---------------------------------------- ---------------------- ,,opm]k+5 ,,van ,,de ,,bew]k]4 ,alle moeite is g$aan om 9 dit be/& e5 getr\we afbeeld+ te gev5 van de orig9ele v]sie4 ,9 het orig9eel wordt bna ov]al als ae we]gegev51 en ov]al als oe4 ,deze s*rfwze is hi] geh&haafd4 ,cursieve tek/ is we]gegev5 alscursief1 vet g$rukte ( extra gespatie]de tek/ wordt hi] we]gegev5 als tek/4 ,inconsequ5te spell+ als van desme_/deisme enz4 is geh&haafd4 ,hi] en da> zn e*t] spatir+ ( punctuatie /ilzwg5d gecorrige]d4 ,zelf/&ige naamwoord5 9 het ,duits zn wa> nodig /ilzwg5d van e5 ho(dlett] voorzi54 ,ov]duidelijke druk- en spelf\t5 9 het orig9eel zijn gecorrige]d4 ,aan het e9d van het boek volgt e5 ov]zi*t van de aangebra*te correcties4 ---------------------------------------- ---------------------- ,,g]e=me]de ,,dogmatiek4 ,,g]e=me]de ,,dogmatiek4 ,,door ,,dr4 ,h4 ,,bav9ck4 ,,e]/e ,,deel4 ,,inleid+4 -- ,,pr9cipia4 ,,kamp54 -- ,j4 ,h4 ,,bos4 -- #ahie4 ,nmeg54 -- ,snelp]sdruk d] ,wees9ri*t+4 ,,voorb]i*t4 ,met e5 kort woord moge het /&punt dez] dogmatiek 9 het li*t word5 ge/eld4 ,niet alle5 de geloovige1 ook de dogmaticus heeft beld5is te do5 van de geme5s*ap d] heilig54 ,alle5 met alle de heilig5 kan h begrp51 welke de bre$te en l5gte en diepte en hoogte z en bek5n5 de liefde van ,*ri/us1 die de k5nis te bov5 gaat4 ,e]/ 9 en door hunne geme5s*ap le]t h het dogma v]/aan1 wa>9 het *ri/elk gelo( zi* uitspreekt4 ,bov5di5 ligt er 9 deze geme5s*ap d] heilig5 e5e /]k5de kra*t en e5 uitnem5de troo/4 ,dogmatiek is ?ans niet 9 e]e2 het *ri/elk dogma deelt niet 9 de gun/ van d5 td4 ,v&a>1 na> het woord van ,gro5 van ,pr9/]]1 ,ongelo( en ,revolutie #ahfh bl4 #ag1 somwl5 e5 gevoel van v]lat5heid1 van isolem5t4 ,ma> des te me] /emt het dan tot dank1 e5 b]oep te kunn5 do5 op het bondg5oots*ap d] voorgesla*t54 ,om deze r$55 is er aan de patri/is*e en s*ola/is*e !ologie me] a&a*t gewd1 dan &]s wel b prote/ants*e dogmatici het geval is4 ,mann5 als ,ir5aeus1 ,augu/9us1 ,?omas1 behoor5 niet uitsluit5d aan ,rome4 ,z zn patres en doctores1 aan wie de gans*e *ri/elke k]k v]pli*t+5 heeft4 ,voorts is ook de ,rooms*e !ologie na de ,h]vorm+ niet v]get54 ,er is ond] de ,prote/ant5 m5igmaal te we9ig bek5dheid zo[el met hetge5 hun met ,rome geme5 is als wat van ,rome h5 s*eidt4 ,de h]lev+ d] ,rooms*e !ologie ond] de auspicin van ,?omas1 maakt het voor d5 prote/ants*5 ,*ri/5 dubbel noodzakelk1 zi* van zne v]h\d+ tot ,rome welbewu/e en held]e rek5s*ap te gev54 ,het nauw/ sluit e*t] deze dogmatiek zi* aan b dat type1 hetwelk de *ri/elke religie en !ologie 9 de ze/i5de eeuw door de ,re=matie1 bepaaldelk 9 ,zwits]l&1 ontv+4 ,niet omdat dit de e5ig-w>e1 ma> wl het na> de ov]tuig+ van d5 s*rv] de relatief-zuiv]/e uitdrukk+ d] wa>heid is4 ,9 ge5 confessie is het *ri/elke 9 zn religieus1 e?is* en !ologis* k>akt] zoo tot zn re*t gekom52 n]g5s is het zoo diep en bre$1 zoo ruim en vr1 zoo wa>lk ka?oliek opgevat als 9 die van de ,g]e=me]de k]k54 ,da>om is het te me] te betreur51 dat deze re=matie van religie en !ologie1 ev5als die van k]k en wet5s*ap1 zoo spo$ig is ge/uit4 ,er is 9 we]wil van veel go$s1 dat ook de lat]e ontwikkel+ niet alle5 hi] te l&e1 ma> ev5ze] 9 ,engel&1 ,s*otl&1 ,am]ika te aans*\w5 geeft1 to* weldra /il/& +etr$5 en de=matie gevolgd4 ,b voorkeur zi* b]oep5de op de oud]e g5]atie1 die 9 fris*heid en oorspronkelkheid de lat]e v]re ov]treft1 a*t s*rv] dezes het het re*t van d5 dogmaticus1 om 9 de ges*i$5is d] ,g]e=me]de !ologie tuss*5 kor5 en kaf ond]s*eid te mak54 ,het oude te lov5 alle5 omdat het oud is1 is no* g]e=me]d no* *ri/elk4 ,en dogmatiek bes*rft niet wat gegold5 heeft1 ma> wat geld5 moet4 ,z wortelt 9 het v]l$51 ma> arbeidt voor de toekom/4 ,da>om e9delk w5s*t deze dogmatiek ook het /empel te drag5 van ha> td4 ,het w>e e5 onbegonn5 w]k1 zi* los te mak5 van het h$52 ma> het z\ ook niet go$ zn voor ,god1 die 9 deze eeuw niet m9d] luide en ern/ig tot ons spreekt dan 9 vorige gesla*t54 ,er is a*t geslag5 op de vel]lei ri*t+51 die op !ologis* gebi$ elk&] kruis54 ,er is te midd5 van die alle e5e plaats gezo*t en positie gekoz54 ,wa> afwk+ pli*t 01 is er rek5s*ap van gegev54 ,ma> ook dan is er na> ge/reefd1 om het go$e te wa>de]51 wa> het te v9d5 04 ,dikw]f de$ voortgezette /udie v]wants*ap ontdekk51 die aanvankelk heel niet s*e5 te be/aan4 ,op dez5 grondslag opgetrokk51 tra*t deze dogmatiek e5 h&boek te zn voor wie aan h>e beoef5+ zi* wdt4 ,ook wa> z ge5 in/emm+ v]w]v5 kan1 moge z tot /udie opwekk54 ,met het oog hi]op zn de vraag/ukk5 en de v]s*ill5de oploss+51 die beproefd zn1 zoo objectief mogelk voorge/eld4 ,litt]atuur w]d 9 die mate opgegev51 dat m5 spo$ig zelf zi* orinte]5 en aan de oploss+ m$e arbeid5 kan4 ,dit e]/e deel bespreekt de inleid+ en de pr9cipia4 ,het twe$e deel zal het dogma beh&el54 ,wa>s*nlk zal dit 9 twee g$eelt5 het li*t zi51 die 9 ge5 geval groot] van omvang zull5 zn dan dit e]/e deel1 en zoo spo$ig do5lk zull5 volg54 ,e5 uitvo]ige index zal het w]k besluit54 ,h ,bav9ck4 ,kamp51 ,april #ahie4 ,,inh\d4 ,,inleid+4 ,p>agraaf4 ,bladz4 #a4 ,naam en begrip d] ,dogmatiek #a #b4 ,encyclopa$is*e plaats d] ,dogmatiek #i #c4 ,me?ode d] ,dogmatiek #ad #d4 ,indeel+ d] ,dogmatiek #ca #e4 ,ges*i$5is en ,litt]atuur d] ,dogmatiek #ea ,,deel ,i4 ,pr9cipia d] ,dogmatiek4 ,,ho(d/uk ,i4 ,,pr9cipia ,,9 ,,het ,,algeme54 #f4 ,beteek5is d] ,pr9cipia #adj #g4 ,pr9cipia 9 de ,wet5s*ap #ade #h4 ,pr9cipia 9 de ,religie #aga ,,ho(d/uk ,,ii4 ,,pr9cipium ,,ext]num4 #i4 ,algeme5e ,op5b>+ #bae #aj4 ,bzond]e ,op5b>+ #bdd #aa4 ,de ,heilige ,s*rift #bie #ab4 ,eig5s*app5 d] ,s*rift #cfc ,,ho(d/uk ,,iii4 ,,pr9cipium ,,int]num4 #ac4 ,beteek5is van het pr9cipium int]num #daf #ad4 ,de hi/oris*-apologetis*e me?ode #dbc #ae4 ,de speculatieve me?ode #dca #af4 ,de e?is*-psy*ologis*e me?ode #ddd #ag4 ,het gelo( #dfe #ah4 ,de grond des gelo(s #dhd #ai4 ,gelo( en !ologie #eji ,,inleid+4 #a4 ,,naam ,,en ,,begrip ,,d] ,,dogmatiek4 #a4 ,de naam dogmatiek is nog van jonge dagteek5+4 ,vroeg] w>5 gans* &]e nam5 9 gebruik4 ,orig5es gaf aan zn dogmatis* ho(dw]k d5 titel 4 ,augu/9us oms*reef zn ,en*iridium ad ,laur5tium door de bvoeg+1 sive de fide1 spe et c>itate4 ,johannes ,damasc5us gaf e5e 4 ,met ,isidorus ,hispal5sis komt de naam ,s5t5ti op1 die 9 de #ac;de eeuw plaats maakt voor ,summa !ologi4 ,melan*ton sprak van ,loci communes r]um !ologic>um1 sive hypotyposes !ologi4 ,de uitdrukk+ loci is aan ,cic]o ontle5d1 en e5e v]tal+ van het grieks*e 4 ,ari/oteles v]/ond ond] de algeme5e regel5 d] dialectiek1 die van zi*zelf bek5d w>5 en va//ond5 en da>om als di5/ kond5 do51 ,rhet4 lib4 ,,ii c4 #bb #ac4 ,metaph4 lib4 ,,iv c4 #c #c4 ,cic]o bra*t deze le] d] van de dialectiek op de rhetorica ov]1 en v]/ond er die plaats5 door1 wa> de r$5a> de argum5t5 v9d5 kon1 die h 9 zne r$e noodig _h4 ,h v]kla>t de uitdrukk+ door s$es1 n argum5torum1 en w/ als zulke bronn5 aan het begrip1 de def9itie1 de divisie1 de grondbeteek5is van het woord1 de synoniem5 enz4 ,top4 ,,ii c4 #b4 ,dit gebruik van het woord loci /emt met de beteek5is b ,ari/oteles niet geheel ov]e51 en w]d 9 de lat]e logica nog me] gewzigd4 ,melan*ton zelf v]kla>t 9 zne ,dialectica1 lib4 ,,iv de uitdrukk+ loci door signa qudam1 quibus r]um1 qu dici tract>ique deb5t1 capita indicantur4 ,loci communes zn volg5s ,cic]o1 de ,orat4 ,,iii #bg4 ,brutus #ab1 zulke /ell+51 die op ge5 bepaald object betrekk+ hebb51 algeme5 zn en da>om altd en ov]al geld52 9 ond]s*eid+ van loci proprii1 die concreet zn en da>om alle5 b e5 bepaald ond]w]p ( 9 e5e speciale wet5s*ap van kra*t zn4 ,melan*ton wilde 9 zne loci communes alle5 de voornaam/e ho(d/ukk5 van de *ri/elke religie gev51 gelk die vooral door ,paulus 9 zn brief aan de ,rome95 w>5 beh&eld4 ,h zelf oms*rft ze da>om door hypotyposes1 ontw]p1 s*ets1 l9eam5ta d] !ologie4 ,en de ,duits*e v]tal+ van ,spalat9 gaf d5 titel we] door3 ,haupt>tikel und frnehm/e ,punkte d] ganz5 ,heilig5 ,s*rift4 ,naam en inh\d van ,melan*ton's dogmatiek /aan dus 9 teg5/ell+ met de s*ola/ieke ,s5t5tiae en ,summae4 ,ze b$oelde niet e5 voll$ig dogmatis* sy/eem aan de ontwikkeld5 te gev51 ma> veele] de onontwikkeld5 9 te leid5 tot de k5nis d] ,heilige ,s*rift4 ,cf4 ,heppe1 ,dogm4 des ,deuts*5 ,prote/4 #aheg ,i s4 #d-ad2 ,h]zog u4 ,plitt1 ,real4 ,enc4 #h1 #gjh f42 ,sansev]9o1 ,philosophia ,*ri/iana1 ed4 nov4 ,neap4 #ahgh ,,iii #bhf-cae4 ,da>uit laat zi* v]kl>51 dat de naam loci communes b de ,rooms*e !olog51 op e5e enkele uitzond]+ na1 ge5 +ang vond4 ,wel bezig5 ze de uitdrukk+ loci1 ma> niet 9 d5 z9 van ,melan*ton1 ma> 9 di5 van ,cic]o ( ,ari/oteles4 ,z v]/aan er niet ond] de articuli fidei1 ma> de pr9cipia ( bronn5 d] ,!ologie1 ,d5s1 ,!ologia ad usum ,sem9>iorum4 ,me*l4 #ahbh ,i #e2 ,billu>t1 ,summa ,s4 ,?omae sive ,cursus ,!ologiae #agdg ,i #dg2 ,daelman1 ,!ologia seu ,obs]v4 !ol4 9 ,summam ,d4 ,?omae #agei ,i #ah4 ,het b]oemde w]k van ,mel*ior ,canus1 ,loci ,!ologici #aefc vat de uitdrukk+ 9 d5zelfd5 z9 op en beh&elt niet de dogmatiek zelve1 ma> h>e bronn51 welke ti5 9 aantal zn3 ,s*rift1 traditie1 ,paus1 concili51 k]k1 k]kvad]s1 s*ola/ici1 r$e1 philosophie1 ges*i$5is4 ,da>5teg5 w]d de naam loci communes van ,melan*ton door vele lu!rs*e en g]ef4 !olog5 ov]g5om51 zooals ,*emniz1 ,hutt]1 ,g]h>d1 ,calovius2 ,m>tyr1 ,musculus1 ,hyp]ius1 ,urs9us enz4 ,ma> to* moe/ h vr spo$ig voor e5 &]5 titel wk54 ,zw+li _h dogmatis*e ges*rift5 9 het li*t gegev5 ond] d5 titel van ,comm5t>ius de v]a ac falsa religione1 ,*ri/ianae fidei brevis et cl>a expositio4 ,calvn v]koos d5 naam van ,in/itutio religionis ,*ri/ianae4 ,en lat]e !olog5 uit de lu?4 en g]ef4 k]k ke]d5 tot d5 oud5 naam van !ologia t]ug4 ,t] ond]s*eid+ van &]e !ologis*e vakk51 die all5gs 9 aantal en 9 gewi*t to5am51 moe/ deze naam van ,!ologia nad] oms*rev5 word54 ,da>toe di5de de bvoeg+ didactica1 sy/ematica1 !oretica1 positiva1 en s$]t ,l4 ,re9h>t1 ,synopsis !ologiae dogmaticae #afei1 ook die van dogmatica4 ,deze oms*rv+ lag voor de h&1 wl de gelo(swa>h$5 re$s lang met d5 naam van dogmata w]d5 aang$uid1 en de met ,danaeus en ,calixtus begonn5 s*eid+ van dogmatiek en e?iek voor beide vakk5 e5 afzond]lk5 naam eis*te4 ,s$]t heeft deze bvoeg+ zoo groote he]s*app v]kreg51 dat z het ho(dbegrip van !ologie heeft gebann5 en zelf/&ig is opgetr$51 dat z ond] !olog5 van all]lei beld5is in/emm+ heeft gevond51 en door de nieuw]e nam5 van gelo(sle]1 heilsle]1 *ri/elke le] enz4 niet is kunn5 v]drong5 word54 #b4 ,het woord 1 van 1 dunk51 duidt datg5e aan1 wat bepaald1 beslot5 is en da>om va//aat1 1 /atutum1 decretum1 placitum4 ,9 de ,s*rift wordt het gebezigd van bevel5 d] ov]heid1 ,,lxx1 ,e/h4 #c3i2 ,dan4 #b3ac2 #f3h2 ,luk4 #b3a2 ,hd4 #ag3g1 van de inzett+5 des ,o4 ,v]bonds ,ef4 #b3ae2 ,col4 #b3ad1 en van de besluit5 d] v]gad]+ te ,j]uzalem1 ,hd4 #ae3bh2 #af3ad4 ,b de klassiek5 heeft het de beteek5is van besluit ( bevel en 9 de philosophie die van door zi*zelf ( door bewz5 va//a&e wa>h$51 ,plato1 de ,rep4 ,,vii c4 #af4 p4 #ech ,c42 ,ari/4 ,phys4 ausc4 #d1 #b2 ,cic4 de f94 #b1 #cb2 ,acad4 prior4 #b1 #i4 #bg2 ,s5eca ,epi/4 #id1 #ie4 ,9 deze beteek5iss5 wordt het woord ook 9 de !ologie ov]g5om54 ,josephus1 c4 ,ap4 ,i1 #h zegt1 dat de ,jod5 de boek5 des ,oud5 ,v]bonds van k9dsbe5 af h\d5 voor 4 ,9 dezelfde beteek5is sprek5 de k]kvad]s van de *ri/elke religie ( le] als 1 van de m5s*word+ van ,*ri/us als 1 van de wa>h$5 des gelo(s1 die 9 en voor de k]k geld5 als 1 en ev5zoo van de le]+5 d] kett]s als enz4 ,cf4 ,suic]us1 ,!saurus ,eccles4 s4 v42 ,h]zog s4 v4 ,dogmatik2 ,h4 ,crem]1 ,wrt]bu* d] neute/4 ,grcitt s4 v4 ,dez5 zelfd5 z9 beh\dt het woord b de ,latn51 zooals ,v9c5tius 9 zn ,commonitorium c4 #bi1 en b de ,prote/4 !olog5 zooals ,sohnius1 ,op]a #afji ,i #cb2 ,urs9us1 ,tract4 ,!ol4 #aehd p4 #bb2 ,hyp]ius1 ,me?odus ,!ol4 #aegd p4 #cd2 ,polanus1 ,synt4 ,!ol4 #afbe p4 #acc4 #c4 ,het gebruik van het woord le]t ons 9 de e]/e plaats1 dat met dogma all]lei bevel51 besluit51 philosophis*e wa>h$51 !oretis*e /ell+51 practis*e regels enz4 kunn5 word5 aang$uid1 ma> het geme5s*appelke er9 is1 dat er altd e5e zek]e autoriteit aan t5 grondslag ligt4 ,e5 dogma is e5e /ell+1 die gezag heeft1 ,h>nack1 ,lehrbu* d] ,dogm5ges*i*te1 #bte ,aufl4 #ahhh ,i4 #ae4 ,9 het woord dogma ligt e*t] op zi*zelf niet1 op welk gezag het /eunt4 ,b de v]s*ill5de dogmata is ook dat gezag v]s*ill5d4 ,b politieke dogmata is dat gezag de ov]heid1 b philosophis*e dogmata de inn]lke evid5tie ( de kra*t d] bewz52 b de godsdi5/ige ( !ologis*e dogmata ligt dat gezag alle5 9 ,gods getuig5is1 hetz deze volg5s de ,prote/ant5 alle5 9 de ,s*rift1 ( volg5s de ,rooms*5 ook 9 de k]k wordt v]nom54 ,e5e /ell+ heeft 9 k]k en !ologie alle5 da>om gezag1 wl ze ru/ op de getuig5is ,gods4 ,t5 onre*te wordt da>om door en s$]t ,s*lei]ma*] het wez5 en k>akt] van e5 dogma 9 de k]kelke va//ell+ en afkondig+ gezo*t1 ,s*lei]ma*]1 ,*ri/l4 ,sitte #ahhd1 ,s4 #e2 ,ro!1 ,zur ,dogm4 #aj2 ,s*weiz]1 ,*ri/l4 ,glaub4 ,i4 #bc2 ,daubanton1 ,!ol4 ,/udi5 #ahhe1 bl4 #acf-ade2 ,kuyp]1 ,encycl4 ,,iii #cie v4 ,op ,rooms* /&punt w>e hi] nog iets voor te zegg51 wl de k]k onfeilba> is4 ,ma> de re=matie erk5t ge5 wa>heid dan alle5 op het gezag ,gods 9 de ,h4 ,s*rift4 ,v]bum ,dei condit articulos fidei1 et praet]ea nemo1 ne angelus quidem1 ,art4 ,smalc4 ,p>s ,,ii art4 #b4 ,dogmata en articuli fidei zn alle5 die wa>h$51 quae 9 scripturis proprie ut cr$5da proponuntur1 ,hyp]ius1 ,me?odus !ol4 p4 #cd1 #ce4 ,het zn alle5 zulke s5t5tiae1 quibus cr$i aut obtemp]>i necesse e/ propt] m&atum ,dei1 ,urs9us1 ,tract4 ,!ol4 #bb4 ,en da>om ke]t telk5s b de ,g]ef4 !olog5 deze /ell+ t]ug3 pr9cipium1 9 quod omnia dogmata !ologica resolvuntur1 e/3 ,dom9us dixit1 cf4 ,rits*l1 ,lehre v4 d4 ,re*tf4 u4 ,v]s4 #cte ,aufl4 ,,ii #b4 ,ma> uit het k>akt] van autoriteit1 dat aan e5 dogma eig5 is1 volgt to* 9 de twe$e plaats vanzelf1 dat het als zoodanig ook 9 zek]5 kr+ wordt erk5d4 ,er ligt ongetwfeld 9 het begrip van dogma e5 sociaal elem5t4 ,e5e wa>heid moge nog zooze] va//aan2 indi5 ze niet erk5d wordt1 is z 9 het oog van &]5 niets me] dan e5e s5t5tia doctoris1 e5e p>ticuli]e op9ie4 ,het begrip van dogma sluit 91 dat de autoriteit1 die het bezit1 zi*zelve ook weet te do5 erk5n5 en te h&hav54 ,er moet da>om ond]s*eid5 word5 tuss*5 dogma quoad se en dogma quoad nos4 ,e5e /ell+ is dogma 9 zi*zelf1 afg$a*t van alle erk5n+1 indi5 ze ru/ op het gezag ,gods4 ,ma> om niet eig5 op9ie te v]e5zelvig5 met de wa>heid ,gods1 is het voor i$]5 geloovige en vooral ook voor d5 dogmaticus van het hoog/e belang te wet51 welke wa>h$5 uit de ,s*rift ond] de leid+ des ,h4 ,gee/es 9 de k]k van ,*ri/us tot algeme5e erk5n+ zn gebra*t4 ,de beld5is kan dus heet5 het dogma quoad nos4 ,ma> ook 9 dez5 subjectiev5 z9 is dogma vol/rekt niet bep]kt tot wat uitdrukkelk 9 de symbol5 is opg5om5 en k]kelk is va/ge/eld4 ,de k]k heeft e5 lev5 en e5 gelo(1 dat veel rk] is dan 9 de beld5is tot uit+ komt4 ,de confessie =mule]t lang niet d5 gans*5 inh\d van het *ri/elk gelo(4 ,z behoort ook niet tot het wez5 d] k]k1 is bkom/ig1 en bkans altd uit bzond]e om/&igh$5 gebor54 ,z neemt gewoonlk sle*ts op1 wat b9n5 ( buit5 ha> be/rd+ heeft gevond54 ,ev5als dus het h\t niet br&t1 omdat het rookt1 ma> de rook to* e5 teek5 is van br&1 zoo ook is e5e /ell+ niet e5 dogma1 omdat de k]k het erk5t1 al is het ook dat de erk5n+ door de k]k e5 belangrk1 (s*oon altd feilba>1 bews is van de wa>heid ervan1 ,kleutg51 ,!ologie d] ,vorzeit1 #bte ,aufl4 ,i1 #ig f4 ,9 de d]de plaats le]t ons het gebruik van het woord dogma nog1 dat het nu e5s 9 ruim]1 dan 9 eng] z9 w]d gebezigd4 ,soms wordt er heel de *ri/elke religie m$e aang$uid1 en kan ,basilius ,m41 de ,spiritu ,sancto c4 #bg ond] 79 teg5/ell+ met 1 de uit de ,s*rift geputte articuli fidei7 de k]kelke c]emonien en rit5 v]/aan1 ,suic]us1 ,!s4 ,eccl4 s4 v4 4 ,polanus t4 a4 p4 zegt1 dat dogma 9 ruim] z9 alles omvat1 wat 9 de ,h4 ,s*rift is begrep51 niet alle5 de doctr9a evangelii et legis1 ma> ook alle conciones1 hi/oriae sacrae enz4 ,gewoonlk w]d het woord e*t] 9 eng] z9 gebezigd1 voor de doctr9a evangelii et legis1 voor die s5t5tiae1 quibus cr$i aut obtemp]>i necesse e/ propt] m&atum ,dei1 ,urs9us t4 a4 p4 #bb4 ,het omvatte dus niet alle5 de le]/ellige1 ma> ook de e?is*e wa>heid4 ,lat] e*t] is het woord dogma nog eng] begr5sd geword51 doordat de doctr9a legis van de doctr9a evangelii ond]s*eid5 en ges*eid5 w]d2 dogmata w>5 nu alle5 die s5t5tiae1 quibus cr$i necesse e/ propt] m&atum ,dei4 ,polanus g+ nog v]d] en maakte ook nog ond]s*eid tuss*5 de dogmata en de pr9cipia !ologiae4 ,zoo w]d dogma de a&uid+ van de articuli fidei1 welke op het gezag van ,gods ,woord ru/5 en da>om all5 v]pli*t5 tot gelo(4 ,en dogmatiek is dan het sy/eem d] articuli fidei4 #d4 ,to* is da>mee het begrip d] dogmatiek nog sle*ts 9 =meel5 z9 va/ge/eld4 ,e5e def9itie d] dogmatiek als wet5s*ap d] dogm5 baat we9ig1 zoolang we de /(1 d5 inh\d d] dogm5 niet k5n54 ,om nu het mat]ieele begrip d] dogmatiek te bepal51 moet5 we ons h]9n]51 dat dogmatiek oorspronkelk e5 adjectief 0 t] oms*rv+ van het ho(dbegrip !ologie4 ,da>na> w]d 9 vroeg] td de dogmatiek gewoonlk opgevat als doctr9a de ,deo pr9cipalit] et de creaturis1 secundum quod ref]untur ad ,deum ut ad pr9cipium vel f9em1 ,?omas1 ,summa ,!ol4 ,i qu4 #a art4 #c en #g2 ,alb4 ,magnus1 ,s5t4 lib4 ,i di/4 #a #b2 ,petavius1 ,opus de !ol4 dogmatibus cap4 #a4 --,g]h>d1 ,loci ,comm41 prooemium de natura !ologiae2 ,hase ,hutt]us ,r$ivivus #aa2 ,h4 ,s*mid1 ,dogm4 d] ev4 lu?4 ,kir*e #b4 --,fr4 ,junius1 ,op]a ,omnia ,i fol4 #acge-adbd2 ,polanus1 ,s4 ,!ol4 lib4 ,i cap4 #a-d2 ,gom>us1 ,disput4 ,!ol41 !sis #a2 ,ow51 1 sive de natura1 ortu4444 v]ae !ologiae1 libri sex4 ,oxon4 #affa1 lib4 #a cap4 #a-d2 ,voetius1 ,diatribe de !ologia4 ,ultraj4 #affh2 ,coccejus1 ,summa !ol4 cap4 #a4 ,&]5 e*t] hadd5 bezwa>1 om ,god tot het ho(dbegrip d] dogmatiek te mak51 en noemd5 ha> object liev] &]s4 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i di/4 #a1 sloot zi* b ,augu/9us aan1 die de doctr4 *ri/4 lib4 ,i cap4 #b zegt3 omnis doctr9a vel r]um e/1 vel signorum1 en droeg da>om aan de !ologie twee zak5 t] beh&el+ op3 res1 d4 i4 ,god1 w]eld1 m5s*1 en signa1 d4 i4 sacram5t54 ,ma> deze onvoll$ige bepal+ w]d spo$ig prs gegev5 en door de comm5tator5 v]bet]d4 ,alex&] ,halesius en ,bonav5tura1 ,proleg4 qu4 ,i 9 #a ,s5t4 en ,breviloquium ,p>s ,i cap4 #a noemd5 ,*ri/us en zn my/iek li*aam1 de k]k2 ,hugo a ,/4 ,victor1 ,de sacr4 lib4 ,i c4 #b1 noemde de op]a rep>ationis /( en inh\d d] !ologie ( dogmatiek4 ,en ook ,lu?4 en ,g]ef4 !olog5 oms*rev5 d5 inh\d d] dogmatiek op deze wze4 ,calovius1 ,isagoge ad !ologiam #affb1 be/rdt t5 /]k/e1 dat ,god het eig5lk object is d] !ologie2 de etymologie besli/ hi] niets1 de !ologie op a>de is heel iets &]s dan 9 d5 hemel1 w /rev5 hi] wel na> k5nisse ,gods1 ma> b]eik5 ze niet4 ,god tot object te mak5 d] !ologie is ev5 v]ke]d als d5 ,vor/ tot object te mak5 van de politica1 9 plaats van de res publica1 p4 #bhc s4 #bia s42 het eig5lk object d] !ologie is homo 9 quantum e/ p]duc5dus ad salutem p4 #beb1 #bij ( de godsdi5/ p4 #bii1 #cbd4 ,en zoo wordt ook door ,amesius1 ,m$ulla ,!ol4 ,i c4 #e2 ,mae/ri*t1 ,!or4 pract4 ,!ol4 ,i c4 #a #dg2 ,m>ck1 ,m]* d] ,*ri/4 ,godg4 ,i #cd2 ,moor1 ,comm5t4 9 ,m>ckii ,comp5dium ,i p4 #aab2 ,burmannus1 ,synopsis ,!ol4 ,i c4 #b #cj2 ,limbor*1 ,!ol4 ,*ri/4 ,i c4 #a1 het ,deo viv]e p] ,*ri/um1 de religio1 de cultus ,dei tot inh\d d] dogmatiek gemaakt4 ,de subjectieve1 practis*e opvatt+ van de !ologie begon alzoo langzam]h& me] +ang te krg54 ,en to5 nu de philosophie van ,kant het m5s*elk k5v]mog5 tot de zi5lke d+5 bep]kte1 het ,agno/icisme de onk5ba>heid ,gods uitsprak1 de hi/oris*e kritiek de bov5natuurlke op5b>+ ond]mnde1 is deze subjectieve1 practis*e opvatt+ de he]s*5de geword54 ,s*lei]ma*] vatte de dogmatiek op als ,glaub5slehre1 en oms*reef de dogmata als ,auffassung5 d] fromm5 ,gem?szu/nde1 ,d] ,*ri/l4 ,glaube #ae1 #af4 ,en s$]t hebb5 s*i] alle !olog5 dez5 ov]gang m$e gemaakt4 ,niet ,god1 ma> de godsdi5/ is object d] !ologie4 ,en wel1 de godsdi5/ 9 het algeme5 als hi/oris* en psy*ologis* v]s*nsel1 ,tiele1 ,gids ,mei #ahff2 ,idem1 ,!ol4 ,tds*r4 #a/e aflev4 #ahfg2 ,rauw5h(f1 ,!ol4 ,tds*r4 #ahfi bl4 #a v4 #afc v4 ,wet op het ,hoog] ,ond]ws van #ahgf1 ( me] bepaald de *ri/elke religie1 gelk z 9 ,s*rift en geme5te tot op5b>+ komt4 ,di5ov]e5kom/ig wordt dan aan de dogmatiek tot inh\d gegev5 de religio ( doctr9a *ri/iana1 zooals die ( uit de ,h4 ,s*rift geput1 ( door e5e ( &]e k]k bel$51 ( door p]soonlke erv>+ gek5d wordt4 #e4 ,nu heeft re$s ,?omas 9 zn td teg5 h51 die e5e &]e oms*rv+ van de ,!ologie gav51 opgem]kt1 dat z da>toe kwam5 wl att5d5tes ad ea1 quae 9 i/a sci5tia tractantur et non ad rationem1 secundum quam consid]antur1 ,summa ,!ol4 ,i qu4 #a art4 #g4 ,9 de !ologie en zoo ook 9 de dogmatiek1 wordt ov] veel me] dan alle5 ov] ,god geh&eld2 ook engel en m5s*1 hemel en a>de1 ja alle s*epsel5 kom5 da>9 t] sprake4 ,ma> de vraag is1 ond] welk gezi*tspunt en met welk doel ze 9 de !ologie beh&eld word54 ,imm]s1 beh&eld word5 al deze d+5 ook 9 &]e wet5s*app52 het eig5a>dige hunn] beh&el+ 9 de !ologie be/aat da>91 dat z bes*\wd word5 9 hunne relatie tot ,god1 ut ad pr9cipium et f9em1 ,kaftan1 ,wahrheit d] ,*r4 ,rel4 ,s4 #c4 ,voorts w>e de def9itie van de dogmatiek als wet5s*ap van de religio *ri/iana op zi*zelve nog niet zoo v]ke]d1 wanne]1 gelk 9 vroeg] td1 da>ond] die religio w]d v]/aan1 welke objectief 9 de ,s*rift 0 ne]gelegd4 ,ma> na ,kant en ,s*lei]ma*] heeft deze def9itie e5 &]5 z9 gekreg5 en is de dogmatiek de bes*rv+ geword5 van dat hi/oris* v]s*nsel1 dat *ri/elke religie heet en zi* ook 9 e5 eig5a>dig gelo( en le] op5ba>t4 ,wordt nu de dogmatiek 9 dez5 z9 v]/aan1 dan h\dt ze op dogmatiek te zn en wordt e5v\dig bes*rv+ van wat 9 zek]5 kr+ voor wa>heid op godsdi5/ig gebi$ geh\d5 wordt4 ,ma> wet5s*ap is het om wa>heid te do52 indi5 de dogmatiek w]kelk wet5s*ap wil zn1 dan is ze niet tevr$5 met de bes*rv+ van wat is1 ma> behoort ze aan te wz51 wat als wa>heid geld5 moet4 ,niet het 1 ma> het 1 niet de w]kelkheid1 ma> de wa>heid2 niet het reele1 ma> het ideele1 het logis*e1 het noodw5dige behoort ze aan te toon54 ,zoodra ze dat e*t] beproeft1 komt ze t]/ond tot ,god t]ug1 wordt ze 9 eig5lk5 z9 w$]om !ologie4 ,imm]s1 al wie het ,*ri/5dom maakt tot object van e5e eig5 wet5s*ap1 gaat uit niet van het feit van het be/aan van dat ,*ri/5dom --want dan w>e beh&el+ van dat hi/oris* v]s*nsel 9 de litt4 faculteit volkom5 voldo5de-- ma> van e5e bzond]e wa>de]+ van dat feit1 ,gunn+ en ,saussaye ,jr41 ,het e?is*e beg9sel d] ,!ologie #dg4 ,de !ologie als e5e afzond]lke faculteitswet5s*ap ond]/elt1 dat 9 die hi/oris*e feit5 van het ,*ri/5dom ,god op e5e bzond]e wze zi* heeft geop5ba>d1 ond]/elt en eis*t dus het be/aan en de op5b>+ ,gods4 ,dat is1 de !ologie eis*t1 om !ologie te zn en te blv51 dat alles 9 ha> sub ratione ,dei bes*\wd wordt4 ,en indi5 hi]teg5 de onk5ba>heid ,gods worde +ebra*t1 dan geldt de regel3 qui nimis probat1 nihil probat4 ,indi5 ,god niet k5ba> is1 valt da>m$e niet alle5 de dogmatiek en de !ologie1 ma> ook de religie1 want deze is op de k5nis ,gods geb\wd4 ,alzoo is dogmatiek het wet5s*appelk sy/eem d] k5nisse ,gods1 d4 i4 van die k5nis1 welke ,h aanga&e zi*zelf en aanga&e alle s*epsel als 9 relatie tot ,hem 9 zn ,woord aan de k]k heeft geop5ba>d4 #b4 ,,encyclopa$is*e ,,plaats ,,d] ,,dogmatiek4 #a4 ,ov] de plaats d] dogmatiek 9 de encyclopa$ie d] !ologie is bna ge5 v]s*il4 ,all5 br5g5 ha> tot de ,sy/ematis*e ( ,dogmatis*e ,!ologie1 d4 i4 tot die groep van vakk51 welke zi* met het dogma bezig h\d51 en wa>toe behalve de dogmatiek1 ook de e?iek1 symboliek1 dogm5ges*i$5is en el5ctiek behoor54 ,alle5 ,s*lei]ma*]1 ,kurze ,d>/ellung des !ol4 ,/udiums1 #bte ,ausg4 #ahcj #aie1 voegde ze b de hi/oris*e !ologie1 omdat z de wet5s*ap is von dem ,zusamm5hange d] 9 d] ,kir*e zu e9] gegeb55 ,zeit gelt5d5 ,lehre1 ,d] ,*ri/l4 ,glaube #ai1 ook ,ro!1 ,zur ,dogm4 #ahfc ,s4 #ad1 en dus e5e /ati/iek geeft van het h$54 ,s*lei]ma*] kwam tot dit eig5a>dig gevoel51 wl h de dogmatiek zoo /r5g mogelk s*eid5 wilde van de apologetiek4 ,t]wl deze als deel d] philosophis*e !ologie heeft aan te toon5 wat *ri/elke wa>heid is1 heeft g5e alle5 te bes*rv51 wat als wa>heid 9 e5e ( &]e *ri/elke k]k geldt4 ,to* b$oelde ,s*lei]ma*] hi]m$e vol/rekt niet1 om aan de dogmatiek alle5 e5 ref]e]5d k>akt] toe te k5n52 h s*rft ha> wel t]dege e5e kritis*e taak toe en v]langt1 dat ze sy/ematis* z1 dat ze eig5 ov]tuig+ geve1 en dat ze bes*rve niet wat gegold5 heeft1 ma> wat geldt1 ,dr4 ,is4 van ,dk1 ,begrip en me?ode d] ,dogmatiek #ch v42 ,hag5ba*1 ,encycl4 #hj4 ,ma> da>m$e gaat ze dan ook de zuiv] hi/oris*e bes*rv+ re$s te bov54 ,de *ri/elke geme5te kan zi* niet tevr$5 /ell5 met e5 objectief ref]aat van ha> gelo(s9h\d1 ma> v]langt dat ha> gelo( ook als wa>heid ontv\wd en uite5gezet wordt4 ,de dogmaticus /aat ook niet neutraal buit5 en teg5ov] het gelo( d] geme5te1 gelk teg5ov] de godsdi5/ige le] van ,mohamm$an5 en ,buddhi/51 ma> behoort tot die geme5te1 en bes*rft dus ook1 wat voor hem als wa>heid geldt en geld5 moet4 ,en e9delk is er e5 wez5lk ond]s*eid tuss*5 w]k5 als van ,hase1 ,s*mid1 ,s*weiz] en ,heppe1 die e5e objectieve bes*rv+ gev5 van de ,lu?4 en ,g]ef4 le]1 en de dogmatiek1 die de wa>heid d] religieuse ov]tuig+5 aantoon5 en voor/ell5 wil4 ,als ,s*lei]ma*]1 de dogmatiek e5 hi/oris* vak noem5de1 da>m$e niet &]s b$oelde dan dat z e5e !tis*e1 positieve wet5s*ap is1 die ha> object niet zoekt ma> v9dt en nu bes*rft1 dan is zne b$oel+ te wa>de]51 ma> de b5am+ to* onjui/4 ,wanne] h e*t] de me5+ koe/]de1 dat de dogmatiek sle*ts e5 hi/oris* gegev5 _h te bes*rv5 en ge5 aanspraak maakte op normatieve wa>heid1 dan is zne opvatt+ ze] zek] onjui/ gewee/ en teg5woordig dan ook algeme5 v]worp54 ,hag5ba*1 ,encycl4 #hj2 ,h]zog #c1 #fdc4 #b4 ,behoort alzoo de dogmatiek tot de vakk5 d] dogmatis*e !ologie1 z moet van h>e zu/]5 wel ond]s*eid5 word54 ,alle vakk5 9 dit deel d] !ologie hebb5 het met het dogma te do51 d4 i4 met de wa>heid1 gelk ,god ze heeft geop5ba>d1 ma> i$] op e5e eig5e wze4 ,het kan belui/]d word51 zooals het door de geme5te kla> en kra*tig 9 ha> confessie bel$5 wordt1 en dan ont/aat de !ologia symbolica4 ,het kan 9 e5v\dig51 bevattelk5 vorm1 als melk #a ,petr4 #b3b aan de jeugdige l$51 de k9d]5 d] geme5te1 word5 voorg$rag51 en dan is de !ologia cate*etica aan het woord1 wel te ond]s*eid5 van de cate*etiek1 de kun/ om dat te do54 ,het kan 9 zn wa>heid en re*t teg5ov] be/rd]s word5 geh&haafd1 en dan volbr5gt de !ologia el5ctica h>e taak4 ,het kan ook !tis* en positief1 ma> 9 wet5s*appelk51 sy/ematis*5 vorm1 voor het ontwikkeld bewu/zn word5 uite5gezet1 en dan wordt de dogmatiek beoef5d4 ,al deze vakk5 hebb5 met elk&] geme51 dat ze de !sauri ,sacrae ,scripturae uit/all51 ma> i$] op eig5e wze4 ,de dogmatiek doet dat1 gelk m5 oudtds zeide1 op s*ola/ieke1 s*ools*e wze1 dat is1 z als het 9 de s*ol5 d] wet5s*ap behoort te ges*i$54 ,natuurlk hangt hi] zoo niet alles1 dan to* veel af van het /&punt1 dat de dogmaticus inneemt4 ,indi5 h met de piti/5 en !ologi biblici e5e s*]pe teg5/ell+ aanneemt tuss*5 ,s*rift-en k]kle]1 dan zal h zoo eng mogelk aan de ,s*rift zi* aansluit51 ook 9 woord5 en uitdrukk+51 en zoo m9 mogelk de gevond5 /( d5k5d v]w]k54 ,ziet h 9 de beld5is d] k]k1 9 de hi/oria dogmatum1 ge5 v]ba/]+ ma> ontwikkel+ d] ,s*riftuurlke wa>heid1 dan zal zne dogmatiek k]kelk en confessioneel gekleurd zn4 ,en als h teg5 ,s*rift en k]k beide rationali/is* ov]/aat1 zull5 de gelo(sov]tuig+51 die h voordraagt1 vooral e5 negatief k>akt] drag54 ,dat alles is e5 v]s*il van me?ode en komt lat] t] sprake4 ,ma> jui/ da>om is het niet go$1 met ,pr(4 ,do$es1 ,encyclopa$ie1 #dh1 drierlei dogmatiek te ond]s*eid51 n4l4 ,n4 ,te/4 ( *ri/elke1 k]kelke en kritis*e4 ,want da>door wordt aan alle drie gelke rang en be/aansre*t toegek5d1 neemt de v]w>r+ nog toe1 komt de ,n4 ,te/4 dogmatiek als de *ri/elke b uitnem5dheid teg5ov] de beide &]5 te /aan1 kunn5 de beide e]/e soort5 van dogmatiek geheel buit5 de eig5 ov]tuig+ omgaan1 en wordt de kritis*e dogmatiek alle5 die van de eig5e zelf/&ige bes*\w+4 ,de taak d] dogmatiek is veele] altd e5e en dezelfde4 ,z is en kan na> ha> a>d niets &]s zn dan e5e wet5s*appelke uite5zett+ d] godsdi5/ige wa>heid1 e5e en>ratio v]bi ,dei1 e5e uit/all+ van de !sauri ,sacrae ,scripturae1 e5e 1 ,rom4 #f3ag1 zoodat w 9 ha> hebb5 e5e =ma en imago van de doctr9a coele/is4 ,de dogmatiek is dus zelve niet het ,woord ,gods1 z is er altd ma> e5 flauw beeld en e5e zwakke gelk5is van2 z is e5e feilb>e1 m5s*elke pog+ om op eig5e1 vre wze na te d5k5 en na te sprek51 wat ,god voortds veelmal5 en op vel]lei wze door de ,pr(et5 en 9 deze laat/e dag5 tot ons gesprok5 heeft door d5 ,zoon1 ,polanus1 ,syntagma p4 #eci2 ,heidegg]1 ,corpus ,!ol4 ,*ri/4 ,loc4 ,i #eh4 ,de vraag1 hoe de dogmatiek het be/ deze ha> taak v]vull5 kan1 is e5e vraag van me?ode en moet lat] afzond]lk beh&eld word54 #c4 ,het nauw/ v]want is de dogmatiek aan de e?iek4 ,het woord dogma omvatte oudtds beide1 de articuli fidei en de praecepta decalogi1 de dogmata fidei en de dogmata morum4 ,de e?iek w]d ( 9 de dogmatiek opg5om51 b ,lomb>dus1 ,?omas1 ,melan*ton1 ,calvn1 ,m>tyr1 ,musculus1 ,sohnius enz41 ( 9 e5 twe$e deel na de dogmatiek bew]kt1 b ,polanus1 ,amesius1 ,heidegg]1 ,wollebius1 ,w5del9us1 ,mae/ri*t1 ,brakel enz4 ( ook geheel zelf/&ig1 ges*eid5 van de dogmatiek1 beh&eld1 b ,danaeus1 ,e?ices ,*ri/4 libri ,,iii #aegg1 ,keck]mann1 ,walaeus1 ,poly&]1 ,amyraldus1 ,pictet1 ,driess51 ,hoornbeek1 ,heidegg]1 ,o/]wald1 ,j4 ,a4 ,turret9us1 ,/apf]1 ,beck1 ,wytt5ba*1 ,endeman1 cf4 ,a4 ,s*weiz]1 ,die ,entw4 des ,moralsy/ems 9 d] ref4 ,kir*e1 ,/ud4 u4 ,krit4 #ahej1 ,heft #a2 ,gass1 ,ges*4 d] *r4 ,e?ik ,,ii ,bd41 #ate ,ab?4 #ahhf ,s4 #aca f42 ,lu?>dt1 ,ges*4 d] *r4 ,e?41 #bte ,hlfte #ahic4 ,de invlo$ van ,ari/oteles1 die met ,melan*tons philosophia moralis #aeci re$s begon1 hield de ontwikkel+ van de *ri/elke e?iek teg54 ,de s*eid+1 die lat] intrad1 _h t5gevolge1 dat de e?iek e5 eig5 beg9sel mi/e1 dit t] kwad] ure zoek5 g+ b de philosophie1 als v]ba/]de !ol4 e?iek v&ig kwam te /aan teg5ov] de dogmatiek en deze v]drong van ha> plaats1 en e9delk de gr5z5 tuss*5 ha> en de dogmatiek geheel uitwis*te4 ,t5 bewze /rekk5 de vru*telooze pog+51 om beide te ond]s*eid54 ,b ,kant heeft de godsdi5/ ge5 eig5 inh\d me]1 ma> is sle*ts de opvatt+ van het go$e als gebod ,gods1 ,religion inn]halb d] ,gr5z5 d] bloss5 ,v]nunft1 ed4 ,ros5kranz ,s4 #ahd4 ,s*lei]ma*] gaf aan beide tot inh\d het *ri/elk lev51 ma> de dogmatiek bes*rft dat lev5 9 relatieve ru/1 de e?iek 9 relatieve beweg+1 ,die ,*ri/l4 ,sitte1 ed4 ,jonas1 #bte ,aufl4 #ahhd ,s4 #ab-bd4 ,ro! zag het onvoldo5de dez] ond]s*eid+ 9 en maakte da>om de dogmatiek tot e5 hi/oris* vak1 dat de dogmata d] k]k beh&elde1 de e?iek tot e5 speculatieve wet5s*ap1 die ha> /( dialectis* uit het ,godsbewu/zn ontwikkelt1 ,!ol4 ,e?ik1 #ae4 ,dorn]1 ,glaub5slehre ,i #i f41 ,sitt5lehre #dg1 ,h]zog #d1 #ceb1 ,wuttke1 ,*ri/l4 ,sitt5lehre ,i #i1 ,palm]1 ,moral des ,*ri/4 #bd f4 e4 a41 ond]s*eid5 beide als k5n5 en do51 v]/& en wil4 ,do$es1 ,encycl4 #eb n4 #d en ,van ,oo/]zee1 ,*r4 ,dogm4 #d n4 #d als heil-en als lev5sle]2 ,gunn+1 ,het e?is*e beg9sel d] ,!ologie #ab als lev5 van ,*ri/us 9 de k]k en 9 d5 individu2 ,daubanton1 ,!ol4 ,/ud4 ,,iii #aad v4 als le] van ,god en le] van d5 m5s*1 enz4 ,al deze ond]s*eid+5 gaan da>aan mank1 dat ze e5 pr9cipiel v]s*il zoek5 tuss*5 dogmatiek en e?iek4 ,en dat is er niet4 ,de !ol4 e?iek1 wel te ond]s*eid5 van de philos4 e?iek1 heeft ge5 eig5 beg9sel1 ma> wortelt geheel en al 9 de dogmatiek4 ,de aangegev5 s*eid+sln5 s*epp5 e5 dualisme tuss*5 ,god en m5s*1 individu en geme5s*ap1 heil en lev51 ru/ en beweg+1 v]/& en wil1 en ban5 er d5 weg toe1 dat de e?iek e5 eig5 beg9sel gaat zoek5 langs speculatiev5 philosophis*5 weg1 zooals b ,ro!1 ha> !ologis* k>akt] v]lie/ en van uit h>e speculatieve hoogte op de hi/oris*e1 positieve dogmatiek m9a*t5d ne]ziet4 ,indi5 dogmatiek en e?iek afzond]lk beh&eld moet5 word51 wat om v]s*ill5de r$55 w5s*elk is1 ma> nog altd door vel5 ontrad5 wordt1 als ,s>torius1 ,nitzs*1 ,beck1 ,a4 ,dorn]1 ,ueb] das ,v]hltniss d] ,dogm4 u4 ,e?ik 9 d] ,!ol4 ,jahrb4 f4 prot4 ,!ol4 ,oct4 #ahhi2 ,h(mann1 ,s*riftbeweis ,i #ad2 ,w5dt1 ,die ,aufgabe d] ,sy/em4 ,!ol4 #ahid ,s4 #ab f41 dan kan de ond]s*eid+ tuss*5 beide alle5 hi]9 geleg5 zn1 dat de m5s*1 hoeze] t5 all5 tde van ,god vol/rekt afhankelk1 to* ook e5 vr en zelf/&ig h&el5d wez5 is4 ,door de g5ade des ,h4 ,gee/es w$]gebor5 en v]nieuwd1 ontvangt de zondige m5s* ook w$]om lu/ en kra*t1 om na> ,gods gebod5 te lev54 ,de dogmatiek bes*rft de dad5 ,gods voor en aan en 9 d5 m5s*1 de e?iek bes*rft de dad51 die de v]nieuwde m5s* nu doet op grond en 9 de kra*t van die dad5 ,gods4 ,9 de dogmatiek is de m5s* passief1 ontvangt en gelo(t2 9 de e?iek tre$t h zelf h&el5d op4 ,9 de dogmatiek kom5 de articuli fidei1 9 de e?iek de praecepta decalogi 9 beh&el+4 ,da> wordt geh&eld de fide1 hi] de c>itate1 ob$i5tia1 bonis op]ibus4 ,de dogmatiek ontwikkelt wat ,god is en doet voor d5 m5s* en doet hem ,god k5n5 als zn ,s*epp]1 ,v]loss]1 ,heiligmak]2 de e?iek zet uite5 wat de m5s* nu is en doet voor ,god1 hoe de m5s* geheel en al1 met v]/& en wil en alle kra*t51 zi* ,gode wdt uit dankba>heid en liefde4 ,de dogmatiek is het sy/eem d] k5nisse ,gods1 de e?iek dat van d5 di5/ ,gods4 ,rits*l1 ,re*tf4 u4 ,v]s4 ,,iii #ad42 ,h4 ,s*ultz1 ,grundriss d] ev4 ,dogm4 #bte ,aufl4 #ahib ,s4 #c2 ,w5dt1 t4 a4 p4 #ag4 ,beide wet5s*app5 zn niet zelf/&ig teg5ov] elka>1 ma> vorm5 sam n sy/eem1 zn b elk&] behoor5de l$5 van n organisme1 ,w5dt1 ib4 #ai4 #c4 ,,me?ode ,,d] ,,dogmatiek4 #a4 ,ond] me?ode d] dogmatiek is 9 ruim5 z9 te v]/aan de wze1 wa>op de dogmatis*e /( v]kreg5 en beh&eld wordt4 ,drie zak5 kom5 da>b 9 aanm]k+3 de ,s*rift1 de beld5is d] k]k en het p]soonlk gelo( van d5 dogmaticus4 ,al na> gelang deze drie v]wa>loosd ( gebruikt en dan 9 v]h\d+ tot elk&] ge/eld word51 v]s*ilt het uitgangspunt en da>om de weg en de uitkom/ d] dogmatiek4 ,feitelk gaat het nu altd zoo toe1 dat i$] ,*ri/51 ook de dogmaticus1 zne gelo(sov]tuig+5 ontvangt uit d5 kr+1 wa>9 h gebor5 en opgevo$ is4 ,door pr$ik+ wordt de k]k ge/i*t en ov]geplant van gesla*t tot gesla*t4 ,het gelo( is uit het gehoor4 ,de traditie1 door ,rome onfeilba> v]kla>d1 is ook door de ,re=matie niet t5 e55male v]worp5 en spo$ig da>na tot e5e ma*t geword51 die alle vrheid aan b&5 legde4 ,m5 ontv+ de dogmatis*e /( uit de h&5 d] k]k en d] s*ool4 ,mat]ia !ologiae proprie sunt loci communes1 mat]ia remota e/ ,s4 ,scriptura1 zegg5 ,al/$ en ,alt+1 ,s*weiz]1 ,glaub4 d] ev4 ref4 ,k4 ,i #baj4 ,en na de reactie d] zoog5aamde ,!ologia ,biblica is 9 deze eeuw het sociaal elem5t 9 de religie1 het k]kelk k>akt] d] dogmatiek we] van v]s*ill5de zde 9 het held]/ li*t ge/eld4 ,er is s*i] niem&1 die de confessioneele bepaaldheid van religie en dogmatiek ontk5t1 ,s*lei]ma*]1 ,glaub4 #ai2 ,ro!1 ,zur ,dogm4 ,s4 #bg2 ,lange1 ,dogm4 ,i #fei f42 ,h]zog #ab1 #fea f4 e4 a4 ,hi] te l&e legd5 de ,gron+] ,godgele]d5 we] op de k]k d5 nadruk1 ,h4 de ,groot1 ,de ,gron4 ,godg4 #fh1 #ga-gd1 #ig v4 ,in/it4 !ol4 nat4 #cg2 ,voorlez4 ov] de ges*4 d] opvo$+ des m5s*doms door ,god1 ,,ii4 #af;de en #ag;de voorl4 ,en zelfs mod]ne !olog5 sluit5 gewoonlk 9 de beh&el+ d] gelo(sle] b het k]kelk dogma zi* aan4 ,bi$]mann1 ,*r4 ,dogm4 #bte ,aufl4 ,,ii4 #agj f42 ,lipsius1 ,dogm4 #g2 ,s*olt51 ,le] d] ,h]v4 ,k]k4 #b4 ,ma> de k]k met h>e beld5is kan to* het pr9cipium d] dogmatiek niet zn4 ,de ,grieks*e en ,rooms*e k]k hebb5 de traditie wel voor onfeilba> v]kla>d1 ma> t5 all5 tde hebb5 k]k51 sect5 en ri*t+51 aan wie het *ri/elk k>akt] niet kon word5 ontzegd1 van die ov]lev]+ e5 b]oep g$aan op de ,h4 ,s*rift4 ,zelfs is 9 de ,!ologia biblica de pog+ beproefd1 om zond] de hulp van k]k en beld5is uit de ,s*rift alle5 te kom5 tot e5e le] des gelo(s4 ,ze w]d re$s voorb]eid door ,erasmus1 ,joh4 ,jans51 ,ges*4 des deuts*5 ,volkes ,,ii4 #ae1 de ,soc9ian51 ,h]zog #ad1 #chi1 en de ,remon/rant51 9 de praefatie voor de apologie hunn] confessie4 ,ze vond /eun b de vele sect51 die da>na 9 en naa/ de k]k5 d] ,h]vorm+ optrad54 ,ze w]d 9 de k]k5 zelve +eleid door ,calixtus en ,coccejus1 en won 9 de #ah;de eeuw hoe lang] hoe me] veld4 ,h>e b$oel+ wordt k5ba> b4v4 uit de w]k5 van ,a4 ,f4 ,bs*+1 ,epitome ,!ol4 ,*ri/4 e solis ,s4 ,s4 v]bis conc9natae et ab omnibus rebus et v]bis s*ola/icis purgatae1 ,gott4 #agee4 ,g$ank5 von d] ,bes*aff5heid und dem ,vorzge d] bibl4 dogm4 ,!ologie vor d] s*ola/is*5 #ageh4 ,nog 9 deze eeuw wordt zulk e5e ,bbels*e ri*t+ 9 de dogmatiek voorge/aan door ,beck en zne volgel+51 door ,do$es1 ,le] d] zaligheid1 #b;de dr4 #ahgf1 en ook door ,rits*l en zne s*ool1 die van de door de ,grieks*e philosophie v]ba/]de dogmatiek t]ugke]t tot de op5b>+ ,gods 9 d5 p]soon van ,*ri/us4 #c4 ,ma> ook da>me is de mogelkheid van conflict tuss*5 de le] d] ,s*rift en de p]soonlke ov]tuig+ van d5 dogmaticus nog niet wegg5om54 ,zoolang de wa>heid objectief voor d5 dogmaticus 9 de ,s*rift ( 9 de k]kle] is nergelegd1 s*nt aan de p]soonlkheid van d5 dogmaticus ge5 re*t te kunn5 w$]v>54 ,dogmatiek blft dan e5e uite5zett+ d] le] van ,s*rift ( k]k1 ma> miss*i5 zond] p]soonlke in/emm+ van d5 dogmaticus4 ,dat is e*t] ge5 dogmatiek4 ,want deze be/aat niet 9 e5 hi/oris* ref]aat1 ma> zet uite51 wat als wa>heid geld5 moet1 en h\dt dus 9 de p]soonlke ov]tuig+ van d5 dogmaticus4 ,s$]t de autoriteit 9 zake religie voor vel5 geheel wegviel en de religio subjectiva van de religio objectiva onafhankelk w]d gemaakt1 is het religieus bewu/zn1 het gewet51 het gevoel1 de r$e ( hoe m5 het noem5 wil1 de bron en maat/af van de godsdi5/ige voor/ell+5 geword54 ,heel de !ologie is door en na ,s*lei]ma*]1 zo[el ond] de or?odox5 als ond] de mod]n51 bewu/zn/heologie4 ,s*olt51 ,s*weiz]1 ,bi$]mann1 ,lipsius mog5 nog b de beh&el+ d] dogmata van de k]kelke =mule]+ uitgaan1 z gev5 to* t5 slotte niets &]s dan hun p]soonlk gelo(4 ,en ook !olog5 als ,m>t5s51 ,dorn]1 ,h(mann1 ,philippi1 ,frank e4 a41 nem5 hun uitgangspunt 9 het bewu/zn van d5 geloovige4 ,hi] te l&e nam ,van ,oo/]zee1 ,dogm4 #aj1 het *ri/elk bewu/zn op ond] de bronn5 d] dogmatiek4 ,des ,amorie van d] ,hoev5 ,jr4 di*tte 9 ,gelo( des h>t53 het onuitspreeklk woord /aat 9 ons h>t te lez51 en ,*ri/us gaf er klank5 aan4 ,beets1 ,di*tw]k5 ,,iv #acj zong3 ,gans* objectief te zn1 is de eis*1 is m5s*lk4 ,ma> z\ het mooglk zn8 ,o*1 paai u met ge5 s*n6 ,de /elsels zn p]soonlk ( onm5s*lk4 ,en pr(4 ,van ,man5 wees1 9 zne inaugureele oratie te ,gron+51 op het p]soonlk k>akt] d] le]/ellige ,godgele]dheid1 ,gron4 #ahhd4 ,uit dat p]soonlk k>akt] d] dogmatiek v]kla>t ,do$es1 ,encycl4 bl4 #afh v4 de gr5zelooze v]w>r+1 die er op ha> gebi$ he]s*t4 #d4 ,re$s dit ov]zi*t van de drie dogmatis*e ri*t+5 maakt het duidelk1 dat ge5 d] drie de &]e ontb]5 kan4 ,elk wordt op zi*zelve g5om5 e5zdig en v]valt tot dwal+4 ,de kritis*e ri*t+1 die beld5is en ,s*rift als k5bron v]w]pt en alle religieuse wa>heid uit het subject afleid5 wil1 is all]e]/ al met de erv>+ 9 /rd4 ,ook religieus zn we product5 van onze omgev+4 ,w ontvang5 onze godsdi5/ige voor/ell+5 en indrukk5 van deg551 die ons v]zorg5 en opvo$51 en blv5 t5 all5 tde gebond5 aan d5 kr+1 wa>9 w lev54 ,e5e go$e psy*ologie toont aan1 dat v]/& en h>t1 r$e en gewet51 gevoel en v]beeld+ op ge5 enkel t]re9 als k5bron d] wa>heid kunn5 geld54 ,ev5als w physis* aan de natuur gebond5 zn en spze en drank1 deksel en kle$+ van ha> ontvang5 moet51 zoo zn we ook psy*is*1 9 kun/1 wet5s*ap1 godsdi5/1 z$elkheid afhankelk van de w]eld buit5 ons4 ,al onze k5nis komt van buit52 er zn ge5 ideae innatae4 ,vooral het gevoel kan als k5bron niet 9 aanm]k+ kom51 want het gevoel is nooit e5 prius1 ma> altd e5 po/]ius2 het reage]t alle5 op hetge5 het a&oet en geeft dan e5 gewa>word+ van lu/ ( onlu/1 van aang5aam ( onaang5aam1 ,?oluck1 art4 ,gefhl 9 ,h]zog2 ,b5d]1 ,jahrb4 f4 deuts*e ,!ol4 #ahgb ,s4 #fei f42 ,philippi1 ,kir*l4 ,glaub4 ,i #fj f42 ,hodge1 ,sy/em4 ,!ol4 ,i #fe f42 ,hoek/ra1 ,godg4 ,bdr4 #ahfd bl4 #a-dc4 ,id4 ,wsge]ige ,godsdi5/le]1 ,am/4 #ahid bl4 #ei v4 #bac v4 ,het autonoom v]kl>5 van d5 godsdi5/ig5 en z$elk5 m5s* hangt altd met het desme ( het pan!sme sam4 ,het desme maakt d5 m5s* onafhankelk van ,god en w]eld1 le]t de alg5oegzaamheid zn] r$e en leidt tot rationalisme2 het pan!sme laat ,god 9 d5 m5s* tot op5b>+ en zelfbewu/zn kom5 en kweekt het my/icisme4 ,beide v]nietig5 de objectieve wa>heid1 lat5 r$e en gevoel1 v]/& en h>t aan zi*zelve ov]1 en e9dig5 9 ongelo( ( bgelo(4 ,de r$e critise]t alle op5b>+ weg1 en het gevoel geeft aan d5 ,rooms*e ev5veel re*t1 om zi* ,m>ia voor te /ell5 als de zondelooze kon+9 des hemels als aan d5 ,prote/ant om dit gelo( te be/rd51 ,s*weiz]1 ,glaub4 d] ev4 ref4 ,k4 ,i #id4 ,opm]kelk is het da>om1 dat de ,h4 ,s*rift d5 m5s* nooit na> zi*zelf als k5bron en maat/af d] godsdi5/ige wa>heid v]w/4 ,hoe z\ z het ook kunn51 wa> z d5 psy*is*5 m5s* geheel en al1 9 zn v]/& ,ps4 #ad3c2 ,rom4 #a3ba-bc2 ,rom4 #h3g2 #a ,cor4 #a3bc1 #b3ad2 #b ,cor4 #c3e2 ,ef4 #d3bc2 ,gal4 #a3f1 #g2 #a ,tim4 #f3e2 #b ,tim4 #c3h2 9 zn h>t ,g54 #f3e2 #h3ba2 ,j]4 #ag3i2 ,eze*4 #cf3bf2 ,m>k4 #g3ba2 9 zn wil ,joh4 #h3cd2 ,rom4 #g3ad2 #h3g2 ,ef4 #b3c2 en ook 9 zn gewet5 ,j]4 #ag3i2 #a ,cor4 #h3g1 #aj1 #ab2 #aj3bh2 #a ,tim4 #d3b2 ,tit4 #a3ae als door de zonde v]dui/]d en v]dorv5 bes*rft4 ,voor de k5nis d] wa>heid v]w/ ze hem altd na> de objectieve op5b>+1 na> het woord1 de ond]wz+1 die van ,god is uitgegaan1 ,deut4 #d3a2 ,jes4 #h3bj2 ,joh4 #e3ci2 #b ,tim4 #c3ae2 #b ,petr4 #a3ai enz4 ,en ook1 wa> de objectieve wa>heid door het gelo( ons p]soonlk eig5dom wordt1 is dat gelo( to* nooit gelk aan e5e fonte91 die het lev5de wat] uit zi*zelve voortbr5gt1 ma> aan e5 kanaal1 dat het wat] van eld]s ons toevo]t4 #e4 ,rome heeft deze onmogelkheid e5] religieuse en z$elke autonomie uitnem5d begrep5 en da>om d5 m5s* op /raffe van de zaligheid zn] ziel gebond5 aan de onfeilb>e k]k4 ,deze1 en dus t] laat/e in/antie de onfeilb>e ,paus1 is voor d5 rooms*5 ,*ri/5 het pr9cipium van zn gelo(4 ,het ,papa dixit is het e9de all] teg5spraak4 ,ma> de hi/orie le]t1 dat deze !oretis*e ( practis*e onfeilba>heid d] k]k niet alle5 9 ,rome1 ma> ook 9 de k]k5 d] ,h]vorm+ t5 all5 tde teg5spraak en oppositie heeft ontmoet4 ,niet de ongeloovige1 ma> de vrome kr+5 zn het 9 de e]/e plaats1 die deze ma*t d] hi]>*ie als e5 knell5d5 b& voor de consci5tie hebb5 gevoeld4 ,er is alle eeuw5 door niet sle*ts e5 wet5s*appelke1 maats*appelke1 /aatkundige1 ma> ook e5e innig godsdi5/ige en z$elke oppositie teg5 de hi]>*is*e ma*t d] k]k gewee/4 ,het gaat niet aan1 deze oppositie uit ongelo( en ongehoorzaamheid te v]kl>51 en als met opzet de religieuse motiev5 te misk5n51 die aan de oppositie d] v]s*ill5de sect5 en ri*t+5 t5 grondslag lag54 ,niem& durft al deze sect5 v]doem51 omdat ze teg5 de k]k en h>e traditie 9 v]zet kwam54 ,zelfs ,rome de9/ voor deze gevolgtrekk+ t]ug4 ,het extra ecclesiam nulla salus is e5e beld5is1 die ook aan het /]k/e gelo( nog te zwa> valt4 ,de wet1 die we op alle t]re9 zi5 he]s*51 gaat dan ook 9 godsdi5/ en z$elkheid door4 ,er is e5]zds e5 revolutionaire gee/1 die al het hi/oris* geword5e tot d5 grond toe wil sle*t51 om dan van nieuws aan het b\w5 te gaan2 ma> er is ook e5 vals* cons]vatisme1 dat er behag5 9 s*ept om het be/a&e onaangeta/ te lat5 alle5 omdat het be/aat en1 na> het bek5de woord van ,calvn1 malum b5e positum non mov]e4 ,ov]al en op alle t]re9 is er te zn] td e5 zek] radikalisme van noode1 om het ev5wi*t te h]/ell51 de ontwikkel+ te do5 voortgaan1 en d5 /room van het lev5 niet te lat5 v]z&54 ,9 kun/ en wet5s*ap1 9 /aat en maats*app en zoo ook 9 godsdi5/ en z$elkheid1 ont/aat er langzam]h& e5e sleur1 die de re*t5 d] p]soonlkheid1 het g5ie1 de v9d+1 de inspiratie1 de vrheid1 de consci5tie ond]drukt en v]kra*t4 ,ma> dan /aat ook altd te zn] td de man op1 die het ond] di5 druk niet h\d5 kan1 die het juk d] di5/ba>heid van zi* w]pt1 en die het w$] opneemt voor de vrheid van d5 m5s*1 voor de vrheid van d5 ,*ri/54 ,dat zn de ke]punt5 9 de ges*i$5is4 ,zoo trad ,*ri/us zelf e5maal op teg5 de traditie d] oud5 en ke]de tot de wet en de pr(et5 t]ug4 ,en zoo heeft e5maal de re=matie het be/aan1 om niet t] wille van e5ig wet5s*appelk1 sociaal ( /aatkundig belang1 ma> 9 naam van d5 ,*ri/5m5s* te prote/e]5 teg5 ,rome's hi]>*ie4 ,zelfs b de sect5 en ri*t+51 die lat] 9 de ,prote/ants*e k]k5 opkwam51 is m5igmaal dat religieus1 e?is* motief niet te misk5n54 ,ook de !ologia biblica v]d$igt e5 belangrk /uk d] godsdi5/ige wa>heid4 ,als k]k en !ologie de ru/ v]kiez5 bov5 d5 /rd1 roep5 z zelve de oppositie wakk]1 die ha> h]9n]5 aan heur *ri/elke roep+ en taak4 ,rome kan uitt]a>d zulk e5e oppositie nimm] go$keur5 en moet ze re$s van te vor5 v]oordeel54 ,de re=matie is er zelve uit voortgekom5 en kan aan &]5 niet on?\d5 wat z voor zi* zelve nam4 ,en de ,h4 ,s*rift1 hoewel v]re van alle revolutionair v]zet1 heeft to* het re*t van teg5spraak teg5 alle m5s*elk1 met ,gods ,woord /rd5d bevel gewettigd 9 het kon9klk woord van ,petrus3 1 ,hd4 #e3bi4 #f4 ,zoo s*nt alle5 die me?ode de w>e te zn1 welke door de bbels*e !olog5 toegepa/ wordt4 ,ma> ook deze ri*t+ ldt aan groote e5zdigheid4 ,z me5t geheel onvoor+5om5 teg5ov] de ,s*rift te /aan en zuiv] en objectief ha> inh\d we] te gev54 ,ma> z v]geet1 dat elk geloovige en i$] dogmaticus zne gelo(sov]tuig+5 all]e]/ ontvangt uit de h& zn] k]k4 ,h komt dus nooit van buit5 af1 zond] e5ige k5nis en vooropgevatte me5+ tot de ,s*rift1 ma> br5gt van huis uit re$s e5e zek]e opvatt+ van d5 inh\d d] op5b>+ m$e en beziet dus ook de ,s*rift met d5 bril1 di5 de k]k hem voorh\dt4 ,elk dogmaticus /aat1 als h aan d5 arbeid gaat1 ( h 't erk5t ( niet1 9 die hi/oris*e v]s*n+ van het ,*ri/5dom1 wa>9 h gebor5 en opgevo$ is en komt als g]e=me]d ( lu!rs* ( rooms* ,*ri/5 tot de ,s*rift4 ,m5 kan zi* ook hi] e5v\dig van zne omgev+ niet ontdo51 m5 is altd k9d van zn td1 product van zne omgev+1 ,toor55b]g51 ,de ,*r4 ,gelo(sle]1 bl4 #f42 ,nitzs*1 ,lehrb4 d] ev4 ,dogm4 #ahhi ,s4 #h f4 ,de uitkom/ beantwoordt dan ook aan deze v]wa*t+2 alle dogmatis*e h&boek51 die door de bbels*e ri*t+ 9 't li*t zn gegev51 we]spiegel5 getr\w het p]soonlke en k]kelke /&punt van d5 auteur2 ze kunn5 op ge5 me]d]e objectiviteit aanspraak mak5 dan die van de k]kelke dogmatici4 ,het zuiv]e ,evangelie1 dat ,rits*l bv4 b ,lu!r en b ,jezus t]ugv9dt1 beantwoordt geheel aan de opvatt+1 die h er zi* zelf van gevormd heeft4 ,al deze bbels*e ri*t+5 word5 dan ook voortdur5d door de hi/orie geoordeeld1 ze do5 ha> nut voor e5 td en roep5 e5e v]get5 wa>heid wakk]1 ma> ze v]&]5 d5 /room van het k]kelk lev5 niet en hebb5 ge5 be/& 9 zi* zelve4 ,gewoonlk kom5 z voort uit e5e godsdi5/ige ov]tuig+1 die ook 9 de ,s*rift zi* niet me] v9d5 kan4 ,wel beg9n5 ze /e$s met van de beld5is op de ,s*rift zi* te b]oep51 ma> ze gaan /raks van de ,s*rift na> d5 p]soon van ,*ri/us t]ug en e9dig5 er m$e om ook zne autoriteit aan te ta/54 ,en altd toont dan de hi/orie we]1 dat het ,*ri/5dom het relatief zuiv]/ 9 de confessies d] k]k5 is bewa>d4 ,ma> zulk e5e bbels*e opvatt+ is niet alle5 practis* onmogelk1 z is ook !oretis* onjui/4 ,de ,s*rift is ge5 wetboek1 wa>van de artikel5 ma> behoev5 nageslag5 te word51 om 9 e5 bepaald geval ha> op9ie te k5n54 ,z is sam5ge/eld uit vele boek5 van ond]s*eid5e p]son51 uit ze] v]s*ill5de td51 met uite5loop5d5 inh\d4 ,z is ge5 ab/racte1 ma> e5e organis*e1 lev5de e5heid4 ,z bevat n]g5s e5e s*ets d] gelo(sle]1 ma> deze moet uit heel het organisme d] ,s*rift word5 afgeleid4 ,de ,s*rift is er niet op +]i*t1 dat w ha> naprat51 ma> dat w ha> als vre k9d]5 ,gods nad5k5 zull54 ,ma> dan is ook alle zoog5aamde ,voraussetzungslosigkeit en objectiviteit onmogelk4 ,dan is er zooveel /udie en nad5k5 van het subject mee v]bond51 dat n p]soon da>toe t5 e55male onbekwaam is4 ,da> zn eeuw5 voor noodig4 ,da> is de k]k voor aange/eld1 die de bel(te heeft van de leid+ des ,gee/es 9 alle wa>heid4 ,wie van de k]k1 d4 i4 van de ,*ri/5heid1 van de gans*e dogm5hi/orie zi* isole]t1 v]lie/ de *ri/elke wa>heid4 ,h wordt e5 tak gelk1 die van d5 boom is ges*eurd en weg/]ft1 e5 lid dat van het li*aam is ges*eid5 en da>om voor d5 dood is be/emd4 ,alle5 9 de geme5s*ap d] heilig5 is de l5gte en bre$te1 de diepte en hoogte van de liefde van ,*ri/us te v]/aan1 ,ef4 #c3ah4 ,da> komt nog b1 dat de voor/&]s dez] ri*t+ v]get51 dat het ,*ri/5dom univ]seel is en +aan kan en moet 9 alle vorm5 en toe/&54 ,ze /ell5 de g5ade v&ig teg5ov] de natuur en rek55 niet g5oeg met de vlees*word+ des ,woords4 ,want ev5 wa>a*tig als de ,zone ,gods m5s* is geword51 wordt ook de g$a*te ,gods nergelegd 9 de ,s*rift1 vlees* en blo$ 9 het bewu/zn d] m5s*54 ,dogmatiek is en behoort te zn1 de goddelke g$a*te volkom5 +egaan en opg5om5 9 ons m5s*elk bewu/zn1 uitgesprok5 vr en zelf/&ig 9 onze taal1 9 ha> wez5 vru*t d] td51 9 ha> vorm van dez5 td 7,da ,co/a74 ,da>om is ook de teg5/ell+ onjui/1 die er dikw]f gemaakt wordt tuss*5 ,bbels*e ,!ologie en ,dogmatiek1 als( g5e d5 inh\d d] ,s*rift1 deze di5 d] k]kelke dogmata z\ wergev54 ,want de dogmatiek b$oelt niets &]s dan de g$a*t5 ,gods te expone]51 die ,h 9 de ,h4 ,s*rift ne]gelegd heeft1 ,m>esius1 ,sy/4 ,!ol4 loc4 #a4 #h4 ,ma> ze doet dat1 gelk behoort1 op wet5s*appelke mani]1 9 e5 vorm en na> e5e me?ode1 gelk die wet5s*appelk geis*t zn4 ,9 dez5 z9 hebb5 de ,g]e=me]d5 vroeg] het re*t d] zoog5aamde !ologia s*ola/ica v]d$igd4 ,z hadd5 er vol/rekt niet op teg51 dat de geop5ba>de wa>heid ook 9 e5v\dig] vorm ond] d5 naam van !ologia positiva1 cate*etica enz4 w]d voorg$rag54 ,ma> ze be/r$5 t5 /]k/e1 dat deze beide v]s*ild5 9 inh\d2 wat ze ond]s*eidde1 0 alle5 e5 v]s*il 9 vorm en me?ode4 ,en door dit /&punt 9 te nem51 hebb5 z e5]zds zoo /]k mogelk de e5heid en d5 sam5hang van gelo( en !ologie1 van k]k en s*ool1 geh&haafd1 ma> &]zds ook het wet5s*appelk k>akt] d] !ologie hoog geh\d54 ,de g$a*t5 ,gods mo*t5 nog zoo hoog en wond]ba> zn1 ze w>5 to* ge5 aphorism51 ma> vormd5 e5 organis*e e5heid1 e5 sy/ematis* geheel1 dat ook +$a*t en 9 e5 wet5s*appelk5 vorm kon we]gegev5 word54 ,de ,s*rift zelve spoort tot dez5 !ologis*5 arbeid aan1 als z niet op het ab/racte wet51 ma> op le] en wa>heid1 k5nis en w%eid all]wege d5 /]k/5 nadruk legt4 #g4 ,e5e go$e me?ode d] dogmatiek di5t dus met alle drie gegev5s1 met ,s*rift1 k]k en p]soonlke ov]tuig+ rek5+ te h\d54 ,dan alle5 is het mogelk1 om voor grove e5zdigh$5 te word5 bewa>d4 ,to* komt het er dan nog op aan1 de v]h\d+ te bepal51 wa>9 deze drie gegev5s tot elka> /aan4 ,9 d5 regel gaat het zoo1 dat we onze godsdi5/ige ov]tuig+5 ontvang5 uit onze omgev+4 ,dat is het geval 9 alle godsdi5/51 en ook 9 het ,*ri/5dom4 ,w word5 all5 als l$5 e5] k]k gebor54 ,het v]bond d] g5ade neemt ons op van onze geboorte aan4 ,de bel(t5 ,gods 9 ,*ri/us geld5 niet alle5 de geloovig5 ma> ook hun zaad4 ,9 kritis*e td51 gelk d5 onz51 gebeurt het dikw]f1 dat er dan lat] e5e sm>telke breuke komt tuss*5 het gelo( d] k9d%eid en de p]soonlke ov]tuig+4 ,is deze breuke van di5 a>d1 dat m5 wel zn eig5 k]k v]lat5 moet ma> to* b e5e &]e hi/oris* be/a&e k]k zi* aansluit5 kan1 dan is ze betrekkelk spo$ig geheeld4 ,er is dan wel v]&]+1 ma> ge5 v]lies van de religie zelve1 van d5 ,*ri/5naam1 van de geme5s*ap1 van de beld5is4 ,er blft dan nog e5 dogma1 dat va//aat en ons /eun en troo/ bi$t 9 het lev54 ,op dit /&punt blft er dus ook nog e5e dogmatiek mogelk1 die de wa>heid ,gods bes*rft1 gelk ze 9 e5e bepaalde k]k erk5n+ vond4 ,ma> dikw]f grpt de twfel veel diep] 9 het religieuse lev5 94 ,vel5 v]liez5 alle gelo( en kom5 tot skepticisme en agno/icisme2 hi] is er van dogmatiek1 van gelo(1 van beld5is1 van geme5s*ap ge5 sprake me]2 l\t]e negatie is tot het /i*t5 van geme5s*ap onbekwaam4 ,&]5 e*t]1 het gelo( d] k9d%eid niet me] kunn5de h&hav51 tra*t5 ond] ern/ige inspann+ en /rd zi* e5 eig5 godsdi5/ige ov]tuig+ te v]w]v54 ,ook hi]b laat natuurlk de invlo$ d] omgev+ zi* geld52 geheel zelf/&ig komt m5 tot e5e godsdi5/ige ov]tuig+ nooit4 ,alle5 is er da>b dan dit v]s*il1 dat hetge5 9 e5e k]k niet me] gevond5 w]d1 nu gezo*t wordt 9 e5e wsge]ige s*ool4 ,i$]e wsbege]te is 9 deze eeuw beurtel+s aangegrep51 om zek]e godsdi5/ige ov]tuig+5 te wekk5 en te h&hav54 ,ook op dit /&punt is er van dogmatiek ge5 sprake me]4 ,er is alle5 nog e5 godsdi5/ig gelo(1 e5e ,glaub5slehre1 e5 wsbege]te van d5 godsdi5/1 e5e wsge]ige godsdi5/le]4 ,dogmatiek is er dus alle5 mogelk voor hem1 die 9 geme5s*ap des gelo(s /aat met e5e ( &]e *ri/elke k]k4 ,dit ligt ook 9 d5 a>d van het godsdi5/ig gelo(4 ,religieuse voor/ell+5 zn van wet5s*appelke o4 a4 da>9 ond]s*eid51 dat ze niet /eun5 op eig5 inzi*t1 op het gezag van e5ig m5s*1 ma> alle5 op het gezag ,gods4 ,ma> dit sluit 91 dat ze ook 9 e5 godsdi5/ig5 kr+1 d4 i4 9 e5e k]k gelo( en erk5n+ hebb5 gevond54 ,da>9 wordt alle5 het religieus gezag van e5e godsdi5/ige voor/ell+ k5ba>4 ,e5e k]k gelo(t h>e beld5is niet1 wl ze de wa>heid ervan wet5s*appelk inziet1 ma> enkel en alle5 op grond van het ,woord ,gods1 hetz dit alle5 9 de ,s*rift ( ook door k]kelke organ5 zi* uit4 ,wie zne godsdi5/ige ov]tuig+ zoekt b e5e wsge]ige s*ool1 v]w>t godsdi5/ met wet5s*ap en ontvangt niets dan e5e altd onzek]e1 door vel5 be/r$5e1 s5t5tia ( op9io doctoris4 ,het godsdi5/ig gelo( e*t] is kra*t5s zn eig5 natuur aan e5e geme5s*ap en aan h>e beld5is v]bond54 ,ook hi] is het als ov]al eld]s4 ,ab/racties1 univ]salia zn er 9 de w]kelkheid niet4 ,de boom1 de m5s*1 de wet5s*ap1 de taal1 de godsdi5/1 de !ologie zn n]g5s te v9d54 ,er zn alle5 bzond]e boom51 m5s*51 wet5s*app51 tal5 en godsdi5/52 zooals e5e taal sam5hangt met e5 volk1 zooals wet5s*ap en wsbege]te altd 9 e5e zek]e ri*t+ en s*ool beoef5d word51 zoo is religie en !ologie alle5 te v9d5 en te kweek5 9 e5e ha> v]wante geme5s*ap4 ,e5e k]k is de natuurlke bodem voor religie en !ologie4 ,ev5m9 als er nu re$s de k]k is1 is er ook de religie en de !ologie4 ,er zn sle*ts v]s*ill5de k]k51 en zoo ook v]s*ill5de !ologien4 ,en dit zal dur51 tot de geme5te 9 ,*ri/us ha> voll5 wasdom zal hebb5 b]eikt en all5 gekom5 zn tot de e5heid des gelo(s en d] k5nis van d5 ,zone ,gods4 ,deze e5heid is niet met geweld te grp51 ma> kan het be/ word5 bevord]d als elk het gelo( zn] eig5e k]k ind5kt1 en 't zuiv]/ voor/elt4 ,niet buit5 de be/a&e k]k5 om1 ma> door deze he5 b]eidt ,*ri/us zi* zne ne heilige1 algeme5e geme5te4 ,en niet buit5 de v]s*ill5de k]kelke dogmata om1 ma> door deze he5 wordt de e5heid d] k5nisse ,gods voorb]eid en v]kreg54 ,op deze wze zal de dogmaticus ook het be/ vru*tba> kunn5 w]k5 voor de re9ig+ en de ontwikkel+ van het religieuse lev5 en de le] zn] k]k4 ,aanknoop+ aan het be/a&e is voorwa>de tot v]bet]+ 9 de toekom/4 ,9 het nu ligt wat word5 zal1 ,twe/51 ,vorles4 b] die ,dogm4 #b;e ,aufl4 ,i #df4 ,deze beteek5is d] k]k voor de !ologie en dogmatiek is gegrond 9 het v]b&1 dat ,*ri/us zelf tuss*5 beide gelegd heeft4 ,h heeft aan ,zne k]k d5 ,h4 ,gee/ belo(d1 die ha> leid5 z\ 9 de wa>heid4 ,de dogm5hi/orie komt hi]door 9 e5 he]lk li*t te /aan4 ,z is de explicatie d] ,s*rift1 ,lange1 ,*ri/l4 ,dogm4 ,i #c2 ,s*oeb]le91 ,pr9cip4 und ,sy/em d] ,dogm4 #bf2 de uitlegg+1 welke de ,h4 ,gee/ 9 de k]k van de s*att5 des ,woords gegev5 heeft4 ,de dogmaticus heeft dus de /( voor zne dogmatiek niet te putt5 alle5 uit de ges*rev5 confessie zn] eig5e k]k1 ma> deze 9 sam5hang te bes*\w5 met heel 't eig5a>dig gelo( en lev5 zn] k]k1 en deze w$]om met de ges*i$5is d] gans*e k]k van ,*ri/us4 ,h /aat dus op de s*\d]s d] voorgesla*t54 ,h voelt zi* omr+d door e5e wolke van getuig51 en laat zne getuig5is saamvloei5 met die /emme vel] wat]54 ,elke dogmatiek behoort m$e 9 te /emm5 9 d5 l(zang1 die door de k]k all] eeuw5 ,gode toegebra*t wordt4 #h4 ,ma> da>mee is de dogm5hi/orie en de beld5is d] k]k nog niet v]hev5 tot e5 onfeilba> gezag4 ,er is ond]s*eid tuss*5 d5 weg1 wa>langs de dogmaticus gevormd wordt1 en het beg9sel1 wa>uit de dogmatiek ha> /( ontvangt4 ,9 i$]e wet5s*ap beg9t de beoef5a> te lev5 van de traditie4 ,de e]/e k5nis van zn vak v]krgt h altd door autoriteit4 ,h moet e]/ de ges*i$5is van zn vak 9 zi* opnem5 en opklimm5 tot de hoogte en d5 teg5woordig5 /& van zne wet5s*ap1 om da>na zelf/&ig aan d5 arbeid te gaan en zi* e5 eig5 inzi*t 9 het voorw]p van zn ond]zoek te v]w]v54 ,ma> niem& zal da>om de traditie1 die pa$agogis* van zoo groot belang 01 voor de bron zn] wet5s*ap h\d54 ,niet &]s is het met d5 dogmaticus4 ,pa$agogis* gaat de k]k aan de ,s*rift vooraf4 ,ma> na> logis*e orde is de ,s*rift het pr9cipium unicum van k]k en !ologie4 ,b v]s*il1 wa>van de mogelkheid op re=matoris* /&punt nooit kan word5 ontk5d1 moet k]k en beld5is wk5 voor de ,s*rift4 ,niet de k]k ma> de ,s*rift is 1 judex controv]si>um1 sui ipsius int]pres4 ,niets mag met ha> op ne ln word5 ge/eld4 ,k]k1 beld5is1 traditie1 alles moet na> ha> zi* regel51 aan ha> zi* ond]w]p54 ,de ,remon/rant5 bes*uldigd5 de ,g]e=me]d5 wel1 dat z door de beld5is aan het gezag1 de g5oegzaamheid en de volmaak!id d] ,h4 ,s*rift te kort d$54 ,ma> de ,g]e=me]d51 s*oon 9 deze b$eel+ d] k]k beld5is noodzakelk a*t5de1 om het ,woord ,gods te v]kl>51 de kett]en te w]5 en de e5igheid des gelo(s te ond]h\d51 be/r$5 zoo /]k mogelk dat de beld5is ook ma> e5ig gezag z\ hebb5 naa/ de ,s*rift4 ,de ,s*rift is alle5 norma en regula fidei et vitae1 de beld5is v]di5t alle5 gelo( omdat en 9 zoov] z met de ,s*rift ov]e5komt en blft1 als feilba> m5s*5w]k1 revisibel en exam9abel aan de ,s*rift4 ,de confessie is dus hoog/5s norma secund>ia1 non v]itatis s$ doctr9ae 9 aliqua ecclesia receptae1 en da>om b9d5d voor all51 die 9 geme5s*ap met de k]k will5 lev54 ,b9n5 de k]k heeft de beld5is autoriteit als accoord van geme5s*ap1 als uitdrukk+ van het gelo( d] geme5te1 ma> z gelo(t en h&haaft die beld5is alle5 op grond van de ,s*rift1 ,voetius1 ,pol4 ,eccl4 ,,iv #a-gd2 ,turret1 ,!ol4 ,el4 ,loc4 #ah4 cap4 #cj2 ,exam5 van het ,ontw]p van ,tol]antie1 #h;e ,sam4 bl4 #ei-acf2 ,moor1 ,comm4 9 ,m>ckii ,comp4 ,,vi #cec s41 enz4 ,alle *ri/elke k]k5 zn n 9 de beld5is1 dat de ,h4 ,s*rift het pr9cipium is d] !ologie1 en de re=matie erk5de ha> e5p>ig als pr9cipium unicum4 ,de ,n$]l4 ,confessie spreekt dat uit 9 art4 #e1 en alle ,lu!rs*e en ,g]ef4 !olog5 zn hi]m$e e5/emmig1 ,s*mid1 ,dogm4 d] ev4 lu?4 ,k4 #d2 ,heppe1 ,dogm4 d] ev4 ref4 ,k4 loc4 #b4 ,wel is wa> wordt 9 art4 #b d] ,n$4 ,conf4 bel$51 dat ,god door twee middel5 gek5d wordt1 nl4 door de natuur en de ,s*rift1 en is door alle ,g]ef4 !olog5 de !ologia naturalis 9 ha> wa>heid en wa>de geh&haafd4 ,ma> 9 d5 e]/5 td1 voordat het rationalisme de ,g]ef4 !ologie _h v]vals*t1 w]d duidelk +ezi51 dat natuur en ,s*rift niet onafhankelk en los naa/ elk&] /ond51 ev5m9 als de !ologia naturalis en revelata4 ,calvn nam de !ol4 naturalis op 9 het corpus d] *ri/elke dogmatiek1 en zei dat de ,s*rift de bril 01 wa>m$e de geloovige kla>d] ,god aans*\wde ook 9 de w]k5 d] natuur1 ,in/it4 ,i4 #f1 #a4 ,de !ologia naturalis _h oorspronkelk vol/rekt niet t5 doel1 om langzam]h& en geleidelk d5 weg te ban5 tot de !ologia revelata2 m5 nam b ha> niet het voorloopige /&punt d] r$e 91 om dan door r$5e]+ en bews op te klimm5 tot het /&punt des gelo(s4 ,ma> van d5 aanvang af /ond de dogmaticus op d5 grondslag des gelo(s1 en bezag als ,*ri/51 als geloovige nu ook de natuur2 en dan ontdekte h1 met zn *ri/elk oog1 gewap5d met de ,h4 ,s*rift1 ook 9 de natuur spor5 van di5 ,god1 di5 h door de ,s*rift1 9 ,*ri/us1 als zn ,vad] _h le]5 k5n54 ,subjectief kwam dus 9 de dogmatiek niet e]/ de natuurlke r$e en da>na het gelo( aan het woord2 het 0 altd de geloovige ,*ri/51 die 9 d5 cate*ismus1 9 de confessie1 9 de dogmatiek zn gelo( uitsprak4 ,en ev5zoo /ond objectief de natuur niet als e5 zelf/&ig en onafhankelk pr9cipium naa/ de ,h4 ,s*rift1 beide e5 eig5 /el van wa>h$5 lev]5d4 ,ma> de natuur w]d bezi5 9 het li*t d] ,s*rift1 en de ,s*rift bevatte niet alle5 de 9 /rikt5 z9 geop5ba>de wa>heid1 ma> bevatte ook de wa>h$51 welke de geloovige 9 de natuur ontdekk5 kan4 ,zoo erk5t ,al/$ 9 zne ,praecognita ,!ologiae #afbc4 p4 #aae1 wel e5e !ologia naturalis 9 d5 onw$]gebor5e ma> deze is v]w>d en dui/]2 voor d5 geloovige zn de pr9cipia et conclusiones !ologiae naturalis 9 de ,s*rift kla> en duidelk h]haald1 ,hodge1 ,sy/em4 ,!ol4 ,i #aa4 #ae2 ,%$d1 ,dogm4 ,!ol4 ,i #fh4 ,ook al is er da>om e5 k5nisse ,gods uit de natuur1 de dogmatiek heeft to* ma> e5 e5ig pr9cipium ext]num1 n4l4 de ,h4 ,s*rift1 ev5als ook ma> e5 e5ig pr9cipium int]num1 n4l4 de geloovige r$e4 ,en nu niet sle*ts z1 dat de ,h4 ,s*rift alle5 norma z\ zn en ge5 bron1 ma> bepaaldelk 9 d5 z9 van pr9cipium !ologiae4 ,er is tuss*5 vroeg]e !olog5 en die van d5 teg5woordig5 td e5 groot ond]s*eid4 ,s$]t ,s*lei]ma*] van het object tot het subject t]ugg+1 zn e5e s*>e van !olog5 9 de geme5te en h>e beld5is de bron d] dogmatis*e wa>heid gaan zi54 ,niet alle5 hebb5 ze1 en t]e*t1 het confessioneel en k]kelk k>akt] d] dogmatiek erk5d en uitgesprok51 ma> ze hebb5 ook de beld5is d] geme5te tot k5bron gemaakt en de ,h4 ,s*rift tot norma v]laagd1 ,s*lei]ma*]1 ,glaub4 #ai2 ,ro!1 ,zur ,dogm4 #bg2 ,s*oeb]le9 #bc2 ,gunn+ en ,saussaye1 ,het e?is* beg9sel #ab2 ,dr4 ,van ,dk1 ,begrip en me?ode d] dogm4 #ad v42 ,dr4 ,daubanton1 ,confessie en ,dogmatiek #bi v41 ( ook de beld5is naa/ de ,h4 ,s*rift als k5bron geplaat/1 ,lange1 ,dogm4 ,,ii #c2 ,van ,oo/ #i2 ,von d] ,goltz1 #ah2 ,reiff1 ,i #bef4 ,en ,dr4 ,gunn+ t4 a4 p4 #ca-cd bewe]de zelfs1 dat de le] van de ,s*rift als bron 9 plaats van als norma niet g]e=me]d1 ma> eig5lk remon/rants* 04 ,ma> deze voor/ell+ b]u/ op e5e onjui/e opvatt+ van de v]h\d+ tuss*5 k]k en ,s*rift4 ,9 d5 e]/5 td van de *ri/elke geme5te kon er nog sprake zn van e5e zuiv]e traditie1 die p>allel liep met de ges*rift5 d] ,apo/el54 ,ma> die beide /room5 zn re$s lang sam5gevloeid4 ,er is nu ge5 k5nis van de *ri/elke wa>heid me]1 dan alle5 uit de ,h4 ,s*rift4 ,ook al vo$t het religieuse lev5 9 de geme5te zi* veel me] uit /i*telke w]k5 dan uit de ,s*rift1 ,rits*l1 ,re*tf4 u4 ,v]s4 ,,ii #ab1 het zn to* sle*ts kanal51 wa>door de wa>heid d] ,h4 ,s*rift 9 me] bevattelk5 vorm d5 geloovig5 toegevo]d wordt4 ,bov5di51 de dogmatiek is iets gans* &]s dan symboliek4 ,deze bes*rft en v]kla>t de beld5is d] k]k4 ,ma> de dogmatiek dogmatise]t1 d4 i4 z zet uite51 wat op godsdi5/ig gebi$ niet als wa>heid geldt1 ma> als wa>heid geld5 moet4 ,z behoort wel met de beld5is 9 v]b& te /aan1 ev5als met de s*ool en de k]k4 ,ma> de dogmatiek /aat to* zelf/&ig naa/ de confessie1 z expone]t de wa>heid ,gods op e5e ha> eig5e wze4 ,de ,s*rift is aan de k]k1 ma> ook aan de s*ool1 aan de wet5s*ap gegev52 en beide lez5 en ond]zoek51 v]kl>5 en bes*rv5 ha> inh\d4 ,confessie en dogmatiek w]k5 da>b op elk&] 92 de confessie is op ha> beurt ev5ze] afhankelk van de dogmatiek1 als deze van g5e4 ,dogmata zn niet door de k]k voortgebra*t1 ma> zn vru*t d] !ologie4 ,e]/ w>5 er de ,apologet51 to5 kwam ,nicea4 ,e]/ trad5 de ,h]vorm]s op en lat] volgd5 de ,prote/4 confessies enz41 ,h>nack1 ,dogm5ges*4 ,i #aj1 en mn artikel ,!ol4 ,/ud4 #ahia1 bl4 #beh-bge4 ,en e9delk is de le] van de ,h4 ,s*rift als unicum pr9cipium !ologiae ook alle5 zuiv] re=matoris* en g]e=me]d4 ,de ,n$]l4 ,conf4 le]t 9 art4 #b en #g uitdrukkelk1 dat de k5nis van ,god en zn di5/ alle5 uit de ,s*rift wordt geput en dat ze dus wel t] dege bron is en niet alle5 norma4 ,calvn1 ,in/it4 ,i4 cap4 #f1 ,melan*ton 9 de praefatie voor zne ,loci en alle dogmatici v]kl>51 dat de k5nisse ,gods alle5 kla> en volkom5 uit de ,s*rift kan word5 v]kreg54 ,i$]e dogmatiek haa/ beg9t met de le] d] ,s*rift als unicum pr9cipium !ologiae4 ,de eig5s*app5 van de auctoritas1 suffici5tia1 p]fectio1 die de ,prote/ant5 teg5ov] ,rome aan de ,h4 ,s*rift toek5d51 betoog5 datzelfde1 ,daubanton1 ,!ol4 ,/ud4 #ahhe1 bl4 #aia-baj4 ,dat z da>b lief/ niet van fons1 ma> van pr9cipium sprak51 v]zwakt deze geheel e5ige beteek5is van de ,s*rift voor de dogmatiek niet4 ,de naam pr9cipium is zelfs bov5 di5 van fons te v]kiez54 ,de laat/e uitdrukk+ duidt de relatie tuss*5 ,s*rift en !ologie als e5e me*anis*e aan2 en doet het voorkom5 als( de dogmata uit de ,h4 ,s*rift geput kond5 word5 als wat] uit de bron4 ,ma> pr9cipium w/ op e5 organis* v]b&4 ,dogmata zn er niet 9 de ,s*rift1 ma> de /( ervan ligt 9 ha> v]vat4 ,de ,s*rift bevat de kiem51 de zad5 wa>uit de dogmata ond] de ond]wz+ des ,gee/es 9 de k]k opwass54 ,dogmatiek is de wa>heid d] ,s*rift1 he5gegaan door het d5k5d bewu/zn van d5 m5s*1 en we]gegev5 9 wet5s*appelk5 vorm4 #i4 ,da>m$e is e*t] het p]soonlk k>akt] d] le]/ellige ,godgele]dheid niet te niet g$aan4 ,dat kan en mag niet1 wl dogmatiek niet is e5 hi/oris* ref]aat1 ma> e5e aanwz+ van wat op religieus gebi$ als wa>heid geld5 moet4 ,dat p]soonlk k>akt] d] dogmatiek vloeit e*t] niet da>uit voort1 dat alle b& aan het object wordt doorgesn$5 en elk nu ma> voordraagt wat h gelieft4 ,dan to* h\dt de dogmatiek op e5e wet5s*ap te zn en is ze niets dan e5e private op9ie4 ,als de dogmatiek1 volg5s ,pr(4 ,van ,man5 bl4 #bc1 d5 waan moet lat5 v>51 dat er e5e van buit5 gegev51 objectieve wa>heid is1 dan is er ge5 dogmatiek me]4 ,dan zn er ma> subjectieve me5+51 wa>van de e5e ev5 go$ is als de &]e4 ,elke wet5s*ap1 welke op di5 naam aanspraak heeft1 moet hebb5 e5 eig51 9 de w]kelke w]eld be/a& object2 ond]/elt v]d]1 dat dat object k5ba> is2 en is dan aan dat object zoo /r5g mogelk gebond54 ,voor de dogmatiek geldt ge5 &]e eis*2 ook z moet e5 eig5 voorw]p hebb51 dat voorw]p moet k5ba> zn1 en aan dat voorw]p is ze vol/rekt gebond54 ,ma> de loo*5+ van zulk e5 eig51 k5ba> object mag nooit word5 go$gemaakt met e5 b]oep op het p]soonlk k>akt] d] le]/ellige ,godgele]dheid4 ,dat is v]w>r+ van twee geheel v]s*ill5de kwe/in4 ,van e5 p]soonlk k>akt] d] dogmatiek kan er e]/ dan sprake zn1 als vooraf va//aat1 dat ze e5 eig5 object heeft4 ,imm]s1 elke wet5s*ap1 van natuur1 ges*i$5is1 re*t1 z$e enz4 heeft e5 object1 dat 9 de w]kelke w]eld aanwezig is4 ,ma> da>om draagt i$]e wet5s*ap to* nog wel e5 p]soonlk k>akt]2 de e5e zek] m9d] dan de &]e1 de wiskunde bv4 9 veel g]+]e mate dan de ges*i$5is4 ,ma> na>mate de wet5s*app5 m9d] =meel zn1 en me] nab het c5trum ligg51 na> die mate neemt de invlo$ van de p]soonlkheid toe4 ,e5 m5s* kan zi* b de beoef5+ d] wet5s*ap1 ev5m9 als erg5s eld]s1 van zi*zelv5 ontdo52 h br5gt zn opvo$+1 lev5sbes*\w+1 h>t en gewet51 sympa?ien en antipa?ien m$e1 en deze oef55 vanzelf invlo$ op zn ond]zoek en nad5k54 ,dit nu is op zi*zelf niet v]ke]d2 het dualisme1 dat d5 m5s* 9 twee helft5 deelt en b de beoef5+ d] wet5s*app5 tot e5 puur v]/& v]laagt1 is practis* onmogelk en !oretis* vals* g$a*t4 ,eis* is alle51 dat de m5s* altd en ov]al1 ook dan als h de wet5s*ap beoef5t1 e5 go$ m5s* z1 e5 m5s* ,gods tot alle go$ w]k bekwamelk toeg]u/4 ,en niet &]s is het 9 de dogmatiek2 ja hi] is dit alles a =tiori het geval4 ,want de dogmatiek heeft het jui/ te do5 met de diep/e gelo(sov]tuig+5 van d5 m5s* en met het c5trum all] wet5s*ap4 ,hi] bov5al is het de eis*1 dat de m5s* e5 go$ m5s* z1 dat h 9 de re*te v]h\d+ /a tot ,god1 wi5 te k5n5 het eeuwige lev5 is4 ,da>om is het ook de le] d] ,s*rift1 dat de objectieve revelatie zi* voltooit 9 de subjectieve illum9atie4 ,de ,g]e=me]de le] van de ,s*rift /aat 9 het nauw/e v]b& met die van het te/imonium ,spiritus ,sancti4 ,het v]bum ext]num blft niet buit5 ons1 ma> wordt door 't gelo( e5 v]bum int]num4 ,de ,h4 ,gee/1 die de ,s*rift gaf1 geeft ook getuig5is aan die ,s*rift 9 het h>t d] geloovig54 ,de ,s*rift zorgt zelve voor ha> eig5 zegepraal 9 het bewu/zn d] geme5te van ,*ri/us4 ,da>voor voelt de geloovige zi* met heel zn ziel gebond5 aan de ,s*rift4 ,9 ha> wordt ,h +eleid door d5 ,h4 ,gee/1 d5 ,doctor ecclesiae4 ,en al zn b$oel5 is1 om die g$a*t5 ,gods1 ne]gelegd 9 de ,s*rift1 9 zn bewu/zn op te nem5 en ze d5k5d te v]/aan4 ,ma> da>b blft h m5s*1 met eig5 aanleg1 opvo$+1 inzi*t2 het gelo( zelf ont/aat 9 i$] m5s* niet op dezelfde wze en is niet 9 all5 van dezelfde kra*t2 de r$e v]s*ilt 9 s*]pte1 diepte1 kla>heid van d5k52 de invlo$ d] zonde blft naw]k51 ook 9 zn bewu/zn en v]/&4 ,en t5 gevolge van alle deze invlo$5 blft de le]/ellige ,godgele]dheid e5 p]soonlk k>akt] drag54 ,dat is hi]1 als 9 elke wet5s*ap1 het geval4 ,zelfs pr(et5 en apo/el5 zag5 dezelfde wa>heid van v]s*ill5de zd54 ,de e5igheid des gelo(s is nog ev5m9 als de e5heid d] k5nis b]eikt4 ,ma> jui/ door de v]s*eid5heid he5 vo]t ,god ,zne geme5te de e5heid te gemoet4 ,als die e5heid des gelo(s en d] k5nis is b]eikt1 heeft ook de dogmatiek ha> taak volbra*t4 ,zoo lang e*t] blft ha> de roep+ toebetr\wd1 om op de erve d] wet5s*ap de g$a*t5 te v]tolk51 die ,god 9 de ,h4 ,s*riftuur voor ons heeft ne]gelegd4 ,tot deze taak zal de dogmaticus het uitnem5d/ toeg]u/ zn1 als h 9 gelo(sgeme5s*ap leeft met de k]k van ,*ri/us en de ,s*rift als het e5ig en g5oegzaam pr9cipium d] k5nisse ,gods beldt4 ,de dogmaticus ontvangt dus d5 inh\d van zn gelo( uit de h&5 d] k]k4 ,9 pa$agogis*5 z9 komt h door de k]k tot de ,s*rift4 ,ma> da>b mag h1 ev5m9 als e5ig geloovige1 blv5 /aan4 ,h heeft de roep+1 om de dogmata1 die h door de k]k heeft le]5 k5n51 te ontl$5 tot 9 hun vezel5 toe1 en na te gaan1 hoe ze wortel5 9 de ,h4 ,s*rift4 ,zoo z\ zne taak hi]9 be/aan1 dat h e]/ de dogmata objectief ov]gaf1 en da>na h]leidde tot de ,h4 ,s*rift2 zne me?ode w>e dan hi/oris*-analytis*4 ,ma> al heeft deze me?ode voor e5 enkel dogma op zi*zelf miss*i5 veel aanbevel5swa>dig2 en al is ze 9 de dogmatiek ook ond]ges*ikt van wa>de2 to* heeft ze dit teg51 dat het b ha> niet komt tot e5 wet5s*appelk sy/eem4 ,de dogmaticus doet da>om bet] e5 &]5 weg te bew&el52 niet van de rivi] tot de bron1 ma> van de bron tot de rivi]4 ,zond] te kort te do5 aan de wa>heid1 dat de k]k 9 pa$agogis*5 z9 aan de ,s*rift voorafgaat1 kan h to* 9 de ,s*rift zelve als het pr9cipium !ologiae zne positie nem51 en dan van da>uit de dogmata ontwikkel54 ,h reproduce]t dan als het w>e d5 d5k>beid d] k]k2 h laat ons zi51 hoe de dogmata organis* uit de ,s*rift zn uitgegroeid2 hoe niet n enkele tek/1 ma> de ,s*rift 9 ha> geheel de va/e1 bre$e bodem is1 wa>op het dogmatis* geb\w v]rez5 is4 ,deze syn!tis*e1 g5etis*e me?ode v]s*aft hem dan 9 de twe$e plaats het voordeel1 dat h ook de e5heid en het ond]l+ v]b& d] dogmata aanwz5 kan4 ,de v]s*ill5de dogmata zn ge5 geisole]de /ell+51 ma> z vorm5 e5 e5heid4 ,er is eig5lk ma> n dogma1 dat uit de ,s*rift is gebor5 en 9 all]lei bzond]e dogmata zi* v]takt en gesplit/ heeft4 ,de me?ode van de dogmaticus kan en mag niet &]s dan sy/ematis* zn4 ,en e9delk heeft h nog de roep+1 om 9 deze g5etis*e en sy/ematis*e ontwikkel+ d] dogmata ook op mogelke afwk+5 opm]kzaam te mak51 mogelke leemt5 aan te vull51 en alzoo te arbeid5 aan de ontwikkel+ d] dogmata 9 de toekom/4 ,dat is de kritis*e taak1 wa>toe de dogmaticus g]oep5 is1 ma> die 9 de sy/ematis*e be>beid+ d] dogmatis*e /( vanzelf re$s opgeslot5 ligt4 ,op die wze tra*t h 9 de dogmatiek e5e expositie te gev5 van de s*att5 d] w%eid en d] k5nis1 welke 9 ,*ri/us v]borg5 zn en 9 de ,s*rift zn uitge/ald4 #d4 ,,indeel+ ,,d] ,,dogmatiek4 #a4 ,zoodra de dogmatiek opkwam1 0 er ook e5e indeel+ noodig van de /( welke 9 ha> beh&eld w]d4 ,die indeel+ 0 9 d5 beg9ne hoog/ e5v\dig4 ,de drie ho(dw]k5 van ,clem5s ,alex&r9us1 nl4 ,cohortatio ad g5tes1 ,pa$agogus en ,/romata zn wel saam v]bond5 door de idee d] opvo$+ van het m5s*elk gesla*t door d5 ,logos1 ma> bevatt5 to* ge5 eig5lke indeel+2 en het laat/e w]k ontwikkelt wel de w>e philosophie van het ,*ri/5dom teg5ov] ,heid5dom en ,jod5dom1 ma> ,clem5s zegt zelf 9 't beg9 van het #f;e en aan 't slot van het #g;e boek van dat w]k1 dat h da>9 sle*ts s*reef wat hem voor d5 z9 kwam1 en dat m5 dus ov] het gebrek aan orde zi* niet v]wond]5 moet4 ,orig5es' w]k 1 de pr9cipiis1 tra*t re$s e5ige orde 9 de /( te br5g51 en heeft dan ook vi] ho(dbegripp53 ,god1 w]eld1 vrheid1 op5b>+2 het e]/e boek h&elt ov] ,god1 de ,tr9iteit en de engel52 het twe$e ov] de w]eld1 d5 ,god des ,o4 ,te/41 het go$e en kwade1 de inc>natie en de op/&+2 het d]de ov] de wilsvrheid1 de v]zoek+5 en het w]elde9de2 en het vi]de ov] de ,h4 ,s*rift1 h>e +ev+ en uitlegg+4 ,de v]s*ill5de loci ov] ,god1 engel1 m5s*1 ,*ri/us1 enz4 kom5 hi] re$s voor d5 dag1 ma> nog niet 9 go$e orde en jui/e begr5z+1 en ook nog onvoll$ig2 de le] d] sacram5t5 ontbreekt1 die ov] de ,s*rift komt a*t]aan1 en e5 indeel+sbeg9sel is nog niet te ontdekk54 ,deze indeel+ van ,orig5es wordt v]bet]d ov]g5om5 door ,!odoretus 9 het #e;e boek van zn 1 ha]etic>um fabul>um comp5dium1 dat e5e s*ets bevat van het or?odoxe gelo(4 ,a*t]e5volg5s wordt hi]9 geh&eld ov] ,god1 w]eld1 engel en m5s*1 ,*ri/us1 ,s*rift en sacram5t1 op/&+ en g]i*t1 t]wl er t5 slotte e5ige e?is*e capita ov] virg9iteit1 boete1 va/5 aan toegevoegd word54 ,voorts ligt ditzelfde s*ema t5 grondslag aan de van ,joh4 ,damasc5us4 ,de indeel+ 9 vi] boek5 is e]/ 9 de ,middeleeuw5 9 het w]k gebra*t1 nadat het op bevel van ,eug5ius ,,iii door d5 re*tsgele]de ,johannes ,burgundis uit ,pisa 9 het latn 0 v]taald1 en ,petrus ,lomb>dus 9 zne ,s5t5tiae met de indeel+ 9 vi] boek5 0 voorgegaan4 ,damasc5us beg9t met de le] van ,god1 ,tr9iteit1 eig5s*app5 7boek ,i71 spreekt dan ov] de w]eld1 s*epp+1 engel51 m5s*5 en de voorzi5igheid 7boek ,,ii71 beh&elt v]volg5s d5 p]soon en het w]k van ,*ri/us 7boek ,,iii en ,,iv1 cap4 #a-i71 en e9digt met e5ige sot]iologis*e 7gelo(1 doop1 enz471 e?is*e 7wet1 sabbat1 enz47 en es*atologis*e capita 7boek ,,iv1 cap4 #aj-bh74 ,da>naa/ bood de apo/olis*e gelo(sbeld5is1 9 aansluit+ aan de doops=mule1 re$s vroeg e5e &]e indeel+ voor de dogmatis*e /(4 ,de ,expositio symboli van ,ruf9us en ,augu/9us' boek de fide et symbolo lev]d5 comm5t>5 da>op1 en beh&eld5 de ho(dzak5 van het *ri/elk gelo( aan de h& van het tr9it>is* s*ema1 dat aan 't apo/olis* symbool t5 grondslag lag4 ,ma> ,augu/9us 0 niet alle5 9 deze indeel+ voor vele lat]5 t5 voorbeeld1 ma> 9 zn ,en*iridium ad ,laur5tium beh&elt h heel de dogmatis*e en e?is*e /( ond] de drie *ri/elke deugd5 gelo(1 hoop en liefde2 e*t] op ze] ongelkmatige wze4 ,na e5e inleid+1 cap4 #a-h1 zet ,augu/9us dat wat gelo(d moet word5 uite5 van cap4 #i tot cap4 #aac1 ho(dzakelk aan de h& van het apo/olis* symbool1 ma> wdt dan sle*ts drie capita 7#aad-aaf7 aan de hoop1 wa>b h 't geb$ des ,he]5 tot leiddraad neemt1 en de ov]ige capita #aag-abb aan de liefde4 ,gelo(1 geb$ en gebod vorm5 hi] dus het s*ema d] dogmatiek1 dat lat] dikw]f1 vooral 9 cate*ismuss51 is ov]g5om54 ,ook ,isidorus van ,sevilla heeft 9 het e]/e boek van zn ,s5t5ti>um sive de summo bono libri ,,iii1 9 ho(dzaak deze volgorde van het apo/olis* symbool en h&elt 9 #cj capita ov] ,god1 s*epp+1 w]eld1 engel5 en m5s*51 ,*ri/us1 d5 ,h4 ,gee/1 de k]k1 ,s*rift en sacram5t51 op/&+ en laat/e d+5 en beh&elt dan 9 het twe$e en d]de boek uitsluit5d e?is*e /(4 #b4 ,de indeel+1 welke ,lomb>dus 9 de ,middeleeuw5 koos1 h]9n]t me] aan die van ,orig5es1 ,!odoretus en ,damasc5us4 ,zne ,s5t5tiae zn 9 vi] boek5 v]deeld4 ,het e]/e h&elt de my/]io tr9itatis2 het twe$e de r]um corporalium et spiritualium creatione et =matione3 s*epp+1 engel51 het hexaem]on1 d5 m5s*1 d5 val1 de zonde2 het d]de de inc>natione v]bi3 d5 p]soon en het w]k van ,*ri/us1 het gelo(1 de hoop1 de liefde1 de #d ho(ddeugd5 en &]e e?is*e ond]w]p52 het vi]de boek de sacram5tis3 ov] #g sacram5t51 de op/&+1 het g]i*t1 hemel en hel4 ,er is hi] re$s m]kb>e vooruitgang te bespeur53 de ond]w]p5 zn niet alle5 bet] gegroepe]d en begr5sd1 ma> het geheel is ook 9 vi] deel5 gesplit/1 elk met e5 eig51 ond]s*eid5 object2 de e?is*e /( is niet als b ,!odoretus aan het slot toegevoegd ma> 9 de dogmatiek zelve opg5om52 de sacram5t51 vroeg] sle*ts ev5 besprok51 word5 bre$vo]ig beh&eld2 da>5teg5 laat de rangs*ikk+ veelz9s te w5s*5 ov] en kom5 v]s*ill5de ond]w]p5 zooals ,s*rift1 k]k1 en vooral ook de sot]iologis*e bna 9 't geheel niet t] sprake4 ,de mee/e ,s*ola/ici slot5 zi* aan dit w]k van ,lomb>dus aan en s*rev5 er comm5t>5 op4 ,sommig5 bra*t5 9 de ord5+ d] /( gelukkige v]bet]+5 aan4 ,?omas ontwikkelt bv4 9 d5 proloog voor zn comm5ta> op de ,s5t5tiae op s*oone wze1 dat e]/ ,god1 en da>na zne w]k53 s*epp+1 h]/ell+ en volmak+ de ond]w]p5 d] #d boek5 zn4 ,ma> e5e e]eplaats wordt ook uit =meel oogpunt +5om5 door het ,breviloquium van ,bonav5tura4 ,voore]/ laat ,bonav5tura e5 prooemium aan zn w]k voorafgaan en geeft da>9 9 #g p>agraf5 e5 s*oon ov]zi*t van de le] d] ,s*rift1 vooral van ha> inh\d1 di5 h 9 ha> l5gte en bre$te1 diepte en hoogte kortelk ontv\wt4 ,en da>na geeft h 9 #g p>tes ons e5 s*ets d] gelo(swa>heid2 p>s #a h&elt de tr9itate1 p>s #b de creatura mundi1 p>s #c de corruptela peccati1 p>s #d de inc>natione v]bi1 p>s #e de gratia ,spiritus ,sancti1 p>s #f de m$ic9a sacram5tali1 en p>s #g de /atu f9alis judicii4 ,hi] is e5 va/e1 me?odis*e gang1 e5e volkom5e behe]s*+ d] /(1 e5e zuiv]e begr5z+ d] ond]w]p51 en ook e5 met bewu/heid gekoz5 indeel+sbeg9sel2 want 9 p>s #a cap4 #a zegt ,bonav5tura dat1 al beh&elt de !ologie al die zev5 ond]w]p51 z to* sci5tia una is1 want ,god is niet alle5 r]um primum pr9cipium et exempl> effectivum 9 creatione1 s$ etiam refectivum 9 r$emptione et p]fectivum 9 retributione4 ,geheel &]s is de indeel+ van ,?omas 9 zne ,summa4 ,dit w]k heeft drie p>tes1 de p>tes zn v]deeld 9 quae/iones1 en deze we] 9 articuli4 ,p>s ,i h&elt 9 #aai quae/iones ov] ,god en zne s*epp+1 voor en buit5 de zonde3 ,god als pr9cipium en exempl> van alle d+54 ,p>s ,,ii spreekt ov] d5 m5s* als zn imago1 en valt we] 9 e5e prima en secunda uite52 de prima omvat #aad quae/iones1 beg9t met het e9ddoel des m5s*51 nl4 de zaligheid1 en ontwikkelt met het oog da>op d5 wil qu4 #f-ag1 de go$e en zondige qualiteit d] m5s*elke dad51 h>t/o*t5 en hebbelkh$5 qu4 #ah-ed1 de deugd5 9 't algeme5 qu4 #ee-gj1 de zond5 9 ha> v]deel+1 zetel1 oorzaak en gevolg51 qu4 #ga-hi1 v]volg5s de uit-en inw5dige motiev5 die d5 m5s* tot het go$e aanspor51 de wet1 het evangelie1 de g5ade en de v]di5/e1 qu4 #ij-aad4 ,de secunda van dit twe$e deel h&elt dan 9 #ahi quae/iones ov] de zond5 en deugd5 9 het bzond]1 vooral na> de orde van de drie !ologis*e en de vi] c>d9ale deugd54 ,nadat alzoo het e9ddoel van d5 m5s* is bepaald en zne deugd5 en zond5 9 het li*t ge/eld zn1 bes*rft ,p>s ,,iii d5 weg1 wa>langs w tot de zaligheid van het on/]felk lev5 kunn5 kom51 dat is1 ,*ri/us en de sacram5t54 ,9 #ij quae/iones word5 de p]soon en het w]k van ,*ri/us en dan het sacram5tsbegrip1 de doop1 confirmatie1 eu*>i/ie en po5it5tia bes*rev54 ,hi] e9digt het w]k van ,?omas2 h liet het b zn dood onvoltooid a*t]4 ,het supplem5tum1 dat er uit zne &]e ges*rift5 aan toegevoegd is1 bevat #ii quae/iones1 zet de sacram5t5 voort1 en beh&elt 9 qu4 #fi-ii d5 toe/& d] ziel5 na d5 dood1 de op/&+1 het oordeel1 de zaligheid en v]doem5is4 ,e5 app5dix spreekt 9 #c quae/iones nog ov] het vagevuur4 ,de indeel+ van ,?omas wkt van die van ,bonav5tura niet alle5 af1 ma> /aat da>b ook 9 veel opzi*t5 t5 a*t]4 ,wel wordt 9 ,p>s ,i qu4 #a1 e5e bre$vo]ige ontwikkel+ gegev5 van het wez5 d] !ologie1 ma> da>teg5ov] blft de le] d] ,s*rift geheel onbesprok54 ,voorts spr+t ,?omas b het beg9 van het twe$e deel 9 e5s na> het e9ddoel van het m5s*elk lev5 ov]1 en wordt da>door g$rong5 om dikw]f te anticipe]5 op wat e]/ lat] beh&eld kan word54 ,de *ri/elke deugd51 het evangelie1 de wet1 de g5ade1 welke ,?omas 9 dit twe$e deel opneemt1 ond]/ell5 d5 p]soon en het w]k van ,*ri/us4 ,de indeel+ van ,?omas hangt re$s sam5 met de ,rooms*e le] van de ordo sup]naturalis1 wa>toe de m5s* v]hev5 moet word54 ,nadat het e]/e deel ov] ,god geh&eld heeft1 spreekt het twe$e deel ov] d5 m5s*1 die als beeld ,gods voor de gratia sup]naturalis is be/emd ma> deze niet b]eik5 kan1 en het d]de w/ dan 9 d5 p]soon van ,*ri/us en de sacram5t5 d5 weg aan1 wa>langs de m5s* tot deze zne be/emm+ g]ak5 kan4 ,god1 m5s*1 ,*ri/us zn dus de ond]w]p5 d] drie deel51 ,w]n]1 ,d] h4 ,?omas v4 ,aq41 ,reg5sburg #aheh ,i1 #hja f42 ,kleutg51 ,!ol4 d] ,vorzeit1 #b;e ,aufl4 ,v1 #fj-gj2 ,kl+1 ,descriptio ,summae !ol4 ,?4 ,aq41 ,bonn #ahdf4 ,e9delk is ook de quae/ion>is*e vorm van beh&el+ niet zond] b$5k+1 ,pi]son1 ,/udin ov] ,joh4 ,calvn1 ,i #bbh v4 ,?omas /elt elke gelo(swa>heid 9 d5 vorm van e5e kwe/ie1 en br5gt te b]de1 al wat er door teg5/&]s teg5 +ebra*t is4 ,met e5 b]oep op e5e ( &]e autoriteit1 ,s*rift1 k]kvad]s1 ,ari/oteles1 bew/ h e*t] de wa>heid van het gevraagde en maakt de conclusio op4 ,deze wordt dan toegeli*t en e9delk teg5 de +ebra*te bezw>5 v]d$igd4 #c4 ,deze indeel+5 w]d5 door de lat]e ,rooms*e !olog5 mee/al ov]g5om51 niet alle5 9 de comm5t>51 die bv4 door vele middeleeuws*e !olog5 en ook lat] nog door ,e/ius e4 a4 op de ,s5t5tiae van ,lomb>dus ( door ,su>ez1 ,val5tia1 ,vasquez1 ,billu>t1 ,daelman enz4 op de ,summa van ,?omas gelev]d w]d52 ma> ook 9 zelf/&ige dogmatis*e w]k54 ,zoo w]d de indeel+ van ,?omas ov]g5om5 door ,m>t4 ,becanus 9 zne !ologia s*ola/ica1 ,mogunt4 #afai1 de locaalme?ode van ,!odoretus1 ,damasc5us1 ,lomb>dus door ,petavius1 ,opus de !ol4 ,dogm4 ,p>is #afdd4 ,proleg cap4 ,i #d4 ,ma> de s*ola/iek _h nog e5 &]5 invlo$ op de indeel+ d] /(4 ,bonav5tura _h re$s de le] d] ,s*rift 9 het prooemium opg5om52 ,?omas beh&elde vooraf het wez5 d] !ologie3 de ontwikkel+ d] s*ola/iek leidde tot de ond]s*eid+ van articuli mixti en puri1 tot de le] van de praeambula fidei en motiva cr$ibilitatis4 ,zoo w]d de /( voor de prolegom5a hoe lang] hoe uitgebreid]4 ,en to5 de ,h]vorm+ /raks met het uitsluit5d gezag d] ,s*rift optrad1 w]d het voor de ,rooms*e !olog5 noodzakelk1 om ook van de pr9cipia d] !ologie zi* rek5s*ap te gev54 ,mel*ior ,canus vooral 9 zne loci !ologici #aefc ontwikkelde de le] van de loci1 d4 i4 van de bronn5 d] ,!ologie4 ,dit w]k is ge5 dogmatiek1 ma> e5e topica1 9 ,cic]o's z9 7zie bov51 bl4 #b74 ,h beh&elt 9 #ab boek5 ti5 bronn5 d] !ologie n4l4 ,s*rift1 traditie1 ,paus1 concilium1 k]k1 k]kvad]s1 s*ola/ici1 r$e1 philosophie en hi/orie1 wa>van de zev5 e]/5 tot twee1 ,s*rift en traditie1 zn te h]leid51 en de laat/e drie sle*ts m9i/]ialit] !ologis* zn4 ,op deze wze is er all5gs vr de eig5lke dogmatiek e5e bre$e inleid+ noodzakelk geword51 die m$e door de pr9cipiele be/rd+ d] !ologie van d5 kant d] philosophie enz4 tot e5e gans*e fundam5teele dogmatiek is aangegroeid4 ,de mee/e ,rooms*e dogmatiek5 beh&el5 dan ook 9 e5 e]/e deel het wez5 ( begrip d] !ologie1 de praeambula fidei 7!ol4 naturalis71 de motiva cr$ibilitatis 7religie1 op5b>+1 pr(etie1 wond]51 wond]b>e v]breid+ van het *ri/41 m>tel>5 enz471 het gelo(1 de bronn5 7,s*rift en k]k71 !ologie en philosophie 7gelo( en r$e71 begrip d] dogmatiek4 ,zoo b ,klee1 ,he9ri*1 ,jans51 ,s*eeb51 ,lieb]mann1 ,p]rone e4 a4 ,p]rone's w]k bv4 h&elt vol4 ,i de v]a religione1 en 9 de beide laat/e deel5 ,,viii en ,,ix ov] de loci !ologici2 deze beide zn wel lat] na de eig5lke dogmatiek v]s*551 ma> behoor5 na> des s*rv]s eig5 v]kl>+1 vol4 ,,viii1 praef41 zakelk op het e]/e deel te volg54 ,9 deze loci laat ,p]rone opzettelk1 9 ond]s*eid+ van ,canus1 de k]k aan de ,s*rift voorafgaan4 ,en zoo is de rangs*ikk+ b de mee/e ,rooms*e dogmatici van d5 nieuw]5 td4 ,de k]k dr+t hoe lang] hoe me] op d5 voorgrond2 z is het pr9cipium fidei4 ,de gang d] dogmatiek is dan gewoonlk die d] locaalme?ode4 ,m5 beg9t met ,god1 bes*\wd 9 zi*zelv5 als e5ig en drieenig2 en gaat dan ov] tot ,god1 bes*\wd 9 ,zne relatie tot de s*epsel51 en wel e]/ als ,deus ,creator1 dan als ,deus ,r$emptor1 da>na als ,deus ,sanctificator en e9delk als ,deus ,consummator4 #d4 ,de dogmatiek b de ,h]vorm]s 0 van huis uit anti-s*ola/is* en w]d e]/ voorg$rag5 9 ze] e5v\dig5 en practis*5 vorm4 ,melan*ton's ,loci1 v]s*55 9 #aeba1 ont/ond5 uit voorlez+5 ov] ,paulus' brief aan de ,rome954 ,ze zn door en door practis*1 beh&el5 alle5 an?ropologis*e en sot]iologis*e capita1 vooral die van zonde en g5ade1 wet en evangelie1 en lat5 de objectieve dogmata van ,god1 tr9iteit1 s*epp+1 vlees*word+1 voldo5+ geheel onbesprok54 ,ma> de uitgave van #aece w]d door ,melan*ton ze] uitgebreid en leidde de secunda aetas d] ,loci 92 ze w]d 9 e5e voorr$e opg$rag5 aan ,h5drik ,,viii1 begon met #e nieuwe capita ov] ,god1 e5heid1 tr9iteit1 s*epp+ en oorzaak d] zonde1 w]d 9 het midd5 nog met e5ige ho(d/ukk5 v]rkt en breidde de drie laat/e e?is*e capita uit tot ti5 ho(d/ukk5 van e?is*51 ecclesiologis*5 en es*atologis*5 inh\d1 sam5 #ci capita ( artikel54 ,9 #aedc g+5 de ,loci hunne t]tia aetas 93 er kwam e5e voorr$e b pio lectori2 het aantal loci daalt weg5s v]e5v\dig+ van #ci tot #bd2 ma> de inh\d is nog belangrk toeg5om54 ,de laat/e door ,melan*ton zelf bezorgde editie is die van #aeei4 ,de ope5volg5de uitgav5 toon5 e5e /e$s groot]e to5ad]+ aan de syn!tis*e indeel+1 die b ,god beg9t en tot zne w]k5 9 natuur en g5ade afdaalt2 ma> da>b is opm]kelk1 dat de prolegom5a geheel ontbrek51 dat de *ri/ologie te kort komt wl ,*ri/us' p]soon en w]k niet afzond]lk beh&eld word51 dat het dogmatis*e en e?is*e t5 nauw/e v]bond5 blft en het geheel niet met de es*atologis*e dogmata ma> met e5ige e?is*e capita wordt beslot51 ,phil4 ,melan*tonis ,loci ,!ol4 ed4 ,augu/i #ahba p4 #afg f4 ,die ,loci ,c4 des ,ph4 ,m4 9 ihr] ,urge/alt na* ,g4 ,l4 ,plitt4 #b;e ,aufl4 von ,dr4 ,?4 ,kolde1 ,erlang54 ,dei*]t #ahij4 ,h]zog #i1 #ejc f4 ,zckl] ,h&b4 d] ,!ol4 ,wiss4 ,,ii #fbb f4 en de uitgave d] ,loci 9 het ,corpus ,re=matorum4 ,zw+li's ,comm5t>ius de v]a et falsa religione1 ,op]a ed4 ,s*ul] et ,s*ul!ss ,,iii #aec en zne ,fidei ,*ri/ianae ,expositio ib4 ,,iv #de1 beh&el5 ook wel e5ige dogmatis*e loci1 ma> w]d5 spo$ig 9 de s*aduw ge/eld door ,calvns ,*ri/ianae ,religionis ,in/itutio4 ,de e]/e editie v]s*e5 9 't latn te ,bazel 9 ,ma>t #aecf en bevatte e5e praefatie van ,aug4 #aece aan ,frans ,i1 en da>na zes ho(d/ukk5 ov] de wet1 het gelo(1 het geb$1 de sacram5t51 de rooms*e sacram5t5 en de vrheid4 ,ze w]d driemal5 uitgebreid 9 #aeci1 #aedc en #aeei4 ,de laat/e editie 0 ongeve] vfmaal groot] dan de e]/e1 en bevatte wel v]me]d]+ en uitbreid+1 ma> ge5 v]&]+4 ,melan*ton 0 9 de lat]e uitgav5 syn]gi/is* en krypto-calv9i/is* geword52 ,calvn bleef dezelfde4 ,melan*ton's ,loci w]d5 me] syn!tis* 9 d5 vorm1 ma> blev5 het k>akt] van e5e reeks van loci beh\d52 ,calvns ,in/itutie kreeg me] en me] e5 sy/ematis*5 vorm4 ,de editie van #aeei bevat vi] boek51 ov] de k5nis van ,god als ,s*epp]1 als ,v]loss]1 als ,heiligmak] en e5 laat/e boek ov] de uitw5dige g5ademiddel54 ,de indeel+ is dus niet zuiv] tr9it>is* ma> is ontle5d aan de apo/ol4 gelo(sbeld5is2 v&a> dat e5 vi]de deel a*t]aan komt1 h&el5d voornamelk ov] k]k en sacram5t54 ,het e]/e boek geeft veel me] dan de titel belo(t1 beh&elt ook de bronn5 d] ,godsk5nis en de le] d] tr9iteit4 ,kosmologie en an?ropologie word5 ov] het e]/e en twe$e boek v]deeld4 ,het d]de boek bevat behalve sot]iologis*e ook vele e?is*e ho(d/ukk51 b5ev5s de le] d] v]kiez+ en d] op/&+4 ,het uitgangspunt van de ,in/itutie is !ologis*1 ma> ,calvn gaat niet uit van e5 ab/ract ,godsbegrip1 ma> van ,god gelk h door d5 m5s* uit natuur en ,s*rift gek5d wordt1 ,k/l91 ,calv9s ,in/it4 na* ,=m und ,inhalt 9 ihr] ges*i*l4 ,entw4 ,/ud4 u4 ,kr4 #ahfa ,s4 #g-fb1 #daj-dhf4 ,godgel4 ,bdr4 #ahfh bl4 #hfa v4 #ahfi bl4 #dhc v4 ,gass1 ,ges*4 d] prot4 ,dogm4 ,i #ii v4 ,pi]son1 ,/udi5 ov] ,j4 ,kalvn ,i #abg v4 en de uitgave 9 het ,corpus ,re=m4 #e4 ,lu!rs*e en ,g]e=me]de !olog5 hebb5 deze syn!tis*e indeel+ van ,melan*ton en ,calvn 9 het e]/ s*i] algeme5 nagevolgd4 ,ze w]d om v]s*ill5de r$55 voor de be/e geh\d54 ,met alle5 ,g]e=me]d5 zooals ,hyp]ius1 ,me?odus ,!ol4 #aegd p4 #aa-af1 ,al/$ ,!ol4 s*ol4 didact1 9 de praefatio1 ,urs9us1 ,op]a1 ,heidelb4 #afab ,i #dag1 ,h4 ,alt+1 ,oratio inauguralis de me?odo loc4 comm4 ,heidelb4 #afac1 ,leydeck]1 de ,v]it4 ,rel4 ,*ri/4 #afij p4 #gg2 ma> ook ,lu!rs*51 zooals ,flacius1 ,clavis ,scripturae ,sacrae1 vol4 ,,ii1 tract4 ,i p4 #ed1 ,decl>atio tabulae trium me?odorum !ologiae1 b ,gass1 ,ges*4 d] prot4 ,dogm4 ,i #df hebb5 aan de syn!tis*e me?ode de voorkeur gegev51 wl da>9 gelk ,hyp]ius zegt1 a primis pr9cipiis p] =mas ac diff]5tias ad f9em usque fit progressus4 ,deze indeel+ w]d da>om gepref]e]d1 omdat z di5zelfd5 hi/oris*5 gang volgde1 welk5 ,god 9 ,zne op5b>+ _h voorgeteek5d2 omdat z de m9/e aanleid+ bood voor aprioris*e speculatie en het positief k>akt] d] !ologie het be/ bewa>de2 en omdat z analoog 0 aan de me?ode 9 de &]e wet5s*app51 die ook met de e5v\dig/e elem5t5 ( pr9cipia beg9n5 en dan tot het sam5ge/elde voorts*rd54 ,deze indeel+ bleef dan ook 9 de ,lu!rs*e k]k de he]s*5de tot op ,calixtus toe2 m5 v9dt ze 9 ho(dzaak b ,/rigel1 ,selnecc]1 ,he]br&1 ,*emniz1 ,hutt]1 ,g]h>d1 enz4 ,9 de ,g]ef4 !ologie wordt ze gevolgd tot op ,coccejus toe1 door ,sohnius1 ,musculus1 ,hyp]ius1 ,urs9us1 ,m>tyr1 ,wollebius1 ,polanus1 ,amesius1 enz4 ,ma> to* wordt ze 9 sommige punt5 belangrk gewzigd4 ,re$s spo$ig w]d aan de eig5lke dogmatiek e5e inleid+ voorgevoegd1 wa>9 het begrip d] !ologie1 de le] d] ,s*rift1 e5e enkele maal ook1 bv4 b ,amesius en ,mae/ri*t1 het wez5 des gelo(s w]d beh&eld4 ,de dogmatiek w]d dus 9 twee deel5 +$eeld1 de pr9cipiis !ologiae en de articulis fidei1 ,polanus1 ,syntagma ,!ol4 p4 #acc4 ,9 het corpus zelf kwam bet]e ond]s*eid+ en begr5z+1 en ook me] sy/ematis*e ord5+ d] loci3 de v]kiez+1 door ,calvn 9 het d]de boek beh&eld1 kwam na> vor5 9 de le] d] besluit51 de le] van w]eld1 m5s*1 ,*ri/us1 enz4 kreg5 i$] e5e eig5e plaats2 het slot d] dogmatiek w]d niet 9 beslag g5om5 door e5ige e?is*e capita1 ma> door de consummatio seculi2 de e?is*e /( w]d ( 9 de sot]iologie t] sprake gebra*t ( ook wel 9 e5 twe$e deel1 de op]ibus1 9 ond]s*eid+ van het e]/e de fide1 beh&eld1 ( met ,danaeus en ,calixtus geheel van de dogmatiek ges*eid54 ,de beh&el+ d] afzond]lke loci w]d 9 de #ag;e eeuw hoe lang] zoo s*ola/is*]2 de sam5hang met het lev5 des gelo(s w]d hoe lang] hoe m9d] gevoeld4 #f4 ,de reactie teg5 deze s*ola/iek kon op d5 duur niet uitblv54 ,z begon 9 de ,lu?4 k]k met ,calixtus1 9 de ,g]ef4 met ,coccejus4 ,calixtus vatte de !ologie als e5e practis*e wet5s*ap op en volgde 9 zn ,epitome !ologiae #afai de analytis*e indeel+4 ,nieuw 0 deze 9 zoov]re niet1 als ook ,?omas na de le] van ,god 9 het twe$e deel tot de be/emm+ van d5 m5s* ov]gaat en 9 het d]de deel d5 weg bes*rft1 die 9 ,*ri/us da>he5 leidt4 ,ma> ,calixtus beg9t 9 e5s met het doel1 de be/emm+ van d5 m5s*4 ,deel ,i h&elt de f9e1 d4 i4 de immortalitate animae1 resurrectione et extremo judicio4 ,deel ,,ii spreekt de subjecto1 d4 i4 ov] ,god1 engel1 m5s*1 zonde4 ,deel ,,iii h&elt de m$iis1 d4 i4 ov] pra$e/9atie1 inc>natie1 ,*ri/us1 re*tva>dig+1 woord1 sacram5t1 enz4 ,deze drie deel5 vorm5 de p>s communis1 welke all5 geloovig5 aangaat2 ma> da>op volgt nog e5 p>s propria1 dat vooral ov] de k]k h&elt en inzond]heid voor de ambtsdrag]s van belang is4 ,al 0 er nu veel go$s 91 om teg5ov] de s*ola/is*e beh&el+ d] !ologie op ha> practis* k>akt] d5 nadruk te legg51 to* wordt deze indeel+ door vele bezw>5 g$rukt4 ,afg$a*t da>van1 dat de 9 de p>s propria beh&elde le] van de k]k e5e wa>heid geldt1 voor alle geloovig5 van belang2 het maakt e5 vreemd5 indruk1 dat de dogmatiek met het e9de1 de on/]felkheid1 enz4 beg9t2 het twe$e deel moet h&el5 van het subject d] !ologie1 d5 m5s*1 ma> bevat ook heel de le] ov] ,god2 het d]de deel beantwoordt nog het be/ aan zn titel1 ma> doet de sot]ologie b de sot]iologie te kort kom51 ,gass1 ,ges*4 d] prot4 ,dogm4 ,i1 #cjd f4 ,to* w]d deze analytis*e me?ode door de lat]e ,lu!rs*e !olog51 ,calovius1 ,qu5/$t1 ,knig1 ,bai]1 ,s*]z] nagevolgd4 ,en ook ond] de ,g]e=me]d5 vond ze +ang4 ,b>?4 ,keck]mann te ,dantzig _h re$s vr ,calixtus 9 #afjc e5 sy/ema ,s4 ,!ologiae het li*t do5 zi51 wa>9 h met b]oep op ,urs9us 9 zne ,cate*esis de !ologie oms*rft niet als e5e sci5tia contemplatrix ma> als e5e discipl9a op]atrix1 ( nog bet] als e5e prud5tia religiosa ad salutem p]v5i5di1 cap4 #a4 ,da>om kie/ h met besli/heid de analytis*e me?ode1 want de syn!tis*e me?ode is eig5 aan de wet5s*app51 ma> de analytis*e pa/ aan de discipl9ae op]atrices4 ,en zoo v]deelt h dan zne !ologie 9 drie deel54 ,9 het e]/e deel h&elt h ov] de pr9cipia d] !ologie1 nl4 ,god1 het pr9cipium ess5di1 en zn ,woord1 het pr9cipium cognosc5di4 ,uit deze beide word5 alle5 het doel en de da>toe leid5de middel5 ons bek5d4 ,9 het twe$e deel zegt h dan met e5 enkel woord dat het doel d] ,!ologie is vita1 salus aet]na1 gelk ook ,urs9us 9 zn cate*ismus vraag #a dit voorop /elt4 ,de middel51 om dit doel te b]eik51 zn tweerlei3 k5nis van onze ell5de1 en v]loss+ uit die ell5de1 lib4 ,,ii1 cap4 #a4 ,boek ,,ii h&elt dus ov] d5 m5s* en zne zonde1 en ,boek ,,iii ov] de m$ia salutis1 v]kiez+1 ,*ri/us1 k]k1 re*tva>dig+1 sacram5t54 ,opm]kelk is nog1 dat ,keck]mann met voorliefde de !ologie met de m$is*e wet5s*ap v]gelkt en zelfs de nam5 aan ha> ontle5t voor de v]s*ill5de deel5 van zne !ologie4 ,bonav5tura ,brevil4 ,p>s ,i1 cap4 #a1 _h dit re$s vr hem g$aan4 ,hem en &]5 navolg5d1 spreekt ,keck]mann van e5e p>s pa?ologica1 !rapeutica1 diaetetica d] !ologie1 p4 #bad1 #bie1 cf4 ,kuyp]1 ,encycl4 ,i1 #dj4 ,ev5zoo w]d door ,coccejus het !ologis*e met het an?ropologis*e /&punt v]wisseld4 ,het nieuwe 9 zn ,sy/ema doctr9ae de fo$]e et te/am5to ,dei #afdh be/ond niet 9 het v]bondsbegrip als zoodanig1 dat al b ,zw+li en ,calvn voorkomt en door ,bull+]1 ,olevianus1 ,clopp5burg ontwikkeld 04 ,ma> het lag hi]91 dat ,coccejus voor het e]/ heel de dogmatis*e /( van uit dit begrip indeelde1 en da>mee b$oelde e5e me] bbels*-!ologis*e1 anti-s*ola/is*e dogmatiek te gev52 voorts dat h 9 de rangs*ikk+ d] /( de hi/oris*e orde van de b$eel+5 des v]bonds volgde1 deze b$eel+5 z s*]p ond]s*eidde1 dat ha> e5heid te loor g+ en sle*ts door willekeurige typis*e exegese bewa>d kon word52 en e9delk1 dat h heel de ges*i$5is van het g5adev]bond van het beg9 tot het e9de bes*\wt als e5e afs*aff+ van het w]kv]bond2 zonde1 ,*ri/us1 ,nieuw ,v]bond1 li*amelke dood en op/&+ zn de vf ke]punt51 wa>door successief het w]kv]bond van al zne kra*t en w]k+ wordt b]o(d1 cap4 ,,iii #fh4 ,deze indeel+ wordt door vele bezw>5 g$rukt2 ze neemt ha> /&punt niet !ologis* 9 ,god1 ma> 9 het v]bond van ,god en m5s* en kan dus de le] ov] ,god en m5s* niet &]s dan vooraf 9 e5e inleid+1 b wze van ond]/ell+1 beh&el52 ze wis*t door ha> hi/oris*5 gang de gr5s uit tuss*5 de ges*i$5is d] op5b>+ en de dogmatiek en ond]mnt da>door de laat/e2 ze valt 9 veelvuldige h]hal+5 en komt er vanzelf toe1 om e5]zds de analogien en &]zds de ond]s*eid+5 9 de v]s*ill5de b$eel+5 van het v]bond te ov]drv54 ,to* vond ze b vel5 navolg+1 o4 a4 b ,momma1 ,heydanus1 ,vitr+a1 ,braun1 ,witsius1 en ook b ,lu!ran51 zooals ,w4 ,jg]1 #agjb4 ,en zelfs ,leydeck]1 e5 volgel+ van ,voetius en be/rd] van ,coccejus1 tra*tte de tr9it>is*e indeel+ met de fo$]ali/is*e op die wze te v]b9d51 dat de ope5volg5de hui%\d+5 d] g5ade 9 v]b& w]d5 gebra*t met de drie p]son5 en de drierlei w]kzaamheid 9 de tr9iteit1 ,s*weiz]1 ,gl4 d] ev4 ref4 k4 ,i #aae f4 #g4 ,ma> nog groot] v]&]+ kwam er 9 d5 vorm d] dogmatiek door d5 invlo$ d] wsbege]te4 ,vooral hi]9 komt dit uit1 dat de eig5lke mat]ieele dogmatiek hoe lang] hoe arm] wordt1 en de p>s =malis aan omvang en uitgebreidheid /e$s w9t4 ,tot dusv] 0 het gans* &]s2 de prolegom5a ontbrak5 geheel1 ( w>5 kle9 van omvang en h&eld5 hoog/5s ov] !ologie en ,s*rift2 alle kra*t w]d gewd aan de uitw]k+ en v]d$ig+ d] bzond]e dogmata4 ,het fundam5t lag zoo va/1 dat het heel niet w]d ond]zo*t2 alle arbeid w]d be/e$ aan het geb\w1 dat op di5 grondslag w]d opgetrokk54 ,dit v]&]de door de philosophie1 door de re*t5 die de r$e all5gs teg5ov] de op5b>+ zi* aanmatigde4 ,z 0 niet lang] tevr$5 met de bes*eid5 rol van di5>esse1 en v]langde e5e /em 9 het kapittel4 ,9 de p>s mat]ialis _h dit t5 gevolge1 dat alle s*ola/ieke bew]k+ d] dogmata zooveel mogelk w]d v]m$52 m5 gaat van de beld5is tot de ,s*rift t]ug en huldigt de hi/oris*e1 bbels*e me?ode2 de dogmata word5 v]e5v\digd en afgeslet5 en v]liez5 het k5m]k5de2 alle diep] ind5k5 van de dogmata wordt gebann52 de e5v\d wordt opp]vlakkigheid4 ,ma> nog groot] 0 de invlo$ op het =meele deel d] dogmatiek4 ,m5 v]liet hi] het re=matoris*e uitgangspunt des gelo(s en ke]de tot dat van de ,rooms*e !ologie t]ug4 ,voore]/ me5de m51 dat de m5s*elke r$e1 ook buit5 het gelo(1 al de wa>h$5 d] !ol4 naturalis uit zi*zelve kon voortbr5g52 de !ol4 naturalis g+ als praeambula fidei aan de !ol4 revelata vooraf1 de r$e w]d van het gelo(1 van de op5b>+ gemancipe]d1 beide /ond5 zelf/&ig naa/ elka>4 ,s4 van ,til beh&elde ze beide afzond]lk 9 zn ,!ologiae utriusque comp5dium1 cum naturalis tum revelatae #agjf4 ,v]volg5s kreeg die r$e niet alle5 e5 eig5 t]re9 naa/ de op5b>+1 ma> /rekte ze ha> ma*t ook ov] die op5b>+ zelve uit4 ,aan ha> w]d het re*t toegek5d1 om de wa>heid d] op5b>+ te ond]zoek54 ,9 de !ologia naturalis /ond m5 op va/5 grondslag1 op e5e zuiv] wet5s*appelke basis2 van dit /&punt uit w]d ook de op5b>+ ond]zo*t1 en als dan de r$e door all]lei rationeele en hi/oris*e bewz51 als zoovele motiva cr$ibilitatis1 de wa>heid d] op5b>+ _h aangetoond1 0 het imm]s r$elk die op5b>+ te geloov5 en zi* aan ha> te ond]w]p54 ,zoo w]d5 de prolegom5a al me] uitgebreid4 ,e]/ wordt geh&eld ov] de religie als ond]s*eid5 van de !ologie2 da>na ov] de !ol4 naturalis en de natuurlke ( r$ewa>h$52 v]volg5s ov] de op5b>+1 wi] mogelkheid1 noodzakelkheid en w]kelkheid bre$vo]ig wordt aangetoond2 en e9delk ov] de ,h4 ,s*rift1 wi] wa>heid door all]lei hi/oris*e1 kritis*e1 rationeele bewz5 wordt ge/aafd4 ,en e]/ na di5 lang5 weg komt m5 toe aan de eig5lke dogmatiek1 die er zoo sob] en zoo e5v\dig mogelk uitziet4 ,heel het /&punt is v]&]d2 het uitgangspunt is niet me] het gelo( ma> de r$e4 ,wat wond] dat deze 9 het desme en rationalisme heel de op5b>+ ontk5t1 e5e op5b>+1 die imm]s to* niets nieuws geeft en geheel ov]bodig is4 ,deze orde van beh&el+ is wez5lk eig5 aan de s*ola/ieke en ,rooms*e !ologie4 ,de ,soc9ian5 zn dit rationali/is* /&punt nooit te bov5 gekom51 ,fock1 ,d] ,soc94 #bia f4 ,en de ,remon/rant5 zn we] tot deze me?ode t]uggeke]d4 ,limbor*1 ,!ol4 ,*ri/4 spreekt 9 cap4 #a de !ologia ac religione1 9 cap4 #b de exi/5tia ,dei en dan 9 cap4 #c v4 ov] de ,h4 ,s*rift4 ,episcopius breidt 9 zne ,in/it4 ,!ol4 deze inleid5de /( nog uit1 spreekt e]/ zelfs ov] de v]eis*t5 van d5 !oloog1 en dan ov] het practis* k>akt] d] !ologie1 de !ol4 naturalis1 de religie1 de op5b>+ en de ,h4 ,s*rift4 ,langzam]h& drong deze uitbreid+ d] prolegom5a ook 9 de or?odoxe dogmatiek door4 ,de indeel+ d] dogmatiek 9 twee deel53 de fide en de op]ibus br5gt er ,amesius en ,mae/ri*t toe1 om 9 d5 aanvang na !ologie en ,s*rift ook de natuur van het gelo( te besprek52 ,m>ck en ,moor sprek5 9 het d]de ho(d/uk ov] d5 godsdi5/2 ,brakel beg9t met e5 ho(d/uk ov] de !ol4 naturalis4 ,er is dus veel v]s*il en v]w>r+ ov] wat 9 de inleid+ ?uis hoort4 ,ma> langzam]h& beg9t er 9 de #ah;e eeuw e5 reeks van ond]w]p5 voor de inleid+ va/ te /aan als !ologie1 natuurlke ,godsk5nis1 op5b>+1 ,s*rift2 bv4 b ,j4 ,a4 ,turret9us1 ,w]5fels1 ,o/]wald1 ,buurt en alle !olog5 van rationali/is*e en supranaturali/is*e ri*t+4 #h4 ,wel w]d nu door ,kant die rationali/is*e grondslag d] dogmatiek ond]mnd1 en wel tra*tte ,s*lei]ma*] gelo( en gelo(sle] te r$d51 door ze te bep]k5 tot het gevoel en de bes*rv+ da>van4 ,ma> feitelk is er 9 deze orde d] dogmatiek ge5e v]&]+ gekom54 ,de aanvall5 op de *ri/elke religie 9 deze eeuw ri*t5 zi* 9 de e]/e plaats teg5 de fundam5t5 zelve4 ,9 vroeg] eeuw5 0 het gelo( kra*tig] en kwam de vraag3 wa>om gelo( ik1 haa/ niet op4 ,de grondslag5 s*55 zoo va/1 dat e5 ond]zoek ervan geheel onnoodig 02 alle kra*t w]d aan het optrekk5 van het geb\w be/e$4 ,ma> ?ans wordt de dogmatiek jui/ 9 h>e wsge]ige ond]/ell+5 be/r$52 niet e5 ( &] le]/uk 9 de dogmatiek1 ma> de mogelkheid d] dogmatiek wordt ontk5d1 ,pi]son1 ,t] uitva>t #ahgj4 ,het m5s*elk k5v]mog5 wordt tot de zi5lke d+5 bep]kt2 de op5b>+ wordt onmogelk gea*t2 de ,h4 ,s*rift wordt door de hi/oris*e kritiek van ha> goddelk gezag b]o(d en zelfs het re*t en de wa>de van d5 godsdi5/ wordt ern/ig betwi/4 ,b en t5 deele door dit alles is het religieuse lev5 /]k v]m9d]d2 er is wel veel beweg+ op godsdi5/ig gebi$1 ma> er is we9ig e*t godsdi5/ig lev54 ,het gelo( voelt zi* niet zek] me]2 zelfs ond] de geloovig5 is er veel twfel en onva/heid4 ,het k9d]lke en tegelk h]oieke3 ik gelo(1 wordt zeld5 gehoord en heeft voor het kritis* twfel5 plaats gemaakt4 ,m5 gelo(t miss*i5 nog zne beld5is1 ma> m5 beldt niet me] zn gelo( 7,s*weiz]74 ,9 td5 van opgewekt godsdi5/ig lev5 spreekt m5 als ma*!bb5de1 en niet als de s*riftgele]de2 dan kl9kt het3 ik weet 9 wi5 ik gelo(1 van de lipp54 ,ma> 9 e5 kritis*5 td als d5 onz5 is er onzek]heid jui/ ov] de pr9cipia1 ov] k5bron1 me?ode1 bews1 enz4 ,de p>s =malis is da>om nog het voornaam/e deel d] dogmatiek4 ,e5e gans*e apologetiek gaat aan de dogmatiek vooraf1 ,hoek/ra1 ,godgel4 ,bdr4 #ahfd bl4 #b v4 ,s*lei]ma*] heeft de dogmatiek wel tot e5e positieve1 hi/oris*e wet5s*ap gemaakt en ha> van alle apologetiek tra*t5 te v]loss54 ,ma> h liet aan de hi/oris*e !ologie1 wa>toe de dogmatiek behoort1 de philosophis*e voorafgaan1 die ha> uitgangspunt moe/ nem5 b] dem ,*ri/5?um1 9 het religieuse geme5s*apslev5 9 het algeme51 en van da>uit kritis* het wez5 des ,*ri/5doms _h te bepal51 ,kurze ,d>/ellung des !ol4 ,/ud4 #b;e ,ausg4 #cb f4 ,feitelk heeft h dus de !ologie niet van de philosophie bevrd1 ma> zoo /]k mogelk van ha> afhankelk gemaakt4 ,dit komt ook da>9 uit1 dat h 9 zne ,glaub5slehre e5e bre$e inleid+ laat voorafgaan met all]lei ,lehnstze uit de e?iek1 de religionsphilosophie en de apologetiek4 ,nu heeft het voorbeeld van ,s*lei]ma*]1 om encyclopa$is* de philosophis*e !ologie aan de hi/oris*e te lat5 voorafgaan1 wel sle*ts b enkel5 navolg+ gevond52 ma> 9 aansluit+ aan hem is het to* gewoonte geword51 om de dogmatiek aan te vang5 met e5 apologetis* deel4 ,zoo s*reef ,voigt e5e ,fundam5taldogmatik1 ,lange e5e philosophis*e dogmatiek1 die aan de positieve voorafg+1 ,van ,oo/]zee legde e5 apologetis*5 grondslag1 ,dorn] laat e5 fundam5tal] ,!il ( ,apologetik voorafgaan1 ,bi$]mann e5 pr9zipiell] ,!il1 ,lipsius en ,nitzs* e5 ,pr9cipi5lehre1 enz4 ,de raad van ,liebn]1 ,jahrb4 f4 d4 ,?4 #ahef ,i #aif f4 om 9 de inleid+ alle5 het begrip d] dogmatiek te ontwikkel51 da> er &]s e5e gans*e dogmatiek komt vr de dogmatiek1 en de begripp5 van religie1 op5b>+ re$s de le] van ,god en m5s* ond]/ell51 is we9ig opgevolgd4 ,de ond]w]p51 die 9 deze ,pr9cipi5lehre beh&eld word51 zn niet b all5 gelk1 ma> loop5 to* mee/ ov] de begripp53 a>d onz] k5nis 9 religieuse d+51 religie1 op5b>+1 ,h4 ,s*rift en k]k4 ,het ho(d/uk !ologie1 vroeg] me]mal5 opg5om51 is v]huisd na> de ,encyclopa$ie4 ,de indeel+ van de mat]ieele dogmatiek is ze] v]s*ill5d4 ,sommig5 volg5 de tr9it>is*e indeel+1 zooals ,m>t5s51 ,lange1 ,kahnis1 ,ebr>d1 ,s*weiz]4 ,&]5 gaan uit van ,*ri/us en beh&el5 de ond]/ell+51 d5 p]soon en het w]k van ,*ri/us1 zooals ,liebn]1 ,?omasius1 ,lange4 ,de teg5/ell+ van zonde en g5ade1 met de da>aan voorafga&e ond]/ell+ van de v]h\d+ van ,god en w]eld1 ligt t5 grondslag aan de indeel+ van ,s*lei]ma*] en ,ro!1 zur ,dogm4 #bi4 ,h(mann1 ,philippi1 ,lutb>dt1 hebb5 het fo$usbegrip1 d4 i4 de geme5s*ap ,gods tot uitgangspunt g5om5 en beh&el5 d5 oorsprong1 de v]/or+1 de objectieve h]/ell+1 de subjectieve v]wez5lk+ en de voltooing di] geme5s*ap4 ,het kon9krk ,gods wordt tot pr9cipium divid5di gekoz5 door ,van ,oo/]zee2 het begrip van liefde door ,s*oeb]le92 dat van lev5 door ,oet+]1 ,reiff1 enz41 t]wl e9delk vel5 de gewone orde volg5 van !ologie1 an?ropologie enz41 zooals ,vilm>1 ,hodge1 ,%$d1 ,bhl e4 a4 #i4 ,wat all]e]/ aangaat de indeel+ d] dogmatiek 9 e5 algeme5 en e5 bzond] deel1 deze is niet alle5 door de pr9cipieele be/rd+ d] dogmatiek noodzakelk geword51 ma> is ook op zi*zelve nuttig en go$4 ,re$s vroeg w]d er behoefte gevoeld1 om vr de eig5lke dogmata het wez5 d] !ologie en h>e pr9cipia 9 het li*t te /ell54 ,polanus maakte al ond]s*eid tuss*5 de pr9cipia en de articuli fidei4 ,en all5gs is het dr+5de behoefte geword5 voor d5 geloovige1 niet alle5 te wet5 wat1 ma> ook wa>om h gelo(t4 ,ma> da>toe is dan ook de taak van het e]/e1 algeme5e deel d] dogmatiek bepaald4 ,dit e]/e deel heeft zi* niet 9 te lat5 met all]lei encyclopa$is*e kwe/in1 zooals het wez51 de ges*i$5is1 de indeel+ d] !ologie1 gelk ,gretillat1 ,expos de ?ol4 sy/em4 ,i #ahhe1 p4 #aii s41 nog doet4 ,vroeg] ges*i$de dat1 omdat !ologie met dogmatiek v]e5zelvigd w]d1 en omdat de !ol4 encyclopa$ie nog niet als eig5 vak w]d beoef5d4 ,?ans e*t] moet aan de encyclopa$ie ov]gelat5 word5 de ontwikkel+ van het wez5 d] !ologie2 9 de dogmatiek behoort alle5 nog de uite5zett+ van naam1 begrip1 me?ode1 indeel+ en ges*i$5is d] dogmatiek zelve1 zooals dat 9 de inleid+ ges*i$t4 ,ma> ook nog op e5e &]e wze moet het pr9cipieele deel d] dogmatiek bep]kt word54 ,de me?ode1 die re$s met de ,s*ola/iek is opgekom5 en dan lat] ook b de ,prote/ant5 +ang vond1 om nl4 e]/ de natuurlke ,godsk5nis 7praeambula fidei7 en da>na al de hi/oris*e en r$ebewz5 7motiva cr$ibilitatis7 voor de op5b>+ te beh&el51 v]di5t da>om afkeur+1 wl z 9 het beg9 en 9 beg9sel het /&punt des gelo(s prsgeeft1 het positief k>akt] d] dogmatiek misk5t1 op het t]re9 van d5 teg5/&] ov]gaat1 en dus feitelk rationali/is* is en de dogmatiek van de philosophie afhankelk maakt4 ,da>toe behoort ook de pog+ om de !ologia ( religio naturalis met het fo$us op]um te v]e5zelvig5 en dan te beh&el5 als e5e voorb]eid+ voor de !ologia revelata1 die zakelk n is met het fo$us gratiae1 ,s*weiz]1 ,gl4 d]4 ev4 ref4 ,k4 ,i1 #ajg-aae1 ,,ii #a f4 en ,s*olt5 ,l4 ,h4 ,k4 ,i #cjd v4 ,cf4 ,dr4 van ,dk1 ,/udin1 ,,vi #ahhj1 #a;e /uk blz4 #aa v4 ,beid5 mak5 de natuurlke religie 7fo$us op]um1 /atus integritatis71 de wetsreligie 7fo$us gratiae ante legem en sub lege7 en de ,erlsungsreligion 7fo$us gratiae po/ legem7 tot drie mom5t5 9 het religieuse proces4 ,da>door wordt de op5b>+ niet alle5 van ha> bov5natuurlk k>akt] b]o(d1 ma> ook van de ,g]ef4 indeel+ e5 gebruik gemaakt teg5 ha> b$oel+ 94 ,het fo$us op]um1 vr d5 val1 is ge5 voorb]eid+ van ma> vormt e5e teg5/ell+ met het fo$us gratiae1 dat e]/ na v]brek+ van het fo$us op]um door de zonde 9 de hi/orie optre$t4 ,de ond]s*eid+ van !ol4 naturalis en relevata is da>5teg5 e5e gans* &]e1 niet e5e hi/oris*e ma> e5e1 die nog altd 9 de !ologie be/aat en voortduurt4 ,teg5ov] zulk e5e rationalise]+ van religie en !ologie moet met ,s*lei]ma*]1 ,ro!1 ,frank1 ,rits*l1 enz4 het positief k>akt] geh&haafd word54 ,ook de pr9cipia fidei zn articuli fidei1 die niet op m5s*elke r$5e]+5 en bewz5 ma> op goddelk gezag ru/54 ,de erk5n+ van de op5b>+1 van de ,s*rift als ,gods ,woord is e5 vru*t en daad des gelo(s4 ,9 de dogmatiek is van het beg9 tot het e9d de geloovige aan het woord1 zo[el 9 de pr9cipia als 9 de articuli fidei2 h beldt en geeft rek5s*ap van zn gelo(1 van grond en van inh\d4 ,9 het e]/e deel word5 dus alle5 de pr9cipia fidei ontwikkeld4 ,deze zn tweev\dig1 pr9cipium ext]num en int]num1 objectivum en =male1 ,voetius1 ,disp4 ,i #b4 ,alt+1 ,!ol4 ,s*ol4 didact4 p4 #aj1 ev5als de religio objectiva en subjectiva ond]s*eid5 moet word54 ,en 9 deze twee wordt heel het e]/e deel d] dogmatiek afgeh&eld4 ,b de ord5+ van de /( 9 het twe$e deel is de tr9it>is*e indeel+ te v]w]p51 omdat z de beh&el+ d] tr9iteit zelve natuurlk niet 9 e5e d] drie oeconomien kan opnem5 en dus b wze van ond]/ell+ 9 e5 ho(d/uk vooraf moet lat5 gaan4 ,voorts be/aat er b deze indeel+ geva>1 dat de op]a ad extra veel te veel als op]a p]sonalia word5 opgevat en te we9ig word5 bes*\wd als op]a ess5tialia1 als geme5s*appelke w]k5 d] drie p]son51 ( ook &]]zds dat b h&hav+ d] e5heid de tr9iteit sle*ts oeconomis* g5om5 en 9 ha> ontologis* k>akt] misk5d wordt4 ,e9delk is aan deze indeel+ nog de s*aduwzde v]bond51 dat de loci ov] s*epp+1 engel1 m5s*1 zonde1 k]k1 enz4 ond] de p]son5 d] tr9iteit v]deeld1 niet tot hun re*t kunn5 kom54 ,ma> nog veel me] bezw>5 be/aan er teg5 de *ri/ologis*e indeel+4 ,hoeveel aanlokkelks ze ook b d5 e]/5 oogopslag hebb5 moge1 ze is to* onbruikba>4 ,ze ru/ t5 e]/e dikw]f op de onjui/e voor/ell+1 als( niet de ,s*rift ma> bepaald de p]soon van ,*ri/us het pr9cipium en de k5bron w>e d] dogmatiek1 en to* wet5 we van ,*ri/us niets af dan uit en door de ,s*rift4 ,voorts is ,*ri/us ze] zek] het c5trum en de ho(d9h\d d] ,h4 ,s*rift1 ma> jui/ omdat h het middelpunt is1 is h het uitgangspunt niet2 h ond]/elt ,god en d5 m5s*1 gelk h ook niet t]/ond b1 ma> e]/ vele eeuw5 na de bel(te 9 de hi/orie is opgetr$54 ,v]volg5s is het buit5 twfel1 dat ,*ri/us ons d5 ,vad] heeft geop5ba>d1 ma> dit sprek5 ,gods door d5 ,zoon doet het sprek5 ,gods op vel]lei wze door de pr(et5 niet te niet2 niet het ,nieuwe ,te/am5t alle51 no* ook alle5 de woord5 van ,jezus1 ma> heel de ,s*rift is e5 ,woord ,gods1 dat door ,*ri/us tot ons komt4 ,e9delk is het duidelk1 dat de *ri/ologis*e indeel+ de loci ov] ,god1 s*epp+1 w]eld1 m5s* sle*ts b wze van ond]/ell+5 en po/ulat5 beh&el5 en dus niet 9 hunne rke beteek5is ontwikkel5 kan4 ,de &]e indeel+51 ontle5d aan de drie deugd5 gelo(1 hoop1 liefde1 gelo(1 geb$ en gebod1 aan de be/emm+ en het e9ddoel des m5s*51 aan het v]bond ( de geme5s*ap van ,god en m5s*1 aan het rk ,gods1 aan de begripp5 van lev51 liefde1 gee/1 enz4 mog5 practis* veel voor hebb5 en 9 e5 cate*ismus op ha> plaats zn2 z kunn5 voor e5e dogmatiek1 die het sy/eem d] k5nisse ,gods is1 niet 9 aanm]k+ kom54 ,ze zn da>toe niet c5traal en algeme5 g5oeg4 ,z zn dan ook f van buit5 aangebra*t en behe]s*5 het sy/eem niet1 gelk b ,van ,oo/]zee2 f z zn als indeel+sbeg9sel /r5g va/geh\d5 ma> do5 aan v]s*ill5de loci te kort4 #aj4 ,inh\d d] dogmatiek is de k5nisse ,gods1 gelk ,h die 9 ,*ri/us1 door zn ,woord1 heeft geop5ba>d4 ,het eig5a>dige van de k5nis des geloovig5 be/aat da>91 dat h alles religieus1 !ologis* beziet1 dat h alles bes*\wt 9 't li*t ,gods1 sub specie aet]nitatis4 ,dat is het ond]s*eid tuss*5 zne en e5e wsge]ige ( wet5s*appelke w]eldbes*\w+4 ,9 de dogmatiek is altd de geloovige1 de ,*ri/5 aan het woord4 ,h specule]t niet ov] ,god1 h gaat niet van e5 ab/ract1 philosophis* ,godsbegrip uit1 en komt niet door de !ologia naturalis tot de !ologia revelata4 ,h r$5e]t niet ov] ,god1 gelk ,h 9 zi*zelv5 be/aat1 want deze k5nis is volkom5 onb]eikba>4 ,h bes*rft alle5 die k5nisse ,gods1 welke hem 9 ,*ri/us is geop5ba>d4 ,ook als h dus 9 het e]/e deel d] dogmatiek ov] ,god1 zne eig5s*app51 de tr9iteit h&elt1 spreekt en d5kt h als geloovige1 als ,*ri/51 als !oloog en niet als philoso(4 ,9 elk dogma klopt dus het h>t d] religie4 ,dogmatiek is ge5 wsge]ig sy/eem1 dogmatiek is !ologie4 ,ma> da>om jui/ bes*rft de dogmaticus 9 zn sy/eem d] k5nisse ,gods niet1 hoe h tot het gelo( kwam en door het gelo( subjectief en successief inzi*t v]kreeg 9 de v]s*ill5de wa>h$5 des gelo(s4 ,dat w>e e5e analytis*e me?ode1 die 9 e5 cate*ismus uitnem5d is ma> 9 e5e dogmatiek niet pa/4 ,ma> h explice]t d5 inh\d van zn gelo(1 gelk die objectief1 9 de op5b>+1 door ,god zelv5 voor zn gelo(soog uitgespreid is4 ,h ontle5t het beg9sel van indeel+ en de rangs*ikk+ d] /( niet aan zn eig5 gelo(slev51 ma> aan het voorw]p zelf1 dat h 9 zne dogmatiek te bes*rv5 heeft2 niet aan het geloovig subject1 ma> aan het object des gelo(s4 ,al /emm5 we er dus van h>te m$e 91 dat 9 de dogmatiek altd en ov]al1 van het beg9 tot het e9de1 de geloovige d5kt en spreekt2 to* is dit iets gans* &]s1 dan dat h ook de ord5+ d] dogmatis*e /( aan zn eig5 erv>+ ontle55 z\4 ,da>door z\ de dogmatiek 9 ha> k>akt] misk5d word51 9 an?ropologie ov]gaan1 en oph\d5 !ologis* te zn4 ,dit blft ze alle51 als het sy/eem d] dogmatiek aan ha> eig5 /( en inh\d wordt ontle5d4 ,indi5 dit uitgangspunt go$ is gekoz51 zn er ma> twee indeel+51 die zi*zelve da>voor aanbevel54 ,de e]/e is de re$s besprok5e tr9it>is*e indeel+4 ,er ligt 9 ha> veel bekoorlks2 v&a> dat ze telk5s we] +ang vond en ook 9 de philosophie groot5 invlo$ oef5de4 ,z beveelt zi* aan door ha> zuiv] !ologis* k>akt]4 ,god is beg9 en e9de1 alpha en omega4 ,natuur en ges*i$5is word5 ond] ,hem gesubsume]d4 ,alles is uit ,god en tot ,god4 ,het tr9it>is*e beho$t voor e5vormigheid en wa>borgt lev51 ontwikkel+1 proces4 ,ma> da>m$e is tegelk ha> geva> aangewez54 ,z is te speculatief1 ze (f]t de hi/orie op aan het sy/eem1 ze neemt zoo li*t de kosmogonie op 9 het tr9it>is*e lev5 ,gods en wordt dan tot !ogonie4 ,de philosophie van ,erig5a1 ,bhme1 ,baad]1 ,s*ell+1 ,hegel /rekt t5 bewze4 ,da>om v]di5t die indeel+ de voorkeur1 welke !ologis* is en tev5s e5 hi/oris*-g5etis* k>akt] draagt4 ,ook z neemt ha> uitgangspunt 9 ,god en bes*\wt alle s*epsel5 sle*ts 9 relatie tot ,hem4 ,ma> van ,god uitga&e1 daalt ze tot zne w]k5 af1 om dan door deze he5 we] tot ,hem op te klimm5 en 9 ,hem te e9dig54 ,ook b deze indeel+ is ,god dus het beg91 het midd5 en het e9de4 ,uit ,hem1 door ,hem en tot ,hem zn alle d+54 ,ma> ,god wordt hi] niet ne]getrokk5 9 het proces d] hi/orie1 en de ges*i$5is komt hi] bet] tot ha> re*t4 ,tuss*5 ,god en zne w]k5 wordt ond]s*eid gemaakt4 ,9 die w]k5 tre$t ,h op als ,s*epp]1 ,h]/ell] en ,volmak]4 ,h is exempl> effectivum 9 creatione1 refectivum 9 r$emptione1 p]fectivum 9 retributione4 ,de dogmatiek is het sy/eem d] k5nisse ,gods gelk ,h 9 ,*ri/us zi* heeft geop5ba>d2 z is het sy/eem d] *ri/elke religie4 ,en het wez5 d] *ri/elke religie be/aat da>91 dat de s*epp+ des ,vad]s1 door de zonde v]woe/1 we] 9 d5 dood van d5 ,zone ,gods wordt h]/eld en door de g5ade des ,h4 ,gee/es h]s*ap5 wordt tot e5 kon9krk ,gods4 ,de dogmatiek toont ons1 hoe ,god1 de ,alg5oegzame 9 zi*zelv51 zi* no*tans v]he]lkt 9 zne s*epp+1 die1 ook als ze door de zonde wordt uite5geslag51 to* we] 9 ,*ri/us wordt be5v]gad]d ,ef4 #a3aj4 ,z bes*rft ons ,god1 altd ,god1 van het beg9 tot het e9de1 ,god 9 zn wez51 ,god 9 zne s*epp+1 ,god teg5ov] de zonde1 ,god 9 ,*ri/us1 ,god door d5 ,h4 ,gee/ all5 teg5/& brek5d1 en heel de s*epp+ he5leid5d tot het door ,hem va/ge/elde doel1 de glorie van zn naam4 ,dogmatiek is dus ge5 dorre wet5s*ap4 ,z is e5e !odicee1 e5 l(zang op alle ,gods deugd5 en volmaak!d51 e5 li$ d] aanbidd+ en d] dankzegg+1 e5 4 #e4 ,,ges*i$5is ,,en ,,litt]atuur ,,d] ,,dogmatiek4 ,a4 ,opkom/ d] dogmatiek1 #b;e-#d;e eeuw4 #a4 ,de ,h4 ,s*rift is ge5 dogmatiek4 ,z bevat al de ons noodige k5nisse ,gods1 ma> heeft deze niet dogmatis* ge=mule]d4 ,de wa>heid is da> ne]gelegd als vru*t van op5b>+ en inspiratie1 9 e5e taal1 die de onmiddellke uit+ is van het lev5 en da>om altd fris* en oorspronkelk blft4 ,ma> z is nog ge5 voorw]p van reflectie geword5 en nog niet he5gegaan door het d5k5d bewu/zn4 ,hi] en da>1 b4v4 9 d5 brief aan de ,rome951 moge er e5 aanvang van dogmatis*e ontwikkel+ zn2 me] dan e5 aanvang is het ook niet4 ,de p]iode d] op5b>+ moe/ geslot5 zn1 e] die van de dogmatis*e reproductie e5 aanvang kon nem54 ,de ,s*rift is de g\dmn1 ma> de k]k is het1 die het g\d eruit opdelft1 het /empelt en 9 gangb>e munt omzet1 ,rits*l1 ,re*tf4 u4 ,v]s4 ,,ii #bj f4 ,deze dogmatis*e v]w]k+ van d5 inh\d d] ,h4 ,s*rift is e*t] niet het w]k van n enkel !oloog1 ( van e5e bzond]e k]k ( s*ool1 ma> van de gans*e k]k door alle eeuw5 he51 van heel de nieuwe1 door ,*ri/us h]bor5e m5s*heid4 ,gelk er e5heid en cont9uiteit is 9 de ontwikkel+ van i$]e wet5s*ap1 zoo is dat ook het geval 9 de !ologie en 9 de dogmatiek4 ,ook deze hebb5 e5e ges*i$5is4 ,niet alle5 9 di5 z91 dat de /( en inh\d all5gs1 9 e5 v]loop van eeuw51 door ,god w]d geop5ba>d2 no* sle*ts alzoo1 dat de v]s*ill5de wa>h$5 door de k]k all5gs duidelk] ge=mule]d en 9 het lev5 toegepa/ zn2 ma> ook nog 9 deze beteek5is1 dat het wet5s*appelk bewu/zn hoe lang] hoe me] e5 held] inzi*t kreeg 9 het organisme en het sy/eem di] geop5ba>de wa>heid4 ,ook het wet5s*appelk k>akt] van dogmatiek en !ologie heeft e5e ges*i$5is doorloop54 ,de ,apo/olis*e ,vad]s1 o4 a4 uitgegev5 door ,hefele-,funk1 ,tb+5 #ahgh-ahha4 ,gebh>dt1 ,h>nack1 ,zahn1 ,patrum apo/4 op]a4 ,lips4 #ahge-'gg1 ed m9or repetita4 ,lips4 #ahid4 ,hilg5feld1 ,nov4 ,te/4 extra canonem receptum1 ed sec4 ,lips4 #ahhd1 v]taald door ,duk] en ,van ,man51 ,oud-,*ri/4 lett]kunde4 ,am/4 #ahga1 /aan nog geheel op het /&punt van e5 naef1 k9d]lk gelo(4 ,het ,*ri/5dom 0 ge5 vru*t van m5s*elk ond]zoek1 ma> van op5b>+ en vord]de da>om 9 de e]/e plaats gelo(4 ,m5 spreekt de ,h4 ,s*rift nog na4 ,de bbels*e begripp51 zooals van ,*ri/us als ,he]1 zn dood1 gelo(1 beke]+1 geme5te1 wak51 geb$1 aalmoes1 op/&+1 lev51 on/]felkheid1 enz4 word5 wel ov]g5om51 ma> zond] dat de reflectie ontwaakt en de inh\d ervan +$a*t en ontle$ wordt4 ,het ,*ri/5dom vond tr\w5s ook mee/ +ang ond] de e5v\dig5 en onontwikkeld54 ,des te me] is al het /rev5 erop g]i*t1 om de *ri/elke wa>heid om te zett5 9 het lev5 en ze practis* ook 9 cultus en organisatie tot he]s*app te br5g52 niet op de gnosis ma> op e5 heilig lev51 op de beoef5+ d] *ri/elke deugd5 van liefde1 za*tmo$igheid1 vr$e1 e5heid enz4 wordt de nadruk gelegd4 ,de kr+ van d5kbeeld51 wa>9 m5 zi* beweegt1 is da>om ook nog eng2 vele bbels*e begripp5 ontbrek5 geheel1 en &]e word5 v]zwakt ( gewzigd2 de w]kheilige opvatt+ van het ,*ri/5dom wordt voorb]eid4 ,ov] het algeme5 zn de ges*rift5 d] ,apo/4 ,vad]s e?is* kra*tig] en rk] dan dogmatis*4 ,9 we]wil van d5zelfd5 briefvorm en t5 deele dezelfde geme5t51 aan wie z zi* ri*t51 spr+t het ond]s*eid en de af/& tuss*5 de ,apo/el5 en de ,apo/olis*e ,vad]s ze] /]k 9 het oog4 ,het heid5s*e bewu/zn kon zoo spo$ig de *ri/elke g$a*t5 niet 9 zi* opnem51 ,lbk]t1 ,die ,!ol4 d] apo/4 ,vt]1 9 ,ni$n]'s ,zeits4 f4 hi/4 ,?4 #ahed ,s4 #ehi f4 ,spr9zl1 ,die ,!ol4 d] apo/4 ,vt]1 ,wi5 #ahhj4 ,le*l]1 ,das apo/4 u4 na*apo/4 ,zeitalt]1 #c;e ,ausg4 #ehf-faj4 ,zckl]1 ,h&bu* d] !ol4 ,wiss4 ,supplem5tb& #ahhi ,s4 #ah f4 ,dorn]1 ,entw4 ,ges*4 d] ,lehre v4 d4 ,p]son ,*ri/i1 #b;e ,aufl4 ,i #acj f4 ,h>nack1 ,dogm5ges*4 ,i #abe-ahf4 #b4 ,b deze e5v\dige h]hal+ en practis*e toepass+ d] ,s*riftwa>heid kon e*t] de !ologie niet blv5 /aan4 ,de teg5/&1 di5 het ,*ri/5dom all5gs van de heid5s*e cultuur ond]vond1 dwong tot nad5k51 en v]d$ig+4 ,9 d5 e]/5 td bepaalde zi* de heid5s*e ma*t tot v]volg+1 ,uhlhorn1 d] ,kampf des ,*ri/4 mit dem ,heid4 #c;e ,aufl4 ,/uttg>t #ahgi1 haat1 v]a*t+ en spot1 gelk ze door ,tacitus1 ,ann4 #ae3dd en ,lucianus 9 zn ,p]egr9us ,proteus word5 geuit1 ,?4 ,keim1 ,rom und das ,*ri/5?um1 h]ausg4 v4 ,h4 ,ziegl] #ahha4 ,/ud4 u4 ,kr4 #ahea1 ,s4 #hbf f4 ,h]zog #h1 #ggb4 ,ma> langzam]h& moet de heid5s*e w]eld met het ,*ri/5dom rek55 en valt z het wet5s*appelk aan4 ,he9ri* ,kelln] heeft 9 zn ,hell5ismus und ,*ri/5?um1 ,klln #ahff deze gei/ige ,reaktion des antik5 ,heid5?ums geg5 das ,*ri/5?um opzettelk bes*rev51 en t5 slotte1 ,s4 #dca f4 ook op h>e v]wants*ap met de be/rd+ van het ,*ri/5dom 9 d5 teg5woordig5 td gewez54 ,de voornaam/e wet5s*appelke be/rd]s zn3 ,celsus1 7,w4 ,?4 ,keim1 ,celsus' wahres ,wort4 ,zri* #ahgc4 ,orig5es1 contra ,celsum4 ,b9demann1 ,zeits4 f4 d4 hi/or4 ,!ol4 #ahdb1 #btes ,heft ,s4 #eh f4 ,baur1 ,kir*4 ,ges*4 d] #c er/5 ,jahrh4 #chc f4 ,h]zog #aa1 #ajj f4 ,vig\r\x1 ,les livres sa9ts et la critique rationali/e1 #c;e ed4 ,i #acc s47 ,porphyrius1 7,baur1 ib4 #dbj f4 ,jahrb4 f4 d4 ,!ol4 #ahgh4 #btes ,heft ,s4 #bfi f4 ,h]zog #aj1 #ebd4 ,vig\r\x1 ib4 ,i #aef s471 ,fronto1 de vri5d van ,aurelius 7blk5s ,m9ucius ,felix1 ,octavius #i1 #ca4 ,boissi]1 ,les polmiques religieuses au second sicle1 ,revue des ,deux ,mondes #a ,jan4 #ahgi1 ,h]zog #h1 #ggb71 en lat] nog ,julianus1 die blk5s de we]legg+ van ,cyrillus1 contra ,julianum1 e5 boek teg5 de *ri/55 s*reef1 7,c4 ,j4 ,neumann1 ,juliani imp]atoris librorum contra ,*ri/ianos quae sup]sunt ,lips4 ,teubn] #ahhj1 ook v]taald 9 't ,duits*4 ib474 ,al de argum5t51 die lat] alle eeuw5 door teg5 het ,*ri/5dom zn +ebra*t1 zn re$s b h5 te v9d51 zoo b4v4 teg5 de e*!id en wa>heid van vele ,bbelboek51 d5 ,p5tateu*1 ,danil1 de ,evangelin1 teg5 de op5b>+ en de wond]52 teg5 v]s*ill5de dogmata zooals de m5s*word+1 de voldo5+1 de v]gev+1 de op/&+1 de eeuwigheid d] /raf2 teg5 de moraal1 zooals het ascetisme1 de w]eldv]a*t+1 de onbes*aafdheid2 om niet te sprek5 van de la/]lke bes*uldig+5 van het aanbidd5 van e5 ezelskop1 k9d]moord1 e*tbreuk enz4 ,to* heeft ook deze wet5s*appelke be/rd+ het ,*ri/5dom niet ov]wonn54 ,en de ,heid55 zag5 zi* g$rong51 om ( d5 oud5 godsdi5/ tot nieuw lev5 te br5g51 gelk het ,neopy?agoresme en ,neoplatonisme beproefd51 ,zell]1 ,philos4 d] ,grie*5 #c;e ,aufl4 ,v #gi f4 #dai f41 ( het ,*ri/5dom met het ,heid5dom te v]m5g5 en te v]b9d51 gelk dat ges*i$de 9 het ,gno/icisme en ,mani*aeisme4 ,vooral het ,gno/icisme 0 e5e ma*tige pog+1 om het ,*ri/5dom 9 de comb9atie en fusie van all]lei heid5s*e elem5t51 neoplaton4 wsbege]te1 syris*e en ph5icis*e my?ologie1 *aldeeuws*e a/rologie1 p]zis* dualisme1 enz4 opt5em5 en zoo van zn absoluut k>akt] te ontdo54 ,de ho(dvraag da>b 0 deze1 hoe de m5s*elke gee/ 9 de b&5 d] mat]ie gekom5 0 en da>uit nu kon word5 bevrd4 ,gewoonlk is ,god 9 het ,gno/icisme de ab/racte1 ond]s*eidlooze e5heid4 ,uit hem is de mat]ie1 de oorzaak van het kwaad1 niet te v]kl>54 ,deze wordt afgeleid uit e5 lag]5 god1 d5 demiurg1 die tuss*5 d5 hoog/5 ,god en de z9nelke w]eld 9 /aat en v]e5zelvigd wordt met d5 ,god des ,o4 ,te/4 ,t] v]loss+ van de 9 de mat]ie geboeide gee/5 gaan er uit ,god v]s*ill5de aeon51 die de v]s*ill5de godsdi5/5 v]teg5woordig5 en hun hoogtepunt b]eik5 9 d5 aeon ,*ri/us4 ,het ,*ri/5dom is dus niet de e5ige ma> de hoog/e godsdi5/4 ,*ri/us e*t] wordt docetis* opgevat1 want niet op het feit1 de hi/orie1 ma> op de idee komt het aan4 ,da>om be/aat de hoog/e zaligheid ook 9 het k5n52 k5nis met askese maakt zalig4 ,de pi/is1 de !ologie1 moge go$ zn voor de onontwikkeld52 de gnosis1 de philosophie is het hoog/e1 z is het eig5dom d] 4 ,deze ideen w]d5 door allegoris*e exegese met de ,s*rift 9 ov]e5/emm+ gebra*t1 en voorg$rag5 9 vorm5 en beeld51 aan de my?ologie ontle5d en door de phantasie v]si]d4 ,ze v]&]d5 het ,*ri/5dom 9 e5 soort van ,religionsphilosophie1 van speculatieve philosophie1 welke alle eeuw5 door1 tot 9 de /elsels van ,hegel en ,s*ell+ toe1 ha> invlo$ geoef5d heeft1 cf4 ,jacobi 9 ,h]zog #e1 #bjd f4 ,h>nack ,dogm4 ,i #ahf f4 ,vig\r\x t4 a4 p4 ,i #ajf s4 en de da> aangeh4 litt4 ,teg5ov] deze v]s*ill5de aanvall5 0 v]d$ig+ noodig4 ,de ,*ri/55 w]d5 g$wong51 om ov] d5 inh\d d] op5b>+ na te d5k51 en e5e w>e1 *ri/elke gnosis te /ell5 teg5ov] de vals*e4 ,de geop5ba>de wa>heid wordt object van me?odis*1 wet5s*appelk d5k54 ,er ont/ond !ologie1 niet uit en voor de k]k en t] opleid+ h>] di5>51 ma> na> aanleid+ en t] afw]+ van de aanvall51 die op het ,*ri/5dom g]i*t w]d54 ,natuurlk 0 tot zulk e5e d5k5de w]kzaamheid1 k5nis van de heid5s*e philosophie van noode2 de !ologie ont/ond feitelk met behulp van en door v]b9d+ met de philosophie4 ,de ,gno/iek5 hadd5 dit ook re$s beproefd1 ma> er 0 e5 wez5lk v]s*il 9 de wze1 wa>op de ,gno/iek5 en wa>op de ,apologet5 die v]b9d+ zo*t54 ,dat v]s*il be/aat niet da>91 dat g55 e5e acute1 en dez5 e5e allmhlige ,hell5isirung van het ,*ri/5dom ond]nam51 ,h>nack1 ,dogm5ges*4 ,i #afh f4 #dac f4 ,ma> b de ,gno/iek5 g+ de positieve1 absolute inh\d d] *ri/elke religie te loor1 b de ,apologet5 bleef deze bewa>d2 b g55 0 het gebruik d] philosophie mat]ieel1 b dez5 9 ho(dzaak =meel2 g55 w]d5 da>om door de k]k v]loo*5d1 dez5 erk5d2 g55 /eld5 de v]s*ill5de philosophien voor als e5 religieus proces1 wa>9 ook het ,*ri/5dom w]d opg5om51 dez5 tra*tt5 de *ri/elke religie1 die ze erk5d5 en aannam51 aan te toon5 als de hoog/e wa>heid1 als de w>e philosophie1 die alle wa>heidselem5t5 van eld]s 9 zi* v]e5igt4 ,dit laat/e is zelfs de grondg$a*te d] ,apologet51 en ze w]k5 deze aldus uit3 ,god is n1 onuitsprekelk1 gee/elk enz41 ma> ,h is door d5 ,logos ook s*epp] d] w]eld1 laat/e oorzaak van al het znde en pr9cipe van al het z$elk go$e4 ,het gno/is* dualisme is hi] ov]wonn52 de w]eld draagt ov]al d5 /empel van d5 goddelk5 ,logos1 ook de mat]ie is go$ en door ,god ges*ap54 ,de m5s* is oorspronkelk go$ ges*ap51 ontv+ r$e en vrheid en w]d voor de be/emd2 deze moe/ en kon h b]eik5 9 d5 weg d] vre gehoorzaamheid4 ,ma> h heeft zi* lat5 v]leid5 door de daemon5 en is nu ond] de he]s*app d] z9nelkheid gekom51 aan de dwal+ en d5 dood v]vall54 ,ook hi] is het dualisme v]m$5 en wordt de oorzaak d] zonde 9 d5 wil des m5s*5 gezo*t4 ,ma> da>om zn er nu nieuwe middel5 van noode1 om d5 m5s* van d5 weg d] leug5 en des doods t]ug te br5g5 en he5 te leid5 na> de on/]felkheid4 ,god op5ba>de zi* door d5 ,logos van de oud/e td5 af1 en deelde k5nis d] wa>heid m$e ook wel aan sommige ,heid551 ma> vooral aan de pr(et5 ond] ,israel1 en e9delk 9 zn5 ,zoon ,jezus ,*ri/us4 ,9 ,hem is alle vroeg]e wa>heid beve/igd en voltooid4 ,door ,hem als le]a> d] wa>heid wordt de m5s* w$]om tot zne be/emm+ gebra*t4 ,de ,apologet5 zn dus intellectuali/is* en morali/is*2 to* ontbreekt b4v4 b ,ju/9us het /rev5 niet1 om ,*ri/us ook als ,v]zo5] en ,v]loss] te begrp51 door wi5s blo$ w v]gev+ d] zonde ontvang54 ,uitgave d] ,apologet5 ,ju/9us1 ,tatianus1 ,a!nagoras1 ,!ophilus en ,h]mias1 b ,migne s]4 gr4 t4 #f4 ,van h5 is ,ju/9us v]reweg de belangrk/e1 ,semis*1 ,ju/9 d] ,m>tyr]1 ,breslau #ahdj4 ,bhr+]1 ,kir*4 ,ges*4 9 ,biogr4 ,i #a ,s4 #if-bgj4 ,aub ,/4 ,ju/9 philosophe et m>tyr4 ,p>is #ahfa4 ,weiszck]1 ,die ,!ol4 des ,j4 ,m4 7,jahrb4 f4 d4 ,?4 #ahfg1 ,s4 #fj-aai74 ,engelh>dt1 ,das ,*ri/4 ,j4 d4 ,m4 ,erlang5 #ahgh en ,h]z4 #g1 #cah4 ,/hl91 ,ju/9 d] ,m>tyr] ,leipz4 #ahhj4 ,h>nack ,d4 ,g4 ,i #dac-dfd4 ,dr4 ,h4 ,veit1 ,ju/9us des ,philos4 und ,m>tyr]s ,re*tf]tigung des ,*ri/4 ,/rassburg1 ,heitz4 #ahid4 #c4 ,de aanvang5 d] !ologie b de ,apologet5 w>5 e*t] niet alle5 zwak ma> 9 vel]lei opzi*t ook van e5zdigheid en dwal+ niet vr4 ,de problem5 die zi* voord$5 w>5 vele en ma*tige2 de v]h\d+ van !ologie en philosophie1 de le] van d5 ,logos 9 zne v]h\d+ tot ,god1 de beteek5is van ,*ri/us en zn dood enz4 w>5 veel te diep1 dan dat 9 e5s het re*te inzi*t v]kreg5 kon word54 ,v]s*il van opvatt+ de$ zi* m5igmaal voor4 ,zoodra er !ologie kwam1 kwam er ook ond]s*eid van ri*t+ en s*ool4 ,tweerlei dogmatis*e ri*t+ laat zi* weldra ond]s*eid54 ,e5]zds die1 welke v]teg5woordigd wordt door ,t]tullianus 7ed4 van ,oehl]1 ,leipzig #ahec1 van ,g]sdorf1 ,bibl4 patr4 eccles4 lat4 vol4 #d-g4 ,migne1 s]4 lat4 t4 #a-b74 ,cyprianus 7ed4 ,g]sdorf4 vol4 #b-c4 ,h>tel1 ,vi5na #c vol4 #ahfh-ga4 ,migne s]4 lat4 t4 #d7 en ,lactantius 7ed4 ,g]sdorf4 vol4 #aj-aa4 ,migne t4 #f71 en ook door ,ir5aeus1 van wi5 alle5 het ho(dw]k 1 gewoonlk gecite]d ,adv]sus ha]eses libr4 ,v is bewa>d geblev5 7ed4 ,/i]51 ,leipzig #ahec4 ,migne s]4 gr4 t4 #g7 en zn le]l+ ,hippolytus van ,rome1 wa>s*nlk s*rv] van de e]/ aan ,orig5es toeges*rev5 7ed4 ,dunck] u4 ,s*neidew9 ,gtt4 #ahei4 ,migne1 s]4 gr4 t4 #aj74 ,dez5 all5 /aan anti!tis* teg5ov] de philosophie4 ,ir5aeus wa>s*uwt er ze] ern/ig teg51 adv4 ha]4 ,,ii #be-bh en ,t]tullianus bant ze geheel en zoo s*]p mogelk1 de praescr4 #g1 9 de bek5de plaats3 wat heeft ,a!ne en ,j]uzalem1 de akademie en de k]k1 de ,*ri/55 en de kett]s geme5 enz4 ,to* mak5 z er all5 we] het naef/e gebruik van2 ,t]tullianus is voor de !ologie da>om zoo belangrk1 wl h e5 aantal t]m9i voor het tr9it>is* en *ri/ologis* dogma heeft +evo]d1 zooals trias1 tr9itas1 satisfac]e1 m]itum1 sacram5tum1 una sub/antia en tres p]sonae1 duae sub/antiae 9 una p]sona enz4 ,ma> ze /aan da>b op d5 grondslag van het gelo( d] k]k2 ze zn hi/oris*1 positief1 reali/is* en mak5 tuss*5 gelo( en !ologie1 en 1 ge5 qualitatief ma> hoog/5s e5 quantitatief ond]s*eid1 ,ir54 adv4 ha]4 ,i #aj1 #c4 ,en wel is nog van e5 dogmatis* sy/eem b deze mann5 ge5 sprake2 de dogmata /aan los naa/ elk&]1 e5 bepaald pr9cipe is niet te v9d51 zelfs is 9 de *ri/ologie door ,t]tullianus en ,hippolytus het gno/icisme niet geheel ov]wonn52 ma> to* is de !ologie van deze mann51 inzond]heid van ,ir5aeus1 die d] volg5de eeuw5 gewee/4 ,al de lat]e dogmata zn b hem te v9d54 ,de e5heid ,gods1 de wez5se5heid van ,vad] en ,zoon1 van d5 ,god d] s*epp+ en d] h]s*epp+1 de e5heid van d5 ,god des ,o4 en di5 des ,n4 ,v41 de s*epp+ d] w]eld uit niets1 de e5heid van het m5s*elk gesla*t1 de oorsprong d] zonde uit de wilsvrheid1 de beide natur5 van ,*ri/us1 de absolute op5b>+ ,gods 9 ,*ri/us1 de op/&+ all] m5s*5 enz4 zn door hem teg5ov] het ,gno/icisme duidelk uitgesprok5 en geh&haafd4 ,het ,*ri/5dom heeft b ,ir5aeus het e]/ e5e eig5e1 zelf/&ige !ologis*e wet5s*ap ontv\wd1 ,h>nack1 ,dogm4 ,ges*4 ,i #dfd-edg1 de artikel5 ov] de g5oemde !olog5 b ,h]zog1 de monographien ov] h51 bv4 ov] ,ir5aeus1 ,bhr+]1 ,kir*5ges*4 9 ,biogr4 #b;e ,aufl4 ,i ,bd4 #a;e ,ab?4 ,ziegl]1 ,ir5aeus1 ,d] ,bis*( von ,lyon1 ,b]l9 #ahga4 ,reville1 ,revue des deux ,mondes #ahfe4 ,alzog1 ,grundriss d] ,patrologie1 #d;e ,aufl4 ,freiburg #ahhh ,s #ajd f4 enz4 ,zckl] ,supplem5t ,s4 #dj f4#a #a ,kor!id%alve word5 hi] e5ige w]k5 g5oemd voor de ,concilin1 ,k]kvad]s1 ,k]kelke s*rv]s1 enz4 en litt]atuur da>ov]4 ,de act5 d] concilin zn v]zameld 93 ,joa4 ,h>du9us1 ,conciliorum collectio regia maxima4 ,p>4 #agad4 #aa ,tomi 9 #ab vol41 loopt tot #agad4 ,j4 ,dom94 ,mansi4 ,sacrorum conciliorum nova et amplissima collectio4 ,flor4 #agei-aghh4 #ca vol42 e5e nieuwe1 v]bet]de editie v]s*nt s$]t #ahhe te ,p>s4 ,acta et decreta sacrorum conciliorum rec5tiorum4 ,collectio ,lac5sis 7,m>ia ,laa*71 #g vol4 ,frib4 ,brisg4 #ahgj-ahij1 bevat de acta d] concilia van #afhb-ahgj4 ,de voornaam/e besluit5 van concilin en ,paus5 zn v]zameld door ,h4 ,d5z+]4 ,en*iridion symbolorum et def9itionum1 ed4 #f aucta ab ,ign4 ,/ahl4 ,wirceb4 #ahhh4 ,de ges*i$5is d] concilin is het voll$ig/ beh&eld door ,k>l ,joseph von ,hefele1 ,concilinges*i*te1 na* d5 ,quell5 be>beitet1 #g ,bde4 ,freiburg #ahhe-afga1 #b;e ,aufl4 ,bd4 #a-d door ,hefele zelf1 ,bd4 #e-f door ,knpfl]2 't w]k is voortgezet door ,h]g5r!r1 die ,bd4 #h-i eraan toevoegde #ahfg en #ahij4 ,de ,k]kvad]s en &]e k]kelke s*rv]s zn uitgegev5 o4 a4 door3 ,&r4 ,gall&ius1 ,biblio!ca vet]um patrum antiquorumque scriptorum ecclesia/icorum1 ,v5et4 #agfc-agha1 #ad tomi fol4 ,j4 ,p4 ,migne1 ,patrologiae cursus completus1 sive ,biblio!ca univ]satis 4444 omnium ,s4 ,s4 ,patrum1 doctorum scriptorumque ecclesia/icorum1 sive lat9orum1 sive graecorum4 ,p>is #ahdd sq4 #dgc tomi2 s]ies lat9a #bba tomi1 s]ies graeca #aff tomi1 patrologia graeca lat9e tantum edita #hf tomi4 ,voorts zn v]s*ill5de k]kvad]s afzond]lk uitgegev5 door de ,maur9] monnik5 7,cf4 art4 ,h]z71 zooals ,orig5es door ,del>ue ,p>is #agcc1 ,*ryso/omus door ,montfaucon #agah1 ,augu/9us door ,delfau e4 a4 #afgi-agjb enz4 ,en e9delk v]s*nt er e5e uitnem5de editie van de ,lat4 k]kvad]s te ,we55 ond] leid+ van de ,keiz]lke ,akademie d] wet5s*app53 ,corpus scriptorum ecclesia/icorum ,lat9orum4 ,v9dob4 #ahff sq4 wa>9 re$s v]s*ill5de k]kvad]s ,m9ucius ,felix1 ,cyprianus1 ,arnob41 ,lact41 enz4 ( g$eelt5 van k]kvad]s ,t]t41 ,augu/4 enz4 v]s*55 zn4 ,zie v]d] ,bell>m9us1 ,de ,scriptoribus ecclesia/icis ,romae #afac4 ,ed4 du ,p91 ,n\velle ,biblio?que des auteurs ecclsia/iques1 #dg vol4 ,p>4 #afhf-agad4 ,cave1 ,hi/oria lit]>ia script4 eccles4 #b vol4 ,lond4 #afhi1 ,basil4 #agda4 ,wal*1 ,bibl4 !ol4 sel4 ,j5ae #d vol4 #ageg sq4 ,ritt]1 ,ges*i*te d] *ri/l4 ,philosophie1 #d ,!ile1 ,hamburg #ahda-ahde4 ,ueb]weg1 ,grundriss d] ,ges*4 d4 ,phil4 d] patr4 u4 s*ol4 ,zeit4 #f;e ,aufl4 #ahha4 ,nirs*l4 ,lehrb4 d] ,patrol4 u4 ,patri/ik1 #c ,bde4 ,ma9z #ahha-ahhe4 ,alzog1 ,grundriss d] ,patrologie1 #d;e ,aufl4 ,freiburg #ahhh4 ,g4 ,krg]1 ,ges*4 d] alt*ri/l4 ,litt]atur 9 d5 er/5 drei ,jahrh4 ,freiburg #ahie4 ,als hulpmiddel5 kunn5 di5/ do53 voor het k]kelk ,grieks*1 het woord5boek van ,j4 ,c4 ,suic]us1 ,!saurus ecclesia/icus1 ed4 #b;a longe auctior ,am/4 #agbh1 #b tomi2 voor het middeleeuws* ,grieks* ,c4 ,dufresne1 dom9us du ,cange1 ,gloss>ium ad scriptores m$iae et infimae graecitatis4 ,lugd1 #afhh1 #b tomi2 voor het middeleeuws* ,latn ,c4 ,dufresne1 dom9us du ,cange1 ,gloss>ium ad scriptores m$iae et infimae lat9itatis4 ,p>4 #afgh1 #c vol42 nieuwe uitgave door de ,b5$ictn5 9 #f deel5 #agcc-cf2 door ,g4 ,a4 ,l4 ,h5s*el1 ,p>4 #ahdj-ej 9 #g deel52 en door ,leopold ,favre 9 #aj deel5 #ahhc-hg4 ,ook ,=cell9i1 ,totius lat9itatis lexicon1 9 #d deel5 ,padua #agga2 nieuwe uitgave door ,furlanetto 9 #d deel54 ,padua #ahbh-'ca3 engels*e uitgave te ,lond5 #ahbf2 duits*e door ,voigtl&] en ,h]tel te ,zwickau en ,s*neeb]g #ahbi-cc1 nieuwe uitgave 9 ,itali door ,corrad9i te ,padua #ahei en door ,d4 ,v9c4 ,de ,vit 9 #f deel5 te ,prato #aheh-gi4 ,voor de plaatsnam53 ,j4 ,v4 ,mull]1 ,lexicon manuale1 geographiam antiquam et m$iam cum ,lat9e tum ,g]manice illu/rans1 ,lips4 #ahca4 ,j4 ,g4 ,?4 ,graesse1 ,orbis lat9us ov] ,v]zei*niss d] late9is*5 ,b55nung5 d] bekannte/5 ,/dte usw4 ,dresd5 #ahfa4 ,gans* &]s 0 de h\d+1 die door de ,alex&rns*e !olog5 teg5ov] de philosophie en het gno/icisme w]d aang5om54 ,op v]s*ill5de plaats51 vooral 9 ,alex&ri1 ontwaakte teg5 het e9de d] #b;e en 9 het beg9 d] #c;e eeuw het /rev51 om de *ri/elke /( wet5s*appelk te bew]k5 en zoo mit dem ,zeitbewus/se9 zu v]mitteln1 ,h>nack1 ,d4 ,g4 ,i #edi4 ,de oorsprong en het ont/aan d] ,kate*et5s*ool 9 ,alex&ri is ons onbek5d1 ,gu]icke1 ,de s*ola quae ,alex&riae floruit cate*etica #ahbd4 ,va*]ot1 ,hi/4 crit4 de l'cole d',alex4 #ahdf-ea4 ,h]zog ,i #bij-bib1 ma> ze be/ond re$s ongeve] #aij en nam spo$ig 9 aanzi5 en invlo$ toe4 ,de e]/e le]a>1 die ons door zne ov]geblev5 ges*rift5 bek5d is1 is ,clem5s ,alex&r9us4 ,ma> h wordt 9 de s*aduw ge/eld door ,orig5es1 d5 invlo$rk/5 !oloog uit de e]/e eeuw54 ,hun /rev5 01 om de k]kelke gelo(sle] om te zett5 9 e5 speculatieve wet5s*ap4 ,wel h&haafd5 z het gelo(1 en nam5 z 9 ond]s*eid+ van de gno/iek5 9 de positieve le] d] k]k hun uitgangspunt4 ,clem5s noemde het gelo( zelfs e5 1 s*atte het hoog] dan de heid5s*e w%eid2 het ,*ri/5dom is e5 weg t] zaligheid voor alle m5s*5 en kan sle*ts door het gelo( toegeeig5d word52 de inh\d van dat gelo( is door de k]k 9 ha> beld5is sam5gevat1 en de k5bron d] wa>heid is enkel en alle5 de op5b>+1 de ,h4 ,s*rift4 ,dit alles wordt door ,clem5s en ,orig5es ev5 /]k va/geh\d5 als door ,ir5aeus en ,t]tullianus4 ,ma> het ond]s*eid beg9t hi]1 dat de ,alex&rn5 e5 qualitatief v]s*il aannam5 tuss*5 gelo( en wet5s*ap4 ,gelo( moge go$ zn en noodig voor de e5v\dig52 de ontwikkeld5 hebb5 da>aan niet g5oeg4 ,de !ologie moet er na> /aan1 om d5 inh\d des gelo(s te ontwikkel5 tot e5e wet5s*ap1 die niet ru/ op autoriteit ma> 9 zi*zelve ha> wa>borg en beve/ig+ v9dt4 ,de pi/is moet tot gnosis v]hev5 word54 ,de gnosis is hi] ge5 middel me]1 om de kett] te w]5 en te be/rd5 ma> wordt doel4 ,de pi/is vo]t sle*ts tot e5 1 ma> de !ologie moet uit de ,h4 ,s*rift d5 ontwikkel54 ,wat ,philo beproefd _h voor de ,jod51 ond]nam5 ,clem5s en ,orig5es voor de ,*ri/552 z zett5 het w]k van ,ju/9us ,m>tyr voort4 ,om dit doel te b]eik51 moe/5 z natuurlk k5nis hebb5 en gebruik mak5 van de philosophie2 ze sluit5 zi* wel niet aan b e5 bepaald sy/eem1 ma> ze b$i55 zi* van de gans*e grieks*e philosophie s$]t ,socrates1 vooral van die van ,plato en van de ,/oa4 ,en met behulp da>van lev]t ,orig5es e5 sy/eem dat zond] twfel van g5ial5 blik en diepe d5kkra*t getuigt1 ma> dat ook telk5s geva> loopt1 om de !ologie 9 philosophie te do5 ond]gaan4 ,subord9atie van d5 ,zoon1 eeuwigheid d] s*epp+1 praeexi/5tie d] ziel51 dualisme van gee/ en /(1 a>ds*e l\t]+1 h]/ell+ all] d+5 zn zoovele elem5t5 9 het /elsel van ,orig5es1 die het met het gelo( d] k]k 9 /rd bra*t5 en lat] zne v]oordeel+ bew]kt54 ,met de ,s*rift w]d dit alles ov]e5gebra*t door e5e pneumatis*e1 allegoris*e exegese4 ,ma> feitelk wordt 9 deze !ologie van ,orig5es de *ri/elke religie 9 ideen opgelo/4 ,z zoekt e5e transactie tuss*5 k]k en w]eld1 gelo( en wet5s*ap1 !ologie en philosophie1 e5 compromis tuss*5 de dwaa%eid des kruises en de w%eid d] w]eld en is zoo de s*oon/e en rk/e type van de telk5s 9 de k]k opkom5de ,v]mittelung/heologie1 ,bigg1 ,! ,*ri/ian ,platoni/s ( ,alex&ria4 ,ox=d #ahhf4 ,h>nack ,d4 ,g4 ,i #edg-fjd1 art4 9 ,h]zog en de da> en b ,h>nack aangeh4 litt42 ook ,zckl]1 ,supplem5t ,s4 #ea f4 #d4 ,9 d5 aanvang d] d]de eeuw zn de grondslag5 d] *ri/elke !ologie gelegd4 ,de k]k heeft teg5ov] het ,heid5dom en ,jod5dom1 teg5ov] het ,gno/icisme en ,ebionitisme welbewu/ e5e va/e positie +5om51 en de zelf/&igheid van het ,*ri/5dom g]$4 ,ma> nu kom5 9 de d]de eeuw all]lei inw5dige twi/5 op4 ,de groote /rd d] #c;e eeuw liep ov] de v]h\d+ van d5 ,logos 7en d5 ,gee/7 tot d5 ,vad]1 en de kett] die moe/ be/r$5 word5 0 het ,mon>*ianisme 9 zne beide vorm5 van dynami/is* en modali/is* ,mon>*ianisme4 ,de e]/5 zooals de ,alogi1 ,!odotus en zne "p1 ,artemas c4 s4 en vooral ook 9 het ,oo/5 ,paulus van ,samosata1 biss*op van ,antio*i s$]t #bfj1 tra*tt5 de e5heid ,gods zoo te h&hav51 dat ze ,zoon en ,gee/ niet voor p]son5 ma> voor eig5s*app5 hield5 en aan ,jezus de ,godheid ontzegd52 ,jezus 0 e5 m5s*1 9 bzond]e mate door d5 ,goddelk5 ,logos toeg]u/ en met ,gods ,gee/ gezalfd4 ,de modali/is*e ,mon>*ian5 e*t] le]d51 dat de ,godheid zelve 9 ,*ri/us vlees* geword5 02 z erk5d5 dus de ,godheid van ,*ri/us ma> id5tifie]d5 ,vad] en ,zoon en kwam5 zoo tot het patripassianisme4 ,dit gevoel5 0 9 de #c;e eeuw ze] v]breid en vond veel aanhang2 het w]d v]d$igd en voorge/aan door ,noetus1 ,epigonus1 ,kleom5es1 ,aes*9es1 ,praxeas1 ,victor9us1 ,zephyr9us1 ,kalli/us en vooral ,sabellius4 ,de mon>*ian5 en antitr9it>irs zn be/r$5 door ,hippolytus 9 ,contra ha]es9 ,noeti1 en ,philosophum5a1 en ook 9 't zoog54 ,p>vus ,labyr9?us 7b ,euseb4 h4 e4 #e1 #bh71 door ,t]tullianus adv4 ,praxeam1 ,novatianus de tr9itate1 ,dionysius ,alex4 adv4 ,sabellium1 ,eusebius contra ,m>cellum1 de eccles4 !ologia1 en de fide ad ,sabellium4 ,zie ,h>nack ,d4 ,g4 ,i #fjd-gji1 en art4 ,mon>*4 9 ,h]zog #aj1 #agh4 ,dorn]1 ,ges*4 d4 ,lehre v4 d4 ,p4 ,*ri/i1 #b;e ,aufl4 ,i #dig f4 ,lange1 ,ges*4 u4 ,entw4 d] ,sy/eme d] ,unit>ir vor d] nic4 ,synode1 #ahca4 ,hagemann1 ,die rmis*e ,kir*e 9 d5 #c er/5 ,jahrh4 #ahfd4 ,aan het e9d d] #c;e eeuw /ond het dogma van ,*ri/us' ,godheid en van zn ond]s*eid van d5 ,vad] va/4 ,er w>5 drie hypo/as5 9 't ,goddelk wez51 ,vad]1 ,zoon en ,gee/4 ,dit 0 het gelo( zo[el 9 het ,oo/5 als 9 het ,we/51 ,h>nack ,d4 ,g4 ,i #ffg1 #gji4 ,de begripp51 wa>m$e het d5k5 9 de volg5de eeuw zi* zal bezigh\d51 zooals 1 1 1 1 enz4 be/aan re$s1 ma> zull5 e]/ lat] hun bepaald k>akt] en va/e wa>de v]krg54 ,de grondslag is gelegd1 en de gr5z5 zn afgebak5d1 b9n5 welke de *ri/elke speculatie ha> kra*t beproev5 zal4 ,b4 ,de dogmatiek 9 de ,oo/]s*e ,k]k4 #e4 ,de p]iode van de #d;e tot de #h;e eeuw wordt 9 het ,oo/5 geheel 9 beslag g5om5 door de *ri/ologis*e twi/54 ,de homo\sie van d5 9 ,*ri/us m5s* geword5 ,zoon met d5 ,vad] 0 het dogma b uitnem5dheid4 ,het religieus belang1 hi]b 9 't spel1 0 dat ,god zelf m5s* moe/ word51 opdat w m5s*5 van d5 dood bevrd1 tot de on/]felkheid en de aans*\w+ ,gods geleid1 en d] goddelke natuur deela*tig gemaakt z\d5 word54 ,de ,godheid van ,*ri/us is het wez5 des ,*ri/5doms4 ,niem& heeft dit bet] begrep5 dan ,a?anasius4 ,zne ges*i$5is is die zn] eeuw4 ,voor hem conc5tre]t zi* heel het ,*ri/5dom 9 de v]loss+ t5 eeuwig5 lev5 door d5 wa>a*tig5 ,zoon van ,god4 ,da>9 h&haaft h het specifiek k>akt] d] *ri/4 religie1 maakt de le] d] tr9iteit vr van kosmologis*e speculaties1 die er nog b ,orig5es en ,t]tullianus m$e v]bond5 w>51 en bewa>t 't ,*ri/5dom voor v]w]eldlk+1 ,h>nack ,,ii #ba-bg1 #bjd f4 ,a?anasius is *ri/oloog4 ,h voelt diep het religieus belang van de ,godheid van ,*ri/us4 ,*ri/us moe/ ,god zn1 om onze ,zaligmak] te kunn5 wez54 ,door deze geheel e5ige beteek5is van het *ri/ologis* dogma zi5 ge5 eig5lke dogmatis*e sy/em5 het li*t4 ,wel e*t] zn er e5 aantal belangrke dogmatis*e v]h&el+54 ,het ,arianisme wordt be/r$5 door ,alex&]1 biss*op van ,alex&ri1 9 zn ,epi/olae de ,ariana ha]esi deque ,arii depositione1 door ,a?anasius 9 al zne ges*rift51 vooral 9 zne ,orationes contra ,arianos1 door ,basilius 9 zn ,libri ,v adv4 ,eunomium en 9 zn ,lib] de ,spiritu ,sancto1 door ,gregorius ,naz4 9 zn ,orationes ,v de !ologia1 door ,gregorius ,nyss4 ,libri s4 orationes ,,xii c4 ,eunomium1 door ,cyrillus1 ,hil>ius1 ,ambrosius1 ,fulg5tius e4 a41 en op de ,synode van ,nicea en ,con/ant9opel v]oordeeld4 ,de ,godheid en homo\sie des ,h4 ,gee/es w]d teg5 ,mac$onius van ,con/ant9opel v]d$igd door ,a?anasius 9 zn ,epi/olae ad ,s]apionem1 door ,basilius 9 zn w]k teg5 ,eunomius1 en 9 zn v]h&el+ de ,spiritu ,sancto1 door ,greg4 ,naz4 9 v]s*ill5de van zne ,orationes !ologicae1 door ,greg4 ,nyss4 9 zn adv4 pneumatoma*os ,mac$onianos1 en vooral ook door ,didymus 9 zn w]k5 de ,tr9itate libri tres en de ,spiritu ,sancto1 en w]d va/ge/eld op de ,syn4 te ,con/ant9opel #cha4 ,re$s td5s de vraag ov] de homo\sie des ,zoons kwam e5e twe$e vraag op ov] de m5s*elke natuur en ov] h>e v]e5ig+ met de goddelke natuur4 ,apoll9>is erk5de dat de ,v]loss] ,god moe/ zn1 ma> h kon ge5 volkom5 m5s* zn1 want dan w>5 er twee wez5s en twee p]son5 en kwam er ge5 e5heid4 ,de ,logos nam da>om aan bezielde en vormde da>9 zelf het 1 het ik1 het pr9cipe van zelfbewu/zn en zelfbepal+4 ,ma> h w]d be/r$5 door ,a?anasius1 de inc>natione dom9i no/ri ,j4 ,c4 contra ,apoll9>em1 en de salut>i adv5tu ,j4 ,c41 door ,greg4 ,naz4 9 zne ,epi/olae ad ,cl$onium en door ,greg4 ,nyss4 9 zn ,antirrheticus adv4 ,apoll9>em1 en op de ,synode te ,rome #cgg en te ,con/ant9opel #cha v]oordeeld4 ,to5 de twee natur5 w>5 va/ge/eld1 rees er v]s*il ov] d5 a>d h>] v]e5ig+4 ,niet sub/antieel en wez5lk1 ma> moreel en relatief1 zei ,ne/orius2 er zn 9 ,*ri/us twee p]son51 4 ,ma> h vond e5 /]k be/rd] 9 ,cyrillus van ,alex&ri1 die hem 9 v]s*ill5de w]k5 de inc>natione ,unig5iti1 adv]sus ,ne/orii blasphemias contradictionum ,libri ,v1 enz4 aanviel1 en w]d v]oordeeld op de ,synode te ,efeze #dca4 ,het lnre*t da>teg5ov] /a&e gevoel5 van ,euty*es w]d be/r$5 door ,!odoretus 9 zn en ,leo ,magnus 9 zn ,epi/ola ad ,flavianum en w]d v]oordeeld op de ,synode te ,*alc$on #dea4 #f4 ,het *alc$onisme bra*t e*t] ge5 vr$e1 de v]w>r+ nam toe1 het monophysitisme 0 9 het ,oo/5 te /]k4 ,het vond wel e5 kra*tig v]d$ig] 9 ,leontius van ,byzantium #dhe-edc1 door ,h>nack ,,ii #chc de e]/e s*ola/icus g5oemd1 en w]d ook erk5d op de #e;e synode te ,con/ant9opel #eea4 ,ma> de ,monophysiet5 w]d5 niet gewonn51 ook niet door de bemoei+5 van ,ju/9ianus ,i4 ,de 9 de #g;e eeuw opkom5de mon]gi/is*e en mono!letis*e /rd e9digde met de va//ell+ van twee will5 9 ,*ri/us op de #f;e synode te ,con/ant9opel #fhj4 ,en tot d5 huidig5 dag zn er monophysitis*e ,*ri/55 9 ,syrie1 art4 ,jacobit5 9 ,h]zog1 ,dr4 ,h4 ,g4 ,klen1 ,jakob ,b>adeus4 ,leid5 #ahha4 ,ze nem5 ne natuur 9 ,*ri/us aan1 ex4 niet 9 duabus naturis1 v]w]p5 ,*alc$on en erk5n5 de zoog5aamde roov]synode te ,efeze1 gebruik5 gezuurd brood b het avondmaal1 mak5 het kruis met n v+]1 hebb5 beeld5- en heilig5v]e]+ van de grieks*e en rooms*e k]k ov]g5om5 en /aan ond] d5 ,patri>* van ,antio*i0 die e*t] gewoonlk 9 ,di>bekr woont4 ,dogmatis* van belang is de gelo(sbeld5is van ,b>adeus b ,klen bl4 #aaj v4 ,monophysiet5 zn er voorts 9 ,egypte1 ,kopt5 geheet51 ond] e5 patri>* won5d 9 ,karo1 ,h]zog #a1 #agh f41 9 ,abessyni1 ond] e5 ,abbna1 door d5 patri>* 9 ,karo b5oemd en reside]5de 9 ,gond>1 ,h]zog #a1 #fi f41 9 ,arm5i ond] e5 ,ka?olikos 9 ,ets*miads91 e5 kloo/] b ,erivan 9 ,arm5i4 ,zie ,h(mann1 ,symboliek #fb-fh1 met de da> en 9 ,h]zog aangegev5 litt]atuur1 ,katt5bus*1 ,confessionskunde ,i #bje-bcd4 ,ma> dogmatis* zn niet alle5 de *ri/ologis*e ges*rift5 van belang1 ook &]e v]h&el+5 kom5 9 aanm]k+4 ,de le] van ,god1 zn nam51 eig5s*app51 voorzi5igheid w]d5 beh&eld 9 aansluit+ aan de apologet51 die het *ri/elk ,godsbegrip teg5ov] het gno/icisme hadd5 geh&haafd4 ,m5 g+ mee/ uit van de natuurlke ,godsk5nis1 van ,god als e5 e5v\dig1 onv]&]lk zn1 wi5s be/aan psy*ologis*1 kosmologis* en teleologis* bewez5 kon word51 die wel onk5ba> 0 9 zn wez51 ma> 9 de ,s*rift als ,drieenige 0 geop5ba>d1 ,*ryso/omus1 ,homiliae #ab contra ,anomoeos seu de incompreh5sibili ,dei natura1 ,pseudodiomysius de div9is nom9ibus1 ,*ryso/omus de provid5tia ,l4 ,,iii4 ,!odoretus de provid5tia orationes ,x1 ,h>nack ,,ii #aaf-abb1 ,mns*]-v4 ,coelln ,i #abd f4 ,kosmologie en an?ropologie w]d5 vooral beh&eld 9 aansluit+ aan ,g5esis #a-c1 en zoo1 dat het ,orig5isme v]m$5 w]d4 ,god _h de w]eld ges*ap5 door d5 ,logos na> het voorbeeld e5] bov5a>ds*e gee/elke w]eld2 de zonde ont/ond door d5 vren wil en wordt opgewog5 door de /raf en de v]loss+1 ,basilius1 ,homiliae ,,ix 9 hexaem]on4 ,greg4 ,nyss4 ,explicatio apologetica 9 hexaem]on en de hom9is opificio1 ,ambrosius ,l4 ,,vi 9 hexaem]on4 ,augu/9us1 de ,g5esi contra ,mani*4 ,l4 ,,ii1 ,de ,g5esi ad litt]am lib] imp]fectus4 ,johannes ,philoponus1 de t]nitate mundi c4 ,proclum1 en de mundi creatione l4 ,,vii1 ,ana/asius ,s9aita1 ,anagogic contemplationes 9 hexaem]on1 libri ,,xii4 ,h>nack ,d4 ,g4 ,,ii #abb-abi4 ,mns*]-v4 ,coelln ,i #ada f4 ,s*wane ,d4 ,g4 ,,ii4 ,voorts w]d5 er ook ze] vele tractat5 ges*rev5 ov] de virg9iteit1 het monniks*ap1 de volmaak!id1 de prie/]s*ap1 de op/&+ enz41 zooals door ,ephraem ,syrus1 ,greg4 ,naz41 ,*ryso/41 ,greg4 ,nyss41 ,*ryso/41 b5ev5s vele apologien teg5 ,jod51 ,heid55 en ,kett]s4 ,het m]kwa>dig/ voor de ges*i$5is d] dogmatiek zn de 1 ,in/itutiones !ologic libr4 ,,vii1 9 fragm5t5 b ,a?anasius1 en v]zameld 9 ,gall&ii ,bibl4 ,,iii #ffb-ffc4 ,r\? ,reliq4 ,sacr4 ,,iii en ,migne s]4 gr4 #ah1 wa>van de drie e]/e boek5 h&el5 ov] ,god1 d5 ,vad] en d5 ,s*epp]1 d5 ,zoon en d5 ,gee/1 het vi]de ov] engel5 en daemon51 het vfde en zesde ov] de inc>natie en het zev5de ov] de s*epp+4 ,voorts de van ,cyrillus1 #ah voordra*t5 voor ov] de wa>h$5 des gelo(s en vf voor ov] de my/]in1 doop1 zalv+1 eu*>i/ie1 liturgie1 ,plitt1 de ,cyrilli ,hi]osol4 orationibus1 quae ex/ant cate*eticis4 ,heidelb4 #ahee4 ,gregorius van ,nyssa1 ,oratio cate*etica 9 #dj cap4 bevat e5e philosophis*e bewsvo]+ voor de ho(dwa>h$5 des ,*ri/5doms1 ,gods be/aan1 wez51 tr9iteit1 s*epp+ en val1 v]loss+1 sacram5t51 vooral boete en eu*>i/ie1 en es*atologie4 ,*ryso/omus' ,cate*eses duo zn vooral z$elke toesprak5 tot de cate*um554 ,!odoretus gaf e5 comp5dium van het *ri/4 gelo( 9 het #e;e boek van zn ,ha]etic>um fabul>um comp5dium4 ,maximus ,confessor beh&elde de gelo(swa>h$5 d] k]k 9 korte kapittels 1 #bjj ov] de le] van ,god1 #cjj ov] de m5s*word+ en de zonde1 #ejj ov] de liefde4 ,van groote beteek5is w>5 ook de vf ges*rift5 1 1 1 b5ev5s #aj briev51 die 9 de vfde eeuw het li*t zag5 en lang5 td doorg+5 voor ges*rift5 van ,dionysius ,areopagita4 ,ze gebruikt5 neoplatonis*e philosophie en pan!/is*e my/iek tot toeli*t+ en bew]k+ d] *ri/elke le] en w]d5 spo$ig hoogges*at1 gecomm5t>ierd door ,maximus ,confessor1 ,pa*ym]es e4 a41 door !olog51 my/ici1 ascet5 vooral 9 de ,middeleeuw5 gebruikt en haa/ met de ,s*rift gelk ge/eld4 ,al de elem5t5 d] dogmatis*e ontwikkel+ w]d5 e9delk saamgevat en v]e5igd door ,joh4 ,damasc5us 9 zn 4 ,dit w]k be/aat uit #c deel54 ,9 deel #a geeft h e5 s*ets d] philosophie als di5>es en w]ktuig d] !ologie1 bepaaldelk d] logica na> ,ari/oteles en ,porphyrius4 ,deel #b is hi/oris*1 en geeft e5 ov]zi*t d] kett]en tot ,mohamm$ toe4 ,deel #c is het eig5lk dogmatis*e deel 9 #ajj capita2 h erk5t zelf da>9 niets te gev5 dan wat de vad]5 gele]d hebb5 en haalt dan ook de grieks*e vad]s1 en ,paus ,leo telk5s aan1 ,j4 ,lang51 ,johannes van ,damaskus1 ,go?a #ahgi4 ,grundlehn]1 ,joh4 ,dam4 ,utre*t #ahgf4 ,e5e ges*i$5is van de !ologie en de dogmatiek 9 de ,oo/]s*e k]k na ,damasc5us be/aat nog niet4 ,de patri/is*e td1 wa>9 de groote dogm5vorm+ plaats _h1 e9digde ongeve] met ,ju/9ianus ,i #ebg-efe1 ( ook met ,photius #hfj4 ,heel deze td van de #f;e tot de #i;e eeuw is e5 td van ov]gang4 ,de beeld5/rd #gbf-hdb is da>9 de k>akt]i/ieke gebeurt5is1 ,h>nack1 ,d4 ,g4 ,,ii #deb f4 ,k4 ,s*w>zlose1 ,d] ,bild]/reit1 e9 ,kampf d] gr4 ,k4 um ihre ,eig5>t und um ihre ,freiheit1 #ahij4 ,reliquin en beeld5 w>5 ook al voor de #e;e eeuw 9 gebruik1 ma> het *ri/ologis* dogma kwam ze ond]/eun54 ,het eig5a>dige van het ,*ri/5dom s*e5 da>9 geleg51 dat het het ,goddelke z9lk en li*amelk teg5woordig maakte4 ,het beeld w]d weldra van symbool tot drag] en orgaan van het heilige4 ,het heid5dom ke]de 9 de *ri/elke k]k t]ug4 ,ma> de v]d$ig+ d] beeld5 0 jui/ v]bond5 met die van de vrheid d] k]k en met de religieuse belang51 die er to5 aanwezig w>54 ,da>teg5ov] /ond de keiz]lke "p1 die de beeld5 be/re$ ma> da>m$e ook de k]k aan d5 /aat wilde ond]w]p51 die aan d5 keiz] de va//ell+ van e5 k]kelk dogma wilde lat51 die door het be/rd5 d] beeld5 ,jod5 en ,mohamm$an5 te gemoet wilde kom54 ,9 de beeld5v]e]+ trok heel de or?odoxie zi* sam54 ,9 het z9lke wil m5 het ,goddelke bezitt5 en g5iet54 ,johannes ,damasc5us 0 e5 van de kra*tig/e v]d$ig]s d] beeld5v]e]+1 9 zne de imag9ibus orationes ,,iii2 h br5gt ze met de vlees*word+ ,gods 9 ,*ri/us 9 't nauw/e v]b& en ziet 9 h>e be/rd+ judasme en mani*aeisme4 ,de dogmatis*e re*tva>dig+ d] beeld5v]e]+ is de laat/e arbeid d] k]k 9 't ,oo/5 gewee/4 ,de ,byzantns*e p]iode1 van de #i;e eeuw tot de innem+ van ,con/ant9opel door de ,turk5 #adec1 tre$t 94 ,het is e5 td van ru/1 van ma*teloo%eid 9 het produce]54 ,de grieks*e k]k is die d] or?odoxie1 z bewa>t alle52 het *ri/ologis* dogma is het dogma b uitnem5dheid4 ,to* is er tot #adec toe e5 /]k wet5s*appelk lev5 gewee/4 ,de ges*rift5 d] ,byzantns*e !olog51 van ,damasc5us af tot die welke de innem+ van ,con/ant9opel beleefd51 vorm5 9 d5 ,cursus patrologiae graecae van ,migne de b&5 #id-afa4 ,na ,damasc5us1 wi5s dogmatiek nog tot h$5 toe norma is1 v]di5t uit de ,byzantns*e p]iode vooral g5oemd te word5 ,photius1 patri>* van ,con/ant9opel #hia1 wi5s ho(dw]k ( ,biblio!ca gele]de exc]pt5 uit all]lei s*rv]s bevat en die als dogmaticus optrad 9 zne 1 ed4 ,h]g5r!r1 ,ratisb4 #aheg2 cf4 ,gass 9 ,h]zog1 ,h]g5r!r1 ,photius1 ,patri>* v4 ,k41 ,reg5sburg #ahfg-fi4 ,voorts ,eu?ymius ,zigab5us 9 de #ab;e eeuw1 die op la/ van keiz] ,alexius ,i s*reef e5e 1 en ,nicetas ,*oniates #abbj die het w]k van ,eu?ymius aanvulde 9 zn 1 t5 deele uitgegev51 cf4 ,ullmann1 ,nic4 v4 ,me?41 ,eu?4 ,zigab4 und ,nicetas ,*on4 od] die dogm4 ,entw4 d] gr4 ,k4 im #ab ,jahrh41 ,/ud4 u4 ,kr4 #ahhc #dtes ,heft4 ,v]d] is het w]k van ,nicolaus ,kabasilas1 door ,gass uitgegev5 #ahdi2 en e5e v]h&el+ van ,demetrius ,kydonius door ,ku9oel1 ,lips4 #aghf4 ,na de innem+ van ,con/ant9opel door de ,turk5 z\ de grieks*e k]k 9 het ,oo/5 geheel v]nietigd ( tot e5e secte ine5gekromp5 zn1 indi5 ze niet /eun _h gevond5 9 het ,russis*e rk1 dat 9 de #aj;e eeuw gek]/5d w]d en het grieks*-or?odoxe gelo( 9 zn geheel en zond] kritiek ov]nam4 ,van de !ol4 litt]atuur na di5 td is ons nog veel m9d] bek5d1 dan 9 het vroeg]e tdvak4 ,migne's uitgave gaat niet v]d] en laat ons hi] 9 d5 /eek4 ,e5 ov]zi*t van nam5 en w]k5 wordt gegev5 9 1 1 ,a!ne #ahfh4 ,de pog+5 tot v]e5ig+ met ,rome op de concilies van ,lyon #abgd en ,flor5ce #adci zn ons uit de akt5 bek5d4 ,de correspond5tie van de ,tub+s*e !olog5 #aegf met d5 patri>* ,j]emias ,,ii is te ,witt5b]g #aehd uitgegev51 ,gass ,symb4 d] gr4 ,k4 #de f42 ov] die van ,cyrillus ,luc>is met vele prote/4 !olog5 en /aatsli$5 zie m5 ,gass1 art4 ,luc>is 9 ,h]zog #i1 #e f41 ,katt5bus* #ada f4 ,m5 kan de ges*i$5is dez] litt]atuur niet 9 n woord3 v]/e5+1 or?odoxisme1 enz4 sam5vatt54 ,het zwa>tepunt d] grieks*e k]k is na> ,rusl& v]legd1 en ,rusl& is nog jong1 heeft nog ge5 v]l$5 en komt e]/ op4 ,zn litt]>is* en wet5s*appelk lev5 heeft nog pas e5 aanvang g5om54 ,uit de vorige eeuw wordt g5oemd ,!ophanes ,procop[its*1 die als de vad] d] russis*e sy/ematis*e !ologie geldt1 ,phil>et1 ,ges*4 d] ,kir*e ,russl&s ,,ii #bji v4 ,en uit deze eeuw ,phil>et1 ,ausfhrl4 ,cate*4 d] re*tglub4 ka?4 morg5l4 ,kir*e 9 't w]k van ,phil>et ,ges*4 d4 ,k4 ,russl4 ,,ii #bic f4 ,mac>ius1 ,h&bu* zum ,/udium d] *ri/l4 or?odox4 dogm4 ,!ol41 deuts* von ,blum5?al #ahge4 ,zie ,zckl] ,supplem5t #aab f4 ,kurtz1 ,lehrb4 d4 ,k4 ,g4 #fh4 ,gass1 ,beitrge zur kir*l4 litt4 u4 dogm4 ges*4 des gr4 ,m4 ,a41 #b ,bde4 ,breslau #ahdd-dg4 ,ook3 ,a4 v4 ,re9holdt1 ,ges*4 d] russ4 ,lit4 v4 ihr5 ,anfng5 bis auf die neue/e ,zeit #ahhf4 ,k4 ,krumba*]1 ,ges*4 d] byzant4 ,litt4 #ahia4 ,katt5bus*1 ,conf4 #beb-bhg4 ,het le]begrip d] grieks*e 7russis*e7 k]k is te v9d5 b ,wal* ,i #dca sq4 ,e4 ,j4 ,kimmel1 ,monum5ta fidei ecclesiae ori5talis1 #b ,bde4 #ahej4 ,s*aff1 ,cre$s ( ,*ri/4 ,i4 #ahha4 p4 #bd-hb2 ,,ii #eg-gc2 #bge-eed4 1 ,i #ahhc4 ,w4 ,gass1 ,symbolik d] gr4 ,kir*e #ahgb4 ,h4 ,s*midt1 ,h&bu* d] ,symbolik1 #ahij4 ,s4 #cj f4 ,h(fmann1 ,symboliek bl4 #acj v4 ,katt5bus*1 ,lehrb4 d] v]gl4 ,confessionskunde ,i3 ,die or?odoxe anatolis*e ,kir*e ,i #ahib4 ,voorts kan m5 nog raadpleg5 ov] de k]k5 9 het ,oo/51 vooral 9 ,rusl&1 de w]k5 g5oemd door ,wal* ,bibl4 !ol4 sel4 ,,ii #eei sq4 ,le ,qui51 ,ori5s *ri/ianus1 #c ,bde4 #agdj4 ,j4 ,mason ,neall1 ,hi/ory ( ! holy ea/]n *ur* ,i #ahej4 ,gass1 art4 ,gr4 u4 gr4 russ4 ,kir*e1 ,kon/ant4 9 ,h]zog4 ,j4 ,silb]nagl1 ,v]fassung und geg5w>tig] ,be/& smmtli*] ,kir*5 des ,ori5ts1 ,l&%ut #ahfe4 ,victor ,frank1 ,russis*e ,selb/zeugnisse4 ,i ,russ4 ,*ri/4 ,pad]born #ahhi4 ,h4 ,dalton1 ,die russ4 ,kir*e1 ,leipzig #ahib4 ,presb4 & ,ref4 ,rev4 ,jan4 #ahib p4 #ajc v4 ,anatole ,l]oy ,beaulieu1 ,das ,rei* des ,cz>5 und d] ,russ51 autor4 deuts*e mit ,s*luszbem]kung5 v]seh5e ,ausgabe von ,l4 ,pezold und ,j4 ,mull]4 ,sond]%aus5 #ahhd-ij4 ,,iii ,bd43 ,die ,ma*t d] ,religion1 ,kir*e1 ,gei/li*keit und ,sekt5wez5 9 ,russl&4 ,h4 ,dalton1 ,evangel4 ,/rmung5 9 d] russ4 ,kir*e d] ,geg5w>t1 ,heilbronn #ahha4 ,nik4 von ,g]bel-,emba*1 ,russis*e ,sectir]1 ,heilbronn #ahhc 7beide 9 de ,zeitfrag5 des ,*ri/4 ,volksleb5s ,bd4 ,,vi en ,,viii74 ,ov] de ,/undi/53 ,! ,/undi/s1 ! /ory ( a great religi\s revolt4 ,james ,cl>ke1 ,fleet/reet1 ,london4 ,dr4 ,f]d4 ,knie1 ,die russ4-s*ismatis*e ,kir*e1 ,ihr ,lehre und ihr ,cult4 ,graz #ahid4 ,katt5bus* #bcd f4 #edb f4 ,c4 ,de ,dogmatiek 9 de ,latns*e1 ,rooms*e ,k]k4 #h4 ,de k]k en !ologie draagt 9 het ,we/5 van d5 aanvang af e5 eig5 k>akt]4 ,b ,t]tullianus1 ,cyprianus1 ,ir5aeus komt dit re$s duidelk uit4 ,9 het ,oo/5 is de he]s*5de g$a*te 9 de dogmatiek deze1 dat de m5s* door de zonde aan de ond]worp5 is en nu door ,god zelv5 9 ,*ri/us van d5 dood bevrd en het lev51 de on/]felkheid1 de goddelke natuur deela*tig wordt gemaakt4 ,de ideen van sub/antie1 wez51 natuur1 /aan hi] op d5 voorgrond en kweek5 /il/&1 ru/1 zo[el 9 de le] als 9 het lev54 ,9 het ,we/5 da>5teg5 valt de nadruk op de relatie1 wa>9 de m5s* tot ,god /aat4 ,en deze relatie is die van e5 s*uldige teg5ov] e5 re*tva>dig ,god1 wi5s gebod5 h ov]tr$5 heeft4 ,*ri/us heeft e*t] door zn w]k de g5ade ,gods1 de v]gev+ d] zond51 de kra*t tot ond]h\d+ d] wet v]worv54 ,en dit drft uit tot e5 w]kdadig lev51 tot gehoorzaamheid en ond]w]p+4 ,9 het ,oo/5 sluit m5 zi* vooral b ,johannes1 9 het ,we/5 b ,paulus aan4 ,da> ligt het zwa>tepunt 9 de vlees*word+1 hi] 9 d5 dood van ,*ri/us4 ,da> /aat de p]soon1 hi] het w]k van ,*ri/us op d5 voorgrond4 ,9 het ,oo/5 komt het 9 de e]/e plaats aan op de godm5s*elke natuur1 op de e5heid van beide natur5 9 ,*ri/us2 9 het ,we/5 da>5teg5 op het ond]s*eid van beide natur51 op de ,middela>splaats1 welke ,*ri/us tuss*5 ,god en m5s* inneemt4 ,da> he]s*t het my/is*e1 liturgis*e1 hi] het juridis*e1 politieke elem5t1 ,katt5bus*1 ,confessionskunde ,i #ajc f4 ,dit ond]s*eid is van d5 beg9ne af aanwezig4 ,de s*eur+ 0 e5e kwe/ie van td4 ,met de opkom/ van ,con/ant9opel begon de op5lke /rd4 ,con/ant9opel kon niet wz5 op e5 apo/olis*5 oorsprong en ontle5de al zne beteek5is aan de politiek1 aan het keiz]lk h(4 ,het wilde e5 twe$e ,rome zn4 ,de biss*op van ,con/ant9opel kreeg volg5s het concilie van #cha c4 #c na d5 biss*op van ,rome1 4 ,da>m$e 0 het tevr$51 met e5e plaats naa/ ,rome4 ,het ,oo/5 wilde ne k]k1 ja1 ma> 9 twee helft51 met twee keiz]s1 twee ho(d/$51 twee biss*opp5 van gelk5 rang4 ,de grieks*e k]k noemt zi* de or?odoxe1 z a*t zi*zelve 9 het volle bezit d] wa>heid1 z ru/ en g5iet4 ,ma> z noemt zi* ook de anatolis*e1 z b9dt zi* aan e5 bepaald l& en is hi]m$e voldaan4 ,gans* &]s 0 het met ,rome4 ,rome h&haafde zi* niet als politieke /ad naa/ ,con/ant9opel1 ma> plaat/e zi* als s$es apo/olica hoog bov5 ,con/ant9opel4 ,rome v]teg5woordigde en v]d$igde e5 religieus belang4 ,het base]de zne aansprak5 en re*t5 weldra op ,mt4 #af3ah1 en eis*te e5e univ]seele1 e5e ka?olieke plaats4 ,9 de ,we/]s*e k]k zit da>om e5e aggressieve1 e5e w]eldv]ov]5de t5d5z4 ,deze tweerlei ri*t+ dreef het ,oo/5 en ,we/5 uite54 ,to5 da>b nog v]s*ill5 kwam5 9 gebruik51 rit5 en vooral 9 de beld5is van het filioque1 w]d het s*isma hoe lang] hoe me] voorb]eid4 ,9 #ajed kwam het =meel tot /&4 ,to* 0 het ,we/5 9 veel opzi*t5 van het ,oo/5 afhankelk4 ,hi] 0 to* het e]/ de k]k ge/i*t4 ,hi] trad5 de ,apo/olis*e vad]s en de ,apologet5 op4 ,hi] w]d de ma*tige /rd teg5 het ,gno/icisme en het ,mani*aeisme ge/r$54 ,hi] w]d5 de !ologis*e en *ri/ologis*e dogmata op de concilin va/ge/eld4 ,synod5 zn er1 9 de twe$e eeuw1 het e]/ 9 ,kle9-,azi opgekom54 ,de oecum5is*e concilin1 van #cbe af tot het midd5 d] #i;e eeuw toe1 zn alle 9 het ,oo/51 9 ,kle9-,azi ( ,con/ant9opel geh\d51 en word5 tot dat van #hgi toe alle ook door de ,we/]s*e k]k erk5d4 ,de objectieve grondslag5 van de k]kle] zn 9 het ,oo/5 en ,we/5 dezelfde4 ,s$]t de twe$e helft d] twe$e eeuw drong de oo/]s*e !ologie ook 9 het ,we/5 door4 ,victor9us ,rhetor1 ,hil>ius1 ,ambrosius1 ,hi]onymus1 ,ruf9us hebb5 de !ologis*e g$a*t5w]eld van het ,oo/5 na> het ,we/5 ov]gebra*t4 ,oudte/4 exegese1 platonis*e !ologie1 monnik5wez51 het ideaal d] virg9iteit d$5 9 het we/5 hun into*t en huwd5 da> met d5 we/]s*5 gee/4 ,ambrosius #cig1 be/ude]de de w]k5 van ,clem5s1 ,orig5es1 ,didymus1 vooral van ,basilius1 en bra*t de ,oudte/4 exegese 7,hexaem]on1 de ,p>adiso1 de ,ca9 et ,abel etc4 na> ,basilius71 het ideaal d] virg9iteit 9 d5 z9 van het my/ieke huwelk d] ziel met ,*ri/us 7de virg9itate1 lib] de ,isaac et anima1 na> ,orig5es1 ,me?odius71 en ook de tr9iteitsle] en de *ri/ologie d] ,cappadocirs1 7,libri ,v de fide1 ,libri ,,iii de ,spiritu ,s1 lib] de inc>nationis dom9ic sacram5to7 9 het ,we/5 ov]4 ,hil>ius van ,pictavium #cfh v]ke]de g$ur5de zne ball+s*ap #cef-cei 9 ,kl4 ,azi1 li*tte 9 zn w]k de ,synodis seu de fide ,ori5talium de biss*opp5 van ,gallie 9 ov] d5 *ri/ologis*5 /rd 9 het ,oo/51 v]d$igt deze le] 9 zn w]k de ,tr9itate 9 #ab boek51 en maakt 9 zne exegetis*e w]k5 ov] ,mat!us en enkele psalm5 ruim gebruik van de typis*e en allegoris*e exegese4 ,victor9us rhetor1 door ,augu/9us1 ,conf4 #h1b ze] geprez51 vo]de 9 zne ges*rift5 ,lib] ad ,ju/9um ,mani*um contra duo pr9cipia ,mani*orum et de v]a c>ne ,*ri/i1 9 zn lib] de g5]atione div9a en 9 zn /rds*rift ,adv]sus ,arium ,libri ,,iv de neoplatonis*e philosophie 9 de !ologie 9 en w]d da>door van d5 groot/5 invlo$ op ,augu/9us4 ,ruf9us #daj v]ke]de vele j>5 9 ,egypte en ,pale/9a1 en g+ om met de kluiz5a>s1 met ,hi]onymus1 ,didymus 9 ,alex&ri1 ,johannes 9 ,j]uzalem1 en 0 vooral da>door van beteek5is1 dat h vele grieks*e w]k5 van ,josephus1 ,eusebius1 ,orig5es1 ,basilius1 ,gregorius ,naz41 enz4 9 't latn bew]kte4 ,bov5di5 s*reef h e5e ,hi/oria mona*orum1 biografien van #cc heilig5 9 de nitris*e woe/n1 en ,p]egr9ationes ad loca sancta2 v]s*ill5de comm5t>5 op boek5 des ,o4 ,t42 en e9delk e5e ,expositio symboli apo/olici1 wi] wa>de voor de hi/orie groot] is dan voor de dogmatiek4 ,e9delk moet hi] ,hi]onymus #dbj g5oemd word54 ,s*oon opgevo$ 9 ,rome1 v]toefde h 't groot/e deel van zn lev5 9 ,syri en ,pale/9a4 ,zne v]di5/e ligt vooral 9 zne vele ,s*rift/udin2 9 de !ologie is h we9ig zelf/&ig1 en ze] ang/ig voor zne or?odoxie2 9 zne exegese huldigt h dikw]f de allegoris*e me?ode van ,philo en de ,alex&rns*e !olog51 vooral is h e5 l(r$5a> van de askese2 h v]d$igde de jonkvr\welkheid van ,m>ia teg5 ,helvidius1 de v]di5/elkheid van het va/5 en van het coelibaat teg5 ,jov9ianus1 de v]e]+ d] m>tela>s en van hunne reliquin teg5 ,vigilantius en spreekt na> ,lu!rs woord 9 de tafelgesprekk5 altd van va/51 spze1 virg9iteit en s*i] nooit van gelo( en hoop en liefde4 #i4 ,heel deze dogmatis*e ontwikkel+ van het ,oo/5 en ,we/5 loopt uit op ,augu/9us4 ,de tr9iteitsle] en de *ri/ologie van de ,oo/]s*e !olog52 de le] van m5s*1 zonde1 g5ade1 gelo(1 voldo5+1 v]di5/e van ,t]tullianus en ,ambrosius2 het neoplatonisme van ,victor9us2 de le] van ,cyprianus ov] k]k en sacram5t2 het monnikideaal van ,hi]onymus en ,hil>ius2 dat alles is door ,augu/9us ov]g5om5 en door hem1 9 zn rke lev5s]v>+1 tot zn gee/elk eig5dom gemaakt4 ,e5 !ologis*1 dogmatis* sy/eem heeft ,augu/9us niet gelev]d4 ,de /( die hem van alle kant51 uit ,s*rift1 traditie1 philosophie1 toe/roomt en die h door zn rke p]soonlkheid uitbreidt en v]me]d]t1 liet zi* niet 9 e5s ov]zi5 en sy/ematise]54 ,het voornaam/e1 dat ,augu/9us 9 dit opzi*t gelev]d heeft1 is zn ,en*iridion de fide1 spe et c>itate1 e5e v]kl>+ van de voornaam/e gelo(swa>h$5 aan de h& van het apo/4 symbool4 ,ma> aan teg5/rdigh$5 ontbreekt het 9 zne le] niet1 vooral niet aan die tuss*5 zne k]k-en zne g5adele]4 ,reut] heeft aangetoond1 dat die teg5/rdigh$5 niet te v]eff55 zn1 en dat de g$a*t5 van ,augu/9us zi* niet 9 e5 sy/eem lat5 sam5vatt54 ,en to* is er ge5 k]kvad] gewee/1 die zoo diep alle !ol4 problem5 heeft +$a*t en zoo gewor/eld heeft om tot e5heid te kom51 ,h>nack ,,iii #hg4 ,h is de e]/e gewee/1 die zi* duidelk tra*tte rek5s*ap te gev5 van al die !ol4 vrag51 welke lat] 9 de prolegom5a d] dogmatiek z\d5 beh&eld word51 en die tot de laat/e psy*ologis*e en notis*e problem5 doordr+t4 ,het va/e punt1 wa>van h uitgaat1 is de m5s*1 zn zelfbewu/zn1 zne onuitroeib>e zu*t na> en behoefte aan wa>heid1 geluk1 't go$e1 welke alle n zn4 ,dit uitgangspunt is zek] en betr\wba> 7teg5 de sceptici71 wl het twfel5 zelf nog gelo( aan wa>heid ond]/elt en het zelfbewu/zn de laat/e grond d] wa>heid is4 ,augu/9us w]d zelf door zulk e5e br&5de wa>heidsliefde v]te]d4 ,nu neemt ,augu/9us wel twee k5organ5 aan1 s5sus en intellectus4 ,ma> de k5nis1 door 't laat/e v]kreg51 gaat die van het e]/e v] te bov54 ,het z9lke is de wa>heid zelve niet1 het is er ma> e5 beeld van4 ,eeuwige1 onv]&]lke wa>heid is sle*ts door het d5k5 te v9d54 ,wel ontk5t ,augu/9us niet1 dat w ook door het zi5lke he5 tot het onzi5lke kunn5 opklimm51 ma> gewoonlk zoekt h d5 weg tot de wa>heid niet buit5 ons door de natuur he51 ma> door 's m5s*5 eig5 gee/4 ,da> v9dt h 9 zne1 9 de aan all5 eig5e r$e eeuwige1 onv]&]lke wa>h$51 welke zelve we] t]ugwz5 op en zi* sam5vatt5 9 ,god3 de hoog/e wa>heid1 het hoog/e zn1 het e5ig go$1 aet]na ratio1 pr9cipium univ]sorum4 ,da>om1 wl ,god de volle wa>heid1 het zn1 het go$e1 het s*oone zelf is1 da>om is er 9 ,hem alle5 ru/ voor d5 m5s*1 voor zn d5k5 en will54 ,zelfk5nis en ,godsk5nis zn de twee pol51 wa>tuss*5 al zn d5k5 zi* beweegt4 ,de wet5s*ap d] natuur wordt wel niet v]a*t1 ma> to* a*t]ge/eld4 ,deum et animam scire cupio6 ,nov]im me nov]im te6 ,god is de zon d] gee/54 ,we zi5 en k5n5 ge5 wa>heid dan 9 en door zn li*t4 ,ma> de philosophie is to* onvoldo5de4 ,niet sle*ts door het onv]mog5 d] r$e1 om d5 weg tot de wa>heid te v9d51 ma> vooral ook doordat ha> de sup]bia 9 d5 weg /aat4 ,en humilitas is alle5 de weg t5 lev54 ,er is da>om nog e5 &]e weg tot de wa>heid1 n4l4 de auctoritas1 de fides4 ,het ond]/elt e5]zds e5ig wet51 ma> zoekt &]]zds na> wet5 en /reeft na> k5nis4 ,niet alle5 het be/aan van ,god en de on/]felkheid d] ziel1 ma> ook de tr9iteit tra*tte ,augu/9us uit de natuur en vooral uit d5 m5s* zelf te bewz54 ,ma> ,god is voor hem niet het ab/racte1 pra$icaatlooze zn1 ma> de lev5de ,god1 de hoog/e wa>heid en het hoog/e go$1 de hoog/e zaligheid1 en da>om de e5ige en volle bevr$ig+ van 's m5s*5 h>t4 ,heel ,augu/9us' d5k5 is religieus1 !ologis*2 h ziet alles 9 ,god4 ,9 dat li*t beziet h ook de w]eld2 z is e5]zds e5 niet-zn1 e5 beeld1 v]gankelk1 ma> &]]zds als s*epp+ ,gods e5 kun/w]k1 na> de ideen 9 ,gods bewu/zn ges*ap51 en all5gs1 trapsgewze1 b grad5 die ideen realise]5de1 en e5e e5heid vorm5de1 die de rk/e v]s*eid5heid 9 zi* bevat2 de d+5 v]s*ill5 ond]l+ 9 mate van zn en dus van wa>heid en go$heid4 ,ze is e5 kosmos1 b]u/5d op idee en getal1 orde1 maat1 sam5geh\d5 door n wil1 n r$e1 e5 amplissima inm5saque respublica2 wa>9 de wond]5 sle*ts zn contra quam e/ nota natura1 wa>9 de zonde sle*ts e5e privatio is1 door de /raf wordt gecomp5se]d1 en m$e bdraagt tot de s*oonheid en h>monie van het geheel4 ,9 het pul*]rimum c>m5 d] s*epp+ is ook deze anti!se van noode2 de zonde is aan de teg5/ell+5 9 e5e r$evo]+1 aan de b>b>ism5 9 de taal1 aan de s*aduw op de s*ild] gelk4 ,augu/9us tra*t het kwade 9 te voeg5 9 de orde van het geheel4 ,ma> da>mee v]goelkt h de zonde niet4 ,h /elt n4l4 't doel d] d+5 niet 9 't e?is* go$e1 ma> da>9 dat de s*epp+ is en me] en me] worde e5 h>monis*e op5b>+ van al ,gods deugd5 en volmaak!d54 ,en da>aan wordt de zonde ook door ,gods wil di5/ba> gemaakt4 ,voorts weet m51 hoe diep en ern/ig ,augu/9us de zonde opvatte4 ,nondum consid]a/i1 quanti pond]is sit peccatum4 ,h zag het om zi* he5 en voelde het3 de m5s* zoekt ,god en heeft behoefte aan ,hem1 en h kan en wil niet tot ,hem kom54 ,aan d5 m5s* is nog alle5 go$1 dat h is4 ,de m5s*heid is e5e massa p]ditionis4 ,zonde is vooral hoogmo$1 sup]bia 9 de ziel en concupisc5tia is 't li*aam4 ,zonde is 9 ,adam ons all] daad gewee/ en da>om ons all] lot geword54 ,z is c>5tia dei1 privatio boni1 e5e daad niet alle5 ma> e5 toe/&1 natura vitiata1 e5 defectus1 inopia1 corruptio1 e5 non posse non pecc>e4 ,deugd5 d] heid55 zn spl5dida vitia4 ,r$d+ uit di5 toe/& is er alle5 door de gratia1 die ha> aanvang re$s neemt 9 de pra$e/9atio1 die zi* objectief op5ba>t 9 d5 p]soon en het w]k van ,*ri/us1 c]tum propriumque fidei ca?olicae fundam5tum1 ma> die ook subjectief 9 ons kom5 moet als gratia int]na1 en 't gelo( en de liefde ons moet in/ort54 ,ma> die gratia w]kt b ,augu/9us alle5 b9n5 de gr5z5 d] zi*tb>e k]k4 ,deze is b hem e5e inri*t+ des heils1 uitdeel/] d] g5ade1 zetel d] autoriteit1 wa>borg d] ,s*rift1 woonplaats d] liefde1 /i*t+ des ,gee/es1 ja het regnum ,dei zelf4 ,augu/9us heeft diep het belang d] geme5s*ap voor de religie gevoeld2 de k]k is de mo$] d] geloovig54 ,de le] van de pra$e/9atio en van de gratia is met dit begrip van k]k en sacram5t niet ov]e5 te br5g54 ,multi qui =is vid5tur intus sunt et multi qui intus vid5tur =is sunt4 ,er zn s*ap5 buit5 en wolv5 b9n5 de kooi4 ,ook le]de ,augu/9us wel de p]sev]antia sanctorum1 ma> h durfde de subjectieve v]zek]dheid da>van niet aan4 ,en jui/ vanwege deze opvatt+ van k]k en sacram5t kond5 het gelo( en de v]gev+ 9 de !ologie van ,augu/9us niet tot hun re*t kom54 ,gelo( en liefde1 v]gev+ en heiligmak+ word5 niet duidelk ond]s*eid54 ,het is als( gelo( en v]gev+ ma> voorloopig zn2 ,augu/9us gaat van deze t]/ond tot de liefde1 de heiligmak+1 de go$e w]k5 ov]4 ,de geme5s*ap met ,god1 de religio1 wordt da>door het resultaat van e5 proces1 dat gelo(1 liefde1 go$e w]k51 enz4 langzam]h& tot /& do5 kom54 ,de zaligheid1 het eeuwige lev51 de visio en fruitio ,dei1 word5 to* we] e5e vru*t van v]di5/e1 en askese is e5 van de middel51 die d5 m5s* dit doel do5 b]eik54 ,zoo is ,augu/9us van de groot/e beteek5is geword5 voor de lat]e dogmatiek4 ,h behe]s*t de volg5de eeuw54 ,elke re=matie ke]t tot hem en tot ,paulus t]ug4 ,9 elk dogma heeft h e5 =mule gevond5 die door all5 ov]g5om5 en h]haald wordt4 ,zn invlo$ /rekt tot alle k]k51 ri*t+5 en sect5 zi* uit4 ,rome b]oept zi* op hem voor h>e le] van k]k1 sacram5t en autoriteit2 de re=matie voelde zi* aan hem v]want 9 de le] van pra$e/9atio en gratia2 de s*ola/iek b\wde voort op de fnheid zn] wa>nem+1 de s*]pte van zn v]/&1 de kra*t zn] speculatie1 ,?omas heette optimus int]pres ,s4 ,augu/9i2 de my/iek vond /( 9 zn neoplatonisme en religieus en?usiasme2 rooms*e en prote/ants*e vroomheid /]kt zi* door zne ges*rift52 askese en pitisme v9d5 vo$sel en /eun h hem4 ,augu/9us behoort niet aan ne k]k1 ma> aan alle k]k5 te zam54 ,h is ,doctor univ]salis4 ,zelfs de philosophie kan niet dan tot eig5 s*ade hem v]wa>looz54 ,en door zn s*oon51 betoov]5d5 /l1 door zne fne1 nauwkeurige1 hoog/ individueele en to* we] algeme5-m5s*elke uitdrukk+ is h me] dan e5ig &] k]kvad] nog h$5 te g5iet54 ,h is de mee/ *ri/elke en de mee/ mod]ne van alle k]kvad]s1 h /aat van all5 het di*t/ b ons4 ,h heeft de ae/hetis*e w]eldbes*\w+ v]vang5 door de e?is*e1 de klassieke door de *ri/elke4 ,onze be/e1 diep/e en rk/e g$a*t5 9 de dogmatiek dank5 w aan hem4 ,augu/9us is de dogmaticus d] *ri/elke k]k gewee/4 ,cf4 ,h>nack4 ,dogm4 ,,iii #c-bae4 #aj4 ,het ,augu/9isme 0 me] dan e5e eeuw voorw]p van heftig5 /rd1 het hield de gemo$]5 v]deeld4 ,het vond niet alle5 be/rd+ b ,pelagius1 ,coele/ius1 ,julianus1 de eig5lke ,pelagian51 ma> ook b vele monnik5 9 ,gallie1 ond] wie vooral g5oemd word5 ,joh4 ,cassianus1 ,v9c5tius van ,l]9um1 die 9 zn ,commonitorium niet alle5 de k5m]k5 d] traditie aangeeft ma> aan het slot ook teg5 het /r5ge ,augu/9isme "p kie/1 ,eu*]ius van ,lyon1 ,hil>ius van ,arles1 ,salvianus van ,massilia1 ,fau/us van ,rhegium1 ,g5nadius van ,massilia1 s*rv] van de fide sua ceu de dogmatibus ecclesia/icis 9 #hh capita4 ,aan ,augu/9us' zde /ond51 behalve ,possidius van ,calama 9 ,numidi1 ,orosius van ,brac>a 9 ,spanje1 ,m>ius ,m]cator 9 ,con/ant9opel e4 a4 vooral ook ,prosp] ,aquitanus1 ,vigilius van ,tapsus 9 ,numidi1 ,fulg5tius van ,ruspe1 s*rv] van de fide ad ,petrum seu de regula v]ae fidei1 e5 korte s*ets van de ho(dwa>h$5 des gelo(s1 ,caes>ius van ,arles1 ,avitus van ,vi5na e4 a4 ,de synode te ,orange 9 #ebi gaf 9 d5 /rd wel e5ige besliss+ t5 gun/e van ,augu/9us1 ma> voorkwam niet1 dat semipelagiaans*e d5kbeeld5 hoe lang] hoe me] +ang vond54 ,de gratia praev5i5s w]d aang5om51 ma> de gratia irresi/ibilis en de p>ticuli]e pra$e/9atie to* niet besli/ aanva>d1 ,wigg]s4 ,v]su* e9] pragm4 ,d>/ellung des ,augu/4 u4 ,pelag4 ,hamburg1 ,p]!s1 #b ,!ile4 #ahcc4 ,id4 ,zeits4 f4 d4 hi/4 ,!ol4 #ahed-ahei beh&elt d5zelfd5 /rd van ,gregorius tot ,gotts*alk4 ,h>nack1 ,d4 ,g4 ,,iii #bai f4 ,9 het v]volg bleef er van het ,augu/9isme niet veel ov]4 ,paus ,gregorius de ,groote #fjd1 naa/ ,augu/9us1 ,hi]onymus en ,ambrosius wel de vi]de groote k]kle]a> g5oemd1 heeft niets nieuws voortgebra*t1 ma> heeft de ideen d] vroeg]e k]kle]a>s zi* toegeeig5d en voor het lev5 op vel]lei wze v]w]kt4 ,zne ri*t+ is practis* en tegelk my/is*-allegoris*4 ,h heeft ge5 sy/eem gevormd1 ma> e5v\dig het v]kreg5e bewa>d1 de dogmata voor cl]us en leek paskla> gemaakt1 en vooral de v]s*ill5de middela>s en middel5 7engel51 heilig51 ,*ri/us1 aalmoes1 zielmis1 vagevuur1 boete7 ges*ematise]d1 die het d5 v]zwakt5 wil des m5s*5 mogelk mak51 om van de /raff5 d] zonde bevrd te word54 ,door dit alles heeft h met tr\we zorg ge>beid aan de opvo$+ d] nieuwe volk5 en aan de vorm+ van d5 cl]us4 ,h heeft de uitw5dige wettelke religie d] rooms*e k]k gesanctione]d1 en aan het middeleeuws* ka?olicisme zn eig5lke type gegev54 ,h is de sluit/e5 d] oude1 de grond/e5 d] nieuwe w]eld4 ,door zne liturgis*e ges*rift5 en door zn k]kgezang heeft h d5 rooms*5 cultus ond] de ,g]man5 +evo]d4 ,door popul>ise]+ van de dogmata d] k]kvad]s heeft h de le] d] k]k practis* bruikba> gemaakt voor de onbes*aafde1 heid5s*e ,g]man5 en bgelo(1 askese1 w]kheiligheid bevord]d4 ,met ,boe?ius en ,cassiodorius heeft h op de vorm+ en het ont/aan d] wet5s*ap b de ,g]man5 groot5 invlo$ geoef5d4 ,cassiodorius #efe s*reef e5 ,lib] de artibus ac discipl9is lib]alium litt]>um en besprak da>9 de beteek5is van elk d] #g vre kun/5 en gaf 9 zn w]k de in/itutione div9>um litt]>um e5e me?odologie d] !ol4 /udie4 ,boe?ius heeft door zne v]tal+5 en v]kl>+5 van de logika van ,ari/oteles1 de ,isagoge van ,porphyrius de k5nis en het gebruik d] grieks*e philosophie b de ,g]man5 +eleid4 ,en ,gregorius heeft de !ologie 9 de k]k na> de ,g]man5 ov]gebra*t1 ,h>nack1 ,d4 ,g4 ,,iii #bcc-bdd4 ,lau1 ,gregor4 ,i na* se9em ,leb5 und se9] ,lehre ges*ild]t1 ,leipzig #ahde1 art4 9 ,h]zog4 ,alzog1 ,patrologie #ejj4 ,b alle gemis van cultuur en b de onru/ d] volksv]huiz+ kon er 9 d5 e]/5 td ond] de g]maans*e volk5 van e5 wet5s*appelk lev5 ge5 sprake zn4 ,de e]/e spor5 zn te v9d5 9 de bbelv]tal+ en de ariaans*e gelo(sbeld5is van ,ulfilas #chc4 ,teg5 het e9de d] #e;e eeuw w>5 de ,oo/-en ,we/go!n1 ,v&al51 ,suev51 ,b\rgondi]s1 ,h]cul]s1 ,longob>d5 enz4 re$s gek]/5d 9 ariaans*5 z94 ,ma> ,clovis #dha-eaa nam met zn ,frank5rk het rooms*e ,*ri/5dom aan4 ,patrik1 s*rv] van ,confessiones1 is apo/el d] ,i]5 #dfe4 ,s*otl& w]d gek]/5d door ,columba #eig4 ,de ,angelsaks5 w]d5 beke]d door ,augu/9us met #dj monnik51 da>he5 gezond5 door ,paus ,gregorius ,i 9 #eif4 ,fridol9us en ,columbanus #fae e4 a4 w]kt5 9 ,frankrk en ,itali2 de laat/e liet belangrke briev5 en ook e5 regula co5obialis na4 ,allemanni1 ,bei]51 ,?ur+51 ,friesl& enz4 w]d5 9 de #f;e en #g;e ,e4 gek]/5d4 ,bonifacius is de apo/el d] ,duits*]s 9 de #h;e eeuw #gee1 ,j4 ,p4 ,mull]1 ,bonif4 e5e k]khi/4 /udie1 ,am/4 #ahfi4 ,de ,saks]s w]d5 't laat/ ond] ,k>el d5 ,groote door oorlog5 #ggb-hjd toegebra*t1 en het ,noord5 vooral door ,ansg> #hfe4 ,e5 d] e]/e dogmatici is ,isidorus ,hispal5sis #fcf2 zne ges*rift5 zn van grammatis*51 hi/oris*51 ar*aeologis*51 dogmatis*51 moreel5 en ascetis*5 inh\d en omvatt5 al wat 9 di5 td te wet5 viel4 ,h br5gt de klassieke en patri/is*e gele]dheid ov] tot zn volk4 ,h is niet oorspronkelk1 ma> geeft uittreksels uit heid5s*e en *ri/elke w]k54 ,9 zn ,orig9um sive etymologi>um libri ,,xx spreekt h 9 boek #f ov] de ,s*rift1 9 boek #g ov] ,god1 de engel51 pr(et51 apo/el51 cl]ici1 geloovig51 9 boek #h ov] de k]k1 9 boek #i ov] de volk54 ,zne ,libri ,,iii ,s5t5ti>um s4 de summo bono is vooral geexc]pe]d uit ,augu/9us en ,gregorius en is e5 voorbeeld voor de middeleeuws*e s5t5tiev]zamela>s gewee/4 ,boek ,i h&elt ov] ,god1 s*epp+1 td1 w]eld1 