571 zoom$e dezulk5 die vol/rekt ge5e behoefte aan godsdi5/ hebb51 zoodat het hun onv]s*illig is wat zij geloov5 ( uit eig5baat hui*el5 te geloov54 ,indi5 e*t] e5 go$e k]n 9 ,europa ge5e bet]e vru*t5 kon voortbr5g5 dan hui*ela>s1 paus51 biss*opp51 b$elmonnik5 en tallooze s*ijnheilige prie/]s1 en ond] de e5v\dige ,javan5 van ,gno]ag ge5 enkel5 aanhang] v9d5 kon dan e55 ,lapiah1--dan moet zij ind]daad wel ze] dik met /( en dwal+5 b$ekt zijn6--,wat bro$] ,na*t hi]ov] wel zal zegg58 ,deze g$a*t5 g+5 mij door het ho(d1 to5 ik mij met twee mijn] b$i5d5 en e5 pa> ,javan51 uitg]u/ op gelijke wijze als gi/]5 met mondbehoeft51 gewe] en in/rum5t51 op weg begaf na> e5 naburig5 b]g1 we/wa>ts van ,gno]ag geleg51 t5 e9de di5 te beklimm51 mijn geologis* ond]zoek voort te zett5 en aan de re$s begonn5 opnem+ dez] /reek de laat/e h& te legg54 ,met de bes*rijv+ van mijn dagelijks*5 arbeid wil ik e*t] d5 lez] dez] blad5 niet v]moeij54 ,door en door w>m van de br&5de zonne/ral5 en druipnat van zweet1 kwam5 wij t5 #b ure 9 het dorp t]ug en w>5 9 de geleg5heid om de oude spreuk te beve/ig53 9 het zweet uwes aans*ijns zult gij uw brood et54--,zweet8 ,ja4--,brood8 ,ja1 en nog iets bet]s dan dat3 lu/ tot d5 arbeid1 lev5sg5ot1 m5s*5liefde1 geluk en--e5 van dankba>heid v]vuld gemo$4 ,kort vr onze aankom/ 0 insgelijks de bode t]uggeke]d1 di5 wij e]gi/]5 na> het di/rikt%o(d hadd5 gezond54 ,het s*e5 dat hij zi* nog niet bij mijn bro$] _h v]voegd1 want met de be55 kruisl+s ov] elk&] geslag51 zat hij voor de deur d] hut en hield het pakket met briev5 9 zijne op d5 s*oot ru/5de h&54 ,zoodra hij zag dat ik hem da>van wilde ontla/51 voegde hij de topp5 zijn] v+]s zam51 bragt die met e]bi$ aan het voorov] gebog5 voorho(d1 nam d5 brief uit d5 omslag1 reikte mij dez5 toe zond] op te /aan en h]haalde da>op ev5 plegtig als vroeg] zijn ,sembah4 ,niet vr ik d5 brief geop5d en hem gezegd _h1 dat alles go$ 01 /ond hij op en v]wijd]de hij zi* 9 e5e bukk5de1 ond]danige h\d+4 ,de lez] zal wel bevro$5 dat deze e]bewijz+5 niet mij1 ma> d5 brief gold51 die van e5 zijn] ho(d5 kwam4 ,da> onze won+ l$ig /ond1 zo*t ik mijn bro$] 9 de nabij /a&e hutt5 en vond hem 9 e5 er van 9 e5e hevige woord5wissel+ met ,lapiah1 di5 hij beval zi* te v]wijd]5 en welke mompel5d gehoorzaamde4 ,drie &]e ,javan5 die zi* 9 de hut bevond51 zweg5 nu insgelijks /il1 dewijl zij bespeurd5 dat mijn bro$] toornig 04 ,uit e5ige woord5 die ik _h opgevang51 als ,isa el ,meseh d4 i4 ,jezus ,messias1 kwam ik op het v]mo$5 dat zij ov] ond]w]p51 het gelo( betreff5de1 hadd5 gesprok54 ,ik erlangde hi]van weldra de zek]heid uit mijns bro$]s mond1 die mij te k5n5 gaf dat hij1 9 gevolge van zijn w5s* en di5 d] dorpsbewon]s1 dez5 avond w$] be/emd _h tot het h\d5 e5] bije5kom/ en1 dewijl hij behoefte gevoelde om v]s*eid5e punt5 nad] toe te li*t51 hoopte hij dat deze afspraak mij niet ongeleg5 z\ kom54 ,na hem v]zek]d te hebb5 dat het teg5deel het geval 01 las ik hem d5 ,maleis*5 brief van het di/rikt%o(d voor1 die met e5e ze] matige dosis beleefdheid/]m5 ges*rev5 en ongeve] van d5 volg5d5 inh\d 03 ,vele groet5 aan de ,he]5 ,dag en ,na*t van mij ,praba ,widjaja ,kadoek>eksa1 ,rad5 #ae ,kapala tjoetak1 enz4 ,het is mij niet mogelijk ,koeli's aan de ,he]5 te z5d5 buit5 de gr5z5 van mijn di/rikt2 ik heb e*t] aan d5 ,lo]ah van het gr5sdorp ,oewoetagnis e5e aans*rijv+ gezond51 om u bij uwe aankom/ alda> ti5 ,koeli's te v]s*aff5 en u tot aan het volg5de dorp te v]gezell51 wa> hij aan d5 ,lo]ah di] plaats mijn bevel v]d] moet m$$eel54 ,gij zult het e*t] niet euvel duid51 indi5 ik u de opm]k+ maak1 dat de di/rikt%o(d5 aans*rijv+ moet5 bekom51 wanne] ,orang ,wol&a's 9 het b9n5l& reiz52 ik heb e*t] nog ge5e aans*rijv+ nop5s u ontvang5 en d]halve het plan opgevat onmiddellijk na> de ho(dplaats te v]trekk51 t5 e9de d5 reg5t om de noodige voors*rift5 te v]zoek51 t5 opzigte van de wijze wa>op ik mij jeg5s u zal hebb5 te g$rag54 ,wij zag5 nu duidelijk 9 dat er voor ons niets &]s ov]s*oot1 dan nogmaals e5 b]oep te do5 op de edelmo$igheid d] ,gno]ag]s1 t5 e9de door hunne tuss*5kom/ al?ans het gr5sdorp van het naa/bij geleg5 di/rikt te kunn5 b]eik54 ,de ,kalong's tog5 w$] ov] onze ho(d5 na> het geb]gte1 de paauw5 vlog5 al gill5d door het dal en het insekt5gegons1 wa>aan enkele cicad5 hunne diskant/emm5 pa>d51 w]d all5gs me] algeme51 to5 de vall5de avond ons op nieuw 9 dezelfde hut v]e5igd vond4 ,de ,javan5 hurkt5 zoo als gewoonlijk op d5 vlo] bije52 ook de ,imam zat met de be55 kruisl+s ov] elk&] vr h5 en wij hadd5 onze oude plaats 9 de nabijheid van d5 w& w$] +5om51 wa> de beide lamp5 e5 s*em]a*tig li*t v]spreidd54 ,,imam4 ,ze] gea*te he]56 ,gi/]5 en e]gi/]5 hebt gij de go$heid gehad ons1 onwet5de ,javan51 ond]rigt te gev5 9 uwe godsdi5/1 wa>voor wij u bij deze onz5 h>telijk5 dank toebr5g54 ,wij geloov5 dat gij het w]kelijk go$ met ons me5t4 ,gij hebt gezegd3 ,god is almagtig1 alomteg5woordig1 alwijs1 algo$ en volkom5 regtva>dig2 dat alles is ons s$]t lang bek5d4 ,gij hebt gezegd3 dat wij er na> /rev5 moet5 om ,gode gelijk te word51 om deugdzaam te zijn en onze m$em5s*5 lief te hebb52 ook dat wet5 wij s9ds lang en dit /aat m$e ze] s*oon bes*rev5 9 d5 ,koran4 ,wijd]s heeft de ,he] ,na*t #af gezegd3 dat de ,alb>mh>tige uit drie ,god5 be/aat1 e5 ,vad]1 e5 ,zoon en e5 ,heilig5 ,gee/1 van welke e5 op a>de moet gekom5 zijn om zi* voor het m5s*dom op te (f]5 en all51 die 9 hem geloov51 van hunne zond5 te v]loss5 en 9 d5 hemel te br5g52 dit nu kunn5 wij niet begrijp54 ,dit z\ onregtva>dig geh&eld zijn van d5 ,alb>mh>tige1 dewijl wij niet da>aan geloov54 ,wij geloov5 veele]1 dat alle5 de deugdzame m5s* die go$e w]k5 doet ( b]\w koe/]t ov] zijne zond51 9 d5 hemel komt1 en dat de ,alb>mh>tige e5 ,e5ig groote ,god is4 ,mijne l&sli$51 hi] om mij v]zameld1 hebb5 mij d5 la/ opg$rag5 d5 ze] geerd5 ,he] ,na*t te v]zoek51 het hun niet euvel te duid51 dat zij ge5e ,*ri/55 will5 word5 en niet w5s*5 zi* te do5 doop51 uitg5om5 ,lapiah1 de b$i5de van d5 ,he] ,na*t4 ,,lapiah4 ,ne52 ik ook niet4 ,mijn ,he] heeft mij gezegd dat elk ,*ri/5 zijne m$e*ri/55 ev5 lief moet hebb51 als zi* zelv52 dat heeft hij e*t] niet will5 do54 ,mijn ,he] rookt dagelijks twaalf manilacig>52 ik b5 ook e5 liefhebb] er van en heb sle*ts twee van de twaalf voor mij gevraagd1 ma> heb ze niet kunn5 krijg54 ,mijn ,he] is rijk g5oeg en ik heb hem sle*ts om #e guld5 toelaag p] ma& tot mijn loon v]zo*t1 t5 e9de1 na d5 afloop d] reis1 mij nog e5e vr\w te kunn5 aans*aff52 ma> op het hoor5 van dit voor/el is mijn ,he] boos geword5 en heeft mij toegevoegd3 maak je weg1 lummel6 ,jij behoeft ge5 ,*ri/5 te word54 ,wat helpt nu zulk e5 fraaije le]1 indi5 zij sle*ts 9 boek5 te lez5 /aat en er niet na> geh&eld wordt8 ,om die r$5 blijf ik liev] hetge5 ik b54 ,,na*t4 ,lui/] e5s ,lapiah2 gij zijt /e$s vri5delijk door mij beh&eld geword51 ma> nu zie ik dat gij e5 onv]bet]lijke deugniet zijt en het1 na> ik vrees1 voortdur5d blijv5 zult1 onv]s*illig ( gij u ,*ri/5 ( ,mohamm$aan laat noem54 ,bij het opvolg5 van het gebod hebt uwe naa/5 lief gelijk u zelv51 kan en mag niet uit het oog word5 v]lor5 dat e5 i$] v]s*ill5de behoeft5 heeft1 hetge5 zoo veel wil zegg5 als3 i$]e5 lief te hebb5 na> de mate wa>op hij aanspraak heeft4 ,dat ik deze le] ind]daad navolg1 hi]van zal ik u t]/ond het bewijs lev]53 gij zult dagelijks twee van mijne manilacig>5 hebb52 da>5bov5 zult gij ma&elijks #e guld5 toelaag bekom5 en beh\d51 zoo lang gij uwe vr\w5 liefd]ijk bejeg5t en u go$ g$raagt4 ,ma>--,*ri/5 zult gij niet word51 dewijl gij niet 9 /aat zijt d5 v]hev5 z9 di] le] te bevatt51 dewijl gij ha> v]ke]d uitlegt en1 met baatzu*tige oogm]k51 sle*ts misbruik er van wilt mak54 7,9 mijne g$a*t5 liet ik op deze woord5 volg53 ongeve] gelijk dit s$]t het ja> #c maal #a is #a e5 tamelijk algeme51 l(felijk gebruik geword5 is47 ,,imam4 ,ik b5 ze] b$u*t1 a*t+swa>dige ,he]6 dat zulks met het groot/e g$eelte mijn] l&g5oot5 het geval zijn z\4 ,duidt mij de aanm]k+ niet t5 kwade1 ma> e5e le]1 die e]/ moet uitgelegd en v]kla>d word51 alvor5s ha> toe te kunn5 pass51 kan ge5e volle1 van ,god afkom/ige wa>heid zijn1 zoo als tr\w5s mijn ,he] uw bro$] ,dag zelf re$s heeft gezegd4 ,,na*t4 ,da> hebt gij het6--,w>e deze he] ,imam met zijn ,koran en gij met uw ,evangelie d] natuur er niet tuss*5 beide gekom51 dan z\d5 de go$e ,javan5 de ,*ri/elijke le] /ellig s*oon gevond5 en aang5om5 hebb54 ,,dag4 ,ma>1 be/e bro$]1 hoe kunt gij u b$roev5 ov] deze tuss*5kom/8 ,( z\dt gij durv5 bew]5 dat er e5ige v]di5/e 9 geleg5 01 het ,*ri/5dom 9 te vo]5 ond] e5 volk dat nog op d5 all]e]/5 trap van z$elijke ontwikkel+ /aat1 zoo als b4 v4 ond] de bewon]s van ,nieuw-,zeel&1 wi] oordeel we9ig geoef5d1 wi] v]/&elijke v]mog5s 9 g]+e mate ontwikkeld zijn8 ,z\ wel e5ige v]di5/e da>9 ligg51 zulke m5s*5 te ov]r$5 om het ,*ri/elijk gelo( te omhelz51 die nog nimm] van e5e &]e le] hebb5 gehoord1 aan wie sle*ts deze e5e le]--en dat nog zond] e5ige kritiek1 zond] e5ige beoordeel+--wordt k5ba> gemaakt1 zoodat er hoeg5aamd ge5e sprake kan zijn van het do5 e5] keuze tuss*5 deze en e5e &]e le]8--,wat v]h9d]de dan deze ,javan5 van ,gno]ag1 uwe le] aan te nem5 en de mijne te v]w]p58 ,heb ik1 langs &]e weg5 dan gij1 gepoogd invlo$ op h5 uit te oef552 0 hun niet de volkom5 vrije keuze gelat5 tuss*5 ons beid58 ,ma> nu zij niettem9 uwe le] v]w]p51 wat kan h5 da>toe nop51 indi5 de r$5 da>van niet e5ig en alle5 moet gezo*t word5 9 hunne ov]tuig+1 9 de ov]tuig+ dat de grondslag5 d] le]1 welke ik h5 voordroeg en die zij begrep51 w]kelijk op de wa>heid /eun58--,en deze z\dt gij met voorb$a*t voor h5 will5 v]b]g58 7,mijn bro$] drukte mij de h& en flui/]de mij toe3 gij hebt gelijk2 t]/ond zal ik mij nad] v]kl>54 ,ik g+ hi]op voort47 ,ik weet welke bewijsgrond5 door or?odoxe pr$ikant51 presid5t5 van z5del+g5oots*app5 en d]gelijk5 t] v]d$ig+ hunn] ,evangelis*e woel+5 9 vreemde l&5 gewoonlijk word5 gebezigd4 ,zij zegg5 dat de invo]+ van het ,evangelie b4 v4 op de ,s&wi*-eil&51 op ,nieuw-,zeel&1 de wild/e m5s*51 ja1 geheel ruwe1 blo$dor/ige kannibal5 h]s*ap5 heeft 9 de za*ta>dig/e lamm]56--,ik e*t] antwoord da>op3 dat heeft het ,*ri/elijke dogma niet g$aan4 ,de z$elijke ontwikkel+1 de maats*appelijke orde1 de weldad5 van het ond] de bes*]m+ van m5s*liev5de wett5 /a&e gezellige v]ke] d] ,europers1 die zi* alda> hadd5 nergezet1 het voorbeeld dat de wild5 voor oog5 hadd51--deze moet5 bes*\wd word5 als de oorzak51 welke die v]&]+ bij g9ds*e woe/e volk5 hebb5 te weeg gebragt1 en deze v]&]+ z\ bij h5 hebb5 plaats gegrep51 al hadd5 zij het ,*ri/5dom niet op de koop toegekreg51 ( indi5 zij1 9 plaats van deze1 e5e &]e godsdi5/1 b4 v4 de ,bo$ha- ( de ,mohamm$aans*e godsdi5/ nog m$e op de koop da>bij hadd5 ontvang54 ,,imam4 ,hetge5 gij1 wa>de ,he] ,dag1 ons voorg$rag5 en lat] op s*rift t] lez+ gegev5 hebt1 komt ons go$ en r$elijk voor4 ,ja1 wat me] is1 wij v9d5 zooveel s*oons er 91 dat mijne l&sli$5 mij v]zo*t hebb5 het hun wekelijks e5maal voor te lez5 en te v]kl>54 ,ik b5 9 dit dorp gebor5 en 0 eig5lijk sle*ts uit ,g4 hi] he5 gekom5 om e5 bezoek af te legg52 nu e*t] heb ik het besluit opgevat1 om mij alhi] n$] te zett5 en het ,evangelie van d5 regtz9nig geloovig5 m5s* insgelijks 9 &]e dorp5 voor te drag5 en da>9 ond]rigt te gev54 ,er wordt alm$e 9 gelez51 dat wij ,isa el ,meseh als e5 groot5 en deugdzam5 man mog5 v]e]5 en hi]9 /emt uw ,kitab1 gelijk 9 zoo vele &]e opzigt5 het geval is1 met ons wetboek1 met d5 ,koran ov]e54 ,ga>ne e*t] z\d5 wij nop5s twee ond]s*eid5e punt5 e5ige nad]e inli*t+ van u w5s*5 te ontvang54 ,het e]/e punt is van d5 navolg5d5 a>d4 ,wij ,javan5 hebb5 van oude tijd5 h] gelo(d aan de op/&+ uit d5 doode1 welke ons 9 d5 ,koran insgelijks wordt toegezegd4 ,de mogelijkheid da>van wordt e*t] 9 uw ,evangelie ontk5d en be/r$54 ,dit doet ons le$1 dit sm>t ons2 gij weet het1 de v]e]+ d] afge/orv551 de ons*5dba>heid d] grav5 die wij als e5 heiligdom a*t5 en v]e]51 zijn e5 d] voornaam/e trekk5 9 onze z$5 en gebruik54 ,dit nu z\ alles sle*ts ijdele waan zijn indi51 na> hetge5 gij le]t1 ons lig*aam na d5 dood voor altijd w]d v]nietigd1 indi5 het 9 a>de1 9 gras1 9 &]e di]5 ( 9 lu*t en wat] w]d h]s*ap5 en niets er van ov]bleef t] plaatse wa> het w]d begrav54 ,indi5 dat het geval w>e1 z\d5 wij het ev5 go$ dadelijk t] zijde kunn5 w]p5 ( v]br&56--,z\ e*t] zulk e5e ruwe beh&el+ d] lijk5 niet e5e nadeelige w]k+ uitoef55 op de lev5d5 en e5e w$]ke]ige onv]s*illigheid ( liefdeloo%eid t5 gevolge kunn5 hebb58 ,,dag4 ,er w>5 9 d] tijd vele volk51 gelijk er nog h$5 t5 dage gevond5 word51 die hunne dood5 v]br&52 ja1 hi] op ,java zelf be/ond vroeg] diezelfde gewoonte1 alvor5s met d5 ,koran de le] van de lig*amelijke op/&+ uit d5 doode en de heilige e]bi$ voor de grav5 alhi] w]d +evo]d4 ,sommige volks/amm5 w]p5 de lijk5 hunn] afge/orv55 op bepaalde plaats5 n$]1 wa> zij door gi]5 en &] wild g$i]te word5 v]slond54--,v]re zij het van mij1 dat ik u iets d]gelijks t] navolg+ z\ will5 aanbevel54 ,het komt mij e*t] voor dat wij ov]e5kom/ig de natuur e5 lijk sle*ts zoo lang met e]bi$ en te$]e belang/ell+ kunn5 beh&el51 als het d5 m5s*elijk5 vorm nog bezit welke ons d5 geliefd5 afge/orv5e h]9n]t2 zoodra e*t] de ontb9d+ aanvangt dez5 vorm te v]nietig5 en het lijk 7dat nu ge5 m5s* me] is7 9 onaang5aam riek5d5 /( doet ov]gaan1 moet5 wij het ook als onaang5aam riek5de /( beh&el51 begrav5 ( v]br&54 ,e5e langdurig] v]e]+ van lijk5 en begraafplaats5 heeft re$s m5igw]f e5 v]d]felijk5 invlo$ op de lev5d5 uitgeoef5d4 ,de akk]s 9 ,europa z\d5 vru*tba>d] zijn1 indi5 de begraafplaats5 om de #aj j>5 w]d5 v]legd en de v]lat5e plek1 nadat zij g$ur5de #aj #ae j>5 onaang]o]d 0 gelat51 op nieuw tot b\wl& w]d gebezigd4--,9 zijne w]k51 9 zijne less5 is het dat de w]kelijk brave m5s* op a>de blijft voortlev51 en het be/e1 het mee/ e]volle g$5kteek5 dat wij hem kunn5 /i*t51 zal /e$s zijn de dankb>e h]9n]+ aan hem die ons gemo$ v]vult1 en deze kunn5 wij natuurlijk v]lev5dig5 door s*ild]- en beeldh\wkun/ en &]e d]gelijke middel54 ,hetge5 e*t] teg5 de natuurwett5 indruis*t1 hetge5 onmogelijk is3 de w$]op/&+ van het /(felijke lig*aam 9 zijn voormalig5 vorm1 hi]na> behoor5 wij niet eig5z9nig te hak5 ( te v]lang54 ,,w$uwe4 ,indi5 de ,he]5 het niet kwalijk nem51 w5s*te ik e5v\dige vr\w insgelijks e5 woordje te sprek54 ,te geloov5 aan e5e lig*amelijke op/&+1 dat is mij niet mogelijk1 al /ond het hond]dmaal 9 d5 ,koran4 ,het 0 to* aan mijn arm5 man niet te wijt51 dat hij door e5 tijg] w]d opgevret54 ,de tijg] heeft hem e*t] opgevret5 en v]te]d6--,hoe is het nu mogelijk1 dat hij w$] kan op/aan8 ,dan z\ hij imm]s e5 tijg] moet5 word51 dewijl hij als m5s* niet me] be/aat2 ja1 wat zeg ik1 de tijg] di5 wij 9 de klo( hebb5 geworp51 is op zijne beurt ook re$s w$] van ,rajap's en &]e gewormte half v]te]d6 ,,dag4 ,ze] jui/ aangem]kt--en 9 d5 eeuwig5 kr+loop d] /(f5 zal hij1 de e5e na d5 &]51 nog e5e m5igte vorm5 aannem54 ,ma> het valt ons m5s*5 bezwa>lijk1 om ons los te mak5 van dwaalbegripp5 die ons lief en wa>d zijn geword54 ,dat is de r$5 wa>om ik het van zoo hoog belang a*t1 om onze k9d]5 ge5e v]ke]de begripp5 9 te boezem51 ma> ze 9 teg5deel zoo vroegtijdig mogelijk met de eeuwige wa>h$5 d] natuur naauwkeurig bek5d te mak54--,het gaat u met de op/&+ d] dood5 ongeve] op gelijke wijze als d5 ,*ri/55 met de goddelijkheid van ,jezus4 ,zij vreez5 dat hunne godsdi5/ en z$ele] al h>e wa>de v]liez5 zal1 indi5 aan h>5 /i*t] het pra$ikaat van goddelijkheid wordt ontnom51 hetge5 e*t]1 na> mijne wijze van zi51 geheel ongegrond is4 ,wat me] zegt1 ik gelo( dat zij da>bij noodzakelijk] wijze gew9n5 moet51 indi5 hun wordt gele]d dat zij ,jezus sle*ts als m5s* moet5 e]5 en hooga*t54 ,want aang5om5 dat hij de re9/e deugd le]de en beoef5de1 dat hij e5e alles t5 (f] br5g5de m5s*5m9 bezat en e5 ,god 01 dan volgt hi]uit dat zijne ho$anigh$5 ons e5 onnavolgba> voorbeeld moet5 toes*ijn51 dewijl het e5 ,god niet moeijelijk vall5 kon deugdzaam te zijn4 ,geloov5 wij da>5teg5 dat hij niets me] ( niets m9d] 0 dan e5 m5s* gelijk wij1 en nietteg5/a&e dat al die deugd5 beoef5de1--moet de ov]tuig+ hi]van voor ons niet veel opwekk5d] zijn1 dewijl zij ons de troo/rijke zek]heid s*5kt dat wij1 indi5 wij zulks will51 ev5 deugdzaam1 ev5 m5s*liev5d kunn5 zijn als hij 08--,ev5m9 als de ,*ri/55 met de goddelijkheid van hunn5 ,jezus zull5 v]liez51 zal dit bij u het geval zijn met de op/&+ d] dood51 indi5 gij niet lang] gelo(t aan iets1 hetge5 gij elk5 dag kunt zi51 dat e5e natuurlijke onmogelijkheid is4 ,welk e5e erb>melijke inrigt+ z\ het to* zijn1 indi5 de natuur die zulk e5 onuitputtelijk5 rijkdom aan nieuwe s*epp+skra*t bezit1 oude1 voormalige individuele vorm5 w$] te voors*ijn moe/ br5g5 en kranke en gezonde1 gebog*elde en regte1 heele en v]m9kte m5s*51 ( misgeboort5 die twee ho(d5 hadd51 melaats*51 bl9d51 enz41 enz41 all51 all5 jui/ zoo als zij 9 hun lev5 w>51 &]maal 9 het aanzijn moe/ roep58--,z\dt gij zoo iets kunn5 w5s*58 ,wel nu1 dat z\ ook ge5 r$elijke w5s* zijn4 ,ik raad u d]halve3 ond]w]pt u aan de wett5 d] natuur1 wa>9 de wil des ,eeuwig5 zi* op5ba>t1 en h\dt u ov]tuigd dat de dood5 die gij hebt begrav51 nimm] zull5 op/aan2 bem9t h5 des te vurig]1 zoo lang zij lev5 en gelo(t aan de onv]gankelijkheid d] gee/elijke kra*t die 9 u is1 en aan de wet d] /e$s voorwa>ts /rev5de ontwikkel+ 9 d5 m5s*1 welke e5e all5gs hoog] klimm5de volkom5heid te gemoet gaat4 ,,imam4 ,ik neem dit alles ga>ne aan en zal met alle kra*t5 er na> /rev51 om uwe natuurlijke bes*\w+5 ond] mijne l&sli$5 me] en me] +ang te do5 v9d54--,t5 opzigte van het e]/e punt hebt gij de go$heid gehad1 mij de noodige opheld]+ te gev52 ?ans blijft nog e5 &] punt ov]1 wa>omtr5t ik e5e vraag tot u w5s*te te rigt54 ,gij hebt ons beide gezegd dat uwe l&sli$51 de blanke m5s*5 9 ,neg>a-,wol&a1 bijna all5 ,*ri/55 zijn en datg5e geloov51 hetwelk de ,he] ,na*t ons gi/]5 uit het bijbelboek heeft voorgelez51 hetge5 wij ,javan5 e*t] vol/rekt niet begrijp5 kunn54 ,zulk e5e tot treurigheid /emm5de1 ontmo$ig5de godsdi5/ is niet ges*ikt voor ons held]1 vru*tba> l&4 ,veel van hetge5 de ,he] ,na*t ons heeft voorgelez51 maakte e5 indruk op ons als het zi5 van e5 somb]5 hemel1 wanne] wij dond] zull5 krijg51 ( wanne] wij aan ,sakit proet 7kramp5 9 d5 ond]buik7 lijd54--,hetge5 gij da>5teg51 ,he] ,dag1 ons van het ,evangelie d] natuur hebt gele]d1 kwam met onze d5kbeeld5 go$ ov]e5 en w]d door ons gemakkelijk begrep54 ,om die r$5 geloov5 wij het en nem5 het aan als wa>4--,hoe komt het nu to*1 dat g9ds 9 ,holl& bijna alle blanke m5s*51 die imm]s veel v]/&ig] en gele]d] zijn moet5 dan wij1 aan de ,messiasle] van d5 ,he] ,na*t geloov51 en dat zij begrijp5 kunn5 ( troo/ v9d5 9 hetge5 ons ongele]de ,javan5 ev5 onbegrijpelijk is als e5e b]gopwa>ts /room5de beek1 9 iets dat e5 indruk op ons maakt als e5e somb]e1 zw>e reg5bui8 ,,dag4 ,mijn go$e ,imam4 ,de gele]de en ongele]de bewon]s van ,holl& begrijp5 het ev5m9 als gij hi] op ,java4 ,de mee/5 v]beeld5 zi* sle*ts dat zij het geloov51 dewijl zij niet &]s wet51 dan 't ge5 zij van d] jeugd af hebb5 gele]d1 en zij die het bet] wet51 w5d5 hui*ela*tig voor dat zij er aan geloov54 ,deze beide klass5 mak5 de me]d]heid uit d] bevolk+4--,ma> buit5di5 word5 er duiz5d5 gevond51 en hun aantal neemt h& ov] h& toe1 die dezelfde gevoel5s koe/]5 als ik4 ,deze duiz5d5 kom5 e*t] niet op5lijk voor hunne grondbeg9sel5 uit2 zij zijn1 wel is wa>1 te opregt en te braaf om te hui*el51 ma>----zij v]b]g5 d5 s*at d] wa>heid die zij belijd51 9 het b9n5/e huns boezems2 zij h\d5 hunne godsdi5/ige ov]tuig+ geheim4 ,,imam4 ,hoe is dat mogelijk6 ,er is mij to* v]haald1 dat 9 uw l& volkom5 vrijheid van godsdi5/ be/aat en dat da> alle sekt51 ,mohamm$an51 ,heid551 ,*ri/55 en ,jod5 word5 g$uld en all5 gelijke regt5 g5iet56 ,,dag4 ,van /aatswege1 9 gevolge de bepal+5 van de grondwet3 ja4 ,de r$55 e*t] di] geheimh\d+ zal ik u m$$eel5 en ik me5 te mog5 v]tr\w51 dat ik da>door tev5s uwe vraag zal beantwoord54 ,/el1 dat duiz5d5 9 /ilte van gee/drift gloeij5 voor de natuurlijke godsdi5/ en z$ele]2 bezi5 wij nu van e5 ti5tal di] duiz5d5 de bijzond]e om/&igh$5 huns lev5s e5s van nad]bij4--,de e5 van deze ti5 heeft e5 bro$]1 die dom9 ( pa/oor is4 ,e5 &]e is e5 dom9's zoon4 ,deze vree/ door d5 invlo$ d] gee/elijkheid zijne betrekk+ te v]liez51 indi5 hij laat zi5 dat hij v]li*t] d5kbeeld5 nop5s de godsdi5/ koe/]t dan zij2--ja1 hij is welligt zelf prie/]4 ,er word5 er ind]daad ze] vel5 ond] dez5 gevond51 die one9dig liev] na> hunne ov]tuig+ z\d5 pr$ik51 dan op d5 kansel kom$ie spel52 ma>--zij hebb5 e5e vr\w1 vele k9d]5 en we9ig geld en kunn5 hun gevoel5 niet op5b>51 zond] vooraf hunne betrekk+ als or?odoxe pr$ikant n$] te legg52 zij troo/5 zi* d]halve met de g$a*te het kan zoo veel kwaad niet en accommod]5 zi* na> de he]s*5de begripp54--,g5e is e5 koopman1 welligt e5 boekv]koop]1 wi5s w9kel aan hem het e5ige middel van be/aan oplev]t en ond] wi5s klant5 vele prie/]s word5 gevond51 die hij /ellig z\de v]liez5 en die hem da>5bov5 nog vele &]e klant5 z\d5 aftroon51 indi5 hij het durft wag5 op5lijk e5e &]e le] te belijd5 dan het or?odoxe gelo(4 ,e5 vijfde1 e5 ze] v]li*te man1 hoopt op de nalat5s*ap van e5e rijke1 ze] bigotte dame 7bij voorbeeld van zijne s*oonmo$]71 die hem /ellig z\ ont]v51 indi5 hij niet elk5 zondag t] k]k g+ en met e5 uitge/rek51 a&a*tig gelaat1 met zamgev\w5 h&5 na> d5 kansel zat te kijk51 wa> de pr$ikant met de arm5 9 het rond zwaait en1 als door gee/drift v]vo]d1 van de heilige ,drieenheid1 van ,gods e5ig gebor5 ,zoon en van de v]loss+ van de zond5 spreekt4 ,e5 zesde heeft voor dit alles1 wel is wa>1 niet te du*t52 het v]mog5 hetwelk hij bezit1 maakt hem onafhankelijk1 ma>--hij heeft vr\w en k9d]51 die hij to* na> de ,*ri/elijke k]k5 en s*ol5 moet z5d51 zoo lang er nog ge5e k]k5 en s*ol5 van zijn gelo( word5 gevond52 hoewel volkom5 ov]tuigd dat het ,*ri/elijke dogma e5e dwal+ is1 laat hij zijne k9d]5 niettem9 9 het ,*ri/5dom ond]rigt gev51 dewijl hij v]me5t dat het hun welligt als e5 gangb>e pas op hunne reis door het lev5 z\ kunn5 di5/ig zijn1--en e5 zev5de e9delijk die v]mog5d is en ge5e k9d]5 heeft1 d]halve geheel en al onafhankelijk mag gea*t word51 is te ze] op ge/eld om ru/ig en gemakkelijk te lev52 hij w5s*t op e5 go$5 voet te blijv5 met deg55 met wie hij 9 aanrak+ is2 hij zwijgt d]halve liev] en v]loo*5t om die r$5 zijne eig5e bet]e ov]tuig+4 ,er blijv5 dus van de ti5 nog sle*ts drie ov] die het nu en dan e5s wag51 om hunne d5kbeeld5 met woord5 te omkle$5 en die gehoor gev5 aan e5 kra*tig]51 inn]lijk5 a&rang1 zond] te lett5 op de vij&s*ap die zij zi* van &]sd5k5d5 op d5 hals lad54--,vij&s*ap8 ,wel degelijk2 want de takk5 van d5 boom met twee wortel5 a en b1 #ag welke de uitbreid+ d] wa>heid v]h9d]5 en het ontluik5 d] w>e godsdi5/ en z$ele] ond]drukk51 breid5 zi* he9de en v]re bij millio55 uit1 door alle /&5 en klass5 d] maats*appij4 ,de or?odoxe prie/]s die1 als op5ba> erk5de godsdi5/le]a>s1 als di5>5 d] he]s*5de k]k e5 aanm]kelijk5 invlo$ op het volk uitoef551 zijn onv]poosd w]kzaam om de pog+5 te v]ijdel51 welke /rekk5 t] v]spreid+ van me]d]e v]li*t+2 ja1 zij z\d5 de domheid en het bl9de gelo( ga>ne tot 9 alle eeuwigheid will5 voortplant51 en wa>om8--dewijl zij da>van lev51 dewijl zij het veel te gemakkelijk v9d5 bij de woord5 van e5 boek--als bij e5 non plus ultra1 e5e hoog/e autoriteit--te zw]51 wa>toe niet veel /udie en vol/rekt ge5 ho(dbrek5 wordt v]eis*t4 ,nu zal het u1 wa>de ,imam1 wel duidelijk zijn1 wa>om de v]li*t5 9 ,holl& die 9 ru/ en vr$e will5 lev51 /ilzwijg5 moet54 ,want wag5 zij het hunne /em teg5 de or?odoxe le] te v]heff51 dan hebb5 zij als het w>e e5 ne/ met wesp5 ge/oord die h5 met h>e giftige angel5 b$reig52 ja1 duiz5d5 hebb5 zij teg5 zi* 9 het h>nas gejaagd4 ,zelfs ov] d5 boekh&el oef55 deze wesp5 e5 soort van s*rikbew9d uit1 de ijv]ig/e pog+5 9 het w]k /ell5de om de van /aatswege gewa>borgde vrijheid van drukp]s te fnuik51 doordi5 zij d5 vrijz9nig5 boekh&ela> plag5 en kwell51 hem h>5 angel lat5 zi5 en met la/]lijke aantijg+5 b$reig5 en v]volg54 ,wordt er e*t] nietteg5/a&e dat alles e5 gevond51 die het durft wag5--'t ge5 zeld5 gebeurt--e5 boek uit te gev51 wa>van de s*rijv] heeft gepoogd de wa>heid 9 het li*t te /ell51 dan wet5 g5e prie/]s de v]spreid+ van het boek te belett51 zoodat de groote me]d]heid des volks welke bl9del+s gelo(t aan de le] d] k]k1 het vol/rekt niet ond] de oog5 krijgt en t5 opzigte van d5 inh\d er van 9 volslag5 onwet5dheid blijft v]ke]54 ,die vrome mann5 welke miss*i51 ev5 als zek] ridd] met de han5ver op d5 ho$1 d5k53 mundus vult decipi6 dral5 niet om het e5 v]d]felijk boek1 e5 onz$elijk boek1 e5 vuil pamphlet teg5 het ,*ri/5dom te noem5 en van d5 kansel de woord5 uit te bazu953 die het koopt ( lee/1 die zondigt teg5 ,jezus ,*ri/us4 ,intuss*5 gaan zij voort met het luid5 d] klokk5 9 /$5 en op het platte l&1 gaan zij voort met 9 duiz5de k]k5 elk5 zondag tweemaal en1 zoo mogelijk1 ook g$ur5de de w]kdag5 e5 pa> ke]5 's weeks hun le]/uk van de ,drieenheid te v]kondig51 ov] het v]loss+sw]k1 ov] ,gods zoon1 ov] ,gods mo$] en grootmo$] #ah te pr$ik5 en bov5al het gemo$ van het opkom5de gesla*t1 van de jeugd1 op de ca!*isatie als het w>e te bew]k5 en te kne$51 opdat 9 di] voege de g$5kzuil des bijgelo(s 9 ,holl& niet sle*ts voortdur5d onwrikba>d] 9 d5 bodem worde beve/igd1 ma> insgelijks vreemde1 nog niet door voor+5om5heid v]bl9de volk51 gelijk gij1 go$e ,javan56 met het doop- en wijwat] van godsdi5/ige dwal+ word5 bespr5keld4 ,zoodanig aangekweekt1 wordt de onz9 me] en me] v]spreid en duiz5d5 slaan er gelo( aan4 ,het boek e*t]1 hetwelk wa>heid bevatte1 bij voorbeeld3 ,g$a*t5 t5 aanzi5 e5] toekom/ige1 me] algeme5e ,godsdi5/ige gelo(sle] 7,gebr4 ,di$]i*s te ,am/]dam1 #ahdh71 ( v]li*te bro*ures1 als3 ,belangrijke vrag5 ov] de v]rigt+5 d] ,*ri/5-,z5del+5 7#ahea1 bij d5zelfd5 uitgev] 9 het li*t v]s*5571 ,algeme5 prote/ van ,*ri/55 9 ,n$]l& teg5 e5e nieuwe woordelijke v]tal+ van d5 oud5 bijbel 7#ahec1 bij ,f4 ,gn/ te ,am/]dam71 word5 spo$ig v]get54 ,de /em welke da>uit spreekt1 is als die des roep5d5 9 de woe/ijn en het e5ige middel om d5 triomf d] wa>heid te bespo$ig53 ,v]e5ig+ van gelijkgez9d5 tot bevord]+ van dezelfde doele9d51 ,/i*t+ e5] nieuwe k]k en geme5te1 ,oprigt+ van s*ol51 ,ov]e5kom/ig d5 gee/ d] natuurlijke godsdi5/ en z$ele]1 wordt om de vroeg] ontwikkelde en &]e d]gelijke grond5 niet t] h& g5om51 ( wordt hoog/5s v]wez5lijkt b9n5 de mur5 van e5e afges*eid5e1 door het ,n$]l&s*e ,groot-,oo/5 niet erk5de ,vrijmetsela>sloge4 ,,imam4 ,wa>de ,he] ,dag4 ,?ans zie ik duidelijk 9 hoe g9ds1 9 de ,*ri/5l&51 niet alles g\d is dat bl9kt1 en dat uwe ,europes*e maats*appij ze] vele ongezonde1 b$orv5e be/&deel5 9 h>5 boezem bevat1 die zi* aan mijn oog voordo5 als e5 huis1 hetwelk door ,rajap's 7t]mit57 is ond]mijnd en aangeta/4 ,wat het uitw5dige betreft van balk5 en plank51 tot d5 glans toe van het v]nis en van de v]w welke 9 d] tijd er op w>5 gebragt1 is alles onv]&]d hetzelfde geblev52 ma> van b9n5 is alles hol1 v]gaan1 geheel doorknaagd1 vol worm5 en bij d5 e]/5 d5 be/5 /orm ( de e]/e a>dbev+ moet het gans*e geb\w in/ort54 ,e5 ang/ig1 beklemd gevoel maakt zi* van mijn gemo$ mee/]1 mijn lieve be/e ,he]1 wanne] ik er aan d5k1 dat m5 ons--arme ,javan5--9 zulk e5 broos1 v]molmd1 half v]gaan k]kgeb\w wil opsluit54 7,de ,imam wi]p zi* vr de v]zamelde m5igte op de knien en bad met opgehev5 h&537 ,alb>mh>tige ,god6 ,groote1 ,algebi$5de ,toean ,allah6 ,de weg5 die gij bew&elt1 zijn onnaspeurlijk2 de doele9d5 die ,gij wilt b]eik51 zijn voor ons bekromp5 v]/& e5 raadsel1 en ,uwe wij%eid is als e5 li*t dat ons oog v]bl9dt4--,ma> hi] ligg5 wij arme1 onwet5de ,javan51 uwe k9d]51 9 diep5 ootmo$ voor ,u n$]geknield en wij bidd5 ,u vuriglijk dat ,gij ons niet 9 zulk e5e zw>e v]zoek+ leidt1 door toe te lat5 dat deze ,europes*e godsdi5/ d] ,*ri/elijke k]k 7,agama wol&a d]i ,orang ,nats>ani7 9 ons vre$zaam1 s*oon l& worde +evo]d4 ,o6 groote ,toean ,allah1 alb>mh>tige ,allah6 ,beho$ ons da>voor4 ,wij will5 ern/ig er na> /rev51 deugdzaam te zijn en ,u 9 wa>heid te v]e]54 ,am56 ,de gans*e v]gad]+ h]haalde3 ,am56 ,,na*t4 7,na e5e korte tuss*5pooz+47 ,u all5 die hi] teg5woordig zijt en bov5al aan u1 geliefde bro$]1 b5 ik e5e opheld]+ v]s*uldigd4 ,wa> en op5h>tig zull5 mijne woord5 zijn4 ,ik wil u niet v]b]g5 dat re$s e]gi/]51 to5 ik u de ho(dregel5 van het or?odoxe ,*ri/elijke ,evangelie voordroeg1 mijn gelo( aan de wa>heid dez] le] aanm]kelijk aan 't wankel5 0 gebragt door de grond51 welke ik m5igw]f uit d5 mond mijns bro$]s _h v]nom54 ,ik 0 e*t] nog niet volkom5 ov]tuigd en w5s*te ga>ne d5 indruk te k5n51 welk5 de ,*ri/elijke gelo(sle] op u1 ,javan56 z\ mak54 ,ik w5s*te het oordeel te v]nem5 dat gij1 9 uwe k9d]lijke e5v\digheid1 da>ov] z\dt vell51 dewijl ik v]me5de da>aan e5ig gewigt te mog5 he*t52 want het 0 mij bek5d dat uw v]/&1 wel is wa>1 ongeoef5d1 ma> aan de &]e zijde door voor+5om5heid niet b5eveld 04 ,hetge5 9 ,holl& elk5 dag aan duiz5d5 van ons*uldige k9d]5 wordt gele]d1 die door ge5 talisman teg5 de besmett+ d] dwal+5 zijn bes*ut1 aan wie ge5e keus tuss*5 deze en e5e &]e le] wordt gelat51 zoo iets mogt imm]s 7da*t mij7 wel aan u1 go$e ,javan56 word5 m$eg$eeld1 en zulks te me] dewijl mijn bro$] u re$s teg5 d5 da>op volg5d5 avond e5e &]e voordragt1 namelijk1 ov] de natuurlijke godsdi5/ en z$ele] _h toegezegd4 ,gij z\dt d]halve de vrije beoordeel+1 de keuze hebb5 tuss*5 twee zak5 en hi]door bragt ik mijn gewet5 tot zwijg51 dat zi* aanvankelijk aankantte teg5 de pog+ om u met e5 gelo(s/elsel bek5d te mak51 van welks wa>heid ik zelf niet me] ov]tuigd 04 ,gij hebt nu e5 besluit g5om54 ,gij hebt de le] van het ,evangelie van d5 regtz9nig geloovig5 m5s* gehoord en ha> aang5om54 ,ma> ook ik b5 tot e5 besluit gekom5 en ik v]kla> bij deze plegtig1 dat ik de gegrondheid erk5 van de bewijz5 door mijn bro$] tot /av+ zijn] le] aangevo]d1 dat ik da>5teg5 het ,*ri/elijke dogma e5e dwal+ a*t en het zuiv]e gelo( aan ,god en de hi]uit1 9 ov]e5/emm+ met de natuur1 afgeleide z$ele] tot rigtsno] mijns lev5s kies4--,indi5 hond]d duiz5d5 9 de ,europes*e l&5 g55 ,isa el ,meseh1 gelijk ik vroeg] zelf de$1 tot e5 afgod hebb5 gemaakt1 di5 zij aanbidd5 9 plaats van ,god1 laat ons da>5teg5 met liefde en a*t+ aan hem g$5k5 als aan e5 voortreffelijk m5s*1 die re$s vr #ahjj j>5 de k]n onz] le] v]kondigde3 ,hebt als bro$]s elk&] lief6 ,deze v]kl>+ mijns bro$]s v]wekte ond] al de aanwezig5 groote vreugde2 ik vooral 0 da>ov] zoodanig v]rukt dat ik hem ga>ne 9 mijne arm5 _h will5 drukk51 indi5 de aanwezigheid d] ,javan5 mij da>van niet _h t]ug geh\d54 ,elke lev5dige1 driftige uit+ van onze a&o5+5 en h>t/ogt5 wordt door h5 als ongepa/1 ja1 m9 ( me] als onwelvoegelijk bes*\wd1 t]wijl da>5teg5 ru/ige1 kalme gelat5heid bij alle gebeurt5iss5 en 9 alle om/&igh$5 des lev5s1 hetzij deze ons tot vreugde ( tot droefheid /emm51 bij h5 als het toppunt van mannelijke gee/kra*t en wa>digheid geldt4--,to5 e*t] gevoelde ik me] dan ooit dat w>e vri5ds*ap sle*ts da> kan be/aan1 wa> v]wants*ap des gee/es he]s*t en dat niets 9 /aat is d5 b& d] vri5ds*ap die twee ziel5 v]b9dt1 zoo va/ zam te /r5gel5 als de ov]e5/emm+ 9 d5kwijze1 9 z$elijke en godsdi5/ige ov]tuig+4 ,tevr$51 ja1 9 e5 vrolijke1 zalige /emm+ g+5 wij kort da>op uite52 dewijl het nog niet #aj ure 01 nam5 wij d5 ,imam die ze] le]gi]ig bleek te zijn1 m$e na> onze hut4 ,wij s*onk5 hem e5 !rmomet]1 e5 kle9 kompas1 e5e magneet/aaf1 e5 zakkijk]1 e5 e5v\dig mikroskoop en &]e d]gelijke in/rum5t51 omtr5t wi] gebruik wij hem het noodige ond]rigt gav52 ov] het bezit dez] w]ktuig5 betoonde hij zi* t5 hoog/e v]blijd4 ,hij belo(de ons het ,evangelie d] natuur met alle kra*t5 ond] zijne l&sli$5 te v]spreid51 t]wijl wij hem van onze zijde nad] s*riftelijk ond]rigt toezeid54 ,wij begav5 ons da>op na> onze leg]/$e1 het gemo$ v]vuld met de ov]tuig+ dat wij hi]1 9 dit kle9e dorp1 welligt e5ig nut hadd5 ge/i*t1 e5 zaadkorrel hadd5 geplant die1 hoe kle9 zij ook wez5 mogt1 miss*i5 e5maal tot e5 welig5 wasdom z\ kunn5 kom5 en rijke vru*t5 voortbr5g56 ,d5 volg5d5 morg5 w>5 wij vroegtijdig g]e$ om de reis te aanva>d52 onze k(f]s /ond5 all5 gepakt voor de deur onz] hut4 ,vi] dorpsbewon]s hadd5 zi* vrijwillig als ,koeli's aangebod52 zij zat5 met de be55 kruisl+s ov] elk&] op d5 grond1 nev5s d5 g]+5 la/ di5 zij z\d5 drag51 en hield5 hunne ,bamboes/av5 als gew]5 regt/&ig 9 de hoogte4 ,zij w>5 e*t] nog niet voltallig2 er ontbrak5 nog zes4 ,de vr\w5 die zi* 9 het dorp bevond51 w>5 bijna all5 druk bezig met het rij//amp5 en e5 aantal k9d]5 /ond om ons he54 ,wij zag5 da>5teg5 sle*ts we9ige mann5 nev5s hunne hutt5 bezig met het splijt5 van ,bamboes1 het vle*t5 van matt5 en &]5 d]gelijk5 arbeid2 zij hield5 zi* als ( zij ons niet bespeurd5 en vol/rekt niet wi/51 dat wij ,koeli's noodig hadd54 ,de mee/5 hield5 zi* s*uil 9 hunne hutt5 en s*55 ge5 gehoor te will5 gev5 aan onze oproep+ om1 teg5 betal+ van #aj c5t5 #ai p] uur1 b5ev5s e5e zek]e hoeveelheid tabak1 onze pakkaadje na> het naa/bij geleg5e gr5sdorp te br5g54--,da> kwam onze vri5d1 de ,imam1 aan die ons zijn vri5delijk5 morg5groet bragt4 ,to5 hij de oorzaak van onze v]leg5heid _h v]nom51 s*e5 hij w]kelijk boos op zijne l&sli$5 te word54 ,aan zijne ontevr$5heid gaf hij lu*t 9 de volg5de bewoord+51 die hij met luid] /emme tuss*5 de hutt5 uitgalmde4 ,,imam4 ,s*aamt gij u niet1 de ,he]51 die u zoo vri5delijk beh&eld hebb51 nu zond] hulp te lat5 zitt58--,foei6 foei6 hebt hij re$s v]get51 hetge5 ,toean ,dag en ik u gele]d hebb51 dat wij m5s*5 vlijtig en arbeidzaam behoor5 te zijn en er na> /rev5 moet5 d5 onv]gelijkba> groot5 ,toean ,allah na te volg58--,kunt gij dan niet zi5 dat ,toean ,allah ge5 enkel5 oog5blik ru/1 ma> altijd w]kt en dat hij de zon weldra w$] bov5 uwe ho(d5 zal do5 opgaan8--,hoort gij dan niet hoe de vogel5 w$] z+5 en de ap5 9 het geboomte rondklaut]58--,alles ontwaakt tot e5 nieuw lev51 alles ro]t en beweegt zi* en gij1 vadzige k]els1 wilt lui en slap]ig 9 uwe hutt5 blijv5 zitt58--,holla6 hei6 ,de hut uit6 ,hi] moet gij zijn2 pakt aan6 ,deze toespraak _h w]kelijk t5 gevolge1 dat e5ige mann5 uit de hutt5 te voors*ijn kwam5 en langzaam1 ,siri kaauw5de nad]d52 glimlag*5d1 do* zond] e5 woord te sprek51 zett$5 zij zi* nev5s onze k(f]s2 ma> nog /e$s blev5 vi] ,pikolan's 7pakk57 ov] die ge5e drag]s hadd54 ,het s*e5 dat de go$e wil d] ov]ige ,gno]ag]s /]k]e drangr$55 behoefde1 om tot e5 besluit te kunn5 kom5 en deze tot de daad te do5 ov]gaan4 ,mijn ong$uld nam intuss*5 des te snell] toe1 na> mate ik lang] moe/ wa*t52 de oo/elijke hemel begon all5gs held]d] te word5 en to5 e9delijk de e]/e morg5/raal de dauwdruppel5 aan 't geboomte de$ fonkel51 riep ik mijne b$i5d5 toe3 ,hi] jong5s1 ,sid91 ,maspoetri1 ,pangkat1 ,ario1 ,so5gsang6 komt hi]2 pakt alles w$] uit1 wij hebb5 plan om hi] te blijv5 en e5 vrolijk lev5 te leid56 ,vat die geit da> aan1 vlug1 vat ze aan6 ,wij zull5 ze slagt52 voortaan blijv5 wij hi]1 ma> wij moet5 to* et5 ook6--,h$5 slagt5 wij deze geit1 morg5 e5e &]e1 ov]morg5 moet e5 buffel er aan1 en zoo zull5 wij alles opet5 wat gij bezit1 luije ,gno]ag]s6 ,al uwe kipp5 gaan de e5e na de &]e d5zelfd5 weg1 ja1 al de geit51 buffels1 9 n woord1 al dat lev5 ontvang5 heeft 9 het dorp zull5 wij slagt5 en opet56 ,dat _h invlo$4--,vlug als de w9d sneld5 al deg55 die 9 de hutt5 w>51 na> buit52 die voor hunne hutt5 zat51 /aakt5 d5 arbeid en 9 e5 oog5blik 0 alles op de be54 't ,0 koddig om te zi5 hoe zij zi* haa/t51 niet dewijl zij gelo(d5 dat wij onze b$reig+ z\d5 v]vull51 ne51 dewijl zij onze b$reig+ als e5e a>digheid bes*\wd51 als e5e vrolijke jokk]nij die h5 9 de all]be/e1 opg]uimd/e /emm+ bragt4 ,het zond]l+e d5kbeeld1 dat wij ,holl&]s1 met ons beid51 alles dat eetba> 9 het dorp 01 z\d5 opet51 vond5 zij regt v]makelijk4 ,lag*5d riep5 zij elk&] toe3 ,lakas1 lakas6 ,bek9 ram6 ,segala roepa orang kaloe>1 bek9 ram ram6 7,vlug1 vlug6 ,vrolijk aan 't w]k6 ,oud en jong snelt de hutt5 uit6 ,pakt all5 te gelijk aan en maakt vrolijk gejoel67--,nu hadd5 wij niet alle5 ,koeli's g5oeg1 ma> zelfs me] dan wij behoefd52 e5ig5 liep5 met l$ige h&51 l\t] uit pleizi] 9 ,ram ram1 naa/ de drag]s en het gans*e dorp 0 op de be5 g]aakt4 ,wij nam5 nu e5 vrolijk afs*eid van all5 en drukt5 d5 ,imam de h&2 zelfs v]s*eid5e hond5 volgd5 ons en de w$uwe1 die wij vi] guld5 en e5 ,s>ong t5 ges*5ke hadd5 gegev51 riep ons ha> ,slamat djalan 7voorspo$ige reis71 be/e ,he]56 nog 9 de v]te toe4 ,wij w>5 ?ans voorzigtig] dan de vorige maal1 want wij zond5 de drag]s met onze pakkaadje vooruit2 wij volgd5 met de ov]ige jong5s1 wa>van de e5 e5 b>omet] 9 d5 arm droeg1 t]wijl de &]e onze gew]51 e5ige !rmomet]s1 e5 kle95 pijlcompas en &]e d]gelijke w]ktuig5 bij zi* hadd51 die wij tot het do5 van wa>nem+5 ond] weg z\d5 behoev54 ,welgemo$ zett$5 wij onz5 togt voort ov] de smalle pad51 welke hi] door het hoog opges*ot5e ,alang alang1 dan w$] tamelijk ongeba& tuss*5 het kruipelh\t van bos*jes he5liep54 ,t5 #aj ure w>5 wij d5 e]/5 b]grug die zi* 9 e5e we/elijke rigt+ van ,gno]ag v]heft1 re$s ov]geklomm51 hadd5 de ,tji-,nakoelabap doorwaad1 welke door het diepe dal /roomt dat op d5 g5oemd5 b]grug volgt en klaut]d5 nu teg5 de hell+ van d5 twe$51 hoog]5 b]grug op4--,de zon /eeg imm] hoog] en hoog] aan d5 wolk5looz5 hemel en s*oot h>e br&5de /ral5 all5gs 9 e5e me] loodregte rigt+ op ons n$]2 de hell+ welke wij beklomm51 w]d all5gs /eil] en onze ,koeli's1 die tot op d5 l5d5doek geheel naakt w>5 en wie 't zweet van het lig*aam gud/e1 /apt5 9 gelijke mate langzam] voort1 na> gelang wij de nok nad]d5 d] b]gket51 die wij nu moe/5 ov]trekk54 ,het e5e kle$+/uk na het &]e hadd5 wij re$s uitgetrokk5 en1 me] v]slapt van de hitte1 als het w>e damp5de 9 d5 vuurglo$ d] atmosphe]1 wa>aan ge5 lu*ttogtje1 hoe g]+ ook1 e5ige v]friss*+ s*onk1--dan v]moeid van d5 togt1 kwam5 wij om/reeks n ure op de nok des b]grugs aan4 ,hi] 0 ge5 enkel lev5d wez5 te bespeur52 n]g5s hoord5 wij het gefluit van e5ig5 vogel ( het getjilp van het kle9/e insektje4 ,alles wat ademt1 wat vliegt ( kruipt1 s*e5 zi* voor d5 glo$ d] zon v]borg5 te hebb52 zelfs ge5 blaadje ritselde 9 het lo( van 't geboomte1 dat hi] en da> groepsgewijs 9 de ,alangzee v]/rooid /ond4 ,aan alle zijd5 omr+de ons dit e5toonige gras1 welks /ijve blad]5 e]d] e5e held] grijze1 dan geela*tig gro5e kleur hadd54 ,diep b5$5 ons aan de hell+ d] b]gket5 lag het dorp ,oewoetagnis1 welks hutt5 ons op di5 af/& onduidelijk1 weikleurig van t9t door de troebele lu*t toes*554 ,want al liet zi* ge5 wolkje aan d5 hemel bespeur51 al 0 de dampkr+ ze] droog1 to* bezat deze1 op groote af/&5 g5om51 sle*ts e5e g]+e mate van doorzigtigheid4 ,van de gloeij5d heete opp]vlakte d] a>de v]hief zi* voortdur5d e5 loodregt op/ijg5de lu*t/room1 t5 gevolge wa>van de zoom van alle v]wijd]de voorw]p5 wa>op wij het oog ve/igd51--de opp]vlakte d] ,alangzee1 de r& d] b]gt]rass51 de kroon5 van het geboomte1--9 trill5de beweg+ 04 ,behalve het pijnlijke gevoel d] hitte1 de v]/ikk5de gewa>word+ welke het inadem5 e5] zoo ze] uitgezette lu*t v]oorzaakte1 ond]vond5 wij nog e5e &]e plaag2 want het zonneli*t dat door de ,alangblad]5 w]d t]uggekaat/1 v]bl9dde ons de oog54--,reikhalz5d v]lang5de na> e5 koel togtje1 zett$5 wij ons n$] tuss*5 de ,koeli's1 die geheel buit5 adem tuss*5 de op d5 grond geworp5e pakk5 en k(f]s lag54 ,ma> 9 het #c #d voet hoog /a&e drooge gras1 wa> de !rmomet] tot op #ajj grad5 ,fahr5heit 7#cg1g ,celsius7 0 geklomm51 kon we9ig v]kwikk+ word5 gevond54 ,wij krop5 nu na> e5 kle9 bos*je1 wa> wij e5 plas vond5 die nog niet geheel 0 v]dampt1 en met welks wat] wij ons br&5d heet gelaat1 bor/ en arm5 bevo*tigd54 ,hi] v]spreidde het lo( van e5ige wat hoog] groeij5de boom5 e5 we9ig s*aduw 9 het rond2 ma> naauwelijks hadd5 wij ons op d5 grond n$]gevleid1 to5 wij en al de ,koeli's door op/ijg5de rookmassa's en vlamm5 op de vlugt gejaagd en g5oodzaakt w]d51 zoo snel mogelijk onze go$]5 bije5 te pakk5 en b]gafwa>ts te ijl54 ,het vuur van het 9 br& ge/ok5e ,alangveld _h zi* aan het w\d m$eg$eeld4 ,de ,javan5 hebb51 namelijk1 de gewoonte om g$ur5de de droog/e ma&5 des ja>s 7,augu/us en ,septemb]7 het hooge gras1 wa>9 hi] en da> #c #d maal hoog]e en eil&vormig groeij5de ,glagah-groep5 en vele m9 ( me] uitge/rekte bos*aadjes v]/rooid voorkom51 op duiz5de van plaats5 aan te /ek5 en te br&52 dit ges*i$t e5sdeels met het doel om de tijg]s te v]jag51 t5 &]e om plaats te w9n5 tot het aanlegg5 van akk]s1 welke alsdan met de as* van het v]br&e h\t en gras te gelijk] tijd word5 beme/4 ,to5 wij langs de b]ghell+ afdaald5 en na> d5 kant van het dorp he5sneld51 zag5 wij v]s*eid5e d]gelijke afgebr&e plekk51 welke de grijsa*tig gro5e kleur van het grasveld plaatselijk hadd5 v]nietigd en uit het dal als zw>te1 onregelmatige /rook5 slangsgewijs opwa>ts liep54 ,e5ig5 w>5 re$s uitg$o(d2 &]5 da>5teg5 br&d5 aan het hoog/e g$eelte nog voort1 alwa> dan e5e rookzuil1 wa>door vlamm5 speeld51 zi* al kronkel5d v]hief4 ,t] plaatse wa> de lu*t door e5 d]gelijk5 glo$1 welke somtijds e5e /rook t] bre$te van #ejj #ajjj voet 9 vuur en vlam zett$e1 0 v]dund1 /roomd5 van de zijde van het dal de k\d]e en digt]e lu*tmassa's toe en v]oorzaakt5 da>door1 nietteg5/a&e de algeme5 he]s*5de w9d/ilte1 e5 plaatselijk5 /orm welke onmiddellijk volgde op de oorzaak van zijn ont/aan1 namelijk het vuur1 dat wij met ongelo(elijke snelheid /e$s hoog] en hoog] b]gopwa>ts zag5 voor?oll5 en hoord5 knapp5 en krak54 ,wa> e5 bos*aadje 9 de rigt+ dez] br&5de /rook5 lag1 da> wi]p het met d5 /orm /e$s hoog] b]gopwa>ts ruis*5de en bruis*5de vuur zi* als e5 w]velw9d op 91--b9n5 e5 oogw5k /ond het gans*e bos* 9 li*te laaije vlam en aan het knett]5 van het zoo br&b>e1 drooge ,alang alang pa>de zi* alsdan e5 vreesselijk1 oorv]doov5d loeij5 en bruis*51 dat ind]daad s*rikv]wekk5d 0 en wa> bov5 zi* dan nog van tijd tot tijd het gekraak de$ hoor5 van e5 ner/ort5d5 /am ( van e5 vall5d5 ho(dtak van e5 zw>5 boom4--,e5 d]gelijk conc]t loeide en dond]de ons 9 de oor5 to5 wij zond] e5ig geluid te gev51 zond] e5 enkel woord te sprek51 ma> kug*5de 9 de v]/ikk5de middaghitte1 door rook en vlamm5 he51 b]gafwa>ts sneld52 wij liep5 da>bij 9 e5 draf a*t] elk&] ov] de smalle pad51 9 voortdur5d5 ang/ dat e5 zijwa>ts zi* uitbreid5de br&/rook ons z\ b]eik5 en v]z5g54--,mijn p5 is niet 9 /aat om het k>akt] van dit tropis*e tooneel na> wa>de te mal52 mijne taal is niet rijk g5oeg1 om met woord5 het s*\wspel te s*ild]5 dat wij di5 middag voor oog5 hadd51 to5 wij het dal 9 e5 weikleurig51 troebel51 hi] en da> met rook bezwang]d5 dampkr+ b5$5 onze voet5 zag5 ligg51--nietteg5/a&e de zon1 aan e5 onbewolkt5 hemel s*ijn5de1 h>e br&5de /ral5 uit het z5i? op ons n$]s*oot6 ,kort vr #b ure kwam5 wij 9 het dorp ,oewoetagnis aan en in/alle]d5 ons1 zond] pligtpleg+5 te mak51 9 de voorgal]ij van de won+ des ,lo]ah1 t]wijl de ,koeli's da> buit51 wa> sle*ts e5ige s*aduw 01 zi* n$]vleid5 ( na> d5 ,pantjran g+5 om zi* 9 het wat] te v]friss*54 ,wij volgd5 9 dit opzigt hun voorbeeld en nuttigd5 v]volg5s e5 ontbijt1 be/a&e uit rij/1 ,pisang1 ,sambal en ,d5d5g1 't ge5 wij hi] t] plaatse hadd5 bije5 gekreg54 ,onze b$i5d5 haald5 de geldzakk5 #bj te voors*ijn en betaald5 de ,gno]ag] ,koeli's1 t]wijl de ,lo]ah1 luide bromm5de1 9 het dorp rondliep om &]e ,koeli's op te spor54 ,wij w>5 ze] v]lang5d om d5 volg5d5 morg5 vroegtijdig ,desa-,gn>ak aan de zuid]ku/ te b]eik5 en w5s*t5 uit di5 ho(de nog h$5 na> ,desa- #ba,roetab te gaan1 e5 dorp dat ons om zijne aang5ame ligg+ op e5 b]g1 door de ,javan5 0 aanbevol5 tot het h\d5 van ons na*tkw>ti]4 ,nadat wij g$ur5de e5 uurtje hadd5 halt geh\d51 w>5 wij ind]daad gelukkig g5oeg om onze pakkaadje op de s*\d]s van ti5 v]s*e ,koeli's te zi5 lad5 die1 met d5 ,lo]ah a*t] zi*1 het dorp uitw&eld51 t]wijl wij1 door nieuwsgi]ige dorpsbewon]s aangegaapt1 h5 volgd54 ,de ,gno]ag]s zat5 en lag51 hunne cig>5 rook5de1 9 d5 ,w>ong1 #bb en hadd5 wa>s*ijnlijk ge5 plan om voor het invall5 d] avondkoelte d5 t]ugtogt na> hun dorp te aanva>d54 ,er bevond5 zi* alda> insgelijks e5ige onz] jong5s1 en het 0 niet dan onga>ne dat zij hun gemak aan ons t5 (f] br5g5 en op/aan wild54 ,b5$5 het dorp aangekom5 zijnde1 doorwaadd5 wij de ,tji-,irignas welke d5 dalbodem door/roomt1 /eg5 aan de ov]zijde w$] hoog] opwa>ts en zett$5 v]volg5s onze reis ov] b]g5 en dal5 voort door het oneff5e lage b]gl&1 dat na> de zijde d] zuid] ku/ all5gs afloopt4--,het v]wijd]de hooggeb]gte dat noordwa>ts van ons ligt1 0 9 wolk5 gehuld1 wa>uit e5 za*t g]ommel als van e5 v]r5 dond] zi* liet hoor52 hi] e*t] br&de de zon nog met onv]zwakte kra*t aan d5 wolk5looz5 hemel4 ,nadat wij onz5 m>s* g$ur5de #a #a_/b uur hadd5 voortgezet1 kwam5 wij aan d5 r& van het diepe ,tji-,ikaldal en zag5 teg5ov] ons1 aan de &]e zijde d] bre$e klo(1 het dorpje ,roetab1 all]lief/ tuss*5 o(tboom5 geleg52 hoog v]hiev5 zi* da>bov5 de ,kokos- en ,p9angpalm5 die op de dunne zuiltjes als op lange /5gels h]- en d]wa>ts wiegeld54 ,da> z\d5 wij ov]na*t54 ,e5 za*te zuidew9d1 e5 bewijs dat wij ons re$s me] nabij de ku/ bevond51 _h zi* s$]t e5ig5 tijd do5 gevoel5 en matigde e5igz9s de hitte4 ,de v]friss*+ welke wij op die wijze ond]vond51 de$ ons go$1 want wij w>5 nu w]kelijk v]moeid en zag5 met e5 zek] huisselijk v]lang5 na> de ov]zijde he51 na> de hutt5 van het dorpje1 die zoodanig tuss*5 het held]e1 friss*e gro5 van ,pisangblar5 v]s*ol5 lag5 en zoo digt door het lo( d] vru*tboom5 w>5 omgev51 dat de bru9a*tige ,bamboesw&5 en ,alangdak5 ons t] naauw]nood hi] en da> 9 het oog viel54 ,de blaauwa*tige rook welke dw>rel5d uit de nok d] dak5 oprees1 v]hoogde nog de uitlokk5de w]k+ die de aanblik van dit tooneel bij ons v]oorzaakte1 want hij v]kondigde ons dat de tijd van het avondet5 nad]de1 dat vuur aan d5 ga/vrij5 ha>d br&de4--,wij spoord5 d]halve de ,koeli's aan om zi* zoo veel mogelijk te haa/54 ,dit 0 e*t] ge5e gemakkelijke zaak2 want zij lag5 nu e5maal op d5 grond en preveld5 9 hunne gewone zorgeloo%eid3 het dorp ligt imm]s 9 onze onmiddellijke nabijheid1 wij zull5 er nog vroeg g5oeg aankom54 ,zond]l+1 dat de ,javan5 de despotieke bevel5 hunn] eig5e ho(d5 zoo ga>ne en zoo gewillig gehoorzam51 t]wijl no* e5 v]zoek1 no* geld1 no* go$e woord5 van e5 ,europer 9 /aat zijn1 h5 te beweg5 tot het v]rigt5 van e5ig vrijwillig di5/betoon4 ,te ,oewoetagnis hadd5 wij re$s e5 vol uur op v]s*e ,koeli's moet5 wa*t52 hi] hadd5 wij &]maal opon?\d en wij w>5 e9delijk nog ze] v]blijd1 dat wij onze go$e drag]s na e5 half uur wa*t5s op nieuw op de be5 kond5 krijg54 ,e5maal op weg zijnde1 v]haa/t5 wij onze s*r$51 daald5 langs d5 met geboomte begroeid5 dalw& na> b5$5 en kwam5 teg5 #e ure 9 d5 bodem d] klo( aan1 wa> wij de ,tji-,ikal ov] moe/54 ,t] plaatse wa> wij aan de beek kwam51 0 de wat]/& e*t] te hoog om te kunn5 door wad52 al zwemm5de d5 ov]kant te b]eik51 hi]aan viel ev5m9 te d5k51 ui?o(de van d5 snell5 /room en de zw>e rotsblokk5 wa> teg5 het wat] 9 zijne va>t als s*uim5d bruis*te1 ge/eld al dat wij de ,koeli's met onze pakkaadje hadd5 will5 v]lat54 ,wij volgd5 d]halve d5 raad des ,lo]ah1 g+5 ongeve] e5 kw>ti] uurs lag] dalafwa>ts1 wa>bij wij nu e5s d5 oev] volgd51 dan w$] ons e5 weg ba&5 door het nabij geleg5 geboomte2 e9delijk kwam5 wij 9 e5e /reek aan1 wa> de dalbodem e5e bre$te _h van v]s*eid5e duiz5d voet en de /room1 die 9 v]s*eid5e arm5 v]deeld en veel ondiep] 01 e5e g]+]e snelheid bezat4 ,hi] klomm5 wij d]halve afwa>ts 9 de rivi]b$d+ en sprong5 mo$ig 9 het wat]4 ,mijn bro$] ,na*t en ik gav5 de &]5 e5 go$ voorbeeld en de ,koeli's volgd5 ons de e5 na d5 &]52 re$s w>5 wij d5 e]/51 kle9]5 arm al wad5de doorgegaan1 hadd5 wij e5e rol/e5bank 7e5 eil& tuss*5 twee arm5 van d5 vlo$7 b]eikt en /ond5 wij g]e$ om d5 twe$5 arm te doorwad51 to5 plotsel+ van d5 dalw&1 langs welk5 de a*t]/5 van onz5 togt nog af klomm51 de kreet ons te gemoet klonk3 ,b&j]6 ,t]ug1 t]ug6 ,r$t u6 ,b&j]1 ,b&j]66 ,deze woord5 oef5d5 op de ,koeli's die a*t] ons aankwam51 e5e w]k+ uit die aan toov]kra*t gr5sde1 want plotsel+ maakt5 zij regtsomke]1 t]wijl zij met de pakkaadje welke zij op ho(d ( s*\d]s droeg51 me] door het wat] sprong5 dan liep52 zond] veel te vrag51 zond] om te zi51 zelfs zond] te d5k51--want t] naauw]nood h]9n]de ik mij vlugtig de ges*i$5is van ,lot's huisvr\w en van de z\tzuil na> de bijbels*e v]di*t+1--volgd5 wij h5 ijl5d na1 t]wijl e5 vreesselijk1 /e$s nad] kom5d gebruis ons 9 de oor5 dreunde4 ,wij hield5 niet op1 dan nadat wij de dalhell+ tot zoo v] hadd5 beklomm5 dat wij zek]e hoogte bov5 d5 oev] hadd5 b]eikt1 wa> wij s*i] ademloos op d5 grond viel5 en omzag53--e5e bru9e massa welke zi* b]ghoog v]hief1 w5telde ov] d5 dalbodem na> b5$52 v]brijzelde boom/amm5 rez5 hi] en da> er uit op2 rotsblokk5 w]d5 met dond]5d g$ruis* vooruit ge/uwd2 nieuwe1 me] vloeib>e massa's welke s*uim5d voorwa>ts brui/51 /ortt5 zi* ov] dez5 dam he51 v]brak5 hem1 v]deeld5 zi*1 breidd5 zi* uit en--b9n5 we9ige m9ut5 0 de gans*e bre$e dalbodem welke wij op het punt hadd5 ge/aan om door te trekk51 h]s*ap5 9 e5 hol /a& me] van bru9a*tig troebel wat]1 dat met pijlsnelle va>t s*uim5d en spatt5d voortijlde1 boom/amm5 en geheele uit d5 grond g]ukte boom5 met zi* vo]de en dit met zulk e5e kra*t1 dat de groot/e rotsblokk5 om hunne z w5teld5 en de rol/e5bank wa>op wij vroeg] hadd5 ge/aan1 9 n oog5blik 0 v]nield en wegge/uwd1--het 0 e5 v]hev51 vreesselijk woe/ tooneel dat wij 9 /omme v]baz+ aans*\wd51 v]vuld van dankba>heid ov] de r$d+ welke wij hadd5 ond]vond51 t]wijl het gekraak d] v]brijzelde boom51 het s*uim5 en bruis5 d] wat]massa1 het geklots d] rotsblokk5 en het ratel5 d] millio55 voortgezweepte /e55 d] rol/e5bank e5 enkel vreesselijk g$ruis* d$5 gebor5 word51 wa> bov5 sle*ts nu en dan het dond]5d gekraak van e5 in/ort5d5 ,o]oek zi* liet v]nem54 ,tot 9 het b9n5/e van ons gemo$ ges*okt1 bes*\wd5 wij dit opro]1 ma> /ond5 sprakeloos1 want niem& 0 me] 9 /aat zijne eig5e /em te hoor54 ,het 0 e5 ,b&j] 't ge5 wij voor oog5 hadd51 dat is e5e v]re buit5 h>e oev]s tr$5de beek1 t5 gevolge van d5 toevo] van wat]1 ont/aan door zw>5 reg5 9 het v]wijd]de geb]gte1 wa>door nu de wo$5de /ortvlo$ 0 gebor5 die alles v]nielde ( v]brijzelde1 dat hij op zijn5 weg ontmoette4 ,wa> de klo( smal en de w&5 die ha> t] w$]zijde inslot51 /eil w>51 w]d de voet dez] zijw&5 door de s*ur+ d] rotsblokk5 welke het wat] met zi* vo]de1 zoodanig uitgehold en weggespoeld1 dat ,o]oek's1 dat wil zegg5 a>d- en b]g/ort+5 ont/ond52 uitge/rekte g$eelt5 van het geb]gte met w\d5 en alles wat zi* er op bevond1 gl$5 op die wijze met dond]5d geweld na> b5$5 9 de klo( en vormd5 e5 dam1 wa>teg5 de /e$s to5em5de wat]massa w]d opge/uwd1 totdat zij d5 pu9b]g voortduwde en doorbrak4 ,niet v] b5$5 van de vlakk]e plaats wa> wij /ond5 en alwa> het dal zi* trogvormig v]bre$de1 w]d zulk e5e enge klo( gevond51 vr welke het wat] dat door nieuwe1 van het geb]gte af/room5de massa's nog voortdur5d w]d v]groot1 al hoog] en hoog] en e9delijk zoo hoog /eeg dat de gans*e vlakke dalkom1 nietteg5/a&e deze e5e bre$te _h van m9/5s #bjjj voet1 b9n5 we9ige oog5blikk5 9 h>e gans*e uitge/rek!id met wat] 0 b$ekt en h]s*ap5 geword5 9 n enkel troebel me] van ongeve] #ab voet gemiddelde diepte bov5 welks s*uim5d5 spiegel sle*ts nog de topp5 van enkele v]brijzelde boom/amm5 zigtba> w>54 ,hoe g]+ de af/& ook mogt zijn welke ons s*eidde van het dorpje1 geleg5 op d5 teg5ov] ons zi* v]heff5d5 b]g1 viel er nu to* aan e5e voortzett+ van d5 togt op h$5 niet te d5k51 en zulks te m9d] dewijl de zon re$s t5 ond]gang neigde4 ,wij zo*t5 d]halve e5e vlakke plek 9 het w\d tot leg]plaats op1 pakt5 onze k(f]s uit1 h+5 de hangmatt5 tuss*5 boom/amm5 op en trokk5 drooge kle$]5 aan1 t]wijl de ,javan5 kle9e hutt5 b\wd51 gevormd uit s*u9 teg5 elk&] geplaat/e takk5 die met wilde ,pisangblad]5 w]d5 b$ekt4 ,e9delijk leid5 zij e5 aantal vur5 rondom ons biv\ak aan4 ,zij deeld5 ons ev5 bro$]lijk m$e van hunn5 voorraad rij/ 7,nasi1 en nimm] ond]neemt de ,javaan e5 togt zond] zi* hi]van te voorzi571 als wij hun van onz5 wijn gav54 ,wij z\d5 op die wijze e*t] e5 ze] s*ral5 maaltijd hebb5 gehad1 indi5 de ,b&j] ons niet geheel onv]wa*t aan e5 smakelijk /uk gebrad5 rundvlees* _h geholp54 ,e5ige ,koeli's1 namelijk1 die aan d5 oev] /ond5 om vis* te vang5 welke door d5 ,b&j] 0 b$welmd1 bragt5 ons ijl+s b]igt1 dat twee rh9oc]oss5 en e5 ,bant5g 7e5 wilde /i]7 op d5 oev] gespoeld w>54--,dit 0 w]kelijk het geval4 ,met v]e5de kra*t5 trokk5 wij d5 /i] op het drooge2 het s*e5 dat hij e]/ vr kort5 tijd tuss*5 v]brijzelde boom/amm5 0 g$ood geword51 want het blo$ vloeide nog uit de v]s*e wond54--,z\t1 bot]1 e5e ijz]5 pan 7,koewali71 e5 pa> ijz]5 ketels en pott5 en &]e d]gelijke b5oodigdh$5 7welke bij het reiz5 door de wild]niss5 onontbe]lijk zijn71 hadd5 wij /e$s bij ons4 ,zij kwam5 ons ook nu uitmunt5d te /ade1 want weldra h+5 de be/e /ukk5 van d5 /i] ov] het vuur te brad51 t]wijl &]5 met rij/ 9 pott5 w]d5 gekookt om ons e5e kra*tige soep te lev]54--,wijd]s w]d bepaald dat vijf ,javan51 b5ev5s twee van onze b$i5d5 met gew]5 gewap5d1 de wa*t h\d5 en door &]5 om de drie ur5 z\d5 word5 afgelo/4 ,de avonds*em]+ nam spo$ig toe en wij krop5 na het h\d5 van d5 maaltijd1 v]moeid zijnde1 9 onze hangmatt54 ,sle*ts zeld5 v]nam5 wij nog het krijs*5d geluid van e5 ov] het dal vlieg5de paauw2 ma> naauwelijks 0 het li*t d] laat/e zonne/ral5 v]bleekt1 to5 ov]al 9 het gans*e w\d insekt5kor5 begonn5 te gonz5 en te snorr54 ,de ,javas*e spitsoorige hond5 d] ,koeli's die vroeg] langs d5 oev] liep5 rondsnuffel51 legd5 zi* nu 9 de v]tr\welijke nabijheid d] m5s*5 n$]1 als ( zij wi/5 dat het des na*ts niet veilig 0 9 het w\d4 ,weldra ontwa>d5 wij niets me] dan de zorgvuldig door de ,javan5 ond]h\d5e wa*tvur51 welke e5 rooda*tig s*ijnsel op de omr+5de boom/amm5 wi]p5 en ge5 geluid tr( ons oor behalve het algeme5 gegons d] lev5de natuur1 dat met het bruis5 van d5 v]d] en v]d] zi* v]wijd]5d5 /ortvlo$ zam5smolt4 ,to5 e9delijk nog alln dit gebruis g$ur5de de na*telijke /ilte 9 onze oor5 klonk en de w]kzaamheid onz] z9tuig5 tot diep 9 het b9n5/e van ons gemo$ 0 t]uggeke]d1 hetge5 t5 v]hoogd5 prikkel aan ons d5kv]mog5 /rekte1 w]d5 wij als het w>e onwillekeurig he5geleid tot het bepe9z5 van de oorzak5 d] v]s*ijnsel5 die zi* voor onze blikk5 hadd5 ontwikkeld1 d] kra*t5 die wij da>bij 9 het spel hadd5 gezi5 en1 het geheel ontl$5de kwam5 wij1 t]ugga&e van de e5e kra*t tot e5e &]e welke sle*ts het gevolg 0 van e5e d]de1 die op h>e beurt w$] e5e vi]de tot oorzaak van ha> ont/aan _h 7als g$oode di]51 v]nielde w\d51 b]g/ort+51 omzett+5 des bodems1 wat]vlo$51 onwersreg51 electriciteit1 wolk51 wat]damp1 wat] 9 me]5 en /room51 w>mte71 e9delijk tot de all]e]/e oorzaak dez] v]s*ijnsel51 welke 9 e5 me] dan #bj #a_/b millio5 mijl5 van ons v]wijd]d hemellig*aam1 de zon6 moe/ gezo*t word54 ,want de li*t/raal van de zon uitga&e is het1 die hitte doet gebor5 word5 welke het wat] dampvormig optrekt en op/ijg5de lu*t/room5 doet ont/aan1 welke 7indi5 het ze] heet en held] 07 9 de hoog]e /rek5 d] atmosphe] en nabij de koel]e b]gtopp5 plotsel+ v]dikk5 en als onwersreg5s ( wolkbreuk5 ner/room52--dan brui/ de wat]damp die dez5 voormiddag nog onzigtba> bov5 onze ho(d5 9 de lu*t zweefde1 als ,b&j] door de klo( welke da>door v]bre$ wordt2 hij doet ,o]oek's ont/aan1 v]brijzelt rol/e5bank51 zet de van h>e plaats g]ukte a>d- en rotsmassa's 9 &]e1 lag] geleg5e oord51 9 de nabijheid d] zee w$] af1 v]bre$t de ku/51 v]oorzaakt d]halve aanm]kelijke v]&]+5 9 de ge/alte d] opp]vlakte van d5 va/5 bodem en doodt da>bij e5e m5igte di]51 die door &]e lev5de di]5 en m5s*5 word5 opgeget5 en aan h5 tot vo$sel v]/rekk52--ja1 heeft de zonne/raal1 door de v]slapp5de hitte welke hij de$ ont/aan1 niet zelfs te weeg gebragt1 dat onze ,koeli's met langzam] s*r$5 voortg+58 en is hij niet da>door de oorzaak geword51 dat wij getuig5 d] omke]+ zijn gewee/1 dat deze d5kbeeld5 ?ans 9 onze ziel oprijz51 d5kbeeld5 wa>van de eig5lijke oorsprong1 de word+1 dus 9 de v]re van ons v]wijd]de zon moet gezo*t word58--,vloeit dit alles niet voort uit e5e bron8 ,en z\ nu dat zonne- ( /]reli*t de e]/e ( de laat/e kra*t zijn 9 deze duiz5dv\dig aane5ges*akelde ket5 van oorzak5 en gevolg51 welke wij hi] voor ons zi58 ,z\ ook deze op h>e beurt w$] niet het gevolg zijn van--( te weeg gebragt word5 door e5e &]e1 nog v]d] v]wijd]de1 algeme5]e oorzaak1--en z\d5 alle oorzak5 die aan onze 9 de diepte vors*5de blikk5 oorspronkelijke oorzak5 toes*ijn51 niet voortvloeij5 uit e5e e5ige e]/e bron welke voor ge5e v]d]e ontl$+ vatba> is8--,ongetwijfeld1 ongetwijfeld2--zoo v]re het ons mogelijk is door te dr+51 hangt het e5e van het &]e af en hoe diep] wij 9 de w$]ke]ige w]k+ d] kra*t5 navors*51 des te me] nad]5 wij de e5heid2 ma> tot op d5 grond v]mog5 wij niet te peil5--en sle*ts 9 heilig51 vrom5 e]bi$ kunn5 wij de blikk5 opheff5 tot de ,e5ige1 ,all]e]/e1 ,eeuwige ,oorzaak1 wa>uit alle oorzak5 voortvloeij51 wa>uit1 gelijk het li*t uit de zon1 /ral5 voorts*iet5 die het one9dige heelal beziel5de en met lev5 v]vull5de1 zi* 9 millio55 en nogmaals millio55 /ral5 v]deel54 ,zulke g$a*t5 en gevoel5s maakt5 ons avondgeb$ uit to5 wij1 /e$s diep] 9 ons eig5 boezem ta/5de1 zoo kort mogelijk ine5g$rong5 9 onze hangmatt5 lag5 en d5 oog5blik afwa*tt51 dat de slaap onze oogl$5 z\ sluit54--,duiz5d5 van /emm5 die ons volkom5 onbek5d w>51 klonk5 en snord5 door het w\d1--woe/e natuurkra*t5 wa>aan ge5 wer/& van onze zijde d5kba> 01 wo$d5 om ons he51--tijg]s en pan!rs voor ge5 m$elijd5 vatba>1 slop5 rondom ons biv\ak2 do* het bewu/zijn go$ geh&eld te hebb5 0 lev5dig 9 ons1 wij gelo(d5 aan ,god en aan het heilige doel zijn] natuurwett51--wij gevoeld5 e5 hemel 9 onz5 boezem en ru/ig sliep5 wij 94 ,to5 wij ontwaakt51 hadd5 wij e5 gans* &] s*\wspel voor oog54 ,de morg5zon v]li*tte re$s het hoog/e g$eelte van d5 dalw&1 zoom$e de topp5 d] palmboom51 welke bov5 dez5 r& zigtba> w>5 en ons de ligg+ van het dorpje v]ri$54 ,liefelijk bl9k5de 9 d5 e]/5 zonne/raal zag5 zij op ons n$]4 ,alles rondom ons _h de dauw doorweekt en zelfs onze hangmatt5 w>5 vo*tig4 ,ge5 g]uis* van e5 wo$5d5 /ortvlo$ liet zi* me] hoor54 ,het wat] dat gi/]5 alhi] e5 me] vormde1 0 weggevloeid en dit laat/e h]s*ap5 9 e5e bru9kleurige vlakte1 b$ekt met modd]1 rol/e551 rotsblokk51 v]brijzelde boom/amm5 en takk51 tuss*5 welke de beek 9 talrijke1 nieuwel+s gevormde arm5 he5/roomde4 ,zoo spo$ig mogelijk pakt5 wij alles bije5 en maakt5 ons g]e$ om d5 togt voort te zett54--,de ,javan5 maakt5 ons op e5 v]s* spoor van tijg]s opm]kzaam1 dat rondom ons biv\ak en 9 de onmiddellijke nabijheid er van zigtba> 01 hoewel all5 die wa*t hadd5 geh\d51 e5/emmig v]zek]d51 dat zij niet het m9/e g]uis* hadd5 v]nom54 ,sle*ts e5 pa> mal5 w>5 de hond5 bev5de1 met d5 /a>t tuss*5 de be551 digt] bij h5 gekrop54 ,to5 wij e5ige hond]d s*r$5 bov5 ons biv\ak aan de plek w>5 gekom51 wa> wij gi/]5 avond d5 wild5 /i] hadd5 lat5 ligg51 bespeurd5 wij dat hij weggesleept 02 wij volgd5 het spoor en vond5 hoog] opwa>ts 9 het w\d sle*ts nog e5ige be5d]51 b5ev5s e5 g]+ ov]blijfsel van zijne huid1 zijn kop en +ew&54 ,zelfs aan de rh9oc]oss5 _h het wild g$i]te geknaagd4--,de dalbodem welk5 wij nu zond] geva> kond5 doorwad51 0 niet zoo ze] met modd]1 ma> ho(dzakelijk met z& en rol/e55 b$ekt1 en da>op lag5 hi] en da> doode h]t51 vele wilde zwijn5 en kle9]e di]5 v]/rooid 9 het rond1 welke door d5 vlo$ w>5 a*t]haald en g$ood geword54 ,ook deze w>5 g$eeltelijk v]slond5 door tijg]s1 pan!rs en kle9] ro(g$i]te1 die hi] 9 diepe /ilte hun na*telijk banket hadd5 geh\d5 en door de ,javan5 groot5deels w]d5 h]k5d1 hetzij aan hunne uitw]psel51 hetzij aan het nagelat5e spoor ( de indrukk5 hunn] t&54 ,bij het doorwad5 van d5 laat/5 arm d] beek v+5 onze jong5s nog e5e krokodila*tige hag$is1 t] l5gte van drie voet1 e5 zoog5aamd5 ,legoean1 ,m9jawah 7,monitor bivittatus71 welk5 zij aan e5 t\w bond5 en m$e voortsleept54 ,na onz5 togt b]gopwa>ts g$ur5de e5 half uur te hebb5 voortgezet1 b]eikt5 wij het dorp ,roetab1 welks bewon]s ons ga/vrij ontv+5 en ons voor het ontbijt gewillig alles v]s*aft51 hetge5 zij bezat54 ,gelijk gewoonlijk ov]al eld]s het geval is1 wild5 ook zij voor deze gift5 d] ga/vrijheid ge5e betal+ aannem51 ma> zag5 wij ons g5oodzaakt h5 die op te dr+54 ,ga>ne da>5teg5 nam5 zij d5 ,legoean wa>van het vlees* door de ,javan5 ze] smakelijk wordt gea*t ma> moeijelijk 0 het om ,koeli's te bekom54 ,de mee/e mann51 die gi/]5 avond onze wa*tvur5 gezi5 en ons dez5 morg5 welligt aan onze kle$+ als ,europers kond5 hebb5 h]k5d1 hadd5 zi* uit de voet5 gemaakt1 zoodat wij met veel moeite sle*ts vijf nieuwe drag]s kond5 krijg5 en g$wong5 w>5 om vijf van de ,koeli's die wij gi/]5 hadd5 m$egebragt1 teg5 wil en dank bij ons te do5 blijv51 wild5 wij niet e5 ( me] onvrijwillige ru/dag5 h\d54 ,wij deeld5 e*t] e5 aantal cig>5 ond] h5 uit en belo(d5 aan i$] hunn]1 behalve het te v]di55 loon1 e5 extra ges*5k te zull5 gev51 t5 e9de op die wijze d5 bitt]5 smaak van het kruid b$wang e5ig]mate te v]zoet54 ,het e5ige pa>d dat 9 het dorp te v9d5 01 namelijk het rijpa>d van d5 ,lo]ah1 e5e kle9e1 mag]e ros9ant1 w]d door ,na*t 9 beslag g5om51 dewijl hij1 aan het mak5 van voetreiz5 niet gewoon1 zi* gi/]5 de voet5 re$s _h doorgeloop54 ,wij zett$5 onz5 togt nu voort door e5e uitge/rekte1 tamelijk vlakke b]g/reek1 welke na> de zijde d] zuid] ku/ all5gs lag] daalde en 9 diezelfde rigt+1 niet dan op v]re af/&5 van elk&]1 doorsn$5 0 door bre$]e dalklov51 ov] wi] bodem bek5 s*uim5d zeewa>ts brui/54 ,tuss*5 deze klov5 w]d5 hi] en da> aan de opp]vlakte des bodems sle*ts za*t-glooij5de laagt5 en kle9e trogvormige dal5 ( groev5 gevond51 wa>9 dan ho(dzakelijk w\dgeboomte zi* v]hief1 t]wijl al het ov]ige g$eelte d] opp]vlakte b$ekt 0 met het wita*tig bl9k5de1 grijsa*tig gro5e kle$ van ,alang- en ,glagahgras2 hi]9 ontwa>de m5 sle*ts enkele v]/rooid /a&e boom54 ,g5e eil&vormig 9 de golv5de graszee voorkom5de bos*aadj5 gav5 e*t] aan de gans*e /reek e5ig]mate het uit]lijk aanzi5 van e5 p>k1 t]wijl de lilablaauwe ,bo5go]bloem5 7,adambea glabra7 ( de groote gele bloem5 van d5 ,sempo]boom 7,colb]tia obovata7 liefelijk door het gro5 d] kle9e oas5 he5 fonkeld54 ,groot 0 het aantal h]t5 7,c]vus russa7 dat lev5digheid s*onk aan deze /reek2 bij gans*e troep5 sprong5 zij door het gras1 om zi* voor d5 to5em5d5 glo$ d] zon 9 het b9n5/e d] bos*aadj5 te v]b]g54 ,de wilde zwijn5 7,sus vittatus7 die hi] nimm] aan v]volg+ van de bewon]s des eil&s blootge/eld zijn1 w>5 nog m9d] s*uw en onga>ne v]liet5 zij de plass5 die1 nog niet geheel en al opg$roogd1 hi] en da> w]d5 aangetr(f5 op de smalle pad5 welke wij betrad52 al knorr5de g+5 zij dan uit d5 weg4 ,m5igw]f vlog5 paauw5 van het e5e bos*je na> het &]e1 ( zag5 wij er met hun pra*tig 9 d5 zonnes*ijn bl9k5d gev$]te op d5 grond zitt51 wa> zij1 na> het s*e51 hunn5 maaltijd hield5 aan e5 t]mit5heuvel4 ,behalve het ,glagahriet1 wies hi] en da> tuss*5 het ,alanggewas nog e5e &]e1 hoog] ops*iet5de soort1 namelijk het ,manjagras1 aan welks omgebog5e ar5 ze] groote1 pe]vormige ne/5 h+51 welke t] hoogte van #c #d voet bov5 d5 grond zweefd54 ,sle*ts aan hun b5$5g$eelte hadd5 zij e5e op5+ en w>5 het w]k van e5 kle95 vogel1 ,manoek manja geheet51 welke op het zaad van deze grassoort aa/2 hij bes*ut zijne jong5 teg5 de ro(zu*t van kle9 ong$i]te en voornamelijk teg5 de aanvall5 van mi]51 door zijn kun/ig gevlo*t5 ne/ aan e5 dunn5 draad 9 de lu*t op te hang54 ,kle9e s*>5 van dit fraaije gevogelte 7,ploceus b>batus7 zwi]d5 m5igw]f ov] het gra/apijt he54--,uit het b9n5/e d] bos*jes klonk ons het gekir van tortelduiv5 te gemoet1 zoom$e van tijd tot tijd het s*orre gekraai van e5 wild5 haan4 ,ma> ook tijg]s wi] be/aan aan dat d] graset5de di]5 is v]bond51 w]d5 9 deze /reek niet gemi/1 wa> zulk e5 groot] aantal h]t5 en ,kidang's 7,javas*e reen71 rh9oc]oss5 en zwijn5 wordt aangetr(f5 dan 9 de digte oorspronkelijke w\d54 ,van tijd tot tijd gebeurde het1 wanne] wij e5 d] ,glagahboss5 nad]d5 die zoo groot en zoo hoog zijn als e5 ,javaas* huis1 dat het pa>d hetwelk mijn bro$] b]e$1 bleef /aan en bev5d en sidd]5d ov] al zijne l$5 weig]a*tig 0 om voort te gaan4 ,het fijne reukorgaan van het di] _h d5 tijg] bespeurd1 welke miss*i5 digt bij ons v]s*ol5 04 ,zij h\d5 zi* bij voorkeur 9 d]gelijke ,glagahgroep5 op en v]rad5 des daags1 op e*te katt5mani]1 hunne aanwezigheid niet1 al gaat m5 digt langs hunne s*uilplaats he54 ,dewijl de hitte 9 deze ,alangveld5 om/reeks het middaguur e5 hoog5 graad1 dikw]f me] dan #ij ,fahr4 b]eikt1 v]kwikt5 wij ons bij gebrek van wat] met de zuura*tige1 gro5e vru*t5 van het ,malakaboompje 7,emblica (fic9alis7 welke wij kaauwd51 en die op zulk e5e hoogte aan de twijg5 groeid5 dat wij ze gemakkelijk kond5 b]eik54 ,zag m5 door het za*t gev9de lo( dez] boompjes opwa>ts1 dan s*e5 het dat e5 dun flo]s tuss*5 ons oog en d5 held] blaauw5 hemel 0 uitgebreid1 hetge5 ons e5 all]liefelijk/ gezigt oplev]de4--,van liev]l$e v]&]de het tooneel dat wij om ons ontwa>d51 na> gelang wij lag] daald5 en de ku/ nad]bij kwam54 ,malakaboompjes en bos*aadj5 w]d5 all5gs zeldzam] en de zuide- ( zeew9d die zi* voortdur5d duidelijk] liet wa>nem51 vo]de e5e koelte toe welke ons hoog/ welkom 04 ,weldra zag5 wij voor en b5$5 ons e5 /rookvormig w\d van palmboom51 tuss*5 wi] grijskleurige1 m5igw]f door het vuur zw>tgebr&e /amm5 de v]wijd]de blaauwe oceaan ons 9 het oog s*em]de4 ,op e5ig5 af/& van elk&] v]hiev5 zij zi* bov5 d5 met gras b$ekt5 bodem1 do* /rekt5 zi* bij vele duiz5d5 t] regt]- en t] l9k]zijde he9de en v]re van ons uit4 ,elke /am rees1 als e5 zuiltje1 lijnregt opwa>ts en 0 sle*ts aan zijn top met e5e blad]5kroon v]si]d4 ,het w>5 uitsluit5d waaij]- ( ,gebangpalm5 7,corypha ,gebanga71 wi] v]baz5d groote1 drooge blad]5 wa>9 de w9d voortdur5d ruis*te1 telk5s kn>s5d ov] elk&] he5 en w$] w]d5 bewog51 t]wijl wij onz5 togt er b5$5 door het hooge gras voortzett$54 ,m5igw]f joeg5 wij bij die geleg5heid groote ja>vogels 7,buc]os plicatus7 op1 die 9 de topp5 d] palmboom5 zat5 en dan al blaz5d en snuiv5d1 e5 geluid aan die vogels zoo eig5a>dig1 na> e5 &] g$eelte van het w\d vlog54--,wij daald5 e*t] door deze smalle1 do* mijl5 lange /rook #bc met waaij]palm5 b$ekt niet lijnregt na> de ku/1 ma> nam5 onz5 ko]s 9 e5e s*u9e rigt+ na> het we/51 alwa> e5e iets hoog] rijz5de l&/reek ( vlakke b]grug 9 d5 vorm e5] kaap 7,o$jo5g7 v] 9 zee uit/ak en wa>1 9 de nabijheid van vogelne/hol51 het dorp ,gn>ak moe/ ligg51 de plaats tot ons e]/volg5d na*tkw>ti] be/emd4 ,het somb]e1 uit hooggroeij5d geboomte be/a&e w\d hetwelk dit g$eelte des l&s tot aan d5 uit]/5 r& d] ku/ ond] zijne s*aduw5 dekte1 vormde e5 s*]p kontra/ met de dorre ,alangveld5 wa>op ge5 lomm] 0 te v9d51 en met de waaij]palm5 welke zi* aan deze zijde er van uitbreidd52 re$s 9 de v]te duidde zulks1 door de geheel v]s*ill5de physiognomie d] bew]ktuigde natuur1 e5e ze] v]s*ill5de ho$anigheid des bodems aan4 ,welligt is niets ges*ikt] om d5 reizig] aans*\welijk te mak51 welk e5 h>monis*e b& al het ges*ap5e v]b9dt1 dan e5 togt uit het hoog geleg5e1 vulkanis*e b9n5/e van e5 tropis* l&1 ov] z&/e5t]rass5 en &]e neptunis*e b]gsoort51 afdal5de na> de ku/4 ,het v]s*il 9 hoogte des l&s bov5 d5 spiegel d] zee br5gt e5 ond]s*eid 9 klimaat te weeg 7e5 &]5 gemiddeld5 w>mtegraad71 en de oorspronkelijk v]s*ill5de be/&deel5 wa>uit de bodem be/aat1 voor elk5 v]s*ill5d5 trap van opheff+--van elk v]s*ill5d klimaat--&]e lev5de vorm54 ,&]e plant53 &]e di]51 die da>van lev54 ,hi] dorre1 veel kiesela>de 7kw>ts7 h\d5de z&/e5grond1 b$ekt met e5e mag]e kleikor/ die vol ret5 en s*eur5 is1 da> welligt e5e kalkbank1 rijk aan koolzuur en ligt 9 wat] oplosba>1 ( e5e welige1 rijk met kali bezwang]de a>de1 ont/aan uit v]we]d felsietge/e5te 7lava/room51 tra*ietribb572--g9ds s*aduwrijke vijg5- en hond]d &]e hooge boom51 met wi] vru*t5 tallooze s*>5 vogel51 ap51 en eekhoorntjes zi* vo$51 die door wilde katt5 word5 nagejaagd2--hi] ov]vlo$ van gras met h]t5 tot wi] vo$] dit /rekt1 b5ev5s zwijn5 die van de zoete1 zi* v]re 9 het rond uitbreid5de wortel5 van het ,alang alanggras lev5 en--tijg]s aan wie de zwijn5 t5 prooi v]/rekk5 en--paauw5 die zi* niet alle5 met vru*t5 vo$51 ma> insgelijks ga>ne rondpikk5 9 de v]s*eurde ov]blijfsel5 d] di]5 welke t5 prooi zijn gevall5 van tijg]s1 t5 e9de te az5 op worm51 ma> vooral op +ew&sworm54--,wij zi5 d]halve1 dat e5e e]/e oorzaak--het oorspronkelijke delf/(felijke en s*eikundige zam5/el d] rotskor/1 de me]d]e ( m9d]e v]heff+ er van bov5 d5 spiegel d] zee--duiz5d &]5 te weeg br5gt die1 als a>dsoort 7v]w]+sa>de71 klimaat 7hoog]e ( lag]e w>mtegraad71 ,alanggras1 zwijn51 tijg]s1 paauw51 sle*ts s*akels zijn van ne ket51 wa>van niet kan word5 bewe]d dat e5e enkele s*akel1 hoe g]+ zij oog5s*ijnlijk moge zijn1 als b4 v4 e5 +ew&sworm1 #bd nutteloos ( van gewigt ontbloot is4 ,om/reeks het middaguur b]eikt5 wij ,gn>ak en nam5 bezit van het kle9e1 l$ig/a&e ,bamboe%uisje--,pasanggrahan1--dat op e5 g]+5 af/& van het dorp1 me] na> de zijde d] ku/ he5 0 geb\wd4 ,a*t] ons klot/e de br&+ d] zee en rondom ons v]hiev5 s*aduwrijke vru*tboom5 hunne kroon51 die met het blad]5gewelf van het naburige1 oorspronkelijke w\d e5 geheel vormd54 ,wij dankt5 de ,koeli's af1 betaald5 ze1 s*onk5 hun da>5bov5 nog e5e extra beloon+1 v]kwikt5 ons door het gebruik van e5 bad en e5 kop k(fij met e5ige rij/koek5 welke de ,m&or 7opzi5]7 d] vogelne/hol5 ons bragt en1 na onze jong5s de zorg voor de bevr$ig+ onz] ov]ige behoeft5 te hebb5 aanbevol51 begav5 wij ons op weg na> de ku/4 ,op d5 w\dbodem di5 wij nu betrad51 zag5 wij e5e m5igte h]mit5kreeft5 7,pagurussoort57 van all]lei slag en grootte1 die met het a*t]g$eelte van het lig*aam b9n5 e5huizige zees*elp5 w>5 +$rong5 en deze na zi* sleept54 ,wij w>5 e5ige m9ut5 lang bezig gewee/ om ons e5 weg door het geboomte te ban5 en hield5 het doore5gegroeide lo( en de /ruik5 van elk&]1 to5 wij ons onv]wa*t v]plaat/ zag5 aan e5 r&1 alwa>--digt vr ons--de bodem met e5 /eil5 w& van e5ige hond]d voet hoogte plotsel+ 9 zee afdaalde4 ,het tooneel dat zi* hi] voor onze blikk5 op5de1 mogt indrukwekk5d word5 geheet54 ,he9de en v]re breidde de blaauwe1 spiegel5de vlakte d] zee welke s*ijnba> /il 01 tot 9 e5 one9dig v]s*iet zi* vr ons uit4 ,ma> diep b5$5 ons beukt5 de hooge1 elk&] ru/eloos opvolg5de b>5 met zulk e5 dond]5d geweld teg5 d5 ku/muur1 dat de rots wa>op wij /ond5 en van wa> wij dit s*\wspel gade sloeg51 er van dav]de4 ,na> het we/5 he5 volgd5 onze blikk5 de rigt+ d] ku/1 en hi] zag5 wij de br&+ welke teg5 het /r& sloeg1 e5e lijn vorm5 zoo wit als sneeuw1 die zi* tot op e5 voor het oog onafzi5b>5 af/& uit/rekte1 als gr5s tuss*5 l& en zee4 ,bov5 deze gans*e ku/ zweefde e5 eig5a>dige1 fijne nevel ( damp1 blijkba> gevormd uit het fijn v]deelde /( van het tot s*uim geslag5 zeewat]1 dewijl zelfs de tropis*e middagzon deze nevellaag niet kon oploss54 ,alle v]wijd]de deel5 van het /r& d$5 zi* door dez5 geheel onbewegelijk ligg5d5 z\twat]damp ( /( sle*ts s*em]a*tig1 onduidelijk aan het oog voor1 als zag5 wij ze door e5 dun flo]s4 ,van het bov5/e g$eelte van d5 ku/muur blikte op dit witte s*uim d] wo$5de zee het gro5 van het ons omr+5de w\d1 dat niet sle*ts ov] d5 r& reikte1 ma> er v]re b5$5 h+1 als w>e de ruimte van het drooge l& te g]+ voor zijn welig5 wasdom2--ja1 aan de /eile w&5 zelfs worteld5 nog vel]lei /ruik5 en ,p&an/amm51 tuss*5 wi] blad]5boss5 hunne vru*t5 die de grootte hebb5 van e5 m5s*5ho(d1 door hun held] v]miljo5rood 9 ons oog blonk54 ,wanne] wij op d5 bodem ligg5de1 ons ov] d5 r& he5bog51 kond5 wij 9 e5e s*u9e rigt+ na> b5$5 zi5de1 bov5 het zi$5de en s*uim5de wat]1 d5 +ang van het hol bespeur51 9 hetwelk de kle9e zwaluw51 ,manoek walet 7,hirundo escul5ta7 h>e eetb>e ne/5 b\w54 ,elke oprijz5de ba> sloeg buld]5d 9 het hol1 en dan /ond het wat] hoog] dan zijn +ang die voor het oog b$ekt 02--ma> e5ige oog5blikk5 lat] w]d door de teg5drukk+ d] lu*t1 9 het hol aanwezig1 die op e5e veel g]+]e ruimte 0 zamgep]/1 de ba> met geweld w$] er uitgeblaz51 e5e zuil van wat]/( w]d dan horizontaal en siss5d ov] de br&+ he5gespot5 en m5 kon de zw]m5 d] kle9e zwaluw5 zi51 die jui/ het regte tijd/ip tuss*5 het t]ugtrekk5 en het w$] /r&wa>ts roll5 e5] ba> wa>nam5 om pijlsnel b9n5 het hol te vlieg51 t]wijl &]5 het 9 d5zelfd5 oog5blik v]liet54--,lang boeide ons dit bewond]5swa>dige s*\wspel1 ma> wij b5ijdd5 het lot niet d] vogelne/plukk]s uit ,gn>ak1 die driemal5 's ja>s langs ladd]s hi] na> b5$5 klimm51 t5 e9de--bij ze] /ille zee--9 het hol te kl\t]5 en de 7door ,*9ez5 duur betaalde7 vogelne/5 van de rots5 af te plukk54 ,het me]5deel wordt gevond5 aan het gewelf van het hol1 dat veel hoog] oprij/ dan de +ang er van4 ,zoo v]volgt de m5s* deze vogel5 zelfs op plaats51 wa> zij teg5 de ro(zu*t van elk di] beveiligd zijn1 wa> zij teg5 elk5 &]5 vij& zi* 9 zek]heid bev9d54 ,teg5 d5 avond hield5 wij ons onl$ig met het 9 orde br5g5 van onze v]zamel+51 die wij met m5ige zeldzame plant1 m5ig s*elpdi] en insekt hadd5 v]rijkt4 ,de hittegraad d] lu*t 0 9 onze ,bamboeswon+ all5gs van #hg tot op #hb ,fahr4 v]m9d]d1 ma> s*e5 niet lag] te will5 dal54 ,deze aanm]kelijk hooge w>mtegraad welke hi] ja> uit ja> 9 bijna zond] afwissel+ he]s*t1 die da>5bov5 gepa>d gaat met e5e groote mate van vo*tigheid des dampskr+s1 _h op d5 all]vru*tba>/5 bodem welke deze /reek b$ekt1 zulk e5e weeld]igheid 9 het plant5- en di]5rijk t5 gevolge1 dat e5 bewon] van e5 noordelijk] klimaat zi* da> van t] naauw]nood e5 d5kbeeld kan vorm54 ,wa>he5 wij onz5 blik liet5 weid51 9 het wat]1 9 de lu*t1 op de a>de1 9 het kle9/e reetje hetwelk het oog kon ontdekk51 all]wege ontmoette m5 de m5igvuldig/e spor5 van lev5 en ontwikkel+4--,de kam] die wij tot ons na*tv]blijf hadd5 gekoz51 w>5 wij niet 9 /aat te betrekk51 dan nadat wij alvor5s e5e kolonie ontzaggelijk groote kikvors*5 7,kdok7 hadd5 v]jaagd1 die e*t] telk5s t]ugke]d5 om ons het bezit op nieuw er van betwi/52 zij sprong5 ze] beh5dig teg5 d5 vi] voet hoog5 ladd] op en de deur van d5 ,pasanggrahan 91 die zoo hoog bov5 d5 grond op pal5 /ond4 ,uit het hoog/e g$eelte van onze won+ klonk ons het gepiep 9 het oor van vl$]muiz5 7,lala7 die da> t] plaatse1 wa> zij d5 dag 9 ru/ doorbr5g51 bij wijze van groote zw>te klomp5 aan de nok van het dak h+54 ,langs de w&5 en aan de zold]+ 7alle5 het midd5v]trek van het huisje 0 hi]van voorzi57 liep5 ti5tall5 van ,tjitjak's 7,hemidactylus fra5atus1 kle9e grijsa*tige hag$iss57 9 het rond1 all]lief/e di]tjes die ons door hunne beh5digheid buit5gewoon v]maakt52 zij w>51 namelijk1 druk bezig met het vang5 van vlieg5 en mugg51 die ons voortdur5d al gonz5de langs de oor5 vlog54 ,9 de ret5 d] w&5 huisd5 s*orpio55 7,bu?us cyaneus71 wa>van onze jong5s er v]s*eid55 v+54 ,m9d] aang5aam dan de /ille s*orpio55 en de ev5m9 geluidgev5de1 nuttige ,tjitjak's1 w>5 voor ons de ,tok's 7,platydactylus guttatus71 namelijk hag$iss5 ongeve] t] l5gte van e5 voet1 die met hunne geel en bru9 gevlekte huid ons afs*uw inboezemd52 want zij v]ri$d5 hunne aanwezigheid 9 de won+ met luid] /em en riep5 ons1 telk5s e5 ti5tal ke]5 a*t]e51 hun gek-koh1 ghk-koo--all5gs op me] slep5d5 toon en somtijds op drie v]s*ill5de plaats5 te gelijk uit de daksp>r5 toe1 hetge5 niet ze] ges*ikt 0 om ons e5 ru/ig5 na*t te gemoet te do5 zi54 ,nadat wij ons w]k voor dez5 dag hadd5 t5 e9de gebragt1 zett$5 wij ons op het kle9e ,alo5 alo5ple9 #be van het naburige dorpje dat sle*ts door e5e groep vru*tboom5 van onze won+ 0 ges*eid51 9 de v]kwikk5de s*aduw n$]1 t5 e9de ons te v]lu/ig5 9 de /ille bes*\w+ van het omr+5de tooneel4 ,onze jong5s hadd5 ond] d5 ,w]+9boom e5e bank van ,bamboes voor ons geplaat/2 sommig5 hunn] hadd5 zi* op d5 grond n$]gevleid1 wa> zij v]tr\welijk met de k9d]5 uit het dorp speeld5 ( zi* met hun gesnap v]maakt52 &]5 w>5 9 d5 ,pasanggrahan a*t] geblev54 ,aan alle zijd5 0 de kle9e op5e plek van nabij door het omr+5de w\d +eslot52 9 de onmiddellijke nabijheid van het ple9 be/ond dit w\d uit aangeplante ( vru*tboom51 tuss*5 wi] /amm5 de bru9a*tig gekleurde hutt5 d] inboorl+5 ons 9 het oog viel54 ,bov5 het held]e gro5 d] reusa*tige ,pisangblad]5 welke zi* op vele plaats5 tot aan de nok d] kle9e won+5 v]hiev51 zag m5 het donk]e lo(gewelf d] ,manggisboom5 7,g>c9ia ,mango/ana7 ( d] ,mangif]a indica met h>e g\d-gele appel52--g9ds /ond e5 ,ramboetanboom 7,nephelium lappaceum7 welks takk5 ond] d5 la/ d] rooda*tige vru*t5 zoo ze] w>5 gebog51 dat zij tot aan het dak van het nabij zijnde huis afwa>ts h+52 hi] zag m5 de vru*t5 van e5 ,nangkaboom 7,artoc>pus integrifolia7 welke de grootte van e5e pompo5 b]eik51 ( de groote get&e blad]5 van e5 broodvru*tboom 7,a4 incisa7 en op e5e &]e plaats breidde de ,wol- ( ,kapokboom 7,gossamp9us alba7 zijne horizontale takk5 uit4 ,nog vele ti5tall5 van &]e kultuurboom5 /ond5 hi] tuss*5 de re$s g5oemd5 en vormd5 met hunne gezam5lijke kroon5 het algeme5e lo(dak van het dorp1 wa>bov5 de regte1 dunne /ammetjes van talrijke ,kokos- en ,p9angpalm5 met de blad]5pluim5 welke d5 top er van si]d51 zi* v]hiev54 ,hoog bov5 het lo(dak ruis*te de w9d 9 de topp5 dez] palm51 die nog 9 de held]e zonne/ral5 blonk51 to5 de s*aduw5 d] lo(boom5 zi* re$s ov] het gans*e ,alo5 alo5ple9 hadd5 v]breid4 ,re$s op e5 g]+5 af/& d] won+5 en kle9e rij/pakhuiz5 7,loembong7 welke er nev5s /ond51 /rekt5 de vru*tboom5 van het dorpje hunne takk5 uit tuss*5 het lo( van het oorspronkelijke w\d1 wa>m$e zij zi* zoo bro$]lijk v]e5igd51 dat ge5e gr5s tuss*5 deze beid5 kon word5 wa>g5om54 ,met behulp van onze ,javas*e jong5s hadd5 wij1 b9n5 we9ige ur51 van me] dan #ej v]s*ill5de boomsoort5 van dit w\d bloeij5de en vru*t5drag5de takk5 v]zameld1 ma> op die wijze zek]lijk d5 rijkdom aan vorm5 nog niet half uitgeput4 ,tjempaka- en ,manglitboom5 7,mi*elia-1 ,uv>iasoort5 en &]e ,anonacen71 b5ev5s ,ki>aboom5 7,ficussoort57 wi] lo(kroon5 ze] digt en bre$ van omvang zijn1 kwam5 het m5igvuldig/ 9 deze /reek voor1 wa> tuss*5 e*t] insgelijks vele ,myrtacen en ,rubiacen w]d5 gevond54 ,enkele ,k>et- ( ,koleltboom5 7,ficus ela/ica7 wi] witkleurig melksap1 blootge/eld aan d5 invlo$ d] lu*t1 ze] spo$ig h>d wordt en het bek5de gomela/iek vormt1 v]hiev5 zi* zoo hoog bov5 het lo(dak d] ov]ige boom5 dat wij hunne kroon51 zelfs hi] van het ,alo5 alo5ple91 ond]s*eid5lijk kond5 wa>nem54 ,vele grijze ap51 ,monjet 7,c]copi!cus cynomolgus7 s*ommeld5 zi* hi] en da> 9 de takk5 dez] boom51 ja1 zij w]d5 er 9 de onmiddellijke nabijheid van het dorp gezi51 wa> zij ga>ne kom5 snoep5 van de ,pisang's en &]e zoete vru*t5--en groot 0 het tal van v]s*ill5de soort5 van vogel5 die 9 snelle vlugt 9 het rond zwi]d51 ( hunne aanwezigheid 9 het lo(gewelf sle*ts door hunne /emm5 ( hun pikk5 v]ri$54--,zoo zat5 wij da> v]diept 9 de bes*\w+ dez] ov]rijke natuur1 die m5ige sluim]5de g$a*te 9 onze ziel de$ ontwak54 ,,dag4 ,zijt gij met mij niet van gevoel51 bro$]1 dat het k>akt] van e5 volk1 zijne z$51 gewoont5 en gebruik5 voor het groot/e g$eelte afhankelijk zijn van het eig5a>dige k>akt] d] natuur wa>9 de m5s* leeft1--van het uitw5dige dat invlo$ op zijne z9n5 uitoef5t1 van de vorm5 d] b]g5 en dal51 van de g$aante d] plant5 welke hij ond] de oog5 heeft1 van w\d en beemd51 van d5 bewolkt5 ( held]5 hemel1 van wat] en lu*t1 van de ge/alte d] di]5 die zi* om hem beweg51 en van de ru/ welke hij 9 de hem omr+5de l&/reek ziet he]s*51 ( van de omke]+5 die hij voor zijne blikk5 ziet plaats grijp58 ,,na*t4 ,ongetwijfeld gelo( ik dat de uitw5dige natuur e5 kra*tig5 invlo$ uitoef5t op het gemo$ des m5s*5 en dat1 indi5 de indruk door de natuur te weeg gebragt1 aanh\d5d blijft be/aan en van 's m5s*5 jeugd af tot 9 lat]5 leeftijd voortduurt1 zij e5e uitw]k+ op hem kan hebb51 die zi* 9 bepaalde gewoont5 en k>akt]trekk5 op5ba>t4 ,kon e5 jong ,javaas* k9d 9 het l& d] ,samoj$5 ( d] ,eskimo's opgroeij51 dan z\ het e5 ,eskimo van k>akt] word51--( omgeke]d indi5 e5 ,samoje$s* embryo 9 de ,javas*e natuur tot ontwikkel+ kwam1 z\ er e5 ,javaan uit word54 ,aan de &]e zijde b5 ik van oordeel1 dat de invlo$ welke de buit5w]eld op het k>akt] e5s volks uitoef5t1 sle*ts dan aanm]kelijk kan zijn1 9 geval dat volk nog op d5 e]/5 trap van ontwikkel+ /aat1 t]wijl da>5teg5 e5 volk dat re$s tot e5 hoog]5 trap van ontwikkel+ is ge/eg51 zi* bov5 de natuur v]heff51 zi* van h>5 invlo$ onafhankelijk mak5 kan4 ,bij e5 d]gelijk volk to* bekle$t de opvo$+ d] jeugd e5e gewigtige plaats2 zij vormt als het w>e e5 s*eidsmuur tuss*5 d5 m5s* en de natuur1 welke e*t] bij e5 m9d] ontwikkeld volk niet 9 die mate voorh&5 is4 ,,dag4 ,9 zek] opzigt b5 ik dat volkom5 met u e5s4 ,e5 b]oemde ,duits*e di*t] zegt niettem93 ,niem& w&elt onge/raft ond] palmboom5 en gewisselijk v]&]5 de z$5 9 e5 l&1 wa> olifant5 en tijg]s inheems* zijn4--,er be/aan we9ige voorbeeld5 van bes*aafde volk51 die zi* blijv5d ond] de palmboom51 hebb5 nergezet4 ,wij ,holl&]s lat5 onze k9d]5 9 ,europa opvo$5 en zijn ge5e eig5lijke koloni/5 op ,java4 ,,na*t4 ,welligt zweefd5 aan ,g!1 to5 hij deze woord5 t] n$] s*reef1 de volk5 van ,spaans*e afkom/ voor d5 gee/1 die wa>lijk niet mog5 gea*t word5 e5 uit/ek5d voorbeeld te zijn t5 bewijze1 dat de me] ontwikkelde m5s* z$elijk onafhankelijk is van de hem omr+5de natuur4 ,,dag4 ,voor d5 oog5blik de z$elijke zelf/&igheid van d5 ontwikkeld5 m5s* 9 alle klimat5 9 het midd5 lat5de1 me5 ik to* te mog5 geloov5 dat de buit5w]eld insgelijks op hem e5 aanm]kelijk5 invlo$ uitoef5t1 en dat het k>akt] van d5 m5s* die op e5 lag]5 trap van ontwikkel+ /aat1 groot5deels afhangt van de natuur welke hem omr+t4 ,uit di5 ho(de is het noodzakelijk te a*t51 dat e5 e?nograaf die e5 volk wil bes*rijv51 e]/ de natuur wa>9 dat volk leeft1 tot e5 ond]w]p zijn] /udie make en ha> bes*rijve2 na> mijne wijze van zi5 to* is het onmogelijk het k>akt] van e5 volk na> behoor5 te beoordeel51 zijne z$5 en gewoont5 te v]/aan en te begrijp51 zond] e5e voorafga&e k5nis d] natuur1 d] l&/reek wa>9 dat volk woont1 en d] indrukk5 welke van d] jeugd af invlo$ op d5 m5s* hebb5 uitgeoef5d4 ,hi]van is het1 dat afhangt ho$anig g5e oorspronkelijk zijn4 ,t]wijl wij dit gesprek vo]d51 hield het gekir all5gs op d] tortelduiv5 die 9 kooij51 aan lange /ak5 hang5de1 voor de mee/e hutt5 d] ,javan5 w]d5 gevond54 ,zij zijn groot] bem9na>s van het vre$zame1 tot ru/ en /ilte uitlokk5de gekir hunn] duiv5 7,manoek gegoego]71 dan de ,europer van het slaan van zijn kan>ievogel ( het gezang d] na*tegal54--,de avond viel4 ,sle*ts nog enkele ,badj+'s 7eekhoorntjes1 ,sciurus ,platani7 zag m5 hi] en da> teg5 de boom/amm5 opklaut]5 en de laat/e /raal d] zon v]dwe5 van de topp5 d] palmboom54 ,de ,kalong's da>5teg5 die g9ds aan e5 groot5 ,djamboe- 7,jambosa7 boom h+51 begonn5 zi* te beweg5 en vlugt5 kle9e gro5e papegaaij5 7,psittacus v]nalis7 nad]d5 en gi]d51 ond] e5 ontzaggelijk gekrijs*1 rondom de takk5 van e5 hoog5 ,balo5gdangboom 7,/ravadium excelsum71 welke t] l9k]zijde van ons /ond4 ,zij zett$5 zi* op de takk5 n$]1 sneld5 w$] weg1 kwam5 op nieuw t]ug1 vlog5 rondom d5 boom1 w>5 onoph\delijk 9 beweg+ en s*55 elk&] zoo veel te v]tell5 te hebb51 dat het doordr+5d gekrijs* d] kle9e snapp]s ons trommelvlies op e5e onaang5ame wijs a&e$4 ,9 dez5 boom hield5 zij hun na*tkw>ti]1 wa>he5 zij elk5 avond w$]ke]54 ,nog kle9]e vogels1 zoog5aamde rij/diev51 ,bo]o5g glatik 7,fr+illa oryzivora7 hadd5 zi* 9 groote zw]m5 n$]gezet 9 d5 ,w]+9boom1 wa>nev5s wij gezet5 w>52 weldra e*t] v]/omde hun gekweel1 zij begav5 zi* t] ru/4--,nu e*t] v+5 de ,kalong's hunne na*telijke togt5 aan4 ,g$ur5d5 d5 loop van d5 gans*5 dag hadd5 wij h5 onbewegelijk aan hunn5 boom zi5 hang5 en ze 9 de v]te voor groote1 zw>te vru*t5 geh\d54 ,pe]vormig1 als aan dunne /eel51 h+5 zij bij hond]d5 aan de geheel ontblad]de twijg52 deze s*ijnb>e vru*t5 w>5 e*t] de lig*am5 d] zoog5aamde vlieg5de hond5 7,pt]opus edulis71 reusa*tige vl$]muiz5 t] grootte ongeve] van e5e kat1 die met d5 kop na> b5$5 geke]d1 zi* met de a*t]poot5 aan de twijg5 va/gehaakt hield5 en sle*ts nu en dan1 wanne] het e5e di] het &]e beet ( van zijne plaats tra*tte te v]dr+51 e5 za*t piep5d ges*reeuw liet5 hoor54 ,elk5 morg5 ke]5 zij na> dez5 boom1 hunne dagelijks*e ru/plaats t]ug en lat5 zi* blak]5 door d5 voll5 glo$ d] zonne/ral51 die van d5 vroeg5 morg5 tot d5 lat5 avond op hun s*raal met ha> bezet lig*aam br&54 ,ge5 enkel blaadje s*5kt hun de g]+/e s*aduw4 ,hunne uitw]psel5 deel51 namelijk1 langzam]h& zulk e5 ov]vlo$ van di]lijke me//( aan d5 bodem m$e1 dat de da>9 wortel5de boom spo$ig /]ft2 e5 onaang5ame reuk na> ,ammoniak v]raadt re$s op e5 aanm]kelijk5 af/& d5 a>d d] zeldzame vru*t51 welke aan zijne dorre twijg5 hang54 ,t]wijl de tortelduiv5 ha> gezang /aakt51 de ap5 zi* /il tuss*5 de twijg5 v]borg5 en de papegaaij5 en rij/vogels t]ugke]d5 na> hunne ru/plaats1 0 het ond]gaan d] zon voor deze ,kalong's het se9 om hunne na*telijke togt5 aan te vang51 en zag m5 d5 e5 na d5 &]5 d5 boom v]lat5 en met logge vlugt en afgemet5 slag5 d] vleugelhuid door de avondlu*t he5zwev54 ,zij vlog5 elk afzond]lijk op e5 aanm]kelijk5 af/& a*t] elk&]1 do* vormd5 e5e geme5s*appelijke vlugt1 welke t] hoogte van ongeve] #ajj voet bov5 het w\d 9 e5e en dezelfde rigt+ l&wa>ts 9 zi* voortbewoog4 ,uit e5e &]e /reek des l&s1 uit het oo/51 kwam e5e twe$e vlugt ,kalong's1 en deze s*e5 iets hoog] dan de onze te vlieg51 welke g5e 9 e5e s*u9e rigt+ krui/e4 ,de beide vlugt5 e*t]1 die ev5 als de vakk5 van e5 s*uifka/ welke 9 e5e v]s*ill5de rigt+ word5 he5ges*ov51 digt bov5 elk&] da> he5 zweefd51 /oord5 elk&] niet 9 hunne vlugt4 ,m5 zag de groote1 zw>te lig*am5 d] di]5 welke tot elk d] afzond]lijke vlugt5 behoord51 zond] op die d] &]e vlugt a*t te slaan1 hun eig5 togt en 9 e5e lijnregte rigt+ na> e5 en hetzelfde doel voortzett54 ,het w>5 ongetwijfeld v]s*ill5de bevolk+5 van v]s*ill5de ,kalong/at51 wa>van elk naauwkeurig s*e5 te wet5 9 welke /reek d] w\d5 de boom /ond1 wa> zij hun na*telijk maal w5s*t5 te h\d51 nietteg5/a&e deze m5igw]f op e5 af/& van vele mijl5 w]d gevond5 van de plaats1 welke zij hadd5 v]lat54 ,vroeg] _h ik re$s m5igmaal des avonds zw]m5 van deze di]5 aan e5 d]gelijk5 boom gezi51 voornamelijk aan e5 ,g5itriboom 7,elaeoc>pus angu/ifolius71 op welks vru*t5 zij het mee/ ge/eld zijn en rondom welk5 boom zij dan s*reeuw5d1 kwak5d en elk&] de vru*t5 betwi/5d1 he5vlog54 ,bij het to5em5 d] s*em]+ nam de v]friss*5de koelte des dampkr+s1 wa>van de temp]atuur nu tot op #hj ,fahr4 #bf 0 g$aald1 insgelijks toe en de welriek5de geur d] ,k5angabloem5--van e5 hoog5 boom 7,uv>ia odorata7 welke op de e5e ( &]e plaats 9 het dorp /ond--v]spreidde zi* 9 gelijke mate al /]k] door de bos*a*tige /reek4 ,nu w]d van tijd tot tijd e5 vlieg5d eekhoorntje 7,bilok1 ,pt]omys sagitta7 zigtba> dat van d5 e55 ,kokosboom na> d5 &]5 zweefde1 en de ,javan5 begonn5 de ho5d]hokk5 ond] hunne huiz5 te v]sp]r5 en te gr5del54 ,er sluip5 nu niet sle*ts kle9e m>t]- en wezela*tige ro(di]5 7,h]pe/es javanicus1 ,lisang gracilis en ,moesang's7 tuk op buit 9 het rond1 ma> zelfs de krokodila*tige hag$iss51 de ,legoean's1 kom5 uit d5 s*oot d] wat]5 te voors*ijn1 t5 e9de 9 de ho5d]hokk5 van het dorp e5 onwelkom bezoek af te legg54--,door het aanlegg5 van vur5 op v]s*ill5de plaats51 wa>bij e5ige wa*t]s w>5 ge/eld van lans5 en ,gonggong's voorzi51 t5 e9de al>m te mak5 zoodra er geva> mogt ont/aan1 tra*tt5 onze dorpsbewon]s de groot]e roov]s1 de pant]s en tijg]s1 van hunne won+5 v]wijd]d te h\d52 want het wijd en zijd 9 het rond kl9k5de1 leelijke ges*reeuw hetwelk1 gelijk de ,javan5 bew]51 het v]trek d] tijg]s uit hunne s*uilplaats5 aankondigt1 het ges*reeuw d] paauw51 w]d nu op v]s*eid5e plaats5 9 het w\d gehoord4 ,niet sle*ts w>5 alle &]e vogel5 /il1 ma> ook buit5di5 liet ge5 geluid 9 het w\d zi* v]nem54--,alle5 het gegons d] mugg5 7,moskit51 ,tjamok7 w]d luid] en me] algeme54 ,het s*e5 ons toe1 dat het 9 deze vo*tige1 heete w\d/reek onafs*eidba> gepa>d g+ met d5 nad]5d5 na*t die met e5e snelheid inviel1 welke op d5 nieuwel+ ond] de ke]kr+51 gelijk mijn bro$] 01 /e$s e5 zoo diep5 indruk maakt4 ,naauwelijks 0 e5 half uur v]loop5 s$]t d5 ond]gang d] zon1 ( de ond]s*eid5e voorw]p5 9 dorp en w\d w>5 re$s gehuld 9 d5 sluij] d] dui/]nis en niets liet zi* ond]s*eid5lijk me] wa>nem54 ,nu e*t] v+5 duiz5de onzigtb>e muziekant5 aan met het bespel5 hunn] in/rum5t5--geluidorgan51 tra*en1 longblaasjes1 snorgat51 enz41--die all5 d5 oog5blik sle*ts s*55 te hebb5 afgewa*t1 wa>op de dui/]nis e5 zek]5 graad _h b]eikt om plotsel+1 als op e5 gegev5 teek51 hun veel/emmig vocaal- en in/rum5taal conc]t te do5 wergalm54 ,het s*e5 dat e5sklaps elk blad van elk5 boom e5e /em _h ontvang51 ja1 dat het gans*e w\d welluid5d 0 geword52 de lu*t trilde1 de blad]5 tjilpt51 de boom5 neuri$51 tallooze insekt5kor5 gonsd5 en zong5 en wij w>5 9 /aat de v]s*ill5d/e toon5 van d5 fijn/5 fausset tot aan d5 diep/5 ba/oon ond]s*eid5lijk wa> te nem54 ,het geluid van e5ig5 geleek op het aanh\d5d kl9k5 van e5e trill5de vioolsna>1 &]5 boot/5 d5 s*ell51 bev5d5 toon na van het gezang van e5 jeugdig k9d4 ,e5e tallooze m5igte lev5de li*t51 als het w>e kle9e flikk]5de /]r51 zwi]v5 door het lo(gewelf1 wa> zij b9n5 e5 zek]5 kr+ rondom zi* he5 e5 held] s*ijnsel v]breidd54 ,het 0 het phosphorli*t van v]s*eid5e soort5 van kle9e kev]s1 die het gans*e tooneel van d5 vo*tig5 bodem af tot aan het hoog/e punt van het zi* da>ov] uitbreid5de lo(dak illum9e]d54 ,lev5dig /ond ons het beeld voor d5 gee/ van ons noordelijk vad]l&1 wa> de avonds*em]+ zoo lang duurt en wa> alles bij het to5em5 d] na*telijke /ilte langzaam tot ru/ komt4 ,hoe geheel &]s 0 het hi]8--,bijna plotsel+ volgde hi] de diep/e dui/]nis op het held]e dagli*t2 met het uitbluss*5 d] dagtoorts hield de /ilte 9 de natuur op en het na*telijke1 aanh\d5d gonz5de1 tjilp5de1 fluit5de1 krijs*5de en snorr5de conc]t dat uit duiz5de insekt5kor5 0 zamge/eld1 v+ aan2--millio55 van ,dipt]51 vooral mugg5 en snak5 7,tipulid571 b5ev5s na*tvl9d]s1 t]mit51 lo(krekels1 grill51 z+5de spr9khan51 eig5lijke ,cicad51 ,phasmid51 ,mantid5 en &]e ,hemipt]51 ma> bov5al ontelb>e ,coleopt]5 7kev]s71 die zi* g$ur5de d5 gans*5 dag hetzij 9 het lo( d] boom5 ( 9 &]e s*uilhoek5 /il v]borg5 hadd5 geh\d51 vlog5 en snord5 nu 9 het rond en bragt5 toon5 voort1 die all5 zam5smolt5 tot e5 oorv]doov5d1 tjilp5d gegons1 wa>aan zi* de /emm5 pa>d5 van hag$iss5 en kikvors*51 die zulks met held] geluid van elk5 boom en op d(f]5 toon uit alle plass5 accompagne]d54--,somtijds gebeurde het1 t]wijl het algeme5e gegons aanh\d5d voortduurde1 dat het luide krijs*5 en snorr5 iets v]m9d]de1 ja1 m5igw]f geheel en al ophield1--e5sklaps e*t]1 als w>e het op het gegev5 se9 e5s kapelmee/]s1 begon w$] op nieuw e5 