zonde1 engel1 m5s*1 ziel1 ,*ri/us1 ,h4 ,gee/1 k]k1 kett]1 wet1 ,s*rift1 ,oud en ,nieuw ,v]bond1 geb$1 doop1 m>tyrium1 wond]51 anti*ri/1 w]elde9de2 boek ,,ii en ,,iii zn van e?is*5 inh\d4 ,het is e5 comp5dium1 dat het !ologis* kapitaal d] vorige eeuw5 aan het ,g]maans*e volk ov]lev]t4 ,ma> tot e5e zelf/&ige bew]k+ kwam het niet4 ,k>el de ,groote tra*tte wel met geweld de oude cultuur 9 het ,frank5rk intevo]54 ,en ind]daad ontbrak het 9 de k>ol+is*e p]iode niet aan mann5 van groote gele]dheid1 ma> vltig v]zamel5 en onzelf/&ig reproduce]5 blv5 to* de k>akt]trekk5 van de p]iode1 die met de #g;e ,e4 beg9t en e]/ met de krui/o*t5 e9digt4 ,augu/9us en ,gregorius w>5 de autoriteit54 ,de voornaam/e ond] deze k>ol+is*e !olog5 0 ,alcu9us #hjd1 die het adoptianisme van ,elip&us van ,tol$o en ,felix van ,urgel be/re$ 9 ,lib] contra ha]es9 ,felicis1 ,libri ,,vii contra ,felicem en ,libri ,,iv adv4 ,elip&um en voorts nog s*reef de fide sanctae et individuae ,tr9itatis ,libri ,,iii1 de ,tr9itate ad ,fr$egisum quae/iones en ,libellus de processione ,sp4 ,si4 ,9 al deze w]k5 toont ,alcu9us zne v]tr\wdheid met de w]k5 d] k]kvad]s1 h we]legt de adoptiaans*e dwal+5 met dezelfde argum5t5 die vroeg] teg5 het ,ne/orianisme b4v4 door ,cyrillus w]d5 gebezigd4 ,de /udie van ,augu/9us leidde ,gotts*alk 9 de #i;e ,e4 tot beld5is d] gem9a pra$e/9atio2 h vond /eun b ,prud5tius van ,troyes1 ,remigius van ,lyon1 ,ratramnus1 ,lupus van ,f]rires e4 a41 ma> w]d tev5s heftig be/r$5 door ,rhabanus1 ,h9km>1 ,erig5a4 ,het filioque kwam uit ,spanje 9 het ,frank5rk en w]d opg5om5 9 't symbool4 ,re$s op de synode te ,g5tilly #gfg _h m5 de ov]tuig+1 dat het symbolis* 04 ,het w]d met tal5t door ,k>els !olog5 v]d$igd1 ,alcu9us de processione ,sp4 ,si41 ,!odulf van ,orleans de ,spiritu ,s4 ,de synode te ,ak5 #hji besli/e1 dat 't filioque 9 het symbool behoorde4 ,de beeld5v]e]+ vond 9 het ,frank5rk teg5kant+1 de #g;e oecum5is*e synode1 die s]vitium en adoratio d] beeld5 v]langde1 w]d niet erk5d1 ma> na de #i;e eeuw zweeg all5gs de oppositie4 ,en e9delk w]d 9 de k>ol+is*e p]iode ook nog de mis v]d] ontwikkeld1 vooral door ,pa*asius ,radb]tus1 lib] de corpore et sangu9e dom9i #hca1 die be/r$5 w]d door ,rhabanus en ,ratramnus4 ,radb]tus is ook bek5d als s*rv] van e5 comp5dium de fide1 spe et c>itate1 dat gelo(swa>h$5 tot e5 zek] geheel sam5vat4 ,vooral v]di5t 9 deze p]iode nog g5oemd te word5 ,joh4 ,scotus ,erig5a #hia1 (s*oon h me] ?uis hoort 9 de philosophie dan 9 de !ologie4 ,h is niet de vad] d] s*ola/iek ma> d] speculatieve !ologie4 ,h sluit zi* aan b de gnosis van ,orig5es en de my/iek van ,pseudo-dionysius4 ,zne grondg$a*te is de neoplaton4 emanatiele]4 ,9 zn w]k de divisione naturae zegt h e]/1 dat !ologie en philosophie eig5lk n zn4 ,de recta ratio en de v]a auctoritas /rd5 niet4 ,de fides heeft ha> wa>heid1 als !ologia 1 affirmativa1 9 ,s*rift en traditie1 ma> de r$e1 als !ologia negativa1 1 ontdoet deze wa>heid van h>e omhulsel5 en spoort er de idee van op4 ,zoo v]&]t h de dogmatis*e wa>heid 9 e5 kosmis* en !ogonis* proces4 ,al 't znde vat h sam5 ond] n begrip1 natura1 welke 9 #d ,/uf5 van 't znde1 door d5 ,logos he51 9 de v]s*n+sw]eld zi* op5ba>t en we] tot ,god t]ugke]t4 #aa4 ,na de ti5de eeuw1 het saeculum obscurum1 ontwaakt er ov]al e5 nieuw lev54 ,van het kloo/] te ,clugny gaat er e5e religieuse re=matie uit1 die 9 de b$elord5 d] #ab;e eeuw zi* voortzet4 ,de vroomheid wordt opgevat als e5 navolg5 en naboots5 van het lev5 van ,jezus1 vooral 9 zne laat/e ld5sweek4 ,de krui/o*t5 br5g5 nieuwe g$a*t5 en v]ruim5 d5 gezi*tskr+4 ,de ma*t d] ,paus5 neemt toe en /elt zi* niets m9d] dan de w]eldhe]s*app tot ha> ideaal4 ,de wet5s*ap krgt 9 de ,univ]siteit5 e5e eig5 kweekplaats en tre$t 9 de !ologie op als s*ola/iek4 ,!ologia s*ola/ica duidt1 9 ond]s*eid+ van de !ologia positiva1 die de dogmata 9 e5v\dig51 !tis*5 vorm voordraagt1 aan1 dat de dogmatis*e /( na> e5e wet5s*appelke1 9 de s*ol5 gebruikelke me?ode1 v]w]kt wordt4 ,s*ola/iek is op zi*zelve niets &]s dan wet5s*appelke !ologie4 ,z beg9t1 wa> de !ologia positiva e9digt4 ,deze is tevr$51 als z de dogmata heeft uitgesprok5 en bewez54 ,ma> de !ologia s*ola/ica gaat van die dogmata als h>e pr9cipia uit1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #b en #h1 en tra*t van da> uit door r$5e]+ d5 sam5hang d] dogmata op te spor51 diep] 9 de k5nis d] geop5ba>de wa>heid 9 te dr+51 en ze teg5 alle be/rd+ te v]d$ig54 ,9 de ,middeleeuw5 kreeg de s*ola/iek e*t] door v]s*ill5de om/&igh$5 e5 bepaald k>akt]1 dat ha> 9 discr$iet heeft gebra*t4 ,t5 e]/e 0 het 9 de ,middeleeuw5 met bronn5/udie ze] droevig ge/eld4 ,de wa>nem+ w]d 9 !orie niet als pr9cipium d] k5nis geloo*5d1 ma> feitelk legde m5 zi* e5v\dig b de ov]lev]+ ne] en me5de m51 dat de vroeg]e gesla*t5 de wa>nem+ al voldo5de hadd5 toegepa/ en voll$ig 9 de boek5 hadd5 ne]gelegd4 ,physica1 m$icn51 psy*ologie enz41 alles w]d uit boek5 be/ude]d4 ,9 de !ologie lag de /( voll$ig voor oog5 9 de ,s*rift1 ma> vooral 9 de traditie1 9 de k]kvad]s1 concilin enz4 ,de s*ola/iek /ond da> niet kritis* en skeptis*1 ma> k9d]lk geloovig teg5ov]4 ,het gelo( 0 uitgangspunt d] s*ola/iek4 ,m5 zo*t de dogmatis*e /( 9 de ,s*rift en de traditie en nam ze aan zond] e5ige kritiek4 ,van de ,s*rift kwam da>b dikw]f niet veel te re*t4 ,hebreeuws* en grieks* k5de m5 niet4 ,grammaticale en hi/oris*e z9 ontbrak s*i] geheel4 ,m5 haalde de /( vooral uit de k]kvad]s1 uit ,augu/9us1 ,hil>ius1 ,ambrosius1 ,hi]onymus1 ,gregorius1 ,isidorus1 ,pseudodionysius1 ,damasc5us en ,bo?ius4 ,da>b kwam nu 9 de twe$e plaats1 dat het d5k5 door de logis*e ges*rift5 van ,ari/oteles all5gs geoef5d w]d1 om deze dogmatis*e /( dialectis* en sy/ematis* te v]w]k54 ,e]/ w>5 er van ,ari/oteles sle*ts de beide logis*e ges*rift5 de categoriis en de int]pretatione 9 latns*e v]tal+1 b5ev5s de inleid+ van ,porphyrius op de categorin1 en v]s*ill5de comm5t>5 vooral van ,bo?ius bek5d2 van ,plato _h m5 sle*ts e5 g$eelte van d5 ,timaeus 9 v]tal+ en voorts aanhal+5 b ,augu/9us1 pseudo-,dionysius e4 a4 ,de wet5s*ap buit5 de !ologie 0 9 het trivium en quadrivium v]deeld en 0 v]vat 9 het encyclopa$is* w]k van ,cassiodorius4 ,e]/ s$]t 't midd5 d] #ab;e eeuw w]d het ,organon van ,ari/oteles voll$ig bek5d en 9 't beg9 d] #ac;e eeuw ook zne &]e w]k5 ov] metaphysica1 physica1 psy*ologie en e?iek4 ,aan deze philosophie ontle5de m5 de dialectis*e me?ode1 ma> voorts ook all]lei problem5 en kwe/ies ov] de v]h\d+ van gelo( en r$e1 !ologie en philosophie1 ov] de realiteit d] algeme5e begripp51 ov] de eig5s*app5 ,gods1 de wond]51 de s*epp+ van eeuwigheid1 de ziel enz4 ,ari/oteles w]d praecursor ,*ri/i 9 naturalibus1 ev5als ,johannes de ,doop] 9 gratuitis4 ,all]lei kosmologis*e1 natuurkundige1 psy*ologis*e1 philosophis*e /( w]d da>door 9 de dogmatiek opg5om54 ,de dogmatiek 0 ge5 gelo(sle] me] ma> w]d e5 sy/eem d] philosophie1 e5e encyclopa$ie d] wet5s*ap1 wa>9 all]lei wsge]ige /( w]d opg5om5 ma> wa>9 de religie dikw]f te kort kwam4 ,en e9delk w]d heel dit s*ola/iek sy/eem voorg$rag5 9 e5 vorm1 die hoe lang] hoe me] tot ern/ige b$5k+5 aanleid+ gaf4 ,niet alle5 w]d de /( zoo dialectis* bew]kt1 zoo ha>fn uitgeploz5 en zoo juri/is* beh&eld1 dat de sam5hang met het religieuse lev5 d] geme5te geheel w]d v]brok52 b voorkeur hield m5 zi* bezig met all]lei spitsvondige kwe/in ov] engel5 en duivel51 hemel en hel enz4 ,ma> de que/ionaire vorm1 wa>9 alles gegot5 w]d1 bevord]de d5 twfel en liet auctoritas en ratio dikw]f geheel uite5gaan en v&ig teg5ov] elk&] /aan4 ,m5igmaal s*nt de zaak van e5 dogma geheel v]lor52 ma> e5 enkel b]oep op e5 tek/1 op e5 k]kvad] maakt alles we] go$4 ,de indruk blft e*t]1 dat het er met het dogma hopeloos b/aat4 ,de taal 0 op d5 duur niet ges*ikt1 om met d5 inh\d van het sy/eem te bevr$ig54 ,het b>ba>s* latn1 dat m5 s*reef 0 na> de opm]k+ van ,pauls5 wel e5 bews1 dat m5 zelf/&ig da*t en vr de woord5 vormde1 die m5 voor zne d5kbeeld5 van noode _h1 ma> kon to* niet voldo51 zoodra de z9 voor het klassieke1 het e5v\dige s*oon we] e5ig]mate ontwaakte4 #ab4 ,de s*ola/iek v]loopt 9 drie p]iod51 9 e5e aetas vetus1 m$ia en nova4 ,ze beg9t met ,anselmus4 ,deze leeft nog 9 het naef v]tr\w51 dat het gelo( tot wet5 kan v]hev5 word51 en beproeft dat voor het be/aan van ,god 9 zn ,monologium1 en voor de m5s*word+ en voldo5+ 9 zn ,cur ,deus homo4 ,h doet het nog niet 9 d5 ari/otelis*-s*ola/is*5 vorm1 ma> me] 9 d5 z9 van ,plato's dialog52 to* neemt de s*ola/is*e speculatie b hem e5 aanvang4 ,lomb>dus gaf 9 zne ,s5t5ti>um libri ,,iv niet enkele tractat51 zooals ,anselmus1 ma> e5 voll$ig dogmatis* en e?is* h&boek4 ,h lev]de d5 tek/ voor de s*ola/ieke !ologie1 en maakt zelf re$s e5 ruim gebruik van de philosophie1 tot v]duidelk+ en v]d$ig+ d] wa>heid4 ,alex&] ,halesius s*reef e5e ,summa univ]sae !ologiae1 welke eig5lk re$s e5 comm5ta> is op het w]k van ,lomb>dus2 ma>1 t]wl deze ov] e5 ond]w]p 9 e5s t5 e9de toe voortr$5e]t1 kle$t ,halesius zne g$a*t5 9 e5 /r5g dialectis*51 syllogi/is*5 vorm4 ,da>m$e 0 de s*ola/is*e me?ode voorgo$ geve/igd4 ,het g+ niet geheel zond] /rd4 ,vel5 hadd5 bezwa> teg5 het gebruik van ,ari/oteles 9 de !ologie4 ,er blev5 t5 all5 tde ,platonici1 die ,plato veel me] 9 ov]e5/emm+ a*tt5 met de k]kle]4 ,johannes van ,salisbury1 ,g]ho*1 ,wal!r van ,/4 ,victor1 ,petrus ,cantor1 ,alanus ab insulis1 ,willem van ,auv]gne e4 a4 wez5 op de gev>5 d] philosophie2 en ,abael>d s*e5 e5 afs*rikwekk5d voorbeeld4 ,ma> de s*ola/is*e me?ode1 door b]oemde mann5 g$ekt1 won veld4 ,weldra w]d ,ari/oteles' wsbege]te1 (s*oon hi] en da> gewzigd1 de be/e v]d$ig+ d] k]kle] gea*t4 ,het voll$ig/ w]d na> deze me?ode de dogmatiek bew]kt door ,alb]tus ,magnus #abhj1 ,?omas ,aqu9as #abgd en ,bonav5tura #abgd4 ,alle drie s*rev5 e5 comm5ta> op het w]k van ,lomb>dus1 en w]d5 da>9 lat] door vel5 gevolgd4 ,fleury telde er 9 zn td re$s #bdd4 ,bov5di5 s*reef ,alb]tus e5 ,summa !ologiae 7onvoltooid7 en e5 ,summa de creaturis2 ,?omas e5 ,summa !ologiae 7onvoltooid71 en ,summa de v]itate ca?4 fidei contra g5tiles2 ,bonav5tura e5 ,breviloquium4 ,alle drie hebb5 de s*ola/iek algeme5 9 e]e gebra*t1 aan de !ologie e5e e]eplaats v]zek]d ond] de wet5s*app51 en met buit5gewone d5kkra*t de diep/e problem5 beh&eld4 ,ma> de s*ola/iek heeft zi* niet op die hoogte kunn5 h\d54 ,b ,duns ,scotus #acjh is het v]tr\w5 al ges*okt4 ,h v]w]pt het nom9alisme1 ma> be/rdt ,?omas to* ov]al1 wa> h ma> durft en kan4 ,de ,franciscan] de ,rada #afjh telde lat] 9 zne ,controv]siae !ol4 int] ,?omam et ,scotum1 ,colon4 #afbj niet m9d] dan #hf punt5 van ges*il op4 ,de voornaam/e da>van w>5 die ov] de k5ba>heid ,gods1 het ond]s*eid 9 de goddelke eig5s*app51 de erfzonde1 de v]di5/5 van ,*ri/us1 enz4 en vooral ook de onbevlekte ontvang5is van ,m>ia4 ,scotus is nog wel reali/1 ma> h is ook sceptis* en plaat/ !ologie en philosophie naa/ elka>1 ,w]n]1 ,joh4 ,duns ,scotus1 ,wi5 #ahha4 ,de philosophie b]eikt ,god niet1 de !ologie ru/ alle5 op gezag1 op op5b>+4 ,ma> vooral het nom9alisme droeg tot v]val d] s*ola/iek b2 het 0 al opgekom5 b ,roscell9us1 ,b]5g>ius1 ma> won vooral t]re9 9 de #ad;e en #ae;e eeuw4 ,petrus ,aureolus #acba1 s*rv] van e5 comm5ta> op ,lomb>dus en van ,quodlibeta zei1 dat de univ]salia niet objectief 9 de d+5 be/ond51 ma> sle*ts g$a*t5 w>52 het w]kelke is altd individueel4 ,willem ,dur& de ,/4 ,porciano #accb ontk5de de univ]salia en loo*5de 't wet5s*appelk k>akt] d] !ologie1 ze is ge5 e5heid1 ze kan de wa>heid d] dogmata niet aantoon5 en de grond5 er teg5 niet we]legg54 ,willem van ,occam #acdi1 die d5 paus alle ma*t ontzegde ov] w]eldlke vor/51 dez5 9 hun v]zet teg5 d5 paus /eunde ma> ook op zn beurt bes*]m+ van hem vroeg1 viel zo[el de s*ool van ,?omas als die van ,scotus aan4 ,h s*iep er behag5 91 om de onzek]heid d] !ologie aan te toon52 be/aan1 e5heid1 alma*t ,gods1 e9digheid d] w]eld1 on/(felkheid d] ziel1 noodzakelkheid d] op5b>+ enz41 alles is onbewsba>4 ,alles is alle51 wl ,god het zoo wil4 ,er zn ge5 r$ewa>h$54 ,god kon m5s* ma> h kon ook e5 /e5 word54 ,het ,platonisme en ,augu/9isme v]dwnt uit de !ologie4 ,alles wordt willekeur4 ,de !ologie gaat ond] 9 skepticisme4 ,al bleef 9 de s*ol5 ook mee/ het realisme he]s*53 het _h to* ge5 s*epp5de kra*t me]1 de vorm w]d /v]1 de taal b>ba>s*]1 de me?ode spitsvondig]2 subtiliteit v]v+ grondigheid1 o/5tatie kwam 9 de plaats van wet5s*appelk5 ern/1 dogmatiek onta>dde 9 e5 e9deloos dispuut4 ,da>b kreeg het nom9alisme van ,occam aanhang]s1 ,adam ,goddam1 ,arm& de ,beauvoir1 ,rob]t ,holkot1 van wi5 het gezegde h]kom/ig z\ zn1 dat iets 9 de !ologie wa> en 9 de philosophie vals* kan zn1 ,joh4 ,buridan1 ,petrus van ,alliaco en ,gabril ,biel #adie1 d5 laat/5 s*ola/icus4 ,litt]atuur ov] de ,s*ola/iek3 ,al/$1 ,!ol4 s*ol4 didact4 #afjh p4 #d-h4 ,voetius1 ,disp4 ,i #ab-bi4 ,ueb]weg1 ,grundriss d] ,ges*4 d] ,philos4 ,b& ,,ii4 #f;e ,aufl4 #ahha4 ,w9delb&1 ,ges*4 d] ,philos4 #ahib ,s4 #bjg-bgd4 ,ritt]1 ,ges*4 d] ,philos4 ,bd4 ,,vii-,,viii4 ,erdman1 ,grundriss d] ,ges*4 d] ,philos4 ,i #bdj f4 ,ba*1 ,dogm4 ges*4 des ,m4 ,a4 #b ,bde41 ,wi51 #ahgc1 '#ge4 ,s*wane1 ,dogm4 ges*4 d] mittl4 ,zeit4 #ahhb4 ,h>nack1 ,dogm4 ges*4 ,,iii #cab f41 en &]e dogm5hi/or4 w]k5 van ,hag5ba*1 ,?omasius1 ,seeb]g1 ,nitzs* enz4 ,prantl41 ,ges*4 d] ,logik4 ,bd4 ,,ii-,,iv4 ,h4 ,siebeck1 ,ges*4 d] ,psy*ol4 #b;e ,ab?4 #ahhd4 ,reut]1 ,ges*4 d] relig4 ,aufklrung im ,m4 ,a4 #b ,bde41 ,b]l91 #ahge-gg4 ,w]n]1 ,die ,s*ol4 des spt]5 ,m4 ,a4 #c ,bde41 ,wi51 #ahha4 ,/ckl1 ,ges*4 d] ,philos4 des ,m4 ,a41 #c ,bde41 ,ma9z1 #ahfd-ff4 ,haurau1 ,hi/oire de la philos4 s*ol4 #b;e ed41 ,p>is1 #ahgb1 '#hj4 ,r\sselot1 ,etudes sur la philos4 du moy5-ge41 ,p>is1 #ahdj-db4 ,pi]son1 ,ges*4 van het ,r4 ,ka?4 #c;e deel4 ,id4 ,de ,nom94 et real4 #ahee4 ,nitzs*1 art4 ,s*ol4 ,!ol4 9 ,h]zog4 ,h4 v4 ,eick51 ,ges*4 d] mittelalt4 ,weltans*auung1 ,/uttg>t1 #ahhh4 ,w4 ,kauli*1 ,ges*4 d] ,s*ol4 ,philos4 ,prag1 #ahfc4 ,j4 ,h4 ,lwe1 ,d] ,kampf zwis*5 ,nom4 u4 ,real4 im ,m4 ,a41 se9 ,ursprung und se9 ,v]lauf1 ,prag1 #ahgf4 ,m4 ,maywald1 ,die ,lehre von d] doppelt5 ,wahrheit1 ,b]l91 #ahga1 enz4 #ac4 ,e5 bzond]e vorm van de s*ola/iek 0 de my/iek1 die vroeg] wel als d] s*ola/iek v&ig w]d bes*\wd ma> ?ans bet] 9 ha> a>d en k>akt] wordt v]/aan4 ,de my/ici hebb5 de s*ola/ieke !ologie nooit be/r$52 mann5 als ,hugo en ,ri*>d van ,/4 ,victor hebb5 9 hun traktat5 v]s*ill5de deel5 d] !ologie na> dezelfde me?ode beh&eld als ,lomb>dus1 en omgeke]d hebb5 s*ola/ici zooals ,halesius1 ,alb]tus1 ,?omas1 ,bonav5tura ook vele my/ieke ges*rift5 nagelat54 ,de my/iek wordt zelfs 9 de s*ol4 !ol4 opg5om51 ,?omas ,s4 ,?4 ,,ii1 #b qu4 #agi sq4 ,van e5 /rd en antagonisme is er dus ge5 sprake4 ,da>b komt1 dat k]k en !ologie t5 all5 tde tuss*5 w>e en vals*e my/iek hebb5 ond]s*eid52 het ,neoplatonisme1 het ,gno/icisme1 ,erig5a1 ,alm>i*1 ,eckh>t1 ,mol9os1 ,bhme1 enz4 zn /e$s v]oordeeld1 ma> de ges*rift5 van pseudo-,dionysius1 ,alb]tus1 ,bonav5tura1 enz4 zn altd geprez5 en go$gekeurd door de ,rooms*e k]k4 ,er moet dus ond]s*eid zn tuss*5 de or?odoxe en de pan!/is*e my/iek4 ,de e]/e nu /ond niet v&ig teg5ov] de s*ola/iek4 ,ma> ze 0 er wel van ond]s*eid54 ,t5 e]/e 9 me?ode3 de s*ola/iek volgde de analytis*e me?ode van ,ari/oteles en tra*tte door r$5e]+ uit de e9dige d+5 tot ,god op te klimm52 de my/iek volgde de syn!tis*e me?ode van ,plato en tra*tte uit de hoog]e aans*\w+1 die de ziel door de g5ade b]eikte1 inzi*t te krg5 9 de wa>h$5 des gelo(s4 ,9 oorsprong3 de s*ola/iek ont/ond vooral door het bek5d word5 d] ges*rift5 van ,ari/oteles1 en _h tot object de s5t5tiae van ,lomb>dus1 de my/iek ont/ond vooral door het bek5d word5 d] w]k5 van pseudo-,dionysius1 die 9 't ,we/5 +ang vond5 door de v]tal+ van ,erig5a4 ,9 wez53 de s*ola/iek is de pog+1 om met behulp van de philosophie wet5s*appelke k5nis te v]krg5 van de geop5ba>de wa>heid2 de my/is*e !ologie _h tot object de my/ieke geme5s*ap met ,god1 die aan enkele bevoorre*t5 door bzond]e g5ade ges*onk5 w]d1 en bes*reef nu hoe en langs welk5 weg de ziel da>toe g]ak5 kon en welk li*t van da>uit1 van uit die geme5s*ap met ,god1 v]spreid kon word5 ov] de wa>h$5 des gelo(s4 ,de my/iek 9 dez5 z9 _h t5 all5 tde 9 de *ri/elke k]k h>e v]teg5woordig]s1 en komt 9 me]d]e ( m9d]e mate b alle k]kvad]s voor2 ze hangt t5 nauw/e sam5 met het monnikideaal2 ze gaat uit van de ond]/ell+ dat er niet alle5 e5e k5nis van ,god is door 't v]/&1 ma> ook e5e erv>+1 bev9d+1 geme5s*ap ,gods is door het gemo$4 ,ze sloot 9 de ,middeleeuw5 zi* vooral aan b ,augu/9us1 die het e]/ de diepte van het zielelev5 _h gepeild en 9 onnavolgb>e taal _h we]gegev51 en b pseudo-,dionysius1 die de trapp5 en mlpal5 _h aangewez5 langs welke de ziel uit de e9digheid tot d5 one9dig5 ,god opklimm5 kon4 ,door practis*e oef5+51 zooals askese1 re9ig+1 zelfpnig+1 w]eldvlu*t1 enz4 ( ook door !oretis*e bespiegel+1 zooals auditio1 lectio1 oratio1 cogitatio1 consid]atio1 m$itatio1 kan de ziel hi] op a>de re$s kom5 tot e5 toe/& van aans*\w5 ( g5iet5 van ,god4 ,zoo wordt de my/iek opgevat en bes*rev5 9 v]s*ill5de w]k5 van ,b]n>d van ,clairvaux1 ,hugo en ,ri*>d van ,/4 ,victor1 ,bonav5tura1 ,?omas1 ,g]son en ,?omas ,kempis4 ,ma> het lag voor de h&1 dat de my/iek1 alzoo d5 nadruk legg5de op de contemplatie1 de k5nis g+ g]+s*att52 9 de g5iet+ des h>t5 g+ de held]heid des bewu/zns1 de wa>de d] k5nis te loor2 ze kwam ond] invlo$ m5igmaal van 't neoplatonisme en kreeg bv4 b ,eckh>t #acbg e4 a4 e5 pan!/is*5 trek1 ,w4 ,preg]1 ,ges*4 d] deuts*5 ,my/ik im ,m4 ,a41 #b ,bde4 ,leipzig #ahge-ha4 ,grres1 ,die *ri/4 ,my/ik1 #b;e ,aufl4 #e ,bde4 ,reg5sburg #ahhj4 ,h>nack1 ,d4 ,g4 ,,iii #cad f4 #cgd f4 ,art4 ,my/4 9 ,h]zog4 ,de dogm5ges*4 en philos4 w]k51 bov5 b de s*ol4 g5oemd1 b5ev5s de monographien ov] ,taul]1 ,eckh>t1 enz4 ,kleutg51 ,!ol4 d] ,vorzeit ,,iv #di f4 ,v]d]e litt]4 b ,kihn1 ,encycl4 u4 ,me?odol4 d] ,!ol4 #ahib4 ,s4 #dec f4 #ad4 ,het ontbrak e*t] 9 de ,middeleeuw5 niet aan prote/5 teg5 de ri*t+1 wa>9 k]k en !ologie zi* ontwikkeld54 ,v]s*ill5de sect5 trad5 er op1 ,ka?>51 ,albig5z51 de volgel+5 van ,amalrik van ,b5a1 ,david van ,d9ant1 ,ortlieb1 de secte des vren gee/es enz4 en v]nieuwd5 de oude mani*ees*e en gno/is*e dwal+51 ,reut]1 ,ges*4 d] relig4 ,aufklrung im ,m4 ,a4 ,b]l9 #ahge-'gg4 ,l4 ,fla!1 ,ges*4 d] ,ketz] im ,m4 ,a4 #c ,bde4 ,/uttg>t #ahde4 ,kurtz1 ,lehrb4 d] ,kir*4 ges*4 #ajh4 ,dll+]1 ,beitrge zur ,sekt5ges*4 des ,m4 ,a4 #b ,?4 ,mn*51 ,beck1 #ahij4 ,de ,wald5z5 kwam5 met ,rome 9 conflict door hun le] van de vrheid d] pr$ik+1 ,comba1 art4 9 ,h]zog1 ,haupt1 ,wald5z]?um und ,inquisition im sd/l4 ,deuts*l4 ,freiburg1 ,mohr1 #ahij4 ,9 vele kr+5 0 er e5 t]ugke] tot ,augu/9us en ,paulus4 ,bradw>d9a #acdi trad 9 e5 ges*rift de causa ,dei contra ,pelagium op als e5 mo$ig v]d$ig] van de g5ade ,gods1 ,le*l]1 ,de ,?4 ,bradw>d9a comm5tatio1 ,lips4 #ahfc en art4 9 ,h]zog4 ,wiclif #achd 0 van hem afhankelk gelk ,hus #adea op zn beurt w$] van ,wiclif4 ,wiclifs w]k5 word5 s$]t #ahhb uitgegev5 door de ,wiclif ,society te ,lond54 ,zne le] wordt het be/ gek5d uit zne ,summa 9 #ab boek51 v]kort en sy/ematis* sam5gevat 9 zn ,trialogus1 uitgeg4 door ,le*l]1 uit zne v]h&el+ de ,*ri/o et suo adv]s>io ,anti*ri/o uitgeg4 door ,budd5sieg1 en uit zn tractaat de ecclesia uitgeg4 door ,los]?4 ,dat ,hus geheel van ,wiclif afhankelk is1 is aangetoond door ,los]?1 ,hus und ,wiclif1 ,prag4 u4 ,leipz4 #ahhd4 ,zelfs b9n5 de k]k /ond5 vel5 op1 die e5 re=matie 9 capite et membris v]langd54 ,petrus d' ,ailly #adbe1 ,g]son #adbi1 ,nic4 van ,clmanges #adad1 ,nicolaus ,cusanus #adfd e4 a4 v]d$igd5 het episcopale /elsel2 en de re=matoris*e concili5 van ,pisa #adji1 ,con/anz #adad en ,bazel #adca sprak5 zi* uit 9 di5 gee/4 ,het concilie te ,con/anz 9 de #d;e en #e;e zitt+ v]kla>de1 dat e5 oecum5is* concilie zn gezag onmiddellk van ,*ri/us _h en dat de paus ook da>aan ond]worp5 04 ,ma> al deze re=matin hadd5 we9ig succes4 ,ze w>5 kritiek van 't be/a&e van uit e5zelfde beg9sel1 ,h>nack ,d4 ,g4 ,,iii #djh f4 #egj f4 ,en to5 9 de #af;e eeuw de ,prote/4 re=matie opkwam1 nam de ,rooms*e k]k ook weldra teg5 ha> positie4 ,vr het concilie te ,tr5te w>5 de voornaam/e !olog5 ,cajetanus #aecd1 ,dr4 ,eck #aedc1 ,co*laeus #aeeb1 ,sadoletus #aedg e4 a4 ,ze ond]s*eid5 zi* nog da>door1 dat ze vrmo$ig de gebrek5 d] k]k erk5n54 ,hun ges*rift5 zn mee/ polemis* teg5 de ,h]vorm]s4 't ,m]kwa>dig/ is ,dr4 ,eck's ,en*iridion locorum omnium adv4 ,lu!rum et alios ho/es ecclesiae #aebe1 dat tot #aegf toe #df maal w]d h]drukt1 ,hugo ,lmm]1 ,die vortrid5t4 ka?4 ,!ol4 des ,re=mationszeitalt]s1 ,b]l9 #aheh4 ,de !ologie 01 vooral door d5 spot d] ,humani/51 9 discr$iet2 op de ,middeleeuw5 zag m5 t]ug als e5 td van go?is*e b>ba>s*heid2 en ook de vrom5 v]langd5 me] e5v\d en wa>heid1 me] practis* ,*ri/5dom4 ,er behoorde voor de ,rooms*e !olog5 e5ige mo$ toe en er 0 ook e5ige td voor noodig1 om tot bez9n+ te kom5 en d5 draad d] s*ola/iek we] op te vatt54 ,het concilie te ,tr5te nam wel v]s*ill5de besluit5 t] re=matie1 ma> koos zoo /]k mogelk teg5 de ,prot4 re=matie "p4 ,de dogmata1 wa>ov] met de re=matie ges*il 01 zooals de le] van de traditie1 de zonde1 d5 vren wil1 de re*tva>dig+1 de sacram5t51 w]d5 kras en duidelk1 9 rooms*5 z91 ge=mule]d2 ma> de ond]l+e v]s*ill5 liet m5 ru/54 ,de kwe/ie van paus en concilie1 van ,?omisme en ,scotisme enz4 w]d niet besprok5 ( zoo omzi*tig mogelk beh&eld1 ,h>nack1 ,d4 ,g4 ,,iii #ehh f4 ,h]zog #af1 #d f4 en de da> aangeh4 litt4 ,b geleg5heid1 dat m5 te ,tr5te b]aadslaagde ov] het h\d5 van voorlez+5 ov] de ,h4 ,s*rift 9 alle kloo/]s1 /elde e5 ,b5$ictn]abt voor1 om e5 v]bod d] s*ola/iek da>aan toe te voeg54 ,ma> de ,dom9ikaan ,soto nam het woord1 we]legde de bezw>51 prees het nut d] s*ola/iek en vond algeme5 in/emm+1 ,kleutg51 ,!ol4 d4 ,vorzeit ,,iv #hj4 ,langzam]h& w]d de s*ola/iek 9 h>e e]e h]/eld1 ma> met wzig+4 ,mel*ior ,canus #aefj wdt 9 zn w]k de locis !ologicis e5 geheel boek aan de v]d$ig+ d] s*ola/iek1 lib4 ,,viii3 de auctoritate s*ola/icorum doctorum en geeft toe dat vele s*ola/ici aan v]s*ill5de f\t5 zi* hebb5 s*uldig gemaakt2 h keurt die gebrek5 af ma> v]d$igt besli/ de s*ola/is*e me?ode4 ,ze w]d v]e5v\digd en van ov]drv+ ontdaan1 ma> ov]ig5s beh\d54 ,e5e twe$e v]&]+ be/ond hi]91 dat ,lomb>dus me] en me] voor ,?omas plaats maakt4 ,9 de ,middeleeuw5 w>5 de ,s5t5tiae van ,lomb>dus het dogmatis* h&boek gewee/2 en ook na de h]vorm+ s*rev5 ,soto #aefj1 ,maldonatus #aehc1 ,e/ius #afjh en &]5 nog comm5t>5 op dat w]k4 ,ma> de b]oemde ,cajetanus lev]de e5 comm5ta> op de ,summa van ,?omas4 ,en ,franziscus ,vittoria #aeff1 ,hironymus ,p]ez #aeef1 ,b>?4 van ,torres #aeeh e4 a4 volgd5 zn voorbeeld4 ,teg5 het e9de d] #af;e eeuw 0 ,lomb>dus 9 de mee/e s*ol5 door ,?omas v]vang52 deze 0 zuiv]d]1 uitgebreid]1 me?odis*]1 en drong diep] 9 de dogmata door dan ,lomb>dus4 ,voorts 0 ook dit nog e5 ond]s*eid tuss*5 de oude en de nieuwe s*ola/iek1 dat de laat/e veel nauw] met de positieve !ologie zi* v]bond4 ,9 de ,middeleeuw5 w]d de positieve dogmatiek1 d4 i4 het bews voor de wa>heid uit ,s*rift en traditie1 bna geheel v]wa>loosd2 ma> nu w]d deze 9 de dogmatiek opg5om5 en met groote gele]dheid bew]kt4 ,canus s*reef e5 eig5 w]k ov] de bewsbronn51 die h loci !ologici noemt2 door alle neo-s*ola/ici ,greg4 van ,val5tia1 ,su>ez1 ,bannez1 ,diego ,ruyz1 enz4 wordt de /udie van ,s*rift en traditie v]ig beoef5d4 ,exegese1 k]khi/orie1 patri/iek1 ar*aeologie1 enz4 word5 eig5e1 zelf/&ige wet5s*app54 ,!ologie is nog iets &]s en me] dan dogmatiek4 ,en omdat e9delk de nieuwe s*ola/ici niet die ru/ g5ot5 als de !olog5 9 de ,middeleeuw51 ma> van alle zd5 w]d5 aangevall5 en op alle punt5 de ,rooms*e le] hadd5 te v]d$ig51 bleef er voor de subtiele kwe/ies en de spitsvondige ond]s*eid+5 ge5 plaats en ge5 td me]2 vorm1 me?ode1 taal1 uitdrukk+ w]d e5v\dig]2 de w]k5 van ,canisius1 ,canus1 ,petavius1 ,bell>m9us1 enz4 zn ges*rev5 9 zuiv] latn1 en 9 e5 aang5am5 /l1 en zn 9 dit opzi*t gun/ig ond]s*eid5 van de w]k5 d] ,middeleeuws*e !olog54 ,ma> wat ook v]&]d en v]bet]d w]d1 de gee/ bleef dezelfde4 ,rome heeft zi*zelf niet v]loo*5d en ook door de re=matie niets gele]d4 ,zelfs is het eig5lke k>akt] d] ,rooms*e le] na en door de re=matie nog duidelk] aan het li*t getr$54 ,het ,pelagianisme en het ,curialisme hebb5 na het concilie van ,tr5te zi* v]d] ontwikkeld en hebb5 e5e voll$ige ov]w9n+ behaald4 ,v]gelk voor de ges*i$5is d] ,rooms*e !ologie na ,tr5te3 ,wal*1 ,bibl4 !ol4 sel4 ,i #adh sq4 ,pfaff1 ,introductio 9 ,hi/4 !ol4 lit]4 #agbd p4 #aid sq4 #bjf sq4 ,m4 ,brhl1 ,ges*4 d] ka?4 ,lit]4 ,deuts*l4 vom #ag ,jahrh4 #b;e ,aufl4 ,wi5 #ahfa4 ,h4 ,hurt]1 ,nom5clator lit]>ius rec5tioris !ol4 ca?ol4 #d vol4 ,innsbr4 #ahga-'hc4 ,k>l ,w]n]1 ,ges*4 d] apol4 u4 polem4 ,lit4 d] *ri/l4 ,!ol4 #e ,bde4 ,s*affh4 #ahfa-fg4 ,id4 ,ges*4 d] ka?4 ,!ol4 ,deuts*l4 seit dem ,tri5t] ,concil bis zur ,geg5w>t1 ,mn*51 #ahff1 #b;e ,aufl4 #ahhi4 ,id4 ,d] heilige ,?omas von ,aqu9o1 #c ,bde4 ,reg5sburg #aheh-ei4 ,bd4 ,i ,leb5 und ,s*rift54 ,bd4 ,,ii ,lehre4 ,bd4 ,,iii ,ges*i*te des ,?omismus4 ,id4 ,franz ,su>ez und die ,s*ol4 d] letzt5 ,jahrh4 #b ,bde4 ,reg5sburg #ahfa1 #fb4 ,s*wane1 ,dogm5ges*4 d] neu]5 ,zeit1 ,freiburg #ahij ,s4 #af f4 ,a4 ,/ckl1 ,ges*4 d] ,philos4 des ,m4 ,a4 ,,iii #ahff ,s4 #fbh f4 ,h]zog #ae1 #ehi f4 ,h>nack1 ,d4 ,g4 ,,iii #fag f4 #ae4 ,de neo-s*ola/is*e !ologie kwam op 9 ,spanje en w]d da> vooral beoef5d aan de hooges*ol5 van ,salamanca1 ,alcala 7,complutum7 en ,coimbra4 ,franz de ,vittoria #adhj-aeff1 geboortig uit ,vittoria 9 ,cantabri1 behoorde tot de ,dom9ikan5 en w]d van wege zne orde na> ,p>s gezond5 om zi* toe te legg5 op de !ologie4 ,da> be/ude]de h vooral ,?omas4 ,9 ,spanje t]uggeke]d1 w]d h hoogle]a> te ,salamanca en v]breidde da> de le] van ,aqu9as1 op wi5s ,summa h ook e5 comm5ta> s*reef4 ,ond] zne le]l+5 behoord5 de b]oemd/e !olog5 van ,spanje1 ,mel*ior ,canus #aefj1 ,loci !olog4 #aefc2 ,dom9icus ,soto #aefj1 ,comm4 9 #dm librum ,s5t4 #aeeg-fj en de natura et gratia libri ,,iii #aedg teg5 d5 ,scoti/ ,ca?>9us2 ,b>?ol4 ,m$9a1 ,expositio 9 ,i #b ,?omae #aegf4 ,de ?omi/is*e !ologie w]d vooral beoef5d door de orde d] ,dom9ikan51 tot wie behalve de bov5g5oemd5 ook behoord53 ,petrus de ,soto1 pr(4 te ,dill+5 #aefc1 ,in/itutiones *ri/4 #aedh1 ,me?odus confessionis #aeec1 ,comp5dium doctr9ae ca?ol4 #aeef1 ,def5sio ca?ol4 confessionis #aeeg teg5 ,br5z2 ,dom4 ,bannez1 ,comm4 9 ,i ,?omae1 #b tomi #aehd1 '#hh2 ,didacus ,alv>ez1 de auxiliis gratiae div4 et humani arbitrii viribus et lib]tate etc4 ,lugd4 #afaa1 de inc>n4 v]bi div4 ,lugd4 #afad2 ,v9c5tius ,cont5son1 ,!ologia m5tis et cordis1 #b tom4 ,colon4 #afhg2 ,j4 ,bapti/a ,gonetus #afha1 ,clypeus !ol4 ?omi/4 #afei-fi1 diss4 !ol4 de probabilitate casui/>um2 ,natalis ,alex&]1 ,!ol4 dogm4 et mor4 sec4 ord9em cate*4 ,conc4 ,trid4 ,p>is #agjc2 ,billu>t #ageg1 ,summa ,s4 ,?omae hodi]nis academi>um moribus accommodata1 #ai tom4 ,leodii #agdg-ei1 nieuwe uitgave b ,palm te ,p>s 9 #h vol42 en v]d] nog ,fr4 de ,sylve/ris1 ,joh4 ,vigu]ius1 ,joh4 ,gonsalez1 ,m>t9 ,l$esma1 ,joh4 ,v9c5tius1 ,balt4 ,nav>retus1 ,raphael ,ripa1 ,franz en ,dom9icus ,p]ez1 ,gazzaniga #agii1 ,praelect4 !ol4 ,bononiae #agij e4 a4 ,b de ,dom9ikan5 sluit5 zi* de ,k>meliet5 aan1 van wie vooral b]oemd is ,salmantic5sis collegii ,c>melit>um discalceatorum cursus !ol4 9 ,d4 ,?omam1 #aj vol4 ,lugd4 #afgi sq4 ,ma> ook de scoti/is*e !ologie vond 9 d5 nieuw5 td nog aanhang en v]d$ig+1 b ,ambrosius ,ca?>9us #aeec1 ,fr4 ,ly*etus1 ,comm4 9 ,i ,,ii ,,iii librum ,s5t4 ,scoti1 ,v5et4 #aehi2 ,frass5ius #agaa1 ,scotus ,academicus1 #d tom4 ,p>is #affb-gg2 ,dupasqui] #agah1 ,summa !ol4 scoti/icae2 ,b>?4 ,dur&us1 ,clypeus ,scoticae doctr9ae2 ,?omas van ,*>mes1 ,!ol4 univ]sa2 en voorts b ,brancatus1 ,ma/rius1 ,fab] #afcj1 ,bonav5tura ,bellutus #afgf1 ,lukas ,wadd+ #afeg1 uitgev] van ,scotus' w]k5 te ,lyon #afci v4 e4 a4 ,de ,franciscan] de ,rada1 biss*op van ,trani1 #afjh gaf 9 zn bov5 re$s aangehaald w]k e5 ov]zi*t van de controv]s5 tuss*5 de ,?omi/5 en de ,scoti/54 ,de s*ola/is*e !ologie w]d e*t] vooral beoef5d door de ,jezut51 die me] dan e5ige &]e orde tot ha> h]lev+ en bloei hebb5 bg$rag54 ,me?odis* en met buit5gewoon tal5t nam5 z de contr>e=matie t] h&4 ,als polemici teg5 de le] d] ,prote/ant5 trad5 ond] h5 op ,possev9us #afaa2 ,bell>m9us #afba1 ,disput4 de controv4 *ri/4 fidei adv4 hujus temporis ha]eticos1 ,+ol/adt #aeha4 ,grets]1 ,op]a omnia 9 #ag tomi1 ,reg5sburg #agcd sq4 ,becanus1 ,manuale controv]si>um4 ,de b]oemd/e !olog5 uit de orde d] ,jezut5 zn ,petrus ,canisius #aeig1 ,summa doctr9ae et in/itutionis *ri/4 #aeed1 9 #acj ja> #djj maal uitgegev51 en e5 kle9] cate*ismus3 ,in/itutiones *ri/4 pietatis #aeff4 ,franc4 ,toletus #aeif1 ,9 ,summam ,s4 ,?omae tom4 #d1 opnieuw uitgeg4 te ,rome #ahfi1 ,joh4 ,maldonatus1 le]l+ van ,toletus en ,soto te ,salamanca #aehc1 b]oemd exegeet1 en s*rv] van vele dogm4 tractat51 de sacram5tis1 de lib]o arbitrio1 de gratia etc4 ,leonh4 ,lessius pr(4 te ,leuv5 #afbc1 ,disput4 de gratia1 decretis div9is1 lib]tate arbitrii et praesci5tia ,dei conditionata ,antw4 #afaj4 ,de p]fectionibus div9is libri #ad1 ,antw4 #afbj4 ,!ologia #afea etc4 ,lud4 ,mol9a pr(4 te ,evora1 lat] te ,madrid #afjj1 ,lib]i arbitrii cum gratiae donis1 div9a praesci5tia1 provid4 pra$e/4 et reprob4 concordia #aehh1 de ju/itia et jure1 en comm5ta> op het e]/e deel van ,?omas4 ,greg4 de ,val5tia pr(4 te ,dill+51 ,+ol/adt1 ,rome #afjc1 ,analysis fidei ca?ol4 #aehe4 ,!ol4 ,comm5t4 9 ,summam ,s4 ,?omae ,tomi ,,iv #afjb4 ,m>t4 ,becanus1 pr(4 te ,ma9z #afbd4 ,manuale controv4 en ,!ol4 s*ola/ica1 #c p>tes #afab-'bb4 ,rod]i* ,arriaga1 pr(4 9 ,valladolid1 ,salamanca1 ,praag #affg1 ,disputationes !ol4 #h tomi #afdc sq4 ,franz4 ,su>ez #afag1 ,comm5t>ia et disputationes 9 ,?omam1 tomi ,v1 en vele tractat5 de gratia etc42 e5 kort exc]pt uit zne !ologie is ,!ologiae ,r4 ,p4 ,fr4 ,su>ez ,s4 ,j41 ,summa seu ,comp5dium auctore ,t4 ,noel ,s4 ,j4 ,tomi ,,ii ,p>is1 ,migne #aheh4 ,gabr4 ,vasquez #afjd1 ,comm4 9 ,summam ,s4 ,?omae1 ,+ol/adt #g vol4 #afji sq42 ,didacus ,ruyz de ,montoya #afcb1 ,comm5t4 op v]s*ill5de loci van ,?omas1 ,!ol4 s*ola/ica #afcj4 ,clavis ,!ol4 #afcd2 ,anto9e1 ,!ologia univ]sa speculativa et dogmatica1 ,p>is #agac2 ,dion4 ,petavius #afeb1 ,de !ol4 dogmatibus1 #e tomi1 onvoltooid ,p>is #afdd2 en v]d] nog ,mel*4 de ,ca/ro1 ,lusitanus1 ,zunniga1 ,tannez1 ,hurtado1 ,ripalda #afdh1 ,m5doza1 ,lugo #affj1 ,arriago1 ,gotti #agdb1 ,zacc>ia #agie e4 a4 ,afzond]lke v]meld+ v]di5t nog de door de ,wrzburg] pr(essor5 ,s4 ,j4 ges*rev5 ,!ologia ,wirceburg5sis1 dogm4 polem4 s*ol4 et mor4 #ad vol4 ,wirceb4 #agff-agga1 nieuwe uitg4 9 #aj vol4 ,p>is #ahhj4 ,de ,jezuit5 volgd5 ov] het algeme5 ,?omas1 ma> wek5 t5gevolge van hun pelagianisme 9 de le] van de zonde1 d5 vren wil en de g5ade van hem af4 ,dit w]d oorzaak van e5 langdurig5 /rd4 ,h begon met ,bajus1 pr(4 te ,leuv5 #aehi1 die de le] van ,augu/9us ov] de zonde en de onvrheid van wil voordroeg en ook de onbevlekte ontvang5is van ,m>ia v]wi]p4 ,re$s 9 #aefj w]d5 v]s*ill5de !ses van ,bajus door de ,sorbonne v]worp51 en ,paus ,pius ,v v]oordeelde #gi /ell+5 van ,bajus 9 de bul ,ex omnibus afflictionibus #aefg4 ,bajus h]riep4 ,ma> da>m$e 0 de /rd niet uit4 ,h ontbr&de opnieuw 9 #aehh door het w]k van ,mol9a1 ,lib]i arbitrii cum gratiae donis 444 concordia4 ,de ,?omi/51 mee/ ,dom9ikan51 viel5 dit w]k aan1 vooral b monde van e5 hunn] b]oemd/e v]teg5woordig]s ,bannez #afjd1 die e5e physis*e pra$et]m9atie le]de4 ,?omi/51 7,bannez1 ,sylve/]1 ,alv>ez1 ,lesmos1 ,reg9aldi1 enz471 resp4 ,augu/9ian5 7,noris #agjd1 ,laur4 ,b]ti #agff1 ,b]ti]i7 en ,jezuit51 ,mol9i/5 ( ,congrui/5 7,bell>m9us7 /ond5 j>5 lang teg5ov] elka>4 ,e5e m5igte /rds*rift5 ov] zonde1 vren wil1 g5ade zag5 het li*t1 ,wal*1 ,bibl4 !ol4 sel4 ,i #agi sq4 ,de commissie1 9 ,rome b5oemd1 w]d #afjg ontbond5 zond] e5e besliss+ te nem52 en de paus zeide dat h lat] uitspraak z\ do5 en dat zoolang de e5e "p de &]e niet v]kett]5 mo*t4 ,9 #afdj1 to5 het w]k ,augu/9us van ,cornelius ,jans51 biss*op van ,i,jperen v]s*e51 w]d opnieuw de vonk 9 't kruit geworp54 ,de /rd duurde tot 9 de #ah;e eeuw voort4 ,de mann5 van ,port ,royal /ond5 aan de zde van ,jans5ius1 ,arnauld #afid1 ,pascal #affb1 ,nicole #afie1 ,sacy #afhd1 ,tillemont #afih1 ,quesnell #agai4 ,ma> gele]dheid en welsprek5dheid mo*t5 niet bat54 ,9 v]s*ill5de bull5 #afec1 #afef1 #affd1 #agje en #agac w]d het ,jans5isme1 en da>9 ,augu/9us1 en zelfs ,paulus v]oordeeld1 en lat] w]d de bul ,unig5itus van #agac nog me]mal5 beve/igd4 ,en ev5als 9 dogmaticis het ,pelagianisme zegevi]de1 zoo behaalde 9 e?icis het ,probabilisme en 9 ecclesia/icis het ,curialisme ( ,papale /elsel de zegepraal4 #af4 ,ma> 9 het beg9 d] #ag;e eeuw 0 de bloeitd d] neos*ola/iek voorb4 ,9 heel ,europa kwam de rationali/is*e gee/ op4 ,de philosophie van ,bacon en ,c>tesius v]drong die van ,ari/oteles4 ,zelfs !olog51 die de s*ola/ieke dogmata aannam51 me5d51 dat er e5 &]e me?ode noodig 02 zooals ,bossuet #agjd1 de b]oemde v]d$ig] van het gallikaans*e /elsel en be/rd] d] ,prote/ant51 ,exposition de la doctr9e de l'glise ca?4 sur les matires de controv]se #afga1 ,hi/oire des v>iations des glises prote/4 #b vol4 ,p>is1 #afhh4 ,fnlon #agae1 ,?omass9us #afie1 ,dogmata !ol4 ,de hi/oris*e en critis*e /udin1 die vooral 9 ,frankrk beoef5d w]d51 drong5 de eig5lke !ologie t]ug4 ,vele gele]de ,maur95 en ,oratorian5 v]viel5 zelfs tot ongelo(4 ,9 de s*ol5 bleef nog wel lang tot diep 9 de #ah;e eeuw de s*ola/iek he]s*54 ,ook blev5 de v]s*ill5de ri*t+5 van ,?omi/51 b4v4 ,p]i1 ,quae/4 !ol4 #e vol4 #agai-cb1 ,scoti/51 b4v4 ,krisp]1 ,!ol4 scolae scoti/icae1 #d ,tom4 #agbh-dh1 ,mol9i/51 b4v4 ,anton ,erb]1 ,!ol4 specul4 tractatus octo #aghg1 en ,augu/ian51 b4v4 ,amort1 ,!ol4 eclectica moralis et s*ola/ica1 #bc tomi1 ,augsburg1 #ageb sq4 naa/ elka> voortdur54 ,ma> de s*ola/iek trok zi* to* me] en me] 9 de s*ol5 t]ug4 ,&]e de/is*e1 naturali/is*e "pen kom5 op1 krg5 het hoog/e woord en oef55 invlo$ op de ,rooms*e !ologie4 ,de s*ola/ieke philosophie w]d 9 ,frankrk door ,c>tesius1 9 ,duits*l& door ,leibniz-,wolff t]zde ge/eld4 ,9 ,oo/5rk w]d #ageb de p]ipatetis*e le] v]bod5 en #agei de leid+ d] !ol4 en philos4 /udin aan de ,jezut5 ontnom54 ,de orde w]d #aggc door ,clem5s ,,xiv opgehev54 ,het ,gallikaans*e /elsel w]d 9 #agfc door ,nic4 van ,hon!im1 wbiss*op van ,tri] 9 e5 w]k de /atu ecclesiae et legitima pote/ate ,romani ,pontificis v]d$igd en door ,jozef ,,ii 9 #agha als k]kre*t +evo]d4 ,de confessioneele v]s*ill5 w]d5 v]get52 9 plaats van d5 /rd teg5 de ,prote/ant5 komt die teg5 vrd5k]s1 ongeloovig5 enz4 b ,klpfel1 ,fahrman1 ,/attl]1 ,/or*5au1 ,burkhaus]4 ,de !ologie komt geheel ond] invlo$ d] wissel5de philosophie4 ,de ,aufklrung _h ha> v]teg5woordig] 9 ,ad4 ,wei%aupt1 pr(4 te ,+ol/ad1 /i*t] van de orde d] ,illum9at54 ,kant's invlo$ is m]kba> b ,ildefons ,s*w>z1 ,peut+]1 ,zimm]4 ,jacobi's philosophie vond aanhang b ,j4 ,salat en ,cajetan ,weill]4 ,?ann] /ond ond] invlo$ van ,s*ell+4 ,de voornaam/e !oloog1 die 9 de #ah;e eeuw teg5 alle dwal+5 pal bleef /aan1 0 ,alphonsus van ,liguori #aghg1 door ,pius ,,ix 9 #ahga opg5om5 ond] de doctores ecclesiae4 #ag4 ,ook 9 deze #ai;e eeuw bleef aanvankelk het rationalisme nog 9 vele ,rooms*e kr+5 he]s*54 ,er 0 9 ,duits*l& e5e groote "p1 die de inri*t+ en le] d] ,rooms*e k]k 9 ov]e5/emm+ wilde br5g5 met de eis*5 van d5 nieuw]5 td1 ,dalb]g #ahag1 ,wess5b]g #ahfj1 ,w]kmei/] e4 a41 ,h]mes1 pr(4 te ,bonn #ahca1 ,e9leitung 9 die ,*ri/ka?4 ,!ologie #ahai1 '#bi1 ,*ri/ka?4 ,dogm4 #ahcd1 '#cf tra*tte de op5b>+1 de autoriteit op r$elke grond5 te do5 ru/51 en gaf aan de r$e b de beoordeel+ van wat op5b>+ is dezelfde re*t51 als de ,wolffs*e philosophie g$aan _h4 ,e]/ _h ,h]mes vele aanhang]s1 ,a*t]feldt1 die zne dogmatiek uitgaf1 ,braun1 von ,dro/e-,hlf%(1 pr(4 9 de re*t5 te ,bonn1 ,spiegel1 a>tsbiss*op van ,keul52 ma> to5 paus ,gregorius ,,xvi #bf ,sept4 #ahce het ,h]mesianisme v]oordeeld _h1 daalde zn invlo$4 ,anton ,gn!r #ahfc 9 ,we551 ,vors*ule zur specul4 ,!ol4 #ahbh4 ,p]egrius ,ga/mahl #ahcj u4 s4 w4 sloot zi* b ,hegel's /ell+ aan1 dat philosophie en speculatieve !ologie eig5lk n zn4 ,er is ge5 tweerlei wa>heid en zek]heid4 ,ma> geloov5 is de aanvang en ond]/ell+ van alle wet51 en alle gelo(1 ook aan de op5b>+1 kan 9 wet5 ov]gaan en tot evid5tie word5 v]hev54 ,ook ,gn!r _h vele aanhang]s1 ,pab/1 ,m]t51 ,vei?1 ,gaugauf1 ,baltz]1 ,knoodt2 ma> h w]d #aheg v]oordeeld4 ,franz von ,baad] #ahda1 ,vorlesung5 b] specul4 ,dogmatik1 ,smmtli*e s*rift51 ,leipzig #ahej-eg 9 #ae deel51 ond] invlo$ van ,bhme en ,s*ell+1 zo*t heil niet 9 t]ugke]1 ma> 9 nieuwe ontwikkel+ van het oude1 9 v]nieuw+ d] dogmata1 en wilde langs !osophis*5 weg het geloov5 tot wet5 v]heff54 ,zne aanhang]s w>5 ,s*ad51 ,lutt]bek1 ,h(fmann1 ,hamb]g]1 ,s5gl]1 ,s*lt]1 ma> ,baad] w]d weg5s zn be/rd+ van het primaat gec5sure]d4 ,j4 ,frohs*amm]1 ,e9leitung 9 die ,philosophie und ,grundriss d] ,metaphysik #aheh enz4 v]wi]p de s*ola/ieke en de ideali/is*e philosophie1 en tra*tte de metaphysica1 de !ologie op te b\w5 niet op de ab/racte r$e ma> op het concreete1 algeme5e1 hi/oris*e feit van het ,godsbewu/zn 9 de m5s*heid4 ,!ologie en philosophie vall5 dus voor hem 9 inh\d sam52 ze v]s*ill5 alle5 9 me?ode2 't natuurlke en 't bov5natuurlke zn niet /r5g te s*eid54 ,pius ,,ix v]oordeelde deze philosophie 9 e5 brief aan d5 a>tsbiss*op te ,mn*5 #aa ,dec4 #ahfb4 ,zne w]k5 w]d5 op d5 index geplaat/1 hzelf 9 #ahfc gesusp5de]d4 ,frohs*amm] ond]wi]p zi* e*t] niet en bleef 9 tal van ges*rift5 voor de vrheid d] wet5s*ap en teg5 de aansprak5 van d5 paus /rd54 ,zoo w]d door ,rome e5]zds de onafhankelkheid d] wet5s*ap be/r$51 ma> &]]zds to* ook we] 9 ha> betrekkelke vrheid erk5d4 ,na de revolutie kwam 9 ,frankrk het traditionalisme op1 nl4 de le]1 dat de hoog]e metaphysis*e wa>h$5 niet door de r$e te v9d5 zn1 ma> alle5 v]kreg5 word5 uit de op5b>+1 die van d5 e]/5 m5s* af 9 de m5s*heid door traditie is voortgeplant en 9 de taal wordt bewa>d4 ,deze !orie w]d met tal5t v]d$igd door de ,bonald1 ,re*]*es philos4 sur les premi]s objets des connaissances morales1 ,p>is #ahag1 ,lam5nais1 ,essai sur l'indiffr5ce en matire de religion1 ,p>is #ahag1 en ,bauta91 de l'enseignem5t de la philos4 en ,france au #ai;e sicle1 #ahcc1 ,philos4 du ,*ri/ianisme1 #ahce4 ,ma> ze kon te ,rome ge5 g5ade v9d54 ,bauta9 ond]teek5de 9 #ahdj zes !ses1 die hem w]d5 voorgelegd1 en h]riep zne le]4 ,en ev5zoo w]d het ontologisme van ,g]dil #ahjb1 ,giob]ti #aheb1 ,rosm9i #ahee1 ,gratry #ahgb1 ,ubaghs e4 a4 v]worp51 dat na> het idealisme van ,malebran*e t]ugg+ en alle hoog]e wa>heid afleidde uit de onmiddellke aans*\w+ ,gods en d] ideen4 ,al deze v]oordeel+5 bewz51 dat ,rome na het rationalisme d] vorige eeuw hoe lang] hoe me] zi*zelf bewu/ w]d en tot ontwak+ kwam4 ,er is na de revolutie ook e5e h]lev+ van de ,rooms*e k]k en !ologie gewee/4 ,het romantisme kwam aan ,rome t5 go$e en maakte vele beke]l+51 ,w9ckelmann1 ,/olb]g1 ,s*legel1 ,ad4 ,mll]1 ,z4 ,w]n]1 ,s*loss]1 ,hall] enz4 ,9 ,frankrk kwam er reactie teg5 de revolutie en het ongelo( door ,*ateaubri&1 ,gnie du *ri/ianisme1 ,joseph de ,mai/re1 #ahba1 ,bonald1 ,lam5nais4 ,het ,puseyisme ( ,tract>ianisme1 dat ond] ,pusey en ,newman 9 #ahcc te ,ox=d begon1 leidde vel5 tot de ,rooms*e k]k en v]/]kte de hoogk]kelke1 ritualise]5de en romanise]5de ri*t+ 9 de episcop4 k]k4 ,de geloovige !ologie1 die 9 ,duits*l& opkwam1 sloot zi* e]/ 9 m5ig punt b ,s*lei]ma*] aan4 ,zne le] van ,s*rift1 w$]geboorte1 re*tva>dig+1 k]k bevatte vele elem5t51 die de ,rooms*5 t5 hunn5 voordeele kond5 aanw5d54 ,en dat ges*i$de dan ook met tal5t en v] door ,grres1 ,baad]1 ,phillips1 ,dll+] 9 ,mn*52 ,klee 9 ,bonn2 ,mhl]1 ,hirs*]1 ,drey 9 ,mn*5 en ,tb+52 ,/aud5mai] en ,kuhn 9 ,giess5 enz4 ,de mann5 van deze ri*t+ w>5 nog wel niet geheel en al na> het h>t van ,rome en het ,jezutisme2 ze /reefd5 all5 nog na> bemiddel+1 ze zo*t5 e5e v]zo5+ van geloov5 en wet51 z tra*tt5 door de speculatieve me?ode de dogmata te bewz5 en w>5 al te lib]aal teg5ov] de ,prote/ant5 en d$5 nu en dan belangrke concessies4 ,ma> ze hadd5 uitnem5de woordvo]d]s1 en droeg5 veel b tot h]lev+ van de ,rooms*e !ologie4 ,ma> to*1 op d5 duur volde$ deze v]zo55de en bemiddel5de ri*t+ niet4 ,langzam]h& kwam de neo-s*ola/ieke ri*t+ op4 ,9 #ahad w]d de ,jezuit5orde h]/eld1 en ha> invlo$ op het ,pausdom nam hoe lang] hoe me] toe2 ha> ma*t breidde zi* 9 alle l&5 uit4 ,de vrheid d] wet5s*ap0 w]d door ha> met alle ma*t be/r$54 ,al de bov5g5oemde v]oordeel+5 liep5 uit op de b]oemde encycliek van #h ,dec4 #ahfd1 en op het ,vaticanum van #ahgj1 wa>9 de onfeilba>heid van d5 ,paus w]d uitgesprok54 ,deze neo-s*ola/ieke ri*t+ w]d 9 ,itali vooral voorge/aan door d5 philoso( ,sansev]9o1 ,philosophia *ri/iana1 #g vol4 ed4 nov4 ,neap4 #ahgh en door d5 !oloog ,j4 ,p]rone1 ,praelectiones !ologiae1 #i vol4 #ahch-dc2 9 ,duits*l& door ,j4 ,kleutg51 ,!ol4 d] ,vorzeit1 #e ,?4 #b;e ,aufl41 ,mn/] #ahfg en ,philos4 d] ,vorzeit1 #b ,?41 ,innsbr4 #ahgh en ,a4 ,/ckl 9 v]s*ill5de philosophis*e w]k54 ,de teg5woordige ,paus zette #d ,aug4 #ahgi da>op het zegel1 door 9 zne encycliek ,aet]ni ,patris de /udie van ,?omas aan te bevel54 ,en s$]t is er e5 ma*tig en algeme5 /rev51 om de autoriteit van ,?omas op elk gebi$ van wet5s*ap te h]/ell54 ,/aats-en re*tsle]1 psy*ologie en e?iek1 !ologie en philosophie word5 9 zn gee/ be/ude]d4 ,9 di5zelfd5 gee/ w]d de dogmatiek beh&eld door ,franzel91 ,s*eeb51 ,he9ri*1 ,bautz1 enz42 hi] te l&e door ,g4 ,m4 ,jans51 pr(4 te ,rs5burg1 ,praelect4 !ol4 fundam4 ,ultraj4 #ahge-gf1 ,!ol4 dogm4 spec4 #ahgg-gi4 ,zie v]d]e litt]4 b ,kihn1 ,enc4 u4 ,me?4 d] ,!ol41 ,freiburg #ahib ,s4 #dab f4 ,d4 ,de ,dogmatiek 9 de ,lu!rs*e ,k]k4 #ah4 ,voor de ges*i$5is d] ,lu!rs*e dogmatiek kunn5 als hulpbronn5 di5/ do53 ,wal*1 ,bibl4 !ol4 selecta ,i #ce sq4 ,pfaff1 ,introductio 9 hi/oriam !ol4 litt]>iam #agbd p4 #bjd sq4 ,g4 ,frank1 ,ges*4 d] prot4 ,!ol41 #c ,!ile #ahfb-ge4 ,dorn]1 ,ges*4 d4 prot4 ,?4 #ahfg4 ,gass1 ,ges*4 d] prot4 ,dogm41 #d ,!ile #ahed-fg4 ,?oluck1 ,das kir*l4 ,leb5 im #ag ,jahrh4 #ahfa-b4 ,id4 ,das akad4 ,leb5 des #ag ,jahrh4 #ahec-d1 sam5 vorm5d die ,vorges*4 des ,ration4 ,id4 ,ges*4 des ,ration41 ,i] ,!il1 #ahfe4 ,id4 ,d] ,gei/ d] lu?4 ,!olog5 ,witt5b]gs im #ag ,jahrh4 #aheb4 ,kahnis1 ,d] inn]e ,gang des deuts*5 ,prote/41 #b ,?41 ,leipzig #ahgd4 ,rits*l1 ,ges*4 des ,pietismus1 #c ,?4 #ahhj-f4 ,h>nack1 ,dogm5ges*4 ,,iii #fia f4 ,zckl]1 ,h&bu* d] !ol4 ,wiss41 ,supplem5t #add f4 ,lu!r 0 ge5 sy/ematis*e natuur2 e5e dogmatiek liet h niet na4 ,des te me] 0 h e5 oorspronkelke1 e5 s*epp5de gee/4 ,h heeft het ,*ri/5dom van ,paulus en ,augu/9us opnieuw ontdekt1 het ,evangelie we] als e5e he]lke boods*ap d] g5ade en d] v]gev+ v]/aan1 en de religie 9 de religie h]/eld4 ,da>door is h vru*tba> geword5 voor heel de !ologie1 en voor de gans*e dogmatiek1 zelfs de oude dogmata zn wel door hem opg5om5 ma> met e5 nieuw religieus lev5 bezield1 ,?4 ,h>nack1 ,lu!rs ,!ologie1 #b ,?41 ,erlang5 #ahfb-ff4 ,j4 ,k/l91 ,lu!rs ,!ologie1 #b;e ,ausg41 ,/uttg>t #ahhc4 ,lommatzs*1 ,lu!rs ,lehre vom e?4 relig4 ,/&p41 ,b]l9 #ahgi4 ,voordat de ,lu!rs*e re=matie e5e confessie _h1 _h ze re$s e5 dogmatiek 9 ,melan*ton's ,loci #aeba1 opnieuw uitgegev5 door ,augu/i #ahba1 ,plitt #ahfd1 ,b9dseil 9 ,corpus ,re=m4 ,,xxi p4 #fb4 ,dit w]k1 ont/aan uit e5e v]kl>+ van d5 brief aan de ,rome951 0 practis*1 e5v\dig1 sot]iologis*1 zond] e5ige s*ola/iek1 eig5lk veel me] e5e confessie dan e5e dogmatiek4 ,9 dit w]k vond de ,duits*e re=matie e5 td lang ha> e5heid4 ,ma> re$s 9 #aebf kwam ,melan*ton e5igsz9s van de beld5is d] /r5ge pra$e/9atie t]ug1 en /raks begon h ook op &]e punt51 vooral 9 zake de avondmaalsle]1 van ,lu!r af te wk54 ,deze diss5sus van ,lu!r komt het e]/ duidelk uit 9 de nieuwe uitgav5 d] ,loci van #aece en #aedc1 dan 9 de v]&]+ d] ,augu/ana #aedj en #aedb1 en e9delk 9 het ,leipzig] ,int]im en d5 da>door v]oorzaakt5 adiaphori/is*5 /rd4 ,nu kwam5 er twee "pen teg5ov] elk&] te /aan4 ,aan de e5e zde de aanhang]s van ,melan*ton1 de ,philippi/51 vooral aan de akademin te ,witt5b]g en ,leipzig1 zooals ,g4 ,major1 ,paul ,eb]1 ,joh4 ,pfeff+]1 ,victor ,/rigel #aefi1 wi5s ,loci ,!ologici ont/ond5 uit voorlez+5 ov] ,melan*tons ,loci en door ,pezel 9 #d deel5 #aehb-e w]d5 uitgegev51 ,*ri/4 ,pezel #afjd1 s*rv] van ,argum5ta et objectiones de praecipuis articulis doctr9ae *ri/41 ,neo/4 #aehj-hi1 ,sohnius1 ,op]a4 ,h]b4 #afji1 e4 a4 ,cf4 ,h4 ,heppe1 ,dogm4 des deuts*5 ,prote/4 im #af ,jahrh4 #c ,bde4 ,go?a #aheg4 ,aan de &]e zde /ond5 de ,gnesio-lu!ran51 vooral 9 ,weim> en ,j5a1 zooals ,nic4 von ,amsdorf #aefe1 ,mat?4 ,flacius #aege1 s*rv] van de ,solida ,confutatio et condemnatio praecipu>um sect>um en vele &]e polemis*e ges*rift51 ,joh4 ,wig& #aehg1 ,joh4 ,m>ba* #aeha1 ,joa*im ,we/phal #aegd1 die vooral ,calvns avondmaalsle] be/re$1 ,tileman ,he%usius #aehh e4 a4 ,de vel]lei dogmatis*e twi/51 die 9 deze e]/e p]iode ond] de ,lu!rs*e !olog5 opkwam51 ov] de wet met ,agricola1 ov] de re*tva>dig+ met ,osi&]1 ov] de helleva>t van ,*ri/us met ,aep9us1 ov] de ob$i5tia activa met ,p>simonius1 ov] de adiaphora1 het syn]gisme en het kryptocalv9isme met ,melan*ton c4 s41 ov] de go$e w]k5 met ,major1 ov] de erfzonde met ,flacius1 leidd5 e9delk tot en w]d5 bgelegd 9 de ,=mula ,concordiae van #aehj1 ,frank1 ,die ,!ologie d] ,konkordi5=mel1 #b ,?41 ,erl4 ,dei*]t #aheh-fa4 ,ze 0 het w]k vooral van ,jakob ,&reae #aeij en van ,m>t4 ,*emnitz #aehf1 d5 voornaam/5 ,lu!rs*5 !oloog 9 deze eeuw1 s*rv] van het ,exam5 ,concilii ,trid5t9i1 #d tomi #aefe-gc1 opnieuw uitgegev5 door ,preuss #ahfa1 van e5 v]h&el+ de duabus naturis 9 ,*ri/o1 etc4 #aega1 v]me]d]d #aegh1 en van ,loci ,!ol41 na zn dood door ,leys] 9 #aeib uitgegev54 #ai4 ,to5 alzoo het ,lu!rs*e dogma g]e$ 01 w]d het 9 de #ag;e eeuw op s*ola/is*e wze beh&eld en ontwikkeld4 ,he]br& #afjj1 ,comp5dium !ologiae #aegc1 belangrk v]me]d]d #aegh1 en ,haf5reff]1 ,loci ,!ologici c]ta me?odo ac ratione 9 libros tres tributi #afjc maakt5 da>mee re$s d5 aanvang4 ,de s*ola/is*e beh&el+ wordt dan voortgezet door ,leonh>d ,hutt] #afaf1 ,comp5dium locorum !ol4 ex ,scriptura sacra et libro ,concordiae collectum #afaj1 ,joh4 ,g]h>d #afcg1 ,loci ,communes !ologici1 #i tomi #afaj-bb1 be/e editie van ,cotta #agfb-hg1 h]drukt ,b]l9-,leipzig #ahfd-ge1 en b]eikt ha> hoogtepunt 9 ,dannhau] #afff1 ,hodosophia *ri/iana1 ,hlsemann #afce ,brevi>ium !ologiae #afdj1 ,calovius #afhf ,sy/ema loc4 !ol4 #afee-gg1 ,qu5/$t #afhh ,!ologia didact-polem4 #afhe1 ,hollaz #agac ,exam5 !ol4 acroamaticum #agjg1 ,knig #affd ,!ol4 positiva acroamatica #affd4 ,de kra*t dez] dogmatiek lag 9 h>e objectieviteit4 ,de dogmata ligg5 g]e$1 het subject ond]w]pt er zi* aan zond] kritiek2 ze word5 alle5 exegetis*1 dogm5hi/oris*1 polemis*1 s*ola/is* en practis* uitgew]kt en toegepa/4 ,ma> re$s 9 de #ag;e eeuw kwam er reactie teg5 deze me?ode4 ,het ,philippisme 0 door de ,=mula ,concordiae niet ov]wonn52 het bleef zn aanhang]s h\d51 vooral 9 ,altdorf en ,helm/adt4 ,georg ,calixtus1 hoogl4 te ,helm/adt #afef1 kwam door zne /udie van ,ari/oteles1 door zne k5nismak+ met ,rooms*e en ,g]ef4 !olog5 en door zn afke] van de s*ola/is*e or?odoxie tot e5e gematigde1 ir5is*e !ologie4 ,9 zne w]k5 de praecipuis religionis *ri/ianae capitibus #afac1 epitome !ologiae #afai1 de immortalitate animae et resurr4 mort4 #afbg kwam h op voor e5e s*]p]e s*eid+ van philosophie en !ologie1 en g+ h tot het oorspronkelk ,*ri/5dom d] vi] e]/e eeuw5 t]ug1 om 9 het geme5s*appelke van alle *ri/elke confessies e5e unie te zoek5 van ,lu?4 ,g]ef4 en ,rooms*54 #bj4 ,calixtus vond met zn syncretisme natuurlk veel be/rd+4 ,ma> de eeuw d] objectieviteit g+ voorb4 ,9 de #ah;e eeuw laat het subject zi* geld52 het h]neemt zn re*t5 en komt teg5 de ma*t van het objectieve 9 v]zet4 ,9 het ,pitisme van #agjj tot #agcj wordt de subjectieve vroomheid het uitgangspunt1 en wordt het zwa>tepunt uit het object 9 het subject v]legd4 ,sp5]1 de vad] van het ,pitisme #afce-agje1 oef5de door zn p]soon en door zne w]k51 o4 a4 ,pia desid]ia #afgh1 ,allgeme9e ,gottesgelahr!it all] glubig5 ,*ri/5 und re*ts*aff55 ,!olog5 #afhj1 ,tabulae ,cate*eticae #afhc1 ,!olog4 ,b$5k5 #agab enz4 ontza*lk5 invlo$4 ,9 ,halle w>5 de voornaam/e piti/5 ,francke #agbg1 ,brei?aupt #agcb ,in/it4 !ol4 #afie4 ,freyl+haus5 #agci ,grundlegung d] ,!ologie #agjc4 ,joa*im ,lange #agdd ,antib>b>us or?odoxiae #agji4 ,mosais*es ,li*t u4 ,re*t1 ,ramba* #agce1 ,d] wohl9=mirte ,kate*et #agbb4 ,9 ,wurtemb]g v]bond zi* b ,h$+] #agjd1 ,b5gel #ageb1 ,oet+] #aghb het ,pitisme met e5 bbels* realisme en met apocalyptis*e v]wa*t+54 ,natuurlk trad de or?odoxie bv4 b monde van ,ls*] 9 ,dresd5 #agdi ze] v&ig teg5 dit ,pitisme op4 ,ma> de td voor de or?odoxie 0 voorb4 ,9 de j>5 #agcj-fj sluit z 9 ,buddeus #agbi ,in/it4 !ol4 dogm4 et mor41 ,weismann #agfj1 ,crusius #agge1 ,j4 ,g4 ,wal* ,e9leitung 9 die dogm4 ,gottesgelahrheit #agdi en zn zoon ,*4 ,w4 ,f4 ,wal* ,brevi>ium !ol4 dogm4 #agge met het ,pitisme e5 v]bond en gaat ov] 9 e5e gemo$elk-vrome ri*t+1 die op de practk des gelo(s nadruk legt1 afke]ig is van s*ola/ieke spitsvondigheid1 gematigd is 9 polemiek en vooral aan gele]de hi/oris*e ond]zoek+5 ha> kra*t5 wdt4 ,met het ,pitisme is het ,h]rnhuttisme v]want1 dat ev5e5s e5e reaktie 0 van het gevoel teg5 de v]/&elke or?odoxie4 ,de vad] van von ,z9z5dorf 0 e5 ,sp5]iaan4 ,ma> t]wl het ,pitisme door e5 ,busskampf tot beke]+ wil leid51 tra*t het ,h]rnhuttisme dit te b]eik5 door de pr$ik+ van d5 liev5 ,heil&4 ,het wil van ge5 wet1 ma> alle5 van ,evangelie wet54 ,de g5ade dr+t hi] de natuur zoo geheel op zde1 dat ,jezus zelfs d5 ,vad] v]vangt1 ,jezus is de ,s*epp]1 de ,rege]d]1 de ,vad]1 de ,jehova des ,o4 ,te/4 ,en zn p]soon en ld5 w]d door ,z9z5dorf1 ond] ,rooms*5 invlo$1 zoo pa?ologis* opgevat1 dat de v]wants*ap van my/iek en z9nelkheid1 vooral 9 d5 e]/5 romantis*5 td1 #agdc-agej1 ze] duidelk aan het li*t trad4 ,met het ,pitisme loopt ev5wdig het ,rationalisme4 ,beid5 hebb51 elk op eig5e wze1 aan het gezag d] or?odoxie afbreuk g$aan1 beide v]legg5 het zwa>tepunt 9 het subject4 ,het ,rationalisme nu kwam op door de philosophie van ,c>tesius1 ,sp9oza1 ,leibniz #agaf en ,wolff #aged4 ,z maakt5 kla>heid1 ma!matis*e kla>heid tot norm d] wa>heid4 ,c>povius1 pr(4 9 de ma!sis te ,weim>1 poogde 9 zne ,oeconomia salutis ,n4 ,t4 seu !ologia revelata1 dogmatica me?odo sci5tifica adornata #agcg-fe1 de k]kle] na> ma!matis*e me?ode te demon/re]54 ,canz1 ,reus*1 ,s*ub]t1 ,re9beck1 vooral ,s4 ,j4 ,baumg>t5 ,halle #ageg1 ,evangel4 ,glaub5slehre1 uitgeg4 door ,seml] #agei-fj en ,j4 ,l4 von ,mo%eim te ,gtt+5 #agee behoor5 tot deze ,wolffiaans*e ri*t+4 ,9 ho(dzaak w>5 deze mann5 nog or?odox1 ma> het religieus belang d] wa>heid wordt niet me] gevoeld1 de gelo(sle] wordt e5 object van hi/oris*e gele]dheid en v]/&elke demon/ratie4 ,ge5 wond]1 dat b &]e ,wolffian51 zooals ,tlln]1 ,sy/4 d] dogm4 ,!ol41 ,heilmann1 ,comp5dium !ol4 dogm4 #agfa1 ,j4 ,p4 ,mill]1 ,in/it4 !ol4 dogm4 #agfg1 ,seil]1 ,!ol4 dogm4 polem4 #aggd re$s e5e vrere h\d+ teg5ov] de k]kle] wordt aang5om54 #ba4 ,als deze rationali/is*e ri*t+ dan van buit5 af nog gevo$ en v]/]kt wordt door het ,engels*e ,desme en het ,frans*e ongelo(1 komt na #agfj 9 ,duits*l& de ,aufklrung op1 die het gezond v]/& van d5 individueel5 m5s* tot he]s*app tra*t te br5g5 ov] alle objectieve wa>heid4 ,ov]al moet het positieve1 het traditioneele1 het hi/oris* geword5e wk5 voor het rationeele1 het kla>-v]/&elke4 ,wolff c4 s4 _h de op5b>+ nog r$elk gevond54 ,ma> de ,aufklrung 0 de/is* en rationali/is*4 ,fr$]ik de ,groote 0 ha> kon+1 ,b]ln ha> middelpunt1 de ,allgeme9e ,deuts*e ,biblio!ek #agfe-ahje ha> orgaan4 ,de dogmatiek w]d 9 dez5 rationali/is*5 gee/ bew]kt door ,w4 ,a4 ,tell]1 ,lehrbu* des *ri/l4 ,glaub5s #agfd4 ,religion d] ,vollkommn]5 #agib4 ,h5ke1 ,l9eam5ta in/it4 fidei *ri/4 #agic4 ,eck]mann1 ,comp5d4 !ol4 #agia en vooral door ,wegs*eid]1 ,in/it4 !ol4 *ri/4 dogm4 #ahae1 #h;e ,aufl4 #ahdd4 ,teg5 dit ,rationalisme nam de or?odoxie d5 v]zwakt5 vorm van het ,supranaturalisme aan4 ,z durfde niet me] positief en !tis* ha> /&punt nem5 9 het gelo(1 ma> _h met h>e teg5/&]s d5 grondslag van de r$e geme52 alle5 tra*tte ze van da>uit to* nog tot de op5b>+ te kom51 wi] noodzakelkheid1 mogelkheid en w]kelkheid z v]d$igde4 ,de inh\d d] op5b>+ kromp e*t] ga&eweg b ha> 92 de dogmata word5 zooveel mogelk van al het aan/ootelke bevrd en door zoog5aamde bbels*e voor/ell+ voor de r$e paskla> gemaakt4 ,op dit /&punt /eld5 zi* ,do$]le91 ,in/it4 !ol4 #aghj4 ,morus1 ,epitome ,!ol4 *ri/4 #aghi4 ,knapp1 ,vorles4 b] die *ri/4 ,glaub4 #ahbg1 vooral ,re9h>d1 ,vorles4 b] die ,dogmatik #ahja4 ,/orr1 ,doctr9ae *ri/4 p>s !oret4 #agic4 e4 a4 ,t]wl e5e v]zo5+ van ,rat4 en ,supran4 beproefd w]d door ,tzs*irn]1 von ,ammon1 ,s*ott1 en vooral door ,brets*neid]1 ,dogm4 d] ev4 lu?4 ,kir*e #ahad4 #bb4 ,voor de ,lu!rs*e dogmatiek 9 de #ai;e eeuw kom51 behalve de bov5aangehaalde w]k51 9 aanm]k+3 ,mcke1 ,die ,dogm4 des #ai ,jahrh4 ,go?a #aheg4 ,e4 ,li*t5b]g]1 ,hi/oire des ides relig4 en ,allemagne4 ,p>is1 ,fis*ba*]4 ,?ilo1 ,die ,wiss5s*aftlickkeit d] mod]n5 spekul4 ,!ol4 9 ihr5 ,pr9cipi5 beleu*tet1 ,leipz4 #ahea4 ,o4 ,flgel1 ,die spekulative ,!ol4 d] ,geg5w>t1 #b;e ,aufl4 ,c!n #ahhh4 ,hag5ba*1 ,ueb] die sog5annte ,v]mittelung/heologie #aheh4 ,c>l ,s*w>z1 ,ges*4 d] neu]5 ,!ol41 #aheg1 holl4 van ,krabbe4 ,h>tmann1 ,die ,krisis des ,*ri/4 9 d] mod4 ,!ol41 ,b]l9 #ahhj4 ,o4 ,pfleid]]1 ,die ,entw4 d] prot4 ,!ol4 9 ,deuts*l& seit ,kant und 9 ,gross-,britt4 seit #ahbe4 ,freiburg #ahia4 ,frank1 ,ges*4 u4 ,krit4 d] neu]5 ,!ol4 u4 s4 w4 h]ausgeg4 von ,p4 ,s*a>s*midt4 ,erl4 ,dei*]t1 #ahid4 ,katt5bus*1 von ,s*lei]ma*] zu ,rits*l4 ,giess5 #ahib4 ,voor ,sc&9avie3 ,presbyt4 & ,ref4 ,rev4 ,oct4 #ahic4 ,de eig5a>digheid d] ,lu!rs*e dogmatiek 9 deze eeuw be/aat da>91 dat ze s*i] geheel ond] invlo$ /aat van de philosophie4 ,9 de vorige eeuw _h ze door het ,rationalisme ha> pr9cipe1 me?ode1 inh\d bna geheel en al v]lor54 ,ze 0 e5 comp5dium geword5 van rationeele g$a*t5 ov] ,god1 deugd en on/]felkheid4 ,kant 0 de e]/e1 die door zne s*]pe kritiek van de zuiv]e r$e dez5 rationeel5 grondslag d] dogmatiek geheel ond]mnde4 ,zne kritiek 0 ontmo$ig5d1 v]nietig5d zelfs voor het rationalisme en eudaemonisme d] ,aufklrung4 ,ma> door de practis*e ,v]nunft tra*t h te h]w9n51 wat h door de re9e ,v]nunft v]loor4 ,de kategoris*e imp]atief1 het z$elk bewu/zn geeft ons re*t om het be/aan van ,god1 vrheid en on/]felkheid te po/ule]54 ,de dogmatiek wordt opgeb\wd op de moraal1 de religie wordt e5 middel voor de deugd1 ,god e5 noodhulp voor d5 m5s*4 ,de inh\d d] religie en dogmatiek1 door ,kant 9 zne ,religion inn]halb d] ,gr5z5 d] bloss5 ,v]nunft #agic ontwikkeld1 is zuiv] rationali/is*2 ,kant /aat nog geheel 9 de #ah;e eeuw1 het hi/oris*e1 positieve heeft voor hem ge5 wa>de1 h isole]t d5 m5s* van alle invlo$51 alle5 de autonome ,v]nunftreligion is de w>e religie4 ,ma> door zne kritiek van de r$e1 door zn b]oep op het z$elk bewu/zn1 door zne /r5ge opvatt+ van de moraal1 die hem zelfs van het radikal ,bse 9 d5 m5s* en van de noodzakelkheid e5] ,art ,wid]geburt de$ sprek51 is h van groot5 invlo$ gewee/ op de !ologie4 ,de z$elke be/emm+ van d5 m5s* niet alle51 ma> ook de onma*t d] r$e1 om het bov5z9nelke te b]eik51 w]d e5 argum5t voor de noodzakelkheid d] op5b>+1 van gelo( en autoriteit4 ,en 9 dez5 ,kantiaans*5 gee/ w]d de dogmatiek bew]kt door ,tieftrunk1 ,dilucidationes ad !oreticam religionis *ri/4 p>tem #agic4 ,/udl91 ,j4 ,e4 ,c4 ,s*midt1 ,ammon e4 a4 #bc4 ,e5e &]e reactie teg5 de ,aufklrung kwam van de zde des gevoels4 ,s5tim5taliteit 0 e5 k>akt]trek van de twe$e helft d] #ah;e eeuw4 ,gelk 9 ,engel& ,%aftesbury optrad teg5 ,hume1 9 ,frankrk ,r\sseau teg5 ,voltaire1 zoo de$ ook 9 ,duits*l& het gevoel b mann5 als ,hamann1 ,claudius1 ,lavat]1 ,/ill+1 ,h]d]1 ,jacobi zne re*t5 geld5 teg5ov] het k\de ,rationalisme4 ,z gaan all5 uit van de onmiddellke erv>+1 van de kra*t en innigheid des gemo$s2 dat is het diep/e wez51 het m5s*elke 9 d5 m5s*1 da>op ru/ de religie1 da>uit ontspr+t het gelo(1 hi] v]neemt de m5s* het goddelke4 ,en van hi]uit ziet en ontdekt h het goddelke rondom zi* 9 de natuur1 9 de ges*i$5is1 bov5al 9 ,*ri/us1 d5 m5s*elk/5 van alle m5s*54 ,de inh\d des gelo(s v]s*ilde b deze mann51 te me] omdat ze van e5 sy/eem afke]ig w>52 ma> de grond des gelo(s is b all5 dezelfde4 ,gevoel1 gelo(1 ,v]nunft1 inspiratie1 ,begei/]ung1 erv>+1 ( hoe m5 het noem5 moge1 is b all5 grondslag en norm d] wa>heid4 ,jacobi wees teg5ov] het voorts*rd5de kriticisme op d5 onmiddellk5 z91 wa>9 e5e &]e1 hoog]e objectieviteit opg+ voor d5 m5s*4 ,h kwam zoo tot e5 consequ5t dualisme van ho(d en h>t1 van philosophie en gelo(1 van z9lke en gee/elke w]eld4 ,9 de dogmatiek w]d dit dualisme toegepa/ door de ,wette1 ,bibl4 ,dogmatik1 #c;e ,aufl4 #ahca1 ,dogm4 d] prot4 ,kir*e1 #c;e ,aufl4 #ahdj1 ,ueb] ,religion u4 ,!ol4 #b;e ,aufl4 #ahba4 ,das ,wez5 des *ri/4 ,glaub5s vom ,/&punkt des ,glaub5s #ahdj1 en na hem door ,hase1 ,evang4 ,dogm4 #ahbf1 #f;e ,aufl4 #ahgj4 ,aan all5 is geme5 de s*eid+ van geloov5 en wet51 van ae/hetis*e 7e?is*e1 religieuse7 en v]/&elke 7empiris*e7 w]eldbes*\w+1 van ideale en z9nelke w]eld4 ,de wa>heid1 door het religieus gevoel ( bewu/zn geis*t1 is onaanta/ba> voor het v]/&2 z behoort tot e5e &]e1 niet wa>neemb>e w]eld4 #bd4 ,nauw v]want aan deze ri*t+ is de !ologie van ,s*lei]ma*]4 ,9 zne ,r$5 b] die ,religion #agii en de ,monolog5 #ahjj /aat h geheel ond] d5 invlo$ d] romantiek4 ,godsdi5/ is gevoel1 gevoel voor het univ]sum1 z9 voor het one9dige1 de ri*t+ des gemo$s op het eeuwige1 ev5als ,sp9oza's cognitio ,dei intuitiva4 ,s*lei]ma*] neemt dus zn /&punt ook 9 het subject1 ma> niet 9 v]/& ( wil1 ma> 9 het gevoel4 ,god is hem de e5heid d] w]eld1 ge5 object van het d5k51 want het d5k5 beweegt zi* altd 9 teg5/ell+51 ma> alle5 te g5iet5 9 het gevoel4 ,en dat g5iet5 van ,god 9 het gevoel is religie4 ,ma> da>m$e v]b9dt ,s*lei]ma*] nu aan/onds de idee d] geme5s*ap4 ,uit het wez5 d] religie ontspr+t de zu*t na> geme5s*ap1 tot uitwissel+ van het g5ot5e4 ,de godsdi5/5 v]s*ill51 na>mate het one9dige het gevoel &]s bepaalt en de geme5s*ap &]s vormt4 ,9 zne ,glaub5slehre zn de wsge]ige grondg$a*t5 dezelfde1 ma> hi] wordt het gevoel nad] oms*rev5 als vol/rekte afhankelkheid1 ,god opgevat als absolute causaliteit1 en het ,*ri/5dom oms*rev5 als e5e e?is*e religie1 wa>9 alles 9 betrekk+ /aat tot de v]loss+ door ,*ri/us4 ,dogmata zn en blv5 dus bes*rv+5 van subjectieve gemo$/oe/&51 ma> to* van zulke1 die door de *ri/elke geme5s*ap1 en alzoo door d5 p]soon van ,*ri/us bepaald zn4 ,door deze drie ideen1 van het onmiddellk zelfbewu/zn als bron d] religie1 van de geme5s*ap als noodzakelke be/aansvorm d] religie en van d5 p]soon van ,*ri/us als c5trum van het ,*ri/5dom is ,s*lei]ma*] van onb]ek5b>5 invlo$ geword54 ,heel de !ologie na hem is van hem afhankelk2 zne dogmatiek is door niem& ov]g5om51 en to* heeft h op alle ri*t+51 lib]ale1 bemiddel5de1 confessioneele en 9 alle k]k51 ,rooms*e1 ,lu?4 en ,g]ef4 zn invlo$ do5 gevoel54 ,het naa/ aan hem v]want zn de dusg5aamde ,v]mittelung/heolog51 ,nitzs*1 ,twe/51 ,ne&]1 ,j4 ,mll]1 ,ro!1 ,dorn]1 ,m>t5s51 ,s*5kel enz4 ,het eig5a>dige en geme5s*appelke van al deze mann5 is het subjectieve uitgangspunt4 ,z gaan all5 uit niet van e5e uitw5dige autoriteit ma> van het gemo$1 van het religieus bewu/zn4 ,z nem5 de wa>heid e]/ aan als inh\d d] subjectieve *ri/elke erv>+4 ,ma> da>b blv5 z niet /aan2 z will5 bov5 ,s*lei]ma*] uitgaan1 en da>toe v]b9d5 z het subjectieve religieuse uitgangspunt van ,s*lei]ma*] met ,hegels*e speculatie4 ,de agno/is*e elem5t5 9 ,s*lei]ma*]1 die h met ,kant geme5 _h1 w]d5 uitgewisseld voor de ,hegels*e le] van de k5ba>heid van het ,absolute4 ,de wa>heid1 e]/ als inh\d d] religieuse erv>+ aang5om51 moe/ v]volg5s op d5 weg d] speculatie als d5knoodw5dig begrep5 en voor de re*tbank d] philosophie gelegitime]d word54 ,zoo z\ gelo( en wet5s*ap1 het natuurlke en het positieve1 k]k en cultuur1 ,s*riftgezag en kritiek1 antieke en mod]ne w]eldbes*\w+ met elk&] v]zo5d en bevr$igd word54 #be4 ,dit 0 tr\w5s ook het /rev5 van ,hegel gewee/4 ,hegel is de consequ5/e ideali/2 het ,c>tesiaans*e uitgangspunt komt hi] tot zne laat/e gevolgtrekk+54 ,het d5k5 produce]t het zn1 al het znde is dus logis*1 r$elk4 ,ma> deze g$a*te v]b9dt h met die van het word51 van de evolutie4 ,de realise]+ d] g$a*te 9 't znde ges*i$t all5gs1 van trap tot trap4 ,9 d5 m5s* komt dat d5k5 het e]/ tot bewu/zn4 ,ma> op d5 laag/5 trap1 als natuurlke1 e9dige gee/1 voelt de m5s* zi* van ,god ges*eid54 ,9 de religie1 vooral 9 de *ri/elke1 ziet h e*t] die s*eid+ opgehev52 ,god en m5s* zn n4 ,deze e5heid van ,god en m5s* is het wez5 van alle religie1 ma> wordt 9 d5 godsdi5/ niet adaequaat uitg$rukt2 z is da> gehuld 9 vorm5 van voor/ell+ en gevoel4 ,e]/ 9 de philosophie komt de idee tot ha> adaequaat begrip2 z is het absolute wet51 het wet5 d] m5s*heid van ,god1 het wet5 ,gods van zi*zelf4 ,na> deze wsge]ige g$a*t5 tra*tte ,hegel alle *ri/elke dogmata1 tr9iteit1 m5s*word+1 v]zo5+1 enz4 te v]kl>54 ,vel5 gelo(d5 aan de ,hegels*e v]zo5+ van !ologie en philosophie2 de zoog5aamde re*t]zde ,m>he9ecke1 ,daub1 ,gs*el1 ,ros5kranz bew]kte de dogmata 9 zn gee/ en tra*tte ,hegels*e speculatie en or?odoxe !ologie te v]e5ig54 ,ma> all5gs w]d op5ba>1 wat geva> er 9 de ,hegels*e philosophie voor de *ri/elke dogmata v]s*ol5 lag4 ,feu]ba*1 ,/rauss1 ,vatke1 ,bruno ,bau] trokk5 de consequ5ties en gav5 de voor/ell+1 die het kle$ is d] religie1 prs om alle5 ov] te h\d5 het ab/racte begrip4 ,/rauss zag 9 de ,evangeliev]hal5 onbewu/e symbolis*e v]di*t+5 van de ideale wa>heid1 dat het ,one9dige zi* uit/ort 9 het e9dige1 e*t] niet 9 e5 enkel m5s* ma> 9 de m5s*heid2 deze is de w>e zoon van ,god1 de ideale ,*ri/us4 ,9 zne ,glaub5slehre #ahdj beproeft h aan te toon51 dat de ges*i$5is van elk dogma tegelk zne kritiek en ontb9d+ is4 ,religie en philosophie v]s*ill5 9 vorm1 ma> da>om ook 9 inh\d2 de philosophie v]vangt de religie4 ,de neo-,hegelian51 ,bi$]mann1 ,pfleid]]1 zn wel beho$zam] geword51 ma> hebb5 to* van ,hegel ov]g5om51 dat het d5k5 /aat bov5 het religieus bewu/zn en dus tot taak heeft1 om de religieuse voor/ell+ van ha> tdelk51 z9nelk5 vorm te ontdo51 9 ha> ideale k]n voor te /ell5 en 9 ov]e5/emm+ te br5g5 met onze gans*e w]eldbes*\w+4 #bf4 ,t]wl ,hegels philosophie alzoo tot v]w]p+ van het ,*ri/5dom leidde1 w]d vooral s$]t #ahcj bek5d1 dat ,s*ell+ all5gs het id5titeitssy/eem v]lat5 _h en ?ans e5e positieve philosophie ontwikkelde1 wa>9 niet de noodw5digheid ma> de vrheid he]s*te en wa>9 de wil en de daad 9 de plaats trad van het logis* proces4 ,ev5als ,hamann1 ,lavat]1 enz4 9 de vorige eeuw1 zoo kwam ,s*ell+ all5gs tot de ov]tuig+1 dat er nog e5 &]1 diep] zn en lev5 is dan dat van het logis* v]/&1 nl4 dat van d5 wil1 van de daad1 van de vrheid4 ,ma> alle lev5 is word51 e5 wisselw]k+ van teg5/ell+54 ,zoo is het 9 ,god1 en zoo is het 9 de w]eld4 ,9 ,god is e]/ de donk]e natuurgrond1 dan het v]/&1 en uit beid5 wordt de wil gebor54 ,9 de w]eld is e]/ de *aos1 dan de gee/1 da>na de kosmos4 ,en zoo is 9 de religie e]/ de natuurlke drift 9 het ,heid5dom1 dan het ,woord ( het ,li*t 9 ,*ri/us1 en e9delk het zn van ,god 9 all54 ,ond] invlo$ van ,bhme en ,oet+] v]bond ,s*ell+ da>m$e all]lei !osophis*e bespiegel+54 ,de !osophie h\dt zi* altd op met twee problem51 met d5 ov]gang tuss*5 ,god en w]eld en tuss*5 ziel en li*aam4 ,het e]/e probleem wordt hi]door opgelo/1 dat de grond d] w]eld 9 de natuur van ,god wordt gezo*t1 en dat de !ogonie1 het tr9it>is* proces 9 ,god1 m9 ( me] geid5tifie]d ( al?ans gep>allelise]d wordt met de kosmogonie4 ,god zelf komt e]/ tot volle ontv\w+ van zn wez5 9 en door het w]eldproces4 ,het twe$e probleem wordt op dezelfde wze door de idee d] ,gei/leibli*keit opgelo/4 ,het gee/elke1 ,god1 de ziel1 is niet 9 /rikt5 z9 onli*amelk1 wel niet /(felk1 ma> b]mat]iell1 en zoo heeft de gee/ op zn beurt de taak1 om het li*aam1 de w]eld1 wi] grove /(felkheid e5 gevolg d] zonde is1 te v]gei/ig5 en te v]gei/li*54 ,deze !osophis*e speculatie van ,s*ell+ vond +ang 9 de !ologie3 ,baad]1 ,grres1 ,w9dis*mann1 ,j4 ,f4 von ,mey]1 ,/eff5s1 ,wagn]1 ,/ahl1 ,ro!1 ,hamb]g]1 ,fr4 ,h(fmann1 ,ke]l1 ,osi&]1 ,lange1 ,delizs*1 ,bhr1 ,kurtz1 ,splittg]b]1 hebb5 all5 9 me]d]e ( m9d]e mate zn invlo$ ond]gaan4 #bg4 ,het 0 natuurlk1 dat er teg5 deze vel]lei v]m5g+ van !ologie en philosophie v]zet kwam van de zde d] k]kelke or?odoxie4 ,op de !ologie d] bemiddel+ moe/ wel e5e d] s*eid+ volg54 ,de /udie d] confessie1 de hi/oris*e dogmatiek5 van de ,wette1 ,brets*neid]1 ,hase1 ,s*mid1 ,s*neck5burg] kwam5 aan het confessioneel bewu/zn t5 go$e4 ,altlu!ran] zooals ,gu]icke en ,rudelba*1 ,neolu!ran5 zooals ,h>ms1 ,h5g/5b]g1 ,keil1 ,philippi1 ,vilm>1 ,kliefo?1 ,hfl+1 ,?omasius1 ,h(mann1 mann5 d] positieve ,union zooals ,kahnis1 ,lu?