koor van hond]d duiz5d muziekant51 all5 te gelijk1 hunne krijs*5de diskant/emm5 te v]heff51 die zoo luide klonk5 dat het ons door het ho(d dreunde4 ,tot deze laat/g5oemd5 die het h>d/ s*reeuwd51 moe/5 me] bijzond] word5 g]ek5d groote ,cicad5 7,tos5a-soort5 en &]57 die zi* 9 de topp5 d] boom5 oph\d54 ,onze jong5s wi/5 ze e*t]1 door middel e5] br&5de ka>s welke zij 9 het digt/e geblad]te hadd5 ge/eld1 uit hunne hooge v]blijfplaats na> b5$5 te lokk5 en met hond]d &]e soort5 van insekt5 9 hunne nett5 te vang54 ,uit e5ige gat5 9 d5 grond 0 zulk e5e v]baz5de m5igte gevleugelde t]mit51 ,rajap 7,t]mes fatalis7 te voors*ijn gekom51 dat wij ons d5 mond moe/5 b$ekk5 om ze niet ongebrad5 #bg te moet5 opet54 ,zij /rekt5 aan de fladd]5de1 insekt5 vang5de vl$]muiz5 tot e5e gemakkelijk te v]krijg5 prooi4 ,ook e5ige ,kaprimulg5 zag5 wij 9 enge1 /e$s t]ugke]5de kr+5 ov] het ,alo5ple9 rondvlieg51 wa> hunne 9 de snel/e vlugt da> he5 zwev5de lig*am5 van tijd tot tijd teg5 d5 me] held]5 hemel zigtba> w]d54--,ev5 als met de groote me]d]heid d] vogel5 des morg5s en g$ur5de d5 loop van d5 dag het geval 0 gewee/1 vi]d5 de ontelb>e zw]m5 insekt5 nu des avonds en g$ur5de de e]/e helft van d5 na*t hun lev5sfee/4 ,zoo m5igw]f e5 koor ,cicad5 met hunne s*elle1 krijs*5de /emm5 m$e in/emd5 9 het algeme5e conc]t1 dan v+5 zij all5 te gelijk] tijd1 e5sklaps aan1 zweg5 all5 te gelijk] tijd plotsel+1 op e5s1 en hield5 zoo naauwkeurig maat dat wij1 ui?o(de van de dui/]nis welke ons omr+de1 moe/5 geloov51 dat zij elk&] kond5 hoor5 7hoewel zij ge5 gehoororgaan bezitt57 ( dat zij op de e5e ( &]e wijze met elk&] 9 v]/&h\d+ /ond54 ,ev5 als ond] de roep5de kikvors*51 kond5 wij insgelijks ond] deze cicad5 op het bloote gehoor e5e groote v]s*eid5heid van soort5 ond]k5n51 aan d5 me] ( m9d] s*ell5 ( diep5 toon1 wa>9 zi* /e$s e5e zek]e soort van maat liet wa>nem54 ,lang v]blev5 wij ond] onz5 boom1 lui/]5de na> deze /emm5 van d5 na*t4--,vele duiz5d5 van di]5 bewog5 zi* om ons he51 omtr5t wi] lev5swijze wij niets wi/51 ja1 welligt nooit iets te wet5 zull5 kom54 ,door het lo( des ,w]+9booms zag5 wij bov5 ons ho(d het flikk]5 van /]r51--het li*t van vreemde1 v] van ons v]wijd]de hemellig*am51--wa>omtr5t wij nog veel g]+]e k5nis bezat54 ,wij da*t5 aan onze zwakke kra*t51 aan de zwakke kra*t5 van e5 m5s*1 aan d5 kort5 duur van 's m5s*5 lev5 en wij v]zonk5 9 diep5 weemo$ bij het aans*\w5 van d5 onuitputtelijk5 rijkdom d] natuur welke ons omgaf1 die na> alle rigt+51 da> bov5 ons 9 de /]r5w]eld gelijk hi] b5$5 9 het di]5- en plant5rijk1 zoo volkom5 ondoorgrondelijk is4--,de zon d] wet5s*ap zal h>e diepte pog5 te v]li*t51 ma> nimm] zal zij doorgrond word54 ,e5 za*t en troo/rijk s*ijnsel rij/ e*t] tot ons opwa>ts uit deze ondoorgrondelijke diepte2--9 de one9dige v]s*eid5heid wa>9 wij ons s*ijnba> v]liez51 spreekt to* ,e5 grondbeg9sel1 ,e5e algeme5e wa>heid tot ons3 elk di] g5iet na> zijn a>d2 het is zoodanig +]igt om te kunn5 g5iet51 het e5e des daags1 het &]e des na*ts1 het e5e 9 d5 zonnes*ijn1 het &]e 9 de s*aduw2--al deze duiz5d5 met lev5 begaafde ge/alt5 v]heug5 zi* 9 het g5ot huns lev5s1 zij g5iet5 en de grondoorzaak d] natuur welke zi* 9 d]gelijke wett5 op5ba>t1 moet noodzakelijk] wijze e5e go$e1 weldadige1 liefd]ijke oorzaak wez51 die volkom5 bewu/ is van het doel wa>na> zij /reeft - - - da> /eeg het z9nebeeld van het gelo(1 de za*te1 dweepzu*t kweek5de maan voor ons op1 en to5 zij h>e e]/e /ral5 wi]p ov] het lo( d] boom5 en e5 g]+ g$eelte van het ,alo5ple9 bes*e51 w]d ons gemo$ v]vuld met e5 troo/5d gevoel dat1 als het w>e door di5 /raal gewekt1 oprees tot de oorzaak die het _h do5 gebor5 word54--,e5 b& moet to* aanwezig zijn welke al deze millio55 van lev5de wez5s zamv]b9dt2 ,e5e van alles bewu/e ziel1 ,e5 ,god moet bov5 all5 lev56--,ja1 9 d5 glans d] zon1 9 het s*em]5d /]reli*t1 9 het za*te s*ijnsel d] maan1 9 de wond]ba>lijke h>monie welke al dat leeft 9 de natuur omvat1--9 ons eig5 boezem ligt ,uwe op5b>+6--,alwet5de6 ,uwe w]eld is s*oon6 ,het insekt5gegons 0 groot5deels v]/omd2--sle*ts het klepp5d geluid d] ,kaprimulg5 die nu v]zadigd op boomtakk5 zat51 liet zi* 9 het /ill] geword5 w\d nog hoor51 to5 wij om/reeks midd]na*t1 zond] e5 woord te sprek51 ma> opgetog5 van bewond]+ ov] de groo!id d] natuur1 d5 gee/ v]vuld met d5kbeeld5 die dit alles bij ons _h do5 oprijz51 9 /ilte na> onze leg]plaats t]ugke]d54 ,op d5 volg5d5 dag4 ,dewijl de ,lo]ah van het dorp afwezig 0 7hij bevond zi* met vel5 zijn] ond]hoorig5 t] bruil(t 9 e5 nabij geleg5 dorp71 hadd5 wij het alle5 aan de tuss*5kom/ van d5 ,djo]agan ,m&or 7opzi5]7 d] vogelne/hol5 te dank51 dat wij ,koeli's kond5 bekom5 om onze reis voort te zett51 namelijk1 de vogelne/plukk]s die nu ge5 w]k hadd54 ,deze wild5 e*t] de gewone ,koelidi5/5 alle5 ond] de voorwa>de v]rigt51 dat zij e5 veel hoog] loon z\d5 ontvang52 wa>s*ijnlijk z\d5 zij ook dit van de h& hebb5 gewez51 indi5 zij t5 gevolge van hunne v]slaafdheid aan het ,afio5-7opium7rook51 niet me] behoefte aan geld hadd5 gehad dan hunne l&sli$54 ,wij w>5 v]pligt het hun vooruit te betal51 t5 e9de h5 9 de geleg5heid te /ell5 e5 nieuw5 voorraad ,madat #bh op te do54 ,onze togt g+ g$ur5de d5 gans*5 dag langs de ku/1 welke door mij moe/ opg5om5 word51 t]wijl mijn bro$] ,na*t alle nieuwe ( zeldzame voorw]p5 die wij aantr(f51 v]zamelde4 ,wij kwam5 da>bij sle*ts aan e5 enkel kle9 dorpje1 alwa> wij het ontbijt nuttigd5 en zett$5 v]volg5s onze reis voort totdat wij1 teg5 #d ure 9 d5 namiddag1 door v]moeij5is g5oodzaakt w>5 halt te h\d5 en na> e5e ges*ikte plek om te zi51 9 welk] nabijheid vliet5d wat] moe/ gevond5 word51 om ons biv\ak te kunn5 opslaan4 ,nog e5e halve dagreis v]d] we/wa>ts van hi] moe/ e5 groot dorp nabij de ku/ ligg51 hetwelk wij ga>ne d5 volg5d5 voormiddag w5s*t5 te b]eik51 om van da> 9 e5e noordelijke rigt+ na> het b9n5wa>ts geleg5e hoogl& door te dr+54--,wij koz5 tot ons na*tkw>ti] de oo/zijde e5] kaap1 d] ,t&jo5g-,gnodos1 9 welk] nabijheid e5e kri/allijn5 beek zi* 9 zee ontla/te4 ,de /reek wa> wij ons bevond51 0 ze] woe/4 ,v]baz5d uitge/rekte oorspronkelijke w\d5 reikt5 van het hooge geb]gte tot aan de ku/ zond] erg5s afgebrok5 te zijn1 ja1 zij baadd5 hunne afhang5de twijg5 9 de b>51 zoodat sle*ts op enkele plekk51 voornamelijk op d5 a*t]grond d] kle9e inhamm51 e5 smal z&ig /r& ov]bleef dat niet met w\dgeboomte 0 b$ekt4 ,wa>he5 wij het oog mogt5 w5d51 van v]re no* van nabij1 n]g5s liet zi* e5ig spoor van m5s*elijke b$rijvigheid ontdekk54--,i,jlings w]d5 nu de noodige aan/alt5 gemaakt tot het opslaan van ons biv\ak2 onze jong5s en de ,koeli's kapt5 takk5 van het naburige geboomte1 b\wd5 hutt51 lag5 vur5 aan en ik begaf mij1 v]gezeld van mijn bro$] ,na*t en twee ,javan51 v]d] we/wa>ts he51 t5 e9de de ge/eldheid d] om/rek5 te le]5 k5n54 ,de kaap ( uit/ek5de spits 7,t&jo5g1 9 het ,maleis* ,o$jo5g7 0 het uite9de e5] van het geb]gte afdal5de rib en vormde e5 vlakk5 b]grug1 welke zi* miss*i5 ongeve] t] hoogte van #ae #be voet bov5 het /r& d] aangr5z5de bogt5 v]hief4 ,vele d]gelijke1 iets lag] ( hoog] rijz5de ,o$jo5g's reikt5 hi] 9 deze /reek1 tuss*5 vlakk] afloop5de kle9e bogt51 e5 e9d weegs 9 zee en w>5 all5 met w\dgeboomte b$ekt4 ,to5 wij aan de ov]zijde d] kaap w>5 aangekom5 en uit het w\d te voors*ijn trad51 hadd5 wij e5 m]kwa>dig s*\wspel voor oog54 ,het /r& dat tuss*5 deze en de e]/volg5de kaap lag +eslot51 _h d5 vorm e5] halve maan1 0 geheel dor en kaal en rees met e5e ze] za*te glooij+ opwa>ts1 tot op e5 af/& van ongeve] #ejj #gjj voet van het /r& d] zee1 wa> het zi* e9digde en 9 z&heuvel5 ov]g+2 aan de l&wa>ts geke]de zijde dez] heuvel5 v]hief zi*1 9 de onmiddellijke nabijheid er van1 w$] het w\d dat zi* v]d] onafgebrok5 tot diep 9 het /e$s hoog] rijz5de geb]gte uit/rekte4 ,dit kale en vlakke z&/r& 7de ku/ e5] bogt7 _h welligt e5e l5gte van driekw>ti] uurs4--,hoog bov5 onze ho(d5 zweefd5 ro(vogels 7,falco- ( ,haliatos-soort57 en bes*rev5 kr+5 9 de lu*t1 en op het /r& lag5 hond]de be5d]5 en ontzaggelijk groote s*ild5 van s*ildpadd51 deels gebleekt1 deels donk]kleurig1 als op e5 slagveld v]/rooid 9 het rond4 ,het 0 e5 woe/ tooneel4 ,door v]baz+ en nieuwsgi]igheid geprikkeld1 klomm5 wij na> b5$5 en w&eld5 op het dorre /r& tuss*5 de g]aamt5 he54 ,hi] viel5 ons t]/ond e5e m5igte spor5 van tijg]s en kle9]e di]5 9 het oog1 wa>van de indrukk5 vooral 9 de nabijheid d] zee1 wa> het z& t5 gevolge van zijne vo*tigheid gladd] en va/] 0 dan hoog] /r&wa>ts op1 ze] duidelijk w>54 ,t] regt] zijde van ons na> d5 kant d] heuvel51 9 welke rigt+ de ku/ met ze] za*te en gelijkmatige glooij+ oprees1 w]d het z& all5gs loss] en droog]2 alda> 0 het op vele plaats5 omgewroet1 oneff51 hi] en da> 9 hoop5 opgeworp51 wa> tuss*5 trogvormige laagt5 w]d5 gevond5 en het s*e51 dat di]5 van v]s*ill5de soort alda> d5 wild/5 /rijd met elk&] hadd5 ge/r$54--,deze gans*e /r&vlakte 0 als bezaaid met be5d]5 en s*ild5 van s*ildpadd52 b9n5 het b]eik van ons oog teld5 wij1 tuss*5 de v]/rooid ligg5de be5d]51 v]s*eid5e ti5tall5 geheele s*ild5 en ze] zek] mag aang5om5 word51 dat hun aantal ov] het gans*e /r& v]spreid1 v]s*eid5e hond]d5 b$roeg4 ,het me]5deel w]d gevond5 op het v]/ van de zee v]wijd]de g$eelte d] ku/1 aan d5 voet d] heuvel52 hetge5 ons het mee/ v]wond]de 01 dat zij all5 omgeke]d1 op d5 rug lag54 ,het w>5 s*ild5 van d5 reuz5s*ildpad 7,*elonia ,mydas1 zeldzam] ,*4 imbricata7 welke1 na> ev5r$igheid hoog en bre$1 e5e l5gte hadd5 van #c tot #e voet4 ,e5ig5 hadd5 re$s lang da> geleg5 en w>5 door d5 invlo$ van zonneli*t en reg5 geheel uitgebleekt en glad2 &]5 w>5 donk]d] van kleur en aan de b9n5zijde nog voorzi5 van lapp5 v]droogd vlees*1 ja1 v]s*eid55 w]d5 er gevond51 die nog vrij v]s* w>52 met opg]et5 buiks*ild en op e5 aanm]kelijk5 af/& omr+d met v]s*eurde1 /9k5de +ew&5 lag5 zij hi] op het z&4 ,op ond]s*eid5e plekk5 zag5 wij lange1 regte spor51 als het w>e ban5 t] bre$te van #c #d voet1 die uit twee nev5s elk&] ev5wijdig voortloop5de groev5 be/ond51 9 het midd5 wa>van e5 zwa>d] lig*aam ov] het z& s*e5 gesleept te zijn geword54 ,deze spor5 v+5 aan bij d5 zoom van het /r& en /rekt5 zi*1 tuss*5 de g]aamt5 he51 9 e5e lijnregte rigt+ uit tot aan d5 voet d] heuvel54 ,de twee ,javan5 die bij ons w>51 s*55 dit v]s*ijnsel te k5n51 want zij hadd5 e5 d] spor5 gevolgd en riep5 ons van de heuvel51 wa> wij h5 bezig zag5 met het z& om te wroet51 op vrolijk5 toon toe3 ,tampat telor1 telor6 7e5 ne/ met eij]567 ,de heuvel5 w>5 w]kelijke z&du951 die 9 de onmiddelijke nabijheid van d5 voet van het geb]gte oprez54 ,ov] dit drooge1 held]kleurige z& krop5 hi] en da> lange rank5 van ,daon katang 7,convolvolussoort57 welke met groote1 rooda*tig blaauwe bloem5 w>5 gesi]d1 die zij aan dunne /el5 droeg52 op &]e plekk5 0 het z& kaal ( sle*ts begroeid met e5e /ekelige kruip5de grassoort1 ,djoekoet l>i l>i 7,sp9ifex squ>rosus74 ,van d5 s*$el d] du95 e*t] blikt51 behalve ,babak goan 7,t\rne=tia arg5tea7 en &]e boompjes1 de welig/e blad]5boss5 van ,p&anen op ons n$]4 ,aan d5 voet dez] du95 vond5 wij op e5e enkele plek1 9 e5 ne/1 op e5e g]+e diepte ond] het z& b$olv51 me] dan hond]d kogelronde eij]52 zij w>5 wita*tig bleek van kleur1 hadd5 de grootte van e5 kle95 appel en e5e weeke1 p]kam5ta*tige s*aal4--,die lange ban5 w>5 d]halve spor5 van reuz5s*ildpadd5 die1 uit d5 boezem des oceaans opge/eg5 zijnde1 hi] #ejj #gjj voet v] ov] het /r& kruip51 t5 e9de h>e eij]5 te legg5 9 het z& aan d5 voet d] du951 t]wijl zij het uitbroeij5 er van ov] lat5 aan de koe/]5de /ral5 d] zon86--,en op dez5 kort5 togt te l&1 welk5 zij miss*i5 sle*ts e5 pa> mal5 's ja>s ond]nem51 word5 zij door ro(di]5 aangevall58-- -- ,wij beslot5 d5 avond hi] te kom5 doorbr5g51 t5 e9de te bespi$5 hetge5 er z\ omgaan1 nam5 zoo vele eij]5 m$e als wij b]g5 kond5 en ke]d5 v]volg5s na> ons biv\ak t]ug4 ,het ku/w\d dat zi* op de kaap v]hief1 _h e5e gans* &]e physiognomie als het bos* dat op de du95 voorkwam2 het be/ond bijna uitsluit5d uit ,kibo5agaboom5 7,calophyllum inophyllum71 wa>van het lev5dig gro5e1 bl9k5de lo( t] hoogte van #cj #dj voet bov5 d5 grond #bi tot e5 digt s*aduwdak zi* v]e5igde4 ,duiz5de witte bloem5 welke dit s*oone lo( v]si]d51 balsemd5 de lu*t met de welriek5d/e geur54 ,vele oude /amm5 v]deeld5 zi* re$s op e5e g]+e hoogte bov5 d5 grond 9 kolossale takk51 die zi* wijd en zijd na> alle kant5 uit/rekt5 en met hun nerwa>ts gebog5 lo( tot aan d5 grond reikt54 ,op d]gelijke horizontale takk51 ongeve] #g #h voet bov5 d5 grond1 hadd5 de ,javan5 onze en hunne slaapplaats5 b]eid4 ,afgekapte twijg5 w>5 tot dat e9de 9 e5e dw>se rigt+ op de ho(dtakk5 nev5s elk&] gelegd en deze b$ekt met dunne reisjes en blad]52 b5$5 tuss*5 de boom/amm5 w>5 vur5 rondom aangelegd4 ,e5ig5 onz] ,javan5 hadd51 namelijk1 ,krokodill51 ,boeaja 7,crocodilus biporcatus7 voor de mond+ d] beek bespeurd2 gelijk bek5d is1 v]lat5 zij des na*ts hun vo*tig elem5t en sluip5 langs het /r& rond2 dit g$i]te is nog geva>lijk] dan de tijg]1 ui?o(de van het h>de pants] hetwelk zijn lig*aam b$ekt4--,e5e d]gelijke zitplaats hoog bov5 d5 grond1 wa> wij teg5 geva> beveiligd w>51 liet5 wij nu ook 9 e5 ,kibo5agaboom g]e$ mak51 welke aan d5 zoom des w\ds1 nev5s het be5d]5veld /ond2 nadat wij onz5 maaltijd hadd5 g5uttigd1 wa>van de smakelijke s*ildpadeij]5 de ho(ds*otel hadd5 uitgemaakt1 be/eg5 wij om/reeks #f ure d5 boom4--,de ov]ige ,javan5 hadd5 d5 la/ ontvang5 om1 bij het e]/e s*ot dat zij z\d5 v]nem51 zoo spo$ig mogelijk met fakkel5 7br&5de takk5 en lange /ukk5 h\t7 na> de plek te ijl51 wa> wij ons hadd5 v]s*ol54 ,wij lo]d54 ,de avond viel4--,wij zag5 e]/ e51 v]volg5s v]s*eid5e s*ildpadd5 hun vo*tig elem5t v]lat52--zoodra zij 9 zoo v]re op het drooge /ond51 dat nog sle*ts e5 ligte golfslag d] br&+ ha> b]eikte1 /ond5 zij e5 oog5blik /il1 /rekt5 h>5 lang5 hals /rak vooruit en 9 de hoogte1 w5dd5 ha> e5igz9s t] zijde1 wi]p5 e5 bespi$5d5 blik 9 het rond en--krop5 dan 9 e5e lijnregte rigt+ tamelijk snel zond] oph\d5 ov] het /r& (1 bet] gezegd1 s*ov5 zi* met hunne zwempoot5 voorwa>ts en ijld5 langs d5 kort/5 weg na> d5 voet d] heuvel54 ,ui?o(de van de to5em5de s*em]+ kond5 wij naauwelijks e5 vi]de g$eelte van het /r& 9 de l5gte g]ek5d ov]zi51 ma> voor zoo v]re wij de voorw]p5 nog ond]s*eid5lijk kond5 wa>nem51 zag5 wij vi] d]gelijke donk]e plompe lig*am5 die zi* ov] de /r&vlakte he5s*ov54 ,ge5 g]uis* tr( ons oor1 dan de d(fe toon d] klots5de br&+4 ,da> hoord5 wij e5sklaps iets plass5 en klat]5 b5$5 ons1--het 0 veel lang] dan e5e s*ildpad en kroop veel beh5dig] dan deze ov] het /r&1--het 0 e5 krokodil t] l5gte van m9/5s #ae voet1 die e5e prooi zo*t8 en nu insgelijks al waggel5d na> d5 voet d] heuvel5 g+4 ,dood/il1 met +eh\d5 adem1 ve/igd5 wij de blikk5 op het voor ons ligg5d tooneel4--,9 de v]te kroop e5 s*ildpad t]ug en v]dwe5 9 de zee4--,het duurde niet lang ( 9 de onmiddellijke nabijheid van de plaats wa> wij ons bevond51 ke]de insgelijks e5 donk] lig*aam van de heuvel5 zeewa>ts en nad]de ons me] en me]1--ma> nog _h het de helft des wegs niet afgelegd1 to5 plotsel+ uit het naburige w\d e5 groot aantal di]5 te voors*ijn snelde2 aanvankelijk gav5 zij niet het g]+/e geluid van zi*1 ma> op d5 oog5blik dat zij d5 s*ildpad b]eikt51 liet5 zij e5 snuiv5d1 kort afgebrok5 gehuil hoor51 t]wijl zij 9 e5 oogopslag het di] oms+eld5 en op de wo$5d/e wijze aangrep54 ,na> onze s*att+ w>5 er m9/5s e5 d]tigtal aanvall]s4 ,zij pakt5 hun slagt(f] bij d5 kop1 d5 hals1 bij de als v9n5 gevormde poot51 bij d5 /a>t1 aan het a*t]/e1 trokk5 en s*eurd5 het de /ukk5 van het lijf1 draaid5 het 9 e5 kr+ rond en v]ri$5 door hun fijn en s*or kl9k5d gesnuif dat /ootgewijs w]d uitgeblaft1 de ijsselijk/e vraatzu*t ( blo$dor/igheid4 ,zij g+5 als raz5d5 te w]k en s*55 d5 krokodil vol/rekt niet te bespeur51 die da>--/il1 met ligt51 za*t5 tr$--ev5 als e5 ,tjitjak welke aan d5 w& van e5 v]trek vlieg5 vangt1 op zijn buik kwam aankruip5--al nad] en nad]1--v]volg5s e5sklaps1 als e5 pijl uit e5 boog1 voorwa>ts s*oot en al twee ( drie van de huil5de hond5 tuss*5 zijne vreesselijke kak5 _h v]brijzeld1 alvor5s de &]5 het bem]kt51 do* die e9delijk e5sklaps tot op zek]5 af/& uit elk&] /ov54 ,het w>5 ,&j+ adjag's 7,canis rutilans71 zoog5aamde wilde hond5 die 9 troep5 v]e5igd lev51 kle9] zijn dan wolv51 ma> veel vraatzu*tig] en wild] mog5 g5oemd word5 dan deze4 ,wel 0 de s*ildpad nog niet dood1 ma> zij _h re$s te veel gel$5 om zi* te kunn5 v]wijd]52 de krokodil1 die wa>s*ijnlijk e5e go$e vang/ _h gemaakt1 trok zeewa>ts af4 #cj--;,de ,adjag's wi]p5 zi* nu van alle zijd5 &]maal op hunne prooi1 viel5 ha> met v]e5igde kra*t5 aan en s*55 druk bezig om ha> de s*ild5 uite5 te rijt54 ,ik lag mijn gewe] aan en /ond g]e$ om los te drukk51 to5 e5 d] ,javan5 de h& op mijn arm lag en mij e5ige beteek5isvolle woord5 toeflui/]de4--,zijn s*]p oog _h de g$aante1 welke uit het dui/]e w\d te voors*ijn 0 getr$5 re$s bespeurd2 zij /ond da>1 hield /il1 keek op1 liet de vlamm5de blikk5 ov] de s*\wplaats gaan1 leide zi* op d5 grond n$] en--viel plotsel+ met e5 v]baz5d5 sprong te midd5 van de hond51--e5 vreesselijk ratel5d gebrul dat uit het diep/e van de keel s*e5 op te kom51 w]d da>bij v]nom5 en de ,adjag's /ov51 als door e5 panis*5 s*rik bevang51 na> alle zijd5 uite54 ,ond] het slak5 van e5 me] fluit5d dan knorr5d gehuil1 sneld5 zij ijl+s t]ug na> het w\d en de tiran d] wild]nis1 de kon+/ijg] die t5 tooneele 0 getr$51 sloeg zijne klaauw t5 teek5 van v]w9n+ op het s*ild van het voor hem ligg5de di]4--,e5 twe$e1 kle9]e tijg]1 welligt e5 pant]1 sloop insgelijks nad]2 de e]/e w5dde zi* knorr5d1 blaz5d om1--ik lag het gewe] aan1 drukte los en de knal van het s*ot werklonk 9 d5 /ill5 avond he9de en v]re door het geb]gte4 ,de /rijd d] reuz5s*ildpadd51 krokodill51 wilde hond5 en tijg]s _h voor ditmaal e5 e9de4 ,bijna gelijktijdig met mij _h insgelijks mijn bro$] ,na*t e5 s*ot g$aan4 ,ond] het lo(gewelf van d5 boom 9 welks takk5 wij gezet5 w>51 0 het e*t] re$s veel te donk] geword5 om erg5s go$ op te kunn5 aanlegg51 hoewel wij de omtrekk5 d] voorw]p5 die zi* voor ons op het kale1 held]kleurige /r& bevond51 nog tamelijk go$ kond5 ond]s*eid54 ,wij hadd5 mis ges*ot5--( al?ans ge5e doodelijke wond toegebragt1 want de beide tijg]s w>5 gevlod54 ,wel kond5 wij nog twee s*ot5 uit onze gew]5 do51 ma> wij a*tt5 het ev5wel voorzigtig]1 de beide loop5 op nieuw te lad5 en w>5 jui/ bezig van d5 boom af te klaut]51 to5 de ,javan5 die 9 ons biv\ak a*t] geblev5 w>5 en de twee s*ot5 gehoord hadd51 ond] e5 luid ges*reeuw6 op ons toesneld5 en het gans*e tooneel met de br&5de /ukk5 geklo(d h\t v]li*tt51 die zij m$e bragt54 ,9 de nabijheid d] s*ildpad vond5 wij e5 dood5 ,adjag2 0 het lev5 van het e]/g5oemde di] nog niet geheel uitgeblus*t1 het _h e*t] vreesselijk gel$5 en w]d nu door de ,javan5 met hunne ,glok's #ca voor go$ afgemaakt4 ,dewijl zees*ildpadd5 kop1 no* poot5 ond] het s*ild kunn5 t]ugtrekk51 vall5 zij nietteg5/a&e de buit5gewone grootte en /evigheid van dit middel t] h>] bes*]m+1 gemakkelijk t5 prooi zelfs aan zulke ro(di]51 die veel kle9] zijn dan zij1 wanne] deze 7zoo als hi] de wilde hond57 h5 9 groot5 getale te gelijk aanvall54 ,dit v]s*ijnsel v]kla>t tev5s e5ig]mate van wa> die groote m5igte g]aamt5 en s*ild5 h>5 oorsprong heeft1 welke dit woe/e /rijdp]k van elk&] v]niel5de di]5 b$ekt4 ,dat g$eelte van het vlees* en d] +ew&5 hetwelk wilde hond51 tijg]s1 pant]s en krokodill5 lat5 ligg51 nadat zij het buiks*ild hunn] slagt(f]s uite5 g]et5 en des na*ts alles met geweld er uitges*eurd hebb51 wordt d5 volg5d5 dag door zeeadela>s en &]e ro(vogels v]slond51 en /e$s ziet m5 v]s*eid55 hoog 9 de lu*t bov5 dit oord rondzwev54 ,ze] v]wond]d5 wij ons op het zi51 dat de reuz5s*ildpad re$s omgeke]d 0 en met ha> 7g$eeltelijk op5g]et57 buiks*ild na> bov5 lag2 wij kond5 e*t] niet besliss5 ( dit het w]k 0 van d5 tijg]1 dan wel ( zulks re$s vroeg] door de v]e5igde kra*t5 d] wilde hond5 0 ges*i$4 ,de ,javan5 bewe]d5 dat het laat/g5oemde het geval 04--,wij sloeg5 de t\w5 onz] ,pikalan's om de s*ildpad en beve/igd5 deze aan drie ,bamboes/ak52 zij 0 zoo zwa> dat zes ,koeli's1 wa>van er drie t] w$]zijde g+5 die de ,bamboes/ak5 op hunne s*\d]s nam51 al hunne kra*t5 moe/5 inspann5 om d5 la/ te tors*54 #cb ,9 het biv\ak gebragt zijnde1 w]d het di] afgehakt2 het lev]de ons niet sle*ts ko/elijk vlees* op en wel 9 zulk e5e hoeveelheid1 dat m9/5s vijfmaal zoo veel p]son5 als wij /]k w>51 er zi* aan hadd5 kunn5 v]zadig51 ma> insgelijks e5e ontzaggelijke m5igte nog ze] kle9e1 jonge eij]51 t] grootte van e5e hazelnoot ( iets groot]2 deze be/ond5 geheel en al uit doij]1 w]d5 9 de soep gekookt en v]s*aft5 ons e5 uit]/ smakelijk vo$sel4 ,e5 g$eelte van d5 na*t bragt5 wij al wak5de aan het wa*tvuur door2 t]wijl wij ons onl$ig hield5 met de beh&el+ van v]s*ill5de ond]w]p51 kwam het gesprek m$e op de wet d] doelmatigheid welke zi* 9 de natuur laat wa>nem54 ,z\ het l\t] toeval zijn1 dat e5e zees*ildpad op e5maal zulk e5 groot aantal eij]51 me] dan hond]d /uks te gelijk legt8 ,z\d5 wij zoo iets kunn5 geloov51 nu wij nog zoo kort gel$5 hadd5 gezi5 hoe groot het getal h>] vij&5 is zelfs ond] de l&di]51 welke op de eij]5legg5de mo$] lo]51--wij1 die wi/5 dat het me]5deel d] gelegde eij]5 v]lor5 gaat1 doordi5 kle9e vi]voetige ro(di]51 zelfs ap5 en1 9 bewoonde oord51 de m5s* ze bege]ig uit het z& opdelv5 en weghal51 en dat e5 &] g$eelte d] eij]5 bij somb] reg5a*tig w$] vol/rekt niet wordt uitgebroeid8--,wa>om e*t] aan dit di] zoo talrijke vij&5 zijn gegev51 deze vraag kunn5 wij niet oploss51 t5zij zulks is ges*i$ met het doel om de groot/ mogelijke v]s*eid5heid des lev5s met de e5v\dig/e middel5 te b]eik54 ,ma> door de groote m5igte eij]5 die niet all5 v]lor5 kunn5 gaan1 is to* voor de in/&h\d+ d] di]soort gewaakt1 welke ongetwijfeld z\ uit/]v51 indi5 het getal eij]5 sle*ts ti5 9 plaats van hond]d b$roeg1 ( indi5 er zelfs niet #aj1 ma> 7ev5 als dit met het jong5 bij olifant5 en tijg]s het geval is7 sle*ts #a ei w]d gelegd6--,9 d5 h>monis*5 zam5hang d] v]s*ijnsel51 9 de zoo veelvuldig aane5ges*akelde toov]ket5 van oorzak5 en w]k+51 wa> het e5e om d5 wille van het &]e be/aat1 het e5 van het &]e afhangt1 laat zi* e5 r$elijk plan wa>nem52 onmogelijk kan dit het w]k zijn e5] bl9de noodzakelijkheid4 ,wel is wa>1 het e9ddoel d] s*epp+ te begrijp5 gaat bov5 onze bevatt+2 ma> dewijl zoo veel r$elijkheid door/raalt 9 de middel5 welke tot dit doel moet5 leid51 hoe z\d5 wij dan er voor kunn5 du*t51 dat het e9ddoel niet r$elijk z\ zijn8--,zulke d5kbeeld5 bezield5 ons en zelfs de na*telijke /rijd d] di]51 het woe/e1 s*ijnba> /elsellooze doore5 woel5 en w]k5 d] organis*e kra*t51 0 niet 9 /aat ons gelo( aan het be/aan van e5 hoog/e r$elijk wez5 aan het wankel5 te br5g54 ,ne51 wij hadd5 beslot5 om dit gelo( /e$s innig] aan te kweek5 en va/] wortel te do5 s*iet5 9 onz5 boezem1 opdat de ov]tuig+ van het aanwez5 van e5 lev5d5 ,god ons troo/ z\ s*5k5 9 alle ramp51 9 alle voor ons onbegrijpelijke gebeurt5iss5 des lev5s4 ,da> alles voortdur5d /il bleef 9 het w\d1 begav5 wij ons e9delijk t] ru/4 ,d5 volg5d5 morg5 w]d5 wij e*t] ze] vroegtijdig door onze jong5s gewekt1 die ons het onaang5ame b]igt medeeld5 dat--al onze ,koeli's w>5 weggeloop54 ,en dit 0 w]kelijk het geval4 ,t5 e9de zi* niet 9 de noodzakelijkheid gebragt te zi5 om nog v]d] met ons m$e te gaan1 hadd5 zij zi* all5 uit de voet5 gemaakt1 en nu zat5 wij hi] met onze in/rum5t5 en k(f]s geheel alle5 9 de wild]nis ond] s*ildpadd51 wilde hond51 tijg]s1 krokodill5 en ap51 wilde /i]51 rh9oc]oss5 en pant]s6 ,wat moe/5 wij nu aanvang58--,bidd56 z\ hi]op welligt e5 b$i5a> van het ,*ri/elijke ,evangelie hebb5 geantwoord4 ,wij hadd5 e*t] e5 wa>dig] d5kbeeld van de groo!id en de wij%eid ,gods om te kunn5 geloov5 dat ,hij1 t] gun/e van e5 enkel5 ( van e5ige we9ige m5s*51 e5e v]&]+ 9 zijne natuurwett5 mak5 en wond]5 z\ v]rigt51--dat hij zi* miss*i5 aan e5 ti5tal ,koeli's 9 d5 droom z\ op5b>5 ( 9 e5 br&5d5 doornbos* ( 9 e5e li*t5de wolk aan h5 z\ v]s*ijn5 en hun bevel53 zi* zoo snel mogelijk na> ,t&jo5g-,gnodos te begev54--,god w]kt sle*ts door middel d] natuurkra*t5 die hij 9 het wez5 heeft g]oep5 en na> wett5 die onv]&]lijk zijn4 ,ja1 het is jui/ de eeuwige1 onwankelb>e tr\w dez] wett51 welke d5 m5s*1 zoodra hij ze heeft le]5 k5n51 met v]tr\w5 v]vult2 deze be/5digheid en onv]biddelijke consequ5tie d] natuurwett5 is het alle51 wa>door het aan bes*aafde volk5 mogelijk is geword5 zi* op te vo]5 tot di5 trap van ontwikkel+1 van kun/ en wet5s*ap1 wa>op zij ?ans /aan4 ,niet het bidd51 ma> de k5nis van de natuurwett5 heeft h5 op die hoogte gebragt4 ,dit gelo(d5 wij en 9 ov]e5/emm+ da>m$e w]d de beh5dig/e klaut]a> die zi* ond] onze jong5s bevond1 namelijk ,so5gsang1 gela/ om 9 d5 top van e5 hoog5 ,kampakboom 7,h]n&ia sonora7 te klimm51 die zi* diep] l&wa>ts 9 op e5ig5 af/& van het ,kibo5agaw\d v]hief1 t5 e9de van da> te zi53 ( 9 de omligg5de /reek erg5s spor5 van m5s*elijke b$rijvigheid kond5 wa>g5om5 word54--,so5gsang klom 9 d5 boom en riep ons uit d5 top toe3 dat hij hoog] op 9 het geb]gte e5 dunn5 rook uit het w\d zag op/ijg51 en dat hij v]me5de alda> d5 top van e5 ,kokospalm bov5 de opp]vlakte van het w\d te zi54 ,zoodra ,so5gsang w$] na> b5$5 0 geklaut]d1 beslot5 wij hem m$e te nem5 en ons e5 pad te ban5 dw>s door de wild]nis he5 na> g9ds*e /reek1 wa> hij d5 rook _h zi5 opgaan4 ,wij wap5d5 ons i$] met e5 ,glok en mijn bro$] en ik nam5 nog bov5di5 elk e5 gewe] m$e2 de ov]ige jong5s liet5 wij met onze beide &]e gew]5 9 het biv\ak en ba&5 ons1 kra*tig 9 het rond hakk5de1 met ,so5gsang vooraan e5 pad door de wild]nis4 ,wij z\d5 ongetwijfeld e5 halv5 dag noodig gehad hebb5 om op deze wijze e5e halve mijl v] door het digt ine5gegroeide /ruikgewas he5 te dr+51 indi5 wij het geluk niet hadd5 gehad e5 geba& pad te v9d5 dat blijkba> van de ku/ na> het b9n5l& en b]gopwa>ts liep4 ,wij volgd5 het en nadat wij g$ur5de e5 kle9 uur onz5 togt hadd5 voortgezet ov] e5 t]re9 dat met za*te glooij+ opwa>ts rees1 kwam5 wij 9 e5e /reek aan wa> e5e v]wild]de1 met onkruid begroeide k(fijplantaadje /ond en e5e tamme h5 met h>e kiek5s al pikk5d rond liep4 ,weldra hoord5 wij het kraaij5 van e5 haan1 en tot onze groote vreugde ontwa>d5 wij vr ons1 op e5 op51 sle*ts met gras begroeid plekje 9 het w\d1 e5 half dozijn ,bamboe%utt5 wa> tuss*5 e5ige ,kokospalm5 hunne topp5 v]hiev52 e5e lev5de haag van ,pisang en van k(fij/ruik5 omr+de het kle9e gehu*t4 ,aan d5 zoom van het w\d w>5 donk]gro5e ,ar5gpalm5 zigtba>4 ,k9d]5 speeld5 tuss*5 de hutt51 en wij ontwa>d5 mann5 en vr\w51 wa>van sommig5 buit5 de deur1 &]5 op d5 drempel hunn] hutt5 /ond54 ,het blaff5 d] hond5 v]ri$ onze kom/2 zoodra de spel5de jeugd ons 9 het oog kreeg1 bleef zij1 als van d5 dond] getr(f51 van s*rik e5sklaps ro]loos /aan2--de mo$]s pakt5 h>e k9d]5 snel bij d5 arm en ijld5 er m$e weg1 de mann5 volgd5 ha> 9 woe/e va>t en alles wat loop5 kon1 snelde voort en nam ond] e5 aanh\d5d g]oep van3 help6 help6 erb>m+6 op d5 voet gevolgd door de blaff5de hond5--9 all]ijl de vlugt4 ,sle*ts e5 beja>de man met e5 lang51 grijz5 ba>d bleef1 met de be55 kruisel+s ov] elk&] geslag51 ru/ig voor e5 d] hutt5 zitt5 en zeide1 ons b$a>d groet5de 7e5 ,sembah mak5de73 ,go$5 dag1 he]5 ,k$joets6 7l&roov]s47 ,hi] zit ik4 ,/oot mij n$]4 ,ik b5 e5 oud man2 ik heb lang g5oeg geleefd4 ,het is de wil van d5 ,alb>mh>tig5 ,toean ,allah1--gij kunt mij dood54 ,wij plaat/5 ons op gelijke wijze als hij zat1 teg5ov] d5 grijsa>d op d5 grond1 leid5 de gew]5 tuss*5 hem en ons n$]1 nam5 e5ige cig>5 9 de h& en reikt5 ze hem toe4--,hij bezag ons nu met me] a&a*t en sprak3 ,zijt gij ge5e roov]s8 ,zijt gij ,orang poetih 7blank578--,holl&]s8 ,het is lang1 ze] lang gel$52 ons dorp /ond de/ijds nog b5$5 aan de ku/1 to5 kwam5 ze]oov]s 7,badjak's71 zij ov]viel5 ons en hebb5 mijne vr\w en mijne k9d]5 v]moord4 ,s$]t di5 tijd hebb5 wij ons hi] hoog] b]gopwa>ts 9 het w\d n$]gezet4 ,onze ,oema's 7rij/veld57 ligg5 da> g9ds4 ,vijf j>5 gel$5 is e5 ,mantri 7inl&s*e beambte7 hi] gewee/2 hij heeft ons ,bibit kopi 7k(fijboon57 gebragt en ons gele]d hoe wij k(fij moet5 plant54 ,da> /aan de /ruik54 ,de ,moesang's #cc et5 de bess5 op4 ,wij kunn5 ze niet gebruik54 ,wij hebb5 ge5 lu/ om na> de ,pakamitan 7ho(dplaats7 te gaan4 ,wij hebb5 ge5 geld noodig4 ,de gelat5heid1 de ond]w]p+ van dez5 grijsa>d maakt5 op ons e5 diep5 indruk4 ,hij 0 ons e5 toonbeeld van m5s*elijke wa>digheid 9 het kle$ van d5 e5v\dig/5 natuur/aat4 ,da> hij v]tr\w5 9 ons begon te /ell51 w>5 wij de zaak spo$ig met hem e5s4 ,op ons v]zoek v]kla>de hij zi* b]eid zijne gevlugte l&sli$5 op te spor5 en t]ug te roep54 ,wij gav5 hem e5 onz] gew]5 m$e1 t5 e9de dit d5 vreesa*tig5 t5 bewijze onz] vr$eliev5de gez9dheid te toon54--,e5 half uurtje na zijn v]trek kwam5 zij all5 t]ug4 ,de vr\w5 slop5 b9n5 de hutt5 en de mann51 b5ev5s de grijsa>d en e5ige half volwass5e knap51 elf 9 getal1 zett$5 zi* op e5ig5 af/& van ons op d5 grond n$]4--,wij gav5 hun nu te v]/aan dat wij1 teg5 ruime betal+ en go$e beh&el+1 voor e5 halv5 dag niets &]s van h5 v]langd5 dan ,koelidi5/5 en dat wij ons na> het groote1 we/wa>ts van hi] geleg5 dorp w5s*t5 te begev54 ,hun antwoord 03 ,trada boleh ,toean 7dat is onmogelijk72 da>he5 leidt weg no* /eg2 e5e vreesselijke wild]nis ligt tuss*5 ons gehu*t en het g9ds*e dorp1 dat veel me] dan e5e dagreize van hi] v]wijd]d is4 ,zij v]kla>d5 zi* e*t] b]eid1 om ons e5ige ur5 v] langs het /r& 9 e5e oo/elijke rigt+ te geleid5--wij z\d5 d]halve t]ug moet5 gaan--en ons van da> l&wa>ts 9 na> e5 groot dorp te br5g51 wa> e5 ,pasanggrahan w]d gevond5 en wa>he5 de togt1 na> hunne me5+1 9 e5e halve dagreis kon word5 afgelegd4 ,wat /ond ons nu te do58--,wij w>5 t5 laat/e nog blijde1 dat er geleg5heid be/ond om van hi] w$] weg te kom52 wij liet5 d]halve ons plan om we/wa>ts te trekk5 v>5 en nam5 het aanbod hetwelk zij ons d$51 aan om ons na> het naa/bij zijnde1 oo/wa>ts van hi] geleg5e groote dorp te begeleid54 ,de tijd1 di5 zij behoefd5 om met behulp hunn] vr\w5 d5 gebruikelijk5 voorraad rij/1 z\t1 ,spaans*e pep]1 b5ev5s e5 pa> g$roogde vis*jes ( e5ige s*ildpadeij]5 t5 gebruike op reis 9 te pakk51 w]d door ons be/e$ om het kle9e gehu*t te gaan bezi54 ,het w]d ,bobakan-,najona geheet54 ,de bewon]s bezat5 pa>d5 no* buffels2 hunne huisdi]5 be/ond5 uit kipp51 hond5 en vi] geit51 b5ev5s e5ige geitjes4 ,buit5di5 zag5 wij e5 aantal dikke ,bamboesbuiz5 en uitgehoolde ,ar5g/amm51 die ond] het uit/ek5de g$eelte d] dak5 h+5 en e5e l5gte hadd5 van #c #d voet2 9 het voorg$eelte dez] buiz5 0 e5e op5+1 wa> e5e soort van kle9e bij5 die ge5 angel hebb5 en niet veel groot] zijn dan mugg51 zond] het m9/e gegons te mak5 uit- en 9 vlog54 ,deze di]tjes1 ,selemprang 7,melipona m9uta71 b]eid5 behalve honig insgelijk 0 7,t[ol71 hetwelk de vr\w5 bezig5 bij het opbr5g5 van gekleurde teek5+5 7,batik7 op de kato55 kle$+/(f51 welke zij zelv5 wev54 ,uit di5 ho(de word5 zij voor huisdi]5 gekweekt4 ,hebb5 wij 0 noodig1 zeide ons e5 d] bewon]s van dit gehu*t1 dan behoev5 wij sle*ts zulk e5 holl5 /am ( ,bamboesbuis vr onze won+ op te hang51 spo$ig ne/elt zi* da>9 e5e talrijke zw]m bij5 en b9n5 e5ige wek5 is de gans*e ruimte groot5deels met ,t[ol gevuld4--,deze all]e5v\dig/e bij5korv5 s*55 ons hi] regt op h>e plaats te zijn4 ,wij zag5 er 9 het kle9 het beeld 9 van de ev5 zoo e5v\dige hui%\d+ d] dorpsbewon]s4 ,zond] e5ig geluid te mak51 vre$zaam en werloos v]rigt5 deze kle9e di]tjes ijv]ig hunn5 arbeid4 ,ev5 we9ig ges*ikt om zi* te v]d$ig51 ma> niet m9d] /il en te vr$5 slijt5 deze ,javan5 hun lev5 hi] 9 de e5zaamheid4--,en to* s*e5 hun lot mij niet b5ijd5swa>dig toe4 ,hoe m9d] behoeft53 des te g]+]e zorg2 het is wa>4 ,wa> e*t] we9ig wordt gel$53 da> g5iet m5 ook we9ig vreugde1 en hoe talrijk] de behoeft5 des m5s*5 zijn1 hoe hoog] de trap van ontwikkel+ is welk5 hij heeft b]eikt1 des te arbeidzam] zal hij moet5 zijn en des te groot]1 des te m5igvuldig] zal het g5ot wez51 dat het lev5 hem kan v]s*aff54--,het speet mij sle*ts van de arme k(fij/ruik51 die hi] 9 d] tijd 9 d5 all]vru*tba>/5 bodem geplant w>5 geword51 ma> uit gebrek aan toezigt en leid+ tot d5 arbeid da> geheel v]wa>loosd /ond52 de vru*t5 h+5 v]dord aan de twijg5 ( w>5 afgevall5 en lag5 op d5 grond te v]rott54 ,trada soeka m9om--( ,trada adat tanam kopi 7wij dr9k5 ge5 k(fij--( het is bij ons ge5 gebruik 7,adat7 k(fij te plant571 0 het gewone phlegmatis*e antwoord d] dorpel+5 op onze vrag54 ,dewijl wij to* m9/5s e5 pa> volwass5e mann5 9 het dorp moe/5 a*t] lat51 b$roeg het getal ,koeli's dat met ons t5 #i ure 9 het biv\ak t]ugke]de1 sle*ts zev52 het gevolg hi]van 01 dat drie van onze jong5s afwissel5d de ,koeli's de behulpzame h& moe/5 bi$5 om onze pakkaadje te drag51 hetge5 h5 e*t] niet v]h9d]de al de l$ige plaats5 9 de k(f]s en pott51 zoom$e hunne eig5e zakk5 vol te /opp5 met s*ildpadeij]54--,en hond]de d]gelijke eij]5 w]d5 er weggeworp54 ,9 d5 voormiddag v+5 wij op die wijze d5 t]ugtogt aan en kwam5 ongeve] t5 #ab ure aan e5 geba&5 weg1 welke ons 9 e5e noordelijke rigt+ van het /r& l&wa>ts 9 vo]de2 wij volgd5 dez5 weg en b]eikt5 t5 #c ure ze] v]moeid het s*oone ,tji-,inoebdal1 wa> talrijke groep5 ,kokospalm5 wi] topp5 vrolijk 9 d5 w9d ruis*t51 ons de ligg+ van ev5 zoo vele dorpjes v]ri$54 ,hunne 9 d5 zonnes*ijn bl9k5de en fladd]5de waaij]s v]hiev5 zi* hoog bov5 het blad]5dak d] lo(drag5de vru*tboom51 wa> tuss*5 de van ,bamboes v]va>digde won+5 d] ,javan5 v]borg5 w>54 ,tuss*5 deze bos*jes w]d5 ond] wat] /a&e rij/veld5 7,sawah's7 gevond51 wa>9 e5e m5igte dom9's 7,ciconia capillata7 met kale kopp51 al pikk5de na> hun lievel+sko/1 na> kikvors*51 met /atig5 tr$ 9 het rond waadd52 de dames te ,batavia1 al is het ook dat zij niet op dom9's ge/eld zijn1 h\d5 e*t] veel van de ,m>aboev$]51 welke deze vogel v]s*aft4 ,wij begav5 ons na> het groot/e dez] dorp51 ,oego$ geheet51 dat wij weldra b9n5trad54 ,hi] 0 alles 9 dulci jubilo2 de slag5 van ,gamelan's klonk5 ons luide uit me] dan e5 ,p5dopo te gemoet4 ,hi]aan pa>de zi* het za*te1 liefelijke geluid des ,angklong4 #cd ,e]epoort5 van held] gro5 lo( w>5 hi] en da> opg]igt1 en 9 fee/gewaad g$o/e en opgesi]de inl&]s van all]lei oud]dom w&eld5 9 het rond4 ,na> ons v]haald w]d1 vi]de m5 d5 twe$5 dag van e5e bruil(t4 ,de zoon van d5 ,lo]ah #ce 0 d5 vorig5 dag gehuwd met de do*t] van e5 ,m&or go$ang kopi 7opzi5] van e5 k(fijpakhuis7 en het s*e51 dat hij jui/ g]e$ /ond om nu zijn laat/5 omgang door het dorp te mak54--,onze ,koeli's bragt5 ons 9 d5 l$ig/a&5 ,pasanggrahan1 ontd$5 zi* alda> zoo spo$ig mogelijk van de pakk5 en k(f]s1 en spo$d5 zi* onmiddellijk da>op w$] voort1 t5 e9de deel te nem5 9 de algeme5e vreugde4 ,onze jong5s volgd5 hun voorbeeld en wij insgelijks1 dewijl het er 9 d5 ,pasanggrahan zoo armo$ig en leg uitzag als het geval kan gewee/ zijn op het drooge l& tijd5s de siluris*e =matie4 ,de jonggehuwd5 en hunne fee/g5oot5 trokk5 zoo ev5 langzaam1 9 plegt/atig5 optogt1 voorbij d5 ,pasanggrahan en ov] het ,alo5ple9 dat da> vr geleg5 is4 ,de bruid zat 9 e5 op51 bontkleurig5 draag/oel 7,t&oe7 welke door vi] rijk gekle$e ,javan5 w]d g$rag54 ,twee mann5 g+5 t] w$]zijde er van2 zij w]d5 voorafgegaan door e5 aantal vr\w5 welke groote met bloem5 gevulde1 geelkop]5 kwispeldoors 7,kemb> majang7 droeg54 ,het bov5lijf d] bruid 0 tot aan de heup51 geheel en al ontbloot2 ha> aangezigt 0 wit gemaakt met rij/meel 7,poepo]7 en h>e arm51 h>e bor/5 en het ov]ige onb$ekte g$eelte van het lig*aam w>5 geel gev]wd met ,boreh2 om de arm5 droeg zij zilv]5 r+5 en 9 de oor5 lange g\d5 v]si]sel54 ,ov]ig5s _h zij t] b$ekk+ van het b5$5g$eelte des lig*aams sle*ts e5 pra*tig kle$1 ,s>ong1 #cf t]wijl het zw>te ho(dha> 0 gesi]d met welriek5de witte ,melati- en gele ,tjempakabloem54--,hi]op volgde e5e dubbele rij mann5 welke het ,kemp> majang des bruidegoms droeg54 ,zij g+5 vooraf en hij1 g$o/ 9 voll5 ,dodot 7galakle$7 volgde1 gezet5 op e5 si]lijk opgetoomd pa>d dat bij d5 teugel w]d geleid door twee er nev5s ga&e p]son54 ,e5 ko/b>e ,s>ong b$ekte 9 wijde plooij5 het b5$5g$eelte des lig*aams2 ev5 als dat zijn] bruid 0 zijn bov5lijf tot aan de heup5 geheel naakt en ook zijn gelaat 0 wit1 de ov]ige deel5 zijns lig*aams geel gemaakt4 ,a*t] 9 d5 gordel wa>m$e de ,s>ong om de heup w]d va/geh\d51 /ak de met bloem5 gesi]de ,kris4 #cg ,zijn lang zw>t ho(dha> h+1 insgelijks met bloem5 gesi]d1 geheel vrij langs zijne s*\d]s1 en 9 plaats van d5 gewon5 ho(ddoek droeg hij e5 ,koeloek 7e5e p>ademuts74--,dan kwam5 e5ige prie/]s 7,imam's en ,mod9's71 h]k5ba> aan hunne witte ho(ddoek5 en aan hunne kle$]dragt 9 het algeme52--hi]op volgd51 9 fee/gewaad g$o/1 de v]want5 d] bruid en van d5 bruidegom en a*t] deze huppeld5 ,angklong- en op trommels 7,t]bang7 ( bekk5s 7,k5ong7 sla&e ,gamelanspel]s1 wa>na e5e tallooze s*a> van &]e inl&]s--oud en jong1 mann51 vr\w5 en k9d]51 all5 met de be/e kler5 aan1 d5 plegtig5 optogt besloot4 ,na> ik hoorde1 begav5 zij zi* na> de won+ van des bruidegoms vad]1 alwa> de bruid voor e5 pra*tig v]si]d bruidsb$ 7,padjangan7 dat te midd5 van het v]trek 0 geplaat/1 moe/ ontvang5 word54 ,9 d5 ,p5dopo die vr deze won+ /ond1 w>5 de noodige toeb]eidsel5 voor het bruil(tsmaal gemaakt4 #ch--,we9ig tijds nadat wij van het ,alo5ple9 na> d5 ,pasanggrahan w>5 t]uggeke]d1 v]s*e5 de ,lo]ah aan het ho(d e5] bez5d+1 be/a&e uit mann5 en vr\w5 die korv51 groote h\t5 s*otels1 dr9ks*al5 en s*5kblad51 alles gevuld en belad5 met rij/1 !e1 suik]1 vel]lei soort5 van vru*t5 en gebak van rij/meel1 suik] ( honig 7,koew koew7 van v]s*ill5d5 a>d voor zi* uit droeg54 ,deze lekk]nij5 w]d5 ons aangebod5 en op d5 vlo] 9 d5 ,pasanggrahan n$]gezet1 dewijl er bank51 tafels1 no* /oel5 voorh&5 w>54 ,bov5di5 w]d5 wij door d5 ,lo]ah op het bruil(tsmaal v]zo*t1 en uitg5oodigd om lat] deel te nem5 aan d5 da>op volg5d5 ,t&ak 7,javas*5 dans1 wa>bij de ,gamelan geslag5 wordt71 voor welke e] wij e*t]1 ui?o(de van de v]moeij5iss5 d] afgelegde reis1 b$ankt54 ,wij v]zo*t5 hem om ons voor alle d+5 e5e tafel en e5 pa> /oel5 ( bank5 te bezorg51 wa>aan onmiddellijk w]d voldaan1 en nu tra*tt5 wij ons ond] het algeme5 gejubel zoo go$ mogelijk 9 te rigt54 ,de ,javan5 bragt5 ons spijz5 en voornamelijk gebak van all]lei a>d 9 ov]vlo$ en wij moe/5 bek5n5 dat wij1 nietteg5/a&e de armo$ige wijze wa>op wij w>5 aangekom5--te voet1 niet ond] geleide van e5 inl&s* ho(d1 met pakkaadje op de s*\d]s van onze eig5e b$i5d5--op e5e uit/ek5d ga/vrije mani] te ,oego$ w>5 ontvang5 geword54 ,bij d]gelijke fee/elijkh$5 wordt ond] de ,javan5 het s*oone beg9sel t5 /elregel g5om53 dat niem& van all51 die 9 de nabijheid zijn1 zelfs niet de arm/e ,koeli1 onbevr$igd blijve ( treurig mag wez54 ,hetge5 wij e*t] het mee/ van alles behoefd53 ru/1 slaap1 vond5 wij1 helaas6 het m9/4--,het slaan op d5 ,gamelan1 het ges*al d] groote ,gong's1 het luid gill5d gezang d] ,ronggng's 7dansmeisjes1 ,bajad]571 de beweg+ v]oorzaakt door de talrijke m5igte p]son5 9 het dorp aanwezig1 de h]haalde ontpl(f+5 van rakett5 en &] vuurw]k1 het blaff5 d] hond51 enz41 dreunde ons d5 gans*5 na*t 9 de oor54 ,to5 ons nu d5 volg5d5 morg5 w]d b]igt dat dit vrolijke lev5 7,ram ram7 nog twee dag5 en twee na*t5 z\ voortdur51 maakt5 wij ern/ige aan/alt5 om de plaats te v]lat5--v]d] te reiz5 en zond5 d]halve bod5 na> d5 ,lo]ah met v]zoek1 dat hij ons ,koeli's z\ v]s*aff5 om onz5 togt te kunn5 voortzett54 ,onze jong5s kwam5 e*t] t]ug met het b]igt1 dat het vol/rekt onmogelijk 0 om 9 de beide e]/volg5de dag5 ,koeli's te bekom54 ,wij ontbod5 da>op d5 ,lo]ah zelf1 die weldra bij ons kwam en met de be55 kruisel+s op d5 grond zi* voor ons n$]zette2 nu kreg5 wij het bevels*rift 7,so]at pr9tah7 van d5 resid5t en leid5 het hem voor4 ,ma> de ,lo]ah kon niet lez51 en--ond] het mak5 van buit5gewoon vele pligtpleg+51 er bijvoeg5de3 dat wij het hem1 zoo hij hoopte1 to* vooral niet kwalijk z\d5 nem5--gaf hij ons te v]/aan3 dat de bevel5 om reiz5de he]5 de v]langde hulp te bi$51 hem vroeg] /e$s mondel+ door het di/rikt%o(d w>5 m$eg$eeld1 en dat het ge5 ,adat 0 te reiz5 met zulke s*riftelijke bevel5 als wij hadd54 ,ga>ne z\ hij ons ,koeli's v]s*aff51 indi5 wij sle*ts twee dag5 g$uld wild5 hebb54 ,voor d5 oog5blik 0 het hem e*t] vol/rekt onmogelijk om aan ons v]zoek te voldo52 de dorpsbewon]s wild5 niet1 en ze er toe dw+51 dat kon hij niet4 ,nu g+5 wij beproev5 om als man met man te ond]h&el5 en g+5 met onze jong5s 9 het dorp rond1 haald5 de beurs te voors*ijn en bod5 elk5 l$ig/a&5 ( rondsl5t]5d5 ,javaan di5 wij aantr(f51 drie1 ja1 nad]h& zelfs vijf guld5 zilv] geld aan om onze ligte pakkaadje e5e dagreis v] tot aan de ho(dplaats d] resid5tie te help5 drag52 zij kek5 het geld e5s aan1 glimla*t5--ma>1 de ,ronggng's wi] /emm5 h5 uit d5 ,p5dopo te gemoet klonk51 de welluid5de slag5 van d5 ,gamelan die uit de v]te wergalmd51 de m5igte vrolijke m5s*5 die zi* hi] bevond1 de ov]vlo$ van ,koew koew1 de pra*tige optogt5 van bruid en bruidegom--ne56 da>van kond5 zij niet s*eid54--,ruim e5 uur lang hadd5 wij het dorp doorw&eld1 alle mogelijke pog+5 9 het w]k ge/eld om langs d5 weg van ov]r$+ tot ons doel te g]ak51 d5 gans*5 voorraad van ons r$5a>/al5t uitgeput en alle zilv]5 guld5s en ,spaans*e matt5 die wij nog ov] hadd51 9 onz5 buidel do5 rammel51 ma>--alles te v]geefs2 ge5 enkele d] gebezigde middel5 s*onk e5ige baat2 alle drangr$55 w>5 v]spild2 wij kond5 ge5 enkel5 ,koeli v]krijg54 ,tamelijk mi/roo/ig en met loome s*r$5 ke]d5 wij t]ug1 g+5 ov] het ,alo5ple9 na> onz5 ,pasanggrahan en /ond5 jui/ g]e$ de trapp5 die na> de voorgal]ij geleidd51 te be/ijg51 da> v]nam5 wij a*t] ons e5 getrappel1 wij ke]d5 ons om en--wat zag5 wij da>8 e5 ruit] kwam met loss5 teugel het dorp b9n5 r5n5---- e5 ti5tal &]5 galloppe]de hem a*t] na1--zoodra de voor/e ruit] ons 9 het oog kreeg1 hield hij op e5 af/& van #ejj voet d5 teugel 91--/eeg van zijn pa>d en trad 9 e5e bukk5de1 ond]danige h\d+ na> ons toe1 totdat hij tot op ongeve] e5 ti5tal s*r$5 0 g5ad]d2 da> zette hij zi* op d5 grond n$]1 maakte e5 e]bi$ig5 groet en sprak1 telk5s zijn ,sembah h]hal5de1 de volg5de woord5 tot ons3 ,ik vraag duiz5dmaal om v]s*oon+1 hooggerbi$igde he]56 ,duidt mij to* niet t5 kwade1 dat ik vr vijf dag5 to5 ik uw5 brief ontv+1 niet t]/ond zelf bij u gekom5 b54 ,ik wi/ niet1 wie gij wa>t2 s$]t e]gi/]5 heb ik u e*t] ov]al nag]eisd en b5 nu e9delijk zoo gelukkig gewee/ u te v9d54 ,ik smeek u nogmaals duiz5dw]f om v]s*oon+6 ,neemt het mij to* niet kwalijk4 ,ik moet u vele groet5 ov]br5g5 van d5 he] reg5t4 ,gij kunt vijftig ,koeli's krijg51 ja1 hond]d (1 9 e5 woord1 zoo vel5 gij wilt4 ,alles is tot uwe di5/4 ,ik zal het mij tot groote e] en tev5s tot e5 wa> g5oeg5 rek551 indi5 het mij zal v]gund word5 u ov]al he5 p]soonlijk te v]gezell5 en--hi]--is m$e e5 brief van ,toean ,ab+rot4 ,,ik4 ,ab+rot86--,snel brak ik d5 brief op51 zag wie de ond]teek5a> er van 0 en da> las ik de volg5de woord53--,uw liefhebb5de bro$] ,avondrood4 ,,na*t4 ,wat6 ,avondrood8 ,onze oud/e bro$]6 hi]1 op ,java1 welligt 9 onze nabijheid8 ,o1 welk e5e vreugde1 lieve bro$]1 hoezee6 ,ik las3 ,aan het me] ,telaga-,nagnetap4 ,lieve jong/e bro$]6 ,s$]t drie dag5 b5 ik met bro$] ,morg5rood - - - ,wat6 is ,morg5rood insgelijks hi]8 ,welk e5 g5oeg51 welk e5e v]rass+6 welk e5 onv]wa*t geluk1 dat wij met ons vi]5 bro$]s1 die elk&] s$]t ja> en dag niet ontmoet hebb51 hi] te midd5 dez] he]lijke natuur ons zull5 w$]zi56--alhi] aangekom5 en heb tot mijne groote v]rass+ gehoord1 dat gij met bro$] ,na*t insgelijks 9 deze resid5tie zijt4 ,wij v]me5d5 dat gij u 9 ,banjoemas bevond en w>5 9 twijfel1 ( gij w]kelijk de he]5 ,dak en ,nat 7zoo als m5 ons de nam5 noemde7 wa>t1 die 7gelijk v]haald w]d7 pog+5 9 het w]k /eld5 om de ,javan5 te beke]51 voetreiz5 maakt5 en e5 wa> ,koeli's lev5 leid54 ,ma> gi/]5 kwam het di/rikt%o(d van ,gnodnab alhi] aan1 met bevel5 van d5 reg5t om u op te zoek5 en d5 noodig5 bij/& te v]le554 ,hij toonde mij e5 brief van u1 en nu 0 alle twijfel opgehev54 ,groot is onze vreugde6 ,wi/5 wij sle*ts wa> gij ronddwaalt1 dan ijld5 wij u onmiddellijk te gemoet4 ,voor%&s e*t] durv5 wij ons niet v] van hi] v]wijd]51 want onze wakk]e vri5d1 de resid5t ,praktis*man di5 gij1 be/e ,dag1 insgelijks k5t en met wi5 wij uit ,oo/-,java gezam5lijk tot aan ,gnodnab zijn g]eisd1 heeft belo(d ons1 na zijne t]ugkom/ van ,batavia1 9 de wild]nis te kom5 bezoek54--,d]halve1 be/e bro$]s1 komt na> ons toe1 spo$ig1 ijlt h]wa>ts na> het me]1 opdat wij u omhelz54--,p4 ,s4 ,wij hebb5 ons hutt5 geb\wd en plaats en lev5smiddel5 9 ov]vlo$ voor u all54 ,de inh\d van dez5 brief w]kte als electrise]5d op ons beid5 en ,na*t 0 zoo opgetog5 op het v]nem5 van dit onv]wa*te b]igt1 dat hij het go$h>tige di/rikt%o(d van vreugde 9 zijne arm5 sloot2 deze e*t] wi/ naauwelijks hoe hij zi* moe/ h\d51 want het ontvang5 e]bewijs--e5e op5b>e s*5d+ van d5 ,adat--_h hem geheel en al van zijn /reek gebragt4 ,hij gaf ons zijn v]lang5 te k5n51 om zi* g$ur5de e5ige oog5blikk5 te v]wijd]52 hij g+ he51 wij gebruikt5 onze k(fij en tot onze niet g]+e v]wond]+ zag5 wij1 dat het ,alo5ple9 9 m9d] dan ti5 m9ut51 als door toov]ij1 met--,koeli's om zoo te zegg5 b$ekt g]aakte1 die zi* t] w$]zijde van het midd5pad met de be55 kruisel+s ov] elk&] 9 e5e lange rij op d5 grond n$]zett$54--,dat 0 de toov]kra*t d] ,argum5ta ad hom9em die alle5 het di/rikt%o(d s*e5 te k5n51 dewijl onze drangr$55 kort te vor5 bij zijne l&sli$5 niets hadd5 uitgew]kt4 ,onze jong5s e*t]1 die 9 het moeijelijke ,koelilev5 9 het mak5 van voetreiz5 vol/rekt ge5 behag5 vond51 mogt5 zi* v]heug5 d]gelijke aan/alt5 te zi5 mak51 die hun het nabij zijnde e9de van de ,soesah soesah #ci v]kondigd54 ,want 9 lang5 tijd hadd5 wij h5 niet zoo druk 9 de we] gezi54 ,zij maakt5 niet we9ig haa/1 deeld5 luid hunne bevel5 uit1 pakt5 onze go$]5 91 droeg5 het e5e /uk na het &]e d5 trap af na> het ple91--de ,koeli's die da> zat51 sprong5 op en w$ijv]d56 om de e]1 wie e5 g$eelte van onze pakkaadje het e]/ opnem5 en wegdrag5 z\2 ja1 me] loop5de dan ga&e spo$d5 zij zi* met hunne la/5 het dorp uit2--want de ,he] b>on 7( ,rad57 di/rikt%o(d ,praba ,widjaja ,kadoek>eksa1 enz41 enz41 g$o/ 9 galako/uum1 met de ,kris 9 de g\d5 s*e$e gesi]d1 trad da> zoo ev5 w$] op het tooneel en deelde zijne bevel5 uit1 wa>op 7ond] het telk5s en h]haald mak5 van ,sembah's7 e5 getr\we e*o1 ja1 ja1 ja1 ja1--werklonk4 ,nu w]d5 pa>d5 voorgebragt1 re$s gezadeld en getuigd1 die door hun ong$uldig getrappel hoorba> te k5n5 gav5 hoe vurig zij w>54 ,vr bij d5 +ang van het ,alo5ple9 hadd5 twee voorrijd]s1 met vaantjes aan hunne lans51 po/ gevat1 sle*ts wa*t5de op d5 oog5blik dat wij d5 voet 9 d5 /ijgbeugel z\d5 zett51 om 9 all]ijl ons vooruit te r5n54 ,wij zett$5 ons e9delijk 9 d5 zadel1 da> sneld5 de voorrijd]s weg aan 't ho(d van d5 togt1 de slag5 van d5 ,gamelan volgd5 /e$s snell] elk&] op1 en e5 luid en vrolijk allegro klonk door het dorp1--wij galoppe]d5 h5 a*t]na1 gevolgd door het di/rikt%o(d--en a*t] hem draafd5 onze en zijne b$i5d51 b5ev5s e5e talrijke s*a> kle9]e ho(d5 en &]e ,javan54--,zoo vlog5 wij 9 ijl5de va>t1 niet ongelijk aan e5e woe/e b5de van d5 ,wild5 jag]1 het dorp uit1 t]wijl de luide toon5 d] op e5 klokk5spel gelijk5de ,javas*e muziek langs de b]gw&5 wergalmd5 en het geh9nik d] pa>d5 de friss*e morg5lu*t de$ trill54 ,de kle9e ,javas*e pa>d5 w>5 zoo vurig en mo$ig1 zij snov5 en bries*t5 van lev5slu/ en gevoel van kra*t2 de ruit]s die ze b]$51 s*]t/5 met elk&] en la*t5 elk&] uit1 wanne] door het ordelooze van d5 togt de e5 d5 &]5 9 het voorbij rijd5 knelde ( e5 gevoelig5 /oot toebragt4 ,de cavalcade welke wij op die wijze vormd51 zag er w]kelijk bont en s*ild]a*tig uit4 ,behalve mijn bro$] en ik1 die 9 witte kato55 kle$]5 en met e5 bre$ g]&51 grijskleurig5 vilt5 ho$ op het ho(d1 vooraan r$51 w]d5 er ond] al de ov]ig5 ge5 gevond5 die hemd51 k\s5 en s*o55 aan het lijf hadd54 ,het di/rikt%o(d droeg e5 zw>t kato55 buis met g\d5 knoop51 en v]d] d5 ,s>ong4 ,de ov]ige ,javan5 hadd5 deels roode1 deels gro5e1 &]5 w$] blaauwe buiz5 7,badjoe7 aan1 die van vor5 op5 /ond51 t]wijl bij &]5 da>5teg5 het gans*e bov5lijf geheel en al onb$ekt bleef4 ,vel5 droeg5 zelfs ge5e broek5 en hadd51 9 plaats van e5 ,s>ong1 niets &]s omgeslag5 dan e5 ,kaj9 7l5d5doek7 dat zij lat] door d5 snell5 rid v]lor54 ,dan zat5 zij van top tot te5 9 het ko/uum van ,adam 7het antiek/e van all57 te pa>d en--w]d5 uitgelag*54 ,bij &]5 g+ de ho(ddoek los1 welke dan als e5 lange wimpel a*t] h5 9 lu*t fladd]de2--de ruit]s die het v]lor5 ho(ddoek w$] magtig w5s*t5 te word51 sprong5 dan van het pa>d1 ma> v]gat5 de teugels va/ te h\d51--de pa>d5 draafd5 dan m$e door en hunne voormalige b]ijd]s liep5 ze1 met d5 opg]aapt5 ho(ddoek 9 de h&1 a*t]na en g5ot5 het v]maak de snelheid hunn] beide be55 met de vi] poot5 van hun pa>d te kunn5 v]gelijk54--,op die wijze g+ de togt 9 vlugg5 draf na> het geb]gte he51 9 de rigt+ van de plaats1 wa> te midd5 d] somb]e w\d5 die het ov]s*aduw51 het me] ,nagnetap moe/ geleg5 zijn4 ,weldra hadd5 wij de ,koeli's +ehaald1 die onze pakkaadje droeg52 nu e*t] behoefd5 wij ons niet omtr5t h5 te bekomm]51 want wij wi/5 dat het h$5 niet noodig 0 om ze aan te spor5 en bov5di5 dat wij aan het me] alles z\d5 aantreff51 hetge5 wij noodig mogt5 hebb54 ,de ,javas*e pa>djes die tot nu toe go$ doorgeloop5 hadd51 begonn5 hunne drift all5gs te matig5 en /aakt5 hun snuiv5 en bries*5 e9delijk geheel en al2 het geb]gte1 namelijk1 begon met /eil] glooij+ op te rijz5 en wij w>5 nu 9 /aat om1 nev5s elk&] voortrijd5de1 ze] gemakkelijk ond]l+ e5 gesprek te vo]54 ,,na*t4 ,er zijn nu omtr5t ve]ti5 dag5 v]loop5 s$]t wij de ho(dplaats d] resid5tie ,b4 hebb5 v]lat51 tot wa> wij de reis met po/pa>d5 hadd5 voortgezet4 ,dit tijdvak is kort4 ,ma> to* moet ik tot mijne sm>t bek5n5 dat ik re$s beg9 te twijfel51 ( m5 door middel van vrij5 arbeid 9 het b9n5l& van ,java tot e5 ( &] voldo5d resultaat z\ kunn5 kom54 ,wij hebb5 al?ans bijna ov]al de droevige erv>+ opg$aan1 dat wij met onze kl9k5de munt1 onze ov]r$+skra*t en go$e woord51 als man teg5 man1 n]g5s veel kond5 uitrigt54 ,,dag4 ,natuurlijk niet2 da>toe is noodig aanzi5 en magt1 dat wil zegg5 het regt om te bevel54 ,komt er iem& di5 de ,javan5 als hun gelijke bes*\w51--zoo als met ons het geval is gewee/1 s$]t wij te voet en zond] dat vooraf bevel5 van inl&s*e ho(d5 w>5 gezond51 het l& doorkrui/51--dan do5 zij voor hem jui/ zoo veel als voor hun gelijke1 ma> ook niets me]4 ,9 de wild]nis we/wa>ts van d5 ,t&jo5g-,gnodos hadd5 zij niets te v]rigt5 en om die r$5 hebb5 zij ook ons d]wa>ts niet will5 begeleid54 ,9 het me] bes*aafde ,europa is geld de drangr$5 welke individu5 noopt1 me] voor &]5 dan voor zi* zelv5 en zijn gelijke te do52 ma> welke wa>de kan geld to* wel hebb5 hi] 9 het b9n5/e van ,java1 9 het oog van d5 e5v\dig5 b]gbewon] die bijna al zijne behoeft5 zond] geld kan bevr$igd zi58 ,gemak is hun me] wa>d4 ,hoe ga/vrij zij ons ook ov]al ontv+51 wij hadd5 e*t] voortdur5d met ,soesah soesah te kamp51 en het is u bek5d dat wij ons doel ( sle*ts t] naauw]nood1 ( 9 het geheel niet hebb5 kunn5 b]eik54--,ma> welk e5e uitw]k+ _h niet dez5 morg5 de v]s*ijn+ van d5 ,rad5 di/rikt%o(d8 ,hij /ampte met d5 voet op d5 grond en e5 geheel leg] ,koeli's /ond op zijne w5k5 te wa*t56 ,wat rept5 deze ,koeli's zi* met arm5 en be551 wat w>5 zij e5sklaps beh5dig en vlug geword56--en to* w>5 het dezelfde m5s*5 die kort te vor5 no* door middel van geld1 no* door go$e woord5 van onze zijde zoo v] kond5 gebragt word51 dat zij op/ond5 van d5 grond wa>op zij zi* hadd5 n$]gevleid4--,en g$raagt het di/rikt%o(d zelf zi* ?ans niet geheel &]s jeg5s ons dan voor e5ige dag51--is zijn e]bi$ jeg5s ons niet #ii p] c5t g]ez51 s$]t hij weet dat wij van reg]+swege alle ond]/eun+ welke wij v]lang51 op reis bekom5 kunn5 en dat wij op e5 vri5ds*appelijk5 voet /aan met zijne ov]h$51 met d5 reg5t en met d5 resid5t8 ,,na*t4 ,hetge5 gij da> zegt1 is sle*ts al te wa>4 ,ma> het doet mij le$1 te moet5 zi5 dat ond] e5 volk hetwelk zulk e5 voortreffelijk5 aanleg bezit1 zulk e5 slaafs*e gee/ he]s*t1 dat /e$s bevel5 van hoog] h& vol/rekt v]eis*t word5 om d5 reizig]s d5 noodig5 bij/& te do5 geword51 en dat deze bevel5 met bl9de gehoorzaamheid word5 opgevolgd4 ,het s*ijnt1 dat de despotieke reg]+svorm d] ,javan5 bij h5 elk5 kiem van a*t+ voor d5 m5s* op zi* zelv5--als m5s*--9 zijne ontwikkel+ heeft v]/ikt4 ,,dag4 ,er ligt veel wa>s 9 hetge5 gij da> zoo ev5 hebt gezegd4 ,ma> to* hap]t er nog iets aan uwe wijze van bes*\w+1 om volkom5 wa> en ov]e5kom/ig de natuur te zijn4 ,0 het g$rag d] ,javan5 jeg5s ons niet altijd beleefd8 ,hebb5 zij ons ooit met m9a*t+ beh&eld8--,ja1 ik vraag het u1 z\d5 wij bij de ,*ri/5bo]5 9 ,holl& wel zoo ga/vrij zijn ontvang5 geword51 als hi] bij deze zw>te ,javan51 die wij voor de e]/e maal1 als geheel vreemde blanke m5s*5 ontmoett51 het geval is gewee/8--,het s*ijnt u te h9d]51 dat hi] op ,java de m5s*elijke groo!id die zi* omgeeft met aanzi5 en a>ds*e pra*t1 die als despoot optre$t1 zoo onvoorwa>delijk wordt gehoorzaamd4 ,gij v]lie/ e*t] uit het oog1 dat onze bem9de l&sli$5 9 ,europa zi* door e5 tiran lat5 behe]s*5 die nog veel m9d] a*t+ v]di5t1 namelijk3--geld4 ,wat mij betreft1 ik v]kla> u op5h>tig en ik kom er rond voor uit dat1 indi5 mij t] e5ig] tijd ge5 uitweg mogt ov]blijv5 en ik tuss*5 twee d+5 _h te kiez51 namelijk1 ( e5 groot5 geldzak als afgod moe/ aanbidd5 ( e5 lev5d m5s* die zi* voor mijne blikk5 /elt 9 al d5 glans van a>ds*e kra*t en he]lijkheid--1 9 zulk e5 geval mijne keuze niet twijfela*tig z\ zijn4 ,wa>s*ijnlijk w>5 de ,javan5 h$5 morg5 van hetzelfde gevoel51 to5 hun ho(d te ,oego$ aankwam1 wa> e5 enkel woord1 ja1 e5 w5k van hem voldo5de 0 om tot /& te br5g51 hetge5 wij vroeg] met onz5 voll5 geldbuidel niet hadd5 kunn5 bew]k54 ,de ,javaan wi5s bes*av+ nog niet v] g5oeg is gevord]d1 om m5s*elijke eig5s*app5--als zieleadel1 hooge deugd1 s*]p v]/&1 diepe wet5s*appelijke k5nis--9 absolut5 z91 om en op zi* zelv51 te s*att51 meet de wa>de d] m5s*5 af na> de wijze wa>op zij zi* uit]lijk aan hem voor do51 na> d5 rang welk5 zij 9 de maats*appij bekle$51 en ik gelo( dat ook bij onze l&sli$5 9 ,europa de uit]lijke rang van e5 individu en zijne kle$+ ( de uit]lijke e]eteek55 welke hij draagt1 al?ans de e]/e en voorloopige maat/af zijn wa>na> hij wordt beoordeeld4 ,wa>om zull5 wij dit nu 9 d5 ,javaan b]isp51 op wi5s gemo$ van d] jeugd af g$u*te natuurkra*t5 hunn5 magtig5 invlo$ uitoef551 die hem all5 ond]w]p+1 g$uld1 gehoorzaamheid luide v]kondig58--,kan hij de dond]5de vulkan5 die hunn5 vuurglo$ ov] zijne veld5 en akk]s uitbrak51 gebi$5 tot ru/ w$] te ke]51 ( kan hij de a>de welke zoo m5igw]f ond] zijne voet5 trilt en beeft1 bevel5 om onbewegelijk /il te zijn8 ,is het hem mogelijk d5 glo$ te temp]5 d] zon die h>e /ral5 loodregt op hem n$]s*iet1 ( d5 blo$dor/ te less*5 d] tijg]s en pan!rs die1 tuk op ro(1 des na*ts rondom zijne /all5 sluip58--,is zijne bijl ( zijn hakmes 9 /aat d5 all]welig/5 plant5groei 9 b$wang te h\d51 die zi* hoog bov5 zijne hutt5 tot e5 gewelf zam5voegt8--,en /rekt deze zelfde all]rijk/e plant5groei1 op dez5 vru*tba>/5 all] bodems1 hem niet tev5s tot e5 uit]/ gemakkelijk middel om al zijne behoeft5 ov]vlo$iglijk te bevr$ig58--,moet de nog onbes*aafde m5s* die te midd5 van zulk e5e vru*tb>e natuur gebor5 en groot gebragt wordt1 wa> e5 eeuwige zom] he]s*t welks aanh\d5de w>mte te gelijk]tijd e5e v]slapp5de w]k+ op hem uitoef5t1 moet deze niet 9 e5e hoog]e mate dan de bewon] van me] noordelijk geleg5e1 k\d]e klimat51 inn]lijke neig+ v]krijg5 tot traagheid en z9nelijkheid8 ja1 z\ voor e5 d]gelijk volk1 zoo lang het nog op d5 e]/5 trap van ontwikkel+ /aat1 e5 despotieke reg]+svorm niet zelfs e5e behoefte mog5 gea*t word58 ,bes*\w de zak5 onbevooroordeeld en gij zult v9d5 dat het v]b& tuss*5 natuur en volksk>akt] /e$s des te innig] is1 hoe lag] de trap van ontwikkel+ is wa>op e5 volk /aat1 en dat de ,javan5 gelijk zij ?ans zijn1 zi* zelv5 niet kunn5 reg]51 ma> g]ege]d moet5 word54 ,al hetge5 de ,javaan van d] jeugd af ziet 9 de natuur welke hem omr+t1 doet zi* aan zijne blikk5 voor als bov5mate groots* en magtig en maakt1 dat ond]w]p+ hem t5 gewoonte wordt4 ,hij v9dt d]halve de aang5aam/e bevr$ig+ voor zijn gemo$3 9 het gehoorzam5 aan billijke bevel52 het is hem e5 lu/ e5 ho(d1 e5 reg5t1 e5 resid5t 9 volle praal te midd5 zijns gevolgs te aans*\w5 en hij a*t als zijn hoog/e g5ot3 deel te nem5 9 de vreugde1 9 d5 fee/maaltijd zijns he]s*]s1 t]wijl de muziek des ,gamelan werkl9kt1 die imm]s de ,koeli ev5 zoo go$ hoort als de pr9s1 de g]+/e man ev5ze] als de ,groote des l&s4 ,indi5 gij nu b$5kt dat de vor/5 9 gelijke mate groot]e tirann5 word51 na> gelang hunne ond]dan5 gewillig] gehoorzam5 en dat de ,javas*e ho(d51 reg5t5 en keiz]s1 zoo lang zij aan zi* zelv5 w>5 ov]gelat5 en niet ond] ,europes*e leid+ /ond51 op grond van d5zelfd5 k>akt]trek welke de g]+5 g$wee maakte1 /e$s ze] sle*t1 ja1 m5igw]f hoog/ onregtva>dig en gruwzaam g]ege]d hebb51 indi5 gij dat b$5kt1 kan het u /ellig ge5 spijt inboezem5 dat de teugels d] reg]+ 9 ,europes*e h&5 gelegd zijn4 ,de erv>+ to* zal u do5 zi5 dat1 s$]t het ,n$]l&s*e g\v]nem5t ov] ,java rege]t1 de bewon]s niet sle*ts aanm]kelijk 9 bes*av+ zijn vooruitgegaan2 dat niet alle5 het l&--de middel5 van v]vo] en van geme5s*ap1 de b9n5l&s*e h&el1 de nijv]heid1 de adm9i/ratieve inrigt+5 van all]lei a>d en1 me] nog dan dit alles1 de beb\w+ van d5 grond--tot zulk e5 trap van ontwikkel+ zijn opgevo]d1 dat de toe/& wa>9 ,java zi* vroeg] bevond de v]gelijk+ niet kan uit/aan met di5 wa>9 het zi* ?ans bev9dt1 ja1 dat ge5 enkel &] tropis* l& zi* er m$e kan met52 ma> gij zult da>5bov5 le]5 inzi5 dat insgelijks de ,javaan1 s$]t wij hem na> billijke wett5 reg]51 s$]t zijne p]soonlijke regt51 zijn eig5dom zijn gewa>borgd1 veel gelukkig] en me] welv>5d is dan vroeg]1 en zulks vooral dewijl m5 hem wijsselijk het g5ot blijft s*5k53 de bevel5 regt/reeks van zijne eig5e ho(d5 te ontvang54 ,ond] het vo]5 van d]gelijke gesprekk5 w>5 wij e5 k(fijtu9 b9n5 g]$54--,de k(fijplantaadj5 do5 zi* hi] aan het oog voor als e5 held] gro5e /rook ( gordel teg5 d5 donk]5 a*t]grond d] oorspronkelijke w\d51 wa>9 hoog] b]gopwa>ts ge5e enkele li*tkleurige plek me] wordt gevond54 ,uit de v]te gezi5 bespeurt m5 sle*ts de ,dadapboom5 7,ery?r9a indica7 welke 9 d5 k(fijtu9 zijn aangeplant om s*aduw te v]spreid51 wa>van het lo( veel li*t] van kleur is en met groote1 vuurroode bloem5 is gesi]d4 ,de k(fij/ruik5 da>5teg5 welke 9 reg?oekig elk&] kruis5de rij5 da>tuss*5 /aan1 zijn veel lag] en hebb5 e5 donk] gro51 bl9k5d lo(1 dat pra*tig af/eekt bij de witte bloem5 die dik1 als e5e laag v]s* gevall5 sneeuw1 de kransvormig geplaat/e en afwa>ts hang5de twijg5 b$ekk54 ,elk k(fijboompje heeft d5 vorm e5] spits toeloop5de piramide en het e5e /aat zoo digt bij het &]e1 dat het da> tuss*5 aangelegde pad t] w$]zijde +eslot5 s*ijnt door e5 gro551 #g #aj voet hoog5 w&4 ,9 dez5 k(fijtu9--e5 eig5lijk k(fijbos*--0 alles vol lev5 en beweg+4 ,hond]d5 van ,javan51 mann51 vr\w5 en k9d]5 w>5 druk bezig om d5 grond tuss*5 de boom5 te wi$51 van onkruid te zuiv]5 en ov]al kek5 vrolijke gezigt5 tuss*5 de boom5 uit4 ,hi] en da> /ond5 ,m&or's en ,lo]ah's1 wi] pligt het 0 het volk vlijtig aan d5 arbeid te h\d5 en ru/ en orde te bew>52 ook ons di/rikt%o(d v]zuimde niet1 van de geleg5heid gebruik te mak5 om van tijd tot tijd 9 het voorbijrijd5 e5ige bevel5 uit te deel54 ,bre$e1 go$ ond]h\d5e weg51 9 e5e dw>se rigt+ d5 weg doorsnijd5de welk5 wij b]$51 op5d5 van tijd tot tijd e5 v]gezigt op ,bamboe%uiz5 uit wi] geveltop e5 kronkel5de rookzuil op/eeg1 ( op e5 kle95 ,pasanggrahan1 ( ,p5dopo's en droogs*ur51 voor welke eff5 gemaakte t]rass5 zi* uit/rekt54 ,al hetge5 wij hi] zag51 ademde orde1 wel/&1 vrolijkheid en nuttige b$rijvigheid4 ,,ik4 ,zeg e5s1 bro$]1 wat z\ er wel van dez5 s*oon5 k(fijtu9 word5 die1 na> de b]ek5+ van het di/rikt%o(d1 #cejjjj afzond]lijke k(fijboom5 bevat1 indi5 de ,javan5 wi] na>/igheid hem ?ans 9 /& h\dt1 aan zi* zelv5 w]d5 ov]gelat58 ,,na*t4 ,ik vrees dat hij weldra 9 het lot z\ deel5 d] k(fij/ruik5 die b9n5 de haag van het dorp ,najona word5 gevond51 dat wil zegg51 dat hij v]lat5 z\ word51 dat hij z\ v]wild]56 ,,ik4 ,ha ha6 ,gij hebt u d]halve re$s ov]tuigd van deze natuurwa>heid1 die ind]daad niet ov]e5komt met de !orin van m5ig5 voor/&] van h]vorm+54 ,wa>lijk1 ik v]heug mij da> ov]4--,indi5 het mogt gebeur5 dat de arbeid 9 het b9n5l& van dit g$eelte van ,java w]d vrijgelat51 dan maak ik mij /]k om al de k(fij1 die dan nog b9n5 e5 ja> tijds aan de ,europes*e m>kt zal gebragt word51 op e5e behoorlijke mani] gezet1 b9n5 drie dag5 geheel alle5 te v]bruik54 ,e5 s*at]5d gela* dat wij a*t] ons v]nam51 0 oorzaak dat wij ons 9 d5 zadel omw5dd51--da> zag5 wij dat de ,rad5 di/rikt%o(d1 9 lijnregt5 /rijd met d5 ,adat1 luid s*at]de van lag*51 hetwelk hij bij ge5e mogelijkheid s*e5 te kunn5 b$w+54 ,en hetge5 nog het erg/e van alles 01 deze la*lu/ _h zi* het e]/ voortgeplant op zijne naa/e begeleid]s1 v]volg5s aan/ek5d gew]kt op de a*t]aan kom5de p]son5--en zoo voorts1 totdat e9delijk de gans*e ruit]s*a> ev5 luid m$ela*te1 zond] eig5lijk te wet5 wa>om hij la*tte4 ,ja1 het s*e5 dat zelfs de pa>d5 onwillekeurig m$egr9nikt54 ,zoo als ik lat] v]nam1 v]/ond de go$e ,rad5 e5 we9ig ,holl&s* en w>5 de laat/e woord5 welke ik mijn bro$] _h toegevoegd1 door hem begrep5 geword54 ,t]wijl hij nog /e$s d5 buik va/hield van 't lag*51 /amelde hij e9delijk 7ond] het mak5 van vele v]onts*uldig+5 weg5s zijne onbes*eid5heid7 de volg5de woord53 ,betoel ,toean6 betoel sakali6 ,orang kitjil trada soeka k]dja1--trada maoe bek9 bresih kopi1 kapan trada so$ah jang dapat pr9tah2 t] lebi jang soeka t+gal di roemah1 dan maj9 sama dija po5ja p>ampoean1 tidoran di atas bal bal1--pidjit1 pidjit1 enak6 7,het is wa>1 mijnhe]6 't is volkom5 wa>6 ,de g]+e man h\dt niet van arbeid51--wil de k(fij niet s*oon mak51 wanne] hem zulks niet is bevol5 geword52 hij blijft veel liev] te huis om zi* met zijne vr\w te v]mak51 gemakkelijk op de ,bal bal te ligg51 zi* te lat5 /rijk51 kn$51 #dj lekk]67 ,weldra kwam5 wij aan het e9de van d5 k(fijtu9 en zag5 ons omr+d door de donk]e s*aduw5 van het hoog/ammige1 oorspronkelijke w\d dat wij nu hadd5 b]eikt1 wa> de weg5 small]1 moeijelijk] te b]ijd5 en de bodem vo*tig]1 glibb]ig] w]d4 ,wij bevond5 ons nu ongeve] t] hoogte van bijna #djjj voet bov5 d5 spiegel d] zee4 ,de laat/e spor5 van m5s*elijk v]ke] en m5s*elijke b$rijvigheid w>5 re$s geheel uit onze oog5 v]dw55 en t] naauw]nood v]ri$ nog hi] en da> e5 voet/ap1 welke 9 d5 week51 leema*tig5 w\dbodem zigtba> 01 dat somtijds e5 ,javaan1 met het doel welligt om ,rotan te zoek51 deze wild]nis doorkrui/4 ,wij zett$5 onz5 togt voort ov] smalle pad5 geba& door rh9oc]oss5 en wilde /i]51 door e5 maagdelijk w\d dat nog nimm] door de v]niel5de bijl 0 ges*ond5 en ons wijd en zijd omgaf4 ,hoewel het geb]gte hi] ge5e vlakte vormt1 ma> doorsn$5 is met klov5 en dal5 wi] w&5 en hell+5 m5igw]f ze] /eil zijn1 wa> tuss*5 me] ( m9d] bre$e1 deels vlakke1 deels ze] oneff5e b]grugg5 ligg51 heeft het hi] e*t] op dezelfde gemiddelde hoogte e5e ze] groote uitge/rek!id2 dit gans*e t]re9 nu1 dat e5e l5gte en bre$te van v]s*eid5e dagreiz5 heeft1 is alom b$ekt met oorspronkelijke w\d5 wa>9 sle*ts wilde di]5 huiz54 ,de ,javaan die op w>mte is ge/eld en ho(dzakelijk van de rij/teelt leeft1 v]mijdt zoo veel mogelijk het koele klimaat dez] hoog geleg5e b]g/rek51 zoo lang al?ans het ,palm5 en ,pisang voortbr5g5de heete laagl& hem de v]eis*te ruimte v]s*aft tot v]d]e uitbreid+ van d5 l&b\w door hem beoef5d4 ,het w\d be/ond nu e5s ho(dzakelijk uit eik5 en ,podoc>pussoort51 dan w$] uit ,poespaboom5 7,gordonia ,walli*ii71 op &]e plaats5 uit ,laur9en1 wa> tuss*5 e*t] all]wege e5e groote m5igte afzond]lijk /a&e individu5 van &]e1 als ,ki t]ong 7,fagraea lanceolata7-1 ,b5gang 7,!spesia altissima7-1 ,palagl> 7,dipt]oc>pus7-1 ,kajoe so]5 7,c$rela febrifuga7-boom5 en &]e soort5 w]d5 aangetr(f52 op de lijnregte1 zuilvormige /amm5 van dit geboomte v]hiev5 zi* de lo(kroon5 welke hoog bov5 onze ho(d5 e5 enkel blad]5dak1 e5 onafgebrok5 gewelf vormd51 wa> ond] onze /em en het getrappel d] pa>d5 als ond] e5 hoog5 koepel d( wergalmde4 ,alle /amm5 en takk5 w>5 met dikke b$d+5 van mos1 boomv>5s en &]e p>asietplant5 b$ekt1 wa> tuss*5 de pra*tige1 bontkleurige bloem5 d] ,or*iden 9 het oog blonk54 ,rotansoort5 en &]e lian5 v]bond5 d5 e55 tak met d5 &]51 omsl+]d5 met hunne rank5 /am op /am1 /rekt5 zi* m5igw]f 9 e5e dw>se rigt+ van d5 e55 boom tot d5 &]5 uit en ,cissus- 7wilde wijnga>d7 rank5 h+5 als reusa*tige t\w5 van de hoog/e topp5 d] boom5 tot op d5 grond1 wa> si]lijk gev9de boomv>5s hunne s*]mpjes uitbreidd5 ov] het digt ine5gegroeide kreupelh\t4 ,hi] en da> v]hief zi* de slanke /am van e5 ,soewangko5g- 7,c>yota7 palm4 ,ge5 enkel plekje van d5 bodem1 hoe g]+ ook1 0 onb$ekt2 ja1 digt aan d5 r& d] klov5 /ond5 nog boomzuil5 t] hoogte van #ajj voet en hoog] en vormd5 alda> met hunne lo(kroon5 e5 gewelf dat v] ov] d5 r& he5 reikte4 ,op enkele plaats5 h+ aan d5 top van e5 d]gelijk5 boom e5 ,cissus-rank en deze droeg aan zijn uite9de e5 ne/v>5 7,aspl5ium ,nidus ,l471 e5 digt ine5gegroeide bos blad]5 welke e5e l5gte hebb5 van #c #d voet en 9 d5 vorm van e5 rad ( roos zijn geplaat/1--dan zweefd5 deze ne/v>5s1 hoog bov5 d5 afgrond vrij 9 de lu*t1 als e5 li*tkroon door d5 w9d g9ds en h]wa>ts ges*ommeld4 ,indrukwekk5d 0 de /ilte welke 9 dit wijd uitge/rekte w\d he]s*te die1 gepa>d aan het s*em]a*tige dui/] hetwelk ond] het lo(dak v]breid 01 insgelijks op het m5s*elijke gemo$ e5 diep5 indruk te weeg bragt en het tot nad5k5 /emde4 ,ge5 zonne/raal drong door het hooge gewelf en het gesnap en ges*at] onz] vrolijke k>avaan w>51 9 ov]e5/emm+ met dit oord wa>9 wij ons bevond51 all5gs v]/omd1 nietteg5/a&e i$] hunn] onbewu/ 0 van d5 geheim5 invlo$ da>door op zijn gemo$ te weeg bragt4 ,9 diepe /ilte bewond]d5 wij de groo!id d] natuur4 ,elk g]uis*1 elk gesprok5 woord de$ e5 e*o ontwak5 en wijd 9 het w\d wergalmde het s*all5d geluid van d5 koekoek 7,cuculus *alcites7 welke zi* van tijd tot tijd liet hoor51 b5ev5s de diepe1 ko]5de ba/oon d] groote h\tduif 7,columba a5ea71 ( het pikk5 d] spe*t5 die teg5 de boom/amm5 opliep51--somtijds ook het gefluit van e5 ,so]ili-aap 7,semnopi!cus mitratus7 die zi* bij onze nad]+ snel tuss*5 het lo( v]borg4 ,van de rh9oc]oss5 7,badak7 en wilde /i]5 7,bant5g7 hoord5 wij niets en zag5 sle*ts het spoor dat zij 9 d5 week5 bodem hadd5 a*t]gelat51 en de groote eekhoorntjes 7,sciurus bicolor7 die ov] de takk5 rondklaut]d51 v]oorzaakt5 sle*ts somwijl5 e5 ligt g]itsel 9 het lo(1 wanne] zij e5 buit5gewoon groot5 sprong van d5 e55 tak op d5 &]5 gemaakt hadd54--,e5 pa> mal5 v]s*rikte ons e5 d(1 kort afgebrok5 gebrul1 dat uit het diep/e van d5 gorgel e5s ro(di]s s*e5 voort te kom5 en hol wergalmde door het w\d2 de pa>d5 /apt5 e*t] ru/ig voort1 want zij s*55 d5 klank te k5n5 van het geluid wa>door de zwa>mo$ige zw>te aap ,loeto5g 7,semnopi!cus maurus71 hoeze] sle*ts zeld51 de plaats v]raadt wa> hij zi* 9 het lo(gewelf oph\dt4 ,m5igw]f zag5 wij ons g5oodzaakt /eile klov5 te doorklaut]51 wa>van wij de aanwezigheid re$s op e5 aanm]kelijk5 af/& v]nam5 door het d(fe bruis5 d] w\dbek51 welke ov] h>5 bodem /roomd54 ,imm] luid] klonk ons dan bij het voortgaan het g$ruis* d] s*uim5de en cascad5 vorm5de beek te gemoet1 totdat wij aan d5 r& d] klo( aangekom5 en van het dond]5d geklots d] wat]5 v]do(d1 ons v]pligt zag5 elk&] aan het oor te s*reeuw5 om ons w$]ke]ig te do5 v]/aan4 ,dan klaut]d5 wij te voet langs d5 /eil5 w& na> b5$51 ons pa>d bij d5 teugel a*t]aan trekk5de1 wa>bij het niet zeld5 gebeurde dat het di] uitgle$ en ov] zijn geleid] he5tuimelde1 ( dat e5 al te ko5e ruit] die niet _h will5 af/ijg51 met zadel en al ov] d5 kop van het pa>d he5gle$4 ,b5$5 aangekom5 zijnde1 zett$5 wij ons w$] 9 d5 zadel en waadd5 met hoog opgetrokk5 be55 te pa>d zitt5de1 door d5 snell5 /room2 het di] dat tot d5 buik 9 het wat] /ond1 g+ dan met langzame s*r$5 voort en zette ge5 poot op d5 grond dan nadat het e]/ zorgvuldig _h gevoeld wa> hij n$] kwam1 want het liep geva> op de hobbelige rotsb$d+ te /ruikel51 ( ov] de gladde rols/e55 uit te glijd5 en met ruit] en al 9 het koele bad te /ort54 ,hadd5 wij dan gelukkig1 de e5 na d5 &]51 d5 teg5ov]ge/eld5 oev] b]eikt1 dan moe/5 wij1 de pa>d5 bij d5 teugel geleid5de1 w$]om op gelijke wijze de e5 na d5 &]5 teg5 d5 /eil5 w& opklaut]51 wa>bij wij 7m5s*5 zo[el als pa>d57 niet we9ig te lijd5 hadd5 van kle9e spr+blo$zuig]s1 ,padjet 7,hirudo zeylanica71 die 9 deze hoog geleg5e w\d51 vooral op d]gelijke vo*tige plaats5 en oev]s van bek51 bij millio55 w]d5 gevond54 ,zij spr+5 van het e5e blad op het &]e en kunn5 zi* 9 n5 zet op e5 af/& van e5ige voet5 vrij door de lu*t voortbeweg54 ,da> zij1 bij e5e l5gte van e5 halv5 tot e5 ,rijnl&s*5 duim1 aanvankelijk zoo dun zijn als e5 draad1 zoo kruip5 zij zelfs door de fijn/e maz5 d] k\s5 en zuig5 zi* 9 e5 oog5blik va/ aan de voet51 aan d5 hals1 aan de arm51 wa> zij e9delijk t] dikte van e5 p9k opzwell51 indi5 zij niet van het lig*aam word5 v]wijd]d4--,zoodra wij dan w$] e5e drooge plaats 9 het w\d hadd5 b]eikt en all5 bije5 w>51 0 ons all]e]/e w]k om elk&] w$]ke]ig rondom te bezi5 en van de la/ige ,padjet's te ontdo51 wa>op wij uit me] dan e5e ge/ok5e kle9e wond blo$5de1 ons op nieuw 9 beweg+ zett$54 ,re$s hadd5 wij onz5 togt op die wijze 9 het s*em]dui/] van het w\d1 b]g op b]g af1 g$ur5de ruim vi] ur5 voortgezet4 ,van tijd tot tijd liet de ,manoek kaso 7,muscicapa cantatrix7 zijne /em hoor51 welk5 vogel wij aan zijn eig5a>dig1 wel is wa> e5toonig1 do* niettem9 liefelijk gezang t]/ond h]k5d51--wijd en zijd werklonk het dan ond] het gro5e gewelf en v]heugde het ons2 ma> wij w>5 v]moeid1 onze pa>d5 w>5 v]moeid1 de hemel 0 bewolkt1 het somb]e w$] v]me]d]de nog de dui/]nis van het w\d----da> s*em]de ons door het geboomte iets held]s 9 het oog1 de pa>d5 begonn5 te bries*51 zij wi]p5 d5 kop 9 de hoogte en v]sneld5 d5 /ap1--de boom5 wek5 t] zijde1 het w\d op5de zi* en vr ons lag het spiegel5de vlak van e5 fraai1 uitge/rekt me]4 ,wij sprong5 uit d5 zadel en riep5 het doel van onz5 togt e5 jui*5d hoezee6 toe1 dat door de gro5e w&5 welke het w\d rondom het me] vormde1 beantwoord en als e*o w]d t]uggekaat/4 ,wij bevond5 ons aan d5 we/elijk5 oev] van de ,telaga-,nagnetap en ontwa>d5 aan de teg5ov]ge/elde zijde1 tuss*5 de /amm5 van het alda> g$eeltelijk gevelde w\d1 e5 aantal groot]e en kle9]e hutt51 wi] held] geela*tig bru9e kleur duidelijk af/ak teg5 d5 donk]gro55 a*t]grond4 ,het di/rikt%o(d zeide ons dat het de van ,bamboes en ,alanggras v]va>digde hutt5 van onze bro$]s w>54 ,uit e5 er van /eeg e5 blaauwa*tige rook op1 die all5gs 9 het w\d v]dwe54 ,de kroon5 van dit geboomte die zi* m9 ( me] 9 de bre$te uit/rekt51 v]e5igd5 zi* bov5 de hutt5 tot e5 hoog en s*ild]a*tig gewelf1 en tuss*5 hunne held] grijze /amm5 zag m5 v] 9 d5 dui/]51 diep5 s*oot van het w\d4--,welk e5 he]lijk plekje 9 de e5zaam/e e5zaamheid des w\ds6--,e5 gezigt des vr$es1 e5 beeld 9 het kle9 van de one9digheid 9 d5 spiegel des me]s1 e9dig voorge/eld en omzoomd met gro5e en bloeij5de oev]s1--met w\d5 die1 zi* hoog v]heff5de1 aan elk v]wijd]d oog het uitzigt op het me] en d5 met gras begroeid5 zoom die het omvat1 belett56--,de hutt5 onz] bro$]s w>5 geb\wd op e5 s*i]eil&1 dat op e5 aanm]kelijk5 af/& van d5 oev] 9 de wat]vlakte reikte en aan welks teg5ov]ge/elde zijde het me] zi* nog v]d] s*e5 uit te /rekk52 want aan die zijde v]loor het zi* geheimz9nig tuss*5 de somb]e1 met w\dgeboomte b$ekte oev]s4 ,sle*ts op enkele plekk5 v]hiev5 zi* rots5 aan d5 oev] ( rez5 er te midd5 van het me] bov5 het wat]1 op welks spiegel hi] en da> e5e ,fulica lugubris ( e5 wat]ho5 7,gall9ula-soort57 zi* s*ommeld51 t]wijl op &]e plaats5 hals en kop van d5 ond] wat] g$ok5 slang5vogel 7,plotus melanoga/]7 w]d5 gezi54--,het geboomte van het w\d dat zi* ov]al re$s op e5 g]+5 af/& van d5 oev] v]hief1 op m5ige plek 9 de onmiddellijke nabijheid er van oprees1 be/ond voornamelijk uit ,podoc>pussoort5 7,ki bima-1 ,ki poetri- en ,ki mrakboom571 wa> ond] de pra*tvolle1 /atige ,kimrak met fijne naaldvormige blad]5 7,p4 cupress9a7 het mee/ w]d gevond54 ,zw>te ap5 sprong5 door hunne twijg5 rond4 ,al onze begeleid]s hadd5 zi* op d5 grond n$]gelegd4 ,de pa>d51 hoewel gezadeld en getoomd1 liep5 graz5d langs d5 oev] en wij v]zadigd5 onze blikk5 aan het he]lijke s*\wspel dat dit s*oone1 vre$zame tooneel ons oplev]de1 en rigtt5 ze voornamelijk na> die /reek wa>--de hutt5 /ond54 ,na> het s*e51 _h m5 ons alda> nog niet bem]kt4 ,wij lo/5 d]halve onze gew]51 wi] knal de ,loeto5g's van s*rik door de takk5 van het geboomte de$ ijl5 en e5 zw]m wilde e5d5 uit h>e s*uilhoek5 v]dreef4 ,e5ig5 fladd]d5 digt voor onze voet5 uit het oev]gras en vlog5 kwak5d ov] d5 spiegel van het me]4 ,het 0 de groote ,javas*e b]ge5d 7,anas sup]ciliosa71 welke e5e /aalgro5e vlek op d5 vleugel heeft4 ,onmiddellijk da>op w]d5 e5ige ge/alt5 aan d5 teg5ov] ge/eld5 oev] zigtba>1--wij zag5 e5 vuurglans 9 v]s*eid5e rookwolk5 flikk]5 en hoord5 de s*ot5 vall5 die tot antwoord op de onz5 w]d5 gelo/1--e5 donk] voorw]p1 als e5e boot1 v]liet d5 oev]1 gle$ ov] d5 spiegel van het me] na> ons toe1--het kwam nad]1 wij h]k5d5 onze bro$]s - - - ,i$] lez] male het tooneel van ons w$]zi5 na> zijne eig5e behoeft51 na> de mate zijn] v]beeld+skra*t1 ( na> de h]9n]+5 die hem zijn bijgeblev51 indi5 hij zi* re$s vroeg] 9 e5 d]gelijk5 toe/& heeft bevond54 ,ik wil alle5 dit hi]omtr5t zegg51 dat wij bro$]s alle vi] regt gelukkig w>5 en dat ook al de go$e ,javan5 zi* met ons v]heugd54 ,ook mag ik niet nalat5 hi]bij aan te m]k51 dat de m5s* die zi* 9 de e5zaamheid van uitge/rekte wild]niss5 bev9dt1 zi* innig] v]bond5 gevoelt met d5 m5s* di5 hij alda> aantreft1 dat hij 9 naauw] betrekk+ tot hem /aat dan 9 bevolkte /$54--,mijne bro$]s hadd5 uit twee uitgehoolde boom/amm51 door middel van da>op va/gemaakte dw>sbalk5 die b$ekt w>5 met ,bamboesbuiz51 matt5 en d]gelijk51 e5 vlot v]va>digd1 en hi]m$e w>5 zij ov]ge/ok5 na> de zijde van het me] alwa> wij ons bevond54 ,dewijl e*t] dit vlot1 behalve de t] w$]zijde geplaat/e ,javan5 die als roeij]s w]d5 gebezigd1 niet me] dan nog twee p]son5 kon drag51 be/eeg ik1 de jong/e1 met d5 oud/5 van ons vi]5 7met ,avondrood7 het nieuw]wets*e va>tuig1 t]wijl mijn bro$] ,na*t1 9 gezels*ap van ,morg5rood b5ev5s de bij ons behoor5de ,javan51 zijn weg nam langs d5 oev] van het me]1 t5 e9de op die wijze de hutt5 te b]eik54 ,bijna gelijktijdig kwam5 wij alda> t5 #ab ure aan en bem]kt5 met g5oeg51 dat onze bro$]s zi* regt com=tabel hadd5 +]igt4 ,e5 ti5tal hutt5 /ond v]/rooid tuss*5 het geboomte en 9 de groot/e 7wa>aan de e5igz9s hoogdrav5de b5am+ van ,pasanggrahan 0 gegev57 w>5 de b$i5d5 jui/ bezig om de tafel te dekk54 ,mijn bro$] ,na*t en ik sprong5 e]/ 9 het me]1 om e5 bad te nem5 en noodigd5 de jong5s uit om ons voorbeeld te volg51 dat door h5 e*t] niet dan s*oorvoet5d w]d g$aan4 ,de ,javan5 zijn ze] +5om5 teg5 het bad5 9 hooge b]g/rek51 dewijl zij uit]/ gevoelig zijn voor de groot]e k\de van het wat]1 en uit di5 ho(de bad5 zij zi* liev] niet1 nietteg5/a&e zij 9 het laagl& ze] z9delijk op het lig*aam zijn en me] dan e5maal daags te wat] gaan4 ,zij wild5 ons bang mak5 voor krokodill5 7,boeaja71 hoewel zij zoo go$ als wij met zek]heid wi/51 dat op zulk e5e hoogte wa>op dit me] geleg5 is 7#dgij voet bov5 d5 spiegel d] zee71 ja1 zelfs veel lag] ge5e krokodill5 me] gevond5 word54 ,nadat wij ons lig*aam uitw5dig v]fris*t en ons bij die geleg5heid nog van enkele blo$zuig]s die hi] en da> w>5 blijv5 zitt51 ontdaan hadd51 zett$5 wij ons aan de ,bamboe/afel1 t5 e9de ook d5 inw5dig5 m5s* te re/aur]54 ,na> oo/]s* gebruik vatt$5 onze jong5s po/ elk a*t] d5 /oel van zijn mee/]1 t5 e9de hem te b$i551 en wij nam5 nu e5 ontbijt1 be/a&e uit rij/1 ,k]i1 eij]51 ,d5gd5g van h]tevlees*1 gebrad5e wilde e5d51 tamme kipp51 vru*t51 enz41 enz41 dat ons uitmunt5d smaakte4 ,nietteg5/a&e onze h]haalde uitnoodig+ hadd5 wij het di/rikt%o(d niet kunn5 ov]hal5 om deel te nem5 aan onz5 maaltijd1 ma> 0 hij op e5 e]bi$ig5 af/& blijv5 zitt51 van wa> hij zi* niet v]wijd]de dan nadat hij da>toe v]gunn+ gevraagd en bekom5 _h4 ,wij zond5 hem e5e fles* wijn 9 zijne hut1 welk ges*5k hij 9 ge55 deele v]smaadde4 ,t]wijl wij nog aan tafel zat51 kwam5 de ,koeli's re$s6 aan met onze pakkaadje1 die weldra geop5d en 9 de voor i$] onz] afzond]lijk be/emde hutt5 w]d gebragt4 ,nadat wij v]zadigd w>5 en het ov]s*ot van onz5 maaltijd w$] aangevuld 0 geword5 met e5 half dozijn korfjes vol gekookte rij/1 w]d dit voor de twe$e maal opg$is*t en wel op matt5 7,tik>71 die vr d5 ,pasanggrahan op d5 grond w>5 uitgespreid2 hi] om he5 zett$5 zi* de m9d]e ho(d51 onze b$i5d5 en de ov]ige ,javan5 9 v]s*eid5e kr+5 n$]4 ,na> 's l&s gebruik b$i5d5 zij zi* van /oel5 no* van tafels1 ma> hurkt5 met de be55 kruisel+s ov] elk&] op d5 grond1 t5 e9de nu insgelijks hunn5 maaltijd te h\d54 ,e5 /uk ,pisangblad di5de hun als bord1 de v+]s bezigd5 zij als vork5 en fijn ge/ampte ,spaans*e pep] 0 hun geliefkoosde spec]ij4--,9 dit l& d] onbegr5sde ga/vrijheid en zorgeloo%eid voor hetge5 de dag van morg5 zal b>51 z\ het hatelijk hebb5 ges*55 e5ig g$eelte d] spijz5 van e5 geh\d5 maaltijd voor zi* ( voor d5 volg5d5 dag te bew>54 ,de ,adat vord]t3 dat1 hetge5 de ,he]5 niet et51 aan de b$i5d5 ( ,koeli's wordt voorgezet en hetge5 deze ov]lat51 aan de hond5 7indi5 er zijn7 voorgeworp5 ( aan de viss*5 9 het me] wordt gegev54--,met g5oeg5 bes*\wd5 wij de bonte groep5 ,javan5 die da> op d5 grond zat51 met groot5 eetlu/ de voorgezette spijz5 nuttigd51 s*]t/5 en la*t51--v]volg5s zi* plat op d5 rug n$]vleid5 en e5 li$je neuri$5 ( e5e ciga> rookt5 en insliep54 ,wij volgd5 9 zek]e mate het door h5 gegev5 voorbeeld1 begav5 ons 9 d5 ,pasanggrahan en leid5 ons n$] op de met matrass5 belegde ,bal bal's die 9 het rond nev5s de w&5 w>5 geplaat/4 ,weldra hadd5 wij elk&] w$]zijds onze ontmoet+5 m$eg$eeld en kreeg het gesprek e5e &]e w5d+1 hetwelk nu ov] godsdi5/ige ond]w]p5 w]d gevo]d4 ,mijne bro$]s ,avondrood en ,morg5rood s*onk51 algeme5 g5om51 hunne go$keur+ aan het /rev5 dat t5 doel _h1 de invo]+ van het ,*ri/5dom op ,java op grond van degelijke bewijz5 te be/rijd52 ma> deze bewijz5 b5ev5s het /elsel van godsdi5/ en z$ele]1 dat ik d5 ,javan5 9 plaats van het ,*ri/elijke dogma t] aannem+ _h aanbevol51 w5s*t5 zij nu ook uitvo]ig] te le]5 k5n51 t5 e9de de doelmatigheid onz] pog+5 te kunn5 beoordeel54--,ik begaf mij d]halve na> mijne hut1 haalde het h&s*rift en las mijne bro$]s de #be ho(d/ell+5 voor d] natuurlijke godsdi5/ en z$ele]1 zoo als ik die vroeg] het e]/ 9 onze taal _h te boek ge/eld4 7,de ,maleis*e ov]zett+ 0 lat] be>beid geword5 en bevatte sle*ts e5 kort ov]zigt er van47--,aan m5ige /ell+ viel de onv]deelde bijval mijn] bro$]s t5 deel2 op het hoor5 van &]5 s*udd5 zij het ho(d ( gav5 hun ong$uld op de e5e ( &]e wijze te k5n54 ,to5 ik geindigd _h1 he]s*te er g$ur5de e5ige oog5blikk5 e5e algeme5e /ilte welke door ,avondrood met de navolg5de woord5 w]d afgebrok54 ,,avondrood4 ,lieve bro$]6 ,uw /rev53 het bijgelo( met r$elijke bewijz5 te be/rijd5 en teg5ov] de dwal+5 natuurwa>h$5 te /ell51 mag l(wa>dig word5 g5oemd4 ,het is het e5ige middel om d5 weg te ban5 t] invo]+ van e5e bet]e1 me] r$elijke godsdi5/ en om ,java te beho$5 voor e5 groot onheil1 dat gee/drijv]s er aan will5 b]okk554 ,ma> de godsdi5/- en z$ele] welke gij 9 de plaats van het ,*ri/elijke le]/elsel w5s*t +evo]d te zi51 kan m$e niet &]s zijn dan e5 ov]gangsmaatregel en 9 zoo v]re--als e5 ov]gang/oe/& da>door wordt te weeg gebragt--wel is wa> nuttig1 e*t] niet be/5dig van duur zijn1 dewijl zij niet de volkom5e wa>heid bevat4 ,ik v]zo*t mijn bro$] mij dit nad] te will5 v]kl>51 to5 e5ige dond]slag5 die weldra ov]g+5 9 e5 diep roll5d geluid 't welk alles de$ dreun51 ons v]kondigd5 dat het tijd/ip van d5 dag 0 aangebrok51 wa>op de met wat]damp v]zadigde hoog]e lu*tlag5 d] atmosphe] zi* gewoonlijk ontlad54 ,t]/ond da>op v]nam5 wij het g]uis* van enkele1 ze] groote vall5de droppel51 dat gevolgd w]d door het v]wijd]de bruis5 van d5 reg5 welke zi* op het w\d uit/ortte en me] en me] nad]de4 ,onze b$i5d5 sneld5 ijl+s toe1 t5 e9de te zi5 ( alles zorgvuldig geslot5 0 en w]d5 lat] weggezond5 met het uitdrukkelijke bevel1 dat zij teg5 het invall5 d] s*em]+ 7na #f ure7 ons avondet5 g]e$ moe/5 mak51 do* zi* ov]ig5s tot di5 tijd van alle zorg voor ons ontslag5 kond5 rek551 indi5 zij niet g]oep5 w]d54 ,de gevolg5 van e5 onwersreg5 9 het geb]gte k5d5 wij te go$1 dan dat wij ons niet geluk w5s*t53 vr het invall5 er van ond] dak te zijn gekom54--,wij rad5 d]halve ook alle reizig]s die de hoog] geleg5e1 b]ga*tige /rek5 van ,java en vooral het w\drijke1 we/elijke g$eelte des eil&s bezoek51 zorg te drag5 dat zij vr twee ure1 en kan het zijn vr e5 ure des middags t] be/emd] plaatse zijn aangekom54 ,9 het b9n5l& van ,java be/aat we9ig ond]s*eid tuss*5 d5 droog5 en d5 reg5a*tig5 moesson4 ,des na*ts en g$ur5de d5 voormiddag is de hemel gewoonlijk held]4 ,tuss*5 #a en #c ure e*t] beg9t het 9 't geb]gte bijna dagelijks te reg551 onv]s*illig 9 welk ja>getijde het moge zijn2 dan wordt de w\dbodem opgelo/ en h]s*ap5 9 e5e soort van pap wa> de w&ela> tot ov] de enkels inz9kt1--e5 troebel1 modd]a*tig wat] /roomt d5 reizig] van alle zijd5 d] b]ghell+5 te gemoet1--de tot /room5 opgezwoll5e bek5 kan m5 niet me] doorwad5 en de bliksem die het w\d 9 alle rigt+5 doorklieft en de zwa>/e arm5 van het geboomte v]brijzelt1 doet de pa>d5 s*i*tig word54 ,het is wa>1 dit duurt sle*ts e5 ( twee ur51 ma> tot aan het invall5 van d5 na*t blijft de geme5s*ap alsdan to* ze] bemoeijelijkt1 zoo niet geheel en al afgebrok54 ,wij w>5 d]halve ze] v]heugd1 9 de go$ g$ekte drooge hut zoo v]tr\welijk bij elk&] te kunn5 zitt54 ,wel is wa>1 het s*e5 dat het zwa>/e onw$] zi* op e5ig5 af/& van de /reek wa> wij ons bevond51 ontla/te2 ma> er begon hi] e5 fijne reg5 zoo gelijkmatig te vall5 dat wij op ge5 kort5 duur er van kond5 rek551 t]wijl da>5bov5 de k\de temp]atuur des dampkr+s 7welke #fe ,fahr4 b$roeg7 ons niet bijzond] uitlokte om na> buit5 te gaan4 ,wij beslot5 d]halve van alle v]d]e ond]nem+5 voor h$5 af te zi5 en kwam5 ov]e51 dat wij 9 onze hut blijv5 en elk&] w$]ke]ig m$$eel+5 z\d5 do5 omtr5t onze godsdi5/ige bes*\w+54 ,avondrood w]d nu &]maal uitg5oodigd om zi* nad] te v]kl>5 nop5s d5 vroeg] door hem geopp]d5 twijfel4 ,hij gaf ons hi]op te k5n5 dat hij dit1 na> zijn oordeel1 het be/ z\ kunn5 do5 door ons e5 ges*rift voor te lez51 wa>9 hij zijne wijze van bes*\w5 _h uite5 gezet2 ui?o(de dit h&s*rift e*t] tamelijk uitgebreid 01 durfde hij--zond] vooraf v]kreg5e toe/emm+ da>toe--met de lez+ er van ge5 beg9 mak51 dewijl hij b$u*t moe/ zijn ons g$uld da>door op e5e te /]ke proef te zull5 /ell54 ,wij gav5 hem de v]zek]+ dat wij ze] v]lang5d w>5 zijne bes*\w+5 te le]5 k5n51 wa>op hij de navolg5de gelo(sbek5t5is voorlas1 welke hij de zijne noemde4 ,,gelo(sbek5t5is ,,van ,,bro$] ,,avondrood4 ,0 wr e9 ,gott d] nur von ,auss5 /iesse1 ,im ,kreis das ,all am ,f+] lauf5 liesse8 ,ihm ziemt's die ,welt im ,inn]n zu beweg51 ,natur 9 si*1 si* 9 ,natur zu heg51 ,s dass1 0 9 ihm lebt und webt und i/1 ,nie se9e ,kraft und se95 ,gei/ v]mis/4 ,g!4 ,god is de bezielde natuur4 ,de aanhang]s van het dualismus s*eid5 wel is wa>1 de kra*t van de /(1 d5 gee/ van het lig*aam en ,god van de natuur1 welk5 zij als p]soonlijk5 ,god nev5s de natuur ( teg5ov] de natuur /ell5 en aanbidd54 ,ma> op die wijze mak5 zij n de natuur n zi* zelv5 9 d5 eig5lijk5 z9 des woords ,god'loos4 ,zij v]lag5 de s*oone1 ov]al lev5de en 9 millio55 pols5 sla&e natuur tot e5 gee/eloos1 me*anis* uurw]k1 dat sle*ts aan doode wett5 bl9d gehoorzaamt en van buit5 de kra*t moet ontvang51 welke het drijft4--,voor mij z\ de natuur al h>e bekoorlijkheid v]liez51 indi5 ik ha> als zoo e5 w]ktuigelijk knoeiw]k moe/ bes*\w54--,en wat mak5 de duali/5 van hunn5 ,god di5 zij uit de natuur hebb5 v]drev58--e5 horologiemak] die het rad]w]k heeft opgewond5 en nu1 9 w]keloo%eid v]zonk51 da> n$]zit en met behagelijke tevr$5heid ov] zi* zelv5 toeziet hoe alles gaat4 ,aan het be/aan van zulk e5 ,god kan ik niet geloov54 ,e5e kra*t zond] iets /(felijks wa>aan zij gebond5 is1 mag bes*\wd word5 als de voor/ell+ van iets onbe/aanba>s1 als e5 z9l$ig1 afgetrokk5 d5kbeeld4 ,ik gelo( hetge5 ik all]wege zie1 dat kra*t en /(1 gee/ en lig*aam ,e51 e5 ons*eidba> geheel zijn4 ,er is d]halve niets dan de natuur1 welke alles is4 ,ma> ev5 als ons lig*aam bezield is en deze ziel 9 onze h]s55 tot ontwikkel+ komt1 zoo moet insgelijks de natuur1 als geheel1 e5e ziel hebb51 welke algeme5 bewu/zijn bezit4 ,9 uitge/rek!id one9dig1 9 tijd eeuwig en onv]gankelijk--beweegt zi*1 /e$s v]jeugdigd 9 ge/alte1 de bezielde /(4 ,9 d5 m5s*1 9 het di]1 9 de plant5 is de w]eldziel met e5e groot]e ( g]+]e hoeveelheid /( v]bond51 ge9dividualise]d1--gebond5 ev5 als lat5te w>mte4 ,deze v]b9d+ is zoo innig1 zij b$i5t zi* 9 h>e ontwikkel+ tot bijzond]e ge/alt5 van plant51 di]5 ( m5s* zoo onv]&]lijk getr\w van de algeme5e physis*e1 zoom$e van de bijzond]e *emis*e kra*t51 welke aan de elem5taire /(f5 en h>e v]b9d+5 behoor52 zij volgt de wett5 wa>na> de w]k+ dez] kra*t5 plaats heeft1 zoo naauwkeurig en wijkt nimm] da>van af2 de wijze wa>op zij zi* uit1 is zoo volkom5 ev5r$ig aan de vorm5 welke zij aanneemt1--9 deze bloem1 9 g9ds*5 boom1 9 d5 worm1 9 d5 kev]1 9 het w]veldi] 7vis*1 vogel1 hond1 pa>d1 wolf ( m5s*71 zo[el 9 de tijdelijke ontwikkel+/oe/&5 dez] gesla*t51 soort5 en individu51 9 het k9d1 embryo1 grijsa>d ( 9 d5 volkom5 tot rijpheid opgewass5 m5s*2 deze uit+ /aat 9 zulk e5e bepaalde1 als het w>e aequival5te v]h\d+ tot de bew]ktuig+ van elk afzond]lijk wez5 7d5 vorm en *emis*e zam5/ell+71 dat het resultaat d] ontwikkel+ van het /ille 7passive7 plant5lev5 tot aan het m5s*elijke bewu/zijn1 van de kun/drift van het insekt tot aan d5 hoog/5 trap van z$elijke ontwikkel+ des m5s*5 en tot aan de volmaak!id zijn] s*epp+5 9 wet5s*ap en kun/1 niet &]s s*ijnt te zijn dan e5 gevolg van de ond]s*eid5e en ond] v]s*ill5de om/&igh$5 plaats grijp5de zam5w]k+ van deze zelfde /(felijke kra*t54 ,vele en ze] grondige natuurond]zoek]s zijn tot dit resultaat gekom52 zij k5n5 ge5 &]5 ,god dan de natuurnoodzakelijkheid1 ge5e &]e kra*t5 dan die welke onafs*eidba> aan de /( zijn gebond5 7de algeme5 v]breide physis*e en de aan de grond/(f5 en h>e v]b9d+5 eig5a>dige *emis*e kra*t57 en v]w]p5 da>5teg5 het gelo( aan onweegb>e /(f5 ( on/(felijke kra*t51 het gelo( aan e5e ziel als e5 v]haal wa>voor ge5 feit is aangewez51 als e5 volkom5 ongegrond bijgelo(4 ,ma>--teg5 deze gevolgtrekk+ van zoog5aamde mat]iali/5 kunn5 e5ige gewigtige b$5k+5 9 het midd5 word5 gebragt4 ,ik wil niet sprek5 van e5e z$elijke w]eldorde1 van e5 z$elijk beg9sel 9 d5 m5s*1 van d5 onuitputtelijk5 rijkdom en de kra*t van g$a*t5 welke zi* 9 de kun/5 en wet5s*app5 heeft geop5ba>d1--ik wil niet sprek5 van de moeijelijkheid om d5 v]baz5d5 rijkdom aan ge/alt5 9 de di]5- en plant5w]eld1 die e*t] voor elke soort niet alle organ5 welke het lig*aam heeft1 met alle eig5s*app5 en a&rift5 die het di] bezit1 onv]&]d blijft1--( niet gewag5 van de moeijelijkheid om de v]s*eid5heid d] gesla*t5 bij e5e en dezelfde soort af te leid5 uit de algeme5 v]breide natuurkra*t5 7zwa>tekra*t1 li*t1 w>mte1 electriciteit1 magnetismus1 adhaesie-1 cohaesie-1 expansiekra*t en capillaire aantrekk+skra*t1 enz47 9 v]b& met de eig5a>dige *emis*e kra*t5 van e5ige ti5tall5 enkelv\dige /(f51 #da--;ik wil sle*ts aan e5 feit h]9n]51 aan het bewu/zijn 9 d5 m5s*1 die van zijn aanwez51 van d5 toe/& wa>9 hij zi* bev9dt en van zijne eig5dommelijkh$5 duidelijk en kla> bewu/ is4 ,wa>uit heeft dat zijn oorsprong8--,uit niets kan niets ont/aan en het bewu/zijn1 al is het aan onze h]s551 d]halve aan /( gebond51 mag to* ge5e physis*e ( *emis*e kra*t word5 geheet54 ,elk natuurond]zoek] zal met mij in/emm51 dat ge5e kra*t1 ge5e /(1 ja zelfs niet het all]kle9/e deeltje e5] /( nieuw ont/aan kan1 ma> dat alles wat is1 /( en kra*t1 moet bes*\wd word5 als van eeuwigheid aanwezig te zijn gewee/2 wijd]s dat ge5e grond/( 9 e5e &]e zi* laat h]s*epp54 ,de g$aante1 wa>ond] zij zi* voordo51 v]&]t2 de #ci me] algeme5 v]breide grond/(f5 van het #fb tal dat wij op a>de k5n51 zoom$e de zam5/ell+5 welke zij vorm51 gaan na> oude1 eeuwige wett5 onoph\delijk afwissel5de v]b9d+5 aan2 ma> h>e massa ziet zi* met ge5 enkel atoom v]m9d]5 ( v]me]d]5 en ev5zoo blijv5 de kra*t51 zo[el de physis*e welke tot de /( 9 het algeme51 als de eig5a>dige *emis*e kra*t5 die h>5 zetel hebb5 9 de elem5t5 en hunne v]b9d+51 onv]&]lijk dezelfd54 ,gelijk niet elke afzond]lijke bliksem/raal welke uit e5e onwe]swolk na> de a>de s*iet1 opnieuw ges*ap5 wordt1 ma> sle*ts de zigtb>e ontlad+ is e5] algeme5 v]breide 7electris*e7 kra*t1 d]halve voortvloeit uit e5e re$s lang be/a&e bron1 op gelijke wijze kan het bewu/zijn 9 d5 m5s* niet dan uit e5e re$s be/a&e algeme5e bron word5 afgeleid4 ,( z\ dit bewu/zijn elk5 dag geheel nieuw--uit niets--9 millio55 van m5s*5 zi* ontwikkel51 t]wijl de natuur zelve zond] bewu/zijn is1 die to* d5 m5s* voortbr5gt1 hem doet opgroeij51 die al zijne l$emat51 al zijne z9n5 en inw5dige organ5 tot e5e h>monis*e ontwikkel+ br5gt en dit alles v]rigt zond] to$o5 van d5 m5s*1 ja1 zond] dat hij zelfs het g]+/e da>toe bijdrag5 ( da>aan v]&]5 kan8--,z\d5 welligt de *emis*e kra*t5 van de wat]/(1 de zuur-1 kool- en /ik/(1 van d5 phosphorus1 d] alkalin1 a>dsoort51 enz41 en van h>e v]b9d+51 die 9 de g5uttigde vo$+smiddel5 bij de ontwikkel+ des lig*aams door e5e imm] voortdur5de /(wissel+ w]kzaam zijn1 die aan de ijz]5 natuurwet h>] w$]ke]ige v]wants*ap1 dat wil zegg5 aan de ha> eig5a>dige1 door teg5/ell+5 v]oorzaakte neig+ om zi* met elk&] te v]b9d51 gehoorzam5 en die zond] te wet5 wat zij do51 blo$1 be5d]51 spi]51 h]s55 en &]e deel5 vorm51--z\d5 het deze kra*t5 d] elem5t5 zijn1 welke 9 het h]s5ge/el dat da>uit is ont/aan1 plotsel+ beg9n5 te d5k5 en tot bewu/zijn g]ak58 ,z\ het bewu/zijn kunn5 voortkom5 uit e5e natuur1 die ge5e bewu/heid bezit en aan het k9d1 het s*epsel1 d5 m5s* e5e hoog]e mate van volkom5heid eig5 zijn dan aan zijne mo$]1 de s*epp]9 welke hem het aanzijn gaf2 z\ hij r$e en bewu/zijn bezitt51 t]wijl 9 deze sle*ts wett5 en kra*t5 9 w]k+ zijn1 die geheel bewu/eloos h>5 invlo$ do5 geld58--9 deze natuur wa>van hij to* zoo geheel afhankelijk is1 dat hij bij elk5 ademtogt zijne magteloo%eid ond]v9dt en de duiz5dv\dige ket5 gevoelt wa>m$e hij aan ha> is v]bond58--,dat to* z\ het groot/e van alle wond]5 zijn1 wa>aan het mij niet mogelijk is te kunn5 geloov56 ,ne54 ,dit is 9 lijnregt5 /rijd1 zo[el met de r$e als met de wett5 d] natuur4--,het feit van het aanwez5 van e5e bewu/heid 9 d5 m5s* doet het be/aan van e5 algeme5 bewu/zijn v]ond]/ell51 e5] natuurziel1 die zi* van g5e /(f5 en van de da>9 aanwezige kra*t5 sle*ts als middel5 b$i5t om1 na> eeuwig onv]&]lijke wett51 9 de plant als plant5ziel1 9 het di] als di]5ziel en 9 d5 m5s* als m5s*5ziel tot ontwikkel+ te g]ak54 ,moge ons de wijze wa>op1 en de weg wa> langs dit bewu/zijn tot ons komt1 volkom5 onbek5d zijn2 het s*ijnt to* dat ons d5kv]mog5 met /(felijke kra*t5 all5gs 9 ons ontwaakt2 de loop d] gans*e zaak s*ijnt ons raadsela*tig toe1 dewijl het embryo1 de kiem 9 het ei1 het bevru*t5de zaad nog ge5 bewu/zijn bezitt5 en wij ons het tijd/ip niet me] kunn5 h]9n]51 wa>op wij voor de e]/e maal tot ons zeid53 ik b52--?ans zijn wij e*t] ind]daad en het bewu/zijn is 9 ons ontwaakt----2 laat ons voor e5 oog5blik 9 e5e nad]e bes*\w+ van d5 bliksem tr$53 hoevele m5s*5 hebb5 niet1 g$ur5de v]s*eid5e eeuw51 gelo(d dat elke bliksem/raal e5 afzond]lijk iets 01 dat door de h& van e5 bov5magtig wez51 m9 ( me] 9 de g$aante van e5 dond]/e51 uit d5 hemel w]d gesl+]d2 ma> zij k5d5 de bron1 de algeme5e kra*t niet wa>uit de bliksem/ral5 voortvloeij51 ev5m9 als d5 weg1 de wet die deze kra*t tot aan h>e ontlad+ volgt6 en hoe vele pog+5 van de natuurkundig51 hoe vele proefnem+5 en s*]pz9nige ond]zoek+5 heeft het niet geko/ om de wett5 d] electriciteit na te vors*51 als het w>e de weg5 te le]5 k5n51 welke de electriciteit volgt en de om/&igh$5 die da>op invlo$ uitoef551 totdat de s*itt]5de bliksem/raal te voors*ijn komt6--,z\d5 wij nu da>om niet aan het be/aan d] ziel geloov51 dewijl voor ons k5v]mog5 de weg 9 dui/]nis is gehuld1 langs welk5 zij 9 ons b9n5/e komt8 ,het d5kv]mog51 het bewu/zijn 9 d5 m5s* aanwezig1 is tev5s het e5ige onom/ootelijke bewijs van het be/aan van ,god1 dewijl alle &]e aangevo]de bewijz5 e]/ van dit feit van het bewu/zijn uitgaan en da>op /eun54 ,ik d5k1 d]halve b5 ik4 ,ik b53 ,god is4--,dit heet ind]daad3 ik b5 ,god1 gij zijt ,god1 hij is ,god2 g9ds* za*ta>dig meisje hetwelk d5 kranke ( gewonde zoo liefd]ijk v]pleegt1 is ,god ev5ze] als deze sluipmoord5a>1 die zijn naa/e 9 de dui/]nis v]volgt en hem van het lev5 b]o(t1 om zi* van zijn geld mee/] te mak51--en de gruwzame tijg] is insgelijks ,god ev5ze] als de arme geit welke hij heeft aangeta/ en wa>m$e hij 9 d5 blo$ig5 muil wegsnelt4--,god is de 7bezielde7 natuur4 ,buit5 ha> is niets4 ,uit deze le] volgt3 t5 e]/e dat het voortbe/aan d] m5s*elijke ziel na d5 lig*amelijk5 dood sle*ts 9 zoo v]re d5kba> is1 als aang5om5 mag word5 dat de algeme5e w]eldziel alle eig5s*app51 welke het deel zijn onz] gesole]de d4 i4 m5s*elijke ziel en wa>ond] h]9n]+sv]mog51 geheug5 moet5 g]angs*ikt word51 insgelijks1 do* 9 e5 veel hoog]5 graad van volkom5heid bezit4 ,zoodra ons m5s*elijk aanzijn wa>9 ,god lat5t is 7als het w>e zi* zelv5 niet me] k5t71 opgeh\d5 heft te be/aan1 moet5 wij1 hi]na> te oordeel51 w$]om e5 integr]5d deel d] algeme5e zielkra*t 7d] ,godziel7 word52 ma> de h]9n]+ onz] bij deze ziel 7eig5lijk van ons aan ons zelv51 9 d5 toe/& van het vrij zijn aan di5 van het gebond5 zijn7 zal eeuwig blijv5 be/aan4 ,de m5s*elijke ziel /aat tot de goddelijke ziel 9 dezelfde v]h\d+ als vrije tot lat5te w>mte4--,aan te nem5 dat de m5s*elijke ziel ook na d5 lig*amelijk5 dood nog gesole]d--als op zi* zelve /a&e--zal blijv5 voortdur51 is ev5 ong]ijmd als te geloov51 dat elke afzond]lijke bliksem/raal als zoodanig on/]felijk is1 t]wijl to* sle*ts de algeme5e kra*t1 namelijk1 de electriciteit welke d5 bliksem/raal de$ ont/aan1 onv]gankelijk is4 ,hoe to* is het mogelijk tot het d5kbeeld te kom51 dat e5ig d+ afzond]lijk ( individueel kan be/aan1 hetwelk gelijk e5s m5s*5 gee/1 nadat het lig*aam ontbond5 en 9 &]e toe/&5 van het mat]ile aanzijn ov]gegaan is1 no* vorm no* inh\d me] bezit8--,sle*ts als algeme5e gee/elijke kra*t is het be/aan d] ziel d5kba>1 dewijl de natuur 79 de bijzond]e gevall51 wel is wa>1 v]&]lijk en aan afwissel+ ond]hevig7 als geheel bes*\wd ind]daad vorm en inh\d heeft1 die eeuwig en onv]gankelijk zijn2 de m5s*elijke ziel da>5teg5 kan als bep]kt wez51 als individu sle*ts zoo lang be/aan1 als het v]b& tuss*5 ha> en de /( blijft voortdur54--,wat to* z\ er uit al deze afzond]lijke ziel5 moet5 word51 indi5 zij elk op zi* zelve en afges*eid5 van elk&] kond5 voortbe/aan1 dewijl het m5s*elijke gesla*t zi* onoph\delijk v]nieuwt en het tal van individu51 indi5 alles op di5 voet nog e5ige millio55 j>5 voortgaat1 t5 slotte tot 9 het one9dige moet aangroeij58 ,de geologie le]t ons dat er e5maal e5 tijdp]k 01 g$ur5de hetwelk nog ge5e m5s*5 op de a>de aanwezig w>51 hoewel zij1 door all]lei di]5 bewoond1 re$s vele millio55 van j>5 _h be/aan4 ,sle*ts hetge5 nimm] e5 aanvang _h1 dat kan eeuwig en on/]felijk zijn4 ,wij m5s*5 e*t] zijn sle*ts g$a*t5 ,godes en kunn5 alln 9 zijne h]9n]+ voortlev54 ,er kom5 misgeboort5 voor die op e5 geme5s*appelijk lig*aam twee kopp5 en halz5 hebb51 ( uit twee geheel afzond]lijke lig*am5 be/aan welke sle*ts op e5e plaats aan elk&] v]bond5 zijn1 gelijk het geval 0 met de bek5de ,siames*e gebro$]s ,*ang en ,eng 9 de /reek van het zwa>dvormig kraakbe5 ( met de ,honga>s*e gezu/]s ,hel5a en ,judi? die sle*ts met de a*t]zijde des lig*aams aan het heiligbe5 v]e5igd w>5 en d5 oud]dom van #bb j>5 b]eikt54 ,9 deze gevall5 behoor5 vele a&o5+5 en v]rigt+5 des lig*aams geme5s*appelijk aan beide individu5 en de gewa>word+5 9 het ond]/e geme5s*aplijke deel van het lig*aam wekk5 gelijke d5kbeeld5 op te gelijk] tijd 9 beid] bre94 ,hoe zal nu hi] met de ziel5 geh&eld word51 indi5 deze afzond]lijk moet5 voortlev58 ,t5 twe$e4 ,de m5s* bezit ge5 vrij5 wil1 ev5m9 als de plant en het di]4 ,mag van de bij gezegd word5 dat zij e5 vrij5 wil bezit1 wanne] zij cell5 b\wt en honig v]zamelt1 moet zij zulks niet do58--,weet de kruissp9 hoe de draad 9 ha> b9n5/e wordt gevormd1 wa>uit zij ha> net sp9t2 k5t zij de r$5 wa>om zij jui/ zulk e5 regelmatig web sp9t1 welks drad5 g$eeltelijk uit n punt uitloop5 om hetwelk de ov]ig5 conc5triek word5 gesponn58 heeft het van ha> afgehang5 dat zij niet e5e bij1 ma> wel e5e sp9 is8--sp9t zij da>5teg5 niet1 dewijl zij door h>e bew]ktuig+1 door e5e zek]e a&rift onwer/aanba> da>toe g$wong5 is8--,is de hond vrij1 wanne] hij zijn mee/] volgt1 weet hij wa>om hij getr\w1 wa>om hij hond is8 kan hij het v]&]5--is de m5s* 9 /aat te v]&]5 dat hij m5s* is1 dat deze roodkleurige1 g5e zw>te h>5 heeft8 ,heb ik het g]+/e tot mijn ont/aan bijg$rag51 b5 ik niet geheel en al buit5 mijn to$o5 op de a>de geplaat/ en zal ik niet op gelijke wijze1 zond] dat ik da>toe de v]gunn+ geef1 van de w]eld word5 afgehaald1 zond] dat ik kan te wet5 kom51 wanne] deze gebeurt5is die mij van zoo nabij aangaat1 zal plaats grijp58--,is het mijne s*uld1 dat ik driftig van a>d b51 t]wijl ik liev] e5 phlegmatis* temp]am5t _h gehad1 dat ik niet 9 ,hong>ije1 ma> aan de ,holl&s*e ku/ t] w]eld b5 gekom51 dat mijne oud]s ,*ri/55 en ge5e ,jod5 w>51 dat ik e5 driftig5 a>d van mijn vad]1 e5e groote gevoeligheid van k>akt] heb ov]gerfd van mijne mo$]8--,weet ik wa>om ik e5 afke] gevoel voor wortel5 en rap5 ( voor /okvis* en om welke r$5 ik ga>ne sp9asie en bloemkool eet8 ,is dat alles niet geheel en al g$wong58 ,hoe kan de m5s* e5 vrij5 wil hebb51 da> hij van al hetge5 aan hem is1 zelf niets heeft gevormd1 ma> dewijl alles zoo en jui/ zoodanig als het is1 hem gegev5 is geword58--,slaat zijn h>t niet na> w]ktuigelijke en natuurkundige wett51 ev5 als e5 uurw]k zoo en zoo vele mal5 9 elke m9uut zond] zijn to$o51--haalt hij niet1 geheel onbem]kba>1 zoo en zoo vele ke]5 adem 9 elke m9uut en moet hij dit niet do51 t5 e9de niet te /ikk5 en op die wijze het lev5 te v]liez58 ,dw+t de hong] hem niet om vo$sel tot zi* te nem51 noodzaakt de dor/ hem niet tot dr9k51 dw+t hem de wellu/ niet met kra*t tot vlees*elijke liefde 7t5 e9de door voortplant+ het m5s*elijke gesla*t 9 /& te h\d571--v]pligt hem niet e5 pijnlijk gevoel1 de ov]blijfsel5 d] v]te]de spijz5 7b5ev5s &]e afges*eid5e /(f57 uit het lig*aam te v]wijd]5--en h\dt de vrees voor d5 dood hem niet t]ug van 9 het wat] te spr+51 dewijl hij 9 het lev5 blijv5 moet8--,9 dit alles ligt niets vrijwilligs4 ,nu e*t] zegt m51 de gee/1 de ziel is to* vrij6--,ne52 ook deze is niet vrij4 ,ziel en lig*aam1 kra*t en /( zijn sle*ts n geheel en ook deze ziel w]d ons met de /( gegev5 zoo als zij is1 dat wil zegg51 9 zoodanige v]b9d+ met de bew]ktuigde /( dat zij zi* ond] de bepaalde om/&igh$5 welke invlo$ er op uitoef5d51 niet &]s ontwikkel5 kon en zi* ?ans niet &]s uit5 kan dan--jui/ zoo als zulks ges*i$t4 ,de domme z\ ongetwijfeld liev] s*r&] zijn1 indi5 het van hem afh+2 de platte ( +$rukte vorm des s*$els v]oorlo(t het hem niet4 ,de v]li*te heeft zijne bekwaamheid 7de aanleg om v]li*t te zijn7 9 het hoog gewelfde voorho(d van de natuur ontvang5 en kan niet dom en bijgeloovig zijn1 al wilde hij zulks1 en ev5 zoo is het d5 go$51 deugdzam5 m5s* onmogelijk1 sle*t en misdadig te h&el51 t]wijl de booze m5s* zi* m5igw]f door e5e onwer/aanb>e neig+ tot het pleg5 van misdad5 g$rong5 gevoelt4 ,ongetwijfeld 7antwoordt m5 hi]op7 kunn5 lig*amelijke om/&igh$5 invlo$ uitoef55 op de z$elijke h&el+5 des m5s*51 ma> desniettem9 blijft ons besluit1 de laat/e uit+ van onz5 wil to* vrij4 ,indi5 ik h$5 ( morg5 na> de k]k ( na> d5 s*\wburg wil gaan en ik met het volle bewu/zijn van mijn voornem5 van twee d+5 het e5e kies1 b4 v4 wanne] ik d5 me] gemakkelijk51 ma> lang]5 weg v]mijd en d5 kort]5 weg insla1 hoewel hij smal en glibb]ig is1 ( indi5 het lev5 mij t5 la/ is en ik aan/alt5 tot zelfmoord maak1 wie ( wat v]h9d]t mij het e5e te do5 ( het &]e te lat58 is 9 al deze gevall5 mijn wil die tot het e5 ( het &]e besluit1 niet vrij8--,ne52 deze vrijheid is e5e begoo*el+2 onze wil s*ijnt ons toe vrij te zijn1 dewijl de natuurlijke b& welke oorzaak en gevolg v]b9dt1 voor ons oog v]borg5 is1 ( dewijl de v]s*ijnsel5 te +ewikkeld1 te zamge/eld zijn1 dan dat het v]b& na> de wett5 die het regel51 duidelijk door ons z\ word5 +ezi54 #db ,dat e5 d]gelijke zam5hang niettem9 w]kelijk be/aat1 dat insgelijks de v]s*ijnsel5 9 d5 z$elijk5 kr+ wa>9 de m5s* zi* beweegt1--zijne d5kbeeld51 zijne besluit51 zijne h&el+5--de noodzakelijke gevolg5 van natuurlijke oorzak5 zijn die h>5 invlo$ op hem uitoef5d51 dit le]5 ons de ond]zoek+5 van ,quetelet #dc en van ,frans*e en ,engels*e /aa?ui%\dkundig51 wa>uit is geblek5 dat het aantal misdad5 van elke soort /e$s e5e bepaalde breuk van het getal d] bevolk+ is1 op grond wa>van m5 7indi5 de om/&igh$5 onv]&]d dezelfd5 blijv57 vooraf kan opgev51 hoe vele dief/all51 hoe vele moord5 uit jaloezij1 moord5 uit hebzu*t1 hoe vele k9d]- en zelfmoord5 7gemiddeld g5om57 b9n5 d5 tijd van e5 ja> ond] de bevolk+ d] v]s*ill5de l&5 en klimat5 voor e5 bepaald aantal individu51 b4 v4 e5e misdaad op duiz5d ( #fjj individu5--gepleegd zull5 word54 ,gelijk bek5d is heeft de groote ,belgis*e /]rekundige deze /ati/ieke regelmatigheid 9 de v]rigt+5 van d5 m5s*elijk5 gee/ het e]/ door va/e getall5 aangetoond en bewez51 dat insgelijks onze z$elijke eig5s*app51 ev5 als de neig+3 aan de v]lokk+5 7t5 kwade7 die invlo$ op ons uitoef551 aan de h>t/ogt5 welke ons 9 beweg+ br5g51 gehoor te gev5 7wa>uit misdad5 ont/aan71 aan va/e wett5 gebond5 zijn4 ,het regt/reeks*e physiologis*e bewijs dat de wil door /(felijke beweg+51 door electris*e /room+5 9 het z5uw/elsel wordt te weeg gebragt1 is 9 de lat]e j>5 door ,du ,bois-,reymond1 ,moles*ott en &]5 gelev]d geword52 ik zal tra*t5 d5 lez] het ho(dzakelijke omtr5t dit punt m$e te deel54 ,beweg5de en gevoel5de z5uwdrad5 loop5 van alle deel5 9 d5 omvang des lig*aams na> de h]s55 en het ruggem]g1 wa> zij digt nev5s elk&] ligg54 ,de gevoel5de z5uwdrad5 7( gelijk m5 zegt t]ugwa>ts loop5de drad57 plant5 de indrukk5 ( d5 prikkel van de opp]vlakte des lig*aams voort na> de h]s551 wa> zij deze op e55 beweg5d5 7( regtloop5d57 z5uwdraad ov]br5g51 welke nu de /(felijke v]&]+ w$] na> d5 omvang des lig*aams1 tot 9 de spi]5 voortplant1 die zi* zam5trekk5 7v]kort57 en het lid da>door beweg54--,e5e beweg+ wordt willekeurig g5oemd1 indi5 9 de h]s55 de prikkel d] gevoel5de z5uwdrad51 als gewa>word+ tot bewu/zijn komt1 alvor5s de beweg+ plaats heeft1 d]halve dan wanne] de gevoelsz5uwdraad d5 indruk des prikkels tot aan de h]s55 /]k g5oeg voortplantte2--ov]gebragte ( reflexbeweg+ e*t] wordt de zoodanige geheet51 wa>bij de prikkel vol/rekt niet ( sle*ts ze] zwak het bewu/zijn er van 9 de h]s55 de$ ont/aan4 ,indi5 e5 slap5de 7zond] te ontwak57 zi* met de h& wrijft t] plaatse1 wa> hij door e5e mug wordt ge/ok51 dan heeft er e5e reflexbeweg+ plaats 7hij gevoelt d5 /eek niet1 het ov]br5g5 van d5 prikkel 9 de h]s55 van d5 gevoelsz5uwdraad op de beweg5de draad ges*i$de zond] dat hij vooraf tot bewu/zijn kwam72--wanne] de gewa>word+ e*t] tot bewu/zijn opklimt1 wanne] e5 wak5de na> de mug slaat1 dan noemt m5 de beweg+ welke hij maakt 7ze] oneig5lijk7 e5e willekeurige beweg+4 ,tuss*5 beid5 be/aat e*t] ge5e s*]pe gr5s2 want hoe onv]wa*t] wij e5 wak5de kittel51 des te zek]d] is het dat hij zal lag*51 en m5igw]f ontwaakt e5 slap5de nog1 nadat de onwillekeurige beweg+ re$s _h plaats gehad1 hij hoort b4v4 sle*ts nog d5 zwakk5 nagalm des dond]s welke hem heeft do5 ontwak54 ,ev5 als het geval is met de prikkels welke door middel van het z9tuig des gevoels en des gehoors op ons w]k51 zoo is het ook geleg5 met de ov]ig51 b4 v4 met het li*t dat het netvlies van het oog prikkelt4 ,wanne] wij e5 boek ( e5 brief lez5 die ons tot het v]rigt5 e5] daad opwekt1 dan ges*i$t hi] volkom5 hetzelfde1 ma> de gewa>word+ deelt zi* door middel van de oogz5uw m$e aan de h]s55 en gaat van da> door de beweg+sz5uwdrad5 na> de &]e organ5 ( lig*aamsdeel54 ,proefnem+5 met de mee/ mogelijke naauwkeurigheid g$aan1 hebb5 het bewijs opgelev]d dat al deze beweg+5 ges*i$5 door middel van electris*e /room+5 9 de z5uw5 en spi]51 en wij kunn5 d5 arm niet buig5 zond] dat e5 electris*e /room van de h& na> d5 s*\d] g]igt worde4 ,de electris*e /room+5 en h>e v]&]+5 kunn5 w$]om sle*ts ont/aan t5 gevolge van v]&]de /(felijke toe/&5 9 de z5uw5 en 9 de h]s55 7te weeg gebragt door z9nelijke prikkels71 en d]halve kan zond] e5e d]gelijke /(felijke v]&]+ ge5e beweg+ tot /& kom54 ,de beweg+ kan d]halve niet het uitvloeisel zijn van e5 zoog5aamd5 vrij5 wil1 ma> de wil zelf is sle*ts de noodzakelijke uitdrukk+ van e5 toe/& d] h]s551 ont/aan en gewijzigd door e5 invlo$ van buit54 ,zelfs wanne] de natuurond]zoek] e5e proefnem+ doet1 is dit ge5e daad van d5 vrij5 wil2 want de proefnem+ is het gevolg e5] g$a*te en de g$a*te is e5e beweg+ d] /(1 welke zelve w$]om het gevolg e5] z9nelijke wa>nem+ 04 ,hoe to* kan de m5s* e5 vrij5 wil hebb51 da> hij van het ho(d tot de voet51 van de mo$]lijke bor/ tot aan het graf geheel g$wong5 is hetge5 hij is1--da> hij niet 9 /aat is het kle9/e ha> zijns lig*aams te lat5 groeij5 ( te do5 uitvall51 wanne] hij zulks mogt w5s*51 en da> hij zelfs de vlugtig/e g$a*te zijn] ziel niet als het uitvloeisel kan bes*\w5 van e5 eig5magtig5 wil4 ,ja1 indi5 ik zegg5 kon3 tijd1 /a e5 oogw5k /il1 en hij /ond w]kelijk /il1 dan 0 ik vrij4 ,ma> zelfs /a&e d5 duur dez] g$a*te leeft de tijd 9 mij voort1 de g$a*te zelfs is sle*ts e5 gewro*t des tijds3 hoe kan zij dan vrij zijn8 hoe kan ik e5 vrij5 wil hebb58 ,ik wordt imm]s door ov]magtige kra*t5 zond] oph\d5 voortge/uwd6 ,de m5s* is het gewro*t van oud]s en vo$/]1 van plaats en tijd1 van lu*t en wersge/eldheid1 van vo$sel en kle$+1 van geluid en li*t4 ,zijn wil is het noodzakelijke gevolg van al die oorzak51 gebond5 aan e5e natuurwet1 die wij aan de v]s*ijnsel5 er door te weeg gebragt1 h]k5n54 ,de wilsuit+ /aat als w]k+ /e$s 9 e5e regte r$e tot de oorzaak welke ha> voortbr5gt4 ,z\ b4v4 de bes*\w+ welke ik 9 dit op/el heb ontwikkeld1 ( het op 't papi] br5g5 er van1 ja1 sle*ts e5 enkele d] da>9 voorkom5de woord51 het resultaat van mijn vrij5 wil zijn8-- ,bezwa>lijk kan zulks het geval zijn2 ik kan niet &]s d5k51 ik moet zoo d5k52 het is niet &]s dan het noodzakelijke gevolg van oorzak51 die h>e w]k+ op mij hebb5 uitgeoef5d en wa>van e5ig5 7zoo als b4 v4 het v]gaan van e5 s*ip met vele mij di]b>e p]son57 mij bek5d1 &]5 mij niet bek5d zijn1 ( wa>van ik t] naauw]nood e5ig v]mo$5 kan hebb51 ma> die mij niettem9 tot nad5k5 bragt5 en dit teg5woordige ges*rift als het resultaat d] e]/e w]k+ t5 gevolge hadd54 ,niets kan vrij zijn1 dat 9 tijd en ruimte leeft4 ,sle*ts wat tijd en ruimte zelf is1 d4 i4 ,god1 kan e5 vrij5 wil hebb54--,en indi5 iem& gelo(t dat ,jezus t5 hemel gev>5 is1 e5 &] da>5teg5 het niet gelo(t1 zelfs zijne /em er teg5 v]heft en boek5 s*rijft wa>9 hij dat gelo( als e5 s*adelijk bijgelo( v]w]pt3 wie van beid5 heeft dan e5 vrij5 wil8--beide8--( is het geloov5 bij g55 en het niet geloov5 bij dez5 niet e5 gevolg van natuurlijke oorzak5 en om/&igh$5 des lev5s1 die op i$] van h5 op v]s*ill5de wijze en 9 v]s*ill5de mate invlo$ hebb5 uitgeoef5d8--,kunt gij1 bro$] ,dag1 b4 v4 geloov5 wanne] gij wilt1 dat ,god e5 zoon ( e5e do*t]1 ( e5e mo$] en grootmo$] heeft8 ,ik betwijfel het en ev5 onmogelijk zal het g55 zijn1 zoo te d5k5 en te geloov5 ( niet te geloov51 als de ziel 9 uwe h]s55 doet4 ,e5e onv]biddelijke natuurwet maakt ons tot hetge5 wij zijn4 ,wij moet5 zoo h&el51 zoo d5k5 gelijk i$] doet4 ,hi] /a ik1 ik kan niet &]s4 ,god helpe mij4 ,am51 zeide ,lu!r en ik voeg er bij3 wij d5k5 eig5lijk niet1 wij lev5 niet1--wij zijn hi] niet uit eig5 wil1 wij zijn niets uit vrije keuze1--vroeg] w>5 wij niet1 lat] zull5 wij niet me] zijn3--wij word5 geleefd4 ,wij zijn g$a*t5 ,godes4 ,ons uit]lijke /aat ond] d5 invlo$ d] algeme5e natuurkra*t5 en ons b9n5/e gehoorzaamt 7gelijk e5 nieuwe1 gee/ige d5k] zegt7 aan drie absolute1 goddelijke magt5--r$e1 wil en liefde--welke ons beziel51 drijv51 behe]s*5 en die vol/rekt onwer/aanba> zijn4 ,er kan sle*ts e5 vrije wil 9 de gans*e w]eld zijn en deze zelfs s*ijnt ons toe niet vrij te zijn1 dewijl hij zi* sle*ts uit na> va/e wett51 wa>van hij 7zoo v] m5s*elijke wa>nem+ reikt7 nog nimm] is afgewek54 ,t5 d]de4 ,er be/aat ge5 absoluut ond]s*eid tuss*5 go$ en kwaad1 dewijl het kwade sle*ts de noodzakelijke teg5/ell+1 de s*aduwzijde van het go$e is4 ,alle individu5 zijn go$ 9 hunne eig5e s*att+ en wie z\ will5 bew]51 dat de tijg] ( wolf onregt pleegt wanne] hij1 om het lev5 te beh\d51 g$wong5 is e5e arme geit ( e5 m5s* te dood5 en op te vret58--,indi5 nu e*t] de m5s* ge5 vrij5 wil heeft1 ma> de wil e5 aan va/e wett5 ond]worp5 natuurv]s*ijnsel1 e5 noodzakelijk gevolg van voorafgegane oorzak5 is1 dan wordt da>door--'t is wa>--aan de z$ele]1 9 d5 gewon5 z91 ha> grondslag ontnom5 en de to]ek5ba>heid1 de v]antwoordelijkheid van het individu h\dt op te be/aan4 ,er behoort d]halve e5 &]e maat/af t] h& te word5 g5om5 t] beoordeel+ van go$ en van kwaad1 van deugd en ondeugd1 dan vroeg] is gebezigd4 ,deze z$elijke maat/af moet word5 gevond5 9 de natuur des m5s*5 zelve4--,go$ is1 hetge5 op e5 bepaald5 trap van ontwikkel+ beantwoordt aan de behoefte d] m5s*heid2 kwaad is1 dat /rijdt met hetge5 zij v]eis*t--en het regt om te /raff5 ligt 9 de +es*ap5 zu*t tot zelfbeh\d1 welke het gesla*t behe]s*t4 ,het regt da>toe wordt groot] na> gelang van de behoefte er aan4 ,de /raf zelve wordt sle*ts dan tot e5e misdaad1 wanne] zij 7gelijk de dood/raf7 onm5s*elijk1 wanne] zij gruwzaam is4 ,er blijft d]halve voor het gezellige v]ke] niets &]s ov]1 dan de gewone v]h\d+ d] !orie tot de praktijk om te ke]5 en het gemis aan vrij5 wil als e5e praktis*e wa>heid te bes*\w51 ma> da>5teg5 !oretis* aan te nem5 en zi* 9 te beeld5 dat de m5s* e5 vrij5 wil heeft en ov]e5kom/ig hi]na> te h&el51 hetge5 9 het empiris* lev5 buit5di5 re$s i$] doet4--,de teg5w]p+ dat het gelo( aan e5 niet vrij5 wil e5 v]lamm5d51 v]zwakk5d5 invlo$ op het k>akt] z\ uitoef55 en dat de le] d] onv]antwoordelijkheid het individu tot zu*t na> g5ot1 tot buit5sporige bevr$ig+ van z9nelijke lu/5 z\ v]vo]51 /eunt op ge5 r$elijk5 grond1 en wel hi]om dewijl de wil aan va/e wett5 is gebond51 dewijl hij e5 natuurv]s*ijnsel is en de m5s* niet 9 /aat is zijne h>t/ogt5 na> willekeur bot te vi]54--,de grondslag d] z$ele] behoort te zijn3 de ov]tuig+1 dat de deugdzame en wijze m5s* me] geluk en me] g5ot 9 het lev5 zal hebb51 dan de booze en domme2 m5 moet de m5s*5 inpr5t5 en h5 aanspor5 op grond hi]van na> deugd en wij%eid te /rev54 ,teg5 deze mijne bes*\w+--welke ,god voor de natuur zelve h\dt en 9 alles wat leeft1 sle*ts ,god ziet1 dat wil zegg5 g$aantev]&]+5 ,gods1 ( v]b9d+5 d] w]eldziel met v]s*ill5de deel5 en hoeveelh$5 /(1 als het w>e 7op de wijze d] ,brahm95 gesprok57 vlees*word+5 ,gods1--mag de teg5w]p+ niet word5 gemaakt1 dat dan de gans*e w]eld e5 klu*tspel z\ s*ijn5 te zijn1 e5 spel van ,god met zi* zelv51 wa>9 ge5 z91 ge5 r$elijk doele9de is te ontdekk56--,wanne] ik u ?ans vraag wat dan na> uwe wijze van bes*\w+ het eig5lijke doel des lev5s zijn moet1--wa> dit bonte1 veelvormige en aan vele wisselvalligh$5 ond]hevige aanzijn d] s*epsel5 die elk&] m5igw]f v]sl9d51 z\ he5vo]52 wa>he5 het onoph\delijk drijv5 d] m5s*5 z\ geleid51 die elk&] zoo m5igw]f beoorlog5 en 9 d5 krijg ( door epidemis*e ziekt5 dikw]f bij duiz5d5 plotsel+ wegg]aapt word5 en die op elk&] bij millio55 van gesla*t5 volg51 wa>van het e5e gesla*t uit de grav5 van het voorbijgegane opgroeit2--wanne] ik u nu vraag1 wat dan het eig5lijke doel is d] gans*e 9 de ruimte be/a&e en door d5 tijd doorleefde w]eld8 welk antwoord kunt gij mij da>op gev5 dan nescio1 ( zij is e5 droom1 e5e g$a*te van d5 w]eldgee/1 ( indi5 gij to* iets wilt zegg5 om al?ans e5 /rev5 na> e5 doel uit te drukk5 en wa>toe geologis*e naspor+5 gegronde aanleid+ gev53 de w]eld ontwikkelt zi* na> e5 onbek5d6 doel2 alles wordt behe]s*t door e5e alles doordr+5de wet van ge/adige h]s*epp+ en omzett+1 welke zi* e*t] doet k5n5 als e5e voorwa>ts /rev5de1 me] de volkom5heid nad]5de ontwikkel+2 wa> en wa>m$e deze e*t] aanv+ en wa>he5 zij zal geleid51 wanne] en wa>m$e zij zal e9dig51 hi]van is ons niets bek5d4 ,wat betreft de ontwikkel+ d] bew]ktuigde wez5s1 t5 deze opzigte wordt door de mee/e natuurond]zoek]s ge5 twijfel me] gevo$1 dat de ond]s*eid5e soort5 van plant5 en di]5 niet dadelijk van d5 aanvang af die mate van volkom5heid hebb5 bezet51 welke wij ?ans bij h5 wa>nem51 ma> dat 9 de groote geologis*e tijdp]k5 s*epp+5 van hoog] bew]ktuigde plant5 en di]5 op lag] /a&e1 op me] e5v\dige zijn gevolgd en dat m9d] volkom5 wez5s g$ur5de d5 loop van duiz5d51 ja1 millio55 van j>5--door van liev]l$e plaats grijp5de v]&]+5 9 hunn5 b\w1 welke gelijk5 tr$ hield5 met v]&]+5 van klimaat 7w>mte1 drukk+ d] lu*t1 vo*tigheid1 groot]5 ( g]+]5 rijkdom d] atmosphe] aan koolzuur en vele &]e om/&igh$5 9 v]b& /a&e met de natuur1 welke h5 omr+t71--zi* tot hoog]e volkom5heid hebb5 ontwikkeld4 ,na> de analogie te oordeel51 0 ook de m5s* niet van d5 aanvang af hetge5 hij ?ans is1 ma> heeft ook hij v]s*ill5de physis*e ontwikkel+sgrad5 doorloop51 wa>m$e ongetwijfeld ook de telk5s zi* k5ba> mak5de zielsuit+5 ev5 als alle &]e ho$anigh$5 9 ov]e5/emm+ w>51 wat betreft de mate h>] volkom5heid ( onvolkom5heid4 ,indi5 op grond van sommige nieuwe ond]zoek+5 als wa>s*ijnlijk mag word5 aang5om51 dat de m5s*5 uit e5 ap5gesla*t zijn voortgesprot5 en dat onze oud/e voorvad]5 ap5 7,*impanse's ( ,orang oetang's en ,pongo's7 zijn gewee/1 da>9 moge voor onz5 trots* iets v]n$]5ds geleg5 zijn2 ma> het is niet te m9 wa>1 dat de lig*aamsb\w d] onvolkom5/e m5s*5 welke teg5woordig op de a>de lev51 de oorspronkelijke bewon]s van ,nieuw-,holl& 7,au/rali7--9 d5 vorm van gelaat en s*$el1 dikk5 buik1 hunne lange1 smalle l$emat5 en dunne kuit5--e5e groote mate van ov]e5kom/ hebb5 met de vorm5 d] hoog]e aapsoort51 welke zij 9 ho$anigh$5 des gee/es sle*ts we9ig ov]treff51 dewijl zij e5e hoog/ onvolmaakte taal hebb51 e5 geheel di]lijk lev5 leid51 ge5e va/e woonplaats5 bezitt51 ge5e hutt5 b\w5 en niet v]d] dan tot #g kunn5 tell54 ,door de gelo(wa>dig/e reizig]s is da>5teg5 beve/igd geword51 dat de #e #f voet hooge ,*impanse 7,pi!cus ,troglodites7 hutt5 b\wt1 zi* bij het gaan van afgebrok5e takk5 b$i5t en da>m$e slag5 uitdeelt1 neg]9n5 ro(t welke hij 9 e5e gruwzaam wellu/ige gevang5s*ap h\dt1 en dat m5 h5 7tam gemaakt zijnde7 ze] gemakkelijk kan le]5 aan tafel aan te zitt5 ev5 als e5 m5s*1 ( a*t] d5 /oel te /aan om te b$i554--,dat de gee/v]mog5s bij de di]5 van die des m5s*5 niet 9 a>d 7qualitatief71 ma> sle*ts 9 de mate welke zij er van bezitt5 7quantitatief7 v]s*ill51 dat le]t ons op e5e onw$]sprekelijke wijze e5e onbevooroordeelde bes*\w+ hunn] zielsv]rigt+5 en e5e opm]kzame v]gelijk+ van hunne h]s55 en van hunn5 s*$el met di5 van het ,au/ralis*e m5s*5ras1 d] neg]s en van het ,kaukasis*e m5s*5ras4 ,door het v]/& van d5 hond be/aat de w]eld1 zegt e5 d] oud/e g$5kteek55 van m5s*elijke bes*av+1 de heilige s*rift d] ,z5d ,ave/a1 en langs welk5 weg1 9 welke v]b9d+ met organis*e /(1 9 welk5 di]lijk5 vorm het v]/& het e]/ op a>de gekom5 7dat wil zegg51 uit de /( het e]/ zi* e5 weg heeft geba&1 tot ontwikkel+ gekom57 is1 dat wet5 wij niet4 ,elk l&b\wkundige k5t het m]kwa>dige v]s*ijnsel dat het gevolg is van het kruis5 van rass5 onz] tamme di]51 wa>uit /e$s edel] vorm5 voortspruit54 ,ook de ba/a>d5 d] v]s*ill5de m5s*5rass5 zijn vru*tba>4 ,om de be/5digheid d] soort5 7species7 wat de v]s*ill5de di]5 betreft1 te bewijz5 en aan te toon5 dat de ond]s*eid5e di]soort51 wel is wa>1 ba/a>d5 kunn5 v]wekk51 ma> dat zij niet zam5smelt51 dat ge5e tuss*5vorm51 tot de voortteel+ ges*ikt1 kunn5 word5 voortgebragt1 b]oept m5 zi* gewoonlijk op de ba/a>d5 welke het gevolg zijn e5] p>+ van e5 ezel met e5e m]rie1 zoom$e van e5 h5g/ met e5e ezel91 op de muildi]5 en muilezels welke 9 d5 regel onvru*tba> zijn4 ,ma> 9 dit opzigt is onze erv>+ ze] bep]kt en /rekt zij zi* uit ov] e5 ze] g]+ getal soort54--,niet alle gevall5 wa>9 individu5 van ond]s*eid5e di]soort5 zi* gepa>d en ba/a>d5 geteeld hebb5 die w$] vru*tba> w>51 zijn t] mijn] k5nis gekom54 ,van het konijn 7,lepus ,cuniculus ,l47 met d5 geme55 haas 7,lepus timidus ,l471 en van dez5 met d5 ,alp5- ( witt5 haas 7,lepus v>iabilis ,l47 is het e*t] bewez52 ook de ba/a>d5 van gemz5bokk5 7,antilope ,rupicapra ,l47 met tamme geit5 7,capra ,hircus ,l47 #dd1 van voss5 7,canis vulpes ,l47 met teev5 7,canis famili>is ,l471 van hond5 met wolv9n5 7,canis ,lupus ,l471 en van /e5bokk5 7,capra ,ibex ,l47 met geit51 w>5 vru*tba>4 ,er be/aat wijd]s vol/rekt ge5 grond om aan te nem5 dat1 behalve de hi] g5oemd5 7wa>bij het toevallig w]d wa>g5om571 niet nog vele &]e v]s*ill5de di]soort5 vru*tb>e ba/a>d5 kunn5 teel51 indi5 sle*ts de b\w hunn] gesla*tsdeel5 zoodanig is1 dat de pa>+ kan plaats grijp54 ,en mogt5 de ba/a>d5 van e5ige dez] di]5 ?ans onvru*tba> zijn1 dan mag hi]uit nog niet het besluit word5 getrokk5 dat de ba/a>d5 van &]e di]soort5 9 d5 voormalig5 tijd1 ond] d5 invlo$ van e5 geheel &] klimaat onvru*tba> w>54--,om kort te gaan1 het voortteel+sv]mog5 d] ba/a>d5 van e5 aantal v]s*ill5de di]soort5 van d5 huidig5 tijd is bewez54 ,/el nu1 dat e5ige ,*impanseap5 neg]9n5 hadd5 bezwang]d en dat de ba/a>d51 door ha> geba>d1 ond]l+ zi* voortplant51 lat] dan w$] met neg]s ( ,au/ralirs 7welke laat/g5oemd5 ond] de m5s*5 op d5 laag/5 trap /aan en het mee/ met ,*impanse's ov]e5kom57 zi* v]m5g51 wa>uit individu5 ont/aan die re$s e5e me]d]e volkom5heid bezitt5 als de e]/e ba/a>d5 van ap5 en neg]9n51 en die zi* lat] met individu5 van het ,kaukasis*e ras p>5 en k9d]5 t] w]eld br5g51 dan zal het twe$e en d]de gesla*t dez] laat/51 indi5 zij zi* 9 e5 gun/ig klimaat kunn5 ontwikkel51 ge5e groot]e ov]e5kom/ met e5 ,*impanse me] hebb5 dan tuss*5 ,"l ,palm]/on en e5 ,papoea be/aat1 ( tuss*5 e5e go$ gevormde ,lady en e5e ,hott5tots*e vr\w1 die wel is wa> ge5 vet/a>t draagt gelijk de s*ap5 9 ha> l& inheems*1 ma> niettem9 aan ha> lig*aam ze] ov]e5kom5de uitw]k+5 d] eig5a>dige ge/eldheid van dit l& en zijn klimaat v]toon5 kan1 ev5 als het s*aap4 ,het gemis e5] ges*i$5is die v]d] reikt dan tot op #e #fjjj j>5 vr onz5 tijd2 de niet opgeheld]de dui/]nis1 wa>9 de oorsprong van het m5s*elijke gesla*t zi* v]lie/1 /rekt ev5 zoo ze] t] beve/ig+ van de hi] voorg$rag5e bes*\w+1 als de trapsgewijze opklimm+ van het e5v\dig/e tot het mee/ zaamge/elde1 welke 9 de gans*e natuur wordt wa>g5om51 en ev5 zoo ze] als de sle*ts van liev]l$e me] volkom5 word5de1 voortga&e ontwikkel+ van elk individu1--en de r$5 er van is wa>s*ijnlijk jui/ hi]9 geleg5 dat de m5s* niet onmiddellijk als zoodanig1 9 die volkom5heid welke hij ?ans 9 het ,kaukasis*e ras heeft b]eikt1 ges*ap5 w]d1 ma> dat hij1 na uit e5e volmaakt] gevormde ap5type langzam]h& te zijn ont/aan1 welligt nog duiz5de j>5 noodig _h1 om uit zijn half di]lijk5 toe/& welke ov]e5kwam met di5 d] ,bos*jesmann5 ( d] oorspronkelijke bewon]s van ,nieuw-,holl&1 tot e5e me]d]e volkom5heid op te klimm51 zi* trapsgewijs en famili5- ( rasgewijze te v]$el51 te ontwikkel54 ,da> e*t] de w]eldziel welke zi* met de /( v]b9dt t5 e9de zi* z9nelijk te op5b>51 na> voor ons raadsela*tige1 miss*i5 voor imm] onnaspeurlijke wett51 zi* op ge5e &]e wijze uit1 dan ev5r$ig en ov]e5kom/ig aan de vorm5 welke zij telk5 male aang5om5 en de organ5 die zij gevormd heeft1 en welke wijze volkom5 ov]e5/emt met de v]s*ill5de /(felijke zam5/ell+ dez] organ5--b4 v4 met het sp9w]ktuig bij de sp91 met het zangorgaan bij d5 na*tegaal1 met de kle9]e h]s55 bij d5 aap 7die me] regelmatige kronkel+5 en m9d] talrijke1 9 hunne omtrekk5 ond]l+ me] ov]e5kom5de s*i]eil&5 hebb571 met de groot]e en zi* vooral door e5 veel groot]5 voorho(dslap k5m]k5de h]s55 bij d5 m5s* 7wa>van de hemisph]5 de kle9e h]s55 geheel en al b$ekk571--kan hi]uit1 wel is wa>1 het v]mo$5 ont/aan1 dat insgelijks het m5s*elijk gesla*t zo[el na> het lig*aam als na> d5 gee/ /e$s tot hoog] volkom5heid zal opklimm51 ma> te gelijk volgt da>uit e5e nieuwe beve/ig+ van mijne bes*\w+3 dat de m5s* ge5 vrij5 wil hebb5 kan4 ,welligt zult gij hi]op antwoord5 dat het e5 d5kbeeld z\ moet5 g5oemd word5 ,gode onwa>dig1 indi5 m5 aannam dat hij de drijfkra*t1 de ziel is 9 g9ds*5 aap1 9 d5 krokodil1 9 d5 vraatzu*tig5 wolf ( 9 d5 blo$dor/ig5 tijg]2 dat dezelfde ,god die hi] 9 de ge/alte e5] b>mh>tige zu/] met op(f]5de liefde e5 kranke v]pleegt1 ( g9ds 9 e5 ,kant ( ,newton nad5kt ov] de wett5 van het zuiv] v]/&1 ( ov] de zwa>tekra*t welke de gans*e w]eld behe]s*t1--insgelijks 9 g55 dief ( moord5a> w]kzaam is1 die zijne bijl wet tot het pleg5 d] roekelooze daad1 ( die 9 het na*telijke dui/] bij zijn buurman inbreekt om hem te b]oov51 ( 9 di5 vij& des li*ts die op d5 driev\dig gekroond5 /oel te ,rome zit en plann5 sme$t om het m5s*elijke gesla*t 9 onwet5dheid te dompel5 en 9 slav5boeij5 te kl9k52----dit to* z\ ge5e w$]legg+ mijn] bes*\w+1 hoog/5s e5e teg5w]p+ mog5 heet51 wa>op ik u ond] &]5 z\ kunn5 antwoord51 dat de tijg] die het lam v]s*eurt1 ( de kat welke e5e vre$zame muis van het lev5 b]o(t1 indi5 zij ov] hunne h&elwijze kond5 nad5k51 ze] zek]lijk 9 hunne eig5e oog51 ev5 als 9 de onz5 volkom5 g]egtva>digd z\d5 zijn1 dewijl de ijz]5 natuurwet h5 onwer/aanba> dw+t &]e lev5de wez5s te v]moord51 t5 e9de zelv5 9 het lev5 te kunn5 blijv5 en dat op gelijke wijze elke dief1 ( moord5a>1 ( b$rieg] e5e v]onts*uldig+ voor zijne misdaad en voor het door hem gepleegde b$rog z\ kunn5 opgev5 welke hem1 al?ans bij geleg5heid van de volvo]+ d] daad1 9 zijne eig5e oog5 regtva>digt4 ,er be/aat voor ons ge5e absolute mate van go$ en kwaad1 dewijl elke maat/af di5 wij t] h& kunn5 nem51 sle*ts e5 v]gelijk5de ( betrekkelijke maat/af is1 afhankelijk van d5 graad van bes*av+ di5 wij hebb5 b]eikt1 van het /&punt wa>op wij /aan en van wa> wij iets beoordeel54 ,zelfs van het gelo( aan e5 p]soonlijk5 ,god kunt gij ge5 me] zek]5 maat/af ontle554 ,want /el1 dat gij ,god van de natuur s*eidt en hem als e5 koetsi] op d5 bok laat zitt5 en de teugels d] natuurwett5 9 ,hoog/deszelfs eig5e h&5 nem51 t5 e9de de vele duiz5de kra*t5 welke 9 de w]eld w]kzaam zijn1 9 h>e behoorlijke baan te h\d5 en voortdur5d zelf te be/ur53 dan moet gij to* 9 elk geval toegev5 dat deze ,god insgelijks d5 tijg] be/uurt1 zoom$e d5 teugel des wolfs die met het lam 9 d5 blo$ig5 muil wegsnelt1 9 de h& h\dt1--dat hij m$e aan d5 moord5a>1 aan d5 dief d5 weg wij/1 ( 7indi5 gij dit liev] w5s*t te hoor57 de teugels somwijl5 loslaat1 opdat de dief ( moord5a> zijn eig5 weg gaan en de misdaad b$rijv5 kan4 ,gij moet dan to* toe/emm5 dat uw p]soonlijk reg]5de 7almagtige7 ,god het kwaad1 het booze1 de zonde1 het ongeluk1 b4 v4 het /r&5 en v]gaan van e5 s*ip1 aan boord wa>van zi* #gb t5 deele ze] ons*uldige en go$e m5s*5 bevond51 toelaat4--,en nu vraag ik u1 heeft het niet volkom5 dezelfde beteek5is1 is het1 wat d5 z9 betreft1 t5 slotte niet volkom5 hetzelfde1 wanne] m5 zegt gelijk de ,*ri/55 do53 de p]soonlijk reg]5de1 ,almagtige ,god laat het booze toe1 v]oorlo(t d5 tijg] en d5 m5s*elijk5 booswi*t te roov5 en te moord51--( wanne] m5 zegt gelijk bro$] ,avondrood doet3 de tijg]1 de moord5a> is ,god zelf1 dat wil zegg5 e5e v]e5ig+ d] w]eldziel met v]s*ill5dsoortig gevormde /(4-- --8 ,dat e*t] de kra*t niet ges*eid5 kan word5 van de /( en de uit de natuur v]drev5e ,god d] ,*ri/55 sle*ts 9 hunne v]beeld+ be/aat1 heb ik re$s aang$uid4 ,deze ,*ri/elijke ,god is 9 d] daad niets &]s dan de m5s*1 voorge/eld als buit5 zi* zelv5 te /aan3--e5e som van m5s*elijke eig5s*app51 die m5 zi* 9 e5e one9dige volkom5heid d5kt en v]si]t met d5 titel van al-magtig1 al-go$1 al-wijs4 ,er kan ev5m9 e5 ,god zijn zond] w]eld1 als e5e kra*t zond] /(felijk5 drag]4 ,ev5 als het wez5 van elk afzond]lijk d+ de som zijn] eig5s*app5 is1 zoo kan ,god niets &]s zijn dan de som van de eig5s*app5 d] natuur1 dat is het wez5 d] natuur1 ( met &]e woord5 de natuur zelve4 ,vele m5s*5 vorm5 zi* van datg5e 't welk m5 het wez5 van iets noemt1 de wond]lijk/e1 v]w>d/e d5kbeeld54 ,het zal miss*i5 niet ongepa/1 ma> 9 teg5deel hi] de regte plaats zijn om aan te toon51 zoo als re$s ,sp9oza heeft gele]d1 dat het wez5 van iets niet &]s is dan de som zijn] eig5s*app54 ,t5 e9de dit te bewijz51 moet5 wij datg5e hetwelk gewoonlijk /(1 mat]ie wordt geheet51 wat van nad]bij en grondig] bes*\w5 en ik v]zoek u1 wa>de bro$]s1 mij tot dat e9de nog g$ur5de e5ige oog5blikk5 uwe a&a*t te will5 v]le554 ,ontl$5 wij dit begrip /( en kiez5 wij tot voorw]p van ons ond]zoek e5ig lig*aam na> welgevall51 welks eig5s*app5 ons het be/ bek5d zijn1 b4 v4 het papi] wa>op wij s*rijv51 dez5 inktkok] met hetge5 hij bevat1 ( e5 bill>dbal1 e5e ijz]5 /aaf1 ( dit /uk gemunt g\d dat ik hi] 9 de h& heb4 ,dit g\d heeft de navolg5de eig5s*app51 welke ik door middel van mijne z9tuig5 deels regt/reeks kan wa>nem51 t5 deele e]/ na 9 het w]k ge/elde proefnem+5 kan le]5 k5n54 ,het heeft--#ao4 uitgebreidheid1 volum51 dat wil zegg5 het beslaat e5e zek]e ruimte1 wa>9 zi* te gelijk]tijd ge5 &] lig*aam bev9d5 kan2 het is1 zoo als de natuurkundig5 zegg51 ondoordr+ba>4 ,zijne kle9/e deel5 word5 door cohaesiekra*t aan elk&] geh\d54--#bo4 ,het bezit logheid 7traagheid1 v]mog5 om wer/& te bi$571 dat wil zegg51 het kan ge5e v]&]+ 9 zijn toe/& te weeg br5g5 uit zi* zelf2 er is e5e buit5 hetzelve ligg5de oorzaak noodig om het te v]&]5 b4 v4 uit d5 toe/& van ru/ 9 beweg+ te br5g54--#co4 ,het bezit de eig5s*ap 7t5 gevolge van d5 invlo$ van &]e oorzak57 om zijn volum5 te v]&]51 namelijk1 nu e5e groot]e1 dan w$] e5e kle9]e ruimte te beslaan2 het laat zi* tot 9 zek]e mate zam5drukk5 en door middel van w>mte uitzett52 e5 hoog5 graad van w>mte geeft aan de kle9/e deeltjes uitzett+skra*t1 t5 gevolge wa>van hun aggregatie-toe/& v]&]t en het metaal vloeiba>1 ja1 zelfs g$eeltelijk dampvormig wordt4--#do4 ,het beslaat de ruimte welke het inneemt1 nietteg5/a&e zijne dig!id1 niet volkom5 gelijkmatig1 ma> is vol van uit]/ kle9e 7onzigtb>e7 tuss*5ruimt51 wa>9 vreemdsoortige /(f5 e5e plaats kunn5 v9d51 door welke b4 v4 wat] kan he5dr+51 wanne] m5 e5 met wat] gevuld5 g\d5 kogel aan e5e ze] zw>e drukk+ bloot/elt2 het is d]halve poreus4--#eo4 ,het is 9 kle9e en imm] kle9]e deel5 deelba>1 welke e9delijk zoo kle9 zijn dat zelfs het /]k/ gewap5de oog ze z9nelijk niet me] kan wa>nem5 en dat het be/aan er van als atom5 sle*ts g$a*t kan word54--#fo4 ,het is zwa>1 dat wil zegg51 het bezit de neig+ om na> het midd5punt d] a>de te vall51 welke laat/e b5ev5s de vroeg] g5oemde eig5s*app5 het geme5s*appelijk met alle &]e lig*am51 dat is met de /( 9 het algeme5 bezit4 ,buit5di5 heeft het nog e5 aantal eig5dommelijke eig5s*app51 wa>door het zi* van alle &]e lig*am5 ond]s*eidt4 ,het heeft e5 soortelijk gewigt en is 7bij nul graad temp]atuur7 #ai #c_/aj maal zwa>d] dan e5 gelijk volum5 van g$e/ille]d wat]1 dat wil zegg51 de graad zijn] dig!id ( massa is zoo vele mal5 7#ai1cbe7 me] dan van wat]4--#go4 ,indi5 de gewigtsv]h\d+ 7het zoog5aamde *emis*e aequival5t7 van de wat]/( gelijk #a ge/eld wordt1 dan heeft het de eig5s*ap zi* 9 de gewigtsv]h\d+ van #aif1d met &]e /(f5 b4 v4 met *loor te v]e5ig54 ,het aequival5t van *loor is #ce1e en met ev5 vele gewigtsdeel5 7gre91 lood7 v]b9d5 zi* t5 all5 tijde #aif1d en nimm] e5 groot]1 nimm] e5 kle9] aantal gewigtsdeel5 7gre91 lood1 enz47 g\d tot enkelv\dig *loorg\d en ev5zoo v]b9dt zi* driemaal zooveel *loor met hetzelfde aequival5t 7#aif1d7 g\d tot driev\dig *loorg\d4--#ho4 ,deze eig5s*ap om zi* met *loor tot driev\dig *loorg\d te v]b9d51 op5ba>t zi* wanne] m5 het 9 kon+swat] 7e5 m5gsel van *loorwat]/(- en salpet]zuur7 oplo/2 dan vormt het e5e geele vloei/(1 die ge5e d] vroeg] g5oemde en volg5de eig5s*app5 van het g\d me] bezit en wa>uit enkelv\dig *loorg\d1 zoom$e &]e v]b9d+5 en deze w$]om met v]s*ill5de eig5s*app5 da>ge/eld kunn5 word54 ,alle &]e zur5 e*t]1 zoom$e zwavel oef55 er ge55 invlo$ op uit1 ev5m9 als de zuur/( des dampkr+s1 wa>door het niet aang$aan wordt2 het roe/ niet en beh\dt voortdur5d zijn glans4--#io4 ,het is e5 go$e geleid] van w>mte en van electriciteit4 ,zijne soortelijke w>mte 7w>mtecapaciteit7 b$raagt #j1jcbd1 dat wil zegg51 indi5 de hoeveelheid wat] welke v]eis*t wordt1 om e5 gelijke gewigt%oeveelheid wat] van nul graad tot op #a temp]atuur te v]w>m51 gelijk #a ge/eld wordt1 dan is deze hoeveelheid voor het g\d sle*ts #j1jcbd4--ajo4 ,het smelt bij /]ke witgloeihitte 7van ongeve] #abjj ,c47 en wordt1 indi5 de /room e5] /]ke electris*e batt]ij door e5 g\ddraad wordt ontlad51 zelfs dampvormig4 ,bij het v]koel5 kri/allise]t het 9 te]l+vorm4--#aao4 ,het bezit de hoog/e mate van rekba>heid1 me] dan elk &] metaal en laat zi* door ham]5 tot ze] dunne blaadjes slaan4 ,het is m9d] va/ dan ijz]1 va/] dan lood en wordt 9 d5 vorm van e5 draad t] dikte van #b millimet]s e]/ door e5 gewigt van #fh pond ,n$]l&s* van elk&] ges*eid54--#abo4 ,het heeft e5 /]k5 glans1 is ondoorzigtba> en heeft de eig5s*ap die li*t/ral5 t]ug te kaats51 welke ons geel toes*ijn54 ,de som dez] eig5s*app5 is het wez5 van het g\d4 ,/ell5 wij ons nu voor1 dat deze eig5s*app51 de e5e na de &]e1 aan het g\d word5 ontnom51 wat blijft er dan van het g\d ov]8--,antwoord3 ge5 ,,g\d1 d]halve niets1 vol/rekt niets4--,ontnem5 wij er b4 v4 de twaalfde eig5s*ap aan en /ell5 wij ons voor1 dat het g\d de eig5s*ap3 li*t/ral5 t]ug te kaats51 vol/rekt niet bezit1 dan z\ het no* geel zijn1 no* e5e &]e kleur hebb51 ma> da>5teg5 doorzigtig wez5 gelijk de lu*t1 d]halve voor ons volkom5 onzigtba>2--nem5 wij v]d] voor d5 oog5blik aan dat zijne ond] no4 #f opgetelde eig5s*ap3 met e5 gewigt #ai mal5 zwa>d] dan wat]1 na> het midd5punt d] a>de te drukk51--zoom$e zijne #a/e eig5s*ap1 de z4g4 cohaesie1 de kra*t van zam5hang zijn] kle9/e deeltjes1 wa>door het zijne bepaalde gr5z5 en ondoordr+ba>heid beh\dt1 niet aanwezig zijn1--dan z\ het /ukje g\d uit mijne h& spoorloos v]dwijn51 dewijl al de &]e neg5 eig5s*app5 sle*ts 9 v]b& met de drie opg5oemd5 d5kba> zijn1 met welke zij jui/ die con/ante som uitmak51 welke wij gewoon zijn massief ( regul9is* g\d te noem54--,indi5 ik op gelijke wijze de eig5s*app51 welke dit /ukje ijz] bezit1 ( de eig5s*app5 van d5 phosphorus 9 mijne v]beeld+ er aan ontneem b4 v4 zijne g]+e zwa>te 7#a1gg71 zijne gemakkelijke smeltba>heid 7re$s bij #dd1b71 zijne doors*ijn5dheid1 kleurloo%eid 7( geela*tige kleur71 zijne groote v]wants*ap met de zuur/( d] lu*t1 t5 gevolge wa>van hij voortdur5d is omr+d met e5 rook welke 9 de dui/]nis li*t van zi* geeft1 wanne] hij aan d5 invlo$ des dampkr+s is blootge/eld1 zijne gemakkelijke ontvlamba>heid1 enz41--wat blijft er dan van d5 phosphorus ov]8--,natuurlijk3 ge5 phosphorus1 d]halve algeme5 g5om5 ge5e /(1 d4 i4 niets4 ,op gelijke wijze kunn5 wij alle 9 het geme5e lev5 zoog5aamde /(f5 ( lig*am51 zo[el enkelv\dig5 als zam5ge/eld51 bew]ktuigd5 als onbew]ktuigd5 aan onze bes*\w+ ond]w]p51 die ons all51 zond] e5e enkele uitzond]+1 dezelfde slotsom zull5 oplev]53 dat er1 9 d5 eig5lijk5 z91 vol/rekt ge5e /( be/aat1 dewijl alles dat ons als /( ( als e5e zek]e soort van /( voorkomt1 sle*ts de hoeveelheid ( de som van e5 bepaald1 hetzij groot] ( kle9] getal eig5s*app5 is1 die bij h>e ontmoet+ met &]e teg5ge/elde eig5s*app5 7z4 g4 /(f57 nieuwe eig5s*app5 ontwikkel5 en zi* da>door als kra*t1 als beweg+sv]s*ijnsel lat5 wa>nem54--,de /ell+ d]halve dat ge5e kra*t be/aat welke niet aan /( is gebond51 is e5e onom/ootelijke wa>heid1 dewijl al hetge5 wij tot ons gemak 9 het gewone lev5 /( noem5 en wa>aan wij v]s*ill5de b5am+5 gev51 niet &]s is dan het product van eig5s*app51 die ond]l+ 9 v]b9d+ tot elk&] zijn getr$5 en h>5 invlo$ gelijktijdig uitoef551 wa>door zij zi* als /( aan onze z9tuig5 voordo54 ,e5e som van d]gelijke zam5w]k5de eig5s*app5 zijn b4 v4 ook de #fb z4 g4 enkelv\dige /(f5 ( elem5t5 d] s*eikundig5 elk afzond]lijk4 ,sommig5 hunn] eig5s*app51 zoo als vorm 7omvang1 uitge/rek!id71 kleur1 zwa>te1 w>mte lat5 zi* door ons regt/reeks wa>nem51 dat wil zegg51 ond] d5 invlo$ d] algeme5 he]s*5de kra*t5 wa>ond] wij 9 d5 dampkr+ lev52 &]5 kom5 t5 deele e]/ te voors*ijn bij h>e ontmoet+ van vreemde eig5s*app5 7aanrak+ met &]e /(f57 b4v4 e5ige van de eig5s*app5 welke wij kalium heet51 zoodra zij 9 aanrak+ kom5 met de som van eig5s*app5 welke wat] wordt geheet51--( wanne] het geheel d] eig5s*app5 g5aamd z9k1 9 aanrak+ komt met de som van eig5s*app51 geheet5 v]dund zwavelzuur1 enz4 ,9 het dagelijks*e lev51 het is wa>1 wordt algeme5 de /( op e5 gans* &]e wijze bes*\wd1 welke door e5e langdurige misleid+ ons tot gewoonte is geword54 ,m5 beoordeelt ha> jui/ als w>e zij het e5ige dat positief aanwezig is en geeft aan al de v]e5ig+5 van gelijktijdige eig5s*app51 welke zi* ond] de gewone om/&igh$5 niet v]&]5 ( die sle*ts ze] langzaam e5e v]&]+ ond]gaan b4 v4 aan ijz] ( h\t1 zoo lang als aan e5 eig5dommelijk lig*aam ( /( e5e afzond]lijke b5am+1 totdat het ijz] 9 roe/ is ov]gegaan1 ( het h\t tot koolzuur1 wat] en as* is v]br& geword54 ,deze b5am+5 mog5 kor!id%alve voor het geheel d] telk5s aanwezige gelijktijdige eig5s*app5 vol/rekt onontbe]lijk word5 gea*t4 ,het gaat e*t] d5 s*eikundige die1 om te weg51 vr zijne s*aal zit1 met deze zoog5aamde /(f5 volkom5 op dezelfde wijze1 als d5 crim9el5 regt] voor wi5 het wetboek ligt op5geslag51 met d5 vrij5 wil d] m5s*54 ,g5e s*rijft /( toe aan elke v]e5ig+ van eig5s*app5 welke de s*aal zijn] balans na> de a>de doet neig51 d]halve zwa>te heeft1--deze vrij5 wil aan elk5 m5s* die teg5 de wet heeft gezondigd4 ,de zwa>tekra*t is e*t] ev5m9 e5 bewijs van het aanwez5 van /(1 als de zonde van vrij5 wil4 ,want de zwa>te is t5 duidelijk/e niets &]s dan e5e eig5s*ap1 e5e betrekk+ tot e5 midd5punt 9 het heelal1 welke zi* kan op5b>5 9 v]b& ( 9 zam5w]k+ met e5e groot]e ( g]+]e m5igte &]e eig5s*app51 b4 v4 met die welke wij lood1 /aal1 /e5 noem51 ma> die niet noodzakelijk met alle eig5s*app5 zi* gelijktijdig behoeft te uit51 die b4 v4 met de eig5s*app5 g5aamd li*t1 w>mte1 electriciteit1 magnetismus niet v]bond5 is4--,zond]l+ to* dat de natuurkundig5 jui/ op grond hi]van en 9 teg5spraak met zi* zelv5 deze eig5s*app5 onweegb>e /(f56 noemd51 nietteg5/a&e zij to*1 ev5 als de zwa>te1 sle*ts beweg+sv]s*ijnsel5 d4 i4 eig5s*app5 zijn4 ,&]e gele]d5 s*]pt5 hun v]/&1 om teg5ov] de le] d] zoog5aamde mat]iali/51 iets gee/elijks 9 de natuur te ontdekk54 ,zond]b>e misleid+6 ,gee/ wordt all]wege gevond51 ma> het is de /(1 welke ontbreekt en ze] moeijelijk1 ja1 onmogelijk mag het gea*t word51 het be/aan van /(1 van mat]ie 9 absolut5 z9 te bewijz54 ,indi5 er w]kelijk /( ( /(f5 be/ond5 en zij niet uitsluit5d betrekkelijk]wijze tot onze z9nelijk grove opvatt+ voorh&5 w>51 dan moe/5 h>e eig5s*app5 ook ond] alle om/&igh$5 /e$s dezelfd5 blijv54 ,wanne] ik e*t] e5 /uk kalium op het wat] leg1 dat b9n5 we9ige oog5blikk5 voor mijne oog5 spoorloos v]dwijnt 7dewijl het zi* met de zuur/( van het wat] v]b9dt1 het gevormde kalihydraat 9 het wat] wordt opgelo/ en de vrij geword5 wat]/( v]br&t71--( wanne] ik #d deel5 zwavel met #be deel5 kwik doore5wrijf en dan deze beide zie v]&]5 9 zw>t kwikzilv]moor dat1 door sublimatie1 w$] wordt omgezet 9 v]miljo51 hetwelk ik tot 9 de all]fijn/e deel5 kan v]deel5 en tot po$] mak51 zond] dat ik 9 /aat zal zijn iets &]s dan v]miljo5 ( ook sle*ts e5 enkel d] vorige zwavel- ( kwikdeeltjes w$] te ontdekk51--moet ik dan hi]uit niet tot het besluit kom5 dat de voormalige toe/&51 als kalium1 zwavel en kwik1 ge5e w]kelijke mat]ie zijn gewee/1 ma> sle*ts e5e hoeveelheid eig5s*app5 die1 9 /rijd g]ak5de met &]e teg5ge/elde eig5s*app51 h>e vroeg]e eig5s*app5 moe/5 aflegg51 t]wijl zi* 9 de plaats da>van nieuwe1 tot dusv]re sluim]5de eig5s*app5 ontwikkeld54 ,hi]op zull5 welligt vele s*eikundig5 antwoord53 ongetwijfeld v]&]5 deze /(f5 h>5 vorm en h>e eig5s*app5 wanne] zij zi* met &]e /(f5 v]b9d51 dewijl dan e5e nieuwe /( ont/aat welke w$]om &]e vorm5 en eig5s*app5 heeft2 voor elke soort van /( e*t] is vorm en eig5s*ap ev5 onv]&]lijk als de gewigt%oeveelh$5 7aequival5t57 con/ant zijn1 wa>ond] zij zi* v]b9d52--ma> wa>m$e1 vraag ik w$]1 v]b9dt zi* dan de phosphorus--e5e enkelv\dige /(--wanne] hij 9 de lu*tl$ige ruimte 7geheel en al afgeslot5 van elke aanrak+ met de zuur/( d] lu*t en van alle &]e /(f571 alln doordi5 de zon er op s*ijnt ( e5e /]ke hitte zijn invlo$ er op uitoef5t1 voor het oog des bes*\w]s wordt omgezet 9 e5 k>mijnrood po$]1 dat niet v]giftig is en 9 het algeme5 geheel &]e eig5s*app5 bezit dan de phosphorus1 welke e*t] 7na h]haalde de/illatie 9 e5e koolzuur-atmosphe]7 w$] op nieuw en zond] v]lies van gewigt 9 d5zelfd5 kleurlooz5 en v]giftig5 phosphorus met al zijne eig5s*app5 ov]gaat8 ,z\ m5 ook deze v]s*ijnsel5 /( mog5 noem58--,onmogelijk2 want dan z\ het bewijs zijn gelev]d dat e5e /(1 e5e enkelv\dige /( gelijk de phosphorus1 kan ov]gaan 9 e5e &]e welke geheel v]s*ill5de eig5s*app5 bezit1 en dat deze twe$e /( zi* op nieuw kan h]s*epp5 9 de e]/e met alle eig5s*app5 die zij vroeg] _h1 zond] dat er iets aan toegevoegd ( van v]lor5 g]aakt is4 ,wie to* z\ het k>mijnroode1 ons*adelijke po$]1 d5 zoog5aamd5 amorph5 phosphorus als id5tiek bes*\w5 met de halfdoorsnijd5de1 kleurlooze1 ligt ontbr&b>e1 9 de lu*t rook5de en 9 het donk] li*t gev5de1 hoog/ v]giftige zelf/&igheid1 welke wij gewon5 phosphorus noem51 indi5 hij d5 ov]gang van het e5e 9 het &]e niet _h wa>g5om5 en zulks niet elk5 dag 9 zijn laboratorium kon wa>nem58 ,wij moet5 d]halve aannem51 dat ge5e onv]&]lijke1 d]halve vol/rekt ge5e /( 9 de natuur aanwezig is en dat wij ov]al sle*ts v]s*ijnsel51 eig5s*app5 zi51 welke door &]e eig5s*app51 gelijk hi] bij d5 phosphorus door het li*t ( de w>mte1 9 het lev5 g]oep51 ( v]nietigd d4 i4 aan de z9nelijke wa>nem+ onttog5 word54 ,dewijl e*t] deze v]s*ijnsel51 d4 i4 het v]b& tuss*5 zek]e bijn behoor5de1 gelijktijdig w]k5de eig5s*app5 /e$s na> va/e wett5 w$]ke]5 en zelfs 9 de groot/e v]&]+51 9 de w]k+ d] mee/ mogelijke hoeveelheid eig5s*app5 welke e5 w$]ke]ig5 invlo$ op elk&] uitoef551 zi* d]gelijke va/e wett5 lat5 wa>nem51 /elt m5 zi* deze eig5s*app5 voor als aan /( gebond52 m5 neemt het be/aan van kle9/e ( one9dig kle9e deeltjes van deze /( aan1 welke m5 atom5 heet en v]kla>t de v]s*ill5de eig5s*app5 di] lig*am51 welke s*eikundig op gelijke wijze zijn zam5ge/eld1 b4 v4 d] beide vroeg] b$oelde toe/&5 van de zoog5aamde enkelv\dige /( phosphorus1 zoom$e van vele zam5ge/elde 7d] zoog5aamde isom]e7 lig*am5 hypo!tis* door e5e v]s*ill5de ligwijze dez] atom54 ,da> e*t] deze atom5 door ge5 /]felijk oog ooit kunn5 word5 gezi5 en met betrekk+ tot onze ges*ik!id t] wa>nem+ niets &]s zijn dan bloote ma!matis*e punt51 die sle*ts g$a*t kunn5 word5 en welke m5 zi* moet voor/ell5 one9dig kle9 en 9 one9dig groot aantal aanwezig te zijn1 dan volgt hi]uit t5 duidelijk/e dat alle /(1 dat de gans*e lig*amelijke w]eld zuiv] d5kbeeldig is4 ,het is wa>1 de s*eikundige bes*\wt de atom5 niet als one9dig kle9e deel51 ma> als de zoodanig5 die niet voor v]d]e v]deel+ vatba> zijn4 #de ,dit is e*t] e5e v]ond]/ell+ welke tot onoplosb>e teg5/rijdigh$5 vo]t1 zoo als het navolg5de voorbeeld duidelijk zal do5 zi54 ,suik]1 zetmeel en h\t zijn drie v]s*ill5de lig*am5 welke v]s*ill5de eig5s*app5 bezitt51 en niettem9 alle drie gelijkmatig uit #e atom5 wat]-1 #e zuur- en #f kool/( be/aan4 ,deze atom5 nu moet5 9 de drie v]s*ill5de lig*am5 e5e v]s*ill5de ligwijze hebb5 7op e5e &]e wijze geord5d ( nev5s elk&] geplaat/ zijn7 en da>door de v]s*ill5de eig5s*app5 van suik]1 zetmeel en h\t te weeg br5g54 ,ma>--e5 atoom moet imm]s ondeelba> zijn en e*t] be/aat1 na> deze !orie1 elk atoom suik] uit #e atom5 wat]-1 #e zuur- en #f kool/(1 d]halve uit ze/i5 v]s*ill5de deel5 ( enkele atom56 #df--;,hi]uit volgt dat het aannem5 van het be/aan van atom5 als niets &]s kan word5 aangem]kt dan als e5 hulpmiddel t] v]gemakkelijk+1 wa>9 m5 bij gebrek van e5e v]kl>+1 voorloopig e5e uitdrukk+ v9dt voor de aan wett5 gebond5e orde d] v]s*ijnsel51 ma> dat er 9 absolut5 z9 ge5e /( be/aat1 er ge5e be/aan kan4 ,da>m$e v]dwijnt de teg5/ell+ tuss*5 gee/ en lig*aam en elk ond]s*eid tuss*5 ziel en /( valt weg4 ,ho$anig deze wijze van bes*\w+ ook 9 teg5spraak moge zijn met de all$aags*e opvatt+ d] zaak1 kan m5 zi* e*t] gemakkelijk van h>e wa>heid ov]tuig51 en zelfs met betrekk+ tot die eig5s*ap d] zoog5aamde lig*am51 welke het aanwezig zijn van /( op het h&ta/elijk/e s*ijnt te bewijz51 namelijk de uitgebreidheid1 het volum5 d] lig*am5 en d5 teg5/& welk5 zij bi$5 aan e5 vreemd da>op invlo$ uitoef55d lig*aam1 b4 v4 mijn v+]1 mijne h&4 7,ik wil hi] niet sprek5 van de oorspronkelijk lu*t- ( gasvormige lig*am5 en ev5m9 van het feit1 dat alle druipb>e1 ja de mee/e va/e lig*am5 door hitte gasvormig kunn5 gemaakt word51 ma> heb hi] uitsluit5d het oog op de w]ktuigelijke deelba>heid d] va/e lig*am547 ,9 deze h& heb ik e5 /uk zwavel1 g\d1 krijt ( kamf]1 ( e5 /uk muskus en noem dit /uk zwavel ( muskus e5 lig*aam1 e5e /(4 ,deze /( kan ik e*t] voortdur5d 9 kle9]e deel5 v]deel5 welke e9delijk1 indi5 ik voortga ze fijn te wrijv51 zoo kle9 word51 dat ik ze met het bloote oog niet me] kan zi5 en ze alle5 nog door middel van de /]k/e v]grootglaz5 kan wa>nem54 ,deze kle9/e1 microscopis*e deeltjes kan ik sle*ts om die r$5 niet v]d] v]deel51 dewijl mijne h& en mijne w]ktuig5 te gr( zijn om de v]deel+ ond] het microscoop nog v]d] voort te zett54--,elk deeltje bezit nog /e$s de eig5s*ap van zwavel1 ( van muskus4--,dat de v]deel+ e*t] nog veel v]d] kan gaan1 bewij/ de muskus die g$ur5de e5 gans* ja> 9 mijne kam] kan ligg5 zond] van gewigt te v]m9d]5 en to* de geheele kam] met d5 bek5d51 hem eig5a>dig5 reuk v]vult4 ,deze 9 de lu*t zwev5de muskusdeeltjes kan ik zelfs met de /]k/e v]grootglaz5 niet me] wa>nem54 ,er be/aat e*t] no* e5e natuurlijke1 no* e5e logis*e r$51 om te v]ond]/ell5 dat deze 9 de lu*t zwev5de deeltjes1 wi] aanwez5 sle*ts en uitsluit5d nog door middel d] reukz5uw5 kan word5 wa>g5om51 niet nog v]d]1 ja tot 9 het one9dige kunn5 v]deeld word51 zoodat zij t5 laat/e nog sle*ts wiskun/ige punt5 zijn4--,euclides re$s v]kla>de het geometris*e punt te zijn datge51 hetwelk ge5e deel51 ( ,,ge5e ,,uitgebreidheid heeft4 ,indi5 er nu ge5e /( be/aat en het wez5 van iets de som is zijn] eig5s*app51 hoe kan ,god dan iets &]s zijn dan voor zi* zelv53 het eeuwige bewu/zijn1 en voor ons3 de som ( het totaal van alle eig5s*app5 d] natuur8--,twee zijn] eig5s*app5 zijn ruimte en tijd1 9 en door welke hij zijne g$a*t5 tot w]kelijkheid maakt4 ,deze g$a*t5 zijn de v]s*ijnsel5 9 de natuur4 ,wij zijn sle*ts e5e van deze v]s*ijnsel51 hoewel wij de slotsom van millio55 maal millio55 zam5w]k5de1 do* v]s*ill5de eig5s*app5 mog5 g5oemd word54 ,wij zijn de buit5 zi* zelv5 geplaat/e ,god1 wa>9 de groote w]eld d] v]s*ijnsel5 zi* 9 het kle9e t]ugkaat/1--wa>9 ,god zi* als het w>e t5 twe$e male d5kt4 ,indi5 dit nu w]kelijk zoodanig is1 hoe kunn5 wij dan e5 vrij5 wil hebb58 ,hoewel de le] d] atom5 e5e hypo!se is welke ons tot teg5/rijdigh$5 v]leidt1 zoo heeft zij onze *emis*e k5nis niettem9 buit5geme5 bevord]d4 ,m5 zal d]halve voorloopig de atom5 9 de s*eikundige !orin ev5ze] moet5 beh\d51 als m5 9 het empiris*e lev51 t] me] gemakkelijke opvatt+ van de v]s*ijnsel51 zal voortgaan om alle be/5dig voorkom5de v]e5ig+5 van zek]e eig5s*app5 /( te noem5 en da>aan afzond]lijke b5am+5 te gev51 zoo als g\d1 suik]1 zetmeel1 h\t1 enz4--,9 di5 z9 zal ook ik mij 9 het v]volg van deze uitdrukk+5 blijv5 b$i554 ,v]gunt mij t5 slotte nog met e5 enkel woord te sprek5 van de groote moeijelijkheid1 wa>m$e de natuurond]zoek] heeft te kamp5 bij de buit5gewoon groote m5igvuldigheid van het organis*e lev51 t5 e9de de lev5sv]s*ijnsel51 zoom$e d5 rijkdom aan ge/alt5 van de plant5- en di]5w]eld uit de algeme5 bek5de1 *emis*e en physis*e kra*t5 te v]kl>54 ,re$s bij d5 aanvang mijn] voordragt heb ik op deze moeijelijkheid gewez51 welke t5 duidelijk/e h>5 oorsprong heeft 9 het groote aantal gelijktijdig w]kzame kra*t54 ,het physis*e lev5 van het organismus op zi* zelf bes*\wd 7als iets gegev5s7 laat zi*1 wel is wa>1 uit de t] b$oelde plaats 7zie vroeg] bladzijde #cag7 opg5oemde1 all]wege met de /( v]breide kra*t5 v]kl>51 zond] dat m5 &]e zoog5aamde typis*e ( eig5dommelijke lev5skra*t5 welke van de onorganis*e natuur v]s*ill51 behoeft aan te nem52 wa>om e*t] het lev5 d] v]s*ill5de organism5 sle*ts tijdelijk van duur is1 en dit bij elke afzond]lijke soort op e5 ond]s*eid551 va/ bepaald5 7gemiddeld57 tijd oph\dt1 laat zi* da>uit ev5m9 v]kl>51--als de bijzond]e vorm welke elk d] #ajj1jjj plant5- en #acj1jjj di]soort5 bezit die tot h$5 bes*rev5 zijn geword51 da>uit kan word5 afgeleid1 en welke to* all51 nietteg5/a&e het groote ond]s*eid 9 h>5 vorm en de afwijk5de1 m5igw]f wond]b>e /ructuur van de m5igte h>] organ51 uit dezelfde grond/(f51 bij de w]k+ van dezelfde physis*e en *emis*e kra*t5 zijn ont/aan4 ,moe/ dan 9 de atom5 d] elem5t51 welke de eiwit/( ( d5 doj] van het vr\welijke ei uitmak5 7v]gelijk de analys5 die lag] word5 gevond57 het /rev5 niet ligg51--dat door de w]k+ van het mannelijke zaad bij de zoog5aamde bevru*t+ d4 i4 wez5lijk door het indr+5 d] sp]matozoid5 9 d5 doj] e]/ gewekt ( w]kzaam gemaakt wordt en wa>bij de gelijktijdige gun/ige invlo$ van algeme5e natuurkra*t5 b4 v4 van e5 bepaald5 gemiddeld5 7no* te hoog51 no* te lag57 w>mtegraad1 als noodzakelijke voorwa>de wordt aang5om51--moe/ dan 9 deze atom5 niet het h>monis* /rev5 zijn geleg51 om bij voortdur5d5 toevo] van gelijke /(f5 7als eiwit1 blo$7 e5 di]lijk ( m5s*elijk lig*aam met al zijne deel5 te vorm51--hi] e5 oog ( e5 oor 7beide zoo wond]vol1 s*ijnba> zamge/eld en to* zoo e5v\dig van inrigt+67 te do5 ont/aan1 eld]s zi* tot e5e spi] ( e5e long1 e5e z5uw ( e5 bor/be5 te v]e5ig51--uit e5 bepaald aantal spi]51 be5d]51 pez51 ad]5 en z5uw5 e5 arm1 e5e h& met v+]s te mak5 en al deze deel5 en organ5 9 het behoorlijke aantal1 t] behoorlijk] plaats da> te /ell51 zoom$e 9 de v]eis*te v]h\d+ d] duiz5d5 van cell51 vezel51 membran51 ad]5 en z5uw51 wa>uit zij be/aan6--en deze wond]volle kra*t z\ 9 de *emis*e /(f51 9 de atom5 ligg56 ,9 e5ige atom5 zuur/(1 kali1 phosphorus ( zwavel1 welke dit ho5d]ei me] bezit dan het g9ds*e 7wa>van het e*t] 9 zulk e5e g]+e mate v]s*ilt1 dat m5 door middel van e5 s*eikundig ond]zoek niet 9 /aat is e5ig ond]s*eid tuss*5 beid5 aan te toon57 z\ het v]mog5 zijn geleg51 om de geheel v]s*ill5de gesla*tsorgan5 van d5 haan met kam1 spor5 en pra*tig gev$]te te voors*ijn te br5g51--t]wijl de afwezigheid van dit pa> atom5 aan het &]e ei dat 9 hetzelfde ne/ uitgebroeid wordt1 de kra*t geeft om e5e h5 te do5 ont/aan1 welke w$] geheel v]s*ill5d gevormde gesla*tsdeel51 &] gev$]te bezit dan de haan en spor5 no* kam heeft1--ja t]wijl miss*i5 bij e5e gelijke p]c5tsgewijze v]h\d+ d] be/&deel5 9 e5 kalko55ei e5 geheel &] di]3 e5 kalko5s*e haan ( h5 wordt uitgebroeid4 ,t5 e9de aan de lez]s die zi* niet bijzond] hebb5 bezig geh\d5 met de beoef5+ d] *emie1 e5 d5kbeeld te gev5 van de groote m5igte kra*t5 welke gelijktijdig 9 het organismus w]kzaam zijn1 van het +ewikkelde zam5/el van s*ijnba> zoo e5v\dige /(f5 als doj] en eiwit1 deel ik de volg5de analys5 m$e4 7,van het mannelijke zaad ontbrek5 naauwkeurige *emis*e analys5 nog bijna geheel en al47 ,het eiwit be/aat uit /ik/(1 kool/(1 wat]/( en zuur/(1 ongeve] 9 die v]h\d+ als 9 ,muld]'s oude proten=mule is uitg$rukt3 ,n#e ,c#dj ,h#cj ,o#ab1 wa>bij e*t] na> gelang van de v]s*ill5de soort5 van eiwit 9 het di]5- en plant5rijk nog e5e groot]e ( g]+]e hoeveelheid zwavel1 ook phosphorus en nog me] ( m9d] zuur/( komt4 ,hond]d deel5 doj] zijn volg5s ,gobley 9 het kipp5- en 9 het k>p]ei 7welke laat/5 uitsluit5d uit doj]1 zond] eiwit be/aan7 zamge/eld uit3 -------------------- ,kipp5ei4 ,k>p]ei4 -------------------- ,vitell9e #ae1gf #ad1jh ,m>g>9e en ,elane #ba1cj #b1eg ,*ole/]9e #j1dd #j1bg ,leci?9e #h1dc #c1jd ,c]ebr9e #j1cj #j1bj ,*loorammonium #j1jc #j1jd ,*loornatrium en ,*loorkalium #j1bh #j1de ,zwavelzure kali #j1bh #j1jd ,phosphorzure kali #j1jd ,phosphorzur5 kalk en phosphorzure magnesia #a1jb #j1bi ,alcoholextract #j1dj #j1ci ,vliez5 #ad1ec ,kleur/(1 spor5 van ijz]1 enz4 #j1ee #j1jc ,wat] #ea1di #fd1jh -------------------- ,en 9 hond]d deel5 as* w]d5 gevond53 ---------------------------------------- -- ,,9 ,,d5 ,,doj]4 ,,9 ,,het ,,eiwit4 ---------------------------------------- -- door door door door ,poleck4 ,web]4 ,poleck4 ,web]4 ---------------------------------------- -- ,kali #h1ic #aj1ij #b1cf #bg1ff ,natron #e1ab #a1jh #bc1jd #ab1ji ,*loorkalium #da1bi ,*loornatrium #i1ab #i1af #ci1cj ,kalk #ab1ba #ac1fb #a1gd #b1ij ,magnesia #b1jg #b1bj #a1fj #b1gj ,i,jzeroxyde #a1de #b1cj #j1dd #j1ed ,phosphorzuur #fc1ha #fj1af #d1hc #c1af ,phosphorzuurhydraat #e1gb ,zwavelzuur #b1fc #a1gj ,kieselzuur #j1ee #j1fb #j1di #j1bh ,koolzuur #aa1fj #i1fg ---------------------------------------- -- ,wij behoev5 sle*ts e5 vlugtig5 blik te w]p5 op het zam5/el van het ei uit zoo vel]lei v]s*ill5de /(f5 die 9 g55 deele enkelv\dige /(f5 zijn1 ma> die elk w$] be/aan uit e5e v]e5ig+ t5 m9/e van #b1 gewoonlijk van #c1 ja #d zoog5aamde elem5t51 om te begrijp5 met welke moeijelijkh$5 de natuurond]zoek]s 9 toekom/ige eeuw5 zull5 te kamp5 hebb51 om de v]s*ijnsel5 van het organis*e lev5 t]ug te br5g5 tot de bek5de *emis*e en physis*e kra*t54 ,e5e e]/e /ell+ onz] h$5daags*e natuurwet5s*ap is 7gelijk u op e5e voldo5de wijze is bek5d73 dat m5g+1 #dg kra*t en vorm all5 niet &]s dan gelijktijdig zi* v]&]5 en dat1 wanne] v]&]+ 9 de m5g+ plaats heeft1 noodzakelijk]wijze insgelijks de kra*t 7( eig5s*ap7 en de vorm zi* moet5 v]&]54 ,wat het plant5rijk betreft b4 v41 behoev5 wij sle*ts e5 blik te w]p5 op onze tu95 en onze tamme a>dappel5 en gro5tesoort5 gade te slaan1 wa>9 m5 de oorspronkelijke1 9 het wild groeij5de /amplant5 t] naauw]nood kan h]k5n51 om deze /ell+ t5 volle bewa>heid te zi51 en wij moet5 bek5n5 dat gelijke vo$+ 7gelijke /(comb9atie73 gelijke ge/altevorm+1 ongelijke vo$+ 7ongelijke /(comb9atie73 ongelijke ge/altevorm+ t5 gevolge heeft4 ,da>5teg5 z\ m5 aan de algeme5e geld5dheid van d5 regel dez] /ell+ twijfel51 wanne] m5 het di]5rijk gadeslaat en ziet hoe uit het e5e ei e5e h51 uit het &]e e5 haan gebor5 wordt1 nietteg5/a&e de s*eikundige niet 9 /aat is e5ig ond]s*eid 9 de zam5/ell+ dez] eij]5 te ontdekk54 ,dit kan e*t] zijn grond hebb5 9 de onvolkom5heid d] me?ode ( wel hi]91 dat m5 er tot h$5 niet 9 geslaagd is om door middel d] analyse van organis*e lig*am5 resultat5 te v]krijg51 welke e5e voldo5de jui/heid bezitt54 ,want wanne] wij zi51 dat indi5 e5 atoom wat]/( en zuur/( me] wordt gevoegd bij rietsuik] 7,c#ab ,h#aa ,o#aa7 deze wordt omgezet 9 druiv5suik] 7,c#ab ,h#ab ,o#ab71 ( dat vijf atom5 wat]1 ontnom5 aan d5 reuk- en smakelooz51 fraai gekri/allise]d5 zoog5aamd5 t]p5tijnkamf] 7,c#bj ,h#af #f;,,ho71 dez5 v]&]5 9 e5e aang5ame1 na> hyac9!n riek5de olie 7,c#bj ,h#ag ,o71--( dat lig*am51 welke niet sle*ts wat betreft de m5g+sgewigt5 hunn] be/&deel51 ma> 7ev5 als de #b v]s*ill5de zur5 wa>9 het druiv5zuur zi* laat ontl$57 insgelijks 9 alle &]e eig5s*app5 bijna volkom5 met elk&] ov]e5/emm51 niettem9 van elk&] v]s*ill5 moet5 9 de m5g+ ( 9 de ligg+ d] kle9/e deel51 dewijl de gepol>ise]de li*t/raal bij beid5 niet dezelfde w]k+ te weeg br5gt en het pol>isatievlak bij het e5e zuur regts1 bij het &]e t] l9k]zijde afwijkt1-- ja dat e5 geheel ons*adelijk z\t1 als mi]5zure ammoniak 7,h#d ,,no1 ,c#b ,,ho#c7 bloot door het te v]hitt5 9 e5 /]k w]k5d v]gift1 9 blaauwzuur 7,,hc#b ,n 7 #d;,,ho7 wordt v]&]d1 hetwelk zoodra het 9 aanrak+ komt met wat] en e5 /]k zuur1 w$] 9 ammoniak en mi]5zuur ov]gaat1--dat d]halve uit s*ijnba> zoo g]+e /(felijke v]&]+5 t]/ond geheel &]e kra*t5 word5 gebor5 en nieuwe lig*am5 met geheel &]e eig5s*app5 dan vroeg] ont/aan1 #dh dan mog5 wij de /ellige hoop vo$51 e5maal 9 /aat te zull5 zijn niet sle*ts 9 de zad5 van alle plant51 ma> insgelijks 9 de eij]5 van alle di]5 7wa>uit zi* zoo v]s*ill5de kra*t5 en eig5s*app5 ontwikkel57 ev5e5s /(felijk ond]s*eid aan te toon51 al be/ond dit sle*ts 9 e5ige we9ige me] ( m9d] er 9 aanwezige atom5 phosphorus1 m>g>9e1 c]ebr9e en d]gelijk54 ,wij hebb5 te me] grond om zulks te hop51 wanne] wij b$5k5 dat de v]s*eid5heid d] s*eikundige v]b9d+5 uit niet me] dan e5 #ci tal enkelv\dige /(f5 die veelvuldig voorkom51 s*ijnba> tot 9 het one9dige voortgaat en dat--om sle*ts e5 voorbeeld aan te hal5--alle5 het aantal d] ontl$+s- en afleid+sproduct5 welke van de alcohol5 af/amm5 7de bijzond]e e!rsoort51 de eig5a>dige aldehyd5 en de bepaalde zur51 welke tot elke bijzond]e alcoholsoort behoor57 zoo buit5gewoon groot is1 dat na> de b]ek5+ van d5 ,frans*5 s*eikundige ,dumas alle5 uit het tot h$5 bek5de alcoholradicaal #di 7kool/( en wat]/(7 en ammoniak 7/ik/( en wat]/(7 me] dan #fjjjj v]s*ill5de v]b9d+5 kunn5 word5 gevormd die all5 v]s*ill5de eig5s*app5 bezitt54 ,wanne] wij het als mogelijk moet5 bes*\w51 dat de h]s55 van e5 or?odox5 pa/oor die vr #ejj j>5 ov] ,gods mo$]1 ,gods vad] ( ov] de hemelva>t van ,gods zoon pr$ikte1 uit dezelfde /(deel51 ( al?ans groot5deels uit dezelfde atom5 zuur-1 wat]-1 kool- en /ik/(1 phosphorus1 natron1 kali en kalk be/ond51 die deels tot wat]1 deels tot me] zamge/elde vet- en eiwita*tige v]b9d+5 7als elane1 oliezuur1 oliephosphoruszuur1 m>g>9ezuur1 *ole/]9e1 c]ebr9ezuur1 enz47 zamgegroepe]d w>5 en welke h$5 7jui/ 9 d]gelijke v]b9d+57 de geheel &]s d5k5de h]s55 van d5 wijsge] ,feu]ba* vorm51 nadat zij vr #agf j>5 re$s hadd5 m$egew]kt tot het da>/ell5 van d5 kett]s*5 kop van ,sp9oza1--dan moet5 wij het insgelijks als mogelijk bes*\w5 dat het ons e5maal zal gelukk51 nietteg5/a&e de algeme5e ov]e5/emm+ welke 9 de g5oemde v]b9d+5 he]s*t1 e5 ond]s*eid 9 de *emis*e zam5/ell+ d] v]s*ill5de individuele h]s55 te ontdekk5 en da>uit de ond]s*eid5e rigt+5 van g$a*t5 d] vele millio55 m5s*51 die gelijktijdig op a>de lev5 en na elk&] geleefd hebb51 uit de /( te v]kl>54 ,wij durv5 deze hoop vo$51 hoewel ond] al deze millio55 welligt sle*ts enkele individu5 word5 aangetr(f5 die1 zelfs bij s*ijnba> gelijke uitw5dige om/&igh$5 wa>9 zij lev51 9 de rigt+ hunn] g$a*t51 zoom$e 9 de trekk5 huns k>akt]s en 9 d5 uitw5dig5 vorm des lig*aams volkom5 met elk&] ov]e5kom54 ,v]s*il 9 m5g+1 e5e g]+e hoeveelheid van de e5e /( 9 deze h]s55 me]1 9 g5e m9d]1 e5e &]e comb9atie d] enkelv\dige /(f5 tot zamge/elde v]b9d+51--g]+e afwijk+5 9 d5 vorm en 9 de grootte d] h]s551 zoom$e 9 de v]h\d+ van de afzond]lijke deel5 d] h]s55 tot elk&]1 deze z\d5 dan 79 v]b& met v]s*ill5de indrukk5 door de buit5w]eld te weeg gebragt7 moet5 bes*\wd word5 de oorzak5 d] v]s*eid5heid 9 de rigt+ d] d5kbeeld5 en de mate van gee/v]mog5s di] millio55 van individu54 ,het kan niet onmogelijk zijn de wijze te ontdekk51 wa>op deze v]s*ill5de m5g+s- en vormtoe/&5 d] h]s55 9 v]b& /aan tot de gee/v]mog5s bij de v]s*ill5de individu5 en de /(felijke wett5 op te spor51 wa>na> algeme5 g5om5 alle v]s*ijnsel5 9 de organis*e natuur zi* z9nelijk op5b>52--het wa>om8 deze wett5 e*t] jui/ zoodanig en niet &]s w]k51--wa>om aan elke v]s*ill5dsoortige /(v]e5ig+ e5 bepaald5 vorm 9 het di]5-1 9 het plant5- en 9 het m9]aalrijk toebehoort en wa>om zij ook telk5 male gepa>d gaat met bepaalde1 eig5a>dige v]s*ijnsel5 ( lev5sv]rigt+51 welke wij bij ge5 &]5 vorm1 ge5e &]e /(comb9atie ontmoet51-- dit laat/e wa>om zull5 wij nimm] doorgrond51 ma> altijd /uit5 op iets dat ons onv]kla>ba> is4 ,noemt dit onbek5de gelijk gij wilt2 noemt het natuurnoodzakelijkheid1 w]eldziel1 gee/ 9 de natuur1 eeuwig5 wil1 eeuwig zelfbewu/zijn2 noemt het ,god6--wat to* doet de naam t] zake8--,ma> dit onbek5de dat op d5 held]51 li*t5 dag zi* /e$s op5ba>t op e5e zoo geheimz9nige wijze1 uitsluit5d na> va/e wett5 91 met en door deze raadsela*tige atom51 welke datg5e zam/ell5 hetwelk wij /( noem51--het is v]hev51 het is wond]ba> en s*oon6 70 geteek5d7 ,avondrood4 #ej ,,na*t4 ,nietteg5/a&e de gematigde slotsom welke gij t5 laat/e uit uw /elsel van natuur en ,god trekt1 komt het mij niettem9 huiv]+wekk5d1 ja vreesselijk voor en ik w5s* h>telijk dat het nimm] opgang v9de bij het publiek1 dewijl het e5 v]d]felijk5 invlo$ op de maats*appij z\ kunn5 uitoef554 ,hoe z\ ik ,god als e5 re91 heilig1 go$ wez5 kunn5 v]e]51 indi5 ik op uw voetspoor moe/ geloov5 dat ,hij blo$dor/ig 9 g9ds*5 tijg] rondsluipt om buit te zoek51 ( 9 dez5 moord5a> wo$t die zijns nabuurs vr\w en k9d om het lev5 br5gt1 ( di5s huis 9 br& /eekt t5 e9de hem te b]oov5 ( zi* op hem te wrek58--,hoe durf ik dan d5 booswi*t /raff58 ,wat zal ik hem antwoord51 wanne] hij zi* met de door u v]kondigde le] v]onts*uldigt en zegt3 ik w]d door e5e onwer/aanb>e kra*t g$wong5 te h&el5 gelijk ik de$2--deze mij behe]s*5de kra*t zult gij wa>s*ijnlijk uitg$rukt v9d5 9 d5 vorm mijns s*$els1 wa>m$e ongetwijfeld de inw5dige b\w en e5e bepaalde s*eikundige m5g+ mijn] h]s55 ov]e5kom52 ik heb ge5 vrij5 wil4--,vo]t uwe le] niet regt/reeks na> het gee/v]doov5de gelo( aan de voorbes*ikk+1 aan het fatalismus1 dat re$s zoo veel onheil heeft ge/i*t8 ,,avondrood4 ,wa>de bro$]6 ,indi5 gij u als geloovige ,*ri/5 en met or?odoxe ge/r5gheid aan de zoog5aamde geop5ba>de godsdi5/ h\dt1 kan ik u met e5e m5igte bijbelplaats5 bewijz5 dat gij dan ev5ze] 9 d5 gee/ van ,augu/9us en ,calvijn moe/ geloov5 aan de pra$e/9atie4 ,ik wil mij e*t] niet b]oep5 op boek5 ( autoriteit51 ma> uitsluit5d op de natuur4 ,voor d5 natuurond]zoek] be/aat er ev5m9 e5 vrije wil1 als e5 bl9d toeval1 dewijl alles wat 9 de natuur ges*i$t1 wat de m5s* v]rigt en wat hij d5kt1 e5 noodzakelijk gevolg is van voorafgegane oorzak54 ,ook de m5s*elijke wil is1 zoo als ik op e5e voldo5de wijze v]me5 te hebb5 bewez51 sle*ts e5 s*akel 9 de ket5 van d5 noodzakelijk51 door middel van oorzak5 gevormd5 zam5hang d] gebeurt5iss51 nietteg5/a&e de oorzak5 wa>van onze wilsuit+5 het gevolg zijn1 9 tijdsorde m5igw]f zoo v]re v]wijd]d1 ( zoo v]borg5 zijn kunn51 ( zoo zam5ge/eld en +ewikkeld van a>d zijn1 dat het ons niet altijd mogelijk is ze duidelijk te kunn5 h]k5n54 ,dit e*t] mag als zek] word5 bes*\wd dat gij1 van het ,*ri/elijke dogma uitga&e1 aan uw5 p]soonlijk51 van de natuur ges*eid5 ,god al?ans de ho$anigheid d] voorwet5s*ap moet toek5n5 en aannem5 moet dat ,hem alles1 ook het v]s*rikkelijke1 het booze1 de misdaad welke is gepleegd1 vooraf bek5d 0 en dat hij zulks niet v]h9d]de1 hoewel ,hij almagtig is4 ,hetge5 ik re$s vroeg] heb aangem]kt1 behoef ik ?ans niet te h]hal53 dat deze voorwet5s*ap en het niet v]h9d]5 door d5 almagtig5 ,god volkom5 van gelijke beteek5is is te a*t5 met het zelf v]rigt5 d] daad4 ,e5 m5s*elijk spreekwoord zegt3 de hel] is zoo go$ als de /el]4 ,,na*t4 ,gij dwaalt1 bro$]1 indi5 gij mij bes*\wt als e5 g$a*telooz5 naprat] van de woord5 des bijbels4 ,v]oorlo( mij u te zegg51 dat ik aan het bl9de gelo( d] or?odoxe s*ool re$s voor lang b5 ontwass54 ,ik a*t de r$e v]hev5 bov5 het ges*rev5e woord1 wa>aan ik sle*ts dan gelo(1 wanne] het met de wett5 van het r$elijke d5k5 niet 9 /rijd is4 ,het dualismus van ,god en d] natuur s*ijnt mij e*t] vol/rekt noodzakelijk toe4 ,aan de onafhankelijkheid d] ziel van de /(1 aan d5 vrij5 wil des m5s*5 moet ik geloov51 dewijl &]s aan de z$ele] h>e wez5lijke1 d4i4 z$elijke grondslag geheel en al ontnom5 wordt4 ,de empiris*e maat/af to* van het go$e en het kwade welke gij hebt opgegev51 kan mij niet bevr$ig54 ,om de vrijheid van d5 m5s*elijk5 wil te r$d51 moet5 wij de voorwet5s*ap aan ,god ontzegg54 ,,avondrood4 ,wat8--dan v]laagt gij uw5 ,god tot b5$5 d5 m5s*6 ,wij m5s*5 wet5 imm]s veel van hetge5 ov] ti51 ov] hond]d1 ja ov] hond]de j>5 zal ges*i$51 vooraf te zegg51 namelijk al datg5e hetwelk zi* regelt na> natuurwett5 die ons volkom5 bek5d zijn geword56--,en z\ uw ,god deze natuurwett5 m9d] go$ k5n5 dan wij8--,gev5 wij niet voor elk ja>1 alvor5s het aanvangt1 e5 /]rekundig ja>boek ( zeemansalmanak uit1 wa>9 de /& van alle planet5 t5 opzigte van elk&] en van de zon1 d] trawant5 t5 opzigte van de planet51 zoom$e de /& dez] hemellig*am5 t5 opzigte van de va/e /]r5 met betrekk+ tot onze a>de1 voor elk5 dag des ja>s1 voor elk uur van d5 dag1 voor elke m9uut1 seconde1 ja voor e5 g]+ g$eelte e5] seconde met jui/heid vooraf wordt bek5d gemaakt8--,wet5 wij niet1 dat h$5 na #cb j>51 namelijk op d5 #ai;d5 ,augu/us #ahhg e5e totale zonsv]dui/]+ zal plaats hebb51 en zijn wij niet 9 /aat om voor elke plaats d] a>de 7wa> zij zigtba> zal zijn7 naauwkeurig d5 tijd op te gev5 van d5 aanvang en van het e9de d] v]dui/]+1 zoom$e de grootte en d5 vorm van het v]dui/]de g$eelte1 b5ev5s vele &]e v]s*ijnsel5 welke er m$e gepa>d zull5 gaan8--,hebb5 de /]rekundig5 dan niet ev5 naauwkeurig als alle zons- en maansv]dui/]+5 die zull5 plaats grijp51 insgelijks d5 tijd van doorgang van ,m]curius en ,v5us voor de zon hond]d5 van j>5 vooraf b]ek5d6--,wet5 wij dan niet1 dat de morg5- en avond/] welke ons zoo m5igw]f door h>5 held]5 glans v]heugt1 op d5 #h/5 ,decemb] des ja>s #babe--;d]halve na v]loop van #bga j>5--als e5e kle9e zw>te s*ijf voorbij de zon zal gaan1 nadat zij te rek55 van #ahgd tot op #baag re$s vijfmaal datzelfde v]s*ijnsel zal hebb5 opgelev]d8--,ja1 heeft m5 zelfs niet de wett5 ontdekt welke d5 loop regel5 d] komet51 die g$eeltelijk duiz5d5 van j>5 behoev5 om h>e ban5 te doorloop51 en het w$] v]s*ijn5 d] ,olb]s*e komeet 7welke 9 #ahae w]d wa>g5om57 op d5 #i;d5 ,febru>ij #ahhg1 zoom$e na> de b]ek5+ van ,bessel dat van de komeet van #ahjg op de #cc/e eeuw en dat van de komeet van #ahaa1 na> ,argel&]1 op het ja> #dgjj na ,*ri/us niet vooraf gezegd8--,b]ek5d5 ,lev]ri] en ,adams de elem5t5 niet van e5e nog geheel onbek5de planeet1 duidd5 zij de plaats niet aan wa> deze 9 het w]eldruim z\ zijn1 nietteg5/a&e nog ge5 /]felijk oog ha> _h gezi5 en zeid5 zij niet vooraf1 dat m5 ha> da> z\ v9d51 t] plaatse wa> m5 ha> lat] w]kelijk vond en ,neptunus noemde8--,zijn wij zelfs de wett5 niet op het spoor die zo[el op het physieke1 als op het maats*appelijke lev5 des m5s*5 invlo$ uitoef55 en na> welke wij het gemiddelde getal d] toekom/ige geboort51 /]fgevall5 enz4 le]5 k5n51 ja1 welke ons 9 /aat /ell5 met ev5veel zek]heid vooraf te zegg51 dat op elke #fej p]son5 9 ,frankrijk ja>lijks n zi* aan misdrijf zal s*uldig mak51--als wij de hoeveelheid reg5 na> duim5 en /rep5 vooruit kunn5 bepal51 welke 9 de e]/volg5de vijf j>5 te 's ,grav5hage ( te ,utre*t zal vall56--,z\ uw ,god onwet5d] zijn dan de m5s*8 ,z\ hij de natuurwett5 niet bet] k5n5 dan wij en met behulp da>van niet 9 /aat zijn vooraf te kunn5 zegg51 welke van die #fej p]son5 de misdaad begaan en hoeveel reg5 dagelijks op elke plaats vall5 zal8--,is het niet duidelijk dat ons onv]mog5 om het lot van elk bijzond] m5s*1 om de wersge/eldheid van elk5 afzond]lijk5 dag vooraf te kunn5 opgev51 zijn grond heeft 9 het +ewikkelde d] v]s*ijnsel51 9 het groote aantal gelijktijdig w]k5de oorzak51 wa>door het held]e ov]zigt van de wett5 die dit alles reg]51 voor ons bemoeijelijkt ( onmogelijk wordt gemaakt1 dewijl to* het noodzakelijke gevolg1 het e9dresultaat1 sle*ts uit de va/g]egelde zam5w]k+ van al deze oorzak5 ( kra*t5 gebor5 wordt4 ,uit de volkom5e en grondige k5nis dez] wett5 e*t] moet elke gebeurt5is 9 de natuur en 9 het m5s*elijke lev5 duiz5de j>5 vooruit kunn5 voorzegd word54 ,en deze gave d] voorwet5s*ap welke de m5s* 9 zek]e mate bezit1 ontzegt gij aan uw5 ,god8 ,is dat niet ongeve] gelijkluid5d met geheel en al het aanzijn van ,god te loo*558 ,,na*t4 ,bro$]1 dit d5kbeeld doet mij duizel52 gij vo]t mij na> e5 afgrond wa>9 ik vrees te v]z9k54 ,,morg5rood4 ,lieve ,na*t6 ,ik k5 d5 weg wa> langs gij d5 afgrond kunt omgaan4 ,er vo]t sle*ts e5 enkele weg da>om he54 ,volg mij en ik zal u geleid5 na> de bloemrijke beemde1 wa> ge5 tweespalt he]s*t en alles zi* 9 h>monie oplo/4 ,,avondrood4 ,v]gunt mij vooraf nog e5 enkel woord hi] bij te voeg54 ,de wijsge]5 hebb5 re$s van d5 vroeg/5 tijd tot op ,kant en van dez5 tot op ,hegel ov] d5 vrij5 wil ge/r$51 ma> de vraag is tot h$5 onopgelo/ geblev54 ,wij zijn ge5e wijsge]51 ge5e ideali/51 ma> natuurond]zoek]s en behoor5 te tra*t5 om de vraag die wij will5 oploss51 ons vooraf zoo duidelijk en zoo e5v\dig mogelijk voor te /ell54 ,sle*ts e5 van deze beide gevall5 kan wa> zijn4 ,( 7a7 wij hebb5 e5 vrij5 wil en da> deze sle*ts d5kba> is als de eig5s*ap e5] zelf/&ige1 on/]felijke ziel1 moet5 wij e5e ziel hebb5 welke onafhankelijk is van de *emis*e en physieke kra*t51 die 9 onze h]s55 en 9 de ov]ige deel5 onzes lig*aams w]kzaam zijn4--,( 7b7 de aanwezige v]s*ijnsel5 en opg$ane erv>+ v]oorlov5 ons niet1 aan het be/aan e5] zoodanige onafhankelijke ziel te geloov54 ,wij geloov5 aan de w]kzaamheid d] *emis*e en physieke kra*t5 9 onze h]s553 ma> dan kunn5 wij ge5 vrij5 wil hebb51 omdat1 gelijk gij ze] wel weet1 deze *emis*e en physieke kra*t5 aan onv]&]lijke en onv]biddelijk ge/r5ge1 consequ5te natuurwett5 gehoorzam54 ,laat ons nu e5s nagaan wa>he5 de e]/e /ell+ a ons leidt4 ,wij zijn all5 e5p>ig van gevoel5 en moet5 dit als natuurond]zoek]s zijn1 dat de d+5 wel van vorm en zam5/el v]&]51 ma> dat ge5e nieuwe /(1 ge5e nieuwe kra*t5 kunn5 ges*ap5 word54 ,d]halve kunn5 ook onze ziel5 niet op nieuw ges*ap5 zijn1 ma> moet5 zij vroeg] re$s ond] e5 &]5 vorm hebb5 be/aan4 ,om nu het aanwez5 te v]kl>5 dez] zelf/&ige ziel5 welke van de na> va/e wett5 w]k5de natuurkra*t5 onafhankelijk zijn en e5 vrij5 wil z\d5 hebb51 moet5 wij to* het be/aan van e5 ziel5voorraad ( e5e ziel5bron aannem5 van wa> zij 7langs voor ons geheel onbek5de weg57 9 ons lig*aam zijn gekom51 d]halve e5e algeme5e ziel1 e5e w]eldziel1 e5 ,god4 ,van deze goddelijke ziel heeft zi* e5 deel 9 ons uitge/ort 7hoewel ons onbek5d is wanne] zulks plaats _h1 ( dit ges*i$de bij de bevru*t+1 9 het embryo1 bij de geboorte1 ( lat]87 en zi* h]s*ap5 9 e5e bijzond]e 7individule1 m5s*elijke7 ziel met bijzond]5 vrij5 wil4 ,ma> vrijheid van wil en almagt moet to* bov5al de eig5s*ap zijn d] algeme5e ziel1 dewijl zij zi* 9 het we9igje /( wa>uit wij be/aan1 niet _h kunn5 ov]/ort51 indi5 zij deze eig5s*ap niet bezat4 ,indi5 nu e*t] uwe ziel51 zoom$e de ziel5 van zoo vele millio55 &]e m5s*5--elk afzond]lijk--h>5 eig51 onafhankelijk5 vrij5 wil heeft1 hoe kan ,god dan almagtig zijn en e5 vrij5 wil hebb51 ui?o(de iets vrijs buit5 hem1--ui?o(de zoo vele milio55 afzond]lijke1 van hem onafhankelijke g$eelt5 van vrij5 wil aanwezig zijn8--,is deze v]ond]/ell+ niet ong]ijmd1 onbe/aanba> en leidt zij niet regt/reeks tot het gelo( aan wond]51 't welk gij1 bro$] ,dag1 9 uw evangelie met zoo veel klem hebt be/r$58 ,betaamt het ons1 wi] aanh\d5d /rev5 het is en moet zijn3 de wett5 na te speur5 wa>na> de v]s*ijnsel5 9 de natuur zi* regel51 aan d]gelijke wond]5 te geloov58 ,en 9 welke betrekk+ z\ dan e5 d]gelijke1 van de natuur ges*eid51 p]soonlijke ,god /aan tot de natuurkra*t5 en wett58 ,z\ hij miss*i5 niet &]s v]rigt5 dan toezi5 en--ziel5 s*epp51 namelijk s*epp5 zoodra de geleg5heid da>toe gekom5 is1 d]halve voortdur5d oppass5 en--zoo spo$ig en zoo dikw]f het aan de natuurkra*t5 9 het m5s*elijke lig*aam 7zoom$e vooraf aan twee exempl>5 van d5 vrij5 m5s*elijk5 wil7 aang5aam is gewee/1 uit het vr\welijke ei en het mannelijke zaad de v]eis*te /( da>toe te v]s*aff51 fluks van zijne zijde e5e ziel 9 deze /( te s*epp5 en te zegg51 da> ziel1 loop2 ik wil dat gij zijt en na neg5 ma&5 vrij5 wil hebt4 ,want dan zijt gij vrij en kunt uwes weegs gaan2 ma> geef a*t1 dat gij de v+]s niet br&t2 want all]wege om u he5 zijn natuurkra*t5 w]kzaam en deze bekomm]5 zi* no* om u1 no* om uw5 vrij5 wil4 b4 ,aan d]gelijke wond]5 kunn5 wij niet geloov51 dewijl zij 9 /rijd zijn met het v]/& en met de wa>nem+1 welke laat/e le]t dat de zielsv]mog5s van d5 m5s* sle*ts van liev]l$e 91 met en door de /(--het ei1 embryo1 foetus1 k9d1 jongel+ en volwass5 m5s*--tot ontwikkel+ kom54 ,er blijft ons d]halve niets ov] dan de twe$e v]ond]/ell+ aan te nem5 en ,god met de natuur te v]e5zelvig54 ,do5 wij dit1 dan kunn5 wij--na> de /ellige ( absolute beteek5is van dit begrip--aan ge5 vrij5 wil geloov54 ,dit d5kbeeld van vrijheid van wil is sle*ts e5 zelfb$rog1 e5 waan1 wa>9 de mee/e m5s*5 van de wieg tot aan het graf blijv5 voortlev54--,enkele diepd5k5de p]son5 hebb5 zi* bov5 di5 waan v]hev5 en ond]w]p5 zi* met tevr$5heid aan d5 wil d] natuur1 die zi* 9 h5 doet geld51 ja1 zij putt5 troo/ en opbeur+ uit de g$a*te3 wij zijn sle*ts e5 deel van het eeuwige bewu/zijn1 aan /( gebond51 ?ans lat5t1 ma> zull5 e5maal w$] vrij word54 ,als individu hebb5 wij niets dat ons eig5 toebehoort1 behalve dit individule bewu/zijn 7deze afspiegel+ d] gans*e natuur is ons b9n5/e door middel onz] z9tuig571 dat na onz5 dood 9 de ,godziel als h]9n]+ zal voortlev54 ,,na*t4 ,uwe bes*\w+ is 9 /rijd met mijn innig/ gevoel4 ,de gr5s tuss*5 z$elijke en physieke vrijheid wordt door u niet duidelijk getrokk52 gij v]m5gt de e]/e met de afhankelijkheid onzes lig*aams van de natuurkra*t51 zond] 9 aanm]k+ te nem5 dat de z$elijke vrijheid sle*ts afhangt van z$elijke beweegr$55 en dat wij 9 di5 z9--z$elijk--wel degelijk vrij moet5 zijn4 ,,avondrood4 ,v]gun mij dan1 dat ik dit d5kbeeld naauwkeurig] bes*rijf4--,de inn]lijke opgewek!id1 die wij bege]te1 will5 noem51 hangt af van indrukk5 van buit5 ( van inw5dige a&o5+5 die1 gelijk het geval is met onze h]9n]+51 als e5 gevolg van uitw5dige indrukk5 zijn ov]geblev51 van behoeft51 gevoel1 zoom$e van het voorbeeld door &]5 gegev52 zij kan d]halve niet vrij zijn4 ,ons blijft1 wel is wa>1 de keuze ov] tuss*5 twee bege]t5 en de middel5 t] h>] bevr$ig+4 ,wij kunn5 onze eig5e bege]t5 be/ur5 en behe]s*51 en wanne] wij ov]legg5 en e5e keuze do51 da> s*ijn5 wij ons zelv5 toe vrij te zijn4 ,ma> e5e &]e vraag is deze3 ( wij de ov]legg+51 dan ( de ov]legg+5 ons behe]s*54--,ik gelo( dat zij ons behe]s*54 ,want van wa> to* kom5 de ov]legg+58 ,wij zijn imm]s niets uit en door ons zelv51 ma> alle5 datg5e hetwelk natuur1 opvo$+ en lotgevall5 ons hebb5 gemaakt4 ,re$s 9 het embryo ligt de k]n van het k>akt] en d5 aanleg1 wa>m$e wij t] w]eld kom5 en wa>van de oorzaak moet gezo*t word5 9 de v]s*eid5heid d] oorspronkelijke /(felijke m5g+2--hoe to* z\ het &]s mogelijk zijn1 dat tweel+5 van e5e mo$] m5igw]f zoo geheel v]s*ill5d van elk&] kunn5 zijn van inbor/ en van a>d8 ,opvo$+ en doelmatige ( v]ke]de beh&el+ des lig*aams 9 het tijdp]k van zijne ontwikkel+ drag5 lat] het h>e da>toe bij1 om de eig5a>digh$5 van het opwass5de individu s*]p] ( onduidelijk] te voors*ijn te do5 tr$54 ,ma> no* de oorspronkelijke /(felijke aanleg1 no* de wijze van beh&el+ ( van vo$+ des jeugdig5 lig*aams1 no* het /elsel wa>na> het k9d wordt opgevo$1 /ond5 t] keuze van het individu4 ,hij to* moe/ met bl9dheid zijn geslag51 die niet wilde inzi5 dat onze gee/v]mog5s1 onze inbor/1 onze d5kwijze en ons k>akt] het product zijn d] g5oemde om/&igh$51 welke de ontwikkel+ van het individu behe]s*5 en wa>op deze niet d5 g]+/5 invlo$ kan uitoef554 ,het zijn jui/ zulke oorzak5 wa>op onze keuze niet d5 g]+/5 invlo$ kan uitoef551 wa>na> zi* 7veelal onbem]kba>1 dewijl er ge5 a*t op geslag5 wordt--7 9 rijp]5 leeftijd voortdur5d onz5 wil rigt4 ,uit di5 ho(de moet1 gelijk ik re$s vroeg] heb aangem]kt1 de maat/af word5 v]&]d wa>m$e wij het go$e en kwade met5 en behoort deze zuiv] m5s*elijk te zijn4--,h]9n]t gij u 9 de nieuwspapi]5 te hebb5 gelez5 van d5 man die1 uit e5e ziekte h]/eld1 w$] tevr$5 aan d5 arbeid zat1--tot hij e5s plotsel+ 9 wo$e g]aakte1 zijne vr\w en k9d]5 v]moordde en zi* zelv5 da>na op e5e vreeselijke wijze om het lev5 bragt8 ,indi5 hij 9 het lev5 w>e geblev51 z\ de regt] dan1 op grond van z$elijke beweegr$551 hem van moord bes*uldig5 en als moord5a> hebb5 durv5 /raff58 ,0 de moord aan zijne vr\w en k9d]5 gepleegd e5e zoog5aamde daad van willekeur ( e5e onwillekeurige 7( reflex-7 beweg+8 ,wa> ligt de gr5s tuss*5 gezond van gee/ en krank van gee/8 ,,na*t4 ,da>ov] behoort de g5eeskundige te besliss54 ,d]gelijke gevall51 wa>van gij zoo ev5 gesprok5 hebt1 wa> het moeijelijk is te beoordeel5 ( e5 individu gezond ( ziek van gee/ is1 kunn5 van tijd tot tijd voorkom54 ,de gezonde e*t]--hi]aan valt niet te twijfel5--heeft het volle bewu/zijn van de beweegr$55 zijn] h&el+51 ( zij go$ ( kwaad1 z$elijk ( onz$elijk zijn4 ,nietteg5/a&e dat wilt gij ?ans ook d5 z$elijk5 wil des m5s*5 als e5 noodzakelijk gevolg van oorzak5 voor/ell51 die niet w$] kunn5 bes*\wd word5 als zijn eig5 wil1 ma> da>van geheel onafhankelijk zijn6--,ik gelo( da>5teg5 dat mijn eig5 z$elijke wil1 als e5e eig5s*ap mijn] ziel die mij door ,god w]d ges*onk51 sle*ts van mijn z$elijk inzigt en niet1 gelijk door u wordt bewe]d1 van de natuurwett5 afhankelijk is4 ,want het z$elijke will5 is ge5e natuurwet1 ma> e5e taak1 e5 ideaal1 na> welks v]wez5lijk+ de m5s* moet /rev54 ,en jui/1 dewijl het ons mogelijk is dit ideaal me] en me] te nad]51 kan de wil niet e5ig en alln het gevolg zijn van oorzak5 die van buit5 op ons w]k51 ma> moet integ5deel het gevolg zijn van e5e inn]lijke1 aan wett5 gebond5e regelmaat van het gee/elijke lev5 zelf4 ,,avondrood4 ,dat heet met &]e woord53 de oorzaak van d5 wil ligt 9 de vatba>heid van het gee/elijk lev5 om opgewekt te word54--,gij geeft da>m$e to* tev5s te k5n5 dat er inn]lijke drijfve]51 oorzak5 van d5 wil be/aan en dat is ze] jui/1 dewijl de mee/ bepaalde wil /e$s het duidelijk/ van zijne beweegr$55 bewu/1 d]halve afhankelijk van beweegr$55 is1 d4 i4 van oorzak5 die e]/ vr kort5 tijd ( re$s vele j>5 gel$5 op uw voor indrukk5 vatb>e gemo$ invlo$ kunn5 hebb5 uitgeoef5d1 wa>van de indruk niet is uitgewis*t4 ,zoodra nu gun/ige om/&igh$5 zi* v]e5ig51 die opwekk5d zijn voor dez5 indruk1 zal hij zi* als e5 gevolg di] vroeg]e oorzak5 noodzakelijk] wijze als wil6 uit54 ,,na*t4 ,het is moeijelijk om met u te r$etwi/54 ,ma> gij zult to* toegev5 dat de wil niet 9 di] voege aan bepaalde beweegr$55 is gebond51 dat niet ook &]e oorzak5 invlo$ da>op z\d5 kunn5 uitoef558 ,,morg5rood4 ,gij la*t en gij 7,na*t7 fron/ het voorho(d8--,zond]l+2 wa>om r$etwi/ gij to*6 ,het komt er imm]s 9 het practis*e lev5 jui/ niet zoo ze] op aan ( de vrijheid van wil 9 absolut51 positiv5 z9 g5om5 7met betrekk+ tot ,god en de natuur7 be/aat1 ma> sle*ts ( de m5s* als v]s*ijnsel met betrekk+ tot &]e m5s*5 dez5 vrij5 wil heeft en dit gelo( ik volmondig toe/emm5d te moet5 beantwoord54 ,( de m5s* e5e daad a als zelf/&ig vrij wez51 dan ( b e5e onbek5de magt 9 hem de wilsuit+ te weeg br5gt1 dit is d5 regt] onv]s*illig4 ,da>na> behoeft hij niet te vrag51 dewijl hij zi* noodzakelijk] wijze 9 hetzelfde geval bev9dt als de m5s* ov] wi5 hij zal oordeel51 ( 9 het geval a ( 9 het geval b4 ,de z$]egt] en wetgev] grondt wel degelijk zijn regt om te beloon5 ( te /raff5 op de mate van to]ek5ba>heid van het individu1 niet op de mate wa>9 hij de mogelijkheid ( onmogelijkheid van het be/aan des absoluut vrij5 wils 9 aanm]k+ neemt1 ma> sle*ts 9 zoo v]re als hij1 om te beloon5 ( te /raff51 noodig heeft t5 e]/e e5 p]soon aan wi5 de wil als e5 zi* zelfbewu/e wil kan aang]ek5d word51 en t5 twe$e het bewijs dat op dit will5 de daad wa>ov] geoordeeld wordt1 als voorb$a*te daad is gevolgd4--,het is wa>1 ook hi] loop5 de gr5z5 tuss*5 met bewu/heid en niet met bewu/heid will5 en h&el5 w$]om zoodanig 9 e51 dat het niet imm] mogelijk is deze bepaaldelijk te kunn5 ond]s*eid54 ,d]halve zal elke milde wetgev+ da>he5 zijn g]igt3 dat niet worde ge/raft1 wa> ge5e v]bet]+ me] mogelijk is1 ma> dat ons*adelijk worde gemaakt1 hetge5 voor de zam5lev+ v]d]felijk z\ kunn5 word54 ,,avondrood4 ,toegegev51 bro$]6 ,op dit punt zijn wij de zaak e5s4 ,van ouds h] w]d het als e5e deugd d] go$e en v]li*te vor/5 bes*\wd1 dat zij de misdadig]s g5ade s*onk5 en de dood/raf sle*ts 9 zeldzame gevall5 liet5 voltrekk51 wanne] de toe/& d] maats*appij dit vord]de ( de op5b>e me5+ dit (f] s*e5 te v]lang54 ,,na*t4 ,dit is e5e /ell+ van uw sy/eem welke ik z\ kunn5 beam51 namelijk 9 zoo v]re het w5s*elijk is te a*t5 dat de twijfel aan de mate van to]ek5ba>heid d] misdadig]s d5 wetgev] tot e5e za*t]e beh&el+ van h5 /emme en zulks aanleid+ geve tot afs*aff+ van alle b>ba>s*e /raff54 ,ma> vree/ gij dan niet dat1 indi5 het niet-geloov5 aan d5 vrij5 wil algeme5 v]breid en de afs*rik v]wekk5de /raff5 geheel en al afges*aft w>51 de misdad5 alsdan op e5e onru/b>5de wijze z\d5 to5em58 ,,morg5rood4 ,v]oorlo( mij op deze vraag te antwoord54 ,ik v]me5 mij ov]tuigd te mog5 h\d51 dat ik 9 dit opzigt hetzelfde gevoel5 b5 toeg$aan als bro$] ,avondrood en ,dag4 ,voore]/ v]zoek ik u uwe eig5e erv>+ te raadpleg5 en neem ik de vrijheid u te h]9n]5 aan de feit5 uit de ges*i$5is4--,dit afs*rikk+ssy/eem /aat 9 dezelfde v]h\d+ tot de voormalige wetgev+51 als de hel en het vagevuur tot de ,*ri/elijke k]k4 ,ik loo*5 niet dat de afs*uw van /raf en s*&e bij vele1 niet ze] h>t/ogtelijke m5s*5 e5e beweegr$5 kan zijn1 welke invlo$ op hunn5 wil uitoef5t en h5 t]ug h\dt van het pleg5 van misdad54 ,uit di5 ho(de a*t ik het ook go$1 dat onze wetboek5 /rafbepal+5 /ell5 op het booze d4 i4 op datg5e wat 9 /rijd is met de eis*5 d] maats*appij1 wat e5 d]de s*adelijk is4 ,ik v]hef mijne /em niet teg5 de /raff5 9 het algeme51 ma> alle5 teg5 het doel t] afs*rikk+ hetwelk 9 gruwzame en onm5s*elijke /raff5 z\ geleg5 moet5 zijn4 ,dat zij dit doel niet b]eik51 heeft de ges*i$5is t5 kla>/e bewez54 ,elk gepleegde misdaad /aat 9 e5e regt/reeks*e v]h\d+ tot de h>t/ogt1 welke d5 misdadig] tot het b$rijv5 er van aanzet4 ,da>teg5 kan ge5e afs*rikk+ iets do54 ,zoo lang de drift5 wo$51 wordt elke /raf v]a*t ( er wordt vol/rekt niet aan g$a*t4 ,bezat g$ur5de de midd5eeuw5 niet elke kle9e /ad h>e galg en ha> halsg]igt1 wa> gehang51 gevild1 ,met gloeij5de tang5 geknep51 gevi]5deeld1 g]adbraakt en lev5d v]br& w]d8 ,en zijn wel ooit me] en vreesselijk] misdad5 b$rev52 hebb5 de pap51--deze gee/elijke ,bo?riocephali d] m5s*heid--9 e5ig tijdp]k d] ges*i$5is ooit erg] gewo$ dan de/ijds1 to5 halsg]igt5 en galg5 ev5 talrijk w>5 als kruiz5 en bidkapell52 to5 het gelo( aan hel en vagevuur als het e]/e en gewigtig/e le]/uk w]d bes*\wd1 dat wel is wa> de m5s*5 niet afs*rikte van het kwaad1 ma> niettem9 e5 voortreffelijk lokaas 0 om de keld]s d] kloo/]s met wijnvat5 en de buidels d] biss*opp5 met geld te vull58 ,welke z$eloo%eid he]s*te de/ijds 9 alle rang5 d] maats*appij1 welke snoodh$5 w]d5 niet b$rev56--,en z\ jui/ het dagelijks*e s*\wspel d] b>ba>s*e /raff51 het voorbeeld d] beulskne*t5 die 9 groot5 getale op hunne s*avott5 w]kzaam w>51 niet hebb5 m$egew]kt om de z$elijkheid ond] de m5s*5 nog lag] te do5 dal51 het gevoel te v]/omp51 h5 geme5zaam te mak5 met tooneel5 van me$oog5looze gruwzaamheid en da>door het pleg5 van nieuwe misdad5 voorb]eid hebb58 ,teg5woordig wordt hoog/5s nog e5 onnoozele bo] gevond5 die aan de hel en het vagevuur gelo(t4 ,sle*ts hi] en da> wordt nog e5 zwakke vor/ aangetr(f5 die zi* van de na> magt en invlo$ hak5de ,jezuit5 laat wijs mak51 dat sle*ts het uitzigt op d5 ,*ri/elijk5 hemel1 op de eeuwige gelukzaligheid de hong]5de armo$e kan b$>51--dat sle*ts de vrees voor hel en duivel de zu*t tot opro] b$w+5 en het gepeupel1 de onwet5de volksmassa 9 toom h\d5 kan1--ma> desniettem9 7ja1 ik gelo( jui/ om die r$57 zult gij v9d51 dat het aantal misdad5 s$]t de midd5eeuw5 ond] e5 gelijk aantal d] bevolk+ 9 gelijke mate heeft afg5om51 als de bes*av+1 de v]li*t+ zijn ge/eg54 ,ja1 ik durf als mijn innig/e ov]tuig+ hi]bij voeg5 dat het aantal misdad5 voortaan nog veel snell] zal afnem51 wanne] e5maal e5e r$elijke godsdi5/ de teg5woordige onz9nige gelo(sle] zal hebb5 v]vang51 wanne] e]/ d] pap5spook1 zoo als mis1 bie*t1 enz4 zal zijn afges*aft en m5 zal aanvang5 om de m5s*51 9 plaats van ze s*rik aan te jag5 met hel en vagevuur1 met m5s*5liefde te v]heug54 ,het gelo( d] teg5woordige w]eld is 9 het algeme5 sle*ts e5 s*ijnba> gelo(1 e5 gelo( dat niet gelo(t hetge5 zij v]me5t te geloov52 het is niets &]s dan e5 besluiteloos1 flaauw ongelo(1--hoe kan nu dit gelo( e5 m5s* di5 drift5 v]vo]51 van de misdaad t]ugh\d58 ,het gelo( aan het be/aan e5] hel is to* ge5e ov]tuig+1 doet /e$s nieuw5 twijfel ont/aan en wanne] de ure d] beproev+ is gekom51 wordt de misdaad gepleegd 9 spijt van de hel met al h>e duivel56--,ja1 de erv>+ heeft gele]d1 dat de dom/e m5s*5 die het bl9d/e gelo( s*55 te he*t5 aan de k]kle]1 die het vlijtig/ t] bie*t en t5 avondmaal g+51 9 alle tijdp]k5 d] ges*i$5is jui/ de mee/e en zwa>/e misdad5 hebb5 b$rev54 ,de natuurlijke r$5 welke d5 m5s* t]ugh\dt van het kwade1 heeft h>5 oorsprong 9 zijne maats*appelijke behoeft5 en spruit voort uit