>dt1 ,zckl]1 ,h4 ,s*midt1 ,frank1 ,grau1 enz4 arbeidd5 aan het h]/el d] oude ,lu!rs*e !ologie4 ,to* w>5 ook z k9d]5 van hun td4 ,het ,pitisme w]kte na 9 mann5 als ,h5g/5b]g en ,?oluck4 ,vilm>1 ,lhe1 ,mn*mey] e4 a4 w>5 9 hunne opvatt+ van k]k4 sacram5t en ambt niet vr van ,rooms*e ov]drv+2 de ,zuidduits*e !olog5 9 ,erlang51 ,?omasius1 ,h(mann1 en ook de teg5woordige positieve !olog5 /aan vrer teg5ov] de confessie en wk5 9 belangrke punt51 ,*ri/ologie1 voldo5+1 ,s*rift van de oud-lu!rs*e dogmatiek af4 ,zelfs e5 zoo or?odox ,lu!raan als ,philippi gaat ev5als ,h(mann en ,frank van het subjectief gelo(sbewu/zn uit en heeft dus zn uitgangspunt aan ,s*lei]ma*] ontle5d4 ,naa/ deze confessioneele /aan de ,bbels*e !olog51 ond] wie ,beck de voornaam/e is1 die het dogmatis* sy/eem niet uit het geloovig bewu/zn no* ook uit de confessie ma> alle5 uit de ,s*rift will5 opb\w54 ,ma> ,beck vatte die ,s*rift op 9 d5 z9 di] my/ieke !osophie1 welke s$]t ,oet+] en ,mi*ael ,hahn 9 ,zwab5 beoef5d w]d1 als e5 sy/eem van hemels*e wa>h$51 die afdruk w>5 van hemels*e kra*t5 en deze door de w]k+ des ,h4 ,gee/es 9 de ziel des m5s*5 inplantt51 en kwam da>door dikw]f tot e5e vr willekeurige exegese1 en tot e5 sy/eem1 dat wel diep en orig9eel 0 ma> ook van e5 e5zdig ascetisme en individualisme niet vr te pleit5 04 #bh4 ,nog van e5e &]e zde kwam er oppositie teg5 de v]m5g+ van philosophie en !ologie4 ,liebmann1 9 zn w]k ,kant und die ,epigon51 ,/uttg>t #ahfe en ,f4 ,a4 ,lange1 9 zne ,ges*i*te des ,mat]ialismus #ahff gav5 op wsge]ig gebi$ het p>ool3 na> ,kant t]ug4 ,de speculatie van ,hegel en ,s*ell+ _h tot niets geleid2 het v]/& moe/ w$]om tot besef kom5 van zne e9digheid en bep]k!id1 en ge5 k5nis van het bov5z9lke zi* aanmatig54 ,er moge da>naa/ plaats ov] blv5 voor het gelo(1 de v]beeld+1 ma> de r$e is tot het z9lk-wa>neemb>e bep]kt4 ,dit /&punt van het ,neo-,kantianisme w]d op dogmatis* gebi$ +5om5 door ,lipsius en ,rits*l4 ,ma> met niet onbelangrk v]s*il4 ,lipsius erk5t1 ,rits*l ontk5t het my/ieke elem5t 9 de religie4 ,lipsius a*t de religie e5e eig5e1 zelf/&ige ma*t1 ,rits*l laat ze bna geheel 9 het e?is*e opgaan4 ,lipsius a*t de religie 9 de e]/e plaats e5e zaak van het individu1 ,rits*l van de geme5s*ap4 ,lipsius tra*t de religieuse voor/ell+5 9 elk geval nog 9 ov]e5/emm+ te br5g5 met de resultat5 d] wet5s*ap1 ,rits*l s*eidt !ologie en wet5s*ap geheel en al4 ,voor ,lipsius is de g5ade ,gods 9 ,*ri/us1 voor ,rits*l is het door ,*ri/us ge/i*te ,godsrk de ho(d9h\d d] op5b>+ enz4 ,ma> beid5 sluit5 zi* to* aan b ,kant's afke] van metaphysica1 b zne le] van de bep]k!id van het m5s*elk k5v]mog54 ,da>om wil ,rits*l voll$ige s*eid+ van metaphysica 7philosophie1 wet5s*ap7 en religie 7!ologie74 ,de religie en !ologie spreekt ge5 zns- ma> wa>de]+soordeel5 uit4 ,z zegt niets ov] het onk5b>e wez5 d] d+5 ma> spreekt alle5 uit de wa>de en beteek5is1 die ze hebb5 voor ons4 ,door zulk e5e s*eid+ tra*t ,rits*l aan de religie en !ologie e5e eig5e1 voor de wet5s*ap onaanta/b>e plaats te v]zek]54 ,de religie /eunt niet op de wet5s*ap1 ma> is gegrond op e5 eig5 beg9sel1 op de z$elke natuur van d5 m5s*4 ,z heeft e5 eig5 inh\d1 n4l4 ge5 zns- ma> wa>de]+soordeel51 d4 i4 zuiv] relig4-e?is*e uitsprak54 ,z heeft e5 eig5 doel1 n4l4 om d5 m5s* 9 e?is*5 z9 onafhankelk te mak5 van de w]eld4 ,rits*l's !ologie heeft ?ans groot5 invlo$1 niet alle5 9 ma> ook v]re buit5 ,duits*l&4 ,v]s*ill5de oorzak5 v]kl>5 ha> opgang4 ,de s*nb>e v]zo5+ van geloov5 en wet51 de religieus-e?is*e opvatt+ d] religie1 de aansluit+ aan de op5b>+ ,gods 9 ,*ri/us1 aan de ,h4 ,s*rift en aan de !ologie van ,lu!r en ,melan*ton1 de v]w]p+ van alle !ol4 naturalis en s*ola/ieke dogmatiek enz4 hebb5 aan deze !ologie e5 plotsel+e v]breid+ en e5 buit5gewon5 opgang bezorgd4 ,e5e s*>e van mann51 ,h]rmann1 ,kaftan1 ,hr+1 ,h>nack1 ,s*r]1 ,gotts*ick1 ,katt5bus*1 ,/ade1 ,w5dt1 ,s*ultz1 ,lob/e9 enz4 hebb5 zi* b ha> aangeslot51 en pass5 h>e beg9sel5 op heel het veld d] !ol4 wet5s*ap toe4 ,to* is de ,rits*l's*e le] van het k5v]mog51 de voll$ige s*eid+ van !ologie en metaphysica1 de morali/is*e opvatt+ van de religie1 de bep]k+ van de religie tot wa>de]+soordeel51 enz4 onbevr$ig5d4 ,ook deze ri*t+ zal op d5 duur no* het ho(d no* het h>t kunn5 bevr$ig51 cf4 mn op/el ov] de ,!ol4 van ,rits*l 9 de ,!ol4 ,/ud4 van ,dr4 ,daubanton e4 a4 #ahhh4 ,e4 ,de ,dogmatiek 9 de ,g]e=me]de ,k]k4 #bi4 ,b alle ov]e5/emm+1 tot zelfs 9 de beld5is d] pra$e/9atie toe1 0 er van d5 aanvang af to* e5 belangrk v]s*il tuss*5 de ,duits*e en de ,zwits]s*e re=matie4 ,het ond]s*eid 9 l& en volk1 wa> ,lu!r en ,zw+li optrad51 het v]s*il 9 afkom/1 opvo$+1 k>akt] en lev5s]v>+5 w]kt5 er toe m$e om beide uite5 te do5 gaan4 ,het duurde sle*ts kort1 e] het aan het li*t trad1 dat beide h]vorm]s van e5 &]5 gee/ w>54 ,9 #aebi w]d te ,m>burg nog wel de vr$e geteek5d1 ma> alle5 op papi]4 ,en to5 ,zw+li wegviel en ,calvn1 9 we]wil van zne hooga*t+ voor ,lu!r en 9 zne to5ad]+ 9 de le] van het avondmaal1 to* pr9cipieel de zde van ,zw+li koos1 to5 w]d de s*eur+ tuss*5 lu!rs* en g]e=me]d ,prote/antisme hoe lang] hoe groot] en e5 feit1 dat niet me] ong$aan kon gemaakt word54 ,de hi/oris*e ond]zoek+5 na> het k5m]k5d ond]s*eid van beide 9 deze eeuw hebb5 duidelk aangetoond1 dat er e5 v]s*il van beg9sel aan t5 grondslag ligt4 ,9 vroeg] td somde m5 e5v\dig de dogmatis*e v]s*ill5 op1 zond] ze tot e5 geme5s*appelk pr9cipe te h]leid51 ,hoornbeek1 ,summa ,controv4 #afec p4 #fah4 ,ma> ,max ,goebel1 ,die relig4 ,eig5?mli*keit d] lu?4 u4 ref4 ,k4 #ahcg1 holl4 v]t4 ,gron4 ,smit #ahda1 lev]de de e]/e proeve van e5e hi/oris*e en pr9cipieele v]kl>+ van beid] ond]s*eid4 ,s$]t hebb5 v]s*ill5de mann5 dat ond]zoek voortgezet1 zooals ,ullmann1 ,semis*1 ,hag5ba*1 ,ebr>d1 ,h]zog1 ,s*weiz]1 ,baur1 ,s*neck5burg]1 ,gud]1 ,s*5kel1 ,s*oeb]le91 ,/ahl1 ,hunde%ag51 wi] w]k5 aangehaald en beoordeeld word5 door ,voigt1 ,fundam5taldogmatik1 #ahgd ,s4 #cig-dhj1 ,s*olt51 ,le] d] ,h]v4 ,k]k1 #d;e dr4 ,,ii #cji v4 enz4 ,het ond]s*eid s*nt nog het be/ da>door we]gegev5 te word51 dat de g]e=me]de !ologis*1 de lu!rs*e an?ropologis* is4 ,de g]e=me]de blft niet 9 de hi/orie /aan1 ma> klimt op tot de idee1 tot het eeuwig besluit ,gods2 de lu!rs*e neemt zn /&punt midd5 9 de heilsges*i$5is en heeft ge5 behoefte om diep] 9 d5 raad ,gods door te dr+54 ,b de g]e=me]d5 is da>om de v]kiez+ het cor ecclesiae1 b de lu!rs*5 is de re*tva>digmak+ het articulus /antis et cad5tis ecclesiae4 ,da> is de e]/e en voornaam/e vraag3 hoe komt ,god tot zne e]2 hi] da>5teg53 hoe komt de m5s* tot de zaligheid4 ,da> is de /rd vooral teg5 het paganisme1 de afgod]2 hi] teg5 het judasme1 de w]kheiligheid g]i*t4 ,de g]e=me]de heeft ge5 ru/1 voor h rugwa>ts alles tot het besluit ,gods heeft h]leid en het d] d+5 heeft opgespoord en voorwa>ts alles aan de e]e ,gods heeft di5/ba> gemaakt2 de lu!rs*e is met het tevr$5 en g5iet 9 de zaligheid1 die h door het gelo( deela*tig is4 ,uit dit v]s*il 9 beg9sel lat5 zi* de dogmatis*e controv]s5 9 de le] van het beeld ,gods1 de erfzonde1 d5 p]soon van ,*ri/us1 de heilsorde1 de sacram5t51 de k]krege]+1 de e?iek enz4 gemakkelk v]kl>54 ,de ges*i$5is d] g]ef4 dogmatiek is veel moeilk] te bes*rv5 dan die van de lu?4 ,de g]ef4 k]k is niet tot n l& en volk bep]kt1 ma> heeft zi* 9 v]s*ill5de l&5 en ond] v]s*ill5de volk5 uitgebreid4 ,de g]ef4 type is niet 9 ne beld5is ne]gelegd ma> heeft 9 tal van confessies uitdrukk+ gevond54 ,de dogmatis*e ontwikkel+1 bv4 9 de le] d] v]kiez+1 d] re*tva>dig+1 d] w$]geboorte1 d] sacram5t5 enz4 is 9 de g]ef4 k]k veel rk] en veelzdig] dan 9 de lu?4 gewee/4 ,en e9delk is de ges*i$5is van de g]ef4 dogmatiek veel m9d] beoef5d dan die van de &]e k]k52 er ligt hi] nog e5 veld voor het ond]zoek op54 ,de voornaam/e w]k51 die ov] ha> h&el5 zn3 ,c4 ,m4 ,pfaff1 ,introductio 9 hi/oriam !ol4 lit]>iam1 ,tb4 #agbd p4 #beh sq4 ,wal*1 ,bibl4 !ol4 sel4 ,i #baa sq4 ,b4 ,pictet1 ,de ,*ri/el4 ,godg41 holl4 v]t4 #agbh deel ,,iii4 ,a4 ,ypey1 ,beknopte lett]k4 ges*4 d] sy/em4 ,godg4 #c deel51 #agic-ih ,i #bjj v4 ,,ii #ee v4 ,id4 ,ges*4 v4 d4 ,kri/4 ,k]k 9 de #ah;e eeuw1 ,utre*t1 #agig v4 deel ,,vii en ,,viii4 ,a4 ,s*weiz]1 ,die ,glaub4 d] ev4 ref4 ,k4 #ahdd ,i #a-acd4 ,id4 ,die ,c5traldogm5 d] ref4 ,k4 #b ,bde4 #ahed1 '#ef4 ,j4 ,h4 ,a4 ,ebr>d1 ,*ri/l4 ,dogm4 #b;e ,aufl4 #ahfb ,i #dd f4 ,j4 ,h4 ,s*olt51 ,le] d] ,h]v4 ,k4 ,i #fg v4 ,c4 ,sepp1 ,het godg4 ond]ws 9 ,n$]l4 g$ur5de de #af;e en #ag;e eeuw1 #b deel51 ,leid51 #ahgc1 '#gd4 ,voorts de bov5 aangeh4 w]k5 van ,gasz1 ,dorn]1 ,frank1 ,rits*l enz4 en de lat] te noem5 litt]atuur4 #cj4 ,de ,g]e=me]de dogmatiek beg9t met ,zw+li4 ,b hem zn de grondg$a*t5 re$s aanwezig1 het !ol4 uitgangspunt1 de vol/rekte afhankelkheid des m5s*51 de pra$e/9atie1 de m5s*elke natuur van ,*ri/us1 de gee/elke opvatt+ van k]k en sacram5t1 de e?is*e en politieke /rekk+ d] re=matie4 ,ma> ,zw+li heeft nog vele leemt5 9 zne !ologie2 door zn humanisme vat h de zonde en de v]zo5+ te ondiep op2 door zn spiritualisme zet h ,god en m5s*1 div9a en humana ju/itia1 teek5 en beteek5de zaak 9 het sacram5t enz4 ab/ract duali/is* teg5ov] elka>2 zn kla>heid en held]heid van g$a*te kan het gemis aan diepte niet v]go$52 en tot e5 e5igsz9s afg]ond en sam5hang5d sy/eem komt het b hem niet4 ,zw+li heeft sle*ts de algeme5e omtrekk5 ontworp51 b9n5 welke de v]s*ill5de ri*t+5 9 de ,g]ef4 k]k5 zi* lat] bewog5 hebb54 ,e]/ ,calvns organise]5de en sy/ematis*e gee/ gaf aan de ,zwits]s*e re=matie ha> belnde le] en va/e organisatie4 ,zne !ologie /ond re$s b de e]/e uitgave zn] ,in/itutie 9 #aecf va/4 ,er is uitbreid+1 ontwikkel+ ma> ge5 v]&]+4 ,calvn ond]s*eidt zi* da>9 van ,zw+li1 dat h alle wsge]ige en humani/is*e ideen bant en zi* zoo /r5g mogelk aansluit aan de ,s*rift4 ,voorts h&haaft h bet] de objectieviteit van de *ri/elke religie1 van het v]bond ,gods1 van d5 p]soon en het w]k van ,*ri/us1 van ,s*rift1 k]k en sacram5t en /aat da>om /]k] teg5 de ,w$]doop]s4 ,v]d] ov]w9t h zo[el de teg5/ell+ van ,lu!r tuss*5 het gee/elke en w]eldlke als die van ,zw+li tuss*5 vlees* en gee/1 en is da>om wel rigori/is* ma> 9 ge5 enkel opzi*t asceet4 ,e9delk br5gt h 9 zne g$a*t5 e5heid en sy/eem1 iets1 wat no* ,lu!r no* ,zw+li v]mo*t1 en v]geet da>b to* nooit het v]b& met het *ri/elk lev54 ,calvn wi/ all5gs heel ,zwits]l&1 ook 9 zake de avondmaalsle] 7,cons5sus ,tigur9us #aedi7 en de pra$e/9atie 7,cons5sus ,g5ev4 #aeeb1 ,twe$e ,helv4 ,conf4 #aefd7 voor zi* te w9n51 ,hunde%ag51 ,die ,conflikte des ,zw+lianismus1 ,lu!r?ums und ,calv9ismus 9 d] ,b]nis*5 ,l&eskir*e von #aecb-aeeh1 ,b]n #ahdb4 ,de ,in/itutie van ,calvn w]d weldra ov]al be/ude]d4 ,die van ,b]n b]iep5 zi* lat] ev5ze] op ,calvn als die van ,g5ve1 ,zuri*1 ,bazel en ,s*affhaus54 ,geheel 9 ,calvns gee/ w]d de dogmatiek 9 ,zwits]l& 9 deze #af;e eeuw beh&eld door ,beza1 ,tractationes !ol4 #aegj1 ,petrus ,m>tyr ,v]miglius1 ,loci ,communes #aegf1 ,musculus1 ,loci ,comm4 #aefj1 #aefg en ,aretius1 ,!ol4 problemata #aegi4 ,van ,zwits]l& breidde ,calvns !ologie zi* na> ,frankrk uit4 ,h droeg zne ,in/itutie 9 #aecf aan ,frans ,i met e5e voorr$e op4 ,h w]d de ziel d] ,frans*e re=matie4 ,zne le] w]d algeme5 aang5om52 zne w]k5 w]d5 9 't ,frans* v]taald en v]spreid2 b hem zo*t m5 raad en troo/1 en vel5 g+5 na> ,g5ve om opgeleid te word5 tot d5 di5/ des woords4 ,de voornaam/e !olog5 9 ,frankrk 9 deze eeuw w>5 ,*&ieu #aeia1 die ond] d5 pseudoniem ,sadeel1 ,zam>iel v]s*ill5de !ol4 tractat5 s*reef1 de v]bo ,dei1 de ,*ri/i sac]dotio1 de remissione peccatorum enz41 ,m>lorat #aefb1 s*rv] van ,!saurus ,s4 ,scripturae 9 locos comm4 r]um et dogmatum1 uitgeg4 9 #aegd door ,feugu]aeus1 en du ,plessis ,mornay #afbc1 die bek5d is door zn ,trait de l',eglise #aegh1 ,trait de la vrit de la religion *rti5ne #aeha en vooral ook door zn 9 citat5 ze] onnauwkeurig ,le my/re d'iniquit c'e/ dire l'hi/oire de la papaut #afaa4 ,door de uitgewek55 na> ,oo/friesl&1 de ,paltz1 ,kleefsl&1 en van uit het ,zuid5 drong het ,calv9isme ook 9 ,n$]l& door4 ,calvns ,in/itutie w]d re$s #aefj 9 't ,n$4 v]taald4 ,da!nus1 de ,brs1 ,modet1 ,m>nix1 ,casp> ,heydanus e4 a4 w>5 /r5ge ,calv9i/54 ,vel5 zo*t5 9 ,g5ve en ,heidelb]g hun opleid+4 ,ma> re$s #aege w]d de akademie te ,leid51 en #aehe die te ,franek] ge/i*t4 ,feugu]aeus1 ,danaeus1 ,s>avia1 ,trelcatius ,sr41 ,ba/+ius1 ,junius w>5 te ,leid52 ,lubb]tus1 ,lydius en ,n]d5us w>5 te ,franek] de b]oemd/e hoogle]>5 9 deze eeuw4 ,de !ol4 arbeid be/ond voornamelk 9 polemiek teg5 ,rome en teg5 de ,w$]doop]s4 ,ma> to* zag5 re$s v]s*ill5de dogmatis*e h&boek5 het li*t1 van ,gellius ,snecanus1 ,me?odica descriptio et fundam5tum trium locorum communium ,s4 ,scr4 #aehd1 van ,ba/+ius de e]/e v]kl>+ van d5 ,cate*ismus #aeij1 van ,feugu]aeus ,propheticae et apo/olicae1 i4 e4 totius div9ae et canonicae scripturae !saurus #aegd1 van ,trelcatius ,sr4 ,loci ,communes #aehg1 van ,junius ,!ses ,!ologicae 7,op]a ,omnia ,i #aeib sq474 ,ook 9 ,engel& en ,s*otl& vond het ,calv9isme +ang4 ,het kwam da> 9 /rd niet alle5 met ,rome1 ma> ook met de re=matie1 die van bov5 af door ,h5drik ,,viii en ,elisabe? ond]nom5 w]d4 ,de ,h]vorm+sgez9d51 die ond] ,m>ia na> het va/el& vlu*tt51 kwam5 hi] 9 k5nis met de le] van ,calvn1 ,bull+]1 ,beza1 ,m>tyr enz4 en erg]d5 zi* /raks b hun t]ugke] aan de halfheid d] ,engels*e re=matie4 ,het v]s*il liep e]/ ov] de c]emonin4 ,9 de le] w>5 ,purite95 en ,anglikan5 het oorspronkelk e5s4 ,de ,engels*e !ologie droeg tot 9 het beg9 d] #ag;e eeuw toe e5 besli/ ,calv9i/is* k>akt]4 ,op de ,univ]siteit5 w]d ,calvns ,in/itutie ond]wez54 ,zelfs de episcopale rege]+svorm w]d door ,cranm]1 ,jewel1 ,hook] e4 a4 niet als de e5ig w>e1 ma> alle5 9 het belang van het welzn d] k]k v]d$igd1 ,s*aff1 ,cre$s ( ,*ri/5dom1 #c vol4 ,new-,york #ahha ,i #fjb etc4 ,ma> to5 9 en s$]t #aefg de noncon=mi/51 ond] wie ,pilk+ton1 ,:itt+ham1 ,?omas ,sampson en ,humphrey uit ,ox=d de voornaam/e w>51 zi* afs*eidd51 breidde de /rd ov] heel de k]krege]+ zi* uit4 ,de kra*tig/e voor/&] van d5 presbyt]ial5 k]kvorm 0 ,?omas ,c>twight1 pr(4 te ,cambridge1 #aegj afgezet1 #afjc ge/orv54 ,en teg5 het e9de d] eeuw kwam da> nog e5 v]s*il 9 de le] b2 ,william ,p]k9s #afjb1 ,alle de w]k51 #c vol4 ,am/4 #afei v4 en ,william ,:itak] #aeie1 ,op]a1 ,g5ev4 #afaj #b vol41 hoogle]>5 te ,cambridge1 tra*tt5 de pra$e/9atie nog te h&hav5 9 de #i ,lambe?-artikel51 ,s*aff1 ,cre$s ,i #feh ,,iii #ebc1 welke z aan ,elisabe?s raadsman ,:itgift voorlegd51 ma> het hoogk]kelke en het pelagiaans*e gevoel5 nam hoe lang] hoe me] de ov]h&4 ,9 ,s*otl& w]d e*t] het ,calv9isme door ,john ,knox #aegb1 ,john ,craig #afjj1 e4 a4 met kra*t +evo]d en e9delk ook door d5 ,kon+ erk5d #aeha4 ,9 ,duits*l& 0 de ,g]ef4 k]k en !ologie m9d] afhankelk van ,calvn4 ,de ,heid4 ,cate*ismus1 de !ologie van ,p>eus1 ,urs9us1 ,olevianus1 ,hyp]ius1 ,boqu9us1 ook van ,lasco v]toont 9 veel opzi*t5 e5 eig5 k>akt]4 ,h(/$e de ,groot1 ,ebr>d en ,heppe hebb5 deze eig5a>digheid uit ,melan*ton v]kla>d2 ma> deze voor/ell+ is onhi/oris* en voldo5de we]legd4 ,veel bet] wordt ze door ,pr(4 ,goosz5 9 twee /udiew]k5 ov] d5 ,heid4 ,cate*4 #ahij en #ahic en door ,dr4 ,van 't ,ho(t1 ,de ,!ol4 van ,he9ri* ,bull+] #ahhh uit d5 opvolg] van ,zw+li 9 ,zuri* afgeleid4 ,to* is er tuss*5 de !ologie van ,calvn en van ,bull+] ge5 enkel zakelk1 ma> alle5 e5 =meel en me?odologis* v]s*il4 ,het is het ond]s*eid tuss*5 het supra- en het infralaps>isme1 tuss*5 het /r5g-!ologis* en het fo$]ali/is* uitgangspunt1 dat altd 9 de ,g]ef4 k]k5 heeft be/aan en ov] en we] als g]e=me]d is erk5d1 cf4 mn op/el ,calv94 en ,g]ef4 9 ,de ,vre ,k]k1 ,febr4 #ahic1 en de repliek van ,pr(4 ,goosz51 ,gelo( en ,vrheid1 ,dec4 #ahid4 ,naa/ ,urs9us en ,olevianus w]kte dan ook 9 ,heidelb]g de /r5g-calv9i/is*e ,zan*ius4 #ca4 ,re$s teg5 het e9de d] #af;e eeuw kwam 9 de ,g]ef4 !ologie de s*ola/is*e me?ode op4 ,de e5v\dige beh&el+ d] dogmata1 gelk we die b ,calvn1 ,hyp]ius1 ,sohnius aantreff51 kon op d5 duur niet voldo54 ,b ,m>tyr1 ,sadeel1 ,junius treff5 we al bek5dheid aan met de vraag/ukk51 die 9 de ,middel,e4 door de s*ola/ici w]d5 beh&eld4 ,vooral ,zan*ius #aeij is 9 zne w]k5 ,de tribus ,elohim1 de natura ,dei1 de op]ibus ,dei1 de inc>natione 7,op]a ,omnia 9 #h tomi1 ,g5eve #afai7 en ,polanus a ,polansdorf #afaj 9 zn ,syntagma ,!ologiae met de !ologie d] k]kvad]s en d] s*ola/ici uitnem5d v]tr\wd4 ,op s*ools*e mani] wordt dan de dogmatiek 9 de ,g]ef4 k]k5 9 deze eeuw beh&eld1 9 ,n$]l& door ,trelcatius ,jr41 ,s*ola/ica et me?odica locorum omnium ,s4 ,scr4 in/itutio #afjd1 ,n]d5us1 ,sy/ema !ol4 #afaa1 ,maccovius1 ,collegia !ologica #afbc1 ed4 #c;a #afda4 ,loci ,comm4 ,!ol4 #afbf1 ,fr4 ,gom>us1 ,op]a !ol4 omnia ,am/el4 #affd1 ,gisb4 ,voetius1 ,disputationes sel4 #e p>tes1 ,ultraj4 #afdh-ei1 en eld]s vooral door ,j4 ,h4 ,al/$1 pr(4 te ,h]born en ,weiss5burg #afch1 ,!ol4 s*ola/ica didactica1 exhib5s locos communes !ol4 me?odo s*ola/ica #afah4 ,de s*ola/ieke me?ode vond e*t] lang niet algeme5e in/emm+4 ,maccovius kreeg op de ,dords*e ,synode de v]man+1 ut cum ,spiritu ,sancto loquatur1 non cum ,bell>m9o ant ,su>ezio1 ,h]+a1 ,de twi/zaak van ,maccovius1 ,ar*ief voor ,k]k4 ,ges*4 ,,iii #ahca bl4 #eje v4 ,de twi/ van ,maccovius en ,amesius1 ib4 bl4 #fdc v4 en ,van d] ,tuuk1 ,joh4 ,bog]man bl4 #bbi v4 en van ,m>esius teg5 ,voetius _h 9 dezelfde s*ola/ieke me?ode ha> grond4 ,m>esius noemde ,voetius e5 !ologus p>adoxus1 telde niet m9d] dan #fjj p>adoxa 9 zne !ologie op1 en bes*uldigde hem vooral dat h lacum asphaltidem s*ola/icorum d]iv>e 9 fontem ,siloe2 zie zn ,!ologus p>adoxus retectus et refutatus #afdi en da>teg5 ,voetius1 ,disput4 ,sel4 ,v4 #egb-gaf4 ,ma> ook wa> m5 voor wsge]ige t]m9ologie1 s*ola/ieke di/9cties en dele s*ools*e vrag5 zi* wa*tte en de wa>heid 9 me] e5v\dig5 vorm voordroeg1 0 de #ag;e eeuw to* de eeuw d] objectieviteit4 ,de /( lag g]e$1 ze behoefde alle5 geord5d te word54 ,de traditie w]d e5e ma*t4 ,niet alle5 de ,s*rift1 ma> ook de beld5is1 ja zelfs de dogmatis*e beh&el+ kreeg e5e onaanta/b>e autoriteit en de$ ,cam]o de kla*t slak51 dat m5 9 de le] niet afwk5 kon 1 zond] v]volgd te word51 ,s*weiz]1 ,c5traldogm5 ,,ii #bcg4 ,de voornaam/e godgele]d5 9 ons l& w>5 ,poly&]1 ,walaeus1 ,?ysius en ,rivetus1 s*rv]s d] ,synopsis ,purioris !ologiae1 ,trigl&1 ,hoornbeek te ,leid52 ,maccovius1 ,acronius1 ,amesius1 ,s*otanus1 ,bog]man1 ,clopp5burg1 ,arnoldus te ,franek]2 ,rav5sp]g]1 ,gom>us1 ,h4 ,alt+1 ,m>esius te ,gron+52 ,voetius1 ,ess5ius1 ,ma/ri*t1 ,leydeck] te ,utre*t2 v]d] ,bucanus te ,lausanne1 ,wollebius te ,bazel2 ,danaeus1 ,franc4 ,turret9us en ,b4 ,pictet te ,g5ve2 ,j4 ,h4 ,heidegg] en ,j4 ,h4 ,hott+] te ,zuri*2 ,*ami]1 ,brault1 ,g>issoles te ,montauban2 ,til5us1 ,dum\l91 ,beaulieu te ,s$an2 voorts ,b5j4 ,basnage1 ,david ,blondel1 ,sam4 ,bo*>tus1 ,jean ,me/rezat1 ,*>les ,drel9c\rt1 ,jean ,daill en vooral de !olog5 te ,saumur ,cam]o1 ,amyraldus1 ,cappellus1 ,placaeus1 cf4 ,flice1 ,hi/oire des ,prote/ants de ,france #g;e ed4 #ahhj4 ,9 ,engel& won 9 de #ag;e eeuw de hoogk]kelke en arm9iaans*e ri*t+ veld2 z vond /eun h de ,/u>ts1 b de a>tsbiss*opp51 b d5 adel1 en w]d bevord]d door ,bancr(t1 d5 opvolg] van ,:itgift #afjd-afaj1 die 9 e5 preek #aehi het episcopaat als noodzakelk v]d$igde1 ,buck+ham #afbe-bh1 a>tsbiss*op ,laud #afbh-de1 ,"l ,cl>5don #afgd4 ,da>5teg5 w>5 er nog vele !olog5 9 de ,anglikaans*e k]k1 die wel het ,episcopalisme v]d$igd5 ma> to* tr\w aan het ,calv9isme blev54 ,zoo ,:itgift1 a>tsbiss*op van ,cant]bury1 #aehc-afjd1 raadsman van ,elizabe?1 a>tsbiss*op ,abbot #afjd-afbc1 #afbb 9 ong5ade gevall51 de afgeva>digd5 t] ,dords*e ,synode ,c>lton1 ,hall1 ,dav5ant1 pr(4 9 ,cambridge1 lat] biss*op van ,salisbury1 ,det]m9ationes quae/ionum qu>undam !ologic>um1 ,cambr4 #afcd1 ,w>d1 ,goad1 ,balcanqual en voorts mann5 als ,burton1 ,w>ton1 ,prynne1 ,r\se1 ,pre/on1 ,u%]1 ,corpus !ologiae1 ,dubl9 #afch1 holl4 v]t4 van ,ruyt+ius1 't ,li*aam d] ,godd4 le] ,am/4 #afef1 ,morton1 ,joh4 ,prideaux1 ,lectiones !ologicae1 ,s*ola/icae !ologiae syntagma #afea1 ,saund]son1 ,hammond1 ,op]a ,omnia ,lond4 #afhd1 ,we/field1 ,/ill+fleet1 ,op4 ,omn4 ,lond4 #agji1 ,tillotson a>tsb4 van ,cant]bury1 ,works ,lond5 #agjd1 ,john ,pe>son1 ,exposition ( ! ,cre$ #afei1 ,lectiones de ,deo et ejus attributis1 ,burnet #agae pr(4 9 ,glasg[1 lat] biss*op van ,salisbury1 ,an exposition ( ! #ci articles4 ,rog] ,boyle1 ,summa !ologiae *ri/4 ,dubl4 #afhg4 ,j4 ,=besius a ,corse1 pr(4 te ,ab]de51 ,in/ructiones hi/or4 !ol4 de doctr9a *ri/4 #afii4 ,?omas ,pi]ce1 ,pacificatorium or?odoxae ecclesiae corpusculum #afhe4 ,foggius1 ,!ol4 speculativae s*ema #agab4 ,w4 ,bev]idge1 ,!saurus !ol4 or a complete sy/em ( div9ity ,lond4 #agaj-aa4 ,?4 ,b5net1 ,in/ructions = /udy+ #a a g5]al sy/em or body ( div9ity1 #b ! #ci articles ( religion1 ,lond4 #agae4 ,ond] de ,purite95 zn uit deze p]iode vooral bek5d ,brad%aw1 ,raynolds1 ,baynes1 ,byfield1 ,rog]s1 ,hook]1 ,:ite1 ,ar*]1 ,hild]%am1 ,dav5port1 ,lightfoot1 ,seld5us1 ,twissus1 ,calamy1 ,gatak]1 ,baxt]1 ,bates1 ,mead1 ,ow5 enz4 ,het ,arm9ianisme _h 9 ,engel&1 zo[el ond] de diss5t]s als ond] de ,anglikan5 groot5 invlo$4 ,en da>naa/ w]d vanuit ,frankrk ook het ,amyraldisme 9 ,engel& ov]gebra*t4 ,beide vloeid5 dikw]f saam en vond5 hun v]e5ig+ 9 de neonomiaans*e !orie1 die tot e5 belangrk5 en langdurig5 /rd aanleid+ gaf4 ,de neonomian5 legd5 d5 grond d] re*tva>dig+ 9 het gelo(1 zooals b4v4 de ,arm9iaan ,john ,goodw91 de vri5d van ,milton1 9 zn ,! bann] ( ju/ification display$1 ,imputatio fidei #afdb1 ,ri*>d ,baxt]1 ,ju/ify+ ,righte\sness1 ,dr4 ,dan4 ,williams1 ,works1 #agej4 ,b5j4 ,woodbridge1 ,! me?od ( grace 9 ! ju/ification ( s9n]s #afef4 ,da>teg5ov] /ond5 &]51 die t5 onre*te anti-nom9ian5 w]d5 g5oemd ma> eig5lk anti-neonomian5 moe/5 heet5 en d5 grond d] re*tva>dig+ alle5 /eld5 9 de toeg]ek5de g]e*tigheid van ,*ri/us1 zooals ,dr4 ,crisp1 ,dr4 ,tully1 ,ju/ificatio paul9a s9e op]ibus #afgg4 ,isaac ,*auncy1 ,neonomianism unmask$ #afib4 ,id4 ,alexiph>macon1 a fre% antidote aga9/ neonomian bane #agjj4 ,john ,eaton1 ,! honeycombe ( free ju/ification by ,*ri/ alone #afdb1 ,william ,eyre1 ,v9diciae ju/ificationis gratuitae #afed enz41 v]g4 ,witsius1 ,misc4 ,sacra ,,ii p4 #gec ,sq4 ,james ,bu*anan1 ,! doctr9e ( ju/ification1 ,ed9burgh ,cl>k1 #ahfg p4 #agf1 #dfd4 ,ov] het algeme5 g5om51 lag e*t] het zwa>tepunt d] ,engels*e !ologie niet 9 de dogmatis*e ma> 9 de bbels*e1 k]khi/oris*e1 patri/is*e1 ar*aeologis*e en praktikale /udin4 ,de /aatkundige en k]kelke v]h\d+5 gav5 da> vanzelf aanleid+ toe1 ,gass1 ,ges*4 d] prot4 ,!ol4 ,,iii #big f4 ,ypey1 ,sy/4 ,godg4 ,,ii #bfh v4 en voorts ,we+>t51 ,die ,revolutionskir*5 ,engl&s #ahfh4 ,neal1 ,hi/orie d] ,purite951 ,rott4 #ageb v4 ,m>sd51 ,hi/ory ( ! e>ly & lat] ,puritans f ! re=mation to ! ejection ( ! nonconf4 cl]gy 9 #affb1 #b vol4 ,london #aheb4 ,dr4 ,/\ghton1 ,hi/ory ( religion 9 ,engl& f ! op5+ ( ! long ,p>liam5t to ! end ( ! #ah? c5tury1 #h vol4 #ahha4 ,dr4 ,tullo*1 ,rational !ology & ,*ri/4 !ology 9 ,engl& 9 ! #ag? c5tury1 #b vol4 #ahgb4 ,rk] en kra*tig] 0 na> v]h\d+ het dogmatis* lev5 9 ,s*otl&4 ,hi] _h het ,calv9isme e5 ges*ikt5 bodem gevond5 en w]d het 9 /r5g51 positiev5 gee/ v]d] ontwikkeld4 ,de voornaam/e !olog5 9 deze p]iode w>53 ,rollock1 s$]t #aehc pr9cipal van de univ]siteit te ,ed9burgh1 s*rv] van comm5t>5 op de briev5 van ,paulus1 de ,psalm51 ,danil en vooral ook van e5e v]h&el+ ov] de kra*tdadige roep+2 ,john ,wel%1 van ,ayr1 die teg5 het ,romanisme s*reef2 ,john ,%>p1 die e5e h>monie van de pr(et5 en de apo/el5 9 het li*t gaf2 de gebro$]s ,simpson1 ,patrick1 die e5e k]kges*i$5is gaf1 ,william1 die ov] de ,hebr4 acc5t5 s*reef1 en ,ar*ibald1 die e5e uitlegg+ gaf van de zev5 boetpsalm52 ,boyd ( ,tro*rigg1 pr(4 te ,saumur1 9 #afad pr9cipal van de univ]siteit te ,glasg[1 b]oemd door zn comm5ta> op d5 brief aan ,efeze1 die niet alle5 e5e uitlegg+ geeft ma> e5 w>e !saurus is en all]lei dogmatis*e en !ologis*e excurs5 bevat1 ov] tr9iteit1 pra$e/9atie1 vlees*word+1 zonde1 doop1 enz42 ,david ,cald]wood1 die hi] te l&e v]toefde en zn ,alt>e damasc5um teg5 het anglikaans*e episcopaat s*reef2 ,samuel ,ru!r=d1 pr(4 te ,/4 ,&rews1 bek5d door zne ,briev5 niet alle5 ma> ook door vele &]e w]k51 ,ex]citationes apol4 pro div9a gratia #afcg1 de ,provid5tia1 ,exam5 ,arm9ianismi1 ,! spiritual ,anti*ri/ enz42 ,george ,gillespie1 s*rv] van ,nihil respondes1 ,male audis1 ,a>on's ,rod blossom+1 ,miscellanies2 en voorts nog ,baillie1 ,dickson1 ,durham1 ,dr4 ,/rang1 ,james ,wood1 ,patrick ,gillespie1 ,hugh ,b9n+ e4 a4 cf4 ,david ,cald]wood1 ,! hi/ory ( ! ,kirk ( ,scotl&1 #g vol4 ,ed9b4 #ahdb4 ,buckle1 ,hi/ory ( civilization 9 ,engl&1 #e vol4 ,leipzig #ahfe1 *4 #ag-bj4 ,james ,walk]1 ,! !ology & !ologians ( ,scotl&1 ,ed9b4 ,cl>k #ahgb4 ,deze positieve ontwikkel+ d] ,g]ef4 dogmatiek b]eikt 9 zek]5 z9 ha> hoogte- en tegelk ha> e9dpunt 9 de canones van ,dordre*t #afah_/ai1 9 de confessie en d5 cate*ismus van ,we/m9/] #afdf1 9 d5 ,cons5sus ,helveticus #afge1 en de ,wal*]s*e artikel5 #afic4 #cb4 ,ma> re$s 9 de #ag;e eeuw w>5 de beg9sel5 aanwezig1 die de ,g]ef4 !ologie ond]mnd5 en tot v]val bra*t54 ,9 de h]vorm+seeuw 0 er niet alle5 e5e ,lu!rs*e en ,calv9i/is*e re=matie1 ma> da>naa/ trad5 nog twee &]e "pen op1 nl4 de ,w$]doop]s en de ,soc9ian51 die jui/ 9 de ,g]ef4 k]k en !ologie 9 ,zwits]l&1 ,n$]l&1 ,engel&1 ,am]ika t5 all5 tde van groot5 invlo$ zn gewee/4 ,z v]teg5woordig5 het my/ieke en het rationeele elem5t 9 de religie en de !ologie4 ,zie voor de ,w$]doop]s en ,m5noniet53 oud]e litt]atuur van ,lu!r1 ,melan*ton1 ,zw+li1 ,bull+]1 a ,lasco1 de ,bres1 ,modet1 ,m>nix1 ,taff91 ,casp> ,heydanus1 ,spanheim1 ,faukelius1 ,s*otanus1 ,hoornbeek1 ,clopp5burg enz4 b ,wal* ,bibl4 ,!ol4 sel4 ,,ii #ac-bi1 en nieuw]e litt]atuur van ,arnold1 ,s*5kel1 ,erbkam1 ,hase1 ,halb]tsma1 ,blaupot t5 ,cate1 ,hoek/ra1 ,gort]1 ,cram] enz4 b ,s*olt51 ,l4 ,h4 ,k4 ,,ii #bga-cjh4 ,voorts ,l4 ,kell]1 ,ges*4 d] ,wi$]tuf] u4 ihres ,rei*es 9 ,mn/] #ahhj4 ,goebel1 ,ges*4 des *ri/l4 ,leb5s u4 s4 w4 ,i #ahdi ,s4 #acd f4 ,rits*l1 ,ges*4 des ,pietismus ,i #ahhj ,s4 #bb f4 ,j4 ,h4 ,m>oni]1 ,het inw5dig woord1 ,am/4 #ahij4 ,l4 ,kell]1 ,die ,re=mation u4 die lt]5 ,re=mp>tei51 ,leipzig #ahhe1 v]s*ill5de op/ell5 van ,sepp 9 zne ,ges*i$k4 ,naspor+51 #b deel5 #ahgb_/c en ,k]khi/4 ,/udin #ahhe4 ,a4 ,brons1 ,ursprung1 ,entw4 u4 ,s*icksale d] ,taufges9nt5 od] ,m5nonit51 ,nord5 #ahhd4 ,art4 ,anabapt4 en ,m5non4 9 ,h]zog4 ,voor de ,soc9ian5 en ,unit>irs van vroeg] en lat] td v]gelke m5 ,fock1 ,d] ,soc9ianismus #ahdg4 ,tre*sel1 ,die prote/4 ,antitr9it>i] vor ,fau/us ,soc91 #b ,bde #ahci_/dd4 ,art4 ,soc9 9 ,h]zog4 ,h>nack1 ,dogm5ges*4 ,,iii #fec-fia4 ,het ,arm9ianisme _h re$s 9 de #af;e eeuw zne voorloop]s 9 ,coolhaes1 ,coornh]t1 ,wigg]ts e4 a4 ma> w]d 9 't beg9 d] #ag;e eeuw e5e ma*t 9 de k]k4 ,het kwam 9 v]zet teg5 de beld5is van ,gods vol/rekte s\v]e9iteit op de bek5de vf punt51 de pra$e/9atie1 de voldo5+1 's m5s*5 b$orv5heid1 beke]+1 en volh>d+4 ,zie hun ,remon/rantie1 #afaj aan de ,/at5 aangebod51 de ,confessio en de ,apologia pro confessione1 door ,episcopius opge/eld1 ,op]a ,,ii #fi sq4 #ie sq42 van de confessie v]s*e5 #affe e5e holl4 uitgave door ,uyt5boga]t4 ,arm9ius1 ,op]a ,!ologica1 ,franc(4 #afca4 ,uyt5boga]t1 ,ond]wz+ 9 de *ri/4 religie #afdj4 ,episcopius1 ,in/itut4 ,!ol4 ,op]a ,i #aa sq4 ,limbor* ,!ol4 ,*ri/4 ed4 #e;a #agcj4 ,curcellaeus1 ,op]a ,!ol4 ,am/4 #afge4 ,het ,c>tesianisme 0 9 pr9cipe e5e volkom5e emancipatie van alle autoriteit en van alle objectieviteit1 en e5 opb\w5 van heel d5 kosmos uit het subject1 uit het d5k54 ,cogito1 ergo sum4 ,het v]w]p5 van alle traditie en de s*nba> zek]e ma!matis*e me?ode1 langs welke ,c>tesius tot het be/aan van de w]eld1 van ,god1 van d5 gee/ besloot1 behaagde aan vel54 ,c>tesius kreeg vele aanhang]s1 ook ond] de !olog54 ,r5]ius en ,regius 9 ,utre*t2 ,raey1 ,he]ebord1 ,abr4 ,heydanus 9 ,leid51 en voorts ,roell1 ,bekk]1 ,joh4 v4 d4 ,waey51 ,hautec\r1 ,&ala1 nam5 het ,c>tesianisme ov] en droeg5 het rationalisme 9 de k]k 94 ,de v]h\d+ van r$e en op5b>+ w]d nu de voornaam/e kwe/ie2 de r$e emancipe]t zi* van de op5b>+ en tra*t h>e zelf/&igheid te h]w9n51 ,a4 ,c4 ,duk]1 ,s*oolgezag en eig5 ond]zoek1 ,leid5 #ahfa4 ,da>b kwam nu nog het ,coccejanisme1 dat ind]daad aan het ,c>tesianisme 9 me?ode v]want 04 ,het ,coccejanisme 0 ook e5e reactie teg5 de traditioneele !ologie en kwam dan ook spo$ig teg5 het e9de d] eeuw met het ,c>tesianisme 9 v]bond4 ,het nieuwe 9 ,coccejus #affi 0 niet zne v]bondsle]1 gelk ?ans algeme5 erk5d wordt1 want deze komt re$s b ,zw+li1 ,bull+]1 ,olevianus enz4 en hi] te l&e b ,snecanus1 ,gom>us1 ,trelcatius1 ,clopp5burg enz4 voor1 ma> zne fo$]ali/is*e me?ode4 ,coccejus' ,summa doctr9ae de fo$]e et te/am5to #afdh 0 e5e bbels*-hi/oris*e dogmatiek1 maakte de ,s*rift niet alle5 tot pr9cipe en norma ma> ook tot voorw]p d] dogmatiek1 en plaat/e zoo de !ologia scriptur>ia teg5ov] de !ologia traditiva1 het fo$us teg5ov] het decreet1 de hi/orie teg5ov] de idee1 de an?ropologis*e me?ode teg5ov] de !ologis*e2 het geva> dez] me?ode be/ond da>91 dat z het eeuwige1 onv]&]lke 7sub/antia fo$]is7 ne]trok 9 d5 /room van het tdelke1 hi/oris*e 7oeconomia fo$]is7 en zoo op ,god zelf de idee van het word5 ov]bra*t4 ,ma> vel5 volgd5 de ,coccejaans*e me?ode1 ,heydanus1 ,witti*ius1 ,momma1 ,burman1 ,braun1 ,van d] ,waey51 ,witsius1 ,camp4 ,vitr+a1 ,s4 van ,til1 ,joh4 d',outre91 ,f4 ,a4 ,lampe e4 a41 ,die/el1 ,/udi5 zur ,fo$]al!ol4 ,jahrb4 f4 d4 ,!ol4 #ahfe1 #btes ,heft4 ,de /rd van ,voetian5 en ,coccejan5 en da>na die van gro5e en dorre1 vre en /ve ,coccejan5 duurde tot diep 9 de #ah;e eeuw voort4 ,ze e9digde feitelk met e5e ov]w9n+ van het ,coccejanisme en het ,c>tesianisme4 ,de s*ola/iek _h ha> td gehad1 de bloei d] ,ari/otelis*e philosophie 0 voorb4 ,de mee/e ka!d]s w]d5 met ,coccejan5 bezet4 ,de kom/ van ,lampe te ,utre*t #agbj 0 e5e ov]w9n+ d] ,coccejan54 ,de dogmatis*e h&boek51 die nu het li*t zag51 zn mee/ ,coccejaans*1 ,mel*ior1 ,sy/ema #afhe4 ,c4 ,vitr+a1 ,korte grond/ell+5 d] ,godg4 #afhh4 ,s4 van ,til #agjd4 ,t4 ,h4 v4 d4 ,hon]t1 ,wa]agtige weg5 ,gods #agjf4 ,rave/e9 #agaf1 ,j4 v4 d4 ,hon]t #agce enz4 ,9 ho(dzaak zn ze nog or?odox1 ma> ze zn mee/ kle9 van omvang1 v]md5 alle s*ola/iek1 en wk5 op vele punt5 al van de oude voor/ell+ af4 ,er r/ twfel aanga&e de bzond]e voldo5+1 v]kiez+1 g5]atie des zoons 7,roell71 de tr9iteit 7,p4 ,maty71 het w]kv]bond 7,alt+1 ,vlak1 ,bekk]1 enz471 r$e en op5b>+ 7,roell74 ,de ,voetian5 w]d5 me] en me] t]ugg$rong51 en trokk5 zi* 9 de /ilte t]ug4 ,m>ck's ,m]* #afhf1 holl4 v]t4 #agje en ,brakels ,r$el4 ,godsd4 #agjj w>5 de laat/e dogmatiek5 9 hun gee/1 ma> ook re$s gespe5d aan de kra*t d] vroeg]e4 ,piti/is*e1 labadi/is*e1 anti-nomiaans*e d5kbeeld5 drong5 9 hun kr+5 door1 ,lod5/e91 ,labadie1 ,koelman1 ,lampe1 ,v]s*oor1 ,s*ort+huis1 ,eswl]1 ,anto9ette de ,b\rignon enz4 #cc4 ,en zoo 0 het v]loop d] !ologie 9 alle ,g]ef4 k]k54 ,9 ,frankrk w]d de akademie van ,saumur middelpunt van all]lei opzi5b>5de /ell+54 ,cam]o #afbe sloot niet alle5 9 de ontk5n+ d] to]ek5+ van ,*ri/us' ob$i5tia activa b ,piscator 9 ,h]born zi* aan1 ma> le]de bov5di51 dat de wil altd het v]/& volgt en dat dus de buig+ van d5 wil 9 de w$]geboorte ge5e physis*e ma> e5e e?is*e daad 04 ,amyraldus #affd ,trait de la prde/9ation maakte de gewone le] van de voluntas signi1 van het ern/ig en welme55d aanbod d] g5ade tot e5 afzond]lk besluit1 dat aan dat d] v]kiez+ voorafg+4 ,h legde da>mee e5 remon/rants*5 grondslag ond] het ,calv9i/is*e geb\w en liep geva> om de onma*t des m5s*5 tot 't gelo( tot e5e z$elke te v]zwakk54 ,cappellus #afeh bewe]de 9 zn w]k ,arcanum punctationis revelatum1 #afbd anoniem uitgegev5 te ,leid5 door ,erp5ius1 dat de ,hebr4 punt5 quoad figuram door de ,joods*e gele]d5 lat] w>5 uitgevond5 en 9 d5 tek/ gevoegd1 en lokte teg5spraak uit van ,buxtorf #afdh4 ,9 zne ,critica sacra #afej le]de h1 dat de ,hebr4 tek/ niet onges*ond5 01 en 9 zn ,diatribe de v]is et antiquis ,hebraeorum lit]is #afde dat 't ,sam>itaans*e s*rift oud] 0 dan het ,hebr4 kwadraats*rift4 ,placaeus1 de /atu hom9is lapsi ante gratiam #afdj ontk5de de onmiddellke to]ek5+ van ,adams zonde4 ,claude ,pajon #afhe loo*5de de noodzakelkheid van de gratia int]na1 en w]d be/r$5 door ,jurieu 9 zn ,trait de la nature et de la grce #afhg4 ,de !ologis*e /rd liep dus 9 ,frankrk vooral ov] d5 a>d d] subjectieve g5ade4 ,cam]o bep]kte ha> tot v]li*t+ des v]/&s1 ,amyraldus maakte de objectieve g5ade univ]seel1 ,pajon le]de 't ov]bodige e5] bzond]e subjectieve g5ade4 ,het desme en rationalisme w]d hi]door voorb]eid4 ,9 ,engel& 0 er ond] de noncon=mi/5 groote v]s*eid5heid4 ,de ,presbyt]ian5 g+5 na de ,we/m9/] ,synode zo[el 9 aantal als 9 invlo$ a*t]uit1 en moe/5 de plaats ruim5 voor het ,indep5d5tisme1 dat re$s 9 de #af;e eeuw w]d omhelsd door ,rob]t ,br[ne1 ,johnson1 ,a9swor? en ,john ,rob9son #afbe1 ,works1 #c vol4 ,london #ahea1 cf4 ,n$4 ,ar*ief v4 ,k4 ,ges*4 v4 ,ki/ en ,roya>ds #ahdh ,,viii bl4 #cfi-djg1 en td5s d5 burg]oorlog 9 ma*t en aanzi5 to5am4 ,op de ,we/m9/] ,synode hadd5 de ,presbyt]ian5 nog de me]d]heid en bes*ikt5 de ,indep5d5t5 nog sle*ts ov] enkele /emm51 ,?omas ,goodw9 #afhj1 ,philip ,nye #afgb1 ,j]emias ,burr\ghs #afdf1 ,william ,bridge #afgj1 ,william ,c>t] #afeh1 ,sydra* ,simpson #afeh1 ,joseph ,c>yll #afgc e4 a4 ,ma> re$s 9 ,oct4 #afeh w>5 op e5e v]gad]+ te ,lond5 afgeva>digd5 van me] dan hond]d indep5d5te geme5t5 aanwezig4 ,da> w]d de ,savoy ,decl>ation opge/eld1 door ,hoornbeek #afei 9 het latn v]taald en a*t] zne ,epi/ola ad ,duraeum de ,indep5d5tismo afg$rukt1 ,s*aff1 ,cre$s ,i #hbj-hdj ,,iii #gjg4 ,hun voornaam/e !oloog 0 ,dr4 ,john ,ow5 #afaf-afhc1 ,works1 #ba vol4 ,london #ahbf2 de ,doctr9a ,*ri/iana van ,milton w]d #ahbg te ,brunswk uitgegev51 ,/ud4 u4 ,kr4 #ahgi1 #dtes ,heft4 ,zie voorts ,jos4 ,flet*]1 ,hi/ory ( indep5d5cy 9 ,engl& s9ce ! re=mation #d vol4 ,london #ahdg-di1 en &]e litt4 b ,s*aff1 ,cre$s ,i #hbj4 ,ook het ,baptisme kwam re$s 9 de #af;e eeuw sporadis* 9 ,engel& voor1 ma> begon to* e]/ s$]t #afcc eig5 geme5t5 te vorm54 ,9 #afdd telde het #g geme5t5 9 en #dg buit5 ,lond54 ,9 #afgg gav5 de ,bapti/5 e5e ,confession ( fai?1 die alle5 9 de k]krege]+ en d5 doop van de ,we/m9/] confessie en de ,savoy ,decl>ation afweek4 ,op d5 grondslag van deze confessie w]d 9 #afic door ,william ,coll9s e5 cate*ismus opge/eld1 die algeme5 w]d aang5om54 ,van de ,calv9i/is*e ,bapti/5 zn de ,g5]al1 ,arm9ian ( ,free-w ,bapti/s ond]s*eid54 ,het ,baptisme vond lat] vooral 9 ,am]ika v]breid+ door ,rog] ,williams #afhc4 ,voor de dogmatiek heeft het we9ig g$aan1 ma> het heeft 9 ,john ,bunjan #afhh1 ,rob]t ,hall1 ,john ,fo/]1 enz4 ma*tige pr$ik]s voortgebra*t1 ,s*aff1 ,cre$s ,i #hde-hei1 ,,iii #gch-gef4 ,j4 ,m4 ,cramp1 ,bapti/ ,hi/ory f ! f\ndation ( ! ,*ri/4 ,*ur* to ! close ( ! #ah c5tury1 ,philad4 #ahfh4 ,de p]iode van d5 burg]oorlog 0 9 ,engel& op religieus en !ologis* gebi$ e5 td van de groot/e v]w>r+4 ,all]lei d5kbeeld5 en ri*t+5 woeld5 doore54 ,vroeg] w]d5 deze voor ev5 zoovele sect5 geh\d51 ma> veel bet] word5 ze met ,we+>t5 als nuance]+5 9 de ne groote "p d] ,heilig5 bes*\wd4 ,arm9iaans*e1 bapti/is*e1 *ilia/is*e1 ant9omi/is*e1 en zelfs lib]tns*e gevoel5s vond5 +ang4 ,er he]s*te e5 religieus individualisme4 ,9 het ,quak]isme b]eikte dit zn toppunt4 ,de emancipatie van de traditie1 de confessie1 het k]kv]b& voltooit zi* da>91 dat i$] geloovige op zi* zelf wordt ge/eld1 zelfs van de ,s*rift wordt losgemaakt1 en 9 zi* zelf1 9 d5 ,gee/1 9 het inw5dig li*t de bron bezit van zn religieuse lev5 en k5n54 ,al het objectieve1 ,s*rift1 ,*ri/us1 k]k1 ambt1 sacram5t wordt t] zde ge/eld2 de geloovig5 lev5 uit e5 eig5 beg9sel en ond]s*eid5 zi* ook 9 de maats*app door eig5 z$51 gewoont51 kle$+1 enz4 ,george ,fox #afbd-afdj1 ,works1 #c vol4 ,london #afid-agjf 0 /i*t] van deze secte1 ,rob]t ,b>clay #afdh-afij1 ,apologia !ologiae v]e *ri/ianae1 ,am/4 #afge 0 ha> !oloog1 en ,william ,p5n #afdd-agah ha> /aatsman1 ,william ,sewel1 ,hi/ory ( ! rise1 increase & progress ( ! *ri/ian p call$ ,quak]1 ,london #agbe4 ,?4 ,evans1 ,an exposition ( ! fai? ( ! religi\s society ( fri5ds1 ,philad4 #ahbh4 ,s*neck5burg]1 ,vorles4 b] die ,lehrbegriffe d] kle9]5 prot4 ,kir*5p>tei5 #fi f4 ,we+>t51 ,rev4 ,kir*5 ,engl&s #cfd f4 ,mhl]1 ,symbolik #dib f4 ,s*aff1 ,cre$s ,i #hei-hgc4 ,h]zog art4 ,quk]4 ,al deze individuali/is*e li*t+5 ba&5 d5 weg voor het ,desme4 ,het realisme van het ,engels*e volksk>akt]1 het nom9alisme van ,duns ,scotus1 ,rog] ,bacon en ,willem van ,occam1 de empiri/is*e philosophie van ,francis ,bacon #afbf hadd5 het re$s voorb]eid4 ,en to5 da> nu 9 de #ag;e eeuw de v]w>r+ bkwam 9 de religieuse ov]tuig+51 en heel ,engel& 9 "pen en sect5 0 v]deeld1 ontwaakte b vel5 de g$a*te1 dat alle5 9 datg5e1 wat aan all5 geme5 01 het wez5 d] religie geleg5 kon zn4 ,het latitud>isme vond +ang en liep op het desme uit4 ,de r d] de/5 w]d geop5d door ,h]b]t van ,*]bury #afdh1 die 9 zn w]k de v]itate #afbd en de religione g5tilium #afde het wez5 d] religie tot vf wa>h$5 h]leidde3 be/aan ,gods1 v]e]+ ,gods1 deugd1 b]\w en v]geld+2 ma> deze oorspronkelke1 w>e en zuiv]e godsdi5/ is op all]lei wze door de prie/]s v]vals*t4 ,dit 0 het program van 't desme4 ,van da>uit w]d nu v]volg5s de /rd teg5 de op5b>+ ond]nom54 ,locke #agjd1 ,! reasonabl5ess ( *ri/ianity #afie1 droeg aan de r$e de besliss+ ov] de op5b>+ op4 ,john ,tol& #agbb1 ,*ri/ianity n my/]i\s #afif sprak uit dat het ,*ri/4 niet alle5 niets teg5 ma> ook niets bov5 de r$e bevatte4 ,anton ,coll9s #agbi1 ,disc\rse on free?9k+ #agac beval het vre1 d4 i4 ongeloovige d5k5 aan4 ,?omas ,wool/on #agca s*reef ,disc\rses on ! miracles ( our savi\r #agbg-cj en tra*tte deze door allegorie te v]kl>54 ,m4 ,t9dal #agcc1 ,*ri/ianity z old z creation #agcj /elde heel de op5b>+ t] zde4 ,het desme e9digde 9 skepticisme b ,h5ry ,dodwell1 ,*ri/ianity n f\nd$ on argum5t #agdb4 ,en deze skepsis w]d op philosophis* gebi$ door ,d4 ,hume #aggf voltooid4 #cd4 ,ongeve] #agej is ov]al het v]val d] ,g]ef4 !ologie +etr$54 ,de ontb9d5de elem5t51 re$s 9 de vorige eeuw aanwezig1 w]k5 door en ond]mn5 de dogmatiek4 ,nadat het ,coccejanisme hi] te l&e de ov]w9n+ _h behaald1 kwam van #agdj tot #aggj het tdp]k d] ,tol]ant54 ,de kra*t d] wa>heid w]d v]loo*5d2 van de beld5is trok m5 zi* na> de ,s*rift t]ug2 eig5a>dige g]ef4 le]/ukk51 erfs*uld1 w]kv]bond1 bzond]e voldo5+1 enz4 w]d5 losgelat52 ond] s*oon5 vorm en bbels*5 naam kwam5 all]lei remon/rants*e en soc9iaans*e dwal+5 op4 ,de beld]s d] ,g]ef4 religie legg5 zi* hoog/5s nog b het voorh&5e ne]1 ma> ze lev5 er niet me] 9 en sprek5 er niet me] uit4 ,de oude dogmatiek w]d e5 voorw]p van hi/oris*e /udie4 ,pr(4 ,b]nh4 de ,moor s*reef e5 ,comm5t>ius p]petuus 9 ,m>ckii ,comp5dium1 #f vol4 ,lugd4 ,b4 #agfa-ga1 en ,ds4 ,m>t9us ,vitr+a gaf e5 comm5ta> op de ,doctr9a ,*ri/4 religionis van zn vad] ,campegius ,vitr+a1 ond] d5 titel ,doctr9a ,*ri/4 relig4 p] aphorismos summatim descripta1 ed4 sexta4 ,cui nunc acc$it !ologiae el5cticae 9 usum s*ol>um dome/ic>um ,campegii ,vitr+ae1 curante ,m>t9o ,vitr+a1 qui praefationem1 prolegom5a et adnotationes adjecit1 nec non analys9 v4 cl4 ,!odori ,s*elt+ae1 #i p>tes1 ,am/4 #agfa4 ,ond] de we9ig51 die met h>t en ziel aan de oude g]ef4 le] va/hield5 en ze met tal5t v]d$igd5 en v]d] ontwikkeld5 nem5 ,alex4 ,comrie #aggd1 ,a4 ,b4 ,c4 des gelo(s #agci1 ,eig5ges*4 des zaligm4 gelo(s #agdd1 ,v]kl>+ van d5 ,cate*4 #agec1 ,brief ov] de re*tva>digmak+ #agfa1 cf4 ,dr4 ,a4 ,g4 ,honig1 ,alex4 ,comrie1 #ahib1 ,nic4 ,holtius #aggc1 ,v]h&el+ ov] de re*tv4 door het gelo( #agej1 en ,j4 ,j4 ,brah1 ,aanm]k+5 weg5s de vf ,wal*4 art4 #ageh e5e e]/e plaats 94 ,de beide e]/5 bond5 9 hun ,exam5 van het ontw]p van ,tol]antie1 9 #aj ,sam5sprak51 ,am/4 #agec-ei d5 /rd teg5 de ,tol]ant5 aan1 ond] wie de ,hoogle]>5 ,j4 van d5 ,hon]t1 ,j4 ,j4 ,s*ult5s en ,alb]ti het vooral moe/5 ontgeld54 ,naa/ h5 v]di5t ook nog ,j4 ,c4 ,appelius g5oemd te word51 die bek5d is door zn /rd ov] het avondmaal1 ,z$ig en vrmo$ig ond]zoek1 enz4 #agfc4 ,ov] het avondmaal #agfd4 ,aanm]k+5 ov] het re*te gebruik van het ,evangelie4 ,v]volg van de ,aanm]k+51 enz4 ,de ,h]vormde le] #agfi4 ,ma> s$]t #aggj nam de zoog5aamde neologie hoe lang] hoe me] aan invlo$ toe4 ,het ,engels*e desme1 het ,frans*e ongelo( en het ,duits*e rationalisme vond hi] e5 vru*tb>5 bodem4 ,de revolutie 0 e5 totale ke] 9 de begripp54 ,de or?odoxie w]d 9 d5 vorm van e5 niet rationali/is* ma> rationeel1 gematigd1 bbels* supranaturalisme ov]geleid na> de #ai;e eeuw1 en _h als zoodanig ha> voornaam/e v]teg5woordig]s 9 ,p4 ,*evalli]1 ,s*ema ,in/itutionum !ol4 #aggc-ge4 ,br4 ,broes1 ,in/itut4 ,!ol4 !or4 #aghh4 ,j4 van ,nuys ,kl9k5b]g1 ,ond]ws 9 d5 godsdi5/ #ab deel5 #aghj v4 ,samuel van ,emdre1 ,kate*ismus d] ,h4 ,godg4 #aghj4 ,w4 ,e4 de ,p]pon*]1 ,bes*\w4 ,godg4 #agij enz41 inzond]heid ,h4 ,munt+he1 ,p>s !ologiae *ri/4 !oretica #ahjj4 ,en ev5zoo g+ het 9 &]e l&54 ,frankrk _h 9 de #ah;e eeuw ge5 eig5 g]ef4 !ologie me]4 ,de h]roep+ van het edict van ,nantes b&e de be/e kra*t5 buit5 's l&s4 ,9 de #ah;e eeuw v]wi]v5 ,paul ,rabaut #agid en ,anto9e ,c\rt #agfj1 zi* d5 e]5aam van h]/ell]s d] g]ef4 k]k 9 ,frankrk4 ,de ,frans*e pr$ikant5 ontv+5 hunne opleid+ mee/ 9 ,lausanne1 wa> e5 eig5 sem9>ie 0 opg]i*t voor de ,frans*e /ud5t5 na> het plan van ,anto9e ,c\rt4 ,9 ,zwits]l& kon de ,cons5sus ,helvetius #afge het rationalisme niet ke]54 ,j4 ,e4 ,wett/e9 en zn zoon 9 ,bazel1 ,j4 ,c4 ,suic]us en zn zoon ,h5ricus 9 ,zuri*1 ,me/rezat en ,l\is ,tron*9 9 ,g5ve bra*t5 er al bezw>5 teg5 91 ,s*weiz]1 ,c5traldogm5 ,,ii #ffc v42 re$s 9 #afhe w]d5 er pog+5 9 het w]k ge/eld om ha> t]zde te /ell51 en 9 de #ah;e eeuw w]d5 deze 9 ,g5ve1 ,bazel1 ,app5zell1 ,zuri*1 ,b]n enz4 met go$ gevolg bekroond4 ,j4 ,f4 ,o/]wald1 pr$4 te ,neuf*atel #agdg vormt d5 ov]gang van de #ag;e eeuws*e or?odoxie tot het #ah;e eeuws* rationalisme4 ,9 zn ,trait des s\rces de la corruption1 qui rgne auj\rd'hui p>mi les ,*rti5s #agjj1 ,cat*isme #agjb1 ,comp5dium !ol4 ,*ri/4 #agci klaagt h ov] de doode or?odoxie en de fn uitgesponn5 dogmata1 v]zwgt h vele le]/ukk51 bv4 ov] de v]kiez+1 en zoekt h]lev+ d] moraal4 ,met hem vormd5 ,j4 ,a4 ,turret9us #agcg1 ,op]a #c vol4 en ,s4 ,w]5fels #agdj1 ,opuscula1 ed4 #b4 #agci het ,zwits]s*e triumviraat4 ,de door h5 v]teg5woordigde gematigde or?odoxie leidde welhaa/ tot besli/e het]odoxie b ,j4 ,j4 ,zimm]mann #ageg4 ,opuscula #agea-ei4 ,j4 ,j4 ,lavat] #agei art4 ,g5ve 9 de ,dictionn4 ,encycl4 van ,did]ot en d',alemb]t1 ,j4 ,v]net1 ,in/ruction ,*rti5ne #aged4 ,de ma!matis*e me?ode van ,wolf w]d op de !ologie toegepa/ door ,d4 ,wytt5ba*1 ,t5tam5 !ol4 dogm4 me?odo sci5tifica p]tractata1 #c tomi #agdg1 ,j4 ,f4 ,/apf]1 ,in/itut4 !ol4444444 ord9e sci5tifico dispositae1 #e vol4 #agdc1 ,grundlegung zur wahr5 ,religion ,zuri* #agea-eb1 ,b]nsau1 lat] pr(4 te ,franek]1 ,!ol4 dogmatica1 me?odo sci5tifica p]tractata #agde-dg1 9 ,duits*l& door ,f]d9& ,/os* #aghj1 ,summa pa$agogiae s*ola/icae ad praelectiones academicas 9 !ologiam revel4 dogm4 #aggj1 ,sam4 ,endemann pr(4 te ,m>burg ,in/it4 !ol4 dogm4 #aggg en ,sam4 ,murs9na pr(4 te ,halle1 ,comp5dium !ol4 dogm4 #aggg4 ,9 ,engel& w]d de dogmatiek s*i] geheel 9 beslag g5om5 door de kwe/in ov] voorspell+1 wond] en op5b>+1 die door het desme aan de orde w>5 ge/eld4 ,(s*oon de apologetiek dikw]f rationali/is* gekleurd 01 _h ze to* vele en ond] h5 ook sommige uitnem5de v]teg5woordig]s1 ,samuel ,cl>ke #agbi1 ,na?an ,l>dn] #agfh1 ,joseph ,butl] #ageb1 ,ri*>d ,b5tley1 ,william ,:i/on1 ,ar?ur ,a%ley ,sykes1 ,?omas ,%]lock #agfa1 ,danil ,wat]l& #agdb1 ,john ,coneybe>e1 ,john ,lel&1 ,james ,fo/]1 ,william ,w>burton #aggi1 ,ri*>d ,watson #ahaf1 ,william ,paley #ahje1 ,evid5ces ( ,*ri/ianity #agid4 ,natural ,!ology #ahjb enz4 ,ond] de dogmatis*e w]k51 die 9 deze p]iode het li*t zag51 zn de voornaam/e die van ,hut*9son1 wa>van e5 uittreksel gegev5 wordt 9 ,a lett] to a bi%op conc]n+ "s important discov]ies 9 philosophy & !ology #agce2 van ,/ackh\se #ageb1 ,a complete body ( speculative & practical div9ity #agji1 holl4 v]t4 #ageh1 ,isaac ,watts #agdh bek5d niet alle5 door zne gee/elke li$]5 en logika ma> ook door zn cate*ismus #agbh1 ,philipp ,doddridge #agea1 ,rise & progress ( religion 9 ! s\l #agde1 e4 a4 ,ond] de ,s*ots*e ,godgele]d5 9 de #ah;e eeuw tr$5 op d5 voorgrond ,?omas ,bo/on #agcb1 ,a complete body ( div9ity1 #c vol4 #aggc1 ,f\rfold ,/ate1 holl4 v]t4 #agdb1 ,a view ( ! cov5ant ( grace1 holl4 v]t4 van ,comrie #agda2 ,adam ,gib1 en de e]/e vf ,sec$]s1 ,fi%]1 ,wilson1 ,moncrieff en de gebro$]s ,ralph en ,eb5ez] ,ersk9e1 wi] w]k5 ook 9 't holl4 zn v]taald1 nieuwe uitgave1 ,am/4 #ahef4 ,van belang 0 de zoog5aamde ,m>r[ controv]sy1 die 9 #agag begon na> aanleid+1 dat het w]k van d5 ,indep5d5t ,edw>d ,fi%]1 ,! m>r[ ( mod]n div9ity1 v]s*55 9 #afdg1 opnieuw 9 ,s*otl& w]d uitgegev54 ,de neonomiaans*e /rd1 die 9 de vorige eeuw 9 ,engel& 0 ge/r$51 w]d da>door na> ,s*otl& ov]geplant4 ,het boek w]d aangevall5 door ,pr9cipal ,had[ van ,/4 ,&rews 9 e5 w]k1 getiteld ,! ant9omianism ( ! m>r[ detect$ #agba4 ,m5 bes*uldigde de ,m>r[ div9es01 ond] wie ,bo/on de voornaam/e 01 van ant9omianisme1 ma> hield zi*zelf van neonomianisme niet vr4 ,de ,g5]al ,assembly v]oordeelde sommige /ell+5 9 het ,m>r[boek als dwal+52 wat m$e aanleid+ gaf tot de s*eid+ van de ,ersk9e's1 die zi* aan de zde van ,bo/on hadd5 ges*a>d4 ,het neonomianisme 0 de voorb]eid+ voor het rationalisme1 dat langzam]h& ook 9 de !ologie en k]k van ,s*otl& doordrong en 9 mann5 als ,simpson1 ,mc4 ,laur9 e4 a4 re$s duidelk m]kba> is1 ,walk]1 ,! ,!ology & !ol4 ( ,scotl& p4 #be v4 #ci v4 #ec v4 ,james ,bu*anan1 ,! doctr9e ( ju/ification #ahfg p4 #ahb-ahh4 ,m]le d',aubign1 ,duits*l&1 ,engel& en ,s*otl&1 ,rott]dam1 #ahdi4 #ce4 ,9 d5 aanvang d] #ai;e eeuw v]ke]de de ,g]ef4 !ologie bna ov]al 9 e5 droevig v]val4 ,9 d5 vorm van het supranaturalisme w]d de !ologie hi] beoef5d door ,van d] ,palm1 ,van ,voor/1 ,borg]1 ,cl>isse1 ,ki/1 van ,h5gel te ,leid51 door ,abres*1 ,*evalli]1 ,munt+he1 ,ypey te ,gron+51 ,h]+a1 ,roya>ds1 ,b\man1 ,v9ke te ,utre*t1 door vele bekwame en voorname pr$ikant5 ,d]m\t1 ,broes1 ,donk] ,curtius1 van ,s5d51 ,egel+ enz4 en door vele v]h&ela>s 9 het ,/olpiaans* legaat #agef1 ,teyl]s ,g5oots*ap #aggh en het ,haags* ,g5oots*ap #aghg4 ,deze supranat4 ri*t+ wilde rationeel zn1 niet rationali/is* 9 d5 z9 van ,wegs*eid]1 ,rhr1 ,paulus1 ze h&haafde de op5b>+ en betoogde h>e noodzakelkheid1 mogelkheid en wa>heid op all]lei rationeele en hi/oris*e grond54 ,ze wilde bbels* zn en 0 anticonfessioneel1 antiphilosophis*1 anticalv9i/is*2 ze kreeg e5 dogmatiek1 die de/is* 0 9 de !ologie1 pelagiaans* 9 de an?ropologie1 morali/is* 9 de ,*ri/ologie1 collegiali/is* 9 de ecclesiologie1 en eudaemoni/is* 9 de es*atologie4 ,ze w]d 9 de noordelke prov9cin des l&s ongeve] #ahce v]vang5 door de ,gron+] !ologie1 die op het voetspoor van de ,socratis*e wsbege]te van ,van ,heusde #ahci de idee van op5b>+ en le] v]v+ door die van opvo$+1 en dus e5 e?is* elem5t 9 de v]h\d+ van ,god en m5s* opnam4 ,god 0 hi] niet 9 de e]/e plaats ,le]a>1 ma> de groote ,opvo$]1 die door natuur en ges*i$5is1 door d5 p]soon en de k]k van ,*ri/us de m5s*5 als zne k9d]5 opleidde tot wze en vrome *ri/551 tot ,godegelkvormigheid4 ,de be/rd+1 die ze ond]vond van or?odoxe1 /raks ook van mod]ne zde1 en de inn]lke ontwikkel+ tot ,evangelis*e ri*t+ maakt51 dat ze ongeve] #ahej plaats moe/ mak5 voor de ,mod]ne ,!ologie4 ,deze kwam op met ,opzoom] die hoogle]a> te ,utre*t w]d 9 #ahde en de empiri/is*e philosophie van ,mill en ,comte toepa/e op d5 godsdi5/4 ,h kwam tot het antisupranaturalisme4 ,s*olt5 gaf 9 zne ,le] d] ,h]vormde ,k]k t5 slotte e5e mod]ne dogmatiek ond] g]e=me]de vlag4 ,en ,ku55 trad op als voor/&] d] evolutie op het gebi$ d] ,oudte/4 ,s*rift4 ,er 0 dus langzam]h& e5e ontwikkel+ op !ologis* gebi$ na> het ongelo( he52 de mod]ne !ologie heeft ge5 dogmatiek me]4 ,teg5ov] deze negatieve ri*t+5 kwam5 e*t] 9 deze eeuw op 9 ons vad]l& de positieve ri*t+5 van d5 ,reveil en de afs*eid+1 van de ,utre*ts*e en de e?is*-ir5is*e s*ool en e9delk van het ,calv9isme1 dat er na> /reeft om ook !ologis* e5 eig5 positie te v]ov]54 ,zie v]d] mn op/el ov] de ,ges*4 d] !ol4 9 ,n$]l&1 ,presb4 & ,ref4 ,review ,april #ahib1 en ,tds*r4 voor ,g]ef4 ,!ol4 ,juni en ,juli #ahid bl4 #afa v4 en de da> opgegev5 litt]atuur4 ,9 ,duits*l& is de ,g]ef4 !ologie hoe lang] hoe v]d] a*t]uitgegaan4 ,de ,g]ef4 k]k _h 9 ,duits*l& e5 bre$ t]re9 v]ov]d4 ,ha> !ologie w]d beoef5d 9 ,heidelb]g1 ,duisburg1 ,m>burg1 ,frankfurt a_/,o1 ,h]born1 ,brem51 ,halle4 ,zoo bleef het tot het midd5 d] #ah;e eeuw4 ,ma> to5 kwam de ,aufklrung1 9 #ahag de ,union1 v]volg5s de invlo$ d] wsbege]te van ,kant1 ,s*lei]ma*] enz1 en al deze oorzak5 hebb5 de ,g]ef4 k]k en !ol4 9 ,duits*l& geheel tot v]val gebra*t4 ,wel kwam er 9 het beg9 dez] eeuw e5ige ontwak+ ook van het ,g]ef4 bewu/zn1 b ,krafft 9 ,erlang51 ,g4 ,d4 ,krumma*] 9 ,elb]feld1 ,geibel 9 ,lbeck1 ,mallet 9 ,brem5 enz4 ,ma> deze 0 to* niet /]k g5oeg4 ,zelfs mann5 als ,ebr>d #ahhh 9 ,erlang51 ,heppe #ahgi 9 ,m>burg hebb5 door hun ,melan*tonianisme aan de ,g]ef4 zaak groote s*ade toegebra*t4 ,alle5 ,wi*elhaus #aheh 9 ,halle1 ,k>l ,sdh(f #ahfe 9 ,frankfurt a_/,m41 ,bhl 9 ,we551 ,dr4 ,a4 ,zahn 9 ,/uttg>t1 ,o4 ,!lemann 9 ,detmold1 ,kohlbrugge #ahge 9 ,elb]feld e4 a4 /eld5 zi* besli/ op d5 grondslag d] ,g]ef4 confessie4 ,?ans is er 9 ,duits*l& ge5 enkele !ol4 ,univ]siteit ( s*ool1 en ge5 enkel !ol4 pr(essor van ,g]ef4 beld5is me]1 ,a4 ,zahn1 ,die ,ursa*5 des ,ni$]ganges d] ref4 ,kir*e 9 ,deuts*l4 ,b>m5 #ahha4 ,id4 ,abriss e9] ,ges*4 d] ev4 ,kir*e auf dem europ4 ,fe/l&e im #ai ,jahrh4 ,/uttg>t #c;e ,aufl4 #ahic1 #abtes ,kapitel4 #cf4 ,9 ,zwits]l& en ,frankrk kwam er h]lev+ door d5 ,reveil1 die van uit ,s*otl& da> w]d ov]geplant4 ,de ,reveil1 7cf4 ,wag5a>1 ,het reveil en de afs*eid+1 die bl4 #dj litt4 opgeeft4 ,h4 von d] ,goltz1 ,die re=m4 ,kir*e ,g5fs im #ai4 ,jahrh4 ,bazel u4 ,g5f #ahfb4 ,lon ,maury1 ,le rveil religieux dans l'glise r=me ,g5ve et en ,france1 ,p>is1 ,fis*ba*] #b vol4 #ahib4 ,w4 van ,oo/]wk ,brun1 ,het ,reveil 9 ,n$]l&1 ,utre*t #ahij4 ,pi]son1 ,oud]e ,tdg5oot5 #ahhh7 0 e5e ma*tige1 gee/elke beweg+1 ma> 0 van huis uit onk]kelk en anticonfessioneel4 ,h /ond op algeme5-*ri/elk5 grondslag en k5m]kte zi* v]d] door zn individuali/is*1 ari/ocratis*1 me?odi/is* en philan?ropis* k>akt]4 ,9 ,zwits]l& legde h vooral op twee dogmata1 de v]kiez+ 7,ces> ,malan #ahfd4 ,biographie door ,malan ,jr4 ,am/4 ,hvek] #ahgd7 en de inspiratie 7,m]le d',aubign #ahgb4 ,gauss5 #ahfc7 nadruk4 ,ma> ,alex&] ,v9et #agig-ahdg1 9 #ahbb_/'bc ond] invlo$ van d5 ,reveil gekom51 g+ !ologis* van e5e &]e g$a*te uit4 ,het lev5sbeg9sel van zn gelo( en zne !ologie 0 de h>monie van ,*ri/5dom en gewet54 ,da>door kwam h er toe1 om zoo /]k aan te dr+5 op het v]b& van dogma en moraal1 op de e?is*e zde d] wa>heid2 da>door kwam h tot zn syn]gisme en tot v]w]p+ d] v]kiez+ enz4 ,v9et bleef e*t] tot d5 e9de toe aan de ho(dwa>h$5 van het ,*ri/5dom va/h\d51 ,dr4 ,j4 ,cram]1 ,alex4 ,v9et als *ri/4 morali/ en apologeet geteek5d en gewa>de]d1 ,leid51 ,brill #ahhc1 en de da> bl4 #f aangeh4 litt4 ,veel v]d] g+ e*t] zn le]l+ ,e4 ,s*]]1 die e]/ /r5g or?odox 0 ma> all5gs met zn v]l$5 brak1 en 9 volslag5 ongelo( zn lev5 e9digde4 ,s$]t kwam er 9 ,frankrk en ,zwits]l& e5 lib]aal ,prote/antisme1 ,pcaut ,le ,*ri/ et la consci5ce1 ,p>is #ahei1 ,m>t9-,pas*\d1 ,rville2 ,c\gn>d1 ,buisson4 ,zoo /ond5 er twee ri*t+51 e5e lib]ale en e5e evangelis*e1 teg5ov] elka>4 ,ma> ond] de laat/e w]kt5 de beg9sel5 van ,v9et door1 lat] nog ge/eund door d5 invlo$ van ,rits*l4 ,er zn ?ans drie ri*t+5 te ond]s*eid53 e5e lib]ale ( l9k]zde1 ,b\vi] 9 ,g5ve2 e5e bemiddel5de ri*t+1 ,press5s1 ,a/i1 ,scrtan1 ,sabati]1 ,leopold ,monod1 ,*apuis1 ,d&iran1 ,lob/e92 en e5e evangelis*e1 gematigd-or?odoxe1 ,godet vad] en zoon1 ,porret1 ,b]?