de ov]tuig+ dat hij1 het individu1 op d5 duur zelf niet gelukkig kan zijn1 indi5 hij er niet na> /reeft om zijne m$em5s*5 9 wi] midd5 hij woont1 insgelijks gelukkig te mak54 ,deze wa>heid is zoo groot en algeme51 dat zij zi* zelfs op5ba>t ond] e5 h&vol wild51 zoodra deze hun zw]v5d lev5 v]lat51 zi* ond]l+ naauw] aannsluit5 en e5e kle9e kolonie /i*t54 ,want zelfs deze kle9e maats*appelijke v]e5ig+ van m5s*5 die 9 e5 gehu*t van #f #aj hutt5 v]e5igd zijn1 z\ bezwa>lijk #ad dag5 kunn5 blijv5 be/aan1 de v]s*ill5de l$5 z\d5 elk&] noodzakelijk]wijze moet5 v]delg51 indi5 zij zi* niet on?ield5 van inbreuk te mak5 op hunne w$]ke]ige regt51 indi5 zij aan de z$elijke natuurwet1 m5s*5liefde geheet51 niet gehoorzaamd51 niet w$]ke]ig opvolgd5 hetge5 h5 ge5 messias1 ge5 pr(eet heeft gele]d4 ,,dag4 ,dat is volkom5 wa>6 ,hetzelfde heb ik insgelijks bij me] dan e55 wild5 volk/am 9 d5 ,indis*5 ar*ipel wa>g5om54 ,wel s*ijnt de w>e m5s*5liefde d5 ,*ri/55 zoo vreemd te zijn1--wel s*ijn5 zij ha> zoo v]re van hunne natuur v]wijd]d te a*t51 dat zij d5 ,hebrer die voor #ah #a_/b eeuw het aankweek5 van m5s*5liefde aanbeval en niets me] en niets m9d] dan m5s*5liefde aanbeval1 die d]halve niets de$1 niets le]de dan hetge5 de wild5 ond] zi* do5 en jeg5s elk&] 9 a*t nem51--dat zij dez5 man als e5 onb]eikba> ideaal v]god54 ,,na*t4 ,lieve bro$]s6 ,ik h]9n] mij v]s*eid5e gebeurt5iss5 uit het lev5 di] zoog5aamde wild5 en gelo(1 dat gij t5 opzigte van dit punt de zaak bij het regte e9de hebt4 ,het sm>t mij te moet5 bek5n5 dat de vooroordeel51 welke 9 mijn boezem zijn ont/aan door de wijze wa>op onze bigotte oom ,r4444 #ea mij heeft opgevo$1 nietteg5/a&e zij 9 /rijd zijn met alle regel5 van het gezond v]/&1 zi* bij zoo m5ige geleg5heid 9 mijn b9n5/e w$] tra*t5 te do5 geld54 ,het is onteg5zeggelijk dat de jeugdig gebor5 m5s* e5 bepaald5 aanleg en v]mog5s m$e t] w]eld heeft gebragt2 de opvo$+ e*t] en de lat]e lotgevall5 zijn het die op het k>akt] d5 /empel drukk5 en d5 man 9 rijp5 leeftijd mak5 tot hetge5 hij is4 ,de aanleg welke de m5s* bij zijne geboorte m$ebr5gt1 laat zi* v]gelijk5 bij e5e locomotief welk] ketel met go$ v]hitte /oom is gevuld2 de opvo$+ s*rijft aan dez5 aanleg de rigt+1 d5 weg voor langs welk5 hij zal loop51 en de lotgevall5 zijn de conducteur die hem leidt4 ,mogt5 to* alle m5s*5vri5d5 hunne onafgebrok5e opm]kzaamheid geve/igd h\d5 op de opvo$+sge/i*t5 en le]s*ol5 d] jeugd6--,wat b5 ik niet 9 geva> gewee/ om dwal+51 die m5 mij 9 mijne vroeg/e jeugd als heilige wa>h$5 _h +epr5t1 nog v]d] te v]breid5 en de arme ,javan5 9 de or?odoxe gelo(sle] van het zoog5aamde ,*ri/5dom ond]rigt te gev56 ,u1 bro$] ,dag1 zeg ik dank dat gij mij voor d]gelijke zonde heb bewa>d die ik zond] opzet1 ja1 met de be/e b$oel+ z\ begaan hebb51 to5 mijn v]/& nog b5eveld 0 door het tot e5e gewoonte geword5e1 aangele]de1 diep +ewortelde en +epr5te drie-e5heids dogma4--,nu e*t] ru/ ook op u de v]pligt+1 de le]/ell+5 van onz5 oud/5 bro$] te w$]legg51 die mij 9 e5 afgrond dreig5 te /ort5 van wa> ik ge5 uitweg kan v9d54 ,,dag4 ,ik wil u ga>ne mijne gevoel5s da>omtr5t m$$eel5 en ik hoop1 dat ik e5ige van de teg5/rijdigh$5 zal kunn5 oploss51 die welligt sle*ts da>om onz9nig s*ijn5 te zijn ( 9 ond]l+e teg5spraak te /aan1 dewijl de v]ond]/ell+ niet jui/ 01 wa>op de gevolgtrekk+5 w]d5 gegrond en wa>uit ,avondrood1 na> e5 consequ5t beg9sel1 /e$s talrijk]e /ell+5 afleide4--,ma> bro$] ,morg5rood heeft imm]s bewe]d1 d5 e5ig5 weg te k5n5 die rondom g9ds*5 afgrond he5 leidt en ons 9 de h>monis*e /reek br5gt1 wa> ge5e teg5/rijdigh$5 me] word5 gevond56 ,z\d5 wij hem niet v]zoek51 ons vooraf e]/ met zijne bes*\w+5 omtr5t m5s*1 natuur en ,god bek5d te will5 mak51 opdat wij wet5 9 welke /ukk5 hij met ,avondrood v]s*ilt ( met ons ov]e5/emt1 t5 e9de wij lat] het bijnbehoor5de ook bet] 9 zijn v]b& kunn5 beh&el58 ,,morg5rood4 ,ze] ga>ne1 wa>de bro$]s6--,gelijk met alle godsdi5/5 het geval is welke het be/aan d] w]eld ev5m9 kunn5 v]kl>51 als zij het ont/aan 7( het word57 er van kunn5 begrijp51 zoo ook beg9t mijn gelo(/elsel met e5e my!1 die ik u zal voorlez51 dewijl ik ha> na e5 droom di5 ik e5s g$roomd heb1 op het papi] heb gebragt4 ,dit is het e5ige dat ik omtr5t mijne bes*\w+5 t5 dez5 opzigte heb opgeteek5d4 ,ik gelo( bov5di5 dat ik 9 de ontwikkel+ er van ze] kort zijn kan1 dewijl mijne le] 9 het wez5 d] zaak met de /ell+5 van mijn oud/5 bro$] ov]e5komt1 met uitzond]+ van e5 enkel punt4 ,de kom/ onz] jong5s /oorde ons 9 ons gesprek4 ,zij droeg5 ons avondet5 voor zi* uit4 ,het 0 re$s ov] #f ure en (s*oon het re$s e5 g]uim5 tijd _h opgeh\d5 met reg551 bleef de hemel nog /e$s met wolk5 b$ekt1 wa>door de ov]gang van het s*em]li*t dat nog 9 onze hutt5 viel1 9 e5e volslag5e dui/]nis w]d bespo$igd4 ,de lez] weet hoe snel dag en na*t tuss*5 de ke]kr+5 op elk&] volg54 ,b9n5 we9ige oog5blikk5 w>5 de lamp5 aange/ok52 spo$ig hadd5 wij onz5 eetlu/ bevr$igd en w>5 de b$i5d5 met de ov]blijfsel5 van het maal w$] v]dw551--to5 bro$] ,morg5rood zi* g]e$ maakte om aan zijne bel(te te voldo54 ,,gelo(sbek5t5is ,,van ,,bro$] ,,morg5rood4 ,my!4 ,9 d5 beg9ne 0 e5 almagtig gee/ ( ,god1 wi5s wez5 sle*ts be/ond uit tijd en l$ige ruimte en die1 dewijl hij geheel alle5 01 zi* ze] v]veelde4 ,hij s*iep zi* d]halve e5e teg5/ell+1 deelde zi* 9 twee gelijke deel5 en /iet de e5e helft van zi* af1 wa>uit e5 twe$e1 ev5 almagtige gee/ ont/ond die zi* duivel noemde4 ,deze beide 7uit tijd en ruimte gevormde7 teg5/ell+5 draaid5 zi* nu1 ev5 als e5e dubbele /]1 9 e5 kr+ rondom e5 geme5s*appelijk midd5punt en v]maakt5 zi* op die wijze g$ur5de drie millio5 j>5 tamelijk wel4 ,gee/ duivel v]zuimde niet gee/ ,god bij elke geleg5heid teg5 te sprek5 en gee/ ,god s*]pte aan de teg5spraak zijn v]/&4 ,ma> gelijk het be/e middel tot tijdv]drijf e9delijk door zijne e5toonigheid v]moeij5d wordt1 begon het eeuwigdur5d teg5sprek5 ook ,god t5 laat/e te v]vel52 hij v]weet di5 t5 gevolge zijn nev5- ( teg5gee/1 dat hij e5 onbes*eid5e en ondankb>e duivel 0 die zi* teg5 hem v]hief1 nietteg5/a&e hij zijn gans*e aanwez5 sle*ts aan zijne go$heid v]s*uldigd 01 dewijl hij1 ,god1 hem e]/ voor drie millio5 j>5 uit de twe$e helft van zijn eig5 ik _h gemaakt4 ,hi]op gaf de duivel hem met spott5d gela* t5 antwoord1 dat ,god hem dankba> moe/ zijn voor het aang5ame tijdv]drijf1 hetwelk hij hem nu re$s g$ur5de zoo lang5 tijd _h v]s*aft en dat hij da>5teg5 van d5 aanvang af1 ja nog veel vroeg] dan ,god _h be/aan1 aan wi5 hij v]kla>de ge5 dank hoeg5aamd s*uldig te zijn4 ,dit snoode antwoord v]bitt]de d5 e]/gebor5 gee/2 ma> hij kon d5 duivel niet me] v]bann51 die re$s van d5 oog5blik d] v]deel+ af1 ev5 almagtig 0 geword5 als hij en nu met zijn5 toorn spott$e4--,op die wijze w>5 de beide oorspronkelijke gee/5 met elk&] 9 twi/ g]aakt2 zij kond5 zi* e*t] niet van elk&] losmak51 dewijl de be/a&e b& van v]wants*ap h5 bleef v]b9d5 en tot het draaij5 om e5 midd5punt dwong4 ,e9delijk w]d ook de duivel het eeuwige twi/5 en omdraaij5 mo$e en beide1 ,god en de duivel beslot5 op lev5 en dood met elk&] te /rijd54 ,zij kwam5 nu ov]e51 om zi* 9 e5 one9dig aantal one9dig kle9e atom5 te h]s*epp5 en1 elk&] va/om/r5gel5d1 zi* 9 deze atom5 te v]b]g5 en te v]s*uil54 ,zij kwam5 v]d] ov]e51 dat i$] van h5 beid5 9 elk atoom jui/ e5 millio5 oorspronkelijke1 v]s*ill5de eig5s*app5 z\ bezitt51 welke 9 aanrak+ kom5de met &]e atom5 zi* als kra*t5 z\d5 uit5 en door h>e v]b9d+ met &]e w$]om nieuwe1 afgeleide eig5s*app5 z\d5 v]krijg51 wi] aantal voor elke v]b9d+ w]d va/ge/eld op e5 millio5 maal e5 millio54 ,zij bepaald5 deze eig5s*app51 v]deeld5 ze na> gelang van h>5 a>d ond] h5 beid5 en regeld5 de wett51 wa>na> de groote /rijd z\ ge/r$5 word54 ,hi]op om>md5 zij elk&] en van di5 zelfd5 oog5blik af hield5 ,god en duivel op te be/aan1--er ont/ond e5e one9dige m5igte atom51 zij vlog5 snorr5d uite5 en de w]eld 9 nevelvorm1 atom5vorm 0 ont/aan4 ,g$ur5de drie duiz5d millio5 j>5 hebb5 deze atom5 79 elk wa>van ,god en de duivel v]borg5 s*uilt7 nu re$s met elk&] ge/r$52 zonn51 planet5 en man5 zijn ont/aan1--e5ige van g9ds*e eig5s*app5 7die wij m5s*5 zwa>tekra*t1 li*t1 electriciteit en d]gelijk5 noem57 hebb5 betrekkelijk]wijze gesprok5 e5e groote he]s*appij v]kreg52 &]e 7zoo als b4 v4 die welke kalium1 natrium heet57 zijn op het punt gewee/ om v]wonn5 te word52 e5e m5igte atom5 hebb5 zi* op de planeet a>de tot plant5 en di]5 v]e5igd2 9 e5 dez] di]51 9 d5 m5s*1 is de oorspronkelijke eig5s*ap van d5 e]/5 gee/1 de zielskra*t1 re$s 9 e5e veel hoog]e mate te voors*ijn getr$51 dan 9 de &]51--ma> nog /e$s is het twijfela*tig1 wie van de beide gee/51 ,god ( de duivel1 op deze planeet de zege zal behal54 ,zoo zull5 de atom5 /rijd51 zi* v]b9d51 zi* s*eid51 zi* op nieuw v]e5ig5 en 9 /e$s afwissel5de vorm5 word5 h]s*ap51 totdat de eig5s*app5 van e5 d] oorspronkelijke gee/5 7die er 9 v]borg5 ligt7 die des &]5 zull51 v]wonn5 hebb52 mogt de e]/gebor5e gee/ als v]w9na> uit d5 /rijd tr$51 dan moet5 uit d5 vorm des m5s*5 op deze a>de me] volkom5 vorm5 ont/aan1 begaafd met me] volkom5e eig5s*app51--deze moet5 /e$s me] v]$eld word51 de zielskra*t5 moet5 /e$s held]d]1 uitgebreid]1 me] omvatt5d1 goddelijk] word51 totdat e9delijk de duivel v]wonn5 en de w]eldziel 9 zijne re9e oorspronkelijke ho$anigheid w$] te voors*ijn gekom51--totdat de m5s* ,god is geword54--,( z\d5 beide oorspronkelijke gee/5 w$] ev5 magtig uit d5 /rijd t]ugke]58--,( z\de de duivel v]w9n58 ,dit is de my! van de h]s*epp+ en vlees*word+ ,gods4 ,?ans is hij nog v]borg5 9 de natuur en de magt d] teg5/ell+ is groot4 ,ma> hij ontwikkelt zi* en de duur van het ontwikkel+/ijdp]k d] s*epp+ omvat vele millio55 maal millio55 van j>54 ,e9de d] my!4 ,mijn wet5 is mijn geloov54 ,hetge5 ik niet weet ( niet wet5 kan1 dat gelo( ik niet4--,de grond/ell+ wa>na> ik mij bij al mijne ond]zoek+5 rigt is deze1 dat elk v]s*ijnsel zijn grond1 elke w]k+ h>e oorzaak heeft4 ,de w>e natuurond]zoek] moet zi* on?\d5 van alles wat l\t] bespiegel+ mag heet5 en 9 zijne gevolgtrekk+5 ge5e s*r$e v]d] gaan1 dan de g$ane wa>nem+5 v]oorlov54 ,hij moet de natuur door feit51 v]s*ijnsel5 v]kl>5 en opheld]5 en het door hem beh&elde ond]w]p lat5 sprek54 ,zijne taak is3 het uitvors*5 van feit51 wett54 ,ge5 v]s*ijnsel laat zi* v]kl>5 door het afzond]lijk1 op zi* zelve te bes*\w51 ma> door datge5 wat er m$e zam5hangt1 go$ wa> te nem5 en te rangs*ikk51 komt m5 tot e5 jui/ inzigt 9 de zaak4 ,ev5 als bloote v]ond]/ell+5 s*adelijk en v]d]felijk zijn voor de wet5s*ap1 zoo zijn zulks voor het m5s*elijke gesla*t alle /elselmatig voorges*rev5e v]e]+5 van ,god4 ,zij do5 vooroordeel5 ont/aan en zijn oorzaak dat ( geheel niet1 ( e]/ lat] e5 duidelijk begrip d] zak5 wordt v]kreg54 ,9 absolut51 /ellig5 z9 g5om5 be/aat er ge5e /(1 gelijk re$s vroeg] bro$] ,avondrood uitvo]ig heeft aangetoond1 dewijl alles wat wij /( noem51 sle*ts e5e v]e5ig+ is van e5 groot] ( kle9] getal zam5w]k5de eig5s*app51 die zi* gezam5lijk lat5 h]leid5 tot beweg+sv]s*ijnsel5 7kra*t574 ,niets ru/ 9 het heelal4--,9 e5 betrekkelijk5 z9 bes*\wd be/aat e*t] voor ons alles wat aanwezig is1 uit /( en be/aat er niets dan /( en aan /( gebond5e kra*t51 zond] dat hi]op e5e enkele uitzond]+ voorkomt4 ,kra*t to* is bewog5e /(4 ,onze g$a*t5 zijn /( 9 beweg+4 ,hetge5 gij1 bro$] ,dag en ,na*t ,god noemt1 is gelijk ,avondrood re$s bewez5 heeft1 niet &]s dan e5e v]e5ig+ van e5 zek] aantal m5s*elijke eig5s*app5 die gij 9 uwe g$a*t5 zam5voeg5de1 aan de natuur ond]s*uift en welke gij1 dewijl de natuur one9dig is1 u voor/elt als 9 e5e one9dige mate volkom51 we%alve het woordje ,al4444 er voor wordt geplaat/4 ,deze ,god be/aat uitsluit5d 9 uwe v]beeld+4 ,indi5 de gee/v]mog5s van di] en m5s* als het gevolg mog5 bes*\wd word5 van hunne bew]ktuig+1 en de wa>heid hi]van kunt gij niet ontk5n51 wa>toe moet dan e5e ziel di558--,indi5 de natuurwett5 de w]eld reg]51 tot welk e9de moet dan nog e5 ,god /rekk58--,ik k5 ge5 &]5 ,god dan de natuur en de natuurnoodzakelijkheid1 dewijl alle v]s*ijnsel5 die zi* 9 ha> aan ons op5b>51 na> eeuwig onv]&]lijke wett5 plaats grijp54 ,zoo als deze natuur1 deze w]eld ?ans is1 be/aat het lev5 sle*ts door middel van teg5/ell+54 ,de teg5/ell+ alle5 maakt dat de d+5 w]kelijk zijn2 zij vormt de w]eld4 ,het go$e is sle*ts d5kba>1 dewijl zijne teg5/ell+ be/aat3 het booze4--,d5kt hi]ov] na en /emt toe1 dat ge5e deugd mogelijk is zond] ondeugd1 dat de deugd voor u geheel ond5kba> z\de zijn1 zond] de k5nis van het kwade welke gij bezit4 ,het g5ot1 het gevoel van behagelijkheid is zond] sm>t en lijd5 ev5 onmogelijk1 als dat het li*t kan be/aan zond] s*aduw1 dag zond] na*t1 morg5- zond] avondrood4 ,bro$] ,avondrood1 die to* d5 wil des m5s*5 ze] jui/ heeft v]kla>d als te be/aan 9 beweg+ van /(1 maakt zi* e*t] aan e5e groote inconsequ5tie s*uldig1 t]wijl hij het v]s*ijnsel van het zelfbewu/zijn tra*t op te held]5 en s*rijft zond]ba> g5oeg6 aan de gans*e natuur zelfbewu/heid toe1 als ( het e5e onv]kla>b>e 7ge/eld dat het zoo w>e7 door e5 twe$e dat nog veel onv]kla>ba>d] is1 kon word5 toegeli*t4--,laat ons to* zulke onbewez5e v]ond]/ell+5 niet mak54 ,is de w]eld 9 mijn oog e5 wond]1 dan v]g5oeg ik mij met dit e5e wond] en neem t] v]kl>+ er van niet e5 twe$e1 d]de en vi]de wond]1 d4 i4 ge5e niet-w]eld1 ge5 ,god en ge5e s*epp+ d] w]eld aan4--,de /( is eeuwig en beweegt zi* 9 de w]eld welke zij vormt1 met h>e eig5s*app5 7de natuurkra*t57 na> noodzakelijke1 van eeuwigheid er aan v]bond5e wett54 ,de natuurv]s*ijnsel5 spiegel5 zi* af 9 ons voor indrukk5 vatb>e gemo$ en br5g51 ev5 als li*tbeeld5 op de met jodium beh&elde zilv]5 plaat1 e5 indruk1 e5 h]s5beeld te weeg4 ,de som ( het product d] h]s5beeld5 is ons bewu/zijn1 hetwelk /e$s des te me] volkom5 en duidelijk is1 na>mate de z9tuig5 wa>m$e wij 9 w$]ke]ige betrekk+ /aan tot de omr+5de natuur1 e5 hoog]5 graad van volkom5heid bezitt51 na>mate dit v]ke]1 deze oef5+ lang] voortduurt en het aantal groot] is d] beeld51 wa>9 wij als het w>e ons eig5 ik1 ons oog1 ons oor1 ons gevoel als voorw]p aans*\w51 hoor5 en gewa> word54 ,want ev5 als elk d+ de som zijn] eig5s*app5 is1 zoo is de d5k5de m5s* de som zijn] z9n51 welke 9 e5e bepaalde betrekk+ tot de d+5 /aan4 ,ma> dit v]ke] met de buit5w]eld heeft plaats door middel van /(felijke beweg+ die1 v]bond5 met electris*e /room5 9 de z5uw51 9 de h]s55 gewa>word+5 te weeg br5g54 ,hoe m5igvuldig] nu deze /(felijke beweg+5 zi* h]hal51 b4 v4 hoe m5igvuldig] de klank op ons oor1 het li*t op ons oog w]kt1 des te held]d] k5nis v]krijg5 wij1 des te lev5dig] wordt het bewu/zijn1 hetwelk uit di5 ho(de bij het k9d1 g$ur5de de e]/e ma&5 zijns lev5s ze] we9ig en bij de lag]e di]soort51 zoom$e bij het embryo nog vol/rekt niet ( sle*ts t] naauw]nood is ontwaakt4 ,er zijn gezonde z9tuig5 en m5igw]f h]haalde w]k+5 noodig1 om e5e gewa>word+ 7d5 indruk d] d+5 9 onze h]s557 als e5 held] bewu/zijn te beh\d54 ,oe/]s 7die oog51 no* oor5 hebb57 bezitt5 e5 m9d] volkom5 bewu/zijn dan meikev]s ( spreeuw51--do(/omm51 bl9d5 ( m5s*5 die 9 de dui/]nis w>5 opgeslot5 7zoo als het geval 0 met ,casp> ,haus]7 m9d] dan m5s*51 die gelukkig g5oeg w>5 om hunne vijf gezonde z9n5 #cj j>5 lang te oef554--,het bewu/zijn is d]halve e5e eig5s*ap d] /( en bij di]5 en m5s*5 sle*ts v]s*ill5d na> de mate wa>9 zij het bezitt54--,hetge5 m5 v]/&1 oordeel1 r$e noemt1 zijn ge5e op zi* zelv5 /a&e1 enkelv\dige kra*t5 ( v]mog5s1 wa>van m5 de zoog5aamde gee/esv]rigt+5 als bloote uit+5 ( gevolg5 z\de kunn5 afleid51 ma> deze gewoonlijk als e5heid bes*\wde v]mog5s zijn zelve niet &]s dan het resultaat e5] lange rij van s*akels 9 e5e ket51 tot welk] k5nis de physiolog5 nog t] naauw]nood d5 weg hebb5 geba&4 ,gij hebt gezi5 wa>he5 gij wordt gevo]d1 wanne] gij van d5 weg d] erv>+1 d] wa>nem+ afwijkt1 wanne] gij de gr5s d] gevolgtrekk+5 wa>toe wij mog5 kom5 op grond van /ellige feit51 ov]s*rijdt en onbewez5e /ell+5 aanneemt4 ,e5 van u laat ,god zijne w]eld als e5 tol aan de v+] rond draaij52 de &]e laat hem 9 elk5 tijg]1 9 elk5 moord5a> spok52 nu e5s ontk5t gij1 met het doel om aan u zelv5 e5 vrij5 wil te v]zek]51 dat uw ,god de voorwet5s*ap bezit welke d5 m5s* to* 9 zek]e mate wel degelijk eig5 is1 en dan w$] s*rijft gij hem de k5nis toe van de g]+/e kle9igheid1 zoo als b4 v4 het uitvall5 van e5 ha>1 en laat hem dit millio55 van j>51 zoo niet voor alle eeuwigheid vooraf bepal56--,zijn dat ge5e ong]ijmdh$58 ,wanne] wij nagaan wat op deze a>de leeft en zi* beweegt1 dan zi5 wij dat vele di]51 ja zelfs de m5s*1 t5 e9de het lev5 te beh\d51 g$wong5 zijn &]e1 met gevoel begaafde wez5s die zi* 9 hun aanzijn v]heug51 van het lev5 te b]oov51 te v]moord5 en te et54 ,dit bes*\w ik als e5 bewijs dat het zonne/elsel1 ( al?ans de planeet die wij bewon51 e5e d] onvolkom5/51 e5 d] m9/ ontwikkeld5 9 het heelal is4 ,er moet5 hoog] ontwikkeld5 word5 gevond51 wa> alle lev5de1 met eig5 gevoel begaafde wez5s vre$zaam met elk&] kunn5 zijn zond] elk&] te v]delg51 en wa> sle*ts de hun van natuur +es*ap5e wet welke d5 lev5sduur regelt1 aan het be/aan d] individu5 e5 e9de maakt4 ,ik gelo(1 dat wij tot die hoogte zull5 g]ak5 en dat het 9 onze ontwikkel+swett5 ligt1 vo$+s/(f51 zoo als eiwit1 melk en vlees*a*tige lig*am51 uit de zoog5oemde onorganis*e /(f51 uit a>de1 rots1 wat] en lu*t te le]5 b]eid54 ,het doel des lev5s en van 's m5s*5 aanwez5 kan to* ge5 &] zijn dan dit3 /e$s grondig]1 me] omvatt5de k5nis te v]krijg5 van de natuurwett51 opdat wij ze leid5 en behe]s*5 kunn51 opdat wij ze aan ons di5/ba> kunn5 mak51 opdat wij /e$s onafhankelijk] er van word51 opdat de /orm ons s*ip niet me] kan v]brijzel51 de k\de ons niet me] h9d]51 de hong] ons niet kwell51 de bliksem ons huis niet me] 9 br& kan /ek51 opdat wij de teugels d] natuurwett5--de drad5 welke oorzaak aan gevolg v]b9d5--9 onze eig5e h&5 nem51 ja1 opdat wij e9delijk buit5 d5 toov]kr+ d] natuurnoodzakelijkheid tr$5 en ons tot vrijheid1 tot absolute vrijheid van wil v]heff56 ,e5 e]/e natuurwet e*t] beveelt ons1 dat wij niet als kluiz5a>s1 ma> 9 e5e maats*appelijke v]e5ig+ z\d5 lev51 dewijl sle*ts de v]e5ig+ van vele m5s*5 aan de v]eis*t5 van e5 volkom5 en gelukkig aanzijn beantwoordt2--e5e twe$e natuurwet bevat d5 inh\d onz] z$ele] en zegt3 gij kunt op d5 duur1 te midd5 van zoo vele m5s*5 lev5de1 zelf niet gelukkig zijn1 niet vrolijk1 niet tevr$5 blijv51 indi5 gij er niet na> /reeft insgelijks de &]5 gelukkig te mak54 ,hebt d]halve uwe naa/5 lief en betra*t de le]1 die re$s door g55 voortreffelijk5 ,hebrer van ,naz>e? w]d v]kondigd3 hetge5 gij wilt dat &]5 u do51 doe h5 desgelijks2 wijs d5 v]dwaald5 d5 regt5 weg1 ond]rigt de onwet5d5 en b$rog551 s*5dt de regt5 van uwe bro$]5 niet en help h51 indi5 zij 9 nood zijn4 ,mijn ,god zijn wij zelv53 de m5s*4 ,mijn godsdi5/ is de an?ropologie4 ,mijne voorzi5igheid is het v]/&1 de wil1 de liefde1 welke 9 mijn boezem lev5dig zijn4 ,ik bekomm] mij niet om de vraag na> absolute vrijheid ( niet-vrijheid van d5 wil4 ,deze vrag5 zijn van l\t] bespiegel5d5 a>d4 ,absoluut g5om5 is er niets 9 de natuur dat vrij is1 dewijl het e5e van het &]e afhangt en alles gelijkelijk moet bukk5 voor d5 albehe]s*]1 voor d5 tijd4 ,ik b5 e*t] vrij1 dewijl ik duidelijk en met vreugde bewu/ b5 van de natuurlijke noodzakelijkheid mijns aanwez5s1 d] betrekk+5 wa>9 ik /a1 d] eis*5 en vord]+5 die ik mak5 kan1 d] gr5z5 en d] uitge/rek!id van mijn w]kkr+4--,mijn lot ligt 9 mijne h&1 dat ik met te me] va/heid kan be/ur51 na> gelang ik diep] inzigt heb 9 de wett5 d] natuur1 met inbegrip van die welke het m5s*dom als gesla*t behe]s*51 welke de inn]lijke vatba>heid des m5s*5 voor indrukk5 bepal54--,mijn geluk is mijne keuze4--,mijn gelo( is de ontwikkel+ d] m5s*heid tot iets s*oon]s1 door eig5e1 ha> +es*ap5e kra*t4 ,moge deze wilskra*t door beweegr$55 bepaald1 d]halve aan natuurwett5 gebond5 zijn1 deze natuurwett5 zijn niettem9 van di5 a>d dat zij mijne ontwikkel+ begun/ig51 ik kan deze wett5 to* le]5 k5n51 behe]s*51 aan mij di5/ba> mak51 mij er bov5 v]heff51 en 9 dat opzigt is de kr+ wa>9 mijne vrijheid zi* beweegt1 groot--one9dig groot1--9 dat opzigt is mijn wil vrij6 en 9 het vol/e bewu/zijn dez] vrijheid maak ik er van gebruik4 ,dit is het doel des lev5s3 het go$e moet zi* uit de natuur ontwikkel51 zi* v]zo55 met zijne teg5/ell+2--de m5s* moet de natuurwett5 le]5 behe]s*51 hij moet zi* er bov5 v]heff5 en zi* v]$el5 tot--,god op a>de6 ,,avondrood4 7,9 v]vo]+ g]aakt1 spr+t van zijn zetel op47 ,kom 9 mijne arm51 be/e bro$]6 ,dit d5kbeeld is groots*1 s*oon1 he]lijk4 ,uw /elsel is het w>e4 ,gij hebt de wa>heid gevond54 ,he]lijk1 he]lijk6--,d]halve3 er is e5 dag1 e5 algeme5e dag1 e5 e5ige dag vooraf gegaan2--da>op volgde e5 na*t2--ma> ?ans is ,god h]s*ap5 9 de natuur1 hij be/aat niet1 ma> ontwikkelt zi* w$] uit deze natuur8--,heb ik u go$ begrep58--,hi]1 leg uwe h& 9 de mijne3 ik kom tot uwe zijde ov]1 ik ^w ,morg5rood4--,de m5s* is d]halve uw ,god1 9 wi5 het go$e met het kwade /rijd vo]t8--,ja1 da>9 is het w>e d] zaak geleg52 da> v]rij/ 9 duidelijk s*rift de geheele z$ele] voor mijne oog51 de teg5/rijdigh$5 zijn opgelo/1 het onz9nige gelo( aan de voorbes*ikk+1 de voorwet5s*ap van alle eeuwigheid heeft opgeh\d5 te be/aan2 onze voorzi5igheid zijn wij zelv53 het booze moet5 wij be/rijd5 en algeme5e liefde voor al onze naa/5 vo$51--,god moet5 wij word56--,wij hebb5 e5 vrij5 wil2 wij ontwikkel5 ons2 het noodlot1 de gans*e w]eld ligt 9 onze eig5e h&56--,dank1 bro$]1 dank zij u6 voor dit gelukkige d5kbeeld2 dit geeft mo$1 dit geeft kra*t1 dit geeft onv]delgb>e1 voorwa>ts /rev5de hoop6--,nogmaals1 be/e bro$]1 br5g ik u mijn innig/5 dank voor de m$$eel+ van uw voortreffelijk d5kbeeld4 ,m5s*5 will5 wij zijn en de drie absolute magt51 wa>door ,god zi* uit d5 m5s* tra*t te ontwikkel51 v]/&1 wil1 liefde6--deze will5 wij v]e]5 en aankweek54--,en wat zegg5 nu bro$] ,dag en bro$] ,na*t hi]op8 ,,na*t4 7,9 diep nad5k5 v]zonk51 langzaam47 ,les extrmes se t\*5t4 ,,dag4 7,de ongehui*elde v]rukk+ van ,avondrood die1 het laat/e ov]blijfsel van zijn ,god uit de natuur v]lor5 hebb5de1 zi* des te innig] aan d5 m5s* va/klemde1 de$ mij heete tran5 /ort5 en ik _h e5ig5 tijd noodig1 om mijne ontro]+ mee/] te word547 ,mijn be/e bro$] ,morg5rood en ,avondrood6 ,is het niet vreemd1 dat 9 u--a!i/5 gelijk m5 u noem5 zal1 dewijl gij aan ge5 ,god gelo(t--dat deze ,god1 deze wond]ba>lijke1 r$elijke gee/ 9 de natuur jui/ 9 u1 die aan zijn be/aan niet gelo(t1 op het he]lijk/ en s*oon/ zi* op5ba>t86 ,want zoo wa>lijk gij e5 deel zijt d] natuur1 hetge5 gij niet kunt ontk5n51 ev5zoo behoort de gee/ die uit u spreekt1 die u bezielt1 ontvlamt1 v]rukt1--to* insgelijks tot de natuur2 hij ligt dus er 91 9 de natuur4--,hoe kunt gij wet51 welke s*epsel5 op v]wijd]de hemellig*am5 lev51 op zonn5 en planet5 die1 ev5 als ha> omvang groot] is1 insgelijks veel volkom5] kunn5 zijn dan deze a>de1 en ( 9 die s*epsel5 die gee/ zi* niet nog treff5d]1 me] volkom5 op5ba>t8 ,en deze m5s*5gee/ 9 wi5 het gans*e heelal zi* afspiegelt1 z\ dagelijks voor onze oog5 uit het bewu/elooze niets ont/aan8 ,het is wa>1 gij zegt1 dat m5 het e5e onv]kla>b>e niet door e5e twe$e dat nog onv]kla>ba>d] is1 d5 gee/ des m5s*5 niet door ,god1 het individule bewu/zijn niet door e5 algeme5 bewu/zijn moet tra*t5 te v]kl>52--ma> hi]9 zijt gij1 nietteg5/a&e alle s*ijnb>e consequ5tie1 to* met u zelv5 9 teg5spraak4 ,gij zegt ze] te regt dat er ge5e w]k+ zond] oorzaak is en dat ge5e nieuwe kra*t1 ge5e nieuwe /( kan ont/aan1 ma> dat alles wat is1 als van eeuwigheid be/a&e moet aangem]kt word54 ,en to* bewe]t gij dat er ge5e bron des bewu/zijns is1 ma> dat dit m5s*elijke bewu/zijn1 deze gee/v]s*ijnsel5 elk5 dag op nieuw zi* z\d5 vorm5 en ontwikkel5 9 elk5 opgroeij5d5 m5s*4--,gij tra*t1 wel is wa>1 die teg5/rijdigheid uit d5 weg te ruim51 door alle gee/v]s*ijnsel5 die m5 van oud%] aan e5e ziel heeft toeges*rev51 uit e5 zuiv] mat]iel oogpunt te v]kl>5 en tot /(felijke beweg+5 t]ug te vo]54 ,indi5 wij nu e*t] ook moet5 bek5n51 dat elke w]kzaamheid des gee/es1 het bewu/zijn1 de g$a*t51 wilsuit+51 wat betreft de wijze wa>op zij plaats hebb51 9 beweg+5 van /( be/aan ( z9nelijk da>door word5 gebor5 en tot /& kom51--wat bewij/ dit t5 slotte &]s dan dat de gee/1 het d5kbeeld1 door middel van de /( tot w]kelijkheid komt1 zi* van de /( b$i5t om zi* z9nelijk te uit58--,de gee/1 de g$a*te is d]halve to* aanwezig1 absoluut aanwezig en op5ba>t zi* 9 de natuur en 9 d5 m5s*6 ,indi5 wij niet kunn5 ontk5n51 dat insgelijks de m5s*elijke wil e5 natuurv]s*ijnsel1 e5 noodzakelijk gevolg van oorzak5 is1 dan zie ik niet 91 wa>om wij ons deswege zoo ze] z\d5 moet5 b$roev54 ,mij da>teg5 komt het voor1 dat de wet5s*ap welke ons le]t dat de m5s*elijke wil is v]bond5 aan va/e natuurwett51 veele] iets troo/5ds en bemo$ig5ds voor ons moe/ hebb51 dewijl zij ons de zek]heid v]s*aft dat ons lot als individun en als gesla*t1 niet aan het bl9de toeval is prijs gegev51 ma> da>5teg5 aan wett5 is ond]worp51 wa>9 zi* e5e ontwikkel+ tot iets s*oon]s1 me] volkom5s op5ba>t4 ,9 di5 z91 wa>9 bro$] ,morg5rood d5 vrij5 wil aan het slot zijn] gelo(sbek5t5is heeft opgevat1 wa>m$e gij1 bro$] ,avondrood1 uwe +5om5heid op zulk e5e lev5dige wijze hebt te k5n5 gegev51 9 die beteek5is reik ik u met vreugde de h&4 ,met deze bes*\w+ nop5s de vrijheid van d5 m5s*elijk5 wil1 kan ik mij t5 volle v]e5ig54--,ma>1 uit het vroeg] gezegde zal u tev5s duidelijk zijn geblek51 dat ik voortgaan zal met te geloov5 aan e5 lev5d5 ,god 9 de natuur1 aan e5 eeuwig1 r$elijk bewu/zijn des heelals1 9 voege als zulks door mij vroeg] 9 mijn evangelie d] natuurlijke godsdi5/ en z$ele] is ontwikkeld4--,op5ba>t hij zi* dan niet ov]al rondom ons1 9 ons1 door ons8 ,heeft bro$] ,avondrood niet e5 al te groot5 sprong gemaakt1 to5 hij--na alvor5s het niet-be/aan d] /( aangetoond en gele]d te hebb51 dat alles wat wij /( noem51 sle*ts de som van e5 zek] aantal eig5s*app5 is1--e]/ ,god1 d5 gee/ 9 alles zag en e5sklaps ov]g+ tot het gelo(/elsel van bro$] ,morg5rood1 die het be/aan van d5 gee/1 het bewu/zijn 9 de natuur loo*5t1 dewijl alles /(felijk v]kla>d1 d4 i4 tot beweg+sv]s*ijnsel5 d] /( kan t]ug gebragt word58--,begrijpt gij beide dan niet1 dat voor ons uit /( gevormde m5s*5 die niet me] en niet m9d] dan vijf punt5 van aanrak+ met het heelal hebb51 als het w>e poort51 +ang5 wa>door wij e5ig en alle5 9 /aat zijn1 k5nis te v]krijg5 van de v]s*ijnsel5 die buit5 ons plaats hebb51 begrijpt gij niet1 dat voor ons ge5 &] v]ke] des gee/es mogelijk is dan jui/ dat1 hetwelk door middel d] /( ges*i$t1 t]wijl wij hoor51 zi51 ruik51 smak51 gevoel58--,wij to* z\d5 niets1 vol/rekt niets van de ziel 9 de natuur1 van de gee/ kunn5 bespeur51 indi5 deze zi* niet 9 en door /(beweg+ te v]/aan gaf1 jui/ dewijl alle5 /(beweg+ 9 /aat is e5 indruk teweeg te br5g5 op ons oog1 ons gehoor1 op onze reuk-1 smaak- en gevoelsz5uw5 en dewijl &]e organ5 ( z9tuig51 wa>m$e &]e dan /(felijke beweg+5 ( v]s*ijnsel5 z\d5 kunn5 wa>g5om5 word51 ons geheel en al ontbrek54 ,bro$] ,avondrood noemt d5 m5s* e5e g$a*te ,godes en v]kla>t de individule on/]felijkheid d] ziel op deze wijze1 dat wij 9 de h]9n]+ ,gods voortlev54 ,de onmogelijkheid e*t]1 om zi* dit algeme5e1 r$elijke bewu/zijn d] natuur voor te /ell5 als onbek5d met de natuurwett5 welke het zelf is ( wa>door het zi* op5ba>t1 d]halve de noodzakelijkheid 7als e5e natuurlijke gevolgtrekk+ uit het voorafga&e7 aan dit r$elijke wez5 volkom5 bek5dheid met de natuurwett51 dus ook voorwet5s*ap van alle toekom/ige gebeurt5iss5 toe te s*rijv51--dit vo]de hem op d5 glibb]ig51 tuss*5 afgrond5 he5loop5d5 weg d] pr$e/9atie en moet wa>s*ijnlijk als de aanleid5de oorzaak word5 bes*\wd1 dat hij zijn vorig /elsel v]lat5 en zi* 9 de arm5 van bro$] ,morg5rood heeft geworp51 to5 deze om de klipp5 van het eeuwig noodlot te ontwijk5 wa>op troo/ no* raad gevond5 wordt1 ,god loo*5de en het bewu/zijn aan de natuur ontzei4 ,ik bek5 het1 wij /aan hi] w]kelijk aan e5 tweesprong4 ,hi] v]deelt de weg zi* 9 v]s*eid5e nieuwe weg52 wij tra*t5 uit te vors*51 welke de regte weg moge zijn1 ma> er is ge5 wegwijz] aanwezig die ons de w>e rigt+ z\ kunn5 a&uid54--,aan te nem5 dat de natuur bewu/eloos is1 dat ge5 ,god be/aat1 dat kan ik niet1 dewijl het 9 lijnregt5 /rijd is met mijn v]/&1 uit e5e aan zi* zelve onbewu/e hoeveelheid /( e5 d+ ( wez5 als de m5s* te do5 gebor5 word51 hetwelk zi* zelf tot het voorw]p zijn] bes*\w+ maakt en ov] alles wat buit5 hem nog is1 met bewu/zijn d5kt en navors*t1 hetwelk d]halve 9 de volkom5heid zijn] eig5s*app5 hoog bov5 de natuur z\ /aan1 wa>uit het niettem9 zijn oorsprong nam en van welke het zoo geheel en al afhankelijk1 wa>aan het door middel van duiz5de ket55 v]bond5 is4--,god van de natuur te s*eid5 en hem da>aan p]soonlijk--als e5 twe$e ik--teg5ov] te /ell51 dit kan ik ev5m91 dewijl ik da>door 7gelijk ,avondrood re$s ze] jui/ heeft aangem]kt7 de s*oone1 he]lijke natuur en mij zelv5 van ,god b]oov51 d5 ,god e*t] tot e5 lev5loos1 niets b$uid5d s*aduwbeeld z\ mak52 ne51 mijn ,god is de lev5de1 alles beziel5de1 r$elijke gee/ 9 de natuur4--,ma> te geloov51 dat deze w]eldgee/ alles wat ges*i$5 moet1 op alle eeuwigheid vooraf weet en bepaalt1 dit valt mij niet m9d] moeijelijk4-- --,ik v]z9k da>ov] 9 /e$s diep] gepe9s1 ma> 9 plaats van d5 grond te peil51 hoor ik sle*ts g5e wa>s*uw5de /em1 welke mij de beteek5isvolle woord5 to]oept3 ,er zijn nog vele d+5 tuss*5 hemel en a>de1 wa>van uwe s*oolwij%eid zi* zelfs ge5 d5kbeeld kan vorm54 ,wa>lijk1 bro$]s1 gij beide die gezegd behoord te word5 d5 ov]gang van dag tot na*t en na*t tot dag da> te /ell51 alwa> de uit]/5 elk&] aanrak51 wa> li*t en s*aduw zam5smelt5 en de d5kbeeld5 wekk5de zone d] s*em]+ ligt1--wa>lijk gij hebt al uwe kra*t5 +espann5 om de li*tbeeld5 van d5 dag uit te wiss*51 de droom5 van d5 na*t te v]nietig5 en al datg5e hetwelk ons m5s*5 heilig en v]hev5 is1 wa>na> wij het vurig/ hak5 en w5s*51 weg te r$5]5 en te loo*554 ,natuurnoodzakelijkheid is het e5ige dat rege]t2 het is alles /( en alle natuurv]s*ijnsel51 met inbegrip van hetge5 wij v]rigt+5 des gee/es noem51 bewu/zijn1 vrije wil1 enz41 zijn beweg+5 van /(4 ,zoo spreekt gij4--,ma>1 wa>de bro$]s1 n d+ hebt gij v]get51 dat gij niet kunt weg r$5]5 en dat ge5 /( is4 ,/( is het totaal van zek]e eig5s*app52 niet wa>8 ,ma> wat is dan ,,tijd8--,be/aat hij uit /(8--,bezit hij eig5s*app58--,ik k5 er ge5e4 ,,morg5rood4 ,o1 gij dweep] ,dag1 welke h]s5s*imm5 koe/]t gij6--,de tijd is e5 maat1 e5 maat voor d5 duur d] d+51 voor hetge5 na elk&] plaats grijpt1 do* eig5lijk 7op zi* zelv5 g5om57 is hij niets4 ,,dag4 ,e5 maat8--,de af/& tuss*5 twee nev5s elk&] voorkom5de d+5 is e5 maat met betrekk+ tot de ruimte2 ma> is de ruimte1 op zi* zelve g5om51 e5 maat ( eig5lijk niets8--,de af/& van twee na elk&] voorkom5de d+5 is e5 maat met betrekk+ tot d5 tijd1 ma> is om die r$5 de tijd1 op zi* zelf1 e5 maat (1 gelijk gij zegt1 eig5lijk niets8--,en aan welke na elk&] voorkom5de d+5 ( v]s*ijnsel5 ontle5t gij dan deze maat8 ,ontle5t gij ha> aan de w5tel+ d] a>de om h>e z1 d] maan om de a>de1 d] a>de om de zon1--( van ,m]curius om de zon1 ( van ,neptunus om de zon1 ( van de zon om e5e onbek5de c5traalzon8 ,hebb5 niet de a>de1 de maan1 ,m]curius ( ,neptunus en de zon1 elk dez] hemellig*am5 e5e &]e maat8 ,wa> moet nu e*t] de w>e1--de normaalmaat met betrekk+ tot d5 tijd word5 gezo*t8 ,de tijd heeft ge5e eig5s*app51 is geheel en al onlig*amelijk en to* is hij wel degelijk iets2 ja1 hij is iets zoo gewigtigs1 dat zond] hem geheel niets &]s be/aan kan1 dat zelfs de vlugtig/e g$a*te zond] hem niet d5kba> is4--,ons voor/ell+sv]mog5 is bijna niet 9 /aat1 om zi* e5ig begrip te vorm5 van het eig5lijke wez5 van d5 tijd en zulks ui?o(de wij er ge5e eig5s*app5 aan kunn5 wa>nem54 ,hij s*ijnt ons volkom5 raadsela*tig toe4 ,/a mij toe dat ik e5e gelijk5is bezig1 ontle5d aan de snelheid van de beweg+ des li*ts1 om aan te toon5 dat de tijd zi* als het w>e 9 de ruimte oploss5 ( t]ug gaan kan 9 de ruimte4 ,gij weet dat het li*t 9 e5e seconde e5 af/& van #dbjjj geographis*e mijl5 doorloopt4 ,de zon is #bj millio5 en #fhbddj d]gelijke mijl5 7( #bdjdc halve middellijn5 d] a>de7 van ons v]wijd]d en deze ruimte doorloopt het li*t 9 #h #a_/d m9ut54--,de held]/e va/e /] ,sirius 7die m5 vroeg] met ,h]s*el bes*\wde als de dig/e bij de a>de geplaat/ te zijn7 is #aj billio5 mijl5 van ons v]wijd]d1 dat is #ejj duiz5dmaal zooveel als de af/& d] zon van de a>de b$raagt1 en het li*t heeft #g #b_/c j>5 noodig om dez5 af/&--e5 ,siriusaf/&--af te legg54 ,er zijn e*t] /]r5 ( /]regroep5 7/]rehoop51 nevelvlekk57 die #ejjj1 #ajjjj1 ja1 #cjjjj maal e5 ,siriusaf/& 7elk van #aj billio5 mijl5 ( #g #b_/c j>5 li*tsnelheid7 van ons v]wijd]d zijn en van wa> het li*t d]halve e5 tijdsv]loop van vijf duiz5d1 ti5 duiz5d1 ja d]tig duiz5d maal #g #b_/c j>5 v]eis*t om tot ons te g]ak54--,9 v]gelijk+ van d5 af/& wa>op deze v]wijd]/e w]eld/elsels van ons /aan1 die g$eeltelijk sle*ts ,w4 ,h]s*el door middel zijn] reusa*tige telescop5 als nevelvlekk5 kon wa>nem51 is e5 af/& van #gfc #a_/b maal e5e ,siriusv]te niet groot1 nietteg5/a&e het li*t #ehed volle j>5 noodig heeft om dez5 af/& #eb te doorloop54 ,van e5e /] d] #ab;de grootte 7g]ek5d op #eba #a_/b maal e5 ,siriusaf/&7 z\ het li*t 9 #djjj j>5 tot ons kom54 ,/ell5 wij ons nu voor1 dat op e5e /] die #gfc #a_/b maal e5 ,siriusaf/& van ons af/aat1 zi* e5 wez5 bev9dt1 voorzi5 van e5 buit5gewoon volkom5 gevormd oog1 dat zelfs nog voor de zwak/e li*ts9drukk5 vatba> is en zoo s*]p ziet1 dat het alles wat op deze a>de voorvalt duidelijk kan wa>nem51 dan zal dat oog h$5 datg5e zi5 hetwelk voor #ehed j>5 op a>de ges*i$de1 dewijl de li*t/ral5 die 7als t]uggekaat/ zonneli*t7 vr #ehed j>5 deze a>de v]liet51 e]/ ?ans alda> zijn aangekom54 ,wij zull5 dit oog het ,alzi5d oog noem5 en v]d] aannem5 7om onze gelijk5is te vole9dig57 dat dit wez5 niet op g9ds*e /] bepaaldelijk moet v]blijv51 ma> dat het 't v]mog5 bezit om zi* van da> met de snelheid d] g$a*te1 b4 v4 9 e5 uur ( zelfs 9 e5e seconde tijds op onze a>de en van hi] w$] t]ug op g9ds*e /] te v]plaats54 ,het is wa>1 wij k5n5 tot h$5 ge5e kra*t1 ge5e beweg+ die groot]e snelheid bezit dan het li*t2 ma> nog vr e5ige ti5tall5 van j>5 0 de snel/e beweg+ welke wij k5d5 om onze briev5 te bezorg51 e5 go$e co]i] die te pa>d ongeve] #d geographis*e mijl5 9 twee ur5 tijds aflegde4 ,lat] vond5 wij spoorweg5 en locomotiev5 uit welke 9 plaats van #b ur5 sle*ts #cj m9ut5 behoev5 om dez5 af/& te doorloop51 en nog lat] ontdekt5 wij de electro-magnetis*e telegraph5 die 9 /$e van #cj m9ut5 sle*ts e5 enkel5 oog5blik da>toe noodig hebb51 ja1 welke onze briev5 niet #d1 ma> #dbjjj mijl5 v] 9 ne seconde kunn5 br5g52--hi]uit nu volgt dat de maat van tijd nooit &]s dan betrekkelijk is1 dewijl wij de w>e maat niet k5n54 ,wij met5 d5 loop des tijds sle*ts af na> beweg+5 ( v]s*ijnsel5 die wij k5n51 do* wet5 niet hoe snel de snel/e beweg+ loop5 kan en er is vol/rekt niets ong]ijmds geleg5 9 de v]ond]/ell+1 dat het ,alzi5de oog zi* 9 e5 uur tijds van g5e /] na> de a>de beweg51 d]halve #gfc #a_/b maal e5 ,siriusaf/& b9n5 dez5 tijd doorloop5 kan en 9 /aat is 9 e5 uur alles te zi51 dat 9 d5 loop van #ehed j>5 op deze a>de is ges*i$4 #ec ,ev5ze] moet5 wij toe/aan1 dat e5 d]gelijk1 buit5gewoon /]k gezigtsv]mog5 als dat hetwelk wij aan het b$oelde oog toes*rijv51 zelfs 9 e5 /r5g51 natuurwet5s*appelijk5 z9 als mogelijk moet bes*\wd word54 ,onze v]ond]/ell+ werspreekt zi*1 na> de regel5 van e5e logis*e en r$elijke r$5]+ 9 ge55 deele1 bevat d]halve ge5 onz9 en is ontle5d aan e5 onloo*5ba> feit3 aan de voortplant+ d] li*tbeeld5 7van d5 vorm1 d] kleur en omtrekk5 d] lig*am57 door de golfvormige beweg+ des e!rs1 welke met e5e snelheid ges*i$t van #dbjjj mijl5 9 ne seconde4 ,het is wa>1 het li*t v]zwakt bij zijne v]breid+ 9 e5e /e$s groot]e ruimte 9 de ev5r$igheid van het vi]kant des af/&s1 ma> het is ons niet mogelijk te bepal5 wa> de gr5s ligt van de voortplant+ des li*ts1 ( wa> het zoo ze] is v]zwakt dat het zelfs op de volkom5/e1 all]gevoelig/e oog5 ge5 indruk me] maakt1 dewijl zelfs m5s*elijke oog51 gewap5d met m5s*elijk grove w]ktuig5 gelijk die van ,w4 ,h]s*el1 op e5 af/& van #cejjj maal e5 ,siriusv]te 7van wa> het li*t e]/ 9 #bfhccc j>5 tot ons kon kom57 nog /]rehoop5 ( nevelvlekk5 ontdekt51 t] plaatse wa> &]e wa>nem]s met hunne m9d] kolossale telescop51 al w>5 het ook voor het ov]ige uitmunt5de w]ktuig51 re$s lang niets me] zag54 ,sle*ts voor gezigtsorgan5 die zoo gevormd zijn als de onze1 kan de voortplant+ des li*ts h>e gr5z5 hebb54 #ed ,ge/eld nu1 dat het ,alzi5de oog h$51 d5 #a/5 ,janu>ij #ahee1 jui/ t5 #aj ure des voormiddags de /] v]laat en b9n5 e5 uur d5 weg tot op onze a>de aflegt1 dan zal het 9 dit ne uur het lev5dige1 /e$s wissel5de beeld aans*\w5 d] gans*e w]eldges*i$5is en 9 elke m9uut zi51 hetge5 op onze a>de g$ur5de elke #ig j>5 en ongeve] #g ma&5 is voorgevall54 ,het ontmoet alle li*t/ral5 welke s$]t d5 aanvang d] m5s*elijke tijdrek5+ van de a>de zijn uitgegaan4--,e]/ ontwa>t het de oud/e gebeurt5iss5 van het m5s*elijke gesla*t hetwelk 9 ,*9a1 9 ,voor-,indi en 9 &]e deel5 van ,azi zi* re$s tot groote /at5 heeft v]e5igd1 dat re$s na> ,egypte is he5getog52--het ziet we9ige oog5blikk5 lat] kon+ ,m5es te ,memphis op d5 troon zitt51 welk5 hij voor #egdf j>5 7( #chib j>5 vr de *ri/elijke tijdrek5+7 be/eeg2 da>op word5 de piramid5 geb\wd1 9 ,indi v]heff5 zi* tempels1 als e]/e vru*t5 d] bes*av+ en vor/5gesla*t5 ve/ig5 h>5 zetel 9 ,*9a4 ,t5 #aj ure #ba m9ut5 bespeurt het oog d5 volks/room die1 met ,abraham aan de spits1 ,mesopotami v]liet om zi* na> ,kanan he5 te begev51 en re$s #d m9ut5 lat] blikt het op d5 he]togt d] jod5 die ,mozes 7vr #ccgd j>5 ( t5 j>e #aebj vr ,*ri/us7 uit ,egypte geleide1 door de ,roode ,zee1 wa>9 ,ph>ao door d5 vlo$ w]d v]zwolg54--,ras kom5 nu volk/amm5 9 ,griek5l& en ,rome tot bloei en wass5 op tot magtige /at52 &]5 z9k5 w$] 9 het niet2--de val van ,troje 7voor #cjed71 de v]woe/+ des tempels van ,j]uzalem 7voor #bddj j>5 ( #ehf voor ,*47 door ,nebukadnez>1 de bloeitijd van ,griek5l& en ,rome1 de dad5 van ,alex&] d5 ,groote en e9delijk ,rome's onv]deelde he]s*appij ov] ,griek5l&1 met al de treff5de gebeurt5iss51 snell5 als li*tbeeld5 de e5e na de &]5 voorbij het ,alzi5de oog2 het ziet 9 het joods*e l& e5 man met #ab jong]5 rond trekk51 krank5 g5ez51 lijd5d5 troo/5 en m5s*5liefde pr$ik51--totdat het t5 #aj ure en #da m9ut5 bijna drievi]de g$eelt5 zijns wegs heeft afgelegd4 ,da> ontwa>t het op e5 b]g voor ,j]uzalem di5zelfd5 man aan e5 kruis g5ageld en gehoond tuss*5 twee misdadig]s1--e5 droevig beeld dat van hi] af aan nog #djjj j>5 lang door het w]eldrond moet w&el5 om1 tot s*&e d] m5s*heid1 aan de bewon]s van g5e /] zigtba> te word54 ,voor het ,alzi5de oog e*t] zijn vi]duiz5d a>dj>5 b9n5 m9d] dan #db m9ut5 v]loop54 ,met de snelheid d] g$a*te ijlt het /e$s v]d] voort en nad]t het de a>de2 ziet vroeg]e /at5 v]vall5 en nieuwe ont/aan2 ziet hoe de le] des gekruisigd5 duiz5de m5s*5 ontvonkt1 9 beweg+ br5gt en tot e5 m>tela>sdood wijdt2 ma> ook hoe zij weldra misvormd en misbruikt wordt2 hoe biss*opp5 te ,rome zi* de driev\dige kroon des gezags op het ho(d plaats5 en kon+5 en keiz]s zalv51 die zi* nu *ri/elijke en all]*ri/elijk/e noem54 ,zij v]heff5 zi* met hunn5 s*ept] en hunne kroon1 de e5e na d5 &]5 en v]dwijn5 9 het niet4--,ons oog e*t] zet zijn vlugt onoph\delijk voort en komt t5 #aj ure #eb m9ut5 aan 9 de /reek1 wa> het beeld van het slotple9 van ,canossa voorbijsnelt en wa> 79 #ajgg na ,*41 d]halve vr #ggg j>57 e5 keiz]--9 het hemd1 b>revoets en ootmo$ig--voor e5 paap n$]knielt en boete doet4 ,de biss*opp5 van ,rome to* do5 het teg5deel van de le] die zij bespott53 mijn rijk is niet van deze w]eld1--want zij he]s*5 nu ov] keiz] en b$ela> en de rook van br&/apels1 wa>op zij m5s*5 v]br&51 zijn de duidelijke teek55 van hunne magt4 ,van tijd tot tijd flikk]t nog het vuur van ,auto da ,f's 9 het ,alzi5d oog1 hetwelk e*t] ook d5 ,columbus bespeurt op zijn s*ip 79 #adib na ,*47 wa>m$e hij e5e nieuwe w]eld wil ontdekk51--d5 monnik die voor de ,el/]poort te ,witt5b]g 79 #aebj7 de pauselijke bul 9 het vuur w]pt1 en dat d5 veldslag bij ,ltz5 aans*\wt wa>9 7t5 j>e #afcb7 ,gu/aaf ,adolf sneuvelde1--all5 beeld5 welke b9n5 e5 v]loop van we9ige m9ut5 op elk&] volg5 en van e5e reactie1 van e5 nieuw5 gee/ getuig51 die zi* op5ba>t2 want re$s t5 #aj ure #ei m9ut5 is het ,alzi5de oog tot op di5 af/& van de a>de g5ad]d1 van wa> het de veldslag5 bij ,rossba* en ,praag ontwa>t die 79 #agef na ,*47 door ,fr$]ik d5 ,groote w]d5 gelev]d1 en het behoeft nog sle*ts e5e m9uut om van da> op a>de aan te kom5 en het nog ov]ige #ig #a_/b ja> lange /ukje van de ges*i$5is d] m5s*heid af te zi54 ,het ontwa>t nu d5 gruwel d] revolutie 9 ,frankrijk en is #cb second5 vr elf ure ooggetuige van e5 veldslag1 wa>9 ,napoleon de ,mamluk5 v]slaat bij dezelfde piramid51 die het e5ige m9ut5 na #aj ure--voor #eced a>dj>5--e]/ _h zi5 b\w54 ,nog e5 pa> second5 en de intuss*5 gekroonde keiz] komt zegevi]5d t]ug uit vele veldslag5 9 ,duits*l&1--e5 vreeselijke br& v]drijft hem uit het rijk des ,cz>s en de veldslag bij ,leipzig maakt e5 e9de aan zijne w]eldhe]s*appij4--,t5 #aa ure m9 #e second5 komt ons oog aan 9 de /reek van ,sirius1 d]halve op di5 af/& van de a>de1 welke #aj billio5 mijl5 b$raagt en door d5 li*t/raal 9 #g #b_/c j>5 wordt doorloop54 ,het ziet van da> de bewon]s d] a>de 9 hun #ahdf/e ja> na ,*ri/us1 vr$eliev5d kun/5 en wet5s*app5 beoef5de1 die hun e5e bet]e1 me] gelukkige toekom/ s*ijn5 te beloov54 ,de magt van het pap5b$rog en bijgelo( s*ijnt gebrok5 te zijn4 ,ma> ne52 bij zijne aankom/ t5 #aa ure op het a>drijk is de e]/e indruk welk5 het oog ontvangt1 krijgsgewoel en to]u/+5 t5 /rijde1--het beleg]5 van ,seba/opol4 ,zoo hebb5 wij het ,alzi5d oog op zijn5 togt van g9ds*e #gfc #a_/b maal e5 ,siriusaf/& van ons v]wijd]de /] tot aan de opp]vlakte d] a>de gevolgd en de beeld5 van de ges*i$5is d] m5s*heid van af het ja> #djjj voor de ,*ri/elijke tijdrek5+ aans*\wd1 tot aan het beleg]+/ooneel dat zi* h$5 aan onze blikk5 v]toont4 ,da> e*t] de bewon]s di] /] op hetzelfde tijd/ip1 h$5 t5 #aa ure1 hoe s*]p van gezigt zij ook mog5 zijn1 e]/ datg5e ontw>5 hetwelk voor #ehed j>5 op de a>de is voorgevall51 ligt t5 gevolge da>van ons a>ds*e h$5 voor h5 nog 9 e5e v]wijd]de toekom/1 dewijl het li*t zoo vele j>5 noodig heeft om van hi] alda> aan te kom54 ,met d5 li*t/raal gaat de tijd t]ugwa>ts 9 de ruimte voort4 ,rei/ e*t] het ,alzi5de oog1 na zijne aankom/ op de a>de t5 #aa ure1 t]/ond w$] af en ijlt het met gelijke snelheid wa>m$e het na> b5$5 kwam1 w$] t]ug na> g9ds*e /]1 alwa> het t5 #ab ure aankomt1 dan zal het wet5 hetge5 da> nog niem& weet1 hetge5 7wat g9ds betreft7 nog niet gebeurd is en het zal de bewon]s di] /]1 met onfeilb>e zek]heid1 #ehed volle j>5 vooraf kunn5 zegg5 al hetge5 s$]t d5 b\w d] piramid5 op onze a>de1 dag voor dag1 ja> voor ja>1 tot op de beleg]+ van ,seba/opol zal voorvall54 ,indi5 het oog1 9 plaats van 9 n uur1 zi* 9 n enkel oog5blik van de /] na> de a>de en van deze t]ug na> de /] begeeft1 dan zal het--ev5 als de tijd--,alomteg5woordig en ,alwet5d g5oemd kunn5 word54 ,ik gevoel ze] wel1 dat ik met deze bes*\w+5 sle*ts e5 twe$e raadsel bij het e]/e1 onopgelo/e gevoegd heb1 dewijl sle*ts de mogelijkheid d] goddelijke voorwet5s*ap 9 e5 betrekkelijk5 en zuiv] physiek5 z9 door mij is aang$uid geword54 ,ik v]meet mij ook niet deze vraag d] voork5nis te kunn5 oploss51 ne51 v]re van da>2 ma> ik roep u met ,%akespe>e &]maal de woord5 toe3 ,er zijn vele d+5 tuss*5 hemel en a>de1 wa>van uwe s*oolwij%eid zelfs niets v]mo$t6 ,wij k5n5 to* onz5 eig5 aanvang niet4 ,wij dagteek55 onze ges*i$5is van e5e willekeurig va/ge/elde gebeurt5is1 ma> zijn niet 9 /aat te zegg5 s$]t wanne] wij zijn1 s$]t wanne] het zonne/elsel en die /]rehemel be/aat die wij 9 de one9dige ruimte aans*\w51 en wij wet5 niet ( wij de e]/5 ( de laat/5 zijn 9 de s*epp+4--,z\d5 onze oog5 de e5ige 9 het heelal zijn die aan r$elijke s*epsel5 behoor58 ,z\d5 wij1 jui/ wij--op deze kle9e1 ond]ges*ikte1 t] naauw]nood van h>e geologis*e omke]+5 tot ru/ gekom5e planeet--de volkom5/e wez5s zijn1 die het aanzijn hebb5 ontvang58 ,z\d5 er 9 het onmetelijke heelal1 op al de groote en m5igte zonn5 die wij va/e /]r5 noem5 7en h>e planet571 niet me] volkom5e oog5 met /]k] gezigt1 ja1 z\ er niet e5 all]volkom5/1 alomteg5woordig oog be/aan1 dat---- ,be/e bro$]s6 9 e5 woord3 wa> het wet5 oph\dt1 vangt het gelo( aan4 ,( ,god alles vooraf wet5 kan1 weet ik niet2 ja1 wanne] ik gelo( dat hij het weet1 dan begrijp ik hem niet4 ,ma> ik gelo( aan de heilige1 eeuwige zelfbewu/heid d] natuur1 aan e5 alzi5d51 alomteg5woordig5 ,god1 die alles weet wat voorvalt1 di5 ik jui/ da>om dewijl ik hem niet begrijp5 kan1 aanbidd5 moet4 ,,morg5rood4 ,indi5 de s*oonheid en v]hev5heid d] natuur u dw+t1 e5 d5k5d1 alzi5d wez5 er 9 te plaats5 en dit wez5 te aanbidd51 wel nu--bid dan 9 vr$esnaam4 ,ge5 go$ m5s* zal u da>9 h9d]54 ,elk heeft zijne eig5e behoefte4 ,9 mijn oog is de natuur s*oon en v]hev5 gelijk zij is1 ook zond] dat ik mij e5 d]gelijke ,god er 9 voor/el4 ,m5igw]f bewond] ik ha> 9 /ilte4 ,ma> ik bid niet2 ik ond]zoek en h&el4 ,niets heeft d] m5s*heid s$]t anno3 driemaal e5 is n zoo veel onheil b]okk5d en h>e