\d1 ,m>t91 ,d\m]gue1 ,b]tr&1 ,h4 ,bois1 ,gretillat4 ,de /rd tuss*5 deze twee ri*t+5 loopt ?ans vooral ov] twee vrag54 ,de e5e raakt de autoriteit 9 zake de religie1 ( deze n4l4 ligt 9 de ,s*rift1 9 ,*ri/us ( 9 r$e en gewet54 ,de twe$e geldt d5 p]soon van ,*ri/us1 ( h n4l4 wa>a*tig ,god is ( door k5ose zi* ontl$igd heeft ( ook sle*ts e5 m5s* is1 gradueel van ons v]s*ill5d1 cf4 ,gretillat 9 ,! ,presb4 & ,ref4 ,review1 ,july #ahib en ,july #ahic4 #cg4 ,e5 ov]zi*t van de !ologie 9 ,engel& en ,s*otl& wordt gegev5 door ,pfleid]]1 ,die ,entw4 d] prot4 ,!ol4 9 ,deuts*l4 seit ,kant u4 9 ,grossbritt4 seit #ahbe1 ,freiburg #ahia1 ,s4 #chf f4 ,ad4 ,zahn1 ,abriss e9] ,ges*4 d] ev4 ,kir*e im britis*5 ,weltrei* im #ai ,jahrh4 ,/uttg>t #ahia4 ,dr4 ,c>l ,clem51 ,d] geg5wrtige ,/& des relig4 ,d5k5s 9 ,grossbrittannie1 ,/ud4 u4 ,krit4 #ahib1 #ctes ,heft ,s4 #eac-edh4 ,g4 ,elliott1 ,bild] aus dem kir*l4 ,leb5 ,engl&s1 ,leipzig ,akad4 ,bu*h&lung4 ,g4 d',alviella1 ,l'volution relig4 *ez les ,anglais1 les ,am]ica9s et les ,h9d\s #ahhd4 ,walk]1 ,pres5t !ological drifts 9 ,scotl&1 ,presb4 & ,ref4 ,rev4 ,jan4 #ahic4 ,het godsdi5/ig ,engel&1 gelk w het h$5 k5n51 is e5 w]k van het ,me?odisme4 ,john ,wesley #agjc-agia 0 ge5 wet5s*appelk !oloog1 ma> e5 ma*tig pr$ik]1 die het evangelie individualise]de1 en tot e5 lev5svraag maakte voor i$] m5s* cf4 ,j4 ,w$gwood1 ,john ,wesley & ! evangelical reaction ( ! eighte5? c5tury #ahgj4 ,het door hem en ,george ,:itefield #agad-agga opgekom5 ,me?odisme 0 niet 9 de e]/e plaats e5e afwk+ van e5 ( &] d] #ci artikel51 ma> het conc5tre]de heel de wa>heid d] religie om twee middelpunt51 n4l4 om de plotsel+e1 bewu/e erv>+ van s*uld en g5ade1 d4 i4 om de p]soonlke beke]+1 en t5 twe$e om de op5b>+ van dat nieuwe lev5 9 e5 geheel nieuw5 vorm1 da>9 be/a&e dat m5 uitg+ op het beke]5 van &]51 van v]s*ill5de adiaphora zi* on?ield en de *ri/elke volmaak!id re$s 9 dit lev5 voor b]eikba> hield4 ,deze e5zdigheid leidde er toe dat all5gs v]s*ill5de dogmata w]d5 be/r$51 gewzigd ( van ond]ges*ikte wa>de w]d5 bes*\wd2 cf4 ov] het ,me?odisme het art4 van ,s*oell 9 ,h]zog4 ,saussaye1 ,godsd4 ,beweg+5 #aji v4 ,mhl]1 ,symbolik #ge-gf4 ,s*neck5burg]1 ,vorles4 b] die ,lehrbegriffe d] kle9]5 prot4 ,kir*5p>tei5 #ahfc ,s4 #ajc-aea4 ,kolde1 d] ,me?odismus u4 se9e ,bekmpfung1 ,erlang5 #ahhf4 ,id4 ,die ,heils>mee ib4 #ahhe1 holl4 v]t4 van ,dr4 ,a4 ,w4 ,bronsveld4 ,het ,me?odisme heeft e5 onb]ek5b>5 invlo$ geoef5d1 op ,indep5d5t51 ,bapti/51 ,presbyt]ian51 ,anglikan52 ,wesley is de h]s*epp] van het ,engels*e en ,am]ikaans*e ,prote/antisme gewee/1 de revivals zn s$]t niet me] uit de ,prot4 k]k5 gewek51 h 0 de ,ar*bi%op ( ! ,slums1 de vad] van de inw5dige z5d+1 de /i*t] van het *ri/elk socialisme4 ,het ,me?odisme 0 e*t] 9 ho(dzaak bep]kt tot het volk4 ,9 de hoog]e kr+51 9 politiek1 philosophie1 lett]5 bleef het k\de lib]alisme he]s*54 ,da>teg5 kwam reactie door de romantiek1 7,w4 ,scott1 ,s\!y1 ,s4 ,t4 ,col]idge #ahcd71 welke op k]kelk en !ologis* gebi$ w]d ov]geplant 9 de ,ox=d] beweg+4 ,deze beweg+ heeft de hoogk]kelke "p1 die al van de #af;e eeuw af be/ond1 aanzi5lk v]/]kt1 en de ,rooms*e le] en ritus 9 de ,anglikaans*e k]k kra*tig bevord]d4 ,cf4 art4 ,trakt>ianismus 9 ,h]zog4 ,ook de s*rv]s van ,lux ,mundi #ahij1 ,canon ,holl&1 ,moore1 ,ill+wor?1 ,talbot1 ,c4 ,gore e4 a4 tra*tt5 het ,puseyisme te v]nieuw5 en de *ri/elke dogmata plausibel te mak51 door ze te plaats5 9 het li*t van d5 nieuw]5 td4 ,naa/ de hoogk]kelke is de bre$k]kelke "p opgetr$51 die re$s 9 de #ag;e en #ah;e eeuw w]d voorb]eid door het ,latitud9>isme1 en 9 deze eeuw uitnem5de v]teg5woordig]s kreeg 9 ,?omas ,arnold #ahdb1 ,hampd5 #ahfh1 ,f4 ,d4 ,maurice #ahgb1 ,*4 ,k+sley #ahgd1 ,:ately #ahfc1 ,f4 ,w4 ,rob]tson #ahec1 ,a4 ,p4 ,/anley #ahha4 ,afke]ig van het ,me?odisme d] laagk]kelke "p1 hebb5 z all5 op ern/ige en edele wze ge/reefd na> e5e v]zo5+ van ,*ri/5dom en cultuur4 ,de k]k moe/ na> hunne ov]tuig+ e5e opvo$+s*ool van het volk word52 de religie moe/ zi* v]zo55 met al het w>e1 go$e en s*oone1 wa> het ook te v9d5 02 en het ,*ri/5dom moe/ vooral 9 de z$elke v]nieuw+ d] maats*app zne kra*t op5b>54 ,dit bre$e1 tol]ante /&punt vond hoe lang] hoe me] in/emm+4 ,de opkom/ en voortgang van het ritualisme1 de vel]lei sect5 en ri*t+51 de nood d] lag]e maats*app en vooral ook het ,high] ,criticism1 dat re$s met biss*op ,col5so zn intr$e 9 de ,engels*e w]eld de$1 en dan door ,rob4 ,smi?1 ,t4 ,k4 ,*eyne1 ,s4 ,r4 ,driv] gepropage]d w]d1 hebb5 aan de bre$k]kelke ri*t+ de ov]h& v]s*aft4 ,e5 van de voornaam/e woordvo]d]s 9 d5 teg5woordig5 td is ,f4 ,w4 ,f>r>1 dek5 d] ,we/m9/] ,abbey4 ,ma> lang niet alle5 91 ook v] buit5 de ,/aatsk]k wordt dit bre$e /&punt ?ans door vel5 +5om54 ,ond] de voornaam/e woordvo]d]s behoor5 ?ans de ,bapti/ ,j4 ,clif=d2 de ,congregationali/5 ,e4 ,w4 ,dale1 ,! old ,evangelicalism & ! new #ahhi1 ,dr4 ,joseph ,p>k] te ,lond51 ,dr4 ,fairbairn van ,mansfield ,college1 ,! place ( ,*ri/ 9 mod]n !ology1 cf4 ,!ol4 ,/ud4 van ,dr4 ,daubanton1 ,mei1 ,juni #ahid2 de ,presbyt]ian5 ,pr(4 ,h5ry ,drummond1 ,! natural law 9 ! spiritual _w1 ,summum bonum enz4 ,m>cus ,dods1 ,a4 ,b4 ,bruce1 ,apologetics1 or ,*ri/ianity def5sively /at$1 ,ed9burgh ,cl>k #ahib4 ,james ,l9dsay1 ,! progressiv5ess ( mod]n ,*ri/ian ?\ght1 ,ed9b4 ,blackwood #ahib4 ,horton1 ,inspiration & ! ,bible ,rev4 ,j4 ,b4 ,he>d1 ,alex&r9ian & ,c>?ag9ian ,!ology ,ed9b4 ,cl>k1 ,hulsean lectures1 ,pr(4 ,edw4 ,caird1 ,! evolution ( religion1 #b vol41 ,james ,orr1 ,! ,*ri/ian view ( ,god & ! _w1 z c5tr+ 9 ! inc>nation1 ,ed9b4 ,elliot4 #ahic1 cf4 mn op/el1 ,!ol4 ,/ud4 van ,dr4 ,daubanton #ahid4 ,en voorts nog ,fl9t1 ,milligan1 ,gloag 9 de ,e/abl4 ,*ur* van ,s*otl&1 ,br[n1 ,ra9y1 ,davidson1 ,salmond1 ,laidlaw1 ,g4 ,a4 ,smi?1 9 de ,free ,*ur*1 ,cairns1 ,muir1 ,?omson1 ,j4 ,smi? 9 de ,unit$ ,presbyt4 enz4 ,behalve door ha> *ri/ologis* uitgangspunt1 dat alles conc5tre]t rondom de inc>natie1 k5m]kt zi* deze ri*t+ nog door ha> unie]5de t5d5z4 ,de k]kelke v]s*ill5 word5 uitgewis*t ( als van g]+e beteek5is voorge/eld2 practis* w]kt m5 met mann5 van all]lei k]k en ri*t+ saam2 en !oretis* /rev5 vel5 zelfs na> v]e5ig+ van alle ,prote/ants*e k]k51 zooals b4v4 ,j4 ,clif=d4 ,w4 ,t4 ,/ead gaat zek] wel het v]/1 als h op e5e k]k d] toekom/0 hoopt1 die de gans*e sociale h]vorm+ leid51 heel de cultuur1 tot zelfs de !at]s toe1 9 zi* opnem5 en alle m5s*5 omvatt5 zal4 ,dikw]f gaat dan hi]m$e nog gepa>d de hope op e5e w$]h]/ell+ all] d+5 aan g5e zde van het graf2 zie van de rke litt]atuur alle5 ,! wid] ,hope1 ,essays & ,/rictures on ! doctr9e & lit]ature ( future puni%m5t by num]\s writ]s1 lay & cl]ical1 ,london1 ,fi%] ,unw9 #ahij4 ,het /r5ge ,calv9isme v]lie/ b d5 dag aan t]re94 ,hi] en da> wordt het nog geh&haafd1 9 de ,s*ots*e ,hoogl&51 9 ,wales enz41 ma> van e5e wet5s*appelke beoef5+ en v]d$ig+ is ge5 sprake me]4 ,da>5teg5 breidt de le] d] evolutie zi* 9 ,engel& b d5 dag uit4 ,nadat het ,deisme alre$e de wond]51 de voorspell+5 en de op5b>+ aan e5e g$u*te kritiek _h ond]worp51 heeft ond] invlo$ van de af/amm+sle] van ,d>w91 het agno/icisme van ,sp5c]1 het empirisme van ,/u>t ,mill en het mat]ialisme van ,tyndal1 ,huxley1 ,evolution & e?ics #ahic cf4 ,tdspiegel1 ,april #ahid dit religieuse ontb9d+sproces zi* nog v]d] voortgezet4 ,de kritiek d] *ri/elke dogmata kreeg e5 ong$a*t51 /]k5 /eun van ,edw9 ,hat*1 ,! organisation ( ! e>ly *ri/4 *ur*es #ahha1 ,! influ5ce ( ,greek ideas & usages ^u ! *ri/4 *ur*1 ,hibb]t lectures #ahhh1 die ev5als re$s ,hampd5 voor hem 9 zn ,! s*ola/ic philosophy 9 relation to *ri/4 !ology #ahcb de dogmata v]kla>de uit de v]b9d+ van de heid5s*e wsbege]te met het oorspronkelk ,*ri/5dom4 ,het ,unit>isme1 dat 9 #aggc zne e]/e geme5te /i*tte en ?ans 9 ,james ,m>t9eau1 ,a /udy ( religion1 its s\rces & cont5ts #ahhh1 ,! seat ( au?ority 9 religion #ahij e5 uitnem5d woordvo]d] bezit1 w9t ga&eweg aan invlo$4 ,vel5 hebb5 zelfs met het ,*ri/5dom geheel gebrok51 ,g4 ,eliott1 ,*4 ,bradlaugh1 ,a4 ,besant1 ,w4 ,/4 ,ross1 ,morley1 ,j4 ,c4 ,morison1 cf4 ,*4 ,bradlaugh1 ,a4 ,besant & ,*4 ,watts1 ,! free?9k]s textbook #ahgf2 en zoek5 hunne religieuse bevr$ig+ 9 ,buddhi/is*e !osophie 7,mevr4 ,blavatzky1 ,a4 ,besant71 9 de moraal 7,m4 ,arnold1 ,lit]ature & dogma #ahgc1 ,god & ! ,bible #ahge1 die de religie oms*reef als morality t\*$ ) emotion en ,god als ! et]nal p[]1 n ourselves1 :i* makes = righte\sness71 ( 9 e5 gezels*ap voor e?is*e cultuur1 7opg]i*t #ahgf 9 ,am]ika1 #ahhf 9 ,engel&4 ,w4 ,m4 ,salt]1 ,die ,religion d] ,moral1 deuts* von ,g4 von ,gizycki1 ,leipzig #ahhe7 ( zelfs 9 het ,mohamm$anisme1 wa>voor 9 #ahia 9 ,liv]pool e5e moskee w]d geop5d4 #ch4 ,voor de ges*i$5is d] dogmatiek 9 ,am]ika kan m5 o4 a4 raadpleg5 ,encyclop$ia ( liv+ div9es & ,*ri/ian ,work]s ( all d5om9ations 9 ,europe & ,am]ica4 ,be+ a supplem5t to ,s*aff-,h]zog1 ,encyclop$ia ( religi\s k4 ,edit$ by ,rev4 ,ph4 ,s*aff & ,rev4 ,s4 ,m4 ,jackson1 ,new-,york #ahhg4 ,adolf ,zahn1 ,abriss e9] ,ges*4 d] ,evang4 ,kir*e 9 ,am]ika im #ai ,jahrh4 ,/uttg>t #ahhi4 ,fr4 ,nippold1 ,am]ik4 ,kir*5ges*i*te seit d] ,unabhngigkeits]klrung d] ,v]4 ,/aat51 ,b]l9 #ahib4 ,alle k]k5 zn uit ,engel& en &]e l&5 van ,europa successief 9 ,am]ika en ,canada ov]geplant4 ,de ,episcopaals*e k]k is de oud/e en rk/e en dagteek5t al van de immigratie 9 ,virg9ia 9 #afjg4 ,de ,dut* ,re=m$ ,*ur* is er geve/igd s$]t de ontdekk+ van d5 ,hudson en van ,manhattan ,isl& #afji4 ,de ,indep5d5t5 ( ,congregationali/5 l&d5 het e]/ te ,plym\? #afbj4 ,de ,kwak]s w]d5 door ,william ,p5n 9 #afhj na> ,p5nsylvanie geleid4 ,de ,bapti/5 kreg5 va/5 voet 9 ,am]ika op ,rhode ,isl& door ,rog] ,williams #afci4 ,de ,me?odi/5 vond5 er +ang door ,wesley #agce en ,:itefield #agch4 ,de ,duits*e k]k51 zo[el de ,lu!rs*e als de ,g]ef4 w]d5 er geve/igd s$]t het midd5 d] vorige eeuw4 ,de ,presbyt]iaans*e k]k5 zn er 9 v]s*ill5de groep5 v]deeld4 ,e5e s*ets van de ,presbyt4 !ologie geeft ,pr(4 ,s*aff 9 zn ,!ological ,propa$eutic1 #b p>ts1 ,new-,york #ahib '#ic1 ,,ii p4 #cgd-dje1 en 9 ,! ,indep5d5t1 ,new-,york vol4 #de ,n4 #bcba1 #bcbd1 #bcbi en #bccj4 ,voor het ,congregationalisme zie m5 ,congregationali/s 9 ,am]ica1 ed4 by ,dr4 ,alb]t ,e4 ,dunn+1 ,new-,york1 ,hill & ,co4 #ahid4 ,bna al deze k]k5 en ri*t+5 9 k]k5 w>5 van ,calv9i/is*5 oorsprong4 ,van alle godsdi5/ige beweg+5 is het ,calv9isme 9 ,am]ika de kra*tig/e gewee/4 ,het is niet tot e5e ( &]e k]k bep]kt1 ma> is ond] all]lei wzig+ het beziel5d elem5t 9 de ,congregat4 ,bapt4 ,presbyt4 ,holl4 en ,duits* ,g]ef4 k]k5 enz4 ,van alle kant5 w]d het 9 ,am]ika gebra*t1 uit ,engel&1 ,s*otl&1 ,frankrk1 ,holl&1 ,duits*l&4 ,het vormde het k>akt] van ,new-,engl& g$ur5de de koloniale p]iode #afbj-aggf4 ,er moet e*t] ond]s*eid5 word5 tuss*5 het ,purite9s*e ,calv9isme1 dat vooral uit ,engel& kwam en 9 ,new-,engl& +ang vond1 en het ,presbyt]iaans*e ,calv9isme1 dat van uit ,s*otl& 9 de ,zuidelke1 ,midd5 en ,we/elke ,/at5 w]d +evo]d4 ,beide vorm5 van ,calv9isme hadd5 tot basis de ,we/m9/] confessie van #afdg1 ma> 9 beide kwam ook weldra e5 /rd tuss*5 e5e oude en e5e nieuwe s*ool4 ,de e]/e en voornaam/e !oloog van ,new-,engl& 0 ,jona?an ,edw>ds #agjc-ageh1 art4 9 ,h]zog1 biographie door ,pr(4 ,a4 ,v4 ,g4 ,all51 b ,h\ghton1 ,miff9 & ,comp4 ,new-,york1 #a;e deel van ,am]ican religi\s lead]s4 ,zne w]k5 zn 9 #d deel5 uitgegev5 te ,new-,york1 ,c>t] & ,bro!rs #ahha4 ,h v]bond diepe metaphysis*e d5kkra*t met e5e ern/ige vroomheid4 ,9 #agcd1 nog vr de kom/ van ,wesley 9 ,am]ika1 _h er 9 zne geme5te te ,nor?ampton e5e m]kwa>dige opwekk+ plaats2 en lat] heeft h met zn vri5d ,:itefield d]gelke revivals me]mal5 geleid en v]d$igd4 ,!ologis* vo]de h d5 /rd vooral teg5 het ,arm9ianisme1 dat door de ges*rift5 van ,daniel ,:itby & ,john ,taylor 9 ,new-,engl& doordrong4 ,h tra*tte het ,calv9isme door zne metaphysis*e en e?is*e speculaties te v]/]k51 ma> heeft het to* feitelk door zne ond]s*eid+ van natuurlke en z$elke onma*t v]zwakt4 ,h w]d de vad] van de ,edw>dian51 ,new-,!ology ,m51 ,new-,lights1 zooals ze g5oemd word51 die wel de ,calv9i/is*e le] van ,gods s\v]e9iteit en uitv]kiez+ h&haafd51 ma> da>m$e v]e5igd5 de v]w]p+ van de erfs*uld en de algeme5heid d] v]zo5+1 ev5als de ,saumurs*e !olog5 dat 9 ,frankrk d$54 ,zn zoon ,jona?an ,edw>ds #agde-ahja droeg 9 de le] d] voldo5+ 9 't wez5 d] zaak de !orie van ,grotius voor4 ,samuel ,hopk9s1 e5 le]l+ van ,edw>ds #agba-ahjc1 wi5s w]k5 9 #aheb te ,bo/on door ,pr(4 ,p>k van ,&ov] w]d5 uitgegev51 s*reef e5 sy/eem d] ,godgele]dheid1 wa>9 h het /elsel van ,edw>ds t]uggaf en vooral de belangelooze liefde tot ,god uitw]kte 9 d5 z9 van ,fnlon en ,madame ,guyon4 ,na?aniel ,emmons #agde-ahdj1 ,works1 ,bo/on #ahdb 0 e5 van de voornaam/e v]d$ig]s van het ,hopk9sianisme4 ,b ,timo?y ,dwight #ageb-ahag1 ,na?aniel ,w4 ,taylor #aghf-aheh w]d het sy/eem van ,edw>ds 9 pelagiaans*5 z9 gewzigd4 ,en het leidde 9 d5 teg5woordig5 td te ,&ov]1 ond] leid+ van ,dr4 ,egb]t ,c4 ,smy?1 hoogl4 9 k]khi/orie1 tot v]d$ig+ van e5e progressieve or?odoxie en tot de le] van ! future probation4 ,de ,old ,s*ool 9 de !ologie van ,new-,engl& 0 vooral g]epres5te]d door ,dr4 ,b5net ,tyl] #aghc-aheh1 en ,dr4 ,leon>d ,woods #aggd-ahed1 die het oude ,calv9isme v]d$igd54 ,het ,puritanisme heeft e*t] me] en me] de /&a>ds van ,dordre*t en ,we/m9/] v]lat54 ,op de synode van de ,congregat4 k]k5 9 ,am]ika1 te ,/4 ,l\is #ahhj1 w]d e5e nieuwe confessie van #ab artikel5 voorb]eid1 wa>9 de k5m]k5d ,g]ef4 le]/ukk5 zn weggelat54 #ci4 ,de !ologie 9 de ,presbyt4 k]k5 9 ,am]ika heeft e5 p>allel v]loop gehad4 ,ook hi] kwam s*eur+ niet alle5 ond] de !olog51 tuss*5 de ,old ,lights en de ,new ,lights1 ma> ook 9 de k]k5 tuss*5 de ,synode van ,philadelphia en ,new-,york #agda-ageh4 ,e5 van de e]/e !olog5 0 ,john ,dick9son #afhh-agdg1 wi5s voornaam/e w]k e5e v]d$ig+ is van de vf artikel5 teg5 de ,remon/rant54 ,de ,old ,s*ool vond vooral /eun 9 ,pr9ceton college1 ge/i*t #ahab1 en w]d da> v]teg5woordigd door ,dr4 ,ar*ibald ,alex&] #aggb-ahea1 ,dr4 ,*>les ,hodge #agig-ahgh1 ,sy/ematic ,!ology ,london & ,ed9b4 ,nelson #ahgc #c vol4 en di5s zoon en opvolg] ,ar*ibald ,alex&] ,hodge #ahbc-ahhf1 ,outl9es ( ,!ology1 ed4 by ,w4 ,h4 ,goold4 ,london1 ,nelson #ahff4 ,evangelical ,!ology1 ib4 #ahij4 ,de zoog5aamde ,pr9ceton ,!ology is 9 ho(dzaak e5e reproductie van het ,calv9isme d] #ag;e eeuw1 gelk het ne]gelegd is 9 de ,we/m9/] confessie en d5 ,cons5sus ,helveticus en vooral uitgew]kt is door ,f4 ,turret9us 9 zne ,!ol4 ,el5ctica4 ,hetzelfde sy/eem wordt ook voorge/aan door de ,zuidelke !olog5 ,james ,h4 ,?ornwell #ahab-ahfb1 ,rob]t ,j4 ,breck9ridge #ahjj-ahga en ,rob]t ,l4 ,dabney4 ,e5 van de jong/e repres5tant5 d] ,old ,s*ool1 is ,w4 ,g4 ,t4 ,%$d1 s$]t #ahij em]itus pr(essor van ,union ,sem9>y te ,new-,york1 ,dogmatic ,!ology1 #b vol4 ,new-,york1 ,scribn] #ahhh4 ,tuss*5 ,hodge en ,%$d is er e*t] e5 m]kwa>dig ond]s*eid4 ,de e]/e is fo$]ali/ en creatiani/1 de twe$e is reali/ en traduciani/4 ,beide e*t] /emm5 da>9 we] ov]e51 dat ze de v]kiez+ ze] ruim opvatt5 en da>ond] ook alle jong/]v5de k9d]5 opnem54 ,de ,new ,lights wek5 van de ,oude ,s*ool af1 behalve 9 het gezag d] algem4 synode1 de revivals1 de unie met de congregationali/5 enz4 vooral ook 9 zake de erfs*uld en de bzond]e voldo5+1 wa>b lat] nog gekom5 zn de inspiratie d] ,h4 ,s*rift en de es*atologie4 ,v]teg5woordig]s dez] nieuwe ri*t+ w>5 ,alb]t ,b>nes #agih-ahgj1 ,lyman ,bee*] #agge-ahfc en ,?omas ,h4 ,sk9n] #agia-ahga1 die e*t] ge5 van drie e5 !ol4 sy/eem hebb5 nagelat54 ,b>nes en ,bee*] w]d5 van kett] aangeklaagd ma> vrgesprok54 ,to* kwam het opnieuw tot e5e s*eur+ 9 de k]k5 9 #ahcg1 to5 de ,oude ,s*ool de me]d]heid 9 de ,algeme5e ,synode kreeg en vi] synod5 van de geme5s*ap afsne$4 ,9 #ahfi w]d5 ze e*t] w$]om v]e5igd vooral door d5 invlo$ van het ,union ,!ol4 ,sem9>y te ,new-,york1 ge/i*t 9 #ahcf4 ,hi] w]d de dogmatiek g$oce]d door ,dr4 ,h5ry ,b4 ,smi? #ahae-ahgg1 ,sy/em ( ,*ri/ian ,!ology1 ed4 by ,w4 ,s4 ,k>r1 #d ed4 ,new-,york ,arm/rong #ahij1 die tuss*5 ,oude en ,nieuwe ,s*ool e5e bemiddel+ zo*t 9 het *ri/oc5tris*e /&punt4 ,e5 zn] le]l+51 ,lewis ,fr5* ,/e>ns #ahib s*reef ,pres5t day ,!ology1 en /aat da>9 al de nieuw]e d5kbeeld5 voor ov] inspiratie1 voorzi5igheid1 k5osis1 pra$e/9atie1 zaligheid4 ,e5 &] ,hoogle]a> 9 ,union ,sem9>y1 ,dr4 ,*>les ,briggs w]d 9 #ahib aangeklaagd van het]odoxie1 wl h de r$e voor bron h\dt1 dwal+5 9 de ,s*rift aanneemt1 het ,high] ,criticism erk5t1 ,! ,bible1 ! ,*ur* & ! reason2 ,messianic prophecy2 ,inspiration & in]rancy enz41 en 9 #ahic door de ,g5]al ,assembly v]oordeeld4 ,ma> da>m$e is de crisis niet uit4 ,de ,g]ef4 k]k5 9 ,am]ika doorlev5 e5 moeilk5 td4 ,de dogmata van de onfeilba>heid d] ,h4 ,s*rift1 van de tr9iteit1 van d5 val en de onma*t des m5s*51 van de bzond]e voldo5+1 van v]kiez+ en v]w]p+ enz4 word5 heimelk ontk5d ( op5 be/r$54 ,de revisiekwe/ie is wel tdelk 9 de ,presbyt4 k]k van de baan1 ma> komt to* wa>s*nlk wel we] aan de orde4 ,het h$5 s*nt voor d5 bloei van de ,g]ef4 !ologie niet gun/ig te zn1 cf4 mn op/el ,! future ( ,calv9ism1 ,presb4 & ,ref4 ,review ,jan4 #ahid4 ,,deel ,i4 ,,pr9cipia ,,d] ,,dogmatiek4 ,,ho(d/uk ,i4 ,pr9cipia 9 het algeme54 #f4 ,,beteek5is ,,d] ,,pr9cipia4 #a4 ,volg5s ,simplicius1 d5 neoplatonis*5 comm5tator van ,ari/oteles1 ,phys4 #cb en ev5zoo volg5s ,hippolytus 9 zne ,refutatio omnium ha]esium ,i #f1 cf4 ,h4 ,ritt] et ,l4 ,prell]1 ,hi/oria philos4 graecae #ahhf p4 #af1 #ag1 0 ,anaxim&] de e]/e1 die d5 grond d] d+51 wa>voor h het hield1 a&uidde met d5 naam van 4 ,miss*i5 gaf h e*t] da>m$e alle5 nog te k5n51 dat het de aanvang en het e]/e van alle d+5 01 ,ed4 ,zell]1 ,die ,philosophie d] ,grie*51 #d;e ,aufl4 ,i #bjc4 ,ma> 9 de philosophie van ,plato en ,ari/oteles kreeg dit woord de beteek5is van laat/e oorzaak d] d+54 ,ari/oteles v]/aat ond] 9 het algeme5 de e]/e d+5 9 e5e reeks1 en dan vooral de e]/e oorzak51 die uit ge5 &]e zn af te leid52 h geeft ,metaph4 ,v4 #a4 #ajac1 a1 #ag deze def9itie3 1 id unde aliquid e/ aut fit aut cognoscitur4 ,zulke oorzak5 nam h vooral op tweerlei gebi$ aan1 op dat van het zn en van het bewu/zn1 9 de metaphysica en 9 de logika4 ,het zn d] d+5 w]d door hem uit vi] afgeleid1 nl4 1 1 en 1 ,phys4 ,,ii1 #c1 #aid;b1 #af enz4 ,ma> ev5zoo nam h zulke laat/e oorzak5 9 de logika aan4 ,ari/oteles m]kte nl4 op1 dat er lang niet van alles e5 bews kan gegev5 word52 van vele zak5 to* hebb5 we niet e5 middellk wet5 door bewsvo]+ ma> e5 onmiddellk wet5 door de r$e4 ,de bewz5 zelve moet51 om niet e5 regressus 9 inf9itum te vorm51 uitgaan van zulke /ell+51 die als onmiddellk zek] voor ge5 bews vatba> zn en het ook niet behoev54 ,en deze /ell+5 noemde ,ari/oteles 1 1 1 ( ook wel als algeme5e ond]/ell+ van alle bewsvo]+ 1 ,anal4 po/4 ,i #b1 #gb;a1 #g1 enz4 en h zegt er da> zelf van3 ' 1 4 ,9 d5zelfd5 z9 w]d het latns*e pr9cipium gebezigd4 ,cic]o spreekt b4v4 van r]um pr9cipia ,acad4 ,,iv #cf1 pr9cipia naturae ,(f4 ,,iii #ab1 pr9cipia naturalia ,f94 ,,ii #aa1 pr9cipium philosophiae ,nat4 ,d4 ,i #a1 pr9cipia juris ,leg4 ,i #f1 enz4 ,9 ov]e5/emm+ met de bov5 aangehaalde def9itie van ,ari/oteles w]d nu lat] 9 de logika drierlei pr9cipium ond]s*eid51 pr9cipium ess5di1 exi/5di en cognosc5di1 al na> gelang het zn1 de word+ ( de k5nis van e5ig d+ uit iets &]s moe/ word5 afgeleid4 ,van pr9cipium 0 causa dan w$] zoo ond]s*eid51 dat causa het pr9cipium a&uidde als influxu suo det]m9ans aliquid sibi insuffici5s ad exi/5dum1 en als tempore ( t5 m9/e natura prius dan de zaak die z v]oorzaakte4 ,causa is dus e5 bzond]e soort van pr9cipium2 alle causa is pr9cipium1 ma> niet alle pr9cipium is causa1 ,j4 ,f4 ,buddeus1 ,elem5ta philosophiae in/rum5talis1 ed4 #e;a #agad1 ,i p4 #adj sq4 #bhh sq4 ,lib]atore1 ,in/it4 philos4 ed4 #h;a ,romae #ahee ,i #bag4 #b4 ,ook 9 de ,!ologie w]d dit spraakgebruik ov]g5om54 ,9 de ,h4 ,s*rift heeft niet alle5 dikw]f temporeele ,m>c4 #a3a1 ,joh4 #a3a enz41 ma> ook enkele mal5 causatieve beteek5is4 ,9 de ,,lxx heet de vreeze des ,he]5 de ,spr4 #a3g1 en 9 ,apoc4 #c3ad en ,col4 #a3ah wordt ,*ri/us de d] s*epp+ en d] op/&+ g5oemd4 ,de k]kvad]s sprek5 dikw]f van d5 ,vad] als 1 1 van ,zoon en ,gee/1 ,a?an4 ,c4 ,arianos ,,ii4 ,basilius1 adv4 ,eunom4 ,i4 ,damasc4 de fide or?od4 ,i #i1 enz41 gelk ook ,augu/9us d5 ,vad] pr9cipium totius div9itatis noemt1 de ,s4 ,tr94 ,,iv cap4 #bj4 ,zoo 0 ,god dus het pr9cipium ess5di ( exi/5di van al het ges*ap5e1 dus ook van de wet5s*ap1 en bepaald nog we] van de !ologie4 ,op dit laat/e t]re9 w]d het altd uitdrukkelk h]haald1 dat ,god het pr9cipium ess5di 0 d] !ologie4 ,er 0 hi]voor e5e bzond]e r$54 ,er is ge5 k5nis van ,god mogelk1 dan alle5 uit en door ,god ,mat?4 #aa3bg2 #a ,cor4 #b3aj v4 ,het 0 e5 axioma d] vroeg]e !ologie3 a deo disc5dum quid de ipso intellig5dum1 quia non nisi ipso auctore cognoscitur4 ,dat er 9 het s*epsel e5ige k5nis van ,god is1 dat is alle5 aan ,god te dank54 ,h is k5ba> alle5 omdat en inzoov] ,h dat zelf wil4 ,re$s de analogie van e5 m5s* bew/ de wa>heid hi]van4 ,e5 m5s* is tot op zek]e hoogte het pr9cipium ess5di van onze k5nis aanga&e zn p]soon1 #a ,cor4 #b3aa2 h moet zi* op5b>51 zi* door v]s*n+1 woord en daad te zi5 gev51 opdat we hem e5igsz9s kunn5 le]5 k5n54 ,ma> b e5 m5s* is dit altd relatief2 h op5ba>t zi* dikw]f geheel onwillekeurig en zns ondanks2 h op5ba>t zi* m5igmaal 9 k>akt]trekk5 en eig5a>digh$51 welke hem zelv5 onbek5d zn2 h op5ba>t zi* somtds ook &]s dan h is1 vals* en onwa> enz4 ,ma> dat alles valt 9 ,god niet4 ,h is 9 absolut5 z9 pr9cipium ess5di1 causa effici5s pr9cipialis van onze ,godsk5nis1 want ,h is vol/rekt vr1 zelfbewu/ en wa>a*tig4 ,zne zelfk5nis1 zn zelfbewu/zn is het pr9cipium ess5di onz] ,godsk5nis4 ,zond] zelfbewu/zn ,gods ge5 k5nis ,gods 9 de s*epsel54 ,het pan!sme is de dood d] !ologie4 ,de v]h\d+ nu van deze zelfk5nis ,gods tot onze ,godsk5nis w]d vroeg] zoo uitg$rukt1 dat g5e de !ologia ar*etypa 0 van deze1 en deze de !ologie ectypa van g5e4 ,onze k5nisse ,gods is e5 afdruk van die k5nis1 welke ,god van zi*zelv5 heeft1 ma> dan altd 9 creatuurlk5 z94 ,de k5nisse ,gods 9 zne s*epsel5 is ma> e5e zwakke gelk5is1 e5e e9dige1 bep]kte1 na> het m5s*elk ( creatuurlk bewu/zn geaccommode]de s*ets van het absolute zelfbewu/zn ,gods4 ,ma> hoe groot de af/& ook z1 pr9cipium ess5di van onze ,godsk5nis is alle5 ,god zelf1 die zi* vr1 zelfbewu/ en wa>a*tig op5ba>t4 #c4 ,van dit pr9cipium ess5di is nu het pr9cipium cognosc5di te ond]s*eid54 ,dat er !ologie is1 dank5 we alle5 aan ,god1 aan zn zelfbewu/zn1 aan zn welbehag54 ,ma> het middel1 de weg1 wa>door die k5nisse ,gods tot ons komt1 is ,gods op5b>+1 hi] nog g5om5 9 gans* algeme55 z94 ,de a>d d] zaak br5gt dit met zi*4 ,e5 m5s* wordt voor ons alle5 da>uit k5ba>1 dat h zi* aan ons op5ba>t1 d4 w4 z4 dat h zi*zelf te zi5 geeft1 spreekt ( h&elt4 ,v]s*n+1 woord en daad zn de drie op5b>+svorm5 van d5 e55 m5s* aan d5 &]4 ,alzoo is het ook b d5 ,he]e onz5 ,god2 ook zne k5nis vloeit ons alle5 uit zne op5b>+ toe2 en ook die op5b>+ kan alle5 zn v]s*n+1 woord en daad4 ,pr9cipium cognosc5di d] !ologie is dus de zelfop5b>+ ( zelfm$$eel+ ,gods aan zne s*epsel54 ,( die zelfop5b>+ ,gods nu individueel tot elk m5s* komt ( voor de gans*e m5s*heid ne]gelegd is 9 de ,s*rift ( 9 de k]k1 kan e]/ lat] word5 ond]zo*t4 ,?ans vol/a1 dat de zelfop5b>+ ,gods1 kra*t5s d5 a>d d] zaak1 het e5ige pr9cipium cognosc5di van onze ,godsk5nis kan zn4 ,alle5 z er de opm]k+ aan toegevoegd1 dat1 indi5 die zelfop5b>+ ,gods is ne]gelegd 9 de ,s*rift ( 9 de k]k1 die ,s*rift en die k]k alle5 kunn5 hebb5 e5e in/rum5teele1 en dus 9 zek]5 z9 toevallige1 voorbga&e beteek5is4 ,de ,h4 ,s*rift is dus hoog/5s causa effici5s in/rum5talis d] !ologie4 ,imm]s1 doel d] !ologie kan ge5 &] zn1 dan dat het r$elk s*epsel ,god k5ne en k5n5d ,hem v]he]lke ,spr4 #af3d1 ,rom4 #aa3cf1 #a ,cor4 #h3f1 ,col4 #c3ag4 ,het is zne 1 om door m5s*5 gek5d te word5 ,mat?4 #aa3be1 #bf4 ,de zelfop5b>+ ,gods b$oelt dus1 om 9 het m5s*elk bewu/zn zne k5nis 9 te br5g5 en da>door he5 we] aan ,god zelf he]lkheid en e]e te b]eid54 ,ma> die zelfop5b>+ ,gods kan dan ook niet e9dig5 buit51 voor1 b d5 m5s*1 ma> moet zi* voortzett5 tot 9 d5 m5s* zelf1 d4 i4 de op5b>+ kan niet alle5 uitw5dig ma> moet ook inw5dig zn4 ,da>om w]d vroeg] ond]s*eid gemaakt tuss*5 pr9cipium cognosc5di ext]num en int]num1 v]bum ext]num en int]num1 revelatio en illum9atio1 de w]k+ van ,gods ,woord en van zn ,gee/4 ,het v]bum int]num is het v]bum pr9cipale1 want dit br5gt de k5nisse ,gods 9 d5 m5s*1 en dat is het doel van alle !ologie1 van heel de zelfop5b>+ ,gods4 ,het v]bum ext]num1 de op5b>+ ne]gelegd 9 de ,h4 ,s*rift1 doet da>b d5 di5/ van e5 middel2 het is v]bum in/rum5tale1 noodzakelk miss*i5 om all]lei bkom/ige r$55 9 deze b$eel+1 ma> to* na> zn wez5 tdelk en toevallig4 #d4 ,zoo le]d5 we dus drie pr9cipia k5n54 ,t5 e]/e ,god als het pr9cipium ess5di d] !ologie4 ,v]volg5s het pr9cipium cognosc5di ext]num1 n4l4 de zelfop5b>+ ,gods1 die1 9 zoov] ze ne]gelegd is 9 de ,h4 ,s*rift1 e5 in/rum5teel en tdelk k>akt] draagt4 ,en e9delk het pr9cipium cognosc5di int]num1 de illum9atie van d5 m5s* door ,gods ,gee/4 ,deze drie zn da>9 n1 dat ze ,god hebb5 tot auteur1 en dat ze ne zelfde k5nis ,gods tot inh\d hebb54 ,de !ologia ar*etypa 9 het ,goddelk bewu/zn2 de !ologia ectypa1 9 de op5b>+ ges*onk5 en 9 de ,h4 ,s*rift ne]gelegd2 en de !ologia 9 subjecto1 de k5nis ,gods1 voorzoov] ze uit de op5b>+ 9 het bewu/zn van d5 m5s* +aat en opg5om5 wordt1 zn alle drie uit ,god4 ,het is ,god zelf1 die zne zelfk5nis ontsluit1 door op5b>+ me$eelt1 en 9 d5 m5s* inbr5gt4 ,en ook zakelk zn ze n1 want het is ne zelfde zuiv]e en wa>a*tige k5nis van ,god1 die ,h heeft van zi*zelf1 die ,h me$eelt 9 de op5b>+ en die ,h inbr5gt 9 het m5s*elk bewu/zn4 ,ze mog5 en kunn5 dus nimm] van elk&] ges*eid5 en losgemaakt word54 ,ma> &]]zds di55 ze to* wl te word5 ond]s*eid54 ,want de k5nis1 die ,god van zi*zelv5 heeft1 is absoluut1 e5v\dig1 one9dig1 en 9 ha> absoluu!id onm$$eelba> aan het e9dig bewu/zn4 ,da>om w]d vroeg] de !ologia ar*etypa ook wel bep]kt tot dat g$eelte d] zelfk5nis ,god1 dat ,h beslot5 _h aan s*epsel5 m$e te deel54 ,ma> deze di/9ctie maakt de v]h\d+ tuss*5 !ologia ar*etypa en !ologia ectypa tot e5e me*anis*e1 en v]geet1 dat absoluut niet alle5 ligt 9 de quantiteit1 ma> ook 9 de qualiteit4 ,desniettem9 ligt er de w>e g$a*te 91 dat de !ologia ectypa1 welke door de op5b>+ aan s*epsel5 ges*onk5 wordt1 niet is de absolute zelfk5nis ,gods1 ma> die k5nis ,gods1 gelk ze geaccommode]d is1 na> en ges*ikt gemaakt is voor het e9dig bewu/zn1 dus gean?ropomorphise]d4 ,deze !ologia ectypa1 welke objectief 9 de op5b>+ voor ons ligt1 is ext]na ma> is be/emd om ov]geleid te word5 9 het bewu/zn van de r$elke s*epsel51 om te word5 !ologia ectypa int]na1 !ologia 9 subjecto1 ma> ond]gaat ook da>9 we] v]&]+5 na> d5 a>d van het subject4 ,z is niet re et ratione1 ma> to* gradu et modo 9 ,*ri/us 7!ol4 unionis71 9 de engel5 en de gezaligd5 7!ol4 visionis71 9 de m5s*5 op a>de 7!ol4 viatorum1 viae1 revelationis7 en dan we] ond] dez5 9 pr(et5 en apo/el51 9 !olog5 en leek5 v]s*ill5d4 ,z is 9 i$]s bewu/zn na> zne vatba>heid gemodifice]d4 ,ma> zakelk is en blft het to* ne zelfde k5nis1 die van ,god uitgaat en langs d5 weg d] op5b>+ 9 het bewu/zn zn] r$elke s*epsel5 wordt ov]geplant4 ,deze drierlei pr9cipia1 ond]s*eid5 en to* wez5lk n1 b]u/5 9 het tr9it>is* wez5 ,gods4 ,het is de ,vad]1 die door d5 ,zoon1 als ,logos1 9 d5 ,gee/ aan zne s*epsel5 zi* me$eelt4 ,cf4 ov] deze pr9cipia d] !ologie3 ,?omas ,s4 ,!ol4 qu4 #a2 ,fr4 ,junius1 de v]a !ologia1 ,op4 ,omnia1 ,g54 #afjg ,i fol4 #acge-adbd1 ed4 ,kuyp] p4 #de sq42 ,gom>us1 ,disput4 ,!ol4 !sis #a2 ,voetius1 ,diatribe de ,!ologia ,ultraj4 #affh2 ,ow51 1 sive de natura1 ortu 444 v]ae !ol4 libri #f1 ,oxon4 #affa2 ,al/$1 ,me?odus ,sacros4 ,!ol4 octo libris tradita1 ,hanov4 #afbc ,i ,praecognita ,!ol4 p4 #a-ach1 en voorts de e]/e ho(d/4 ov] !ol4 9 v]s*ill5de dogmatiek5 van ,turret9us1 ,coccejus1 ,m>ck1 ,moor1 ,vitr+a1 enz4 ,dr4 ,a4 ,kuyp]1 ,enc4 d] ,h4 ,godg4 ,,ii #agg v4 #g4 ,,pr9cipia ,,9 ,,de ,,wet5s*ap4 ,a4 ,het ,rationalisme4 #a4 ,wet5s*ap be/aat altd 9 e5e logis*e relatie tuss*5 subject en object4 ,de v]h\d+1 wa>9 we deze beide tot elk&] /ell51 bepaalt onze opvatt+ van de wet5s*ap4 ,t5 all5 tde zn er twee ri*t+5 gewee/1 die te dez5 opzi*te lnre*t teg5ov] elk&] /aan1 het ,rationalisme en het ,empirisme4 ,ze zn al opgekom5 9 de ,grieks*e philosophie4 ,re$s da> w]d de teg5/ell+ gemaakt van en 1 van z9lke wa>nem+ en d5k51 en dus ook van en 4 ,de s*ool van ,elea1 ,plato1 de ,neoplatonici /ond5 aan de zde van het rationalisme2 de z9lke wa>nem+ geeft ge5 k5nis1 z heeft tot object wissel5de v]s*nsel51 en le]t ons alle5 k5n5 dat iets is en zoo is1 ma> niet wa>om het zoo is2 bov5di5 b$riegt z ons m5igmaal en v]s*aft ons vals*e voor/ell+51 b4v4 d5 kromm5 /ok 9 het wat]1 de opga&e zon enz41 welke alle5 door het d5k5 van h>e onwa>heid kunn5 g]e9igd word54 ,da>om /aat het d5k5 v] bov5 de z9lke wa>nem+4 ,dit alle5 lev]t ons 2 wet5s*ap komt niet van buit51 z is e5 product van d5 m5s*elk5 gee/4 ,9 de nieuw]e philosophie is deze rationali/is*e ri*t+ we] opgekom5 met ,c>tesius1 die1 alles wegw]p5de1 t5 slotte zn va/ uitgangspunt vond 9 het d5k5 en da>uit conclude]de tot het zn1 cogito ergo sum4 ,da>m$e w]d de d5knoodw5digheid1 het logis* v]b&1 de ma!matis*e orde van grond en gevolg b ,sp9oza de maat/af d] wa>heid4 ,de z9nelke w]eld is hoog/5s aanleid+ ma> ge5 bron onz] k5nis1 de m5s*elke gee/ kan alle k5nis uit zi*zelf1 met eig5 middel51 d5k5de1 voortbr5g54 ,nos ides1 mme celles des *oses s5sibles1 vi5n5t de notre propre fond1 ,leibniz1 ,n\veaux essais sur l'ent5dem5t huma9 ,i *4 #a4 ,kant heeft nu dit rationalisme wel 9 zoov] getemp]d1 als h niet de /( ma> alle5 de vorm5 d] wa>nem+ afleidde uit d5 m5s*elk5 gee/ 7transc5d5taal1 kritis* idealisme74 ,ma> ,fi*te zag t]e*t 91 dat zulk e5e ond]s*eid+ onmogelk 01 en sprak da>om uit dat alle elem5t5 onz] k5nis1 tot zelfs de wa>nem+ toe1 aprioris* w>5 en door het ,ik w]d5 gepone]d 7absoluut idealisme74 ,nu w]d dit rationalisme b deze wsge]5 nog altd bep]kt tot het gebi$ van het k5v]mog51 en dus alle5 b$oeld 9 erk5ntniss-!oretis*5 z94 ,ma> dit subjectief rationalisme w]d door ,fi*te1 ,s*ell+ en ,hegel tot e5 objectief rationalisme uitgebreid2 niet sle*ts de k5nis1 ma> ook het zn1 niet alle5 de voor/ell+5 ma> ook de d+5 zelve zn alle5 uit het d5k5 voortgekom51 d5k5 en zn zn n 7metaphysis* idealisme74 ,er is gang 9 deze hi/orie van het rationalisme2 het d5k51 niet de z9lke wa>nem+1 geeft wa>heid2 het br5gt da>toe 9 zi*zelf de pr9cipia1 de sem9a van alle k5nis1 m$e2 het s*ept d5 vorm onz] g$a*t5w]eld 7,kant71 en ook ha> /( en inh\d 7,fi*te71 ja het s*ept en con/rue]t de gans*e w]eld1 niet alle5 van het d5k51 ma> ook van het zn4 #b4 ,9 welke v]s*ill5de vorm5 dit rationalisme ook is opgetr$51 het heeft to* altd ne grondg$a*te1 n4l4 dat de oorsprong d] k5nis te zoek5 is 9 het subject4 ,het is go$ te begrp5 dat m5 tot deze g$a*te kwam4 ,afg$a*t to* van de onbetr\wba>heid d] z9lke wa>nem+1 er is tuss*5 de voor/ell+5 9 ons en de d+5 buit5 ons zulk e5 wez5lk v]s*il1 dat de e]/e niet uit de laat/e zn te v]kl>54 ,/( kan niet w]k5 op d5 gee/2 gee/elke v]s*nsel51 zooals de voor/ell+5 zn1 zn alle5 uit d5 gee/ te v]kl>52 gelk kan alle5 door gelk word5 gek5d4 ,da>uit volgt1 dat het be/aan en de sam5w]k+ van /( en gee/1 van d+5 buit5 ons en voor/ell+5 9 ons f alle5 nog kan geh&haafd word5 door hypo!s5 als het occasionalisme 7,geul9x71 de h>monia prae/abilita 7,leibniz71 de aans*\w+ d] ideen 9 ,god 7,malebran*e7 enz41 f dat e5v\dig de tweeheid van /( en gee/ moet word5 ontk5d1 en dat d+ en voor/ell+1 zn en d5k5 bes*\wd word5 als wez5lk n4 ,imm]s1 zoo zegt het idealisme1 indi5 d+ en voor/ell+ twee zn1 dan moet5 we aan de k5nis van het d+ wanhop52 w kunn5 to* nooit onze voor/ell+ van het d+ aan het d+ zelf toets52 w kunn5 nooit uit onszelf1 uit onze voor/ell+sw]eld1 uitkom52 n\s ne p\v\s n\s mettre la f5tre1 p\r n\s voir pass] dans la rue 7,s*]]74 ,w blv5 altd b9n5 d5 kr+ onz] voor/ell+5 en kom5 nooit met het d+ zelf1 ma> altd we] met onze voor/ell+ van het d+1 9 aanrak+2 alle5 het bewu/e be/aat voor ons2 ik kan alle5 het g$a*te1 niet het d+1 d5k52 wat niet mn g$a*te is1 is voor m ond5kba>1 onk5ba>1 be/aat voor m niet4 ,en dit idealisme is dan nog v]/]kt door wat de physiologie d] z9tuig5 ?ans le]t4 ,re$s ,democritus maakte ond]s*eid tuss*5 zulke eig5s*app5 als zwa>te1 di*!id1 h>dheid1 die objectief zn en 9 de d+5 zelve ligg51 en &]e1 zooals w>mte1 k\de1 smaak1 kleur1 die alle5 subjectief 9 onze gewa>word+5 aanwezig zn1 ,zell]1 ,philos4 d] ,gr4 ,i#d #ghc4 ,deze ond]s*eid+ van objectieve en subjectieve1 quantitatieve en qualitatieve eig5s*app5 is door ,c>tesius1 ,hobbes1 ,locke1 die ze het e]/ noemde primaire en secundaire eig5s*app51 ,an essay conc]n+ human und]/&+1 ,,ii *4 #h #ai etc4 ov]g5om51 en dan 9 deze eeuw vooral uitgew]kt door ,helmholtz 9 zn ,h&bu* d] physiol4 ,optik1 ,leipzig #ahfe-ff en ,lehre von d5 ,tonempf9dung51 ,brauns*w4 #ahfb1 #d;e ,aufl4 #ahgg1 cf4 ook ,lange1 ,ges*4 des ,mat]4 #d;e ,aufl4 #ahhb ,s4 #gab f4 ,pi]son1 ,gids ,juni #ahga4 ,volg5s dit zoog5aamd semi-idealisme zn er buit5 ons 9 de w]eld alle5 me*anis*e beweg+5 d] atom51 de mat]ie is qualiteitloos4 ,onze z9tuig5 ontvang5 sle*ts indrukk5 door de beweg+ en golv+ d] atom52 die indrukk5 zn qualitatief gelk2 ma> 9 onze h]s55 br5g5 we uit die e5vormige beweg+5 de one9dige v]s*eid5heid d] wa>nem+sw]eld voort4 ,li*t1 geluid1 kleur1 smaak1 w>mte1 k\de1 alle qualitatieve eig5s*app51 die w 9 de d+5 me55 wa> te nem51 be/aan niet buit5 ma> ont/aan en be/aan alle5 9 d5 m5s*elk5 gee/4 ,e5 zelfde beweg+ d] mat]ie1 onz5 ta/z9 rak5d1 maakt d5 indruk van w>mte2 en vall5d 9 het oog1 v]s*aft z ons de gewa>word+ van li*t4 ,de w]eld is 9 ha> sub/antie niet1 ma> to* 9 ha> vorm e5 product van d5 m5s*4 ,zoo heeft het idealisme hoe lang] hoe me] 9 de philosophie veld gewonn5 en zelfs van de natuurwet5s*ap kra*tig5 /eun ontvang54 #c4 ,to* zn er teg5 het idealisme ze] ern/ige bezw>54 ,9 de e]/e plaats is het met alle erv>+ 9 /rd4 ,w zn van nature all5 reali/51 en de ideali/5 zelv5 zn het ook 9 de practk4 ,feitelk is het idealisme e5e zaak1 e5e op9ie d] s*ool1 die met het lev5 en de erv>+ 9 lnre*t5 /rd is4 ,het v]kla>t niet1 hoe en wa>om i$] m5s* er vanzelf en onwillekeurig toe komt1 om aan de wa>g5om5 v]s*nsel5 objectieviteit en zelf/&ige realiteit toe te s*rv51 en ze niet l\t] op te vatt5 als inn]lke bewu/zn/oe/&51 t]wl we to* duidelk ond]s*eid mak5 tuss*5 inw5dige toe/&5 en uitw5dige d+51 tuss*5 wat 9 en buit5 ons is1 tuss*5 droom 7halluc9atie7 en w]kelkheid4 ,da>b komt1 dat de m5s* nooit en op ge5 enkel gebi$ autonoom is1 ma> ov]al en altd afhankelk is van de natuur rondom hem he54 ,door zn li*aam is h aan de a>de gebond54 ,deksel1 vo$sel1 kle$+ ontvangt h van ha>2 het z\ vreemd zn1 als het intellectueel &]s met hem ge/eld w>e4 ,zooals w vo$sel en kle$+ wel met onze h& b]eid51 ma> to* de /( ervoor aan de natuur buit5 ons ontle551 zoo ook ontvang5 we met het intellect de /( van buit54 ,het intellect is ook hi] in/rum5t1 ge5 bron4 ,het idealisme v]e5zelvigt het orgaan met de bron d] k5nis1 maakt als het w>e het oog tot de bron van het li*t1 leidt het g$a*te af uit het d5k54 ,dat kan e*t] niet1 omdat e5 d+ en zne voor/ell+1 zn en d5k51 esse en p]cipi twee zn en niet kunn5 v]e5zelvigd word54 ,ze zn imm]s beide toto g5]e v]s*ill5d4 ,e5 d+ /gt niet 9 ons op als e5 droom1 en volgt ook niet logis* uit voorafga&e voor/ell+51 ma> komt dikw]f plotsel+ van buit5 af tot m en breekt de reeks mn] voor/ell+5 af1 het is onafhankelk van m1 en heeft e5 be/aan buit5 m2 het heeft eig5s*app51 die niet aan de voor/ell+ ervan kunn5 word5 toeges*rev54 ,het d+1 dat m5 e5 ka*el noemt1 is b4v4 w>m1 ma> de voor/ell+1 die van dat d+ 9 mn bewu/zn is1 heeft zulk e5 eig5s*ap niet4 ,indi5 desniettem9 d+ en voor/ell+ met elka> v]e5zelvigd word51 moet het idealisme leid5 tot absoluut illusionisme2 niet alle5 de w]eld buit5 m wordt s*n1 ma> ook ik zelf b5 niets dan e5 voor/ell+1 e5 v]s*nsel voor m zelf4 ,alles wordt e5 droom1 er is ge5 w]kelkheid ma> ook ge5 wa>heid me]4 ,het idealisme moge nu op h&el en g$rag zn] aanhang]s ge5 invlo$ oef551 ,l&1 ,inleid+ tot de wsbege]te1 's ,grav4 #ahhi bl4 #ib v4 ,fr4 ,pauls51 ,e9leitung 9 die ,philosophie1 ,b]l9 #ahib1 ,s4 #cfc1 wl het lev5 m5igmaal bet] en /]k] is dan de le]1 to* is niet 9 te zi51 hoe b4v4 godsdi5/ en z$elkheid nog !oretis* te re*tva>dig5 zn1 als beide ge5 reele v]h\d+5 zn tot buit5 m be/a&e wez5s ma> sle*ts tot voor/ell+5 9 m4 ,het dualisme van d5k5 en zn1 wa>van het idealisme b ,plato1 ,c>tesius1 ,kant uitgaat1 slaat dan ook altd we] 9 de id5titeit van beide b ,sp9oza1 ,fi*te1 ,s*ell+ en ,hegel om2 het subjectief rationalisme leidt tot absoluut en objectief rationalisme4 ,ma> het ab/racte1 inh\dlooze d5k51 het all]algeme5/e pr9cipe van sub/antie1 't absolute1 't znde1 het d5k51 wa>van de ideali/is*e philosophie dan ha> uitgangspunt neemt1 is niet b ma*te het rke volle zn te produce]54 ,uit dat dorre ab/ractum is niet de lev5de w]eld1 uit dat lev5loos ne niet de veelheid d] v]s*nsel5 te v]kl>54 ,de klip1 wa>op alle pan!sme /r&t1 is de veelheid2 er is ge5 ov]gang te v9d5 van het ab/racte tot het concreete1 van het algeme5e tot het bzond]e4 ,s*ell+ sprak het dan ook op5 uit1 dass es s*w] sei an die ,wirkli*keit h]an zu komm51 b ,lib]atore1 ,die ,erk5ntnis/heorie des h4 ,?omas v4 ,aqu91 deuts* von ,eug5 ,franz1 ,ma9z #ahfa ,s4 ,,vii4 ,e9delk1 e5e ond]s*eid+ als van ,kant tuss*5 d5 vorm1 di5 we zelf b de wa>nem+ meebr5g51 en de /(1 die van buit5 tot ons komt1 ( als die van het semi-idealisme tuss*5 objectieve1 primaire en subjectieve1 secundaire v]s*nsel5 is da>om onh\dba>1 wl e5e gr5s tuss*5 beid5 niet is aan te wz54 ,de /( e5] voor/ell+ behoort1 zooals ,fi*te dan ook uitsprak1 ev5go$ tot de voor/ell+ als ha> vorm4 ,en de primaire quantitatieve eig5s*app51 ja ook de li*am5 zelf1 zn ev5go$ wa>g5om5 v]s*nsel5 als de qualitatieve eig5s*app5 van toon en kleur enz4 ,er be/aat ge5 r$5 om de getuig5is van n z9tuig1 d5 ta/z91 aan te nem5 en die van de &]e vi] te v]w]p51 en dus voor de eig5s*app5 d] uitgebreidheid1 h>dheid enz4 alle5 e5e uitzond]+ te mak54 ,er is ge5 bezwa>1 om aan de vorm5 d] wa>nem+1 td en ruimte1 en aan de kategorien van het d5k5 ook objectieve realiteit 9 de d+5 zelve toe te k5n54 ,en de physiologie d] z9tuig5 v]h9d]t ons niet1 om jui/ 9 de v]s*ill5de quantitatieve v]h\d+5 en beweg+5 d5 objectiev5 grond d] qualitatieve v]s*nsel5 te zi51 ,f4 ,pillon1 ,l'volution hi/orique de l'idalisme1 de ,dmocrite ,locke1 9 ,l'anne philosophique1 s\s la direction de ,f4 ,pillon #c;e anne1 ,p>is1 ,alcan1 #ahic1 p4 #gg-bab4 ,georges ,lyon1 ,l'idalisme en ,anglet]re au #ah;e sicle1 ,p>is1 ,alcan1 #ahhh4 ,dr4 ,glossn]1 ,d] mod]ne ,idealismus1 ,mn/] #ahhj4 ,ern/ ,laas1 ,idealismus und ,positivismus1 #c ,!ile ,b]l9 #ahgi f4 ,e4 von ,h>tmann1 ,kritis*e ,grundlegung des transc5d5tal5 ,realismus1 ,b]l9 #ahhe4 ,id4 ,das ,grundproblem d] ,erk5ntniss-!orie1 ,leipzig1 ,bd4 ,i ,ab?4 #b van de ,ausgewhlte ,w]ke1 ,s4 #dj f4 ,id4 ,neukantianismus1 ,s*op5hau]anismus und ,hegelianismus1 ,b]l9 #ahgg4 ,/ckl1 ,lehrbu* d] ,philos4 #f;e ,aufl4 ,i #cfc f4 ,e4 ,l4 ,fis*]1 die ,grundfrag5 d] ,erk5tniss-!orie #ahhg ,s4 #di f4 ,id4 ,!orie d] ,gesi*tswahrnemung1 ,ma9z1 ,kir*heim #ahia4 ,al ,s*mid1 ,erk5ntnisslehre #b ,bde4 ,freiburg #ahij ,,ii #acd-ada4 ,l4 ,/rmpell1 ,die ,e9leitung 9 die ,philosophie1 ,leipzig1 #ahhf1 ,s4 #afe f4 ,pauls51 ,e9leitung 9 die ,philos4 ,b]l9 #ahib ,s4 #ced f4 ,c4 ,a4 ,?ilo1 ,die ,wiss5s*aftli*keit d] mod]n5 specul4 ,!ol4 #ahea ,s4 #a-dh4 ,flgel1 ,die specul4 ,!ol4 d] ,geg5w>t #ahhh4 ,j4 ,t4 ,beck1 ,vorlesung5 b] ,*r4 ,glaub5slehre1 ,i #ahhg1 ,s4 #dd f4 ,f4 ,j4 ,/ahl1 ,philos4 des ,re*ts1 #e;e ,aufl4 #ahgh ,i #ij f4 ,na?usius1 ,das ,wes5 d] ,wiss5s*aft1 ,leipzig #ahhe1 ,s4 #bfe f4 ,gretillat1 ,expos de ?ol4 sy/m4 #ahhe ,i p4 #fc s4 ,pi]son1 ,bespiegel+1 gezag en erv>+1 #ahee1 cap4 #a #a4 ,opzoom]1 ,wet5s*ap en ,wsbege]te1 #aheg1 ho(d/4 #a4 ,l&1 ,inleid+ tot de wsbeg4 #ahhi1 bl4 #hb v4 ,bild]dk1 ,v]h&el+51 ziel-1 z$e- en re*tsle] betreff5de1 #ahba bl4 #aba v3 ov] de oorzakelkheid1 bl4 #ada v4 van het m5s*elk v]/&1 enz4 ,b4 ,het ,empirisme4 #d4 ,lnre*t teg5ov] het ,rationalisme /aat het ,empirisme1 dat re$s b de ,griek5 9 de ,atomi/5 zne voorloop]s _h1 dan 9 de ,middeleeuw5 als ,nom9alisme optrad1 v]volg5s als philosophis*e ri*t+ 9 d5 nieuw5 td met ,fr4 ,bacon zn intr$e de$1 en ov] ,locke1 ,hume en de ,frans*e ,encyclopa$i/5 he5 9 deze eeuw is uitgeloop5 op het ,positivisme van ,a4 ,comte1 de erv>+swsbege]te van ,/u>t ,mill1 het ,agno/icisme van ,h4 ,sp5c] en het ,mat]ialisme van ,b*n]1 ,czolbe1 ,moles*ott enz4 ,ook het empirisme tre$t 9 v]s*ill5de vorm5 en /elsels op1 ma> heeft to* altd dit beg9sel tot uitgangspunt1 dat alle5 de z9lke wa>nem+ de bron onz] k5nis is4 ,t]wl het rationalisme de objectieve w]eld zi* geheel ( t5 deele ri*t5 laat na> d5 m5s*elk5 gee/1 ond]w]pt het empirisme het bewu/zn geheel en al aan de w]eld buit5 ons4 ,de m5s* br5gt b het /rev5 na> k5nis niets m$e dan alle5 het v]mog5 van wa>nem52 da>uit neemt alle intellectuele w]kzaamheid ha> aanvang en oorsprong4 ,aangebor5 begripp5 zn er dus niet2 alle vooropgevatte me5+5 moet de wet5s*appelke ond]zoek] t] zde /ell54 ,uit d5 tempel d] wa>heid1 di5 h 9 zn bewu/zn opb\w5 wil1 moet h alle idola v]wd]52 ge5 anticipatio m5tis1 ma> int]pretatio naturae1 m]a exp]i5tia moet hem leid5 7,bacon74 ,de m5s*elke gee/ is en moet zn e5e tabula rasa1 9 qua nihil scriptum e/1 volkom5 voraussetzungslos4 ,dan sle*ts is de k5nis betr\wba>1 als ze enkel en alle5 uit de wa>nem+ is opgeb\wd4 ,begriffe ohne ,ans*auung5 s9d le]4 ,hoe v]d] de m5s* van de erv>+ zi* v]wd]t en bov5 ha> uitgaat1 hoe m9d] h 9 zn wet5s*appelk /rev5 te v]tr\w5 is4 ,da>om is er ook ge5 wet5s*ap mogelk van het bov5z9lke 7n\m5a7 en van het bov5natuurlke4 ,metaphysica1 !ologie1 de gee/elke wet5s*app5 9 het algeme51 zelfs volg5s ,comte de psy*ologie1 zn ge5 wet5s*ap 9 eig5lk5 z94 ,wet5s*ap is tot de sci5ces exactes bep]kt4 ,en zelfs b9n5 d5 kr+ van de wa>neemb>e v]s*nsel5 bepaalt zi* onze k5nis tot het dat en hoe2 het wat en het wa>om blft v]borg54 ,oorzaak en doel1 oorsprong en be/emm+ d] d+5 ligg5 buit5 ons b]eik2 alle5 de ond]l+e betrekk+ d] d+51 de relations inv>iables de succession et de similitude1 ,a4 ,comte1 ,c\rs de philos4 positive ,i p4 #h s4 zn het voorw]p van het wet5s*appelk ond]zoek4 ,( er a*t] en bov5 de wa>neemb>e v]s*nsel5 nog iets &]s is1 ( de ziel1 ,god1 het j5seits be/aat1 moge miss*i5 langs &]5 weg1 door de practis*e r$e1 het gelo(1 de phantasie enz4 aannemelk kunn5 gemaakt word51 ma> wet5s*appelk is en blft dat alles e5e t]ra incognita4 ,het doel d] wet5s*ap kan dus niet me] da>9 geleg5 zn dat m5 e5e ,welt]klrung geve1 ma> /rekt zi* sle*ts uit na> e5e zoodanige k5nis d] w]kelkheid1 dat we da>na> ons lev5 kunn5 inri*t5 en er practis* nut van trekk54 ,savoir1 c'e/ prvoir2 sci5ce1 d'o prvoyance2 prvoyance1 d'o action4 ,ma> deze absolute gebond5heid van d5 gee/ aan de wa>nem+sw]eld1 heeft &]5 tot de pog+ geleid1 om niet alle5 d5 d5k9h\d des gee/es1 ma> ook het bewu/zn en d5 gee/ zelf uit de w]eld te v]kl>51 het empirisme is 9 mat]ialisme geindigd4 ,ook hi] is dus gang1 ges*i$5is1 ontwikkel+ op te m]k54 ,e]/ wordt de g$a*t59h\d1 dan de faculteit1 e9delk ook de sub/antie des gee/es uit de /(felke w]eld afgeleid4 ,e4 ,laas1 ,idealismus und ,positivismus1 #c ,bde #ahgi-hd4 ,kuno ,fis*]1 ,francis ,bacon und se9e ,na*folg]1 #b;e ,aufl4 ,leipzig #ahge4 ,a4 ,comte1 ,c\rs de philosophie positive1 #b;e ed4 #ahfa-fd4 ,die positive ,philosophie von ,a4 ,comte1 im ,auszuge von ,jules ,rig1 b]setzt von ,j4 ,h4 von ,kir*mann1 ,heidelb]g1 ,weiss1 #b ,bde4 ,littr1 ,aug4 ,comte et la philosophie positive1 ,p>is #ahfc4 ,id4 ,analyse raisonne du ,c\rs de philos4 positive de ,m4 ,a4 ,comte1 ,utre*t1 ,kem9k #ahde4 ,j4 ,/u>t ,mill1 ,aug4 ,comte et le ,positivisme1 frans*e v]t4 door ,clm5ceau1 ,p>is #ahfh4 ,h5ri ,ta9e1 ,de l'intellig5ce1 #b vol4 #c;e ed4 ,p>is1 ,ha*ette1 #ahgh4 l',ange ,huet1 ,de me?ode d] posit4 filos(ie1 ,leid5 #ahff4 ,id4 ,nieuwe oploss+ van e5 oud vraag/uk1 ,leid5 #ahgb4 ,algeme5e grondslag5 d] /ellige wsbege]te door ,a4 ,comte1 's ,hage1 #ahdf 7bevat de twee e]/e less5 uit ,comte's w]k74 ,pnj] 9 ,jahrb4 f4 prot4 ,!ol4 #ahgh ,s4 #gi-aba4 #ahhb ,s4 #che-djd4 7,bibl4 voor mod4 ,!ol4 #ahhc bl4 #bdc v74 ,h4 ,grub]1 ,a4 ,comte1 d] ,begrnd] des ,positivismus1 ,freiburg4 ,id4 ,d] ,positivismus von ,a4 ,comte bis auf uns]e ,tage #aheg-ia1 ,freiburg #ahia4 ,h]zog art4 ,positivismus1 van ,zckl]4 ,j4 ,/u>t ,mill1 ,sy/em ( ,logic1 ratioc9ative & inductive1 #b ,bde #i? ed4 ,lond4 #ahge1 duits*e v]t4 van ,gomp]z1 #b;e ,aufl4 ,leipzig #ahhd4 ,opzoom]1 ,de weg d] wet5s*ap1 e5 h&boek d] logica #ahea1 #c;e omgew]kte druk ond] d5 titel ,het wez5 d] k5nis1 e5 le]boek d] logica #ahfc4 ,id4 ,wet5s*ap en wsbege]te #aheg4 ,id4 ,de wa>heid en h>e k5bronn5 #ahei4 ,pi]son1 ,bespiegel+1 gezag en erv>+ #ahee4 ,id4 ,e5e lev5sbes*\w+ #ahge bl4 #fe v4 ,h4 ,sp5c]1 ,a4 sy/em ( syn!tic philosophy1 ,vol4 ,i ,fir/ pr9ciples1 #e? ed4 ,williams & ,norgate1 ,london #ahhg4 ,f4 ,a4 ,lange1 ,ges*i*te des ,mat]ialismus1 #d;e ,aufl4 ,is]lohn #ahhb4 ,l4 ,b*n]1 ,kraft und ,/(f1 #af;e ,aufl4 ,leipzig #ahhh enz4 #e4 ,dit empirisme heeft nu wel e5 ma*tig5 /eun 9 de afhankelkheid des m5s*5 van de hem omr+5de natuur1 ma> wordt to* ook door wi*tige bezw>5 g$rukt4 ,voore]/ /aat het va/1 dat de gee/ des m5s*5 b zne intellectueele w]kzaamheid nooit 9 vol/rekt5 z9 passief ( zelfs receptief is1 ma> altd ook 9 me]d]e ( m9d]e mate actief optre$t4 ,het is to* niet het oog dat ziet en het oor dat hoort1 ma> de m5s* zelf1 die door het oog ziet en hoort door het oor4 ,de e5v\dig/e gewa>word+ en voor/ell+ ond]/elt re$s de bewu/heid1 en dus e5e w]kzaamheid d] ziel4 ,tabula rasa1 wa>op de buit5w]eld s*rv5 kan wat ze wil1 is de m5s*elke gee/ nooit2 h is het zelf1 die wa>neemt1 de wa>nem+5 v]b9dt1 v]gelkt1 beoordeelt4 ,ma> er is me]2 ,kant1 ,kritik d] re95 ,v]nunft1 ,e9leitung #b zegt t]e*t3 ,erfahrung lehrt uns zw>1 dass etwas s od] s bes*aff5 sei1 ab] ni*t1 dass es ni*t &]s se9 knne4 ,nu hebb5 we e*t] niet alle5 bzond]e en toevallige1 ma> ook algeme5e en noodw5dige wa>h$51 9 de logika1 de ma!sis1 enz41 die de empiri/5 tev]geefs uit de erv>+ hebb5 tra*t5 af te leid54 ,het pr9cipe d] causaliteit bv4 is na> wa>heid het bolw]k d] intuitieve s*ool g5oemd2 en alle moeite1 die er aangew5d is om dit pr9cipe en fundam5t all] wet5s*ap uit de wilsbepal+1 uit de gewoonte1 enz4 te v]kl>51 is vru*teloos gewee/1 ,dr4 ,g4 ,hemans1 ,s*ets e5] kritis*e ges*4 van het causaliteitsbegrip 9 de nieuw]e wsbege]te1 ,leid51 ,brill #ahij4 ,dr4 ,e4 ,ko5ig1 ,die ,entwicklung des ,causalproblems von ,c>tesius bis ,kant1 ,leipzig1 ,wig& #ahhh4 ,spruyt1 ,proeve van e5e ges*i$5is van de le] d] aangebor5 begripp51 ,leid51 ,brill #ahgi4 ,ja1 alle wet5s*app5 gaan van e5e reeks onbewez5e en onbewsb>e /ell+5 uit1 die apriori aang5om5 word5 en tot uitgangspunt di55 voor alle r$5e]+ en bews4 ,ari/oteles heeft dit re$s +ezi52 er is ge5 regressus 9 inf9itum2 jui/ om bewskra*t te hebb51 moet5 de bewz5 t5 slotte ru/5 9 e5e /ell+1 die ge5 bews behoeft1 die 9 zi*zelve ru/1 en die da>om als 1 pr9cipium argum5tationis di5/ kan do51 ,zell]1 ,philos4 d] ,gr4 ,,iii #aij f4 #bce f4 ,s*op5hau]1 ,die ,welt als ,wille u4 ,vor/ellung1 #f;e ,aufl4 ,leipzig #ahhg ,i #gh4 ,e5 geb\w kan niet 9 de lu*t /aan1 en e5e r$5e]+ kan alle5 ru/5 op e5 fundam5t dat va/ ligt door evid5tie1 en niet door bews4 ,het uitgangspunt van het empirisme is hi]m$e geoordeeld1 ma> ook zne opvatt+ van de wet5s*ap is aan ern/ige b$5k+ ond]hevig4 ,imm]s1 het is d] wet5s*ap na> ha> a>d om de k5nis van het algeme5e1 het noodzakelke en eeuwige1 het logis*e1 de idee te do54 ,k5nis van v]s*nsel51 p]son51 feit5 enz4 is go$1 ma> is to* sle*ts e5 voorb]eid5de arbeid2 analyse ga voorop1 ma> de syn!sis moet volg54 ,wet5s*ap is er dan e]/1 als w de d+5 9 hun oorzaak en wez51 9 hun doel en be/emm+ doorzi51 als we niet sle*ts het ma> ook het k5n5 en alzoo r]um dignoscimus causas4 ,het empirisme is e*t] g5oodzaakt1 om aan alle wet5s*app5 d5 naam van wet5s*ap te ontzegg5 en dez5 alle5 ov] te lat5 voor de sci5ces exactes4 ,ma> deze bep]k+ is om e5e dubbele r$5 onmogelk4 ,e]/ omdat er behalve1 en dan nog ma> 9 zek]5 z91 de zuiv] =meele wet5s*app5 7logika1 ma!sis1 me*anica1 a/ronomie1 *emie7 ge5e wet5s*ap mogelk is zond] e5 wsge]ig elem5t1 en 9 elke wet5s*ap dus de v9d+1 de intuitie1 de phantasie1 i4 e4 w4 het g5ie en 9 v]b& da>m$e de wet5s*appelke hypo!se e5e ze] gewi*tige plaats inneemt4 ,en t5 &]e1 wl de naam van wet5s*ap dan t5 slotte alle5 beh\d5 kan blv5 voor enkele subsidiaire vakk51 en jui/ die k5nis1 welke voor d5 m5s* het belangrk/e is en wa>om het hem b het ond]zoek 9 de e]/e plaats te do5 is1 van de erve d] wet5s*ap v]bann5 wordt4 ,het blft to* wa>1 wat op het voorbeeld van ,ari/oteles1 ,e?ic4 #aj1g2 de "p4 an4 #a1e2 de coelo et mundo #b1e4 ,?omas ,aqu9as zeide ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #a art4 #e1 ad4 #a1 ,m9imum quod pote/ hab]i de cognitione r]um altissim>um1 desid]abilius e/ quam c]tissima cognitio1 quae habetur de m9imis rebus4 ,en ,s*op5hau] sprak 9 gelk5 gee/3 ,sie hr5 ni*t auf1 die ,zuv]lssigkeit und ,gewis%eit d] ,ma!matik zu rhm54 ,ab] 0 hilft es mir1 no* s gewiss und zuv]lssig zu wiss51 d>an mir g> ni*ts geleg5 i/1 b ,van ,oo/]zee1 voor ,k]k en ,!ol4 ,i #aja4 ,tr\w5s1 de w]eld d] gee/elke d+51 de ,welt d] ,w]!1 van go$ en kwaad1 re*t en z$e1 religie en moraal1 van al wat ons liefde en haat inboezemt1 ons opbeurt en troo/ ( ook ne]slaat en sm>t1 die gans*e rke onzi5lke w]eld is ev5 go$ voor ons e5e realiteit1 als de ,welt d] ,wirkli*keit1 die we wa>nem5 met onze z9tuig54 ,ha> ma*t op ons lev5 en 9 de ges*i$5is d] m5s*heid is nog veel groot] dan die van de zi5lke d+5 rondom ons he54 ,vr moge m5 dan d5 m5s* d5 eis* /ell51 dat h zi* 9 zn ond]zoek bep]ke wl op dit t]re9 ge5 k5nis mogelk is2 die eis* /uit af op wat ,s*op5hau] g5oemd heeft das metaphysis*e ,b$rfniss van d5 m5s*elk5 gee/4 ,de m5s* is niet alle5 e5 v]/&elk ma> ook e5 will5d en gevoel5d wez52 h is ge5 d5kma*9e ma> heeft b zn ho(d ook e5 h>t1 e5 w]eld van a&o5+5 en h>t/o*t54 ,deze br5gt h m$e b zn wet5s*appelk ond]zoek1 h kan b zne w]kzaamheid 9 /ude]kam] en laboratorium zi*zelf niet buit5sluit54 ,het kan ge5 eis* zn1 dat de m5s* b d5 wet5s*appelk5 arbeid1 dat is1 b e5e van de edel/e en hoog/e w]kzaamh$5 zns gee/es1 aan zn gemo$1 aan zn h>t1 aan het be/e dat 9 hem is het zwg5 oplegge1 en zi*zelf alzoo v]m9ke4 ,dit alle5 mag altd en zoo ook b d5 beoef5a> d] wet5s*ap word5 geeis*t1 dat h e5 go$1 e5 wa> m5s* z1 e5 m5s* ,gods1 tot alle go$ w]k1 ook tot dit w]k d] wet5s*ap1 bekwamelk toeg]u/ 7v]g4 bov5 bl4 #bi74 ,indi5 m5 e*t] de wet5s*ap zo[el 9 subjectiev5 als 9 objectiev5 z9 bep]kt1 zal m5 niet &]s v]krg5 dan dat to* langs &]e weg5 voorzi5+ 9 het metaphysis*e ,b$rfniss wordt gezo*t4 ,kant sloeg d5 weg d] practis*e ,v]nunft 91 ,comte vo]de e5 di5/ d] m5s*heid 9 en wdde zi*zelf tot hoogeprie/]1 ,sp5c] buigt zi* 9 ootmo$ ne] voor ,! ,unkn[able4 ,all5 zoek5 op de e5e ( &]e wze1 tot 9 het spiritisme1 de magie1 de !osophie toe1 v]go$+ voor wat de wet5s*ap hun niet s*5kt4 ,en de religie met alle gee/elke k5nis1 e]/ smadelk t] voordeur uitgejaagd1 wordt1 ma> dan m5igmaal 9 sup]/itieus5 vorm1 w$]om t] a*t]deur +elat54 ,naturam expellas furc1 tam5 usque recurret4 ,het onv]mdelk gevolg is dan alle5 dit1 dat de wet5s*ap onv]d$igd en ongewap5d ov]gelat5 wordt aan het mat]ialisme4 ,da>toe heeft feitelk het empirisme ook geleid4 ,indi5 de inh\d en /raks ook de intellectueele faculteit d] ziel geheel en al uit de buit5w]eld voortkomt1 wa>om z\ dan ook de sub/antie d] ziel t5 slotte niet uit ha> kunn5 word5 v]kla>d8 ,da>teg5ov] /aan e*t] nog altd de sieb5 ,weltr?sel0 tot e5e kwell+ en e5e erg]nis voor het mat]iali/is* d5k54 ,het gee/elke is nog niet uit het /(felke v]kla>d1 ev5m9 als het aan het rationalisme gelukt is1 om het zn af te leid5 uit het d5k54 ,de ov]gang tuss*5 beide is niet gevond54 ,hi] is e5e klove1 die no* idealisme no* mat]ialisme ov]brugg5 kan4 ,het is zelfs niet gewaagd1 hi] niet alle5 van e5 ,ignoramus ma> ook van e5 ,ignorabimus te sprek54 ,ma> als we zi5 hoe empirisme en rationalisme1 trots de groote bel(t5 en de nog groot] v]wa*t+51 9 deze eeuw1 op niets &]s dan mat]ialisme en illusionisme zn uitgeloop51 en 9 we]wil van hun teg5/ell+ to* elk&] bevord]d en 9 de h& gew]kt hebb5 --het idealisme van ,hegel liep b ,feu]ba* en ,/rauss op mat]ialisme uit1 en het mat]ialisme gaat b vele natuurond]zoek]s we] 9 half ( heel idealisme ov]1-- dan is er 9 elk geval wel r$5 om te vrag51 ( er niet h]zi5+ noodig is van heel de nieuw]e philosophie1 zo[el 9 ha> ,c>tesiaans*e als 9 ha> ,baconis*e ri*t+2 ( er niet &]e en bet]e pr9cipia d] wet5s*ap zn1 die ons voor mat]ialisme en idealisme beide beho$58 ,s*op5hau]1 ,die ,welt als ,wille und ,vor/ellung1 #f;e ,aufl4 #ahhg1 ,i #eje f4 ,,ii #aib f4 ,e4 v4 ,h>tmann1 ,naturwiss5s*aft u4 ,philosophie1 ,gesammelte ,/udi5 und ,aufstze1 ,b]l9 #ahgf1 ,s4 #dba f4 ,e4 ,l4 ,fis*]1 ,die ,grundfrag5 d] ,erk5ntnis/heorie1 ,ma9z #ahhg1 ,s4 #cad f4 ,s*mid1 ,erk5ntnisslehre1 ,freiburg #ahij ,i #aaa f4 #bdc f4 ,,ii #ac f4 ,/ckl1 ,lehrb4 d] ,philos4 ,i #cde f4 ,pauls51 ,e9l4 9 die ,philos4 #cid f4 ,/rmpell1 ,e9l4 9 die ,philos4 #ge f4 ,w4 ,dil!y1 ,e9leitung 9 die ,gei/eswiss5s*aft51 ,leipzig1 ,dunck] u4 ,humblot #ahhc4 ,emil du ,roys-,reymond1 ,ub] die ,gr5z5 des ,natur]k5n5s4 ,die sieb5 ,weltr?sel4 ,leipzig1 ,veit u4 ,c4 #ahhb4 ,press5s1 ,les ,orig9es1 ,p>is ,fis*ba*] #ahhc p4 #a-abh4 ,p4 ,vallet1 ,le ,kantisme et le ,positivisme1 ,p>is #ahhg4 ,gretillat1 ,expos de ?ol4 sy/m4 ,i p4 #db s4 ,d4 ,*antepie de la ,saussaye1 ,lev5 en ,rigt+ #ahfe4 ,id4 ,empiris* ( e?is* 7,ern/ en ,vr$e4 #aheh bl4 #aic v47 enz4 ,c4 ,het ,realisme4 #f4 ,uitgangspunt d] ,erk5ntnis/heorie behoort te zn de gewone1 dagelks*e erv>+1 de algeme5e en natuurlke zek]heid des m5s*5 aanga&e de objectieviteit en wa>heid zn] k5nis4 ,de philosophie s*ept to* het k5v]mog5 en het k5n5 niet1 ma> v9dt het en beproeft het nu te v]kl>52 en elke solutie1 die het k5v]mog5 niet v]kla>t ma> v]nietigt en het k5n5 niet begrpt ma> tot e5e illusie maakt1 is da>door geoordeeld4 ,alle5 zulk e5e ,erk5ntnis/heorie heeft kans van slag51 die e5]zds d5 bodem d] erv>+ niet v]laat ma> &]]zds ook 9 heel de diepte van het probleem indr+t1 ,prior homo1 quam philosophus vel poeta1 ,t]tull4 de te/4 an #e4 ,primum viv]e1 de9de philosoph>i4 ,de natuurlke zek]heid is de onmisb>e grondslag d] wet5s*ap4 ,het wet5s*appelk wet5 is ge5 v]nietig+ ma> e5e zuiv]+1 uitbreid+1 voltooi+ van het gewone wet51 ,kaftan1 ,die ,wahrheit d] ,*r4 ,rel4 ,basel1 #ahhi ,s4 #cag f4 ,i$] m5s* to* neemt de betr\wba>heid d] z9tuig5 en het be/aan d] buit5w]eld aan1 niet door e5 logis* besluit uit de w]k+1 9 casu de voor/ell+ 9 zn bewu/zn1 tot de oorzaak buit5 zi*1 no* ook door e5e r$5e]+ uit d5 teg5/&1 di5 zn wil ond]v9dt1 tot e5e objectieve realiteit welke di5 teg5/& bi$t2 ma> vr alle reflectie en r$5e]+ is elk van het reel be/aan d] w]eld t5 volle v]zek]d4 ,deze zek]heid is niet uit e5 syllogisme gebor5 en /eunt op ge5 bews1 ma> is onmiddellk1 spontaan met de wa>nem+ zelve 9 m ont/a&e1 niet product ma> grondslag en uitgangspunt van alle &]e zek]heid4 ,d5n die ganze ,welt d] ,reflexion ruht und wurzelt auf d] ans*auli*5 ,welt1 ,s*op5hau]1 ,welt als ,w4 u4 ,v4 #f;e ,aufl4 ,i #gh4 ,alle5 moet hi]b wel word5 ond]s*eid5 tuss*5 de zek]heid1 die t]/ond met de actueele wa>nem+ van e5 voorw]p gegev5 is1 en die1 welke lat]1 nadat de wa>nem+ re$s lang voorb is1 uit de a*t]geblev5 voor/ell+ volgt4 ,ov] de e]/e wordt hi] alle5 geh&eld1 en deze is ge5 besluit uit e5e r$5e]+1 ma> onmiddellk met de wa>nem+ zelve 9 m aanwezig4 ,cf4 ,ed4 ,zell]1 ,ueb] die ,grnde uns]es ,glaub5s an die ,realitt d] ,auss5welt #ahhd4 ,e4 ,l4 ,fis*]1 ,die ,grundfrag5 d] ,erk5ntnis/heorie #ahhg ,s4 #cib f4 ,pauls51 ,e9l4 9 die ,philos4 #che f4 ,flgel1 ,die ,probleme d] ,philosophie und ihre ,lsung51 ,c!n1 ,s*ulze1 #b;e ,aufl4 #ahhh ,s4 #ajd f4 ,s*mid1 ,erk5ntnisslehre #ahij ,,ii #cjg f4 ,l&1 ,inl4 tot de wsbeg4 bl4 #ig v4 enz4 #g4 ,re$s dit ne feit1 de natuurlke zek]heid aanga&e de betr\wba>heid d] z9tuig5 en de realiteit d] buit5w]eld1 bew/ dat er nog e5e &]e dan wet5s*appelke1 demon/ratieve zek]heid be/aat4 ,de empiri/5 hebb5 dit t5 onre*te ontk5d4 ,de erv>+ le]t alle5 dat iets is1 ma> niet dat het zn moet1 le]t ons alle5 het toevallige1 v]&]lke1 de w]kelkheid k5n54 ,w hebb5 e*t] ook algeme5e1 noodzakelke wa>h$51 wa>van we niet door wa>nem+ en r$5e]+1 ma> apriori zek] zn4 ,de mee/e wsge]5 hebb5 da>om naa/ de wet5s*appelke ( middellke ook nog e5e metaphysis*e1 intuitieve1 onmiddellke zek]heid aang5om51 ook wel e5e zek]heid des gelo(s1 d] evid5tie g5oemd4 ,ari/oteles heeft het e]/ duidelk +ezi51 dat de t] laat/] in/antie op onbewsb>e1 evid5te wa>h$5 is geb\wd4 ,sommig5 zooals ,plato1 ,c>tesius1 ,leibniz1 ,rosm9i hebb5 dit onv]&]lk1 eeuwig k>akt] d] wa>heid zoek5 te v]kl>5 door de le] d] aangebor5 ideen1 cf4 ,spruyt1 ,proeve van e5e ges*4 van de le] d] aangeb4 begripp51 ,leid5 #ahgi4 ,ma> deze le] ru/ op e5 onh\dba> dualisme van subject en object1 maakt d5 m5s*elk5 gee/ onafhankelk van d5 kosmos1 is 9 beg9sel rationali/is* en leidt logis* en ook hi/oris* tot het absolute idealisme4 ,dit 0 de r$51 wa>om de le] d] ideae innatae e5p>ig door de s*ola/ieke en ook door de ,g]ef4 !olog5 v]worp5 w]d1 ,spruyt ib4 #eg-fj4 ,frohs*amm]1 ,die ,philosophie des ,?omas von ,aqu9o1 ,leipzig1 ,brockhaus #ahhi ,s4 #dd f4 ,lib]atore1 ,die ,erk5ntnis/heorie des ,h4 ,?omas v4 ,aqu91 deuts* von ,eug5 ,franz1 ,ma9z #ahfa ,s4 #acj f4 ,polanus1 ,synt4 ,!ol4 p4 #cbe4 ,zan*ius1 ,op]a ,,iii #fcf sq4 ,voetius be/rdt de le] van ,c>tesius opzettelk 9 zne ,disput4 ,sel4 ,v #dgg-ebe4 ,z nam5 zelfs de empiri/is*e /ell+ ov]3 nihil e/ 9 intellectu quod non prius fu]it 9 s5su1 en sprak5 van d5 m5s* vrdat h wa>neemt als van e5e tabula rasa1 9 qua nihil scriptum e/1 ,?omas ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #gi art4 #b4 ,voetius1 ,disp4 ,v #dei1 #ebe4 ,en dit h&haafd5 ze1 omdat de m5s* 9 ond]s*eid+ van de engel5 li*amelk is1 zn li*aam ge5 k]k] is ma> tot zne natuur behoort en h door dat li*aam aan d5 kosmos gebond5 is1 ,?omas ib4 ,i qu4 #hd art4 #c4 qu4 #he art4 #a4 ,voetius ib4 ,v #dhc4 ,z hebb5 dus e5]zds het rationalisme zoo besli/ mogelk v]worp51 niet alle5 9 d5 vorm van de aangebor5 begripp51 wa>9 het door ,plato1 ,c>tesius1 ,leibniz w]d gele]d1 ma> ook 9 di5 van de aangebor5 vorm51 wa>9 het b ,kant1 en 9 di5 van de aangebor5 idee des zns1 wa>9 het b ,rosm9i en de ontologi/5 optrad4 ,ma> aan d5 &]5 kant mog5 de bov5g5oemde uitdrukk+5 to* niet 9 d5 z9 van ,locke's empirisme word5 v]/aan4 ,als ,?omas d5 m5s*elk5 gee/ e5e tabula rasa noemt1 dan wil h da>m$e ge5sz9s ontk5n51 dat to* ipse intellectus hem aangebor5 is4 ,leibniz voegde aan de spreuk nihil e/ 9 intellectu quod non prius fu]it 9 s5su1 de bep]k+ toe nisi ipse intellectus4 ,?omas drukt zi* nog jui/] uit3 species aliorum intelligibilium non sunt ei innatae1 s$ ess5tia sua sibi innata e/1 ut non eam necesse habeat a phantasmatibus acquir]e1 qu4 de m5te art4 #h ad #a cf4 ,lib]atore1 ib4 #add4 ,en ,voetius v]kla>t de bov5g5oemde spreuk alzoo1 dat da>m$e niet uitgeslot5 wordt1 dat het intellect 9 de z9nelk wa>g5om5 w]eld ook het eeuwige en onv]&]lke1 bv4 9 de w]k5 d] natuur ook ha> auteur1 n4l4 ,god opm]k5 en k5n5 kan4 ,en dit is dan ook de eig5lke g$a*te van hunne ,erk5ntnis/heorie3 de m5s*elke gee/ is niet b ma*te en 9 elk geval niet 9 de geleg5heid1 om buit5 de z9nelke w]eld om1 uit eig5 fonds1 met eig5 middel51 de k5nis d] d+51 ook niet de k5nis d] pr9cipia aet]na1 voort te br5g54 ,h is van huis uit aan het li*aam en hi]door aan d5 kosmos gebond51 en da>om kan ook de intellectus tot ge5e w]kzaamheid kom5 dan door en op grond van d5 s5sus4 ,de intellectus is b d5 aanvang zuiv]e pot5tia1 tabula rasa1 zond] e5ig5 inh\d1 en wordt e]/ van buit5 door de z9lke w]eld tot w]kzaamheid1 tot actualiteit opgewekt4 ,de /oot gaat dus van de z9lke w]eld uit2 deze w]kt 9 op d5 m5s*elk5 gee/1 roept hem wakk]1 en dr+t hem tot actie4 ,ma> zoodra de intellectus w]k5 gaat1 w]kt h t]/ond en vanzelf ook op zne eig5e wze en na> zn eig5 a>d4 ,en de natuur van d5 intellectus be/aat da>91 dat h de vis1 facultas1 incl9atio1 aptitudo bezit1 om 9 en met de wa>nem+ t]/ond1 vanzelf1 onwillekeurig1 s9e ullo labore1 s9e praevio /udio1 s9e ratioc9atione die grondbegripp5 en grondbeg9sel5 te vorm51 welke apriori1 vr elke r$5e]+ en vr alle bews va//aan1 en da>om v]itates aet]nae v]di55 te heet54 ,zoo voelt het d5k5 zelf1 zoodra het w]k5 gaat1 vanzelf zi* aan de wett5 van het d5k5 gebond52 9 het d5k5 zelf ligg5 de wett5 van het d5k5 opgeslot5 en kom5 ze voor d5 dag4 ,zoo le]t ons de erv>+1 wat e5 deel en wat e5 geheel is1 ma> het intellect begrpt t]/ond1 dat e5 geheel groot] is dan zn deel4 ,zoo le]t ons de erv>+1 wat go$ en wat kwaad is1 ma> de intellectus practicus weet onmiddellk1 dat het e5e g$aan en het &]e moet nagelat5 word54 ,dit wil niet zegg51 dat i$] m5s* nu ook van deze grondbegripp5 en grondbeg9sel5 zi*zelf ( &]5 duidelk rek5s*ap kan gev52 ma> i$] m5s*1 ook de e5v\dig/e1 pa/ deze grondbegripp5 en grondbeg9sel5 to*1 zond] e5ige wet5s*appelke reflectie1 onbewu/ en met de mee/e zek]heid 9 het lev5 toe4 ,het v]s*il tuss*5 deze le] van het k5v]mog5 en die van het rationalisme en empirisme is 9 deze twee geleg53 t5 e]/e 9 e5e eig5a>dige opvatt+ van d5 intellectus1 die e5e eig5e natuur meebr5gt en di5ov]e5kom/ig ook op e5e eig5e wze w]k5 gaat1 en t5 twe$e da>91 dat deze intellectus1 alzoo w]k5de na> zn eig5e natuur1 to* niet &]s doet1 dan dat logis*e uit de wa>g5om5 d+5 ab/rahe]51 dat er van nature ook 9 die d+5 v]borg5 ligt4 ,het rationalisme dw+t als het w>e de d+51 om zi* te ri*t5 na> het intellect1 pa/ ze 9 vorm5 wa>van het niet weet ( z er aan pass51 con/rue]t de w]eld na> e5 spel van begripp54 ,het empirisme dw+t d5 gee/1 om zi* te ri*t5 na> de z9nelke w]eld1 kortwiekt hem 9 zne ideale vlu*t1 en v]kla>t hem t5 slotte zelf uit de /(4 ,ma> de ,erk5ntnis/heorie1 die all5gs 9 de *ri/elke !ologie is opgekom5 en 9 grondtrekk5 het e]/ door ,augu/9us is uitg$a*t1 h&haaft beide1 de vrheid en de gebond5heid van d5 m5s*elk5 gee/2 de vrheid om opte/g5 tot de w]eld van het ideale1 de gebond5heid wa>door h ook 9 deze zne vlu*t de w]eld d] realiteit niet ond] de voet5 v]lie/4 #h4 ,het uitgangspunt van alle k5nis b d5 m5s* is dus de z9nelke wa>nem+4 ' 1 ,ari/4 de s5su c4 #f1 ,zell] ,philos4 d4 ,gr4 ,,iii #aih4 ,omnis cognitio intellectualis incipit a s5su1 ,?omas ,s4 ,!ol4 ,i4 qu4 #hd art4 #a en #g4 ,intellectus no/] nihil intelligit s9e phantasmate1 id4 ,c4 ,g5t4 ,,iii #da4 ,en alle *ri/elke !olog5 w>5 van dezelfde g$a*te4 ,de f\t d] s*ola/iek1 zoo b ,prote/ant5 als ,rooms*51 lag alle5 hi]91 dat z met de wa>nem+ veel te vroeg kla> 0 en ze s*i] voll$ig1 op i$] t]re9 van wet5s*ap1 9 de boek5 van ,euclides1 ,ari/oteles1 de k]kvad]s1 de confessie opg5om5 en ne]gelegd da*t4 ,9 die me5+ liet m5 de wa>nem+ na en begon 9 e5s met de re$s v]kreg5 begripp51 ,spruyt1 ,proeve #cf4 ,da>om kon het haa/ e5e ontdekk+ heet51 to5 ,bacon tot de z9nelke wa>nem+ als tot de e5ige bron d] k5nis t]ugke]de4 ,to* 0 het ge5 ontdekk+1 ma> wel e5e noodzakelke v]friss*+ voor de wet5s*ap1 want deze moet altd we] tot de bronn5 t]ug4 ,niet uit boek51 ma> uit de w]kelke w]eld moet de wa>heid geput4 ,aans*\w+ is de bron van alle e*te wet5s*ap4 ,die ,ans*auung5 s9d die ,kontant51 die ,begriffe die ,zettel1 ,s*op5hau]1 ,die ,welt u4 s4 w4 #f;e ,aufl4 ,,ii #gf cf4 #gf-ih4 ,b deze z9nelke wa>nem+ nu heeft i$] z9tuig zn eig5 a>d en zne eig5e taak2 elk zoekt 9 de v]s*nsel5 het v]wante op1 de ta/z9 doet ons de me*anis*e1 smaak en reuk do5 ons de *emis*e eig5s*app5 k5n51 het gehoor ontsluit ons de w]eld d] ton5 en het gezi*t die d] kleur51 ,ari/4 b ,zell]1 ,philos4 d4 ,gr4 ,,iii #ecc f4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #gh art4 #c4 ,s*op5hau]1 ,die ,welt u4 s4 w4 ,,ii #cj-cf4 ,l&1 ,inleid+ #fc v4 ,bild]dk1 ,taal-en ,di*tk4 ,v]s*eid5h$51 #ahba ,,ii #ci v4 ,v]h&el+51 ziel-1 z$e- en re*tsle] betreff5de #ahba bl4 #ab v4 ,briev5 ,v #dh4 ,de z9tuig5 nem5 dus i$] voor zi*zelf niet het geheele voorw]p wa>1 ma> sle*ts bepaalde eig5s*app5 aan dat voorw]p4 ,het wa>nem+sbeeld1 dat 9 ons bewu/zn ont/aat1 is saamge/eld uit vele v]s*ill5de indrukk51 die door de v]s*ill5de z9tuig5 ontvang51 langs de z5uwdrad5 9 onze h]s5s ov]geplant1 da> op e5e onv]kla>b>e wze 9 gewa>word+5 omgezet1 en tot e5 geheel v]bond5 word54 ,er zn ge5 e5v\dige gewa>word+51 ze zn alle re$s uit v]s*ill5de &]e sam5ge/eld2 elk voorw]p dat we zi51 elke toon di5 we hoor5 is re$s e5 complex van wa>nem+54 ,de m5s*elke gee/ is da>om b de e5v\dig/e wa>nem+5 re$s actief2 h is ge5 tabula rasa1 wa>op de buit5w]eld sle*ts s*rft wat ze wil1 ge5 spiegel1 wa>9 het voorw]p zi* e5v\dig we]kaat/4 ,ma> elk wa>nem+sbeeld is 9 't bewu/zn zelf gevormd uit de factor51 die door de v]s*ill5de z9tuig5 uit het voorw]p word5 aangebra*t4 ,da>om is de vraag van zoo groot belang1 wat de v]h\d+ is tuss*5 het wa>nem+sbeeld1 de voor/ell+ 71 1 species s5sibilis1 p]ception1 ,vor/ellung7 9 ons bewu/zn en de w]kelkheid1 het voorw]p1 buit5 ons4 ,de ,grieks*e philosophie g+ ov] het algeme5 uit van de g$a*te1 dat gelk sle*ts door gelk kon word5 gek5d2 1 ,ari/4 de an4 ,i #b4 ,sommig5 leidd5 da>uit af1 dat de ziel des m5s*5 uit dezelfde elem5t5 en atom5 moe/ be/aan als de w]kelke w]eld1 en dat er b de wa>nem+ /(felke atom5 uit de voorw]p5 indrong5 9 de ziel4 ,ari/oteles e*t] vatte dit zoo op1 dat de ziel niet actueel ma> pot5tieel al het g$a*te is -- 1 de an4 ,,iii1 #h-- en dat de voorw]p5 door wa>nem+ en d5k5 e5e ideale exi/5tie 9 de ziel v]kreg54 ,de s*ola/iek nam dit ov] en zei3 cognitum e/ 9 cognosc5te p] modum cognitionis1 non p] modum cogniti1 d4 i4 de d+5 gaan niet zelve 9 de ziel ov]1 ma> alle5 hun beeld1 hun vorm1 1 =ma1 species1 similitudo1 ,?omas ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ge4 ,i #b qu4 #e art4 #e4 ,,ii #b qu4 #bc art4 #f ad #a4 ,s4 c4 ,g5t4 ,i #gg ,,ii #gg1 #ih4 ,er is dus e5]zds e5 wez5lk v]s*il tuss*5 het d+ en zne voor/ell+1 want het e]/e is buit5 ons1 heeft da> e5 reel be/aan1 ma> de twe$e be/aat 9 ons en heeft sle*ts e5e ideale exi/5tie4 ,ma> er 0 &]]zds to* ook e5e volkom5e ov]e5/emm+2 de voor/ell+ is e5 beeld1 e5e getr\we ideale reproductie van het voorw]p buit5 ons4 ,de nieuw]e philosophie e*t]1 lett5de op de activiteit van 's m5s*5 bewu/zn b het vorm5 d] wa>nem+sbeeld51 heeft tuss*5 d+ en voor/ell+ e5e hoe lang] hoe bre$]e klove gegrav54 ,de wa>nem+sbeeld5 zn ge5 species1 =mae1 ma> hoog/5s nog teek5s1 symbol51 diagramm5 van de buit5w]eld1 vr 9 onz5 gee/ gevormd na> aanleid+ van de wzig+5 die van buit5 door de z9tuig5 en z5uw5 he5 9 onze h]s5cell5 word5 aangebra*t4 ,indi5 dit zoo is1 v]dwnt de objectieve w]eld /e$s v]d] uit ons gezi*t1 ze lo/ zi* op 9 s*n2 want e5e controle van het wa>nem+sbeeld aan de w]kelkheid is da>om onmogelk1 wl we ha> nimm] b5ad]5 kunn51 en het wa>nem+sbeeld altd tuss*5 ha> en ons zi* ins*uift1 ,l&1 ,inleid+ #ga1 en de vroeg] aangeh4 litt4 ,de dwal+1 die aan deze !orie t5 grondslag ligt1 s*nt deze te zn1 dat het eig5lk voorw]p van onze wa>nem+ niet het d+ buit5 ons1 ma> e5 ( &]e indruk ( trill+ van onze z5uw5 9 ons z\ zn4 ,nu is het zek] wa>1 dat er ge5 voor/ell+ 9 ons bewu/zn gevormd kan word51 zond] dat er trill+5 9 de z5uw5 na> onze h]s5cell5 word5 ov]geplant4 ,ma> ook het beeld1 dat op het netvlies van het oog geworp5 wordt1 no* de wzig+5 9 de h]s5cell5 t5 gevolge van de z5uwtrill+5 zn de oorzaak1 wa>uit de gewa>word+ en voor/ell+ 9 ons bewu/zn ont/aat4 ,alle psy*ometris*e ond]zoek+51 hoe belangrk ook1 hebb5 ons t] v]kl>+ van dit wond]ba> v]s*nsel ge5 /ap nad] gebra*t4 ,w /aan hi] voor e51 na> het s*nt1 onoplosba> raadsel4 ,de z5uwtrill+5 kunn5 tot 9 het c5trum d] h]s5s word5 nagegaan1 ha> /]kte en snelheid kan word5 b]ek5d2 ma> de voor/ell+1 die da>na 9 ons bewu/zn ont/aat1 is toto g5]e da>van v]s*ill5d4 ,z is e5 psy*is*e1 gee/elke acte1 uit physis*e v]s*nsel51 gelk de z5uwtrill+5 zn1 nooit te v]kl>54 ,zoo kunn5 dan de voor/ell+5 ge5 product5 zn1 die door de z5uwtrill+5 ons zelf onbewu/ 9 ons bewu/zn word5 voortgebra*t4 ,en z kunn5 ook ge5 bewu/e s*epp+5 zn van onz5 gee/1 na> aanleid+ van de wzig+5 9 onze h]s5cell51 om de e5v\dige r$51 dat niem& van heel dit proces d] z5uwtrill+5 ook ma> iets b de wa>nem+ weet1 en e]/ door opzettelk physiologis* ond]zoek da>van k5nis krgt4 ,da> komt nog b1 dat de z5uwtrill+5 en wzig+5 9 de h]s5cell5 soms wel1 b het zi5 zond] opm]k51 b het hoor5 zond] v]/aan enz4 geheel en zuiv] me*anis* toegaan1 ma> dat ze to* b het eig5lk wa>nem5 altd re$s van e5 psy*is*e akte v]gezeld zn4 ,het gaat niet zoo1 dat de z5uwtrill+5 e]/ 9 onze h]s5s word5 ov]gebra*t1 en dat e]/ da>na het bewu/zn ontwaakt en uit die wzig+5 9 de h]s5cell5 de voor/ell+ vormt2 ma> de wa>nem+ zelve door de z9tuig5 is e5 akte van het bewu/zn4 ,het is de gee/ des m5s*51 die ziet door het oog en hoort door het oor4 ,voorw]p van de wa>nem+ is dus niet e5ig v]s*nsel 9 m1 ma> het d+ buit5 m4 ,dezelfde gee/1 die het voorw]p ziet1 is het ook1 die de voor/ell+ vormt4 ,beide zn psy*is*e akt54 ,da>om is er ook ge5 r$5 tot twfel1 dat w 9 de voor/ell+5 e5e getr\we1 ideale reproductie hebb5 van de voorw]p5 buit5 ons4 ,da>b is het tot op zek]e hoogte onv]s*illig1 ( w de voor/ell+5 1 species1 =mae1 teek5s1 symbol5 enz4 van de d+5 noem52 want ook deze woord5 zn beeld51 en voor het me]5deel aan de gezi*tswa>nem+ ontle5d4 ,indi5 ma> va//aat1 dat de voor/ell+5 9 ha> geheel en 9 ha> deel5 getr\we v]tolk+5 zn van de w]eld d] w]kelkheid buit5 ons4 #i4 ,ma> b deze voor/ell+5 blft de m5s*elke gee/ niet /aan4 ,wet5s*appelke k5nis komt niet voort uit de z9tuig5 ma> uit het v]/&4 ,niet de l\t]e wa>nem+1 ma> het ern/ig nad5k5 ov] de wa>g5om5 v]s*nsel5 hebb5 ,kop]nikus tot d5 vad] d] a/ronomie en ,newton tot d5 ontdekk] d] zwa>tekra*t gemaakt4 ,het wa>nem5 van v]s*nsel5 is noodig en go$1 ma> het is niet het e5ige en het hoog/e4 ,object van de wet5s*ap is niet het bzond]e ma> het algeme5e1 het logis*e1 de idee4 ,de ,grieks*e philosophie heeft dit re$s +ezi54 ,socrates 0 de e]/e1 die de idee van het wet5 met bewu/heid inda*t en tot beg9sel maakte van zne philosophie2 wet5s*ap is k5nis1 niet van d5 s*n1 ma> van het wez5 d] d+51 ,x5ophon1 ,memor4 ,,iv1 #f4a4 ,plato ond]s*eidde tuss*5 1 welke tot inh\d _h het gewone1 empiris*e wet51 en 1 die het wa>lk znde d] d+5 tot inh\d _h1 ,rep4 ,v #dgf ,d-#dgh ,d4 ,sympos4 #bjb ,a enz4 ,en ,ari/oteles oms*reef wet5s*ap 9 d5zelfd5 z9 als k5nis 1 1 7plaats5 b ,zell]1 ,philos4 d4 ,gr4 ,,iii #afa f74 ,vooral ,augu/9us heeft deze intellectueele k5nis op d5 voorgrond ge/eld4 ,h v]w]pt de k5nis door de z9tuig5 niet1 h v]d$igt h>e wa>heid teg5 de ,academici 9 e5 afzond]lk ges*rift1 en erk5t dat w de invisibilia ,dei v]/aan p] ea quae facta sunt1 de ,g54 ad4 litt4 #d1cb4 ,ma> h ond]s*at to* h>e wa>de1 ev5als ,plato2 het z9rke geeft sle*ts 1 c4 ,acad4 #c1bf1 het is de wa>heid zelve niet1 het is er ma> e5 beeld van1 ,solil4 #b1cb4 ,de k5nis d] natuur is zond] wa>de1 nihil prode/1 ,conf4 #e1g4 #aj1ee4 ,en*ir4 #c1e4 ,er zn eig5lk ma> twee d+51 die het belangrk is te k5n51 ,god en onszelv53 deum et animam scire cupio4 ,nihilne plus8 ,nihil omn9o1 ,solil4 #a1g4 ,en deze k5nis v]krgt h niet door na> buit51 ma> door na> b9n5 te zi52 noli =as ire1 9 te ipsum r$i1 9 int]iore hom9e habitat v]itas1 de v]a relig4 c4 #ci n4 #gb2 niet door de z9nelke wa>nem+ ma> door het d5k52 aliud e/ s5tire1 aliud nosse1 de ord4 #b1e4 cf4 ,solil4 #b1cc4 ,de s*ola/iek1 zi* nauw] aansluit5d aan ,ari/oteles1 heeft de wa>de d] z9nelke wa>nem+ bet] +ezi51 ma> to* ook de beteek5is van d5 intellectus voor de wet5s*ap t5 volle erk5d4 ,?omas drukte dit kort en duidelk aldus uit1 sci5tia non e/ s+ul>ium1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #a art4 #b1 intellectus e/ univ]salium1 ,s4 c4 ,g5t4 ,i c4 #dd4 ,wet5s*ap heeft tot object het algeme5e en noodzakelke1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ad art4 #ac ad #c4 ,i qu4 #hd art4 #a ad #b4 ,i qu4 #hf art4 #a en #c1 en kan da>om alle5 door d5 intellectus word5 v]s*aft4 ,want t]wl de z9nelke wa>nem+ de d+5 bes*\wt quantum ad ext]iora ejus accid5tia1 is het jui/ het eig5a>dige van d5 intellectus1 dat h doordr+t ad int]iora rei1 ,s4 c4 ,g5t4 ,i #eh4 ,,iii #ef4 ,,iv #aa1 p5etrat ad ess5tiam rei1 ,s4 ,!ol4 ,,ii4 #b qu4 #h art4 #a4 ,zn eig5lk object is de quidditas rei mat]ialis1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #he art4 #e ad #c4 ,het v]/& n4l4 maakt als intellectus ag5s1 dat is als ab/ractiev]mog51 gelk w het noem5 z\d51 uit de z9nelke voor/ell+5 het algeme5e los2 het laat het bzond]e eruit wegvall51 het s*nt er als e5 li*t ov] h551 maakt ze intelligibel1 laat het algeme5e eruit k5ba> word51 en neemt dan als intellectus possibilis1 d4 i4 als intellectueel k5v]mog51 dat algeme5e 9 zi* op en maakt het tot eig5dom van d5 gee/1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #gi art4 #c en #d4 ,i qu4 #hd art4 #f4 ,s4 c4 ,g5t4 ,,ii #gf4gg4 ,,iii #de4 ,nu is er eig5lk hi]ov] nog ge5 v]s*il1 dat niet de z9lke wa>nem+ ma> het v]/& het orgaan d] wet5s*ap is4 ,ook het empirisme heeft dit niet ontk5d4 ,bacon1 ,hume1 ,/4 ,mill erk5n5 t5 volle1 dat de z9nelke wa>nem+ wel het e]/e ma> niet het e5ige is en dat het v]/& door inductie het algeme5e uit het bzond]e tra*t af te leid54 ,het 0 ,bacon jui/ te do5 om e5e betr\wb>e me?ode1 wa>na> uit bzond]e wa>nem+5 algeme5-geldige oordeel5 kond5 gevormd word54 ,ma> b de begripp51 die het v]/& uit de voor/ell+5 vormt1 komt met dubbel5 ern/ de vraag t]ug1 die bov5 re$s b de wa>nem+sbeeld5 w]d g$aan3 wat is de v]h\d+ tuss*5 deze begripp5 des v]/&s en de w]eld d] w]kelkheid8 ,en hi] gaan ,nom9alisme en ,realisme uite54 ,beide ri*t+5 kom5 9 het wez5 d] zaak re$s voor 9 de ,grieks*e philosophie4 ,plato en ,ari/oteles w>5 reali/51 z het ook met ond]s*eid2 en de eig5lke g$a*te van het nom9alisme v9d5 we re$s o4 a4 b d5 cynis*5 wsge] ,anti/h5es1 die de realiteit d] algeme5e begripp5 ontk5de en teg5 ,plato zei3 1 1 ,zell]1 ,philos4 d] ,gr4 ,,ii#d #bie1 en b de ,/ois*e wsge]51 die de 1 de g$a*t51 sle*ts hield5 voor 1 ib4 ,,iv #gi4 #abe4 ,9 de ,middeleeuw5 w]d deze opvatt+ van de algeme5e begripp5 v]nieuwd en kreeg ze d5 naam van nom9alisme4 ,roscell9us 0 van oordeel1 dat de algeme5e begripp5 sle*ts flatus vocis w>51 ,g$ank5d+e1 wa>aan ge5 realiteit beantwoordt2 9 de w]kelkheid zn er ge5 algeme5e ma> sle*ts bzond]e1 individueele d+51 is er ge5 m5s*heid ma> zn er alle5 m5s*5 enz4 ,de /rd tuss*5 realisme en nom9alisme duurde tot de #ae;e eeuw voort4 ,cf4 ,a4 ,/ckl1 ,ges*4 d] ,philos4 des ,mittelalt]s4 #c ,bde ,ma9z #ahfd-ff ,i #ace f4 ,,ii #ihf f4 ,haurau1 ,de la philosophie scola/ique1 #b vol4 ,p>is #ahej4 ,s*wane1 ,dogm5ges*i*te d] mittl4 ,zeit4 ,freiburg #ahhb ,s4 #d f4 ,voorts ges*i$5is d] dogm5 van ,ba*1 ,?omasius1 ,mns*]1 ,baur1 ,h>nack enz41 ges*4 d] philos4 van ,ueb]weg1 ,erdmann1 ,w9delb& enz4 ,a4 ,pi]son1 ,de realismo et nom9alismo #ahee4 ,id4 ,ges*4 van het ,r4-,ka?olic4 ,,iii #ahga bl4 #ec v4 #hg v4 #ahc v4 ,spruyt1 ,proeve #ff v4 ,ma> ook da>na is de kwe/ie niet uit de philosophie gewek54 ,het ges*il tuss*5 realisme en nom9alisme is ge5 twi/punt van s*ola/ieke spitsvondigheid1 ma> van diep+rp5de beteek5is4 ,het nom9alisme is 9 nieuw5 vorm als empirisme we] 9 de nieuw]e philosophie te voors*n getr$51 ,spruyt1 ,proeve passim4 ,hugo ,spitz]1 ,nom9alismus und ,realismus 9 d] neue/5 deuts*5 ,philosophie mit ,b]cksi*tigung ihres ,v]hltnisses zur mod]n5 ,naturwiss5s*aft4 ,leipzig #ahgf4 ,janet1 ,trait lm5taire de philos4 ,p>is1 ,delagrave #ahhg p4 #afb s4 ,l&1 ,inleid+ #ajg v4 ,pi]son1 ,wsge]ig ,ond]zoek4 ,dev5t]1 t] ,gunne #ahhb bl4 #bjj v4 ,indi5 nu het nom9alisme het re*t aan zne zde heeft1 is het met alle wet5s*ap g$aan4 ,want n van beide3 indi5 w de ov]e5/emm5de k5m]k5 van e5e groep van d+5 9 e5 begrip en woord kunn5 sam5vatt51 dan ges*i$t dit f zond] grond en v]teg5woordig5 die woord5 en begripp5 ge5 wa>de 9 de w]kelkheid2 f de d+5 gelk5 9 de w]kelkheid aan elka> en hebb5 geme5s*appelke k5m]k54 ,9 dit geval zn de begripp5 e*t] ge5 l$ige ,g$ank5d+e1 ma> de som van wez5lke eig5s*app5 d] d+51 en dus ge5 nom9a ma> res4 ,da>om _h dan ook het realisme zond] twfel gelk1 als het de realiteit d] algeme5e begripp5 aannam1 niet 9 platonis*5 ( ontologis*5 z9 ante rem1 ma> 9 ari/otelis*5 z9 9 re1 en da>om ook 9 m5te hom9is po/ rem4 ,het algeme5e1 dat w 9 het begrip uitdrukk51 be/aat niet jui/ z1 als univ]sale1 buit5 ons 7cf4 bov5 bl4 #bc72 ma> 9 i$] exempla> d] soort bzond]lk gendividualise]d en gespecialise]d1 heeft het to* zn grond 9 de d+5 en wordt da>uit door de w]kzaamheid van het v]/& geab/rahe]d en uitg$rukt 9 e5 begrip1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #he art4 #b ad #b4 ,s4 c4 ,g5t4 ,i #fe4 ,met de begripp5 v]wd]5 we ons dus niet van de w]kelkheid1 ma> nad]5 ha> hoe lang] hoe me]4 ,het s*nt wel1 dat we1 begripp5 en oordeel5 en besluit5 vorm5de1 hoe lang] hoe me] d5 va/5 grond ond] het geb\w onz] k5nis v]liez5 en hoog gaan zwev5 9 de lu*t4 ,het lkt vreemd en wond]lk1 dat we1 de voor/ell+5 omzett5de 9 begripp5 en deze we] v]w]k5de na> de wett5 van het d5k51 uitkom/5 v]krg51 die 9 ov]e5/emm+ zn met de w]kelkheid4 ,en to* wie deze ov]tuig+ prsgeeft1 is v]lor51 ,l&1 ,inleid+ bl4 #bej4 ,ma> die ov]tuig+ kan dan ook alle5 ru/5 9 het gelo(1 dat het e5zelfde ,logos is1 die n de w]kelkheid buit5 ons n de wett5 van het d5k5 9 ons s*iep1 en die beide 9 organis* v]b& zette met en corresponde]5 liet op elka>4 ,zoo alle5 is er wet5s*ap mogelk1 d4 i4 k5nis niet sle*ts van d5 wissel5d5 s*n ma> van het algeme5e1 van het logis*e 9 de d+54 ,zek]1 het zn zelf d] d+51 hun exi/5tie1 blft buit5 ons2 nooit gaan de d+5 zelve realit] 9 ons 92 het zn is dus nimm] door ons te b5ad]51 het is e5 factum dat aanva>d moet word5 en dat d5 grondslag van het d5k5 uitmaakt4 ,ma> 9 zoov] de d+5 ook logis* be/aan1 uit g$a*te zn voortgekom5 en 9 g$a*te ru/5 ,joh4 #a3c1 ,col4 #a3ae1 zn ze ook begrpba> en d5kba> voor d5 m5s*elk5 gee/4 #aj4 ,plato held]de dit proces d] wet5s*ap op door e5 s*oon en treff5d beeld4 ,gelk de zon objectief het voorw]p en subjectief ons oog v]li*t1 zoo is ,god ( de idee van het go$e het li*t1 wa>door de wa>heid1 het wez5 d] d+51 zi*tba> wordt en tev5s onze gee/ die wa>heid aans*\w5 en erk5n5 kan1 cf4 ,siebeck1 ,ges*i*te d] ,psy*ologie1 ,i ,!il1 #b ,ab?4 ,go?a1 ,p]!s #ahhj1 '#hd ,i #bbf4 ,ari/oteles1 ib4 ,,ii #gj4 ,augu/9us nam dit beeld ov]3 ,god is de zon d] gee/54 ,9 het onv]&]lk li*t d] wa>heid ziet en oordeelt onze gee/ ov] alles1 9 ipsa incommutabili v]itate m5s rationalis et intellectualis intuetur1 eaque luce de 8 omnibus judicat1 de ,g54 ad litt4 ,l4 #h cap4 #be4 ,zooals w met het li*amelk oog niets kunn5 zi51 als de zon ha> li*t er niet ov] v]spreidt1 zoo kunn5 w ook ge5 wa>heid zi5 dan 9 het li*t ,gods1 die de zon onz] k5nis is1 ,solil4 ,i c4 #h1 #ac1 de ,tr94 #ab c4 #ae4 ,deus intelligibilis lux1 9 quo et a quo et p] quem intelligibilit] luc5t1 quae intelligibilit] luc5t omnia4 ,?omas spreekt me]mal5 op dezelfde wze1 en bezigt dezelfde gelk5is1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ab art4 #aa ad #c1 qu4 #gi art4 #d1 qu4 #hh art4 #c ad #a4 ,,ii #a qu4 #aji art4 #a ad #b4 ,s4 c4 ,g5t4 #c c4 #dg4 ,alle5 wees ,?omas erop1 dat dit niet pan!/is* mo*t word5 v]/aan1 gelk ,av]roes ond] neoplatonis*5 invlo$ le]de en da>9 lat] door ,malebran*e en de ontologi/is*e s*ool gevolgd w]d4 ,gelk we1 zegt ,?omas1 9 het natuurlke zi51 niet door zelf 9 de zon te zn1 ma> door het li*t d] zon dat ons be/raalt1 zoo zi5 w ook de d+5 niet 9 het goddelk wez51 ma> door het li*t dat van ,god 9 onz5 eig5 intellectus s*nt4 ,de r$e 9 ons is dat goddelk li*t1 z is niet de goddelke logos zelf1 ma> heeft da>aan deel4 ,gode komt toe het esse1 viv]e1 intellig]e p] ess5tiam1 ons p] p>ticipationem ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #gi art4 #d4 ,dit beeld van de zon bra*t er toe1 om 9 gezond5 z9 te sprek5 van het natuurlk li*t d] r$e1 cf4 ,polanus ,synt4 ,!ol4 p4 #cbe4 ,zan*ius1 ,op]a ,,iii #fcf sq41 wa>ond] dan niets &]s v]/aan w]d dan die p]man5te eig5s*ap ( kra*t van d5 m5s*elk5 gee/1 wa>door h 9 /aat ge/eld wordt1 t]/ond b de e]/e wa>nem+5 die grondbegripp5 en grondbeg9sel5 te vorm51 welke hem v]d] b alle wa>nem+ en d5k5 leid54 ,het li*t d] r$e is alzoo 9 de e]/e plaats gelk aan d5 intellectus ag5s1 aan het ab/ractiev]mog51 dat ov] de voorw]p5 s*nt en het intelligibile da>uit te voors*n doet tr$5 en voorts aan dat fonds van 1 dat onze gee/ jui/ door het v]mog5 d] ab/ractie zi* eig5 maakt4 ,ma> 9 beid]lei z9 is dat li*t aan ,god1 ( me] bepaald aan d5 ,logos te dank51 ,ps4 #cf vs4 #aj1 ,joh4 #a3i4 ,h is het1 die dit li*t 9 ons doet opgaan en voortdur5d ond]h\dt4 ,en zoo is het dan niet aan d5 m5s*1 die ma> in/rum5t is1 ma> aan ,god te dank51 als door de /ral5 van dat li*t de wa>heid zi* voor onz5 gee/ on?ult1 ,lib]atore1 ,die ,erk5ntnisslehre des h4 ,?omas v4 ,a4 #ahe f4 ,kleutg51 ,die ,philosophie d] ,vorzeit1 #b;e ,aufl4 ,innsbrck #ahgh ,i #hi f4 ,deze s*oone beeldspraak maakt ons duidelk1 welke de pr9cipia zn1 wa>uit alle wet5s*ap voortkomt4 ,niet alle5 9 de !ologie1 gelk de vorige ons de$ zi51 ma> 9 elke wet5s*ap zn er drie pr9cipia te ond]s*eid54 ,ook hi] is ,god het pr9cipium ess5di2 9 zn zelfbewu/zn ligg5 de ideen all] d+52 alle d+5 b]u/5 op g$a*t5 en zn ges*ap5 door het woord4 ,ma> het is zn welbehag51 om van deze cognitio ar*etypa 9 zn goddelk bewu/zn e5e ectypis*e k5nis ov] te br5g5 9 d5 m5s*1 die na> zn beeld is gemaakt4 ,ma> dat doet ,h1 niet door ons de ideen 9 zne ess5tia te lat5 aans*\w5 7,malebran*e71 no* ook door ze ons alle re$s b de geboorte m$e te gev5 7,plato1 le] d] ideae innatae71 ma> door ze 9 de w]k5 zn] h&5 uittespreid5 voor des m5s*5 gee/4 ,de w]eld is e5e beli*am+ van g$a*t5 ,gods2 z is e5 s*oon boek1 9 hetwelk alle s*epsel51 groote en kle9e1 gelk als lett]5 zn1 die ons de onzi5lke d+5 ,gods te aans*\w5 gev52 z is ge5 s*rfboek1 wa>9 w na> de voor/ell+ d] ideali/5 de woord5 z\d5 hebb5 9 te vull51 ma> e5 leesboek1 wa>uit ,god ons k5n5 doet wat ,h er voor ons 9 ne]ges*rev5 heeft4 ,de ges*ap5e w]eld is dus het pr9cipium cognosc5di ext]num van alle wet5s*ap4 ,ma> dat is niet g5oeg4 ,om te zi5 is e5 oog noodig4 ,wr' ni*t das ,auge sonn5haft1 wie knnt5 wir das ,li*t erblick58 ,er moet correspond5tie1 v]wants*ap zn tuss*5 object en subject4 ,dezelfde ,logos1 die s*nt 9 de w]eld1 moet zn li*t ook lat5 /ral5 9 ons bewu/zn4 ,dat is de intellectus1 de ratio1 die1 zelf uit d5 ,logos afkom/ig1 d5 ,logos 9 de d+5 ontdekt en erk5t4 ,z is het pr9cipium cognosc5di int]num4 ,sicut sci5tia 9 nobis e/ sigillatio r]um 9 animabus no/ris1 ita e conv]so =mae non sunt nisi qua$am sigillatio div9ae sci5tiae 9 rebus1 ,?omas1 b ,lib]atore1 ,die ,erk5ntnis/heorie des h4 ,?omas v4 ,aq4 ,s4 #adh4 ,zoo is het dan ,god alle51 die uit zn goddelk bewu/zn de k5nis d] wa>heid door de s*epsel5 he5 inbr5gt 9 onz5 gee/2 de ,vad]1 die door d5 ,zoon 9 d5 ,gee/ zi* aan ons op5ba>t4 ,multi dicunt3 quis o/5det nobis bona8 ,signatum e/ sup] nos lum5 vultus tui1 ,dom9e6 #h4 ,,pr9cipia ,,9 ,,de ,,religie4 ,a4 ,wez5 d] religie4 #a4 ,ev5als de wet5s*ap heeft ook de religie h>e pr9cipia4 ,om deze te le]5 k5n51 is het all]e]/ noodig1 het wez5 d] religie te bepal51 vooral ook 9 ond]s*eid+ van wet5s*ap en kun/4 ,de naam religie geeft we9ig li*t4 ,cic]o1 de nat4 deor4 #b1 #bh1 leidt het woord af van releg]e1 h]lez51 nog e5s ov]do51 nauwkeurig wa>nem51 en duidt da>m$e de religie aan als e5 voortdur5d en v]ig 9 a*t nem5 van al wat op de v]e]+ d] god5 betrekk+ heeft1 cf4 de inv5t4 #b1 #bb en #ec4 ,lactantius1 ,in/it4 div94 #d1 #bh1 v]kla>t het uit relig>e en v]/aat dus ond] religie d5 b&1 die d5 m5s* aan ,god v]b9dt4 ,e5e d]de afleid+1 van rel9qu]e1 komt b ,gellius1 ,noct4 ,att4 #d1 #i1 voor en w/ aan1 dat al wat tot de religie behoort1 weg5s zne heiligheid van het ongewde is afgezond]d4 ,augu/9us1 de civ4 ,dei #aj1 #d1 br5gt het e5maal 9 v]b& met re-elig]e3 9 de religie kiez5 we ,god1 di5 we door de zonde hadd5 v]lor51 w$] t]ug als de bron onz] zaligheid4 ,j4 ,c4 ,leid5ro?1 ,neue ,jahrb4 fr ,philologie und ,pdagogik von ,seebode1 ,jahn und ,klotz #ahcd ,s4 #dee1 neemt op grond da>van dat de drie v]ba dilig]e1 neglig]e en intellig]e e5 &] p]fectum hebb5 dan lego en zne composita1 e5 v]lor5 /am lig]e aan1 sanscr4 lok1 gr4 1 duits* lug51 eng4 look1 cf4 luc]e1 met de beteek5is van zi52 dilig]e z\ dan beteek55 met liefde aanzi51 neglig]e niet zi51 intellig]e inzi52 en da>van z\ dan ook relig]e1 t]ugzi5 en religio1 het met vreeze omzi51 cf4 respectus1 gekom5 zn4 ,de afleid+ van relig>e1 rel9qu]e1 re-elig]e /uit op grammatis* bezwa> en v]kla>t ook niet de eig5a>dige beteek5iss51 die religio 9 't latn bezit4 ,tuss*5 de afleid+ van ,cic]o en van ,leid5ro? is het pleit nog niet besli/2 ma> zakelk kom5 beide hi]9 ov]e51 dat religio d5 godsdi5/ a&uidt als e5e gez9dheid van s*uwe vrees teg5ov] de ,godheid en als e5e da>uit voortvloei5de ang/ig-nauwgezette wa>nem+ van wat de cultus d] god5 eis*t4 ,cf4 d5 v]sregel b ,figulus 7,gellius1 ,noct4 ,att4 #d1 #i73 relig5tem esse oportet1 religiosum nefas1 ,h4 ,voigt1 ,fundam5taldogmatik4 ,go?a1 ,p]!s #ahgd ,s4 #i f4 ,f4 ,a4 ,b4 ,nitzs*1 ,lehrb4 d] ev4 ,dogm4 ,freiburg1 ,mohr1 #ahhi ,s4 #hc4 ,hoek/ra1 ,wsg4 ,godsdi5/le] ,i #eb v4 ,het woord is dus vol/rekt niet ges*ikt1 om d5 voll5 inh\d van d5 *ri/elk5 godsdi5/ we] te gev54 ,ma> het gebruik en de afleid+ van ,lactantius1 die algeme5 +ang vond1 hebb5 het woord gek]/5d4 ,de ,vulgata nam het op ,h&4 #bf3e1 ,jak4 #a3bg4 ,het woord is 9 alle europees*e tal5 ov]gegaan1 en heeft ook 9 onze taal naa/ godsdi5/1 vroomheid 7van het go?4 fruma1 lat4 primus1 op d5 voorgrond tr$5d1 deugdzaam1 dapp]1 bv4 ,/at4 ,v]t4 ,g54 #db3aa1 enz471 godsvru*t1 godzaligheid burg]re*t v]kreg5 en beh\d54 #b4 ,de ,h4 ,s*rift geeft ge5e def9itie en bezit ook ge5 algeme5 begrip t] a&uid+ van het v]s*nsel d] religie4 ,z heeft afzond]lke woord5 voor h>e objectieve en h>e subjectieve zde4 ,de religio objectiva is id5tis* met de op5b>+ ,gods1 en be/aat 9 het v]bond1 1 hetwelk ,god aan ,isral gaf1 en dat dus 9 voll5 z9 e5e goddelke /i*t+1 1 heet5 mag1 ,exod4 #bj3a v41 #cd3aj v41 #bg v42 ,jes4 #ed3aj1 enz4 ,de ord5+5 9 dat v]bond1 welke ,isral ond]h\d5 moet1 vorm5 saam d5 inh\d d] 1 ond]wz+1 le]1 wet1 wetboek des ,he]51 en word5 met ze] v]s*ill5de nam5 aang$uid4 ,ze heet5 woord5 ,num4 #ab3f2 ,ps4 #cc3d1 enz41 gebod51 ,g54 #bf3e2 ,ex4 #ae3bf1 enz41 bevel51 ,ps4 #aai3d1 #e1 #ae1 enz42 inzett+51 besluit51 ,ex4 #ae3bf2 ,lev4 #be3ah2 ,ps4 #hi3cb2 ,job #bh3bf1 enz42 re*tszaak1 re*tsuitspraak1 ,num4 #cf3ac2 ,ps4 #ai3aj1 enz42 1 weg51 pad51 ,deut4 #e3cc2 ,job #ba3ad2 ,ps4 #be3d2 enz42 wett5 die te bew>5 zn1 ,g54 #bf3e2 ,lev4 #ah3cj1 enz4 ,de vele uitdrukk+5 wz5 aan1 hoe 9 ,israls religie het objectieve1 de inzett+ ,gods op d5 voorgrond /aat4 ,aan die religio objectiva beantwoordt nu subjectief de 1 de vreeze des ,he]54 ,deze drukt de inn]lke gez9dheid van d5 vrom5 ,israliet uit teg5ov] de heilige wett51 die hem van ,godswege t] ond]h\d+ zn voorges*rev54 ,ma> deze vreeze is to* wez5lk ond]s*eid5 van de ang/ige s*u:eid1 die oorspronkelk 9 het lat4 woord religio ligt opgeslot54 ,dat blkt da>uit1 dat deze vreeze des ,he]5 ov]gaat 9 en v]bond5 is met all]lei &]e godsdi5/ige /emm+51 zooals geloov5 ,g54 #ae3f2 ,jes4 #g3i2 ,hab4 #b3d2 v]tr\w5 ,ps4 #bf3a1 #cg3c1 #e2 toevlu*t nem5 ,ps4 #e3ab1 #cg3dj2 /eun5 1 zi* va/klemm5 #b ,kon4 #ah3f2 hop5 1 v]wa*t5 1 ja zelfs liefhebb5 van ,god ,ex4 #bj3f2 ,deut4 #f3e2 ,ps4 #ia3ad4 ,de re*t5 des ,he]5 blv5 niet als e5 voorw]p van s*rik en vreeze /aan buit5 en bov5 d5 ,israliet1 ma> word5 e5 object van zne liefde4 ,h ov]pe9/ ze met zn v]/& en betra*t ze met zn wil4 ,z zn zne v]mak+ d5 gans*5 dag4 ,9 het ,nieuwe ,te/am5t treff5 we 9 het wez5 d] zaak dezelfde opvatt+ aan4 ,ma> nu geeft ,god zne op5b>+ niet 9 e5e reeks van wett51 ma> 9 d5 p]soon van ,*ri/us4 ,deze is de weg en de wa>heid1 ,joh4 #ad3f4 ,de ,h&4 #ah3be1 #ai3i1 #bc1 #bb3d2 de ( ,mt4 #g3bh1 #bb3cc2 ,joh4 #g3af1 #ag2 ,hd4 #b3db2 ,rom4 #f3ag2 #a ,tim4 #a3aj1 #d3f1 #af1 #f3a1 #c2 #b ,tim4 #d3b1 #c2 ,tit4 #a3i1 #b3a1 #g1 #aj2 het ,mk4 #a3a1 #ad1 #ae1 enz42 de ,mt4 #ac3ai2 ,mk4 #b3b1 #d3ad v42 #b ,cor4 #i3ai1 enz4 conc5tre]5 zi* alle om ,*ri/us en zn niets dan explicatie van zn p]soon en w]k4 ,di5ov]e5kom/ig v]&]t dan ook de subjectieve gez9dheid4 ,de gewone ,grieks*e woord5 w>5 niet ges*ikt1 om deze 9 ha> eig5lk k>akt] we] te gev54 wordt door ,fe/us van d5 ,joods*5 ,hd4 #be3ai1 en het adjectief door ,paulus van d5 ,heid5s*5 godsdi5/ ,hd4 #ag3bb gebezigd4 komt ma> e5maal voor #a ,tim4 #b3aj4 geeft te k5n5 heilig5 e]bi$ voor ,god2 het is 9 beteek5is v]want aan het lat4 pietas1 en drukt dus e5e /emm+ uit1 gelk die ook 9 k9d]5 teg5ov] hunne oud]s enz4 aanwezig is2 me]mal5 komt dit woord 9 het ,n4 ,t4 voor1 vooral 9 de ,pa/oraalbriev52 wat de eig5lk is en behoort te wez51 is e]/ 9 het ,evangelie geop5ba>d #a ,tim4 #c3af4 ,ook de vreeze is 9 het ,n4 ,t4 niet geheel uit de religio subjectiva gewek5 ,luk4 #ah3b2 ,hd4 #i3ca2 #b ,cor4 #e3aa1 #g3a2 ,rom4 #c3ah2 ,ef4 #e3ba2 ,phil4 #b3ab2 #a ,petr4 #a3ag1 #c3b1 #c3ae1 ma> ze komt to* veel zeldzam] voor als bes*rv+ van de religieuse gez9dheid2 z heeft 9 de mee/e plaats5 betrekk+ op bzond]e gebeurt5iss51 bv4 ,gods g]i*t1 en is door de liefde v]vang5 ,rom4 #h3ae1 #a ,joh4 #d3ah4 ,het gewone woord voor de religio subjectiva 9 het ,n4 ,t4 is 4 ,aan de blde boods*ap d] v]gev+ en d] zaligheid 9 ,*ri/us beantwoordt van 's m5s*5 zde het gelo(1 hetwelk e5 k9d]lk v]tr\w5 op ,gods g5ade is en da>om ook t]/ond de liefde 9 ons h>t w]kt4 en zn de grond/emm+5 van de *ri/elke vroomheid4 ,de woord5 ,rom4 #i3d1 #ab3a2 ,hebr4 #i3a1 #f en ,hd4 #bf3e2 ,col4 #b3ah2 ,jak4 #a3bg duid5 d5 cultus aan1 die ,gode uit het beg9sel des gelo(s wordt toegebra*t4 ,j4 ,k/l91 ,die ,religion 9 ,n4 ,t4 ,/ud4 u4 ,kr4 #ahhh ,s4 #g-ajb4 ,nitzs* t4 a4 p4 #he4 #c4 ,de ,h4 ,s*rift geeft dus ge5 bes*rv+ van het wez5 d] religie1 gelk het na> de mod]ne voor/ell+ aan alle godsdi5/5 t5 grondslag ligt4 ,ma> z teek5t en bes*rft als religie alle5 die v]h\d+ tuss*5 ,god en d5 m5s*1 welke door ,god zelf is g]egeld en bepaald4 ,ev5zoo g+ de vroeg]e !ologie b het bepal5 van het wez5 d] religie altd van de religio v]a uit4 ,en deze me?ode beveelt zi* nog door h>e jui/heid aan4 ,z kan alle5 be/r$5 word5 door h51 die me551 dat de kategorien van wa> en vals* op de godsdi5/5 niet pass51 wl er ge5 k5nis van het bov5natuurlke mogelk is1 en dat dus de voor/ell+5 hoeg5aamd niets te mak5 hebb5 met de religieuse gez9dheid4 ,dit indiff]5tisme is e*t]1 gelk lat] blk5 zal1 onh\dba>2 ook het k5n5 is e5 wez5lk elem5t d] religie4 ,aang5om5 voor het oog5blik1 dat er e5e k5nis is van het bov5natuurlke en dat er e5e religio v]a be/aat2 dan is er ge5 enkel bezwa> d5kba>1 om aan ha> de def9itie te ontle55 voor het wez5 d] religie en deze te bezig5 als maat/af b de beoordeel+ van de &]e godsdi5/54 ,ge5 enkele godsdi5/ kan er op teg5 hebb51 om getoet/ te word5 aan het zuiv]e begrip d] religie4 ,het vals*e wordt alle5 door het e*te gek5d1 en de leug5 wordt ontdekt door de wa>heid4 ,er is op ge5 enkel gebi$ e5e jui/e beoordeel+ en wa>de]+ d] d+5 mogelk zond] e5 va/51 positiev5 maat/af4 ,zoo is het 9 het re*t1 de moraal1 de ae/hetica en zoo is het ook 9 de religie4 ,de /udie d] godsdi5/5 ond]/elt dat we al?ans e5igsz9s wet51 wat godsdi5/ is4 ,rits*l1 ,re*tf4 u4 ,v]s4 ,,iii #ahd4 ,na> het voorbeeld d] ,h4 ,s*rift hebb5 we b het ond]zoek na> het wez5 d] religie ond]s*eid te mak5 tuss*5 h>e objectieve en h>e subjectieve zde4 ,deze ond]s*eid+ ligt voor de h& en is 9 elk5 godsdi5/ aanwezig4 ,de religio objectiva gaat vooraf4 ,alle m5s*5 v9d5 ha> b hunne geboorte2 z groei5 er 9 ev5als 9 huisgez91 maats*app1 k]k1 /aat enz4 ,dit zn altemaal objectieve in/ell+5 en ma*t51 die niet willekeurig uit en door d5 m5s* ont/aan1 ma> die hem opnem5 b zne geboorte1 hem vorm5 en opvo$5 en zelfs teg5 zn wil hem blv5 behe]s*5 zn gans*e lev5 lang4 ,het is met de hi/orie en met de psy*ologie 9 /rd1 om b de bepal+ van het wez5 d] religie uit te gaan van de religio subjectiva en dan 9 de v]s*ill5de godsdi5/5 niets dan wissel5de vorm5 en indiff]5te uit+5 van ha> lev5 te zi54 ,op die wze wordt de dagelks*e erv>+ misk5d1 de ma*t d] religio objectiva geloo*5d1 en alle v]h\d+ van object en subject op revolutionaire wze omgeke]d4 ,ze] zek] heeft ook de religio objectiva ha> oorsprong1 welke opgezo*t en v]kla>d word5 moet4 ,ma> alle godsdi5/51 wi] oorsprong e5ig]mate bek5d is1 toon5 ons1 dat z 9 aansluit+ aan het be/a&e zn opgekom51 en met heel het hi/oris* milieu t5 nauw/e 9 v]b& /aan4 ,er is ge5 enkele godsdi5/1 die zuiv]e uit+ is van de religieuse gez9dheid en da>uit alle5 zi* v]kl>5 laat4 ,de religio subjectiva wzigt en v]vormt de be/a&e religieuse voor/ell+5 en gebruik5 en bezielt ze dikw]f met e5 nieuw lev54 ,ma> z s*ept niet1 z ont/aat zelve altd en ov]al ond] d5 invlo$ en de w]k+ d] be/a&e godsdi5/54 ,/i*t]s van godsdi5/5 zn er da>om niet 9 eig5lk5 z94 ,de religio objectiva is de ha>d van de religio subjectiva1 ,hoek/ra1 ,wsg4 ,godsd4 ,i4 #abc4 ,da> komt b1 dat alle godsdi5/5 will5 bes*\wd zn1 niet als uit+ en vorm van e5e religieuse gez9dheid ma> als vru*t van op5b>+4 ,z leid5 hun oorsprong niet uit d5 m5s* af ma> uit ,god4 ,m5 moge dit b]oep op op5b>+ lat5 geld5 ( niet2 het feit spreekt te /]k en is te algeme51 dan dat het niet z\ moet5 word5 v]kla>d4 ,het w/ aan1 dat het begrip d] religie aan dat d] op5b>+ onafs*eidelk v]bond5 is4 ,er is ge5 religie zond] op5b>+4 ,op5b>+ is de grondslag en de oorsprong van alle religie4 ,het /aat da>om d5 man van wet5s*ap niet vr1 om re$s apriori dit begrip d] op5b>+ te elim9e]5 en 9 de godsdi5/5 niets dan vorm5 van e5 zelfde wez51 uit+5 van e5e zelfde religieuse gez9dheid te zi54 ,ook de ,h4 ,s*rift leidt de religio objectiva uit op5b>+ af4 ,god voortds veelmaal en op vel]lei wze tot de vad]5 gesprok5 hebb5de door de pr(et51 heeft 9 deze laat/e dag5 tot ons gesprok5 door d5 ,zoon1 ,hebr4 #a3a4 ,tr\w5s ligt het ook 9 d5 a>d d] zaak1 dat op5b>+ en religie t5 nauw/e v]bond5 zn4 ,god alle5 kan de wze bepal51 wa>op ,h door m5s*5 g$i5d wil word54 ,hom9um non e/1 in/itu]e et =m>e ,dei cultum1 s$ traditum a ,deo recip]e et cu/odire1 ,conf4 ,helv4 ,,ii art4 #ai4 ,na> de le] d] ,h4 ,s*rift heeft ,god dat g$aan deels door de natuur1 deels door zn ,woord4 ,de religio objectiva valt dus saam met de ?ora1 g5om5 9 d5 ruim/5 z91 d4 i4 met heel die ond]wz+ des ,he]51 welke uit wet en evangelie1 woord en feit1 hi/orie en pr(etie tot ons komt4 ,z is de ho(d9h\d d] ,h4 ,s*rift en de /( d] dogmatiek4 ,de religio objectiva is niets &]s dan de wze1 wa>op ,god zelf heeft bepaald1 dat ,h g$i5d en v]e]d wil word54 ,=meel kom5 alle godsdi5/5 ov]e54 ,ma> de ov]e5kom/ /rekt zi* nog v]d] uit4 ,alle godsdi5/5 zn sam5ge/eld uit e5ige be/&deel51 die con/ant t]ugke]54 ,t5 e]/e is er 9 elk5 godsdi5/ e5e traditie aanga&e ha> goddelk5 oorsprong2 elke godsdi5/ b]oept zi* op op5b>+2 dat is het hi/oris*e1 het positieve elem5t1 het elem5t van traditie4 ,v]volg5s is er 9 elke religie e5e zek]e le]1 wa>9 ,god aan d5 m5s* die k5nis op5ba>t1 welke tot zn di5/ onmisba> is2 deze wordt met het woord dogma aang$uid4 ,v]d] bevat i$]e religie ook zek]e wett51 welke d5 m5s* voors*rv51 wat h te do5 en te lat5 heeft om met ,god 9 geme5s*ap te kunn5 lev52 dat is de z$ele]1 die i$]e religie m$ebr5gt4 ,en e9delk zn er 9 elke religie ook e5 groot] ( kle9] aantal van c]emonin1 d4 i4 van ple*tige vorm5 en gebruik51 die de geme5s*ap van d5 m5s* met ,god ook 9 het uitw5dige uitdrukk51 begeleid5 en v]/]k53 dat is het cultis* ( liturgis* be/&deel 9 d5 godsdi5/4 ,9 de v]s*ill5de godsdi5/5 is de ond]l+e v]h\d+ dez] be/&deel5 ze] v]s*ill5d2 9 sommige is er veel dogma en we9ig cultus en omgeke]d2 9 &]e is er e5e rke traditie en e5 g]+ aantal van z$elke voors*rift51 enz4 ,ma> 9 alle religies zn alle vi] elem5t5 aanwezig4 ,ook de religio v]a1 9 de ,h4 ,s*rift ne]gelegd1 heeft ha> hi/orie en dogma1 ha> moraal en ha> cultus1 ,f4 ,a4 ,b4 ,nitzs*1 ,lehrb4 d] ev4 ,dogm4 #ahhi ,s4 #aja-ajh4 ,h4 ,siebeck1 ,lehrb4 d] ,religionsphilosophie1 ,freiburg1 ,mohr #ahic ,s4 #bfc f4 #d4 ,aan die religio objectiva beantwoordt 9 d5 m5s* de religio subjectiva4 ,ze] gewoon 0 vroeg] de oms*rv+ van d5 godsdi5/ als recta v]um ,deum cognosc5di et col5di ratio4 ,z komt re$s b ,lactantius1 ,in/it4 div4 #d1d voor1 en is beh\d5 tot 9 deze eeuw toe4 ,to* is z niet bov5 kritiek v]hev54 ,z zegt niets aanga&e de subjectieve gez9dheid1 welke tot het di55 van ,god noodig is2 z w/ het v]b& niet aan1 dat tuss*5 het k5n5 en di55 van ,god be/aat en /elt deze e5v\dig naa/ elka>2 en z maakt van de &]e elem5t51 die 9 de religie ligg51 ge5 meld+4 ,de s*ola/iek drong diep] 9 de zaak door en de$ ond]zoek na> de subjectieve gez9dheid1 wa>uit de religie b d5 m5s* opkomt4 ,?omas br5gt ze tot de deugd54 ,deze word5 door hem 9 drie soort5 v]deeld3 virtutes intellectuales 7sapi5tia1 sci5tia1 intellectus1 etc71 virtutes morales 7de vi] c>d9ale deugd5 prud5tia1 ju/itia1 =titudo en temp]antia71 deze twee groep5 w]d5 aan ,ari/oteles ontle5d4 ,en da>aan w]d5 als d]de klasse toegevoegd de drie supranatureele ( !ologis*e deugd5 gelo(1 hoop en liefde1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,,ii #a qu4 #eg1 #eh1 #fb4 ,de religio wordt nu door ,?omas gebra*t niet ond] de virtutes !ologicae ma> ond] de virtutes morales4 ,want de !ol4 deugd5 hebb5 dit eig5a>dige1 dat z ,god tot re*t/reeks* object hebb52 z ord9ant nos ad ,deum imm$iate et directe ut ad objectum1 ib4 ,,ii #a qu4 #fb art4 #b2 ma> 9 de religie is ,god niet objectum ma> f9is1 het eig5lk object 9 de religie is de cultus1 die ,gode wordt toegebra*t4 ,z is dus ge5 virtus !ologica1 die ,god tot object heeft1 ma> e5e virtus moralis1 die v]ke]t circa ea1 quae sunt ad f9em2 z ord9at hom9em 9 ,deum1 non sicut 9 objectum1 s$ sicut 9 f9em4 ,ond] de virtutes morales is ze e*t] wel de voornaam/e1 omdat z het nauw/ 9 betrekk+ /aat tot ,hem1 die het doel all] deugd5 is1 n4l4 ,god1 ib4 ,,ii #b qu4 #ha art4 #e1 #f4 ,nad] wordt de religio door ,?omas tot die virtus moralis g]ek5d1 welke ju/itia heet4 ,h vat de religio n4l4 op als die virtus1 p] quam hom9es ,deo debitum cultum et rev]5tiam exhib5t4 ,al wordt ,jak4 #a vs4 #bg ook het bezoek5 van weez5 en w$uw5 enz4 tot d5 godsdi5/ g]ek5d1 to* is de religie 9 eig5lk5 en eng]5 z9 alle5 e5e v]h\d+ tot ,god en nooit tot m5s*54 ,en (s*oon alles g$aan moet word5 t] e]e ,gods1 is de e]e1 die ,gode 9 de religie wordt toegebra*t1 to* 9 special5 z9 b$oeld en omvat /rikt g5om5 alle5 dat1 wat betrekk+ heeft ad rev]5tiam ,dei4 ,z is dus n met de latreia1 ,s4 ,!ol4 ,,ii #b qu4 #ha art4 #a-d4 ,deze def9itie van ,?omas1 die door ze] vel5 is ov]g5om51 cf4 ,c4 ,r4 ,billu>t1 ,summa ,s4 ,?omae -- -- sive ,cursus ,!ologiae1 ,tom ,,iv #agdf p4 #e sq4 ,petrus ,d5s1 ,!ologia ad usum sem9>iorum ,,iv p4 #i sq4 ,p4 ,collet1 ,in/it4 ,!ol4 moralis ,,iii p4 #dja sq4 enz41 is e*t] 9 de e]/e plaats te eng1 wl ze alle5 d5 cultus oms*rft en dus met latreia sam5valt4 ,de religio subjectiva is niet alle5 e5 di5/1 e5e v]e]+1 ma> all]e]/ e5e gez9dheid1 welke 9 di5 di5/ zi* uitspreekt4 ,voorts is de ond]s*eid+ van virtutes morales en virtutes !ologicae te supranaturali/is* en duali/is*4 ,er ligt natuurlk e5ige wa>heid 91 n4l4 deze1 dat ook 9 d5 gevall5 m5s* nog ov]blfsel5 van het beeld ,gods en z$elke deugd5 zn1 zelfs de religie is niet geheel uitg]oeid4 ,ma> de virtutes morales en ook de religieuse gez9dheid moet5 v]nieuwd en h]bor5 word51 om wa>lk go$ te zn4 ,?omas erk5t dan ook1 dat de !ol4 deugd51 gelo(1 hoop1 liefde causant actum religionis1 quae op]atur qua$am 9 ord9e ad ,deum1 ,s4 ,?4 ,,ii1 #b qu4 #ha art4 #e ad #a1 ma> z word5 to* zelve van de religie uitgeslot52 en t]wl de virtutes intellectuales en morales zn secundum naturam hom9is1 zn de virtutes !ologicae sup] naturam ,i1 #b qu4 #fb art4 #b4 ,de ,h]vorm+ heeft deze opvatt+ van de religie vooral 9 tweerlei opzi*t gewzigd4 ,t5 e]/e mak5 de !olog5 d] re=matie bet] en duidelk] ond]s*eid tuss*5 de pietas als beg9sel en d5 cultus als actio d] religie4 ,en t5 twe$e word5 gelo(1 hoop en liefde niet als afzond]lke !ol4 deugd5 naa/ de religie geplaat/1 ma> jui/ als de voornaam/e akt5 van d5 cultus int]nus 9 de religie zelve opg5om54 ,de religio1 zegt ,zw+li1 ,op]a ed4 ,s*ul] et ,s*ul!ss1 ,,iii #aee omvat pietatem totam ,*ri/ianorum1 fidem1 vitam1 leges1 ritus1 sacram5ta2 z be/aat 9 ea adhaesio1 qua 7homo7 ,deo utpote summo bono inconcusse fidit eoque p>5tis loco utitur1 ib4 #age1 z is animae deique connubium1 ib4 #ahj4 ,b ,calvn treff5 we drie begripp5 aan3 #a de notitia1 de k5nis ,gods1 het besef zn] deugd52 #b deze notitia is idoneus pietatis magi/]2 z kweekt pietas1 welke be/aat 9 conjuncta cum amore ,dei rev]5tia1 quam b5eficiorum ejus notitia conciliat2 en #c is het deze pietas we]1 ex qua religio1 9 d5 z9 van cultus1 nascitur1 ,in/4 ,i4 #b1 #a4 ,ev5zoo ond]s*eidt ,zan*ius1 ,op4 ,,iv #bfc sq4 tuss*5 cultus1 die de actio ext]na vel int]na1 qua ,deum v5]amur a&uidt en de religio ( pietas1 welke de virtus is1 wa>uit de cultus gebor5 wordt4 ,polanus zegt1 ,synt4 ,!ol4 #ehj ,a1 religio v]s*ilt van cultus ,dei1 ut causa ab effectu4 ,religio ( pietas is causa int]na cultus ,dei4 ,de cultus1 vru*t d] pietas1 wordt dan ev5als b de s*ola/ici ond]s*eid5 9 int]nus en ext]nus2 de e]/e heeft tot voornaam/e dad5 fides1 fiducia1 spes1 adoratio1 dilectio1 invocatio1 grati>um actio1 sacrificium1 ob$i5tia2 en de cultus ext]nus is we] ( moralis 7beld5is1 geb$ enz47 ( c]emonialis 7sacram5ta1 sacrificia1 sacra74 ,zan*ius ,,iv #daj sq4 ,urs9us1 ,cate*4 qu4 #id-ajc en de explicatie da>van1 ook ,tract4 ,!ol4 #aehd ,i p4 #bhc sq4 ,polanus1 ,synt4 ,!ol4 p4 #cb ,f4 ,hoornbeek1 ,!ol4 pract4 ,lib4 #i cap4 #f-h4 ,id4 ,summa ,controv4 p4 #g sq4 ,al/$1 ,!ol4 ,cate*4 p4 #e sq4 ,moor1 ,comm4 9 ,m>ckii ,comp4 ,i4 #dd sq4 ,voor de ,lu?4 v]gelke m5 ,calovius1 ,isag4 ad ,s4 ,!ol4 #afeb p4 #cja sq4 ,s*mid1 ,dogm4 d] ev4 lu?4 ,kir*e #f;e ,aufl4 ,s4 #e f4 ,hase1 ,hutt]us ,r$iv4 ,loc4 #a #b4 ,h]zog #ab3fde4 #e4 ,de religio subjectiva is all]e]/ e5e 1 habitus1 e5 zek]e aanleg 9 d5 m5s*1 welke door inw]k+ van de religio objectiva 9 actus 7cultus 9- en ext]nus7 ov]gaat4 ,zulk e5 habitus is er 9 i$]5 m5s*2 sem5 religionis omnibus inditum e/1 ,calv4 ,in/4 ,i4 #d1 #a4 ,ma> deze habitus is 9 d5 gevall5 m5s* b$orv5 en br5gt1 door e5e onw>e en onzuiv]e religio objectiva bevru*t1 ook e5 cultus voort1 die idololatreia1 is4 ,da>om is voor e5e zuiv]e religie noodig1 dat t5 e]/e de van buit5 tot ons kom5de religio objectiva ons ,god we] k5n5 doe gelk ,h w]kelk is1 en dat t5 twe$e de b$orv5 habitus religionis 9 d5 m5s* wordt h]bor5 en v]nieuwd4 ,9 dez5 z9 is de religio subjectiva dus e5e virtus infusa a ,spiritu ,sancto1 ,hoornbeek1 ,!ol4 pract4 ,,ii p4 #bjg1 #bac4 ,to* is hi]m$e nog niet g5oeg gezegd4 ,de m5s* heeft vele deugd51 zo[el 9 zn v]/& als 9 zn wil4 ,de eig5a>digheid di] virtus1 welke 9 de religie w]kt1 moet dus nad] word5 aangewez54 ,vroeg] oms*reef m5 deze virtus als pietas1 rev]5tia1 timor1 fides enz41 en zoo ook teg5woordig als e]bi$1 ontzag1 vreeze1 afhankelkheidsgevoel4 ,to* zn alle deze oms*rv+5 niet bepaald g5oeg2 al deze a&o5+5 hebb5 we 9 me]d] ( m9d] mate ook t5 opzi*te van s*epsel54 ,er moet e5 wez5lk ond]s*eid zn tuss*5 d5 cultus religiosus en d5 cultus civilis1 tuss*5 en 1 tuss*5 de a&o5+5 van vrees1 e]bi$1 ontzag enz4 gelk w die koe/]5 teg5ov] ,god en teg5ov] s*epsel54 ,dat ond]s*eid kan alle5 da>9 geleg5 zn1 dat 9 de religie 9 aanm]k+ komt de absoluta dignitas et pote/as ,dei en de absoluta subjectio onz]zds1 ,hoornbeek1 ,!ol4 pract4 ,,ii #bje sq4 ,van s*epsel5 zn we sle*ts t5 deele afhankelk2 w /aan als s*epsel5 met h5 op gelke ln2 ma> ,god is e5 wez51 van hetwelk w vol/rekt afhankelk zn en dat 9 elk opzi*t de besliss+ heeft ov] ons wel en ons wee4 ,b de ,heid55 wordt deze absoluu!id ,gods wel als het w>e ond] vele god5 v]deeld1 ma> to* is i$]e god op zn t]re9 met zoodanige ma*t bekle$1 dat de m5s* voor zn geluk ( ongeluk vol/rekt van hem afhankelk is4 ,het is vooral ,s*lei]ma*] gewee/1 die 9 zn ,*ri/4 ,gl4 #d de religie oms*rev5 heeft als s*le*?9iges ,abhngigkeitsgefhl4 ,teg5 deze def9itie zn vele b$5k+5 +ebra*t1 die o4 a4 kort word5 we]gegev5 door ,hoek/ra1 ,wsg4 ,godsdi5/le] ,i #gj v4 ,ind]daad heeft deze oms*rv+ b ,s*lei]ma*] e5 z91 welke niet kan toegelat5 word54 ,de afhankelkheid wordt b hem zoo pan!/is* opgevat1 dat ze objectief alle5 betrekk+ heeft op het w]eldgeheel en subjectief bep]kt wordt tot het gevoel4 ,to* ligt er 9 ,s*lei]ma*]s def9itie e5 gewi*tig be/&deel van wa>heid4 ,wat d5 m5s* tot e5 religieus wez5 maakt en tot religie drft1 is het besef1 dat h tot ,god 9 e5e relatie /aat1 die specifiek v]s*ilt van alle &]e v]h\d+51 wa>9 h geplaat/ is4 ,deze relatie is zoo diep en te$]1 zoo rk en veelzdig1 dat z moeilk door n begrip kan word5 uitg$rukt4 ,ma> zek] komt dat van afhankelkheid wel het e]/ en het mee/ hi]voor 9 aanm]k+4 ,want 9 de religie voelt de m5s* zi* 9 betrekk+ tot e5 p]soonlk wez51 dat zn lot op i$] gebi$ van het lev5 en voor td en eeuwigheid 9 de h& heeft4 ,da>om wordt ,god 9 de religie nog niet uitsluit5d als ma*t opgevat2 want ook als ,g5adige1 ,b>mh>tige1 ,re*tva>dige1 ,heilige enz4 /aat ,god teg5 d5 m5s* to* altd als ,s\v]e91 als ,absolute1 als ,god ov]4 ,en de m5s* /aat teg5ov] ,hem altd als s*epsel2 h is dat teg5ov] niem& en niets &]s1 h is dat alle5 teg5ov] ,god4 ,en da>om is deze creatuurlke afhankelkheid niet het wez5 ma> to* de grondslag van de religie4 ,de m5s* is e*t] niet alle5 s*epsel1 ma> ook e5 r$elk en z$elk s*epsel2 zne v]h\d+ tot ,god is da>om e5e gans* &]e dan van engel5 en di]54 ,de vol/rekte afhankelkheid1 wa>9 de m5s* tot ,god /aat1 sluit da>om de vrheid niet uit4 ,h is afhankelk1 ma> op e5e &]e wze dan de &]e s*epsel52 h is zoo en 9 di5 z9 afhankelk1 dat h tegelk e5 r$elk en z$elk wez5 blft1 dat h ,gode v]want1 zn gesla*t en zn beeld is4 ,vol/rekt afhankelk is h zoodat de loo*5+ dez] afhankelkheid hem nimm] vr maakt1 en to* h>e erk5n+ hem nooit tot slaaf v]n$]t4 ,integ5deel1 9 de bewu/e1 vrwillige aanva>d+ van deze zne afhankelkheid komt de m5s* tot de hoog/e vrheid4 ,h wordt 9 dezelfde mate m5s*1 als h k9d ,gods is4 ,de ,h4 ,s*rift /elt ge5 ond]zoek 9 na> het wez5 d] religio subjectiva1 gelk die nog 9 alle m5s*5 en ond] alle godsdi5/5 wordt gevond54 ,het z\ ook e5 onbegonn5 w]k zn4 ,want de religieuse gez9dheid is 9 de vel]lei godsdi5/5 zoo v]s*ill5d1 dat er hoog/5s e5 ze] algeme5 en vaag begrip voor aangegev5 kan word54 ,de ,s*rift be/empelt e*t] die religieuse gez9dheid1 welke de ,*ri/5 teg5ov] ,god en zne op5b>+ gevoelt1 met d5 naam van gelo(4 ,dat is het c5trale begrip 9 de religio subjectiva van d5 ,*ri/54 ,ov] de natuur van dat gelo( is 9 de *ri/elke k]k t5 all5 tde groot v]s*il gewee/4 ,het religieuse lev5 is zoo rk en diep1 dat het telk5s van e5e &]e zde kan word5 bes*\wd4 ,ma> 9 het gelo( ligg5 to* altd deze twee elem5t5 opgeslot51 t5 e]/e1 dat de m5s* teg5ov] ,god en zne op5b>+ geheel receptief en vol/rekt van ,god afhankelk is1 en t5 &]e1 dat h jui/ door erk5n+ dez] afhankelkheid de v]gev+1 het k9ds*ap1 de zaligheid uit g5ade deela*tig wordt4 ,analogie van deze religio subjectiva 9 het ,*ri/5dom is er zek] ook b &]e godsdi5/51 ma> alle5 9 de *ri/elke religie is de subjectieve relatie van d5 m5s* tot ,god volkom5 normaal4 ,afhankelkheid en vrheid zn hi] met elk&] v]zo5d4 ,de s\v]e9iteit ,gods blft hi] t5 volle geh&haafd en de v]wants*ap des m5s*5 met ,god wordt to* voll$ig erk5d4 ,de m5s* is te religieus] en wordt te me] d5 beelde ,gods gelkvormig1 na>mate h zne afhankelkheid diep] beseft en erk5t4 ,da>om kunn5 alle deugd5 t5 opzi*te van s*epsel5 ov]drev5 word52 ma> met betrekk+ tot ,god is er ge5e ov]drv+ mogelk4 ,m5 kan ,hem nooit te veel geloov51 v]tr\w51 liefhebb5 enz41 nooit kan 't gelo( te veel v]wa*t51 ,voigt1 ,fundam5taldogmatik #fe f4 ,aug4 ,dorn]1 ,/ud4 u4 ,kr4 #ahhc ,s4 #bag f4 ,kahnis1 ,die lu?4 ,dogm4 #b;e ,ausg4 #ahgd ,i #ha f4 ,abr4 des ,amorie van d] ,hoev5 ,jr4 ,de godsdi5/ het wez5 van d5 m5s*1 ,leeuw>d51 #ahdh bl4 #ch v4 #f4 ,de religio subjectiva gaat door de inw]k+ d] religio objectiva uit ha> habitueel5 toe/& 9 dad5 ov]4 ,deze dad5 zn 9- ( uitw5dig1 en mak5 alzoo ond]s*eid tuss*5 d5 cultus int]nus en ext]nus4 ,religio en cultus v]h\d5 zi* als oorzaak en gevolg4 ,to* is hi]m$e niet b$oeld dat de cultus e5e vre v9d+ en uit+ is van de subjectieve religie4 ,alle is v]bod51 ,mt4 #ae3i4 ,mk4 #g3g4 ,col4 #b3bc4 ,zo[el het ant9omi/is* ,anabaptisme als het nomi/is* ,romanisme is hi] te v]md54 ,god bepaalt alle51 hoe ,h wil g$i5d word54 ,en de w$]geboorte van de door de zonde b$orv5 religio subjectiva1 van d5 habitus religionis1 be/aat jui/ da>91 dat de geloovig5 e5 opre*t5 lu/ ontvang51 om niet alle5 na> sommige ma> na> alle gebod5 ,gods 9 volmaak!id te lev54 ,het is hunne spze1 om d5 wil des ,vad]s te do54 ,jezus sprak en de$ nooit iets1 dan wa>toe ,h e5 gebod van d5 ,vad] _h ontvang54 ,da>om legt de ,s*rift op het w&el5 9 ,gods gebod51 op het ond]h\d5 van zne inzett+5 enz4 zoo /]k5 nadruk4 ,en da>toe w$]ba>t ,god d5 m5s*1 om hem1 die afke]ig is van zn di5/1 w$]om 9 het inn]lk/e van zn wez5 9 ov]e5/emm+ te br5g5 met zn wil en wet1 9 de religio objectiva ne]gelegd4 ,de cultus int]nus omvat de dad5 van gelo(1 v]tr\w51 vreeze1 liefde1 geb$1 dankzegg+ enz41 en de cultus ext]nus op5ba>t zi* 9 beld5is1 geb$1 gezang1 di5/ des woords en d] sacram5t51 gel(te1 va/51 wak5 enz4 ,deze is dus deels moreel1 deels c]emonieel2 en kan w$]om solit>ius en socius zn4 ,9 het laat/e geval is h privaat ( publiek2 de geme5s*appelke1 op5b>e cultus wordt 9 de k]k5ord5+5 g]egeld4 ,9 al deze religieuse h&el+5 is het besef d] absolute afhankelkheid de religieuse grondg$a*te1 het beziel5d elem5t4 ,da>van losgemaakt word5 ze lett]di5/1 lipp5w]k1 k\d en dood =malisme4 ,ma> da>door bezield1 krg5 z alle ha> specifiek religieus k>akt]4 ,ook s*epsel5 zn voorw]p van ons gelo(1 van onze hope1 van onze liefde enz4 ,wat al deze h&el+5 tot religieuse /empelt1 is1 dat z ons 9 betrekk+ /ell5 tot e5 ,p]soon1 van wi5 w met alle d+5 9 vol/rekt5 z9 en to* we] op e5e eig5e wze1 d4 i4 als r$elke s*epsel5 afhankelk zn4 ,het wez5 d] religie kan to* 9 niets &]s geleg5 zn1 dan da>9 dat ,god jui/ als ,god wordt v]he]lkt en g$ankt4 ,elke religie1 die hi]9 te kort s*iet1 komt de e]e ,gods te na en h\dt 9 diezelfde mate ook op1 e*t religieus te zn4 ,da>5teg5 be/aat de e*te religie 9 e5e zoodanige gez9dheid van d5 m5s*1 welke e5]zds wortelt 9 het diep besef zn] vol/rekte afhankelkheid van ,god als ,s*epp]1 ,v]loss]1 ,heiligmak] enz41 en &]]zds zi* uit/rekt1 om na> alle ,gods inzett+5 9 opre*!id te w&el54 ,b4 ,zetel d] religie4 #g4 ,nadat het wez5 d] religie is ond]zo*t1 moet de plaats word5 bepaald1 welke z 9 d5 m5s*1 te midd5 van zne faculteit5 en functin inneemt4 ,mete5 wordt dan de v]h\d+ duidelk1 wa>9 de godsdi5/ /aat tot wet5s*ap1 kun/ en z$elkheid4 ,re$s de s*ola/iek /elde de vraag1 ( de religio e5e virtus intellectualis ( moralis 01 en ,?omas zeide het laat/e1 ,s4 ,!ol4 ,,ii #b qu4 #ha art4 #e4 ,ma> e]/ 9 de nieuw]e philosophie1 vooral nadat de godsdi5/5 d] volk5 me] bek5d zn geword51 is het wez5 d] religie tot e5 voorw]p van psy*ologis* en hi/oris* ond]zoek gemaakt4 ,less+'s ,erziehung des ,m5s*5ges*le*ts #aghj en ,h]d]'s ,ide5 zur ,philos4 d] ,ges*4 d] ,m5s*heit #aghd maakt5 er e5 aanvang m$e4 ,en s$]t is de hi/orie en de philosophie d] godsdi5/5 e5 geliefkoosde /udie geword54 ,t] bepal+ van het wez5 d] religie gaat het teg5woordig ond]zoek bna altd uit van de religio subjectiva1 en het re*t1 de ma*t1 de wa>de d] religio objectiva wordt bna algeme5 misk5d4 ,dit is gevolg van e5e wsge]ige praemisse1 dat alle godsdi5/5 9 wez5 gelk zn en sle*ts 9 vorm v]s*ill54 ,ma> dit religieuse indiff]5tisme is da>om onh\dba>1 wl alle religie noodw5dig e5 k5n5 insluit en de realiteit pone]t van zn object2 zoodra e*t] dit het geval is1 valt e5 godsdi5/ ond] de kategorie van wa> en onwa>4 ,indi5 de religie niets w>e dan gevoel en phantasie1 z\ ze aan ha> s*epp+5 ook sle*ts e5e ae/hetis*e wa>de he*t54 ,ma> elke religie is ov]tuigd van de realiteit en de wa>heid h>] object5 7god51 pr(et51 heilige plaats5 enz471 en is zond] dat gelo( onbe/aanba>1 cf4 ,dr4 ,bru9+1 ,!ol4 ,tds*r4 ,nov4 #ahid bl4 #efc v4 #eih v4 ,feitelk pa/ i$] dan ook de kategorie van wa> en onwa> op de religies toe2 de religionsphiloso( gelo(t niet aan de wa>heid van de god5 d] volk51 al wa>de]t h ook de religieuse gez9dheid1 die 9 hun v]e]+ zi* m5igmaal uitspreekt4 ,voorts /aan de v]s*ill5de godsdi5/5 zelve lang niet indiff]5t teg5ov] elka>2 z bes*\w5 zi*zelve en elk&] niet als /a&e 9 v]h\d+ van lag] en hoog]1 ma> van wa> en vals*4 ,de wsge] /aat met zn indiff]5tisme vr wel alle54 ,fr$]ik de ,groote moge zegg53 9 me9em ,rei*e soll ,j$] na* se9] ,faon selig w]d51 de godsdi5/5 zelve d5k5 er gans* &]s ov]4 ,en ze kunn5 niet &]s2 wat de e5 pone]t1 nege]t de &]e4 ,z sluit5 elka> uit1 en kunn5 niet beide wa> zn4 ,indi5 ,*ri/us de ,gezond5e is des ,vad]s1 dan is ,mohamm$ het niet4 ,en e9delk b]u/ het religieuse indiff]5tisme nog op de zondige g$a*te1 dat het ,gode onv]s*illig is1 hoe ,h g$i5d wordt4 ,het ontneemt ,hem het re*t1 om de wze van zn di5/ te bepal54 ,9 elk geval gaat het uit van de g$a*te1 dat ,god zn di5/ niet heeft voorges*rev51 dus van de aprioris*e loo*5+ d] op5b>+4 ,de /ell+1 dat de godsdi5/5 9 wez5 ov]e5kom5 en 9 vorm v]s*ill51 is omgeke]d veel jui/]2 z v]s*ill5 9 wez5 ma> kom5 9 vorm ov]e54 ,da>b moet t5 slotte nog de opm]k+ word5 gemaakt1 dat het indiff]5tisme 9 zake de religie zi* me] ( m9d] v] uit/rekk5 kan4 ,het syncretisme h\dt het k]kelke1 het desme h\dt het *ri/elke1 het mod]nisme h\dt de religio objectiva1 de morale indp5dante h\dt al het religieuse voor indiff]5t4 ,feitelk en objectief is er e*t] niets indiff]5t1 no* 9 de natuur1 no* 9 d5 /aat1 no* 9 wet5s*ap ( kun/4 ,alles1 ook het g]+/e1 heeft zne bepaalde plaats en beteek5is 9 het geheel4 ,indiff]5t is de m5s* alle5 voor wat h niet k5t2 wat h weet1 wordt ook vanzelf door hem getaxe]d en gewa>de]d4 ,god is onv]s*illig voor niets1 omdat h alles k5t4 ,cf4 ,lam5nais1 ,essai sur l'indiffr5ce en matire de religion1 #i;e d4 ,p>is #ahce1 vooral tome premi]1 wa>van de introduction beg9t3 le sicle le plus malade n'e/ pas celui qui se passionne p\r l'erreur1 mais le sicle qui nglige1 qui ddaigne la vrit4 #h4 ,het algeme5 gelo(1 dat de godsdi5/5 v]s*ill5de vorm5 zn van n wez51 gaat uit