ontwikkel+ dusdanige h9d]pal5 9 d5 weg gelegd1 als jui/ dat bidd54 ,uwe bewijsr$551 be/e bro$]1 zijn ze] s*oon1 ja zij v9d5 e5 luid5 werklank 9 ons gemo$4 ,zij v]di55 alle a*t+4 ,wat mij e*t] betreft1 ik ^w er niet door ov]tuigd1 dewijl zij 9 mijn oog moet5 wijk5 voor het gewigt d] talrijke1 positieve feit5 door mij da>teg5 aangevo]d4--,wa>toe to* kan mij zulk e5 ,god /rekk5 als de uwe1 die de natuurwett5 h>5 vrij5 loop laat1 di5 ik niet zi51 di5 ik niet hoor5 kan en die mij niet hoort wanne] ik hem aanroep1 mij niet antwoordt wanne] ik hem iets vraag2 die mijne b$e nimm] v]vult1 mij nimm] hulpe bi$t wanne] ik da>aan behoefte heb1 wanne] ik mij 9 nood bev9d2 die mij niet wa>s*uwt wanne] gev>5 mij b$rijg51 die mij door s*ipbreuk doet v]gaan1 door e5 tijg] v]s*eur5 ( mij v]hong]5 laat1 wanne] ik mij zelv5 niet bes*utt5 ( ge5 vo$sel v]s*aff5 kan1--e5 ,god die mij 9 al deze gevall5 aan mijn eig5 lot1 d4 i4 aan mij zelv51 de natuur aan zi* zelv5 ov]laat en die da>5bov5 nimm] het g]+/e teek5 van zijn aanwez5 geeft68 ,e5 d]gelijke ,god kan er kla>blijkelijk niet zijn voor mij1 hij moet d]halve sle*ts uitsluit5d voor zi* zelv5 be/aan1 namelijk 9 uwe v]beeld+4 ,ik weet ma> al te wel wat de vrome li$51 die van de ligtgeloovigheid des volks lev5 en met zijne domheid zi* me/51 die de v]li*t+ s*uw5 als de das de /ral5 d] zon1 dewijl zij du*t5 met de ligtgeloovigheid des volks hun vet1 d4 i4 hunne gee/elijke go$]53 hunne pa/orij51 preb5d51 ti5d51 kloo/]s1 vrome legat51 vic>ij51 erf5iss5 enz41 enz41 te v]liez52 ik weet wat deze he]5 k&idat5 en pr(essor5 9 de !ologie1 kapellaans1 diak551 pa/oors1 dom9's1 paus51 monnik51 b$elmonnik51 biss*opp51 a>tsbiss*opp5 ( welk5 naam aan al die paapjes moet gegev5 word51 da>op t5 antwoord zull5 gev54 ,zij zegg53 ,god liet het s*ip v]gaan1 wa>bij #gj p]son5 vol hoop en v]wa*t+1 b5ev5s ons*uldige k9d]5 het lev5 v]lor51 t5 e9de e5 voorbeeld te gev5 hoe v]gankelijk al het a>ds*e is1 t5 e9de ons tot ootmo$ aan te spor52 na> g5e /ad w]d door ,hem 9 de g$aante d] *ol]a de sla&e engel gezond51 t5 e9de het volk ov] zijn /e$s wass5d ongelo( te be/raff51 ,ik e*t] zeg u1 het s*ip z\ niet zijn v]gaan1 indi5 wij de natuurwett5 bet] gek5d1 indi5 wij d5 b>omet] zorgvuldig] gadegeslag51 de draaij+swet d] w9d5 naauwkeurig] 9 a*t g5om5 en ons da>na> g]igt hadd52 de *ol]a zal oph\d51 d4 i4 onmogelijk gemaakt ( g5ez5 word51 zoodra wij zoov] zull5 zijn gevord]d en de natuurwett5 zoo diep zull5 hebb5 doorvors*t1 dat wij h>e /(felijke oorzak5 hebb5 le]5 k5n54--,is de w9d nu e*t] jui/ nog t] regt] tijd g$raaid en het s*ip da>door aan het dreig5de geva> ontkom51 ( heeft e5 /ukje brood1 door e5e milde h& toeg]eikt1 d5 arm5 b$ela> van d5 hong]dood g]$1 dan roep5 de paapjes uit3 aans*\wt dit1 gij ongeloovige6 ,o6 knielt n$] en erk5t 9 di5 v]&]d5 rukw9d1 9 dit /ukje brood des mild5 gev]s1 ,gods wijze be/ur+2 erk5t de zorg welke de g5adige vad] voor zijne zondige k9d]5 draagt1 die hij tot bevord]+ van hun eig5 heil wel e5s ka/ijdt1 ma> nimm] laat v]gaan4 ,ze] jui/6 antwoord ik u3 erk5t de natuurwet welke de in/&h\d+ van het gesla*t t5 doel heeft2 ziet de natuurkra*t51 de natuurnoodzakelijkheid sle*ts go$ 9 het oog en v]/\t u om ha> te le]5 k5n52 dan zult gij v9d5 dat gij deze vreesselijke natuurwett5 kunt behe]s*54 ,ma> gij durft het k9d niet bij d5 regt5 naam te noem54 ,mijn gelo( is 9 ov]e5/emm+ met mijn wet54 ,s$]t millio55 van j>5 be/aat ,god sle*ts als natuur en natuurwett51 wa>9 hij zi* heeft h]s*ap54 ,deze zijn de w>e ,god en deze moet de m5s* le]5 k5n5 en t5 nutte le]5 aanw5d51 leid51 opdat ,god zi* uit hem en door hem op nieuw ontwikkele4 ,het m5s*elijk gesla*t bev9dt zi* w]kelijk nog 9 het all]e]/e beg9 zijn] ontwikkel+4 ,wat to* beteek55 e5 pa> duiz5d ja> 9 de eeuwigheid8--,wanne] gij d5 bewond]5swa>dig5 vooruitgang gadeslaat1 welke 9 de natuurwet5s*app51 vooral 9 de *emie en physica b9n5 het korte tijdsbe/ek d] laat/ v]loop5e #ej j>5 is gemaakt1 wa>door zak5 ontdekt en 9 het li*t zijn ge/eld die ti5 j>5 vroeg] tot de onmogelijkh$5 w]d5 g]ek5d1 dan zult gij 't mij zek]lijk niet t5 kwade duid51 wanne] ik bewe] dat de m5s*heid de s*itt]5d/e v]wa*t+5 voor de toekom/ mag koe/]56 ,,dag4 ,be/e bro$]s6 ,wij all5 zijn1 ev5 als gij ,morg5rood1 doordrong5 van d5 w5s* om ons wet5 9 ov]e5/emm+ te br5g5 met ons gelo(1 en gevoel5 ons door e5e bijna onwe]/aanb>e weetgi]igheid aangespoord om de v]s*ijnsel5 9 ons en rondom ons te le]5 doorgrond51 om de natuur 9 h>5 zam5hang1 als e5 geheel1 als kosmos te begrijp54 ,dit begrijp5 e*t] is het toppunt van d5 b]g d] k5nis1 die nog door ge5 /]felijk wez5 is be/eg54 ,vele weg5 geleid5 tot e5 en hetzelfde doel4 ,i$] kie/ di5 weg1 welk5 hij als d5 be/5 en gemakkelijk/5 bes*\wt4 ,op dez5 weg gaan wij lang ongeh9d]d voort1 na> het doel van ons /rev54 ,wij v]kl>5 de v]s*ijnsel5 welke wij aantreff5 en br5g5 die 9 e5 h>monis* v]b&4 ,re$s wan5 wij d5 top te zijn g5ad]d1 ma>--da> /uit5 wij op h9d]pal51 teg5/rijdigh$51 onoplosb>e problem5 die ons tot d5 t]ugke] nop54 ,wij zoek5 nu e5 &]5 weg en kom5 langs all5 ongeve] ev5 v] vooruit2 ma> de e5 vo]t ons t5 laat/e aan d5 r& e5s afgronds2 de twe$e e9digt 9 e5e diepe klo(1 aan d5 voet van e5 hoog5 rotsw& die e5 onov]komelijk beletsel aan alle v]d]e pog+5 tot vooruitgang 9 d5 weg /elt2 de d]de v]deelt zi* tuss*5 rotsblokk5 9 duiz5d5 van zijpad51 wa>van m5 niet weet welke als de regte moet bes*\wd word51 en de vi]de vo]t d5 w&ela> aan d5 oev] van e5 onmetelijk groot me]1 wa>ov] ge5 ve] is1 ge5 va>tuig wordt gevond5 om zi* te do5 ov]zett54--,wij ke]5 dan om en niem& van ons all5 heeft d5 top des b]gs gezi54 ,ma> e5 top moet de b]g to* hebb56--,dat geloov5 wij all5 en d]halve b\w5 wij ons voorloopig e5 ideal5 top2 wij mak5 ons e5 d5kbeeld ho$anig de top wel z\ kunn5 zijn en vorm5 e5 beeld1 dat ev5wel bij i$] onz] v]s*ill5d is en e5e v]s*ill5de kleur heeft en hebb5 moet1 dewijl de weg di5 wij na> d5 top insloeg51 het lev5spad hetwelk wij volgd51 de opvo$+ die wij kreg51 de lotgevall5 die wij ond]vond51 bij all5 v]s*ill5d w>54 ,ik gelo( niet dat er grond voor is1 om ons ze] te b$roev5 ov] het ond]s*eid hetwelk be/aat 9 onze godsdi5/ige bes*\w+51 al w>e het dat het ons ook lat] niet mogt gelukk5 om elk&] w$]ke]ig te ov]tuig51 mits wij sle*ts 9 het toegepa/e g$eelte onz] gelo(sle] met elk&] ov]e5/emm51 mits de weg5 door ons +eslag5 bij het e]/ door ons 9 het oog gevatte doel ine5loop51 mits wij sle*ts wat onze ,,z$ele] betreft met elk&] in/emm5 en m5s*5liefde1 gepa>d met het /rev5 na> e5e /e$s grondig] k5nis d] natuur1 als de e5ige bron d] op5b>+1 9 de e]/e plaats /ell54 ,welligt gelukt het dan aan onze nakomel+51 het toppunt d] k5nis te b]eik54 ,wij spann5 te v]geefs alle kra*t5 9 om d5 eig5lijk5 grondslag d] v]s*ijnsel5 te peil54 ,vele weg5 ligg5 voor ons op51--ma> welk5 weg wij ook pog5 te bew&el53 nimm] zull5 wij v]d] kom5 dan tot aan zek] punt1 alwa> wij moet5 bek5n51 hi] h\dt ons bevatt+sv]mog5 op2 hi] is de gr5s1 aan de ov]zijde wa>van wij niets me] begrijp5 kunn56 ,bravo1 jui/ zoo6 ,ja1 da> /aan zij met de h&5 9 't ha> en zijn t5 e9de raad6 ,deze woord5 die op e5 lag*5d5 toon luide w]d5 gesprok51 klonk5 onv]wa*ts door de geop5de deur2 getr(f5 en m9 ( me] ontevr$5 w5dd5 wij ons om en--zag5 b9n5tr$51 gevolgd door d5 reg5t1 e5ige di/rikt%o(d5 en e5e m5igte ,javan5 die br&5de fakkels droeg51 d5--resid5t ,praktis*man4 ,jong5s1 jong5s1 ik heb u belui/]d4 ,wat zijt gij onv]/&ig6 ,ik heb ,fau/ ook gelez5 en zeg u3 e5 v5t die specule]t1 gelijkt e5 bee/ op het dorre veld1 door e55 booz5 gee/ /e$s 9 het rond geleid en om di5 kr+ ligt aan alle kant5 e5e s*oone1 gro5e weide4--,e5e weide1 ja1 viss*5 9 het me]1 e5d5 9 het riet2 hoort gij ze niet snat]58 ,laat ons liev] gaan jag56 ,kom aan6 ,ma> e]/ wil ik wat et54 ,hi] ,s+kil6 ,abdoel6 ,k>ang6 ambil makanan1 boeka botol anggor1 bawa *ampagne6 en zoo g+ het nog e5ig5 tijd voort4 ,alles g]aakte op de be5 en 9 e5 oogw5k 0 het gans*e tooneel v]&]d4 ,da> wij all5 wi/5 welk e5 uitmunt5d m5s* de he] ,praktis*man 01 ijld5 wij hem gezam5lijk te gemoet1 drukt5 hem de h& en heett5 hem h>telijk welkom4--,groot 0 onze v]rass+1 to5 wij hem 9 deze wild]nis1 9 het hol/e van d5 na*t zoo onv]wa*ts 9 ons midd5 zag54--,de m$egebragte ki/5 w]d5 nu t]/ond ontpakt en h>5 inh\d bij d5 re$s aanwezig5 voorraad van mondbehoeft5 gevoegd4 ,spo$ig 0 de tafel g$ekt en 9 e5e vrolijke /emm+ zat5 wij aan4 ,de reg5t nam e*t] weldra afs*eid van ons en v]trok t5 e9de zi* e5e leg]/$e op te zoek51 t]wijl de lag]e ho(d5 na hem1 de e5 voor en de &]e na1 9 de /ilte en e]bi$ig wegslop54--,t]wijl de resid5t zi* het et5 go$ liet smak51 v]haald5 wij die re$s voor e5ig5 tijd van tafel w>5 opge/aan1 elk&] nog het e5 en &] van 't ge5 ons 0 bejeg5d1 s$]t wij elk&] niet me] hadd5 gezi54 ,teg5 het e9de van d5 maaltijd kwam het gesprek op z5del+-1 bijbel- en traktaatg5oots*app54 ,,praktis*man4 ,lui/]t e5s1 be/e vri5d54 ,ik /em volkom5 met u 9 dat het *ri/elijke dogma niet de wa>heid bevat en ha> niet bevatt5 kan1 en dat het d]halve niet geoorlo(d is e5v\dige m5s*51 gelijk de ,javan5 zijn1 iets op te will5 dr+5 wa>aan duiz5d5 ond] de ,*ri/55 zelv5 niet geloov51 ja1 hetge5 jui/ de be/e en v]li*t/e kopp5 9 ,europa voor dwal+ h\d54 ,ma> buit5di5 bes*\w ik de invo]+ van het ,*ri/5dom op ,java als hoog/ onpraktis*1 ondoelmatig en nadeelig1 en ik hoop dat ik van hoog]h& nimm] bevel zal ontvang5 om de pog+51 9 het w]k ge/eld door deze dwaze1 met bl9dheid geslag5e m5s*51 z5del+5 en halve hui*ela>s1 9 mijne resid5tie te ond]/eun54 ,,dag4 ,ik b5 van oordeel dat onze reg]+ te v]/&ig en tev5s te wel met d5 z$elijk5 toe/& d] ,javan5 en hunne behoeft5 bek5d is1 dan dat wij voor zoo iets z\d5 behoev5 te du*t54 ,het e5ige w>e to* dat het ,*ri/5dom bevat1 de k]n zijn] z$ele]1 is imm]s lang ond] de ,javan5 inheems*4 ,,praktis*man4 ,ja /ellig2 dit gelo( ik ook4 ,ma> die bijbelv]e5ig+51 z5del+g5oots*app5 en al die vrome lui1 die zi* veel m9d] lat5 geleg5 ligg5 aan e5e *ri/elijke a>de dan aan d5 *ri/elijk5 hemel1 die ,gods ,zoon met s*>5 van heilige engel5 ga>ne op d5 top van elk5 palmboom z\d5 will5 zi51 deze mak5 het de reg]+ somwijl5 wat la/ig4 ,ik vraag u3 is het niet onz9nig1 dat m5 de ,javan5 iets wil le]5 hetge5 zij re$s van zelv5 do51 ja1 wat zij bes*\w5 als iets dat niet behoeft gele]d te word51 dewijl i$]e5 dit van zelf v]/aat1 namelijk elk&] lief te hebb5 en elk&] te help51 en is het niet bes*am5d voor ons1 wanne] wij h5 dat le]5 moet51 t]wijl zij to* elk5 dag met eig5 oog5 kunn5 zi5 dat de groote me]d]heid ond] de ,*ri/55 het vol/rekt niet1 ( al?ans 9 veel g]+]e mate doet dan zij ,javan5 zelv58--,ge/eld dat het aan de z5del+5 e5maal gelukt w>e1 de ,javan5 van de ,*ri/elijke noodzakelijkheid te ov]tuig5 van &]e m5s*5 ev5 lief te hebb5 als zi* zelv51 en dat de ,javan5 van ons consequ5t v]langd5 dat ook wij deze le] /rikt z\d5 opvolg5 en zij alsdan e5s tot ons zeid53 komt hi]1 lieve ,*ri/5bro$]s1 helpt ons k(fij plant52 hebt ons lief gelijk u zelv52 het is e5 goddelijk gebod dat ,isa el ,meseh1 zijn e5ig gebor5 zoon1 onze v]loss] ons heeft geop5ba>d2 helpt ons suik]riet snijd52 wij gebruik5 no* k(fij no* suik]2 wij do5 dit sle*ts t] liefde van u2--komt hi]1 v]rigt nu de helft van het w]k t] liefde van ons6--,wat zal er dan gebeur58 ,he8--,dan pakk5 wij uit ,*ri/elijke liefde onze zak5 bijn2 de ,javas*e bro$]s br5g5 ons uit ,*ri/elijke liefde aan boord en wij gaan uit ,*ri/elijke liefde--na> huis4 ,abis p]k>a4 ,,dag4 ,belon abis p]k>a4 ,ne52 dan kom5 &]e ,*ri/elijke bro$]s uit ,europa1 welke de ,javan5 m9d] ,*ri/elijk zull5 beh&el5 dan wij ,n$]l&]s ?ans do54 ,,praktis*man4 ,jui/4 ,engels*51 ,noord-,am]ikan51 enz41 z\d5 all5 ga>ne hunne ,*ri/elijke liefde op ,java zaaij51 om--k(fij1 suik] en indigo als vru*t5 da>van na> huis te vo]54 ,lui/]t1 be/e jong5s6 wij zijn hi] ond] ons3 ik voor mij gelo(1 dat de z5del+5 bet] z\d5 do5 met het evangelie d] ,*ri/elijke liefde ond] de ,*ri/55 9 ,europa te pr$ik5 9 plaats van hi] op ,java4 ,gij weet1 ik b5 e5 praktis* man2 ik b5 van ond] op begonn5 en zoo b5 ik van trap tot trap opgeklomm52 s$]t #be ja> b5 ik 9 de geleg5heid gewee/ de z$5 d] ,javan5 te le]5 k5n5 en ik zeg het u1 zij zijn e5 bet] soort van m5s*5 dan de ,*ri/55 9 ,europa en bet]e m5s*5 dan de ,*ri/55 op ,java4--,de algeme5e invo]+ van het ,*ri/5dom op ,java kan niet &]s dan v]d]felijk zijn voor ons en voor h54 ,dat is mijne innig/e ov]tuig+4 ,indi5 wij hun welzijn will5 betra*t5 uit w>e1 wel begrep5e m5s*5liefde1 zond] ons zelv5 op die wijze te b5adeel51 dan behoor5 wij voort te gaan h5 te be/ur5 en h5 w]kzaam te h\d51 dewijl zij ev5 als alle tropis*e volk5 tot traagheid g5eigd zijn4 ,hun arbeid moet ges*i$5 ond] onze leid+ en wij behoor5 h5 bek5d te mak5 met nuttige zak5 en uitv9d+52 wij moet5 hunne positieve k5nis d] voorw]p5 9 de natuur en d] natuurkra*t5 pog5 te v]me]d]52--wij behoor5 h5 te ond]rigt5 9 het lez51 s*rijv51 9 h&w]k51 kun/51 9 de e]/e beg9sel5 d] natuurwet5s*app52 wij moet5 h5 praktis* opvo$53 dan zull5 zij 9 dezelfde mate als hunne bes*av+ to5eemt1 /e$s me] en me] le]5 inzi5 dat de le] alle m5s*5 ev5 lief te hebb5 als zi* zelv5 e5e ev5 groote onmogelijkheid is1 als e5e volkom5 maats*appelijke gelijkheid ond] de /]vel+51 die t5 gevolge van de ongelijke mate d] gee/v]mog5s1 d] vatba>heid voor ontwikkel+1 het v]s*il van aanleg toeb$eeld aan de v]s*ill5de individu51 nimm] kan v]wez5lijkt word54 ,dan zull5 beide1 ,javan5 en me] v]li*te ,europers1 9 vr$e en gelukkig nev5s elk&] kunn5 be/aan4 ,ma> da>5teg5 onheil1 ontevr$5heid1 v]w>r+1 opro]1 omv]w]p+ van al het be/a&e1--reg]+loo%eid ond] de ,javan5 en het v]lies d] koloni5 voor ons--kunn5 de gevolg5 zijn van de ontijdige ( plotsel+e pog+51 aangew5d tot zoog5aamde beke]+ ( bes*av+ d] ,javan51 wa>toe de zi* noem5de vrijheidsapo/el51 h]vorm+spr$ik]s en evangeli$weep]s de reg]+ op e5e onmatige wijze tra*t5 aan te spor54 ,,morg5rood4 ,dat zijn de !oretici die de ,javan51 zoo als zij w]kelijk zijn1 niet k5n54 ,e5 man die #be j>5 lang 9 hun midd5 heeft doorgebragt1 zal h5 wel degelijk k5n5 en de spreuk gro5 is des lev5s guld5 boom niet log5/raff54 ,ik b5 het volkom5 e5s met mijnhe] d5 resid5t4 ,mijn /elregel is3 de natuurwett5 te le]5 k5n5 gelijk zij zijn en ons da>na> te rigt54 ,alle5 da>door is het1 dat wij w9d en wat] hebb5 g$wong5 koorn te mal5 en boom/amm5 tot plank5 te zag51 9 plaats dat wij zulks met ons eig5e h&5 do52 alle5 da>door dat wij elke natuurwet op h>e wijze1 elk 9 ha> eig5 spoor lat5 w]k51 hebb5 wij d5 wat]damp g5oodzaakt onze wag5s voort te trekk5 9 plaats van da>toe pa>d5 te bezig52 ja1 de electriciteit zelve heeft zi* er moet5 s*ikk5 om aan onz5 wil te gehoorzam5 en als onze briev5po/ langs ijz]5 ( kop]5 drad5 voort te loop51 wa>he5 wij will5 dat zij loop5 moet4 ,h&el5 wij e*t] 9 /rijd met de natuurwett5 ( do5 wij ze1 teg5 h>e natuur geweld aan2 indi5 wij h5nep5 t\w5 9 plaats van kop]5 ( ijz]5 drad5 nem5 om de electriciteit er langs voort te plant52 indi5 wij d5 /oomketel bov5mate v]hitt51 het buskruid op d5 gloeij5d5 ov5 droog51 indi5 wij teg5 w9d en /room zeil5 en het ,*ri/elijk evangelie pr$ik5 will5 wa> het niet pa/1 ( indi5 wij d5 arbeid vrij/ell5 en vrijheid van drukp]s will5 invo]5 bij e5 volk1 hetwelk nog niet tot di5 trap van ontwikkel+ is ge/eg5 om zulke ko/ te kunn5 v]te]51 dan zal de ov]lad5e maag noodzakelijk]wijze moet5 b]/5 ( gebrekkige spijsv]t]+ zal da>van het gevolg zijn1 en wij zull5 ge5 &] resultaat v]krijg5 dan /il/&1 ( uitb>/+51 t]ugw]k+1 v]w>r+4 ,,praktis*man4 7,lag*5d47 ,sidoek>i6 ,sidoek>i6--,gij beide1 be/e ,morg5- en ,avondrood1 gij hebt het exempla> van sle*te spijsv]te]+ gezi56 ,het is jamm]1 ,dag en ,na*t1 dat gij er niet bij zijt gewee/4 ,jong5s1 weet gij wat8 ,komt na> mijne resid5tie4 ,ik z\ ga>ne nog e5ig5 tijd ond] u1 natuurworm56 hi] 9 de wild]nis will5 doorbr5g52 ma> da>toe ontbreekt mij d5 tijd4 ,ov]morg5 v]trek ik en ga ov] ,gnodnab d5 groot5 weg op t]ug na> mijn ne/4 ,rei/ met mij na> ,oo/-,java6 ,da> zult gij e5 zoog5aamd ,*ri/5dorp ond] de ,javan5 zi5 en le]5 k5n51 e5 wa> model 7zoo als ,morg5rood zeide7 van sle*te spijsv]t]+1 van zwakheid van maag1 e5 z5del+mis]]e1 e5e e*te ,*ri/5akeligheid6--,ik zal u da>5teg5 ook &]e d+5 lat5 zi51 s*ol5 die ik op la/ d] reg]+ heb ge/i*t en e5 m5igte &]e inrigt+51 alwa> de ,javaan de geleg5heid v9dt om nuttige d+5 van v]s*ill5d5 a>d aan te le]51 zi* te oef55 9 h&w]k51 kun/5 en d]gelijke zak51 en die u zull5 do5 ontw>5 dat die mann5 van de oppositie qu& mme zi* aan la/] s*uldig mak51 zoo dikw]f zij bew]5 dat onze reg]+ niets uitrigt1 dat /rekk5 kan om het /(felijk welzijn en de v]li*t+ d] ,javan5 te bevord]54 ,bro$] ,na*t 0 buit5geme5 +5om5 met d5 voorslag van d5 resid5t en v]zo*t mij dr+5d1 de uitnoodig+ aan te nem5 en m$e na> de resid5tie ,s4444 te gaan4 ,hij reikhalsde van v]lang5 om e5e ,javas*e ,*ri/5geme5te wa>ov] hij 9 e5e reisbes*rijv+ gelez5 _h1 met eig5e oog5 te zi5 en algeme5 g5om51 e5 me] beb\wd g$eelte des eil&s1 e5e talrijk] en me] bes*aafde bevolk+ te le]5 k5n54 ,na> zijn oordeel hadd5 wij ons lang g5oeg 9 oorspronkelijke w\d5 opgeh\d54--,ik voor mij _h liev] nog e5ig5 tijd 9 dit g$eelte van ,java1 bij mijne &]e bro$]s v]wijld2 ma> de geleg5heid die zi* nu aanbood1 om mijn bro$] 9 d5 kort/ mogelijk5 tijd ook met de hoog]e klass5 d] maats*appij ond] de ,javan5 bek5d te mak5 en hem 9 d5 kr+ van vor/5 en ho(d5 9 te leid51 0 te gun/ig om ha> ongebruikt te lat5 voorbijgaan4--,ik nam d]halve d5 g$an5 voorslag aan en er w]d nu bepaald1 dat de resid5t en wij beide ov]morg5 na> de naa/bij geleg5e ho(dplaats 7die aan d5 groot5 weg ligt7 z\d5 v]trekk51 t]wijl ,avond- en ,morg5rood beslot5 nog lang] hi] te blijv5 en hunne ond]zoek+5 9 dit we/elijk g$eelte des eil&s voort te zett54 ,de resid5t ond]hield zi* da>op nog met mijne bro$]s ov] ,javas*e bijbelv]tal+5 en da>m$e v]wante ond]w]p54 ,ik v]onts*uldigde mij e*t] ui?o(de van v]moeidheid--het 0 re$s laat geword5--en w5s*te het gezels*ap go$5 na*t4 ,alvor5s ik mij 9 mijne hut1 op de leg]/$e n$]vleide en mij aan de arm5 van d5 ,god des slaaps toev]tr\wde1 dreef e5 vurig do* onbe/emd v]lang5 mij 9 de vrije lu*t1 om vooraf nog e5 afs*eidsblik van de natuur 9 h>5 na*telijk5 tooi g$o/ te ontvang5 en--als /( tot droom5--m$e na> mijn leg] te nem54 ,dewijl het 9 e5e d]gelijke wild]nis en 9 dit na*telijk uur niet raadzaam 0 ongewap5d uit te gaan1 nam ik e5 mijn] jagtgew]5 t] h& en v]liet het biv\ak4 ,duiz5de elk&] doorkruis5de g$a*t5 rez5 9 mijn bewu/zijn op1 to5 ik met za*te tr$ en onbem]kt voort/apte ond] het geboomte1 t5 e9de d5 oev] van het me] te b]eik54 ,de ,javan5 die met d5 resid5t w>5 aangekom51 hadd5 hunne ,bamboesfakkel5 7,obor7 9 de wa*tvur5 geworp51 welke 9 de nabijheid onz] hutt5 hi] en da> nog 9 het w\d br&d54 ,het held]e s*ijnsel e*t] dat zij 9 het rond v]breidd51 w]d all5gs zwakk] en sle*ts nog zeld5 teek5d5 zi* de omtrekk5 van m5s*elijke ge/alt5 af1 die zi* als donk]e s*aduw5 voor de vur5 g9ds en h]wa>ts bewog54 ,de h&5 d]g55 die de vur5 moe/5 ond]h\d51 w>5 v]moeid en het me]5deel d] ,javan5 _h zi* b9n5 de hutt5 begev54 ,de &]5 sliep5 nev5s de me] en me] uitdoov5de h\tskoolhoop51 wi] d(fe glo$ niet lang] 9 /aat 0 het hoogrijz5de lo(dak des w\ds te v]li*t54 ,bij hun rooda*tige s*ijnsel w>5 nog sle*ts enkele d] naa/bij /a&e boom/amm5 zigtba> en ook deze v]lor5 zi* bijna all5 9 de dui/]nis van d5 a*t]grond1 to5 ik uit het w\d te voors*ijn trad en d5 oev] van het me] b]eikte4 ,ge5 enkele wolk 0 me] aan d5 hemel zigtba> en de volle maan1 van li*t om/raald en op e5 groot]5 af/& door duiz5de flikk]5de /]r5 omr+d1 zag uit de hoogte op mij n$] en1 bijna ev5 held]1 van b5$5 uit d5 diep5 boezem d] wat]5 na> mij opwa>ts4 ,ik zag en lui/]de4 ,ma> 9 het w\d 0 alles /il4 ,spiegelglad 0 de opp]vlakte van het me] en sle*ts zeld5 rimpelde zi* het beeld d] maan en v]trok het zi* tot dw>s*e li*t/rep51 wanne] de plass5de e5d5 van d5 teg5ov]ligg5d5 digt begroeid5 oev] e5e ligte golv+ 9 het me] hadd5 do5 ont/aan4 ,ha> gesnat] 't welk volkom5 geleek op dat d] ,europes*e tamme e5d51 0 bijna het e5ige g]uis*1 wa>door de na*telijke /ilte van tijd tot tijd w]d afgebrok54 ,uit de hutt5 die v] a*t] het geboomte geleg51 geheel en al aan het oog w>5 onttog51 liet zi* hi] ge5 geluid me] v]nem54 ,hooge ,kimrakboom5 welfd5 zi* t] l9k]- en t] regt]zijde ov] d5 oev]4 ,de opp]vlakte b5ev5s de zoom hunn] kroon5 w>5 held] door de maan v]li*t1 ma> ond] dit gewelf zag m5 9 het donk]e1 geheimz9nige b9n5/e des w\ds1 dat ev5 somb] door de naa/bij geleg5e /rook van het me] w]d t]uggekaat/4 ,sle*ts enkele me] naa/bij /a&e boom/amm5 kwam5 als held] v]li*te zuil5 teg5 di5 donk]5 w\dzoom uit4 ,te midd5 van het me] werkaat/e vre$zaam de gans*e /]r5hemel4 ,9 mijn b9n5/e w]d de e5e g$a*te door de &]e v]drong54 ,0 von ,m5s*5 ni*t gewus/ od] ni*t b$a*t1 ,dur* das ,labyr9? d] ,bru/ w&elt 9 d] ,na*t4 ,de rh9oc]oss5 ligg5 /il 9 hunne mo]assige s*uilhoek5 en de wilde /i]5 ru/5 nu insgelijks2 welligt graz5 hi] en da> nog enkel5 9 /ilte op e5e kle9e grasplek1 die tuss*5 het geboomte ov]blijft4 ,tijg]s dwal5 zeld5 af tot op deze hoogte1 dewijl het niet ligt gebeurt dat hi] zwijn51 h]t5 en reen word5 gevond52 hi] is niets dan w\d1 en gras en weideveld5 word5 er niet dan s*a>s* aangetr(f54 ,de ,kalong's van het laagl& word5 op deze hoogte niet gezi52 ge5 ,kaprimulgus laat hi] zijn geklap bij na*telijke /ilte ronds*all51 ja t] naauw]nood v]neemt m5 hi] het gegons van e5 insekt1 het tjilp5de gezang van e5e cicade ( ziet m5 hi] en da> e5 enkel5 vuurkev] langs d5 oev] rondflikk]54 ,de zw>te ap51 ,loeto5g1 ro]5 zi* niet 9 de lo(kroon51 zij zitt5 /il op de takk52 de eekhoorntjes hebb5 zi* 9 hunne ne/5 ( 9 de spleet van e5 oud5 boom/am v]s*ol5 en alle vogels slap54 ,miss*i5 klaut]t nog hi] ( da> e5e wilde kat 7,felis m9uta7 met h>e bl9k5de oog5 voorzigtig op de bemo/e takk5 he51 om e5 arm5 vogel 9 zijn ne/ te ov]vall51 ( sluipt e5 ,p>adoxurus ,musanga ev5 /il en beho$zaam ov] d5 grond he51 om e5 wilde h5 ( e5e patrijs te kap52 ma> alle &]e di]5 zijn t] ru/ gegaan4 ,ook de wat]ho5d]s en de slang5vogels 7,plotussoort57 zitt5 /il 9 het hooge1 rieta*tige gras d] oev]s1 ( op e5 omgevall5 boom/am die zi* ov] d5 wat]spiegel uit/rekt2 de viss*5 9 het me] beweg5 zi* niet1 de kle9e kreeft51 de s*elp5 mak5 ge5 g]uis* en de gans*e ov]ige s*epp+ zwijgt4--,ma> ond] dit zwijg5 gaat het lev5 voort1 9 het wat]1 9 de lu*t en op de a>de1 9 millio55 geheime pols5 te slaan die weldra1 wanne] de gele5de glans die ?ans van de s*ijf d] maan af/raalt1 voor het w>e li*t d] zon zal zijn gewek51 op nieuw zi* beweg5 en het tooneel met e5e m5igte van de v]s*ill5d/e1 door elk&] wemel5de ge/alt5 zull5 v]lev5dig54--,natuur1 gij zijt s*oon1 bij dag en bij na*t en gij spreekt e5e taal welke sle*ts hij geheel v]/aat1 die met g55 zoo dikw]f misk5d5 en nog m5igvuldig] misbruikt5 man 9 vrom5 e5v\d kan vrag53 die het oor gemaakt heeft1 z\ die niet hoor58--,die het oog gemaakt heeft1 z\ die niet zi58 ,mijn bro$] ,morg5rood zegt3 ,de natuur is bewu/eloos1 zond] ziel1 zond] ,god6 ,het bewu/zijn 9 d5 m5s* is sle*ts het afs*ijnsel d] natuur die1 ev5 als g9ds de maan 9 het me]1 zi* afspiegelt 9 onze h]s55 en e5 indruk maakt1 e5 beeld 't welk uit ons b9n5/e t]ug 9 de natuur v]plaat/ en da> als het w>e buit5 ons wordt aans*\wd6--,het bewu/zijn is de betrekk+ onz] vijf z9n5 tot de buit5w]eld1--het is de betrekk+ d] buit5w]eld tot onze vijf z9n51 wa>op g5e zijne w]k+ uitoef5t en van deze z9n5 plant zi* de indruk door /(felijke beweg+ ( electris*e /room+ tot 9 de h]s55 voort1 alwa> de /ral5 zi* dan als 9 e5 br&punt v]e5ig5 en e5 algeme5 beeld vorm51 dat wij bewu/zijn noem54--,niets dan he5- en w$]beweg+ van /(deel51 die onoph\delijk van elk&] word5 ges*eid5 en telk5s nieuwe v]b9d+5 aangaan6--,zoo sprek5 zij4 ,wel gelo( ik dat d]gelijke /(felijke beweg+5 als middel di55 om het bewu/zijn da> te /ell5 en te ond]h\d51 ma> het gewa>word5de beg9sel dat 9 mij zetelt1 't welk 9 het br&punt di] /ral5 /aat en de beeld5 opvat1 dat d5kt en begrijpt1 hetge5--als het w>e--van het bewu/zijn bewu/ is1--ik b$oel datg5e1 hetwelk aan de /( gewa>word+ geeft om het bewu/zijn te kunn5 opvatt51 dit moet to* iets &]s zijn dan /(6--,dit kan niet &]s zijn dan e5e absolute1 goddelijke eig5s*ap4 ,tra*t alle beweg+5 d] /( welke als middel da>bij di551 op het grondig/ te doors*\w52 le]t de wijze wa>op deze beweg+5 plaats grijp51 op het naauwkeurig/ k5n52 nooit zult gij u 9 /aat ge/eld zi5 het feit van het bewu/e gewa>word5 /(felijk te v]kl>5 en nimm] zal het u gelukk51 te kunn5 bewijz5 dat door de w]k+ van *emis*e en physieke kra*t5 e5 oog1 e5 oor kan gevormd word54 ,wat to* zon het li*t zijn dat van de zon 9 #h #a_/d m9ut5 tot aan de maan en van da> 9 ne sekonde tot op de a>de snelt1 alwa> het &]maal door d5 spiegel van het me] wordt t]uggekaat/1 indi5 mijn oog niet be/ond wa>9 het zi* t5 d]de male afspiegelt1 wanne] mijn gewa>word5d b9n5/e niet da> 0 wa>9 het driew]f t]uggekaat/e beeld voor het e]/ tot w]kelijkheid wordt1 dewijl het tot bewu/zijn komt8--,da> e*t] het beeld 9 de maan1 9 d5 spiegel van het me]1 op het netvlies van mijn oog nog niet bewu/ 01 is het li*t voor mijn oog en mijn oog b5ev5s alle &]e z9tuig5 aanwezig voor het bewu/g]ak54 ,tot bewu/zijn g]ak5 is het e]/e doel des lev5s4 ,mijn m5s*elijk bewu/zijn e*t] is ze] bep]kt en afhankelijk van vijf z9tuig51 die sle*ts e5 kle9 g$eelte van het heelal kunn5 omvatt54--,z\ nu dit heelal ge5e ziel hebb5 wa>9 alle v]s*ijnsel5 tot bewu/zijn g]ak51--z\ er ge5 algeme5 bewu/zijn wez51 wa>van het mijne h]kom/ig is8--,dat twijfela>s twijfel54--,de gans*e natuur spreekt e5e taal en ik gelo( aan u1 eeuwig li*t1 alzi5d oog1 eeuwig r$elijk bewu/zijn6 ,zoo zat ik e5zaam1 9 nad5k5 v]zonk51 aan d5 oev] van het me] welks spiegel door ge5 golfje1 ja niet door d5 kle9/5 rimpel w]d bewog54 ,ge5 blaadje ritselde 9 het w\d1 ge5 w9dje suisde mij d5 g]+/5 ademtogt toe2 ik _h kunn5 wan51 dat ik mij 9 e5e v]lat5e1 uitge/orv5e natuur bevond1 indi5 mijn eig5 h>t 9 mijn boezem niet geklopt1 indi5 mijn bewu/zijn mij niet gezegd _h dat ond] mij1 nev5s mij1 bov5 mij lev5 sluim]de1 ges*ikt om bij d5 e]/5 li*t/raal w$] te ontwak51--ja1 indi5 het li*t d] maan 7hoewel sle*ts langs e5 omweg t]uggekaat/1 gele5d li*t7 mij niet v]kondigd _h3 wa> li*t is--9 het gans*e heelal--moet insgelijks w>mte1 beweg+1 lev5 zijn6 ,e5 krijs*5d ges*reeuw klonk door de doods*e /ilte van d5 na*t4 ,ik v]nam e5 akelig51 klag5d5 toon die uit het geboomte klonk en jamm]lijk g5oeg te hoor5 0 om iem&1 vreemd 9 de ,javas*e b]gw\d51 ang/ig te mak54 ,da> het te donk] ond] het lo(gewelf 0 om e5ig voorw]p duidelijk te kunn5 ond]k5n51 s*e5 het ges*reeuw aanvankelijk van ond]1 tuss*5 de boom/amm5 te voors*ijn te kom51 lat] klonk het mij van bov5 uit de lu*t toe en het s*e5 nu e5s hi]1 dan w$] eld]s te zijn4 ,m5 _h ligtelijk 9 d5 waan kunn5 g]ak5 dat e5 d( hulpgek]m1 het zu*t5 van e5 /]v5de1 m5igw]f ook het ges*rei van e5 jong k9d w]d gehoord4 ,t5 gevolge hi]van is het dan ook m5igmaal gebeurd1 dat vroeg]e reizig]s zi* de avontuurlijk/e d5kbeeld5 van de oorzaak van dit ges*reeuw gevormd1 ja op het eil& ,ceylon er e5 duivelsspook--e5 spooka*tig51 duivela*tig5 vogel van gemaakt hebb54 #ee ,mij e*t] 0 dit v]s*ijnsel re$s bek5d2 ook zag ik kort da>na het voorw]p hetwelk die kret5 slaakte1 nadat het digt] bij d5 onb$ekt51 door de maan v]li*t5 me]oev] 0 gekom54 ,ik zag het hi]--met uitgespann5 vleugelhuid1 /rak en onbewegelijk1 als e5 papi]5 draak--van d5 e55 boom na> d5 &]5 door de lu*t zwev52 dit ges*i$de e*t] 9 e5e s*u9e rigt+1 zoodat het van d5 top e5s booms afga&e1 ongeve] t] halv] hoogte van d5 /am e5s &]5 booms aankwam1 wa>teg5 het dan tamelijk vlug w$] opklaut]de4 ,het 0 e5e zoog5aamde vlieg5de kat 7,galeopi!cus v>iegatus71 e5 geheel ons*uldig di] dat zi* des na*ts 9 zijn aanwez5 v]heugt en 9 het w\d rondvliegt1 om vru*t5 op de boom5 te zoek54 ,ev5 akelig als zijn ges*rei 9 e5 m5s*elijk oor kl9kt1 dewijl het h]9n]+5 aan m5s*elijke ell5de en ongeluk 9 d5 m5s* wekt1 ev5 liefelijk en troo/rijk zal zijn g]oep voor de &]e ,galeopi!k5 zijn1 dewijl de welbek5de /em hun te k5n5 geeft dat zij niet alle51 ma> dat ook nog &]5 huns gelijk5 aanwezig zijn1 die zij v9d5 zull51 indi5 zij de lokk5de /em sle*ts volg54 ,dit 0 weldra het e5ige geluid1 dat ik van tijd tot tijd nog 9 het /e$s /ill] word5de w\d v]nam4 ,voor mij _h het niets onheilspell5ds me]4 ,met volle teug5 s*epte ik g5ot 9 het aans*\w5 d] natuur en het s*e5 mij toe1 als ( ik de v]wants*ap1 de sympa?ie gevoelde1 welke alle lev5de wez5s zaamv]b9dt4--,de maan neigde re$s t5 ond]gang2 ik /ond op van d5 rotsblok wa>op ik _h gezet5 en w5s*te de maan en de /]r51 het me] en de e5d51 het w\d met zijne millio55 bloem51 knopp5 en vru*t51 de ,galeopi!k5 en alle &]e di]5 die1 elk op zijne wijze1 g5iet5 en zi* 9 hun aanzijn v]heug53 go$5 na*t6--,s*oone1 onuitputtelijke1 door ,gods adem bezielde natuur1 tot morg53 go$5 na*t6 7,v]volg hi]na47 ,,z9/oor5de ,,drukf\t5 ,,9 ,,nr4 #a-c4 ,,bladz4 ,,regel4 ,,van ,,lees ,,9 ,,plaats ,,van #ea #c en #d ond]5 ,glok ,ani ani ,,nb4 ,op ,java wordt het afsnijd5 d] ar5 bij de rij/oog/ met het mes ,ani ani uitsluit5d door vr\w5 v]rigt4 #aed #g ond]5 #ahcj #ahed4 #bda #b bov5 hangmatt5 hangmat4 #bdd #ae ond]5 namelijk1 het het1 namelijk4 #ccf #ab ond]5 ov]e5kwam ov]e5komt4 #ced #bj1 #ba en #bb bov5 lees als volgt3 ,*loornatrium en ,*loorkalium #j1de #j1bh ,zwavelzure kali #j1jd ,phosphorzure kali ,,aanteek5+5 #a ,e5 ,javas*e paal heeft e5e l5gte van #dhjj ,rijnl4 voet 7#dfcg1f voet oude ,frans*e maat7 ( #aejf1j ,n$4 el2 drie pal5 word5 gewoonlijk op e5 uur gaans g]ek5d4 #b ,ov]al wa> 9 dit door zijne groeikra*t zoo weeld]ige l& ge5 w\d wordt gevond51 mag m5 zek] zijn beb\wde veld51 ( ,alang-alangwild]niss5 aan te treff51 die de plaats van voormalige akk]s hebb5 v]vang54 ,dit is de r$5 wa>om e5 vreemdel+ op ,java1 9 ze] beb\wde b]ga*tige /rek5 zi* bev9d5de1 het voor hem zoo v]rass5de s*\wspel ontwa>t van hoog/ammige w\d5 op de all]/eil/e b]gw&5 en 9 de diep/e klov5 te zi5--dewijl zij 9 al de ov]ige1 toegankelijke /rek5 van het geb]gte geveld zijn4 #c ,de e5ige b5am+1 welke de ,maleirs aan de zon gev51 is ,mata h>i3 oog des daags4 #d ,e5 kle9e na*tvogel 7e5e soort van ,geitemelk]74 #e ,9 het ,maleis*3 ,anak kamb+ wol&a4 #f ,( die m5 ,hem 9 d5 mond heeft gelegd2 niem& to* kan bewijz51 dat hetge5 lang na zijn dood1 na> luid van volksv]hal51 is te boek ge/eld en ons 9 het ,nieuwe ,te/am5t wordt m$eg$eeld1 lett]lijk zijne le] bevat4 #g 't ,gebrul des leeuws moge elk v]v>51 't ,vli$e al des tijg]s felle klaauw2 ,ma> o6 van al wat s*rik kan b>51 ,het s*rikkelijk/ is e5 toomloos graauw4 7van ,l5nep47 #h ,deze getall5 beteek55 de bladzijd5 van het v]melde ,vraagboekje1 wa>op de sprek] zi* b]oept4 #i ,hi]op maakt de m5s* somtijds e5e uitzond]+1 bij voorbeeld1 de hui*ela> en s*ijnheilige4 #aj ,de komeet van ,encke maakt hi]op ge5e uitzond]+1 want zoodra de oorzaak d] v]snelde beweg+ met zek]heid bek5d zal zijn1 zull5 de b]ek5+5 met de v]s*ijnsel5 ov]e5/emm54 #aa ,to* w]d5 ook to5 re$s enkel5 gevond51 die zi* vrij hadd5 gemaakt van het bijgelo( hunn] tijdg5oot54 ,t5 bewijze hi]van /rekt ond] &]5 e5e bro*ure1 g$rukt 9 #ahea en getiteld3 ,belangrijke vrag5 ov] de v]rigt+5 d] ,*ri/5-,z5del+5 ond] de ,heid551 door e5 ,*ri/51 te ,am/]dam bij gebro$]s ,di$]i*s1--wa> op bladz4 #aj de volg5de m]kwa>dige woord5 te lez5 /aan3 ,hoe lang zull5 wij dan nog w]k hebb51 e] wij nad]h& van het teg5deel ov]tuigd word58 ,m5ig geloovig ,*ri/5 heeft #be j>5 van ond]zoek noodig gehad1 om van deze dwal+5 9 zijne jeugd opg$aan t]ug te kom51 en m5 bem]kt nog h$5 t5 dage aan m5ig ,*ri/5le]a>1 hoe diep die dwal+5 d] oudheid zijn +eworteld1 da> hij dezelve nog v]d$igt1 ja zelfs tot /i*t+ zijn] geme5te1 gelijk hij me5t1 op5tlijk voordraagt1 welke geme5te dan1 om k]k en le]a> niet opzettelijk te v]mijd51 het e5 en &] heel wat bet] moet wet5 toe te pass51 om zijne woord5 tot /i*t+ te h]leid52--i$] gevoelt hoe moeijelijk het moet vall5 zulke vooroordeel5 te ov]w9n51 9 ,*ri/5l&51 wa> m5 die van jongs af heeft +ezog54 #ab ,gelijk de lez] zi* zal h]9n]51 w>5 wij vi] dag5 gel$51 des avonds te ,gno]ag aangekom54 #ac ,orang el ,meseh1 d4 i4 ,messiasm5s*2 zoo word5 9 d5 ,indis*5 ar*ipel de ,*ri/55 insgelijks g5oemd4 #ad ,ik was* mijne h&5 9 ons*uld3 het is mijne b$oel+ niet om dez5 te kr5k54 #ae ,rad5 wordt gewoonlijk v]taald door ,pr9s1 welk woord e*t] bet] ov]e5komt met het ,javas*e ,pangran1 t]wijl ,rad5 de titel van e5 lag]5 rang is1 ongeve] ov]e5kom5de met ons ,b>on4--,kapala3 ho(d4 ,tjoetak3 di/rikt4 ,de voorafga&e woord5 zijn de eig5naam van het di/rikt%o(d4 #af ,mijn naam ,dag1 ( kort] ,dak1 sprak5 de ,javan5 vrij jui/ uit2 het s*e5 hun e*t] niet mogelijk te zijn de * uit te br5g51 want 9 plaats van ,na*t1 zeid5 zij /e$s ,nat4 #ag ,zie bladzijde #aee4 #ah ,de voornaam/e dagblad5 des l&s s*am5 zi* niet m$$eel+5 te do51 betrekkelijk d]gelijke pr$ikati51 zoo als b4 v4 van het plegtig l( van d5 nieuw51 all]pra*tig/5 mantel van onze lieve vr\we van d5 ,bos*1 met e5e welsprek5de op5+sr$e ov] de v]e]+ van de ,mo$] ,gods1 geh\d5 door d5 ze] ,e]wa>d5 ,pat] ,coemans1 sup]ior d] ,liguori/5 te 's ,h]tog5bos*1 op d5 #cj ,april #ahed4 7,zie ,nieuwe ,rott]dams*e ,c\rant1 #b ,mei1 #ahed47--,mag dat niet e*t heid5s* g5oemd word51 is dat ge5 afgod5-1 ge5 fetis*di5/8 #ai ,het loon van e5 ,koeli is van reg]+swege va/ge/eld2 het b$raagt #b #a_/b c5t5 p] paal en da> #c pal5 op e5 uur g]ek5d word51 hadd5 wij sle*ts #g #a_/b c5t5 p] uur behoev5 te betal51 ma> gav5 /e$s iets me]1 vooral 9 het geb]gte wa> de af/& van de e5e plaats tot de &]e niet door middel van pal5 wordt aangewez54 #bj ,elke zak bevat #be guld5 aan enkele c5t51 en wordt uit dunne /rook5 van lange palmblad]5 gevlo*t52 ze] dikw]f b$i5t m5 zi* tot dat e9de van d5 ba/1 ,tapas1 d] ,kokospalm51 die zi* bev9dt tuss*5 d5 /am en de blads*$54 #ba ,desa beteek5t 9 de ,javas*e en 9 de ,so5das*e taal hetzelfde als ,kampong 9 het ,maleis*1 namelijk1 dorp4 #bb ,w>ong1 e5 ,javas*e eetw9kel1 be/aat uit e5e op5e van ,bamboes v]va>digde kraam1 wa>9 tafels en bank5 zijn geplaat/1 alwa>--9 elk dorp en g$ur5de d5 gans*5 dag--alles gevond5 wordt1 hetge5 de ,javaan tot leeftogt als &]z9s behoeft1 voornamelijk rij/1 g$roogde vis*1 g$roogde smalle /rook5 vlees* 7,d5d5g71 z\t1 ,spaans*e pep]1 all]lei vru*t51 zoom$e fijn gesn$5e tabak1 b5ev5s da>uit v]va>digde1 9 blad]5 gewikkelde cig>52 wijd]s palmwijn 7,toeak71 dikw]f ook k(fij en ,*9es*e !e1 welriek5de bloem51 rij/- en honiggebak1 enz41 enz4 ,de ,javaan /aat op ,,hoog]5 ,,trap van bes*av+ dan de ,europer1 indi5 de inrigt+ zijn] ,w>ong's1 v]gelek5 met de re/auratin des laat/g5oemd51 da>bij tot maat/af wordt g5om54 #bc ,deze waaij]palm5 word51 t] plaatse wa> zij 9 het wild groeij51 /e$s op zek]5 af/& van de ku/ aangetr(f53 zij ov]s*rijd5 d5 af/& van hoog/5s drie pal5 l&wa>ts 9 van de zee g]ek5d niet1 t5 gevolge wa>van deze w\d5 7die bov5di5 e5 droog5 en rijz5d5 bodem v]lang57 zi* altijd 9 d5 vorm e5] /rook uitbreid54 #bd ,i$] ,javaan weet bij erv>+ dat kon+/ijg]s en paauw5 9 de wild]nis onafs*eidba> zijn1 we9ig5 e*t] zijn 9 /aat de r$5 er van op te gev54--,het volg5de voorbeeld moge t5 bewijze /rekk51 hoe innig de b& is welke twee zoo geheel v]s*ill5de di]soort51 als tijg]s en paauw5 zijn1 zamv]b9dt4 ,bek5d is het dat de tijg] zi* bij voorkeur oph\dt 9 de heete laagl&52 de paauw insgelijks4 ,op ,java e*t] wordt e5 geb]gte gevond5 dat1 t] hoogte van #ijjj voet bov5 d5 spiegel d] zee1 d5 vorm heeft e5] hoogvlakte1 met uitmunt5d vo$]gras is begroeid en 7uit di5 ho(de7 door e5e talrijke1 ja1 ov] talrijke m5igte h]t5 is bewoond4 ,nietteg5/a&e het k\de klimaat dat op deze hoogte he]s*t1 wordt--als uitzond]+ op d5 regel--insgelijks de kon+/ijg] ze] dikw]f aangetr(f5 op dit plateau 7wa> hij zi* zoo gemakkelijk e5e prooi kan v]s*aff57 en--/e$s ziet m5 paauw5 van de e5e boomgroep na> de &]e vlieg54 #be ,elk dorp op ,java1 uitgezond]d die van de kle9/e soort1 bevat tev5s e5e vi]kante grasplek1 ,alo5 alo5 geheet51 te midd5 wa>van gewoonlijk e5 ,w]+9boom is geplant1 welks bre$ uitgebreid en boogsgewijs afhang5d lo( e5 aang5am5 lomm] geeft4 ,rondom dit op5e ple9 /aan1 tuss*5 geboomte v]s*ol51 de voornaam/e won+51 als die d] ho(d51 enz4 #bf ,voor onze l&sli$5 9 ,holl& nog imm] e5e w>e v]s*roeij5de hitte4 #bg ,9 de pan gebrad5 lev]5 zij d5 ,javan51 zelfs ond] de hoog]e /&51 e5e ze] smakelijke toespijs op bij hunn5 rij/s*otel4 #bh ,zoo wordt het extract van opium g5oemd1 hetwelk de dikte van gewone siroop heeft en gebezigd wordt om de fijn gesn$5e tabaksblad]5 m$e te doorweek54 #bi ,sle*ts we9ige boom5 d] tropis*e ku/flora1 die 9 d5 eig5lijk5 z9 des woords behoor5 tot het zee/r&1 b]eik5 e5e d]gelijke hoogte4 ,ev5 als de boom5 welke gevond5 word5 aan de teg5ov]ge/elde gr5z5 van het plant5rijk1 op de hoog/e b]gtopp51 zijn zij me]5deels dw]ga*tig kle91 9 v]gelijk+ van de #ajj #aej voet hoog groeij5de w\dreuz51 die 9 het b9n5l& tot op e5e tamelijke hoogte bov5 d5 spiegel d] zee aangetr(f5 word54 #cj ,de ,javas*e krokodil 7,boeaja1 door de ,europers t5 onregte ,kaiman geheet57 wordt aan de zuid] ku/ 9 alle kle9e bek51 9 de nabijheid h>] mond+5 welke gewoonlijk diep zijn1 aangetr(f5 en zwemt door de zee ( kruipt langs het /r& van de e5e rivi]mond+ na> de &]e4 #ca ,glok3 e5 korte1 ze] zw>e dikke sabel1 welk5 de ,javan5 als bijl en als hakmes gebruik54 #cb ,het is e5e bek5de zaak1 dat er s*ildpadd5 zijn gevang51 die bijna a*t c5t5a>s wog54 #cc ,e5 ro(di] 7,p>adoxurus ,musanga7 dat1 ev5 als de ,europes*e vos1 ook vru*t5 niet v]smaadt en vooral v]lekk]d is op rijpe k(fijbess54 #cd ,angklong1 dat is1 e5 h\t5 raam ( ge/el1 wa>9 v]s*eid5e nev5s elk&] geplaat/e ,bamboesbuiz5 /aan1 wi] bov5e9de s*u9 is afgesn$5 en die op de wijze van orgelpijp5 trapsgewijs kle9] word54 ,door deze buiz5 ( pijp5 gaan h\t5 /av51 door middel wa>van het bov5/e g$eelte van het raam met het b5$5g$eelte 9 v]b9d+ is gebragt2 deze /av5 br5g5 door het aanslaan 9 de veel wijd]e buiz5 de toon5 voort1 indi5 het raam dat met beide h&5 wordt va/geh\d51 op de maat g9ds en h]wa>ts wordt bewog54 #ce ,lo]ah1 hetge5 9 &]e /rek5 wordt g5oemd ,pat+i1 enz41 beteek5t dorp%o(d1 plaatselijke ov]heid1 zooveel als burgemee/] 9 ,holl&4 #cf ,s>ong3 kle$+/uk1 dat 9 ,indi p]son5 van beid]lei kunne algeme5 bezig5 en gewoonlijk het e5ige is1 dat g$rag5 wordt2 het reikt van de heup tot aan de voet5 en wordt1 da> het ze] wijd is1 9 vele plooij5 gev\w54 ,alle5 de ho(d5 drag5 ond] d5 ,s>ong e5e lange broek1 hetge5 insgelijks door de ,javan5 van lag]5 rang bij plegtige geleg5h$5 wordt nagevolgd4 #cg ,kris3 het onafs*eidelijk wap5 van elk5 ,javaan die niet dood>m is1 e5 lange1 tweesnijd5de dolk met e5 ze] groot h&vatsel1 dat e5 eig5a>dig5 vorm heeft4 #ch ,ik gelo( niet dat e5e tot 9 de g]+/e bijzond]h$5 afdal5de bes*rijv+ d] bruil(tsfee/elijkh$5 bij de ,javan5 bijzond] nuttig ( d] moeite wa>dig z\ mog5 gea*t word51 ev5m9 als uitvo]ige bes*rijv+5 van de gebruik5 en c]emonin welke bij de geboorte1 besnijd5is1 begraf5is1 enz41 enz41 word5 9 a*t g5om54 ,de erv>+ to* heeft mij gele]d dat deze gebruik5--al kom5 zij algeme5 g5om51 wat de ho(dzaak betreft1 ov]al vrij wel ov]e51--9 de bijzond]h$5 v]s*ill51 niet alle5 bij de drie groote1 door hunne taal v]s*ill5de ho(d/amm5 op ,java 7bij de ,so5danez51 ,javan5 en ,mado]ez571 en niet sle*ts bij de v]s*ill5de /&5 d] maats*appij 9 elk5 /am1 van d5 vor/elijk5 pr9s tot aan d5 g]+/5 ,koeli1 ma> dat zij ook 9 de v]s*ill5de resid5tin1 di/rikt5 en bewoonde plaats51 van e5 en d5zelfd5 /am 79 de bijzond]h$5 d] c]emonin7 ond]l+ ze] van elk&] afwijk54--,p5dopo is e5 op5 huis dat op pal5 is geb\wd en wel e5 dak1 ma> ge5 mur5 ( w&5 heeft4 #ci ,soesah3 onru/1 moeite1 bezwa>1 v]driet1 h9d]paal1 moeijelijkheid4--,s$]t d5 oog5blik dat 7op v]lang5 mijns bro$]s7 de proef 0 g5om5 om alle5 van vrijwillig di5/betoon d] ,javan5 gebruik te mak51 0 ge5 enkele dag1 t] naauw]nood e5 uur v]loop5 wa>op ons ge5e klaagli$]5 ,soesah soesah1--,soesah sakali6 van onze b$i5d5 9 de oor5 hadd5 geklonk54 #dj ,pidjit is de b5am+ welke aan e5 me*anis* g5eesmiddel1 namelijk1 aan de manipulatie wordt gegev5 welke 7gewoonlijk door e5e vr\w5h&7 op de volg5de wijze ges*i$t3 het geheel ontkle$e en uitge/rekte lig*aam wordt van de topp5 d] v+]s en te55 tot aan het ho(d en t]ug1 voornamelijk op de gewri*t5 en dikk]e spi]51 za*t ge/rek51 gekne$ en g$rukt4 ,na /]ke v]moeij5is en hevige spi]beweg+1 ( v]slapp+ t5 gevolge van ov]matige hitte1 heeft dit ,pidjit5 iets ze] v]kwikk5ds en h]/elt het de v]lor5e kra*t51 ma> wordt tev5s m5igw]f uitsluit5d aangew5d om de aang5ame gewa>word+ die het te weeg br5gt4 #da ,zie de analyse van het di]lijk ei aan het slot van dit /uk4--,drie en tw9tig d] zoog5aamde elem5t51 wi] gezam5lijk aantal ?ans #fb b$raagt1 kom5 ze] zeld5 voor en zijn g$eeltelijk sle*ts onvolkom5 bek5d4 #db ,m5 v]gelijke ,a4 von ,humboldt's ,ansi*t5 d] ,natur 7d]de uitgave1 #ahdi7 ,,ii4 bladz4 #cab4 ,de moeijelijkheid welke er 9 geleg5 is1 om de lev5sv]s*ijnsel5 van het organismus op e5e bevr$ig5de wijze t]ug te br5g5 tot natuur- en s*eikundige wett51 moet groot5deels word5 toeges*rev5 aan de zamge/eldheid d] v]s*ijnsel51 aan de veelv\dige te gelijk] tijd w]kzame kra*t5 en aan de om/&igh$51 welke invlo$ op h>e w]kzaamheid uitoef551 ev5 als zulks t5 opzigte van de voorspell+ van meteorologis*e v]&]+5 9 d5 dampkr+ het geval is4 #dc ,sur l'homme et le dveloppem5t de ses facults1 ou essai de physique sociale4 #b vol41 wijd]s3 ,du sy/me social et des lois qui le rgiss5t1 ,p>is #ahdh4 #dd ,die wa>s*ijnlijk af/amt van de wilde geit1 ,capra ,aegagrus4 #de ,deze atom51 al w>5 zij b9n5 bepaalde gr5z5 beslot5 en niet one9dig kle91 z\d5 wij e*t] nimm]1 zelfs niet met de /]k/e microscop5 kunn5 wa>nem51 dewijl het m$ium wa>door wij he5zi51 de lu*t1 de glasl5s51 ja de deel5 van ons eig5e oog5 insgelijks uit atom51 uit /( be/aan4 #df ,deze zam5ge/elde atom5 noemt m5 ?ans1 t5 e9de e5e a*t]deur op5 te h\d51 molekul54 #dg ,s*eikundig zam5/el (1 bij gelijke m5g+1 do* v]s*ill5de ligg+ d] atom5 en v]s*ill5de vatba>heid tot brek+ van het gepol>ise]de li*t4 #dh ,het volg5de voorbeeld zal hi]van nog e5 sprek5d] bewijs oplev]54 ,wanne] twee p]son5 uit e5 glas dr9k51 wa>9 zi* e5 oploss+ van amygdal9e bev9dt1 zijnde e5 kri/allise]ba>1 volkom5 ons*adelijk lig*aam dat 9 bitt]e am&el5 wordt gevond51 en de e5 onmiddellijk da>na e5 glas orgeade dr9kt1 de &]e e*t] niet1 dan zal de laat/e gezond blijv51 t]wijl zi* bij d5 e]/g5oemde v]s*ijnsel5 van hevige v]giftig+ zull5 op5b>54 ,zoodra namelijk amygdal9e 9 aanrak+ komt met zoete am&el5 en wat] 7am&elmelk71 wordt door e5e bloote omzett+ d] be/&deel5 7behalve suik]1 bitt]am&elolie en mi]5zuur7 blaauwzuur gevormd4 #di ,alcoholradical5 zijn koolwat]/(f5 7#d kool- en #e wat]/(71 welke 9 v]b9d+ met #a atoom zuur/( en #a atoom wat] lig*am5 vorm51 wa>toe ond] &]5 de algeme5 bek5de wijnalcohol behoort4 #ej ,tot zoo v] gaat het h&s*rift van mijn oud/5 bro$]1 dat hij mij t5 gebruike heeft afge/aan1 nadat hij 7zijne voordragt geindigd hebb5de7 er hi] en da> me] voll$igheid aan gegev5 en het v]bet]d _h4 #ea ,mijn bro$] ,na*t 0 oorspronkelijk tot d5 zoog5aamd5 gee/elijk5 /& be/emd1 do* beoef5de nad]h& de l&hui%\dkunde en h\tve/]ij4 ,wij de ov]ige drie bro$]s leid5 ons re$s vroegtijdig toe op de natuurwet5s*app52 de oud/e van ons1 ,avondrood1 _h e5e bijzond]e voorliefde voor de /udie d] zologie en physiologie1 ,morg5rood voor de *emie en physica1 t]wijl ik 7de jong/e7 mij voornamelijk bezig hield met de beoef5+ d] botanie en geologie4 ,het resultaat van nog niet doorgronde wett51 hetwelk wij noodlot noem51 v]e5igde ons lat]1 gelijk de lez] re$s vroeg] heeft gezi51 alle vi] op ,java4 #eb ,naauwkeurig g5om5 b$raagt deze af/& voor #ehed j>5 li*tsnelheid iets me] dan #gfc #a_/b ,siriusv]t51--e5 g]+ v]s*il hetwelk bij deze algeme5e bes*\w+5 niets t] zake doet1 ev5m9 als de resultat5 van lat]e wa>nem+51 b4 v4 die van ,macle> en ,h5d]son1 welke de /] a van d5 ,c5taur als de naa/bij /a&e va/e /] 7op #d #a_/b billio5 mijl5 ( #c #a_/b j>5 li*tsnelheid7 bes*\w51 t]wijl ,/ruve de door hem het naauwkeurig/ wa>g5om5 ,wega 7a 9 de ,li]7 op #af billio5 mijl5 ( #ab #a_/ab j>5 li*tsnelheid s*at en dez5 af/& e5 enkelv\dige va/e/]af/& 7gelijk/a&e met #hjjjjj maal e5 zonsaf/&7 noemt4 #ec ,ui?o(de de a>de zi* b9n5 dit tijdp]k #ehed mal5 om de zon draait en te gelijk]tijd #a millio5 #dfjjjj maal om h>e eig5e z w5telt1 zal het alzi5de oog ha> van alle zijd5 ov]zi52 e5 m5s*elijk oog e*t] z\ niet 9 /aat zijn de li*tbeeld5 duidelijk op te nem51 t5 gevolge van de snelheid d] beweg+1 van d5 kort5 duur /a&e welk5 de li*t/ral5 hunne w]k+ uitoef554 #ed ,gelijk bek5d is1 hebb5 photometris*e met+5 nog niet tot zek]e resultat5 geleid4 #ee ,de zoog5aamde duivels/em op ,ceylon1 welke door de ov]drev5e bes*rijv+5 van ligtgeloovige reizig]s 7zoo als ,wolff en ,knox7 en my/ieke natuurphilosoph5 7zoo als ,s*ub]t7 e5e zek]e mate van b]u*!id heeft v]kreg51 is hoog/ wa>s*ijnlijk niet &]s dan het ons*uldige ges*reeuw van e5 na*telijk rondfladd]5d5 ,pt]opus ( ,galeopi!cus1 wa>s*ijnlijk ,g4 volitans4