van de g$a*te1 dat het wez5 d] religie niet 9 de religio objectiva1 ma> 9 de religio subjectiva ligt4 ,de e]/e is onv]s*illig1 op de laat/e1 op de religieuse gez9dheid ( /emm+ komt het aan4 ,na> die gez9dheid moet dus ond]zo*t1 om het wez5 d] religie te bepal54 ,ma> wa> en hoe moet dat ond]zoek ges*i$58 ,twee me?od5 di55 zi* aan1 de hi/oris*e en de psy*ologis*e4 ,de hi/oris*e1 voorge/aan bv4 door ,dr4 ,a4 ,bru9+1 ,wsbeg4 v4 d4 godsd4 ,!ol4 ,tds*r4 #ahha bl4 #cfe v4 wil uit hi/oris* ond]zoek en v]gelk5de wa>nem+ van de godsdi5/ige v]s*nsel5 het wez5 van de religie bepal54 ,ma> deze me?ode is feitelk onmogelk1 omdat elk ond]zoek van de godsdi5/5 re$s e5e notie van d5 godsdi5/ ond]/elt2 e5 v]gelk5d ond]zoek van alle godsdi5/5 e5 onuitvo]b>e arbeid is2 en 9 de godsdi5/5 jui/ de religieuse gez9dheid het diep/ is v]borg5 en s*i] aan alle wa>nem+ ontsnapt4 ,wat wet5 w nog van de /emm+ en gez9dheid1 die 9 de v]s*ill5de ri*t+5 en k]k5 b9n5 het ,*ri/5dom aan de godsdi5/ige v]s*nsel5 t5 grondslag ligt6 ,de psy*ologis*e me?ode1 o4 a4 door4 ,hug5holtz1 ,/udin op godsd4 en z$ek4 gebi$ ,,ii #hc v4 en ,rauw5h(f1 ,wsbeg4 v4 d4 godsdi5/ #da v4 v]d$igd1 wil het wez5 van d5 godsdi5/ zielkundig v]kl>5 en v]langt da>om1 dat de beoef5a> van de godsdi5/wet5s*ap e5 godsdi5/ig m5s* z en als zoodanig de godsdi5/ige v]s*nsel5 wa>neme en beoordeele4 ,hi] is op zi*zelf niets teg5 te zegg54 ,b de /udie d] godsdi5/5 het eig5 godsdi5/ig bewu/zn buit5 rek5+ te lat51 gelk ,dr4 ,bru9+ wil1 w>e hetzelfde na> de go$e opm]k+ van ,dr4 ,hug5holtz1 als zi*zelv5 de oog5 uit te /ek5 uit vrees voor gezi*tsb$rog4 ,ma> dan mag to* geeis*t1 dat zulk e5 ond]zoek] d] godsdi5/5 ge5 vals*e ma> e5 w>e en zuiv]e opvatt+ van d5 godsdi5/ meebr5ge2 &]s toet/ h alle godsdi5/5 sle*ts aan zn eig5e miss*i5 ze] v]ke]de voor/ell+ en aan die zn] gee/v]want51 bv4 aan de mod]ne opvatt+ d] religie4 ,indi5 de vraag e*t] zoo /aat1 dan is er tuss*5 or?odox5 en mod]n5 ge5 kwe/ie me] van me?ode1 ma> alle5 van de wa>heid ( onwa>heid d] godsdi5/ige voor/ell+1 wa>van beid5 uitgaan4 ,en dan is de wa>borg voor de wa>heid d] godsdi5/ige voor/ell+1 welke de or?odoxe meebr5gt m9/5s ev5 groot als die voor de mod]ne opvatt+ d] religie2 want g5e ontle5t ha> aan de ,h4 ,s*rift en is 9 ov]e5/emm+ met de k]k van alle eeuw51 en deze is van kort5 td en sle*ts 9 e5 kle95 kr+ van gee/v]want5 geldig4 #i4 ,de wsbege]te van d5 godsdi5/ heeft nu vooral drie opvatt+5 van het wez5 d] religio 7subjectiva7 voorg$rag54 ,t5 e]/e de intellectuali/is*e1 die 't wez5 d] religie /elt 9 de k5nis1 en ha> zetel plaat/ 9 het v]/&4 ,het gno/icisme zei al1 dat de gnosis zalig maakte1 dat de agnitio 0 r$emptio int]ioris hom9is1 ,ir5aeus adv4 ha]4 ,i cap4 #ba4 ,dit gno/icisme heeft t5 all5 tde 9 de *ri/elke k]k v]d$ig]s gevond51 ma> is vooral we] opgekom5 9 de nieuw]e philosophie4 ,sp9oza h\dt v]/& en wil voor unum et idem1 ,e?4 ,,ii prop4 #di1 laat d5 amor ,dei gebor5 word5 uit de held]e en duidelke k5nis des m5s*5 van zi*zelf en zne affect51 ib4 ,v prop4 #ae1 en noemt dez5 amor intellectualis1 ib4 prop4 #cb4 ,summa m5tis virtus e/ ,deum cognosc]e ,v prop4 #bg1 en onze m5s is p>s inf9iti ,dei intellectus ,,ii prop4 #aa4 ,deze k5nis ,gods1 d4 i4 d] d+5 sub specie aet]nitatis ,,ii prop4 #dd is summa m5tis acquiesc5tia ,v prop4 #bg4 ,volg5s ,s*ell+ 9 zn e]/e p]iode is er van het ,absolute1 als id5titeit van het e9dige en one9dige1 alle5 e5 absoluut wet5 mogelk2 de religie v]lie/ hi] dus geheel h>e zelf/&igheid1 het gelo( is e5e onjui/e1 onzuiv]e opvatt+ van de idee1 ,philosophie u4 ,religion 7,smmtl4 ,w]ke1 ,er/e ,ab?4 ,,vi ,s4 #aa f474 ,vooral ,hegel heeft deze intellectuali/is*e bepal+ van het wez5 d] religie uitgew]kt4 ,b hem is het ,absolute het d5k5 zelf1 dat 9 de teg5/ell+5 +aat en uit deze we] tot de id5titeit met zi*zelf t]ugke]t4 ,heel de w]eld is dus e5e ontwikkel+ van d5 gee/1 e5e logis*e ontv\w+ van d5 inh\d d] r$e1 e5 proces1 wa>9 de idee e]/ 9 de natuur zi* objective]t en dan da>uit 9 d5 gee/ we] tot zi*zelve t]ugke]t4 ,e5 van de mom5t51 welke dit proces doorloopt1 is de religie4 ,de m5s*elke gee/ is het1 9 wi5 het ,absolute tot zi*zelf komt en zi* van zi*zelf bewu/ wordt4 ,en dit zelfbewu/zn van d5 absolut5 gee/ 9 d5 e9dig5 gee/ is religie4 ,religie is dus wez5lk wet51 ge5 gevoel5 en ge5 h&el51 ma> wet5 en wel van ,god door d5 e9dig5 gee/ ( objectief wet5 ,gods van zi*zelv5 door en 9 d5 e9dig5 gee/4 ,d] ,m5s* weiss nur von ,gott1 ins(]n ,gott im ,m5s*5 von si* selb/ weiss1 diess ,wiss5 i/ ,selb/bewu/seyn ,gottes1 ab] eb5so e9 ,wiss5 desselb5 vom ,m5s*51 und diess ,wiss5 ,gottes vom ,m5s*5 i/ ,wiss5 des ,m5s*5 von ,gott4 ,d] ,gei/ des ,m5s*5 von ,gott zu wiss51 i/ nur d] ,gei/ ,gottes selb/1 ,vorles4 b] die ,philos4 d] ,religion1 h]ausg4 v4 ,m>he9ecke #ahcb ,w]ke ,,xii ,s4 #dbh4 ,religie is e*t] niet 't hoog/e wet52 het is ma> e5 wet5 van het absolute 9 d5 vorm van z9nelke1 hi/oris*e voor/ell+54 ,het hoog/e1 w>e wet5 wordt e]/ b]eikt 9 de philosophie4 ,de religie is da>om tdelk1 e5 lag]e vorm1 voor de onontwikkeld5 ges*ikt4 ,ma> de philosophie maakt uit de z9nelke voor/ell+5 d] religie de idee los en komt alzoo tot e5 absoluut1 adaequaat1 begriffli* wet5 van ,god1 ib4 ,s4 #ae f4 cf4 ,/rauss1 ,*ri/l4 ,gl4 ,i #ab4 ,feu]ba*1 ,wes5 des ,*ri/5?ums #ahda en ,/rauss1 ,*ri/li*e ,glaub5slehre #ahdj1 ,d] alte und d] neue ,glaube1 #b;e ,aufl4 #ahgb trokk5 de consequ5tie en voltooid5 de breuke met de *ri/elke religie4 ,het idealisme sloeg 9 mat]ialisme om4 ,ev5als re$s 9 de vorige eeuw door ,la ,mettrie1 cf4 ,/ckl1 ,ges*4 d] neu]5 ,philos4 ,i #cgh1 zoo w]d ook nu we] door vel5 het gelo( aan ,god voor de groot/e en s*adelk/e dwal+ geh\d54 ,bruno ,bau]1 ,arnold ,ruge1 ,edg> ,bau]1 ,max ,/irn] pr$ikt5 het naakt/e egosme4 ,het mat]ialisme1 dat ongeve] #ahej 9 ,duits*l& opkwam1 oordeelde niet &]s1 ,b*n]1 ,kraft und ,/(f #ahee1 #af;e ,aufl4 #ahhe ,s4 #cib f4 ,spe*t1 ,!ol4 u4 ,naturwiss4 #c;e ,aufl4 #ahgh ,s4 #ga f4 ,moles*ott1 ,kreislauf des ,leb5s #aheb4 ,c>l ,vogt1 ,khl]glaube und ,wiss5s*aft #ahed4 ,czolbe1 ,neue ,d>/ellung des ,s5sualismus #ahee4 #aj4 ,nu heeft ,hegel ze] go$ +ezi51 dat religie ook k5nis bevat en dat godsdi5/ en metaphysica t5 nauw/e v]want zn4 ,de a>d d] zaak maakt dit ook duidelk4 ,religie is altd e5e v]h\d+ des m5s*5 tot e5e bov5 hem /a&e1 goddelke ,ma*t4 ,religie is er dus niet en kan er niet zn zond] e5e bepaalde voor/ell+ van ,god2 en deze sluit we] &]e voor/ell+5 9 omtr5t w]eld en m5s*1 oorsprong en e9ddoel d] d+54 ,deze godsdi5/ige voor/ell+5 hebb5 voor d5 geloovige transc5d5tale beteek5is2 h is t5 diep/e ov]tuigd van ha> objectieve realiteit en wa>heid4 ,zoodra h deze voor/ell+5 gaat h\d5 voor product5 zn] phantasie1 voor ideal5 zond] realiteit1 ( ook aan de k5ba>heid van het metaphysis*e wanhoopt1 is het met zne religie g$aan4 ,het skepticisme v]nietigt het voorw]p d] religie en da>m$e deze zelve4 ,ook met het v]/& moet ,god word5 g$i5d2 ma> als het v]/& inziet1 dat de religieuse voor/ell+5 niet beantwoord5 aan e5e w]kelkheid1 h\dt het op godsdi5/ig te zn4 ,religieuse en !oretis*e w]eldbes*\w+1 !ologie en wet5s*ap zn niet hetzelfde ma> kunn5 to* onmogelk met elk&] /rd54 ,zulk e5 dualisme is met de e5heid van d5 m5s*elk5 gee/ 9 onv]biddelk5 /rd1 ,h>tmann1 ,religionsphilosophie4 ,,ii4 ,die ,religion des ,gei/es1 #bte ,aufl4 ,leipzig1 ,fri$ri* ,s4 #c-bg4 ,ma> ,hegel dwaalde to* hi]9 dat h godsdi5/ en wsbege]te tot elk&] 9 v]h\d+ /elde als lag] en hoog]1 als voor/ell+ en begrip1 en ze dus opvatte als successieve mom5t5 van n proces4 ,de ,hegelian5 zooals ,/rauss1 ,glaub4 ,i #ab f4 en ,bi$]mann1 ,*ri/l4 ,dogm4 #b;e ,aufl4 ,i #ahd f4 zag5 het onjui/e hi]van zelv5 94 ,inh\d en vorm zn nooit zoo me*anis* en uitw5dig v]bond51 dat geheele wzig+ van dez5 g55 onv]&]d laat4 ,de omzett+ d] godsdi5/ige voor/ell+5 9 philosophis*e begripp5 ta/ ook d5 godsdi5/ig5 inh\d zelv5 aan4 ,de hi/orie van de ,hegels*e philosophie bra*t dit spo$ig aan het li*t4 ,er bleef b ha> van de *ri/elke dogmata zoo go$ als niets ov]2 tr9iteit1 m5s*word+1 voldo5+ behield5 de or?odoxe nam5 ma> w]d5 geheel &]s gent]prete]d4 ,de feit5 van het ,*ri/5dom w]d5 tot d5 vorm g]ek5d en wa>deloos gea*t4 ,9 de plaats da>van kreeg m5 begripp51 die ge5 inh\d me] hadd54 ,e5 twe$e f\t van ,hegel be/ond da>91 dat h aan religie en philosophie e5 gelk5 inh\d gaf en to* de e]/e voor e5 lag]5 vorm hield van de twe$e4 ,de religie w]d da>door v]laagd tot e5 relatief go$1 dat alle5 nog ma> wa>de _h voor de e5v\dig5 en de onontwikkeld54 ,de wsge]5 w>5 er v]re bov5 v]hev5 en hadd5 aan de philosophie g5oeg4 ,dit nu b]u/ op e5e totale misk5n+ van het wez5 d] religie4 ,want religie en wet5s*ap zn wel v]want ma> to* ook hemelsbre$ v]s*ill5d4 ,al hebb5 ze ook m5igmaal e5 zelfd5 inh\d en voorw]p1 dez5 kom5 to* 9 beide ond] e5 geheel &] gezi*tspunt voor4 ,9 de wet5s*ap is het om k5nis1 9 de religie is het om troo/1 vr$e1 zaligheid te do54 ,de religie en philosophie zn ev5m9 als de tat ?ologique1 mtaphysique en positive van ,a4 ,comte elka> hi/oris* opvolg5de toe/&5 van d5 m5s*elk5 gee/1 ma> zn v]s*ill5de gezi*tspunt51 wa>ond] dikw]f e5e zelfde zaak bes*\wd kan word54 ,ook de diepz9nig/e wsge] komt da>om met al zne k5nis bov5 de religie niet uit2 door de wet5s*ap kan h nimm] zne religieuse behoefte bevr$ig54 ,de wet5s*ap moge hem al zegg51 dat en wat ,god is2 alle5 door de religie weet h1 dat die ,god ook zn ,god en zn ,vad] is4 ,de wet5s*ap moge hem le]5 dat er zonde is en g5ade2 alle5 door de religie wordt h de zaligheid d] v]gev+ en van het k9ds*ap ,gods deela*tig4 ,al kon de wet5s*ap alles wet51 en al kon ze alle metaphysis*e problem5 oploss52 dan nog gaf ze sle*ts !oretis*e k5nis1 en ge5 p]soonlk deelg5oots*ap aan de go$]5 des heils4 ,niet aan het wet51 ma> alle5 aan het geloov5 is de zaligheid v]bond54 ,ma> het is er v]re van af1 dat de wet5s*ap en de wsbege]te het zoov] br5g5 kan4 ,jui/ op de belangrk/e vrag5 blft z het antwoord s*uldig4 ,de v]wa*t+1 die ,r5an 9 #ahdh van de wet5s*ap koe/]5 kon1 bleek hemzelv5 9 #ahij niets dan e5e illusie te zn1 ,r5an1 ,l'av5ir de la sci5ce4 ,p5ses de #ahdh4 #b;e d4 ,p>is #ahij4 ,de wet5s*ap zegt ons no* wat ,god no* wat de m5s* is2 z laat ons onbek5d met d5 oorsprong en de be/emm+ d] d+54 ,de v]s*nsel5 neemt ze wa>1 ma> het n\m5on blft ha> v]borg54 ,z kan de religie nimm] v]vang5 en nooit ha> v]lies v]go$51 ,voigt1 ,fundam4 dogm4 #abj f4 ,h>tmann1 ,religionsphilosophie ,,ii ,s4 #c-bg4 ,h4 ,siebeck1 ,lehrbu* d] ,religionsphilosophie1 ,freiburg #ahic ,s4 #a-aa4 ,nitzs*1 ,ev4 ,dogm4 #ib-if4 ,pfleid]]1 ,grundriss d] *ri/l4 ,gl4 u4 ,sitt5lehre #aa4 #aa4 ,&]5 hebb5 da>om de religie oms*rev5 door z$elk h&el5 en ha> zetel 9 d5 wil gezo*t4 ,het ,pelagianisme 9 zne v]s*ill5de vorm51 ,semipelag4 ,soc94 ,remon/r4 ,deisme1 ,ration4 enz4 heeft deze opvatt+ voorb]eid1 inzoov] de fides b deze ri*t+ aangevuld wordt door ( zelfs alle5 be/aat 9 e5e nova ob$i5tia4 ,de le] is dan sle*ts middel en ond]ges*ikt1 ho(dzaak is de liefde1 op e5 deugdzaam1 z$elk lev5 komt het aan4 ,ook ,sp9oza heeft naa/ de intellectuali/is*e deze morali/is*e opvatt+4 ,de ,h4 ,s*rift is ,gods woord1 omdat ze de v]a religio1 de lex div9a bevat1 ,tract4 !ol4 pol4 cap4 #ab #ah sq4 ,z b$oelt niets praet] ob$i5tiam1 cap4 #ac en deze ob$i5tia erga ,deum be/aat 9 solo amore proximi1 ib4 #h4 ,philosophie en gelo( zn zoo ond]s*eid51 dat g5e tot doel heeft de v]itas1 dit de ob$i5tia en pietas1 cap4 #ad #ch4 ,de intellectualis sive accurata ,dei cognitio is ge5 gave aan alle geloovig51 ma> wel de ob$i5tia1 deze wordt van all5 geeis*t1 cap4 #ac #i4 ,ma> vooral ,kant heeft aan dit moralisme +ang v]s*aft4 ,de !oretis*e r$e kan n4l4 het bov5z9nelke niet b]eik54 ,god1 vrheid1 on/]felkheid zn wet5s*appelk niet te bewz54 ,z zn alle5 po/ulat5 van de practis*e r$e tot v]vull+ van de z$ewet en tot v]krg+ van het hoog/e go$1 d4 i4 de met deugd v]bond5e zaligheid4 ,geloov5 is dus voor wa> h\d5 niet op !oretis*e ma> op practis*e grond54 ,de moraal wordt grondslag d] religie4 ,en religie i/ subjektiv betra*tet das ,erk5ntniss all] uns]] ,pfli*t5 als gttli*] ,gebote4 ,de religie is hi] niet re*t/reeks en onmiddellk gegrond 9 de m5s*elke natuur1 ma> alle5 door het z$elke he54 ,ze heeft ook ge5 eig5 inh\d en /(1 ma> is niets dan e5e nad]e bepal+ van het z$elke2 niet 9 het object ma> alle5 9 d5 vorm ligt het ond]s*eid tuss*5 beide4 ,kant moe/ dan ook erk5n51 dat ge5 godsdi5/ zi* met zne religie heeft tevr$5 ge/eld4 ,alle godsdi5/5 bevatt5 behalve het zuiv]e r$egelo( nog vele &]e dogmata1 e5 doktr9al5 hi/oris*5 ,glaub54 ,ma> h v]kla>t dit uit de zwakheid d] m5s*elke natuur1 die niet li*t te ov]tuig5 is1 dat e5 z$elke w&el alles is1 wat ,god van ons eis*t4 ,roep+ is het1 om d5 ,kir*5glaub5 me] en me] te re9ig5 en 9 d5 zuiv]5 ,v]nunftglaub5 te do5 ov]gaan1 ,religion inn]halb d] ,gr5z5 d] bloss5 ,v]nunft1 h]ausg4 van ,k4 ,ros5kranz #ahch4 ,kant's religie be/ond da>om feitelk 9 niets &]s dan de rationali/is*e trilogie ,god1 deugd1 on/]felkheid4 ,ma> ,j4 ,g4 ,fi*te g+ v]d] en leidde uit het z$elk bewu/zn ge5 &] po/ulaat af1 dan dat het ik het gans*e niet-ik1 de w]eld1 aanzie als het v]s9nli*te ,mat]ial0 van zn pli*t1 ze erk5ne als zoo geord5d dat zn z$elk will5 en h&el5 op de ln ligt van het z$elke doel van het geheel1 m4 a4 w4 dat er e5e z$elke w]eldorde is4 ,hi] is de religie geheel 9 't z$elke opgegaan4 ,cf4 ,ueb] d5 ,grund uns]es ,glaub5s an e9e gttli*e ,weltregi]ung #agih4 ,dit moralisme is 9 het e?icisme v]diept1 doordat het moreele niet alle5 psy*ologis* ma> ook metaphysis* opgevat wordt4 ,de wil1 het go$e1 de liefde is dan het eig5lke zn1 het ,urse91 het ,absolute2 da>uit is alles1 de tr9iteit1 de w]eld1 de v]loss+ te v]kl>52 die ma*t van het go$e realise]t zi* 9 de m5s*5w]eld door middel van het z$elke4 ,dat is de grondg$a*te1 wa>van ,s*ell+ 9 zne twe$e p]iode uitg+3 es gibt 9 d] letzt5 und h*/5 ,in/anz g> ke9 &]es ,se9 als ,woll51 ,woll5 i/ ,urse91 ,ueb] das ,wes5 d] m5s*l4 ,freiheit1 ,sammtl4 ,w]ke ,,vii #cca f4 ,vooral ,ro! heeft dit e?icisme 9 de !ologie ov]gebra*t2 de ,frmmigkeit heeft ge5 eig5 inh\d ma> valt 9 concreto met de w>e z$elkheid saam1 ,!ol4 ,e?ik #aad-abf2 de k]k gaat da>om ook ov] 9 d5 /aat #ddj4 ,s$]t heeft deze e?is*e ri*t+ groot5 invlo$ v]kreg54 ,het e?is*e wordt beurtel+s als grondslag 7,neokantian571 inh\d 7,e?is*5 ond] de ,v]mittelung/heolog5 en ond] de ,mod]n571 ( zelfs als geheele v]go$+ 7,morale indp5dante4 ,de e?is*e beweg+ 9 de religie7 van de religie bes*\wd4 ,de e?is*e ri*t+ ond] de ,v]mittelung/heolog5 trad 9 het voetspoor van ,s*lei]ma*] en ,ro!1 cf4 mne ,!ol4 van ,d4 ,*4 de la ,saussaye1 ,leid5 #ahhd1 bl4 #bj v4 ,hi] te l&e zo*t ,hoek/ra d5 grondslag van het godsdi5/ig gelo( 9 de practis*e r$e1 9 d5 wil1 ,bronn5 en grondslag5 van 't godsd4 gelo( #ahfd bl4 #bc v4 #di v4 #fc v4 ,de b hem zi* aansluit5de e?is*e ,mod]n5 oms*rv5 d5 godsdi5/ als toewd+ aan het z$elk ideaal1 als re9e z$elkheid1 ,dr4 ,hookaas1 ,god 9 de ges*i$5is #ahgj4 ,godsdi5/ volg5s de beg9sel5 d] e?is*e ri*t+ ond] de ,mod]n51 vi] voorlez+5 van ,hookaas1 ,hookaas ,h]d]s*ee1 ,oort en van ,hamel1 's ,bos* #ahgf4 cf4 ,rauw5h(f1 ,wsb4 v4 d4 godsd4 #ahhg bl4 #aaf v4 ,rauw5h(f zelf /elt het wez5 van de religie 9 het gelo( aan e5e z$elke w]eldorde1 ,wsb4 v4 d4 godsd4 #cgc v4 ,v]want da>m$e is de le] d] ,morale ,indp5dante1 cf4 ,c4 ,coignet1 ,la morale indp5dante dans son pr9cipe et dans son objet1 ,p>is #ahfc4 ,va*]ot1 ,la religion1 ,p>is #ahfi cf4 ,bibl4 v4 mod4 ,!ol4 #ahgj ,i #ccc v4 ,c>o1 ,la morale indp4 ,p>is #ahgf4 ,e4 ,b]si]1 sur la "q de la mor4 indp4 9 de ,h&el+5 d] ,ev4 ,alliantie #ahfg4 ,cram]1 ,*ri/5dom en ,humaniteit #ahga bl4 #aei v4 en ev5zoo die e?is*e beweg+1 welke uit ,am]ika 9 ,engel& en ,duits*l& is doorg$rong51 en onv]s*illig voor all5 godsdi5/ ge5 dogma erk5t dan de liefde tot het go$e4 ,zie ,w4 ,m4 ,salt]1 ,de godsdi5/ d] moraal1 holl4 door ,dr4 ,hug5holtz #ahhi1 cf4 ,lam]s1 ,de godsd4 ev5m9 moraal als metaphysica #ahhe4 ,bibl4 v4 mod4 ,!ol4 #ahhg1 #d;e /4 bl4 #egi4 ,ku55 9 de ,h]vorm+ #ahhh1 antwoord van ,salt] ib4 #ae ,dec4 #ahhh4 ,dr4 ,felix ,adl]1 ,die e?is*5 ,gezells*aft51 ,b]l91 ,dmml] #ahib4 ,die e?is*e ,bewegung 9 ,deuts*l&1 vorb]eit5de ,mit!ilung5 e9es ,kreises glei*ges9nt] ,mnn] u4 ,frau5 zu ,b]l91 ib4 #ahib4 ,/4 ,coit1 ,die e?is*e ,bewegung 9 d] ,religion1 vom ,v]f4 dur*ges4 ,ueb]setzung v4 ,gizycki4 ,leipzig1 ,reisl& #ahij4 ,da>teg53 ,dr4 ,m4 ,keibel1 ,die ,religion u4 ihr ,re*t geg5b] dem mod]n5 ,moralismus4 ,halle1 ,pfeff]1 #ahib4 ,ook ,otto ,drey]1 ,undogmatis*es ,*ri/5?um1 ,brauns*weig #ahhh2 ,egidy1 ,ern/e ,g$ank51 ,leipzig #ahij 7cf4 ,gids ,mei #ahic72 ,h4 ,drummond1 ,summum ,bonum1 ,pax ,vobiscum1 ,! spiritual law 9 ! natural _w2 ,tol/oi1 ,v]nunft u4 ,dogma1 ,wie i/ me9 ,leb58 beide b ,otto ,janke1 ,b]l94 ,wor9 be/eht me9 ,glaube1 ,leipzig #ahhe enz4 v]5 voor e5 ondogmatis*1 practis*1 z$elk ,*ri/5dom1 e5 ,*ri/5dom d] ,b]gr$e4 #ab4 ,nu ldt het ge5 twfel dat godsdi5/ en z$elkheid met elka> 9 't nauw/e v]b& /aan4 ,die v]wants*ap blkt t5 e]/e hi]uit dat de religie zelve e5e z$elke v]h\d+ is4 ,de religie b]u/ wel op e5e my/ieke unie van ,god en m5s*1 ma> is zelve ge5 sub/antieele geme5s*ap van beid51 ma> e5 e?is*e relatie van d5 m5s* tot ,god4 ,god heeft ge5 religie2 ma> ,gods inwon+ 9 d5 m5s* kweekt van zne zde die relatie tot ,god1 welke w religie noem51 ,hoek/ra1 ,wsg4 ,godsdi5/le] ,i #eg v4 #fd4 ,deze relatie is da>om van e?is*5 a>d2 z is g]egeld 9 die zelfde lex moralis1 welke ook de &]e v]h\d+5 des m5s*5 tot zne m$es*epsel5 bepaalt2 alle religieuse h&el+5 des m5s*5 zn z$elke pli*t51 en heel de religie is e5 z$elk gebod4 ,omgeke]d is het z$elk lev5 ook we] e5 di5/ ,gods4 ,w$uw5 en weez5 te bezoek5 ,jak4 #a3bg1 is ge5 9 eig5lk5 z9 godsdi5/ige h&el+1 ma> kan to* godsdi5/ heet51 omdat de godsdi5/ zi* da>9 betoon5 en beve/ig5 moet4 ,de s*ola/iek maakte da>om ond]s*eid tuss*5 actus eliciti en actus imp]ati van de religie1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,,ii #b qu4 #ha art4 #a4 ,gelo( zond] w]k51 zond] liefde1 is e5 dood gelo(4 ,de liefde tot ,god bew/ zi* voor ons 9 de liefde tot d5 naa/e ,j]4 #bb3af4 ,jes4 #a3aa v4 #a ,joh4 #b3c v4 ,jak4 #b3ag enz4 ,heel ons lev5 behoort e5 di5/ ,gods te wez54 ,het ops*rift3 ,ik b5 de ,he]e uw ,god1 /aat ook bov5 de gebod5 d] twe$e tafel4 ,liefde is het ne groote beg9sel1 dat de gans*e wet v]vult1 ,rom4 #ac3ac4 ,de z$ewet is n organis* geheel1 zoodat wie n gebod ov]tre$t1 de geheele wet s*5dt ,jak4 #b3aj4 ,de naa/e moet om ,gods wil bem9d word51 en de zonde teg5 d5 naa/e is ook e5e zonde teg5 ,god4 ,deze v]h\d+ van godsdi5/ en z$elkheid maakt het re$s duidelk1 dat de z$elkheid nooit d5 inh\d no* ook d5 grondslag d] religie uitmak5 kan4 ,9 we]wil to* van hunne innige v]wants*ap1 zn beide wez5lk ond]s*eid54 ,godsdi5/ is altd e5e v]h\d+ tot ,god1 z$elkheid tot de m5s*52 godsdi5/ heeft tot pr9cipe de 1 z$elkheid de 2 godsdi5/ op5ba>t zi* 9 die religieuse h&el+51 welke sam5 e5 cultus 9- en ext]nus vorm51 z$elkheid betoont zi* 9 de dad5 van g]e*tigheid1 b>mh>tigheid1 e]lkheid enz4 teg5ov] d5 naa/e2 de religie is g]egeld 9 de e]/e1 de z$elkheid 9 de twe$e tafel d] wet4 ,dit ond]s*eid tuss*5 religie en e?os kan door het pan!sme niet geh&haafd word51 omdat ,god hi] niet e5 eig51 van de w]eld onafhankelk be/aan heeft2 e5e p]soonlke relatie tuss*5 ,god en m5s* is er hi] niet mogelk2 de liefde tot ,god kan zi* dan niet &]s uit5 dan 9 de liefde tot d5 naa/e4 ,ook het desme kan1 weg5s de loo*5+ d] geme5s*ap van ,god en m5s*1 ge5 eig5lke religie kweek54 ,er is nog wel gelo( aan ,god1 ma> ge5 di55 van ,god &]s dan 9 de v]vull+ d] z$elke gebod54 ,ma> op !/is* /&punt /aat de m5s* 9 relatie tot de w]eld ma> ook 9 e5e eig5e1 ond]s*eid5e relatie tot ,god als e5 p]soonlk wez54 ,religie is da>om iets wez5lk &]s dan z$elkheid en op5ba>t zi* 9 e5e eig5 reeks van dad54 ,indi5 dit e*t] zoo is1 dan kan ook de moraal niet de grondslag d] religie zn1 ma> moet omgeke]d deze de basis vorm5 voor g5e4 ,de relatie tot ,god is dan de primaire en de c5trale1 welke alle &]e v]h\d+5 des m5s*5 bepaalt4 ,zo[el hi/oris* als logis* is de moraal altd 9 de religie gegrond4 ,de religie dr+t de z$elke pli*t5 aan1 en de moraal zoekt de sanctie d] religie4 ,e5e autonome moraal komt 9 de w]kelkheid n]g5s voor4 ,ov]al en b alle volk5 v9dt de z$elkheid ha> laat/5 grond en ha> laat/e doel 9 d5 godsdi5/4 ,de z$elkheid v]lie/ d5 bodem ond] ha> voet1 als ze van de goddelke autoriteit 9 de consci5tie wordt b]o(d4 ,alle ,moral hat si* ges*i*tli* aus d] ,religion entwickelt1 und w5n au* die s entwickelt5 gei/ig5 ,anlag5 d] ,m5s*heit zur ,sittli*keit ,dank ihr] ,h]kunft e9e ,zeit lang selb//ndig =tbe/eh5 knn51 w5n sie von ihrem ,mutt]bod5 abgel/ w]d51 s i/ do* diese selb//ndige ,exi/5zfhigkeit zeitli* sehr begr5zt und s*on 9 d] zweit5 ,g5]ation ma*5 zi* deutli* die ,symptome des ,v]falls d] ,sittli*keit bem]kb>1 ,e4 v4 ,h>tmann1 ,relig4 philos4 ,,ii #ei4 ,mat]ieel zn natuurlk lang niet alle v]pli*t+5 en h&el+51 die de m5s*5 voor z$elk h\d51 9 ov]e5/emm+ met d5 wil van ,god4 ,ma> het =meele1 dat wat all5 pli*t tot onvoorwa>delk5 pli*t maakt1 wat d5 m5s* 9 de consci5tie b9dt1 dat is van ,god4 ,er is ge5 moraal zond] metaphysica4 ,m5s*51 gewoont51 z$5 enz4 kunn5 niet absoluut v]pli*t5 9 de consci5tie4 ,dat kan ,god alle54 ,da>om is het gewet5 sacrosanct en gewet5svrheid e5 onv]biddelke eis* en e5 onv]vreemdba> re*t4 ,de gebod5 en v]bod51 die niet va/ligg5 9 de consci5tie1 word5 niet als z$elk gevoeld4 ,e5e wet1 die ge5 fundam5t heeft 9 het volksgewet51 is ma*teloos4 ,kra*t5s dit v]b& is er ook e5e w$]ke]ige inw]k+ van godsdi5/ en z$elkheid op elk&]4 ,tdelk kunn5 ze zo[el 9 e5 individu als 9 e5 volk uite5vall5 en zelfs met elka> /rd54 ,ma> ze kunn5 niet ru/51 voordat ze 9 h>monie en ev5wi*t zn4 ,wat 9 de religie wordt go$gekeurd1 kan 9 de moraal niet word5 v]oordeeld1 en omgeke]d4 ,de v]h\d+ tot ,god en tot de m5s*5 moet beide nzelfde z$elk k>akt] drag51 9 nzelfde z$ewet g]egeld zn4 ,religie en moraal1 cultus en cultuur moet5 wortel5 9 nzelfde beg9sel4 ,dat is 9 het ,*ri/5dom het geval4 ,de liefde is de v]vull+ d] wet1 en de b& d] volmaak!id4 ,h4 ,s*ultz1 ,religion und ,sittli*keit 9 ihrem ,v]hltniss zu e9&]1 religionsges*i*tli* unt]su*t 7,/ud4 u4 ,kr4 #ahhc ,heft #a ,s4 #fj-acj74 ,j4 ,k/l91 ,rel4 u4 ,sittl4 7,/ud4 u4 ,kr4 #ahgj74 ,pfleid]]1 ,moral u4 ,religion1 ,ha>lem #ahgb4 ,ro!1 ,!ol4 ,e?ik #aad f4 ,m>t5s51 ,die *ri/l4 ,e?ik #c;e ,aufl4 #ahgh ,i #ai-cc4 ,janet1 ,la morale1 ,p>is #ahgd p4 #eif s4 ,hoek/ra1 ,godsdi5/ en z$elkheid ,!ol4 ,tds*r4 ,,ii bl4 #aag v4 ,id4 ,wsg4 ,godsdi5/le] ,i #bea v4 ,lam]s1 ,godsd4 en z$el4 ,am/4 #ahhb4 ,*4 de la ,saussaye1 ,lehrb4 d] ,religionsges*4 ,i #aff f4 ,c4 ,/age1 ,relig4 u4 ,sittl4 ,vortrag4 ,b]l91 ,bibliogr4 ,bureau #ahid4 ,lam]s1 ,de ,wet5s*ap v4 d4 godsd4 ,,ii #afg v4 ,hug5holtz1 ,/udin op godsdi5/- en z$ekundig gebi$1 ,am/4 #ahhd ,i passim4 ,h>tmann1 ,religionsphilosophie #b;e ,aufl4 ,,ii #ee-fd4 ,siebeck1 ,h&bu* d] ,rel4 ,phil4 ,s4 #bdc f4 ,kaftan1 ,das ,wes5 d] *ri/l4 ,religion1 ,basel #ahha ,s4 #abd f4 ,nitzs*1 ,lehrb4 d] ev4 ,dogm4 ,s4 #if f4 #ac4 ,e9delk zn er ook nog1 die aan de religie e5e plaats gev5 9 het gevoel en da>voor soms zelfs e5 afzond]lk v]mog5 9 d5 m5s* aannem54 ,my/icisme en pietisme hadd5 9 vroeg] td da>voor re$s d5 weg geba&4 ,ma> e]/ door de ,romantiek d] vorige eeuw is deze opvatt+ e5 td lang tot he]s*app gekom54 ,de ,romantiek 0 9 het algeme5 e5e reactie van het vre1 ongebond5e gemo$slev5 teg5 het objectieve1 alles b9d5de en regel5de klassicisme4 ,het subject v]hief zi* bov5 de wett51 die op i$] t]re9 van het lev5 aan zn spontane uit+ w>5 ge/eld2 de phantasie h]nam h>e re*t5 teg5ov] het v]/&2 de organis*e bes*\w+ kwam 9 de plaats van de me*anis*e2 de idee van het word5 v]drong die van het mak54 ,op elk gebi$ g+ het oog op5 voor het vre1 het natuurlke1 het g5iale2 word+1 groei1 ontwikkel+ 0 de wze1 wa>op de d+5 ont/ond52 niet het nuttige ma> het s*oone1 niet proza ma> pozie1 niet arbeid ma> spel1 niet ,ma*w]k ma> kun/ _h de hoog/e wa>de4 ,de gemani]e]dheid van vroeg] sloeg om 9 e5e opp]vlakkige s5tim5taliteit4 ,zoodanig 0 de beweg+1 die 9 ,engel& ha> tolk vond 9 ,"y1 ,s\!y1 ,wordswor?1 ,s4 ,t4 ,col]idge4 ,9 ,frankrk w]d ze +eleid door ,r\sseau1 die 9 zne pr(ession de foi du vicaire ,savoy>d 7,emile1 livre #d7 heel zne dei/is*e dogmatiek en moraal opb\wt uit het gevoel3 le s5tim5t e/ plus que la raison1 notre s5sibilit e/ antrieure notre intellig5ce4 ,9 ,duits*l& op5de ,w9ckelmann de oog5 voor de s*oonheid d] grieks*e kun/2 ,less+ /elde teg5 de pozie van het ,frans*e klassicisme het g5ie van ,%akespe>e ov]2 ,h]d] wees 9 de hi/orie de op5b>+ en w]k+ aan d] eeuwige1 goddelke natuur2 ,hamann1 ,claudius1 ,lavat]1 ,/ill+ g+5 uit van de rke subjectiviteit en /eld5 deze teg5ov] de platte1 me*anis*e opvatt+ van de ,aufklrung2 ,kant en ,fi*te plaat/5 het ik van d5 m5s* op d5 voorgrond4 ,ov]al 0 er e5e breuke met de objectiviteit2 het subject w]d absoluut pr9cipe4 ,ond] dez5 invlo$ b]iep ,jacobi zi* op het gevoel1 als het unmittelb>e ,v]nehm5 des ,gttli*54 ,religie is gevoel voor 't w>e1 s*oone en go$e2 bewond]+1 liefde1 a*t+ voor het goddelke2 en zulk e5 gevoel is ons aangebor5 als ,grundtrieb d] m5s*li*5 ,natur1 ,w]ke ,,ii #ei f4 #aid f4 enz4 ,het ae/hetis* rationalisme van ,jacobi w]d door ,fries en de ,wette zoo uitgew]kt1 dat ze e5e /r5ge s*eid+ maakt5 tuss*5 de empiris*-ma!matis*e w]eldbes*\w+ des v]/&s en de ideale1 ae/hetis*-religieuse w]eldbes*\w+ des gevoels4 ,s*lei]ma*]'s opvatt+ van de religie is uit diezelfde romantis*e ri*t+ te v]kl>54 ,9 de twe$e r$e uit zne ,r$5 b] die ,religion #agii oms*rft h de religie als het onmiddellk bewu/zn van het zn van al het e9dige 9 en door het one9dige4 ,z is ge5 wet5 en ge5 do51 ge5 metaphysica en ge5 moraal1 ma> gevoel van het one9dige4 ,object van dat gevoel is ge5 p]soonlk ,god1 met wi5 de m5s* 9 geme5s*ap leeft1 ma> het univ]sum1 de w]eld als geheel1 als e5heid g$a*t4 ,en orgaan voor het gewa>word5 van dat one9dige is niet v]/&1 r$e ( wil1 ma> het gevoel1 de ri*t+ van het gemo$ op en de z9 voor het one9dige4 ,nad] wordt dit gevoel niet oms*rev54 ,en nog vag] is het antwoord op de vraag1 wanne] dat gevoel bepaald religieus gevoel wordt4 ,s*lei]ma*] antwoordt da>op 9 de #c;e r$e sle*ts 9 ov]dra*telke taal3 m5 moet zn gevoel zoo wd mogelk voor de w]eld als geheel ontsluit51 alles 9 het e5e en het e5e 9 alles bes*\w51 al het bzond]e opvatt5 als e5e op5b>+ van het one9dige enz4 ,dit alles zegt niet veel2 het s*nt1 dat t5 slotte i$] gevoel religieus is1 hetwelk door het w]eldgeheel wordt opgewekt en ons de hoog/e e5heid op5ba>t4 ,9 elk geval is het religieus gevoel niet duidelk teg5ov] het ae/hetis*e begr5sd4 ,9 de ,glaub5slehre treff5 we 9 d5 grond d] zaak dezelfde opvatt+ aan4 ,ook hi] is de vroomheid gevoel #c1 en wel vol/rekt afhankelkheidsgevoel #d4 ,ma> er is to* e5 dubbel v]s*il4 ,9 de ,r$5 0 ,god het geheel1 9 de ,glaub4 is ,h de absolute causaliteit d] w]eld2 di5ov]e5kom/ig 0 het gevoel da> z9 voor het one9dige1 en hi] onmiddellk zelfbewu/zn en vol/rekte afhankelkheid4 ,god krgt hi] me] e5 eig51 van de w]eld ond]s*eid5 be/aan1 en de religie da>om ook e5 eig51 van het gevoel voor de w]eld1 ond]s*eid5 inh\d4 ,er is dus e5ige to5ad]+ tot het !isme te bespeur54 ,ma> de grondg$a*te is to* 9 zoov] dezelfde1 als ,god niet transc5d5t g$a*t wordt bov5 ma> alle5 imman5t 9 de w]eld1 en het orgaan voor het goddelke niet is de r$e1 het gewet5 enz4 ma> het gevoel4 ,deze opvatt+ d] religie is niet alle5 door sommige ,v]mittelung/heolog51 z het ook met wzig+ ov]g5om51 ma> wordt 9 beg9sel gevond5 b all51 die naa/ de me*anis*e nog e5e ae/hetis*e w]eldbes*\w+ tra*t5 op te b\w5 en da>9 de religie opnem5 ( zelfs geheel lat5 opgaan4 ,lange ,ges*4 des ,mat]4 ,s4 #hcj zegt1 dat de k]n d] religie be/aat1 niet 9 e5e le] ov] ,god enz41 ma> 9 de v]heff+ des gemo$s bov5 de w]kelkheid en 9 de ,ers*affung e9] ,heima? d] ,gei/]4 ,bov5 de w]eld d] feit51 die ,welt des ,sei5d51 b\wt de m5s* door zne phantasie e5e ,welt d] ,w]!1 e5e ,welt d] ,di*tung4 ,pi]son1 ,e5e lev5sbes*\w+1 huldigt e5e d]gelke ideaalvorm+2 het gevoel des m5s*51 van buit5 opgewekt1 s*ept uit de voor/ell+51 die het v]/& uit de z9lk wa>neemb>e w]eld v]krgt1 religieuse1 e?is*e1 ae/hetis*e ideal51 die wel ge5 onafhankelk van ons be/a&e realiteit5 ma> to* van groote wa>de zn voor ons lev51 bl4 #aac-agi4 ,opzoom] nam zelfs e5 afzond]lk religieus gevoel aan en zag da>9 de bron d] religieuse voor/ell+51 ,de weg d] wet5s*ap1 e5 h&boek d] logika #ahea #ae4 ,de ,godsdi5/ bl4 #abf-adj4 ,het wez5 d] k5nis1 le]boek d] logica #ad4 ,rauw5h(f a*t het wez5 d] religie wel geleg5 9 het gelo( aan e5e z$elke w]eldorde ma> s*rft to* d5 vorm d] religie1 v]e]+ van e5 p]soonlk ,god1 toe aan de phantasie4 ,cf4 ook ,guyau1 ,l'irreligion de l'av5ir1 ,p>is1 ,alcan1 #ahhg4 ,dr4 ,r4 ,ko*1 ,natur und ,m5s*5gei/1 ,b]l9 #ahia enz4 #ad4 ,ook b deze opvatt+ is het zond] teg5spraak1 dat het gevoel 9 de religie e5e belangrke plaats inneemt4 ,religieuse voor/ell+5 op zi* zelve en zond] me] zn nog ge5 religie2 e]/ dan ont/aat deze1 wanne] de m5s* tot het object di] voor/ell+5 9 e5e w]kelke1 p]soonlke relatie tre$t4 ,en zulk e5e p]soonlke v]h\d+ tot ,god kan niet &]s dan inw]k5 op het gevoel2 z laat d5 m5s* niet k\d en onv]s*illig1 ma> ro]t hem tot 9 het diep/e van zn gemo$2 z wekt 9 hem e5 /]k gevoel van lu/ en onlu/ en kweekt e5e gans*e reeks van a&o5+51 s*uldbewu/zn1 sm>t1 b]\w1 le$wez51 droefheid1 vreugde1 blds*ap1 v]tr\w51 vr$e1 ru/ enz4 ,de religie maakt de diep/e en te$]/e a&o5+5 wakk] 9 het m5s*elk h>t4 ,ge5 ma*t is er1 die diep]1 algeme5]1 /]k] aangrpt en ro]t4 ,alle deze door de religieuse voor/ell+5 opgewekte a&o5+51 gev5 aan de religie w>mte1 innigheid1 lev51 kra*t1 9 teg5/ell+ met de doodigheid van het intellectualisme en de k\dheid van het moralisme4 ,het h>t is het c5trum d] religie4 ,ma> da>om is het gevoel nog niet de e5ige religieuse functie1 niet de e5ige zetel en bron d] religie4 ,het gevoel1 hi] g5om5 niet als e5 afzond]lk v]mog51 wat het niet is1 ma> als het geheel d] h>t/o*t5 en a&o5+51 is uitt]a>d passief2 het reage]t alle5 op datg5e1 wat door het bewu/zn er m$e 9 aanrak+ wordt gebra*t1 en wordt dan tot e5 gevoel van lu/ ( onlu/4 ,het heeft niets 9 zi*zelf en br5gt niets uit zi*zelf voort1 ma> beoordeelt de d+51 de voor/ell+51 die van buit5 kom51 alle5 da>na> ( ze aang5aam ( onaang5aam zn4 ,op zi*zelf is het gevoel1 is elke a&o5+ no* go$ no* kwaad1 no* wa> no* onwa>4 ,dit zn kategorien niet eig5lk van de a&o5+51 ma> van de voor/ell+54 ,van de a&o5+5 kunn5 ze alle5 gebruikt word51 inzoov] deze door w>e ( onw>e voor/ell+5 word5 opgewekt1 en door go$e ( kwade wilsri*t+5 word5 begeleid4 ,9 de religie is da>om ook niet het gevoel1 ma> het gelo(1 de religieuse voor/ell+1 het e]/e2 ma> dat gelo( w]kt dan ook 9 op het gevoel4 ,wanne] e*t]1 gelk b ,s*lei]ma*]1 het gevoel van het gelo(1 van de religieuse voor/ell+ wordt losgemaakt en tot eig5 en e5ige bron en zetel van de religie wordt gemaakt1 dan v]lie/ het gevoel zne qualiteit1 wordt het geheel onafhankelk van de kategorie van wa> en onwa>1 van go$ en kwaad1 en is eig5lk elk gevoel als zoodanig re$s religieus1 wa>1 go$ en s*oon4 ,en dat 0 de s*romelke f\t van heel de romantiek4 ,natuurlk ligt dan ook de dwal+ voor de h&1 om het religieus gevoel te v]w>r5 en te v]e5zelvig5 met het z9nelk en met het ae/hetis* gevoel4 ,uit de hi/orie is aan i$] de v]wants*ap en de ov]gang bek5d van religieuse en z9nelke liefde4 ,ma> ev5 geva>lk is de v]m5g+ van religieus en ae/hetis* gevoel1 van godsdi5/ en kun/4 ,beide zn wez5lk ond]s*eid54 ,religie is lev51 w]kelkheid2 de kun/ is ideaal1 s*n4 ,de kun/ kan de klove niet demp5 tuss*5 ideaal en w]kelkheid4 ,z heft ons wel e5 oog5blik bov5 de w]kelkheid1 en doet ons lev5 9 het rk d] ideal54 ,ma> dit heeft alle5 plaats 9 de phantasie4 ,de w]kelkheid blft er dezelfde om4 ,de kun/ toont ons wel 9 de v]te het rk d] he]lkheid1 ma> z br5gt er ons niet 9 en maakt er ons ge5 burg]s van4 ,z v]zo5t niet onze s*uld1 z droogt niet onze tran51 z troo/ ons niet 9 lev5 en /]v54 ,z maakt het ,dort niemals ,hi]4 ,dat doet de religie alle54 ,z is en geeft realiteit4 ,z s*5kt lev5 en vr$e4 ,z pone]t het ideaal als wa>a*tige w]kelkheid en maakt er ons deelg5oot van4 ,da>om kan het ae/hetis* gevoel nooit het religieus gevoel1 de kun/ nooit de religie v]vang54 ,wel /aan beide 9 v]b&4 ,religie en kun/ zn van d5 aanvang af nauw v]bond5 gewee/2 het v]val d] e5e bra*t dat d] &]e m$e2 de laat/e drfkra*t d] kun/ lag 9 de religie4 ,cf4 ,g4 ,portig1 ,religion und ,kun/ 9 ihrem geg5seitig5 ,v]hltniss1 ,is]lohn #ahgi-'hj4 ,i #e4 #he4 #ij4 #bbe enz4 ,pauls51 ,sy/em d] ,e?ik1 ,b]l91 ,h]tz #ahhi ,s4 #dcd f4 ,9 de religie1 bepaald ook 9 d5 cultus1 heeft de phantasie ha> re*t en ha> wa>de4 ,beim religis5 ,process i/ all]d+s au* die ,phantasie be!iligt1 ab] ni*t als ,erzeug+spr9cip1 sond]n nur als ,belebungspr9cip4 ,die ,e9bildungskraft kan imm] nur b]eits gegeb5e ,/(fe und ,triebe ge/alt51 ab] nie kan sie die ,religion selb/ er/ s*aff51 ,nitzs*1 ,lehrb4 d] ev4 ,dogm4 #ia4 ,ma> de ,s*aubhne is all]m9/ voor moralis*e ,an/alt 7,s*ill]7 ges*ikt4 ,het !at] kan de k]k en ,less+s ,na?an d5 ,bbel niet v]vang5 7,/rauss74 ,ideal5 en s*epp+5 d] phantasie zn ge5 v]go$+ voor de realiteit1 die de religie bi$t4 ,het religieus gevoel1 hoe innig en diep het ov]ig5s ook zn moge1 is dan alle5 zuiv]1 wanne] het door w>e voor/ell+5 opgewekt wordt1 ,h>tmann1 ,religionsphilosophie ,,ii #bg-ee4 ,s4 ,hoek/ra1 ,godsdi5/ en ,kun/ #ahei4 ,lam]s1 ,wet5s*ap v4 d4 godsd4 ,,ii #afd v4 ,nitzs*1 ,lehrb4 d] ev4 ,dogm4 ,s4 #ig f4 #ae4 ,resultaat is d]halve1 dat de religie niet tot n van 's m5s*5 v]mog5s bep]kt is1 ma> d5 gans*5 m5s* omvat4 ,de v]h\d+ tot ,god is e5 totale en c5trale4 ,w moet5 ,god liefhebb5 met geheel ons v]/& en met geheel onze ziel en met al onze kra*t51 enz4 ,jui/ wl ,god ,god is1 eis*t h ons geheel op1 na> ziel en li*aam1 met alle v]mog5s en 9 al onze relatin4 ,wel is er orde ook 9 deze v]h\d+ van d5 m5s* tot ,god4 ,ook hi] be/aat en w]kt i$]e faculteit 9 d5 m5s* na> ha> eig5 a>d4 ,de k5nis is het e]/e2 ge5 re*te di5/ van ,god zond] re*te k5nis4 ,ignoti nulla cupido4 ,onbek5d is onbem9d4 ,die tot ,god gaat1 moet geloov51 dat ,h is en e5 beloon] d]g55 die ,hem zoek51 ,hebr4 #aa3f4 ,het gelo( is uit het gehoor1 ,rom4 #aj3ac1 #ad4 ,de ,heid55 kwam5 tot afgod] en ong]e*tigheid1 omdat ze ,god niet 9 erk5t5is hield51 ,rom4 #a3ah v4 ,ma> die k5nisse ,gods dr+t door 9 't h>t en wekt da> all]lei a&o5+5 van vreeze en hope1 droefheid en vreugde1 s*uldgevoel en v]gev+1 ell5de en v]loss+1 gelk ze heel de ,s*rift door1 bov5al 9 de psalm51 ons word5 geteek5d4 ,en door het h>t he5 w]kt ze w$] op d5 wil2 het gelo( op5ba>t zi* 9 de liefde1 9 de w]k51 ,jak4 #a3bg4 #a ,joh4 #a3e-g4 ,rom4 #b3aj1 #ac4 ,gal4 #e3f4 #a ,cor4 #ac1 enz4 ,ho(d1 h>t en h& word5 gelkelk1 s*oon i$] op zne wze1 door de religie 9 beslag g5om52 z neemt d5 gans*5 m5s*1 ziel en li*aam1 9 ha> di5/4 ,da>om komt de religie ook met alle &]e ma*t5 d] cultuur 9 aanrak+1 inzond]heid met wet5s*ap1 z$elkheid en kun/4 ,pr\dhon zei e5maal3 il e/ tonnant1 qu'au fond de t\tes les *oses n\s retr\vons la ?ologie4 ,ma> ,donoso ,cortes heeft da>op t]e*t geantwoord3 dans ce fait il n'y a ri5 d'tonnant que l'tonnem5t de ,mr4 ,pr\dhon4 ,de religie als ,v]h\d+ tot ,god w/ de plaats aan1 wa>9 de m5s* teg5ov] alle &]e s*epsel5 /aat4 ,z bevat dogma1 wet en cultus en /aat da>om met wet5s*ap1 z$elkheid en kun/ 9 nauw v]b&4 ,ze omvat d5 gans*5 m5s*1 9 zn d5k51 gevoel5 en h&el51 9 zn gans*e lev51 ov]al en t5 all5 tde4 ,er valt niets buit5 de religie4 ,z breidt ha> ma*t uit ov] heel d5 m5s* en de m5s*heid1 ov] gez9 en maats*app en /aat4 ,z is de grondslag van het w>e1 het go$e en s*oone4 ,z br5gt e5heid1 sam5hang1 lev5 9 w]eld en ges*i$5is4 ,uit ha> nam5 wet5s*ap1 z$e en kun/ ha> oorsprong2 tot ha> ke]5 ze we] en v9d5 ze ru/4 ,z is het beg9 en het e9de1 de ziel van alles1 het hoog/e en diep/e4 ,wat ,god voor de w]eld is1 dat is de religie voor d5 m5s*1 ,/aud5mai]1 ,encyklopdie d] !ol4 ,wiss4 #ahcd ,s4 #aad f4 #adf4 ,en to* is ze van alle ma*t5 d] cultuur ond]s*eid5 en bewa>t ze teg5ov] die alle h>e zelf/&igheid4 ,de religie is c5traal1 wet5s*ap1 z$e en krui/ zn p>tieel4 ,de religie omvat d5 gans*5 m5s*1 ma> wet5s*ap1 z$e1 kun/ wortel5 9 de v]s*ill5de v]mog5s van v]/&1 wil en gemo$4 ,de religie b$oelt niets m9d] dan eeuwige zaligheid 9 de geme5s*ap met ,god2 wet5s*ap1 z$e en kun/ zn tot de s*epsel5 bep]kt en will5 dit lev5 v]rk5 door het w>e en go$e en s*oone4 ,zoo is dan de religie met niets gelk te /ell52 z neemt 9 't lev5 en de ges*i$5is d] m5s*heid e5e eig5e en zelf/&ige1 e5e e5ige en allesbehe]s*5de plaats 94 ,ha> onmisba>heid kan zelfs da>uit word5 bewez51 dat de m5s* op hetzelfde oog5blik dat h de religie als e5 waan v]w]pt1 to* e5 ( &] creatuur we] maakt tot zn ,god1 en op &]e wze v]go$+ zoekt voor zne religieuse behoefte1 9 d5 di5/ d] m5s*heid 7,comte71 9 z$elk idealisme 7,salt]71 9 ideaalvorm+ 7,lange1 ,pi]son71 9 spiritisme1 !osophie 7,mad4 ,blavatzky1 ,mrs4 ,besant71 ( 9 &]e religies zooals het ,buddhisme1 ,mohamm$anisme enz4 ,cf4 ,h4 ,drusk[itz1 ,mod]ne ,v]su*e e9es ,religions]satzes4 ,heidelb]g #ahhf4 ,id4 ,zur neu5 ,lehre4 #ahhh4 ,c4 ,oorsprong d] religie4 #af4 ,van d5 oorsprong d] religie is er nog ev5m9 als van di5 d] taal e5e bevr$ig5de v]kl>+4 ,de afleid+ d] religie uit vrees1 uit prie/]b$rog1 uit onkunde1 is nog wel altd 9 sommige a!i/is*e kr+5 gangba>1 ma> v9dt to* ge5e wet5s*appelke v]d$ig+4 ,d>w91 de ,af/amm+ des m5s*51 v]t4 door ,dr4 ,h>togh ,heys van ,z\teve5 #c;e dr4 #ahhd ,i p4 #abg v4 zoekt de religie 9 kiem1 embryonis*1 re$s b de di]51 9 de liefde bv4 welke e5 hond gevoelt voor zn mee/]1 en die gepa>d gaat met e5 gevoel van ond]ges*ik!id en vrees4 ,ma> deze analogie gaat om v]s*ill5de r$55 niet op4 ,voore]/ wet5 w van het inw5dig1 psy*is* lev5 d] di]5 we9ig af2 v]d] is godsdi5/ altd v]bond5 met v]e]+1 cultus1 en e5e godsdi5/ige h&el+1 zooals geb$1 (f] enz4 komt b de di]5 niet voor2 en voorts zn er 9 de di]5 ongetwfeld zek]e eig5s*app5 van tr\w1 aanhankelkheid enz41 ma> deze mak5 to* nog ev5m9 de religie uit1 als diezelfde eig5s*app5 ond] m5s*5 teg5ov] elk&] re$s religie zn2 het eig5lk object d] religie1 e5e bov5z9lke ma*t1 is aan de di]5 geheel onbek5d4 ,het blft da>om vooralsnog b het woord van ,lactantius1 ,in/it4 div4 #g1 #i religio e/ pa5e sola1 quae hom9em disc]nit a brutis1 cf4 ,hegel1 ,vorlesung5 b] die ,religion ,i #bjg4 ,abr4 d4 ,a4 v4 d4 ,hoev51 ,de godsdi5/ het wez5 van d5 m5s*4 #ahdh4 bl4 #bi v4 ,h>tmann1 ,religionsphil4 ,i ,s4 #c-aa4 ,saussaye1 ,lehrb4 d4 ,relig4 ges*4 ,i #aj f4 ,lam]s1 ,wet4 v4 d4 godsd4 ,,ii #aej v4 ,hoek/ra1 ,wsg4 godsdi5/le] ,i #a v4 ,de v]kl>+ d] religie uit het animisme1 ,e4 ,b4 ,tylor1 ,primitive ,culture #ahgb1 uit het feticisme1 ,fr4 ,s*ultze1 ,d] ,fetis*ismus1 e9 ,beitrag zur ,an?ropologie und ,religionsges*i*te #ahga1 en uit de v]e]+ d] voor\d]s1 ,h4 ,sp5c]1 ,ecclesia/ical ,in/itutions1 be+ "p ,,vi ( ! pr9ciples ( sociology1 ,lond5 #ahhf1 #ehc etc4 gaat uit van de geheel willekeurige ond]/ell+1 dat de laag/e vorm5 van religie de primitieve zn1 en h\dt begeleid5de v]s*nsel5 van de religie voor ha> wez54 ,ook de pog+ van ,max ,mll]1 bv4 9 zn ,de oorsprong en de ontwikkel+ van d5 godsdi5/ nagegaan 9 d5 godsdi5/ van ,indi1 ,utre*t #ahgi1 om d5 godsdi5/ af te leid5 uit het gevoel van het one9dige1 heeft t]e*t we9ig +ang gevond52 de wa>nem+ van het e9delooze 9 de natuur leidt imm]s op zi*zelf en zond] me] nog vol/rekt niet tot het begrip van het one9dige en nog veel m9d] tot de v]e]+ van d5 ,one9dige1 van ,god4 ,ev5 onaannemelk is de hypo!se1 welke d5 oorsprong d] religie zoekt 9 d5 causaliteitsdrang1 9 de behoefte des m5s*5 aan e5e v]kl>+ van w]eld en lev51 cf4 ,pes*el1 ,vlk]kunde #ahha ,s4 #bdd f4 ,voigt1 ,fundam5taldogm4 #ahgd ,s4 #id f41 want religie is 9 we]wil van alle v]wants*ap ess5tieel van metaphysica en philosophie v]s*ill5d en beantwoordt aan geheel &]e behoeft5 van d5 m5s*4 ,en e9delk zn er ook we9ig5 me]1 die met ,cic]o de nat4 deor4 #a1ae4 #b1e4 ,sextus ,emp4 #i1ah en de optimi/is*e rationali/5 d] vorige eeuw de religie lat5 ont/aan uit de k9d]lke poezie1 het dankba> gevoel1 de naieve vreugde1 welke b d5 ons*uldig5 natuurm5s* w]d5 opgewekt door de he]lke en zeg5rke natuur1 en die hem opleidd5 tot de erk5n+ en v]e]+ van e5 bov5natuurlk wez51 hetwelk dat alles s*onk1 cf4 nog ,pfleid]]1 ,relig4 phil4 ,,ii #bd f42 de wet5s*ap ziet teg5woordig 9 die s*ild]+ van de ons*uld d] natuurm5s*5 en van de s*oonheid en weldadigheid d] natuur niets &]s dan e5e poetis*e idylle4 ,de w]kelkheid toont ons ov]al e5 moeielk5 /ruggle = life4 ,da>om he]s*t er ?ans dan ook e5e gans* &]e voor/ell+ ov] d5 oorsprong d] religie4 ,de natuur /aat m5igmaal v&ig teg5 d5 m5s* ov]4 ,z heeft het met ha> /orm5 en onw$]s1 met ha> v]z5g5de hitte en sn]p5de k\de1 met ha> wo$5de kra*t5 en onbeteugelde elem5t5 op het be/aan en het lev5 van d5 m5s* toegelegd4 ,h ziet zi* voortdur5d v]pli*t1 om teg5ov] ha> zn lev5 te bes*]m51 zn be/aan te h&hav54 ,ma> h is zwak en ma*teloos4 ,en zoo roept h dan 9 het bange conflict tuss*5 zi*zelf en de natuur1 tuss*5 zelf- en noodgevoel1 e5e onzi5lke ma*t te hulp1 die bov5 de natuur /aat en hem help5 kan 9 d5 /rd4 ,de m5s* wil gelukkig zn1 ma> h is het niet en kan het ook door eig5 kra*t niet word52 da>om tra*t h 9 d5 godsdi5/ al die p]soonlke ma*t5 gun/ig voor zi* te /emm51 welke na> zne voor/ell+ 9 de natuurv]s*nsel5 aanwezig zn4 ,deze v]kl>+ van d5 godsdi5/ heeft het eig5a>dige1 dat z de religie laat ont/aan niet uit !oretis*e ma> bepaald uit practis*e motiev52 niet uit voor/ell+51 ma> uit a&o5+5 van vrees1 ang/1 noodgevoel enz4 ,z is 9 zoov] e5 t]ugke] tot het primus 9 orbe deos fecit timor van ,petronius4 ,voorts wordt z re$s aangetr(f5 b ,hume1 cf4 ,/ud4 u4 ,krit4 #ahij1 #btes ,heft ,s4 #bde1 en 9 het ,sy/me de la nature1 cf4 ,/ckl1 ,ges*4 d] neu]5 ,philos4 #ahhc ,i #chf1 ma> is vooral 9 d5 nieuw]5 td 9 ze] wd5 kr+ aang5om5 als de be/e oploss+ van de vraag na> d5 oorsprong d] religie4 ,to* komt z niet b all5 9 d5zelfd5 vorm voor4 ,sommig5 zegg51 dat de godsdi5/ ont/ond uit d5 ,selb/]haltung/rieb 9 het algeme52 de m5s* wil 9 d5 godsdi5/ e5ig go$ deela*tig word51 welk go$ dit ook z1 e5 z9nelk1 physis*1 egoi/is* go$ ( ook e5 z$elk1 gee/elk go$2 h wil 9 n woord e5 gelukkig lev51 bevrd+ van physis* ( ook van e?is* kwaad4 ,zoo ,w4 ,b5d]1 ,das ,wes5 d] ,religion und die ,grundgesetze d] ,kir*5bildung ,bonn #ahhf4 ,ed4 ,zell]1 ,ursprung u4 ,wes5 d] ,religion 7,vortrge und ,abh&lung51 ,,ii #ahgg ,s4 #a-hc74 ,j4 ,kaftan1 ,das ,wes5 d] *ri/l4 ,religion1 ,basel1 ,bahnmai] #ahha4 ,s4 #ch f4 ,h4 ,siebeck1 ,lehrb4 d] ,religionsphilos4 #ahic ,s4 #eh f4 ,&]5 zoek5 d5 oorsprong d] religie bepaald 9 de e?is*e ,selb/behauptung1 9 het h&hav5 des m5s*5 van zne z$elke vrheid en wa>de teg5ov] de noodw5digheid en d5 dwang d] physis*e w]eld4 ,kant po/ule]de op deze wze re$s op grond van 's m5s*5 z$elke natuur het be/aan van e5 ,god1 die de w]eld d] noodw5digheid di5/ba> mak5 kon aan die d] vrheid1 de natuurwet aan de z$ewet1 de physis aan d5 e?os4 ,en op dezelfde wze r$5e]5 ,rits*l1 ,die *ri/l4 ,lehre von d] ,re*tf4 u4 ,v]shnung1 #b;e ,aufl4 ,,iii #ahhc ,s4 #ahf4 ,w4 ,h]rmann1 ,die ,religion im ,v]hltniss zum ,welt]k5n5 und zur ,sittli*keit1 ,halle1 ,niemey] #ahgi4 ,s4 #bfg f4 cf4 ook ,rauw5h(f1 ,wsbeg4 v4 d4 godsd4 #id v4 ,e9delk zn er ook nog1 die 9 de religie niet alle5 e5 e?is* ma> ook e5 my/is* elem5t erk5n51 en die ha> da>om niet m9 ( me] 9 e5e vre wilsdaad ma> 9 de natuur van d5 m5s* gegrond a*t52 de m5s* zoekt volg5s dez5 9 d5 godsdi5/ wel zek] e?is*e ,selb/behauptung1 ma> to* ook nog iets &]s en me]1 n4l4 geme5s*ap met1 lev5 9 ,god1 en da>door jui/ ook vrheid teg5ov] de w]eld2 de religie is all]e]/ e5e v]h\d+ tot ,god1 en da>na tot de w]eld4 ,zoo ,pfleid]]1 ,religionsphilosophie1 #b;e ,aufl4 ,b]l9 #ahhc4 ,,ii #bh f4 ,id4 ,grundriss d] *ri/l4 ,glaub5s- und ,sitt5lehre4 #c;e ,aufl4 ,b]l91 ,reim] #ahhf #aj4 ,lipsius1 ,lehrb4 d] ev4 prot4 ,dogm4 #b;e ,aufl4 #ahgi #ah4 ,nitzs*1 ,lehrb4 d] ev4 ,dogm4 ,s4 #ii f4 #ag4 ,to* kan deze v]kl>+ van d5 godsdi5/1 hoe algeme5 ook aang5om51 niet bevr$ig54 ,t5 e]/e blft hi] de ,godsidee onv]kla>d4 ,gewoonlk zegt m51 dat de onontwikkelde1 k9d]lke natuurm5s* tuss*5 het p]soonlke en onp]soonlke ge5 ond]s*eid maakt1 de kra*t5 9 de natuur zi* d5kt na> analogie van zi*zelf en alle d+5 door ziel51 gee/5 bewoond a*t4 ,grondslag en ond]/ell+ voor de religie is dan de zoog5aamde animi/is*e w]eldbes*\w+4 ,ma> voore]/ is het ze] onwa>s*nlk1 dat het voor de h& ligg5d ond]s*eid tuss*5 p]soonlke wez5s en onp]soonlke d+5 aan de e]/e m5s*5 onbek5d is gewee/4 ,v]volg5s is het gelo( aan ziel5 en gee/51 die 9 de natuurv]s*nsel5 won5 en w]k51 op zi*zelf nog ge5 religie2 religieus object word5 deze ziel5 ( gee/5 e]/ dan1 wanne] het begrip van het goddelke erop ov]gebra*t wordt4 ,er moet 9 d5 m5s* e5 zek] besef van de godheid word5 aang5om51 om de ziel5 en gee/51 die h aanwezig da*t 9 de kra*t5 d] natuur1 te kunn5 mak5 tot voorw]p van zne religieuse v]e]+4 ,wel tra*t de psy*ologis*e me?ode de orde om te ke]52 de natuurm5s* heeft volg5s ha> zi* e]/ tot e5e ( &]e p]soonlk g$a*te natuurkra*t 9 e5e religieuse v]h\d+ geplaat/1 en lat] da>uit het begrip van het goddelke geab/rahe]d1 ,h>tmann1 ,religionsphil4 ,i #ae4 ,ma> 9 elk geval gaat het zoo niet toe b de hi/oris*e m5s*52 all5 ontvang5 e]/ door ond]ws en opvo$+ het begrip d] ,godheid en ontwikkel5 op grond da>van e5e religieuse v]h\d+4 ,en er is ge5 enkel bews1 dat het b de e]/e m5s*5 &]s toegegaan is ( ook &]s toegaan kon4 ,e5e religieuse v]h\d+ tot e5e ( &]e ma*t ond]/elt altd re$s de ,godsidee2 en deze blft b de bov5g5oemde me?ode onv]kla>d4 ,da>b komt1 dat ook het ont/aan d] religie 9 subjectiev5 z9 b deze psy*ologis*e analyse onbegrpelk blft4 ,laat het gelo( aan p]soonlke wez5s 9 de natuur gegev5 zn2 ma> wa>om is en vooral wanne] wordt het zoek5 van e5ig z9nelk ( z$elk go$ b die wez5s tot religie8 ,religie ont/aat er to* e]/ dan1 wanne] niet 9 het algeme5 hulp wordt gevraagd1 gelk m5s*5 die ook b elk&] en 9 de kun/ en de wet5s*ap zoek51 ma> wanne] op e5e gans* bzond]e wze gelo(1 v]tr\w51 besef van afhankelkheid t5 opzi*te van e5e onzi5lke goddelke ma*t 9 het h>t wordt gewekt4 ,religie ond]/elt altd e5e zek]e ond]s*eid+ tuss*5 ,god en w]eld1 tuss*5 de ma*t van e5 wez5 bov5 en de ond]ges*ikte kra*t5 9 de natuur4 ,wel kan dan die goddelke ma*t als inwon5de 9 de natuurv]s*nsel5 word5 g$a*t1 ma> object van de religieuse v]e]+ is to* nooit de natuurkra*t 9 zi*zelve ma> het goddelk wez51 dat 9 ha> zi* op5ba>t en w]kt4 ,het groot/e bezwa> teg5 de bov5 g5oemde v]kl>+ ligt e*t] hi]91 dat ,god b ha> niets &]s wordt dan e5 help] 9 d5 nood1 e5 wez51 wi5s be/aan is uitg$a*t om d5 m5s* e5 ( &] go$ te v]s*aff54 ,de godsdi5/ wordt e5 middel1 om de z9nelke ( z$elke1 ma> altd to* ego/is*e behoeft5 van d5 m5s* te bevr$ig54 ,egosme is de bron en de oorsprong d] religie gewee/1 ,h>tmann1 ,religionsphil4 ,i #bg4 ,de e]/e vorm1 wa>9 deze v]kl>+ van d5 oorsprong van d5 godsdi5/ bov5 w]d we]gegev51 spreekt dit duidelk en onv]hol5 uit4 ,b d5 twe$5 vorm wordt de godsdi5/ niet uit z9nelke ma> z$elke behoeft5 afgeleid2 de ,godheid is ge5 product van eudaemoni/is*e w5s*5 ma> po/ulaat d] practis*e r$e4 ,e*t] geeft dit 9 het wez5 d] zaak we9ig v]s*il4 ,het subjectieve en ego/is*e uitgangspunt wordt niet ov]wonn52 ,god blft e5 di5a> van d5 m5s*4 ,de d]de vorm tra*t dit egosme te v]md51 door 9 de religie e5 my/iek elem5t te erk5n5 en alzoo ,god te mak5 tot het re*t/reeks*e object van de religieuse v]e]+2 ma> ook hi] is deze my/iek er lat] bgekom51 z is niet het beg9sel en de oorsprong d] religie gewee/4 ,b de bov5g5oemde v]kl>+1 9 welk5 vorm z ook wordt voorg$rag51 /aat de m5s* altd e]/ 9 v]h\d+ tot de w]eld2 en uit het conflict met die w]eld wordt de religie en de ,godsidee gebor54 ,god komt dus op de d]de plaats te /aan2 ,h wordt e5 ,wuns*wes51 e5 product van 's m5s*5 egosme1 e5 hulpmiddel 9 d5 /rd teg5 de natuur4 ,de v]wants*ap van al deze v]kl>+5 met die van ,feu]ba* spr+t duidelk 9 het oog4 ,ma> wa>om1 zoo kan er gevraagd word51 /elt de m5s* met de 9 de natuur aanwezige kra*t5 zi* niet tevr$58 ,wa>om zoekt h niet 9 wet5s*ap1 kun/1 nv]heid enz41 9 al de factor5 d] cultuur1 de hulp1 die h 9 d5 /rd teg5 de natuur behoeft8 ,hoe is het te v]kl>51 dat de m5s* aan de god51 s*epp+5 van zn w5s*51 geloov5 blft1 ook wa> z zoo m5igmaal hem teleur/ell5 en ov]lat5 aan eig5 lot8 ,vanwa> dat h alles1 ook het di]ba>/e dat h heeft1 aan zne god5 t5 (f] br5gt en niets te ko/ba> a*t voor hunne v]e]+8 ,hoe komt het e9delk1 dat h de god5 di55 blft1 ook als door &]e middel5 en weg5 zne he]s*app ov] de natuur zi* ga&eweg uitbreidt8 ,indi5 de bov5g5oemde v]kl>+ van d5 oorsprong d] religie de jui/e is1 dan boet z teg5ov] kun/ en wet5s*ap h>e zelf/&igheid 9 en is ha> e9de b]eikt1 zoodra de m5s* op &]e wze zi* r$d5 kan4 #ah4 ,ma>1 afg$a*t van deze speciale bezw>51 er is teg5 de me?ode zelve1 wa>na> de oorsprong d] religie ond]zo*t wordt1 ern/ige b$5k+4 ,wat wil het zegg51 dat het ont/aan d] religie wet5s*appelk moet word5 v]kla>d8 ,het kan niet b$uid51 dat de godsdi5/ van d5 e]/5 m5s* ( van de e]/e m5s*5 hi/oris* wordt nagevors*t4 ,want de hi/orie d] godsdi5/5 laat ons hi] volkom5 9 d5 /eek2 de hi/oris*e me?ode is onbruikba>4 ,de godsdi5/vorm5 d] laag/e1 wilde volk5 voor de oorspronkelke te h\d52 da>toe ontbreekt1 gelk ook me] en me] wordt +ezi51 alle re*t4 ,de me?ode kan dus ge5 &]e dan de psy*ologis*e zn1 en deze kan uitt]a>d het nooit v]d] br5g5 dan tot e5e hypo!se1 die aannemelk s*nt en b gebrek aan bet] e5 td lang 9 e5e algeme5e in/emm+ zi* v]heug5 mag4 ,ma> welke is de vraag1 die deze psy*ologis*e me?ode b het zoek5 na> d5 oorsprong d] religie zi* /elt8 ,to* ge5 &]e dan deze3 uit welke oorzak5 en kra*t5 9 d5 m5s* ( 9 de m5s*heid is de religie voortgekom58 ,er moet dus na> dat punt word5 gezo*t1 wo no* ni*t religise ,leb5skrfte des ,m5s*5 zu dem ,leb5skeim d] ,religion si* v]b9d58 ,hol/51 b ,rauw5h(f #ej4 ,hypo!tis* moet dus e5 m5s* word5 aang5om51 zoo onontwikkeld en b>ba>s*1 dat er van religie b hem nog ge5 sprake is4 ,e5 oorspronkelk1 +es*ap5 sem5 religionis mag op dit /&punt niet word5 erk5d4 ,want dan is dit oorspronkelk gevoel1 ( hoe m5 het &]s noem5 wil1 e5 wet5s*appelk onv]kla>d iets1 e5e soort my/ieke op5b>+1 e5e ond]/ell+ re$s van datg5e wat m5 zoekt te v]kl>51 ,dr4 ,bru9+1 ,gids ,juni #ahhd4 ,de psy*ologis*e me?ode eis*t dus1 dat de religie v]kla>d wordt uit factor5 9 d5 m5s*1 die op zi* zelve niet religieus zn1 ma> die door zek]e v]b9d+1 ond] inw]k+ d] natuur van buit51 de religie do5 ont/aan4 ,ma> zulk e5 godsdi5/looze m5s* is e5 puur ,g$ank5d+1 e5e ev5 le en l$ige ab/ractie als de natuurm5s* van ,r\sseau en van de aanhang]s van het contrat social2 9 de w]kelkheid heeft h nimm] be/aan4 ,de godsdi5/ zelve wordt zoo geheel e5 product van het toeval1 ev5als de moraal b ,d>w94 ,e5 bloot toeval01 zegt ,pr(4 ,rauw5h(f #ig1 cf4 #aic1 #bej1 #bfc kon er d5 m5s* toe br5g51 om e5 ( &] d+ uit de natuur tot e5 god voor zi* te mak54 ,e5e &]e v]b9d+ van de factor51 en er w>e nimm] religie gewee/4 ,da>mee v]lie/ de religie ha> zelf/&ige plaats1 ha> algeme5heid en noodzakelkheid2 zelfs ha> wa>de en ha> re*t zn dan niet me] te h&hav54 ,want het is niet wa>1 wat ,zell]1 ,vortrge und ,abh&l4 ,,ii #eg f4 bewe]t1 dat de wa>de d] religie onafhankelk is van de wze van ha> ont/aan2 indi5 de oorsprong d] religie toevallig is1 v]lie/ z d5 va/5 grondslag1 wa>op z ru/5 moet4 ,en ook ha> re*t van be/aan wordt dan op ern/ige wze b$reigd4 ,want indi5 de religie zoo wordt v]kla>d1 dat het be/aan ,gods da>b 9 het geheel niet behoeft te word5 aang5om51 dan is z1 ook al w>e ha> ont/aan psy*ologis* e5e noodzakelkheid1 metaphysis* to* niets &]s dan e5e absurditeit4 ,de psy*ologis*e me?ode tra*t ind]daad de religie te begrp5 zond] het be/aan ,gods4 ,de m5s* is l\t] natuurwez51 natuurproduct4 ,h is het1 die door all]lei om/&igh$5 geleid wordt tot de religie en de ,godsidee voortbr5gt4 ,god s*ept d5 m5s* niet1 de m5s* s*ept ,god4 ,de religie subjectiva is de bron d] religio objectiva4 ,de m5s* bepaalt1 ( h en hoe h ,god di55 wil4 ,de psy*ologis*e me?ode is hi]door geoordeeld2 z is 9 beg9sel met het wez5 d] religie 9 /rd en v]nietigt da>om het v]s*nsel1 dat z te v]kl>5 heeft1 ,kant1 ,lotze1 ,albre*t ,rits*l1 e9e kritis*e ,/udie von ,l4 ,/hl91 ,leipzig #ahhh ,s4 #bde f4 ,v]gelk v]d] ov] d5 oorsprong van d5 godsdi5/ ,rauw5h(f1 ,!ol4 ,tds*r4 #ahhe bl4 #beg v4 ,id4 ,wsb4 v4 d4 godsd4 bl4 #cg-aji4 ,saussaye1 ,lehrb4 d] ,rel4 ,ges*4 ,i #ba f4 en de da> aangeh4 litt]atuur4 ,siebeck1 ,lehrb4 d] ,rel4 ,philos4 #dc f4 ,hoek/ra1 ,wsg4 ,godsdi5/le] ,i #acf v4 ,d4 ,resultaat4 #ai4 ,het voorafga& ond]zoek dw+t ons tot het kiez5 van e5 &] uitgangspunt en tot het volg5 van e5e &]e me?ode4 ,het wez5 en de oorsprong d] religie zn b de hi/oris*e en psy*ologis*e me?ode niet te v]kl>52 ha> re*t en wa>de kan da>b niet word5 geh&haafd4 ,het gaat niet aan1 om de religie te begrp5 zond] ,god4 ,god is de groote ond]/ell+ van d5 godsdi5/4 ,zn be/aan en op5b>+ is de grondslag1 wa>op alle religie ru/4 ,nu heet het wel onwet5s*appelk1 om b de v]kl>+ van e5ig v]s*nsel tot ,god t]ug te gaan2 en ind]daad mag ,h ook niet di5/do5 als asylum ignorantiae4 ,ma> het is to* e5e arme wet5s*ap1 die met ,god ge5 rek5+ h\d5 mag en alle d+5 zoekt te v]kl>5 buit5 en zond] ,hem4 ,b de wet5s*appelke v]kl>+ van d5 godsdi5/ geldt dit 9 dubbel5 z94 ,want ,god is hi] het eig5lke en direkte object4 ,zond] ,hem is alle religie e5e ong]mdheid4 ,de keuze /aat hi] sle*ts tuss*5 deze twee1 dat ( de religie e5e dwaa%eid is1 wl ,god niet be/aat ( vol/rekt onk5ba> is1 ( dat z wa>heid is ma> dan het be/aan en de op5b>+ onv]biddelk en 9 /r5g logis*5 en wet5s*appelk5 z9 eis*t en ond]/elt4 ,wie het e]/e niet aanva>d5 kan1 wordt g$wong5 het twe$e aan te nem5 en ,god te erk5n5 als het pr9cipium ess5di van alle religie4 ,er is godsdi5/1 alle5 omdat ,god is en van s*epsel5 g$i5d wil word54 ,dan alle51 als het be/aan ,gods va//aat1 is wez5 en oorsprong1 re*t en wa>de d] religie te begrp54 ,ma> de religie eis*t nog me]4 ,z ond]/elt niet alle51 dat ,god be/aat1 ma> ook dat ,h zi* op de e5e ( &]e wze op5ba>t en k5n5 doet4 ,alle godsdi5/5 hebb5 dit begrip van op5b>+4 ,het wordt niet van buit5 af aan de religie opg$rong51 ma> vloeit uit ha> oorsprong en wez5 vanzelve voort4 ,er is ge5 religie zond] op5b>+2 op5b>+ is het noodw5dig correlaat d] religie4 ,het wez5 d] religie be/aat niet alle5 subjectief 9 e5e religieuse gez9dheid1 die zi* na> welgevall5 uit1 ma> ook 9 e5e religio objectiva1 9 e5 dogma1 moraal en cultus1 die da>om alle5 gezag hebb5 voor d5 geloovige1 wl z na> zne ov]tuig+ d5 wil en d5 di5/ ,gods bevatt54 ,de oorsprong d] religie is hi/oris* niet aan te wz5 en psy*ologis* niet te v]kl>51 ma> w/ noodzakelk na> de op5b>+ als ha> objectiev5 grondslag he54 ,het ond]s*eid tuss*5 religie aan de e5e en wet5s*ap en kun/ aan de &]e zde doet ons datzelfde begrip van op5b>+ aan de h&4 ,de natuur1 de w]eld rondom ons he5 is de bron onz] k5nis en artis magi/ra4 ,ma> 9 de religie komt diezelfde w]eld nog ond] e5 &] gezi*tspunt 9 aanm]k+1 n4l4 als op5b>+ ,gods1 als bek5dmak+ zn] eeuwige kra*t en goddelkheid4 ,het is d5 m5s* 9 de religie om iets gans* &]s te do5 dan 9 wet5s*ap en kun/4 ,9 de religie zoekt h niet e5e v]me]d]+ van zne k5nis no* e5e bevr$ig+ van zne phantasie1 ma> e5 eeuwig lev5 9 de geme5s*ap met ,god1 e5e reele v]&]+ van zn1 e5e bevrd+ van zonde en ell5de4 ,het is hem 9 de religie om ,god zelv5 te do51 omdat h beseft1 dat h 9 ,god alle5 ru/ en vr$e v9d5 kan4 ,da>om eis*t de religie e5 &]e bron dan wet5s*ap en kun/2 z ond]/elt e5e op5b>+1 die ,god zelv5 tot hem kom5 doet en 9 geme5s*ap met ,hem br5gt4 ,de religie is 9 ha> wez5 en oorsprong e5 product van op5b>+4 ,langzam]h& beg9t dit ook erk5d te word54 ,de wsbege]te van d5 godsdi5/1 die het begrip d] op5b>+ e5 td lang ge5 ern/ige besprek+ wa>dig keurde en het alle5 aan e5e negatieve kritiek ond]wi]p1 wordt g$wong5 er m$e te rek554 ,de opvatt+ van die op5b>+ is nog ze] v]s*ill5d en soms ze] onjui/2 ma> het feit spreekt to* /]k1 dat vel5 dit begrip w$] opnem5 en er e5 positiev5 z9 aan tra*t5 toe te k5n51 cf4 ,pfleid]]1 ,grundriss #ac f4 ,rauw5h(f1 ,wsb4 #df4 ,h>tmann1 ,,ii #fi f4 ,bi$]mann1 ,dogm4 ,i #bfd4 ,lipsius1 ,dogm4 #ec4 ,nitzs*1 ,dogm4 #abg4 ,hoek/ra1 ,wsg4 ,godsd4 ,i #acf v4 enz4 ,de ,h4 ,s*rift gaat van het be/aan en van de op5b>+ ,gods uit4 ,god laat zi* niet onbetuigd1 en da>om is er van 's m5s*5 zde e5 zoek51 ( h ,hem v9d5 en ta/5 mo*t4 ,op5b>+ 0 er volg5s de ,s*rift zo[el voor als na d5 val4 ,op5b>+ is het pr9cipium cognosc5di ext]num van de religie4 ,als wez5 en oorsprong van de religie alzoo uit op5b>+ word5 v]kla>d1 mag dit niet 9 d5 soc9iaans*5 z9 word5 v]/aan1 als( de religie niet 9 's m5s*5 natuur w>e gegrond ma> uit e5e uitw5dige me$eel+ van le] w>e ont/aan1 ,fock1 ,d] ,soc94 #bia f4 ,9 dat geval z\ ,s*ell+1 ,philos4 d] ,my?ol4 ,i #ada t]e*t de opm]k+ hebb5 gemaakt3 wre d] ursprngli*e ,m5s* ni*t an si* s*on ,bewus/seyn von ,gott1 ms/e ihm e9 ,bewus/seyn von ,gott er/ dur* e95 besond]5 ,actus zu ,!il w]d51 s ms/5 die1 wel*e diess annehm51 selb/ e95 ursprngli*5 ,a!smus des m5s*li*5 ,bewus/seyns behaupt54 ,de religie w>e dan e5 donum sup]additum1 niet wez5lk eig5 aan de m5s*elke natuur4 ,ma> de m5s* is m5s* wl h het beeld ,gods is2 h is t]/ond als m5s* e5 religieus wez54 ,de godsdi5/ is niet het wez5 van d5 m5s*1 gelk des ,amorie van d] ,hoev5 ,jr4 zi* m9d] jui/ uitdrukte1 want de religie is ge5 sub/antia ma> e5 habitus ( virtus2 ma> z is to* e5e wez5lke eig5s*ap van de m5s*elke natuur1 zoo vanzelve met ha> gegev5 en zoo onafs*eidelk aan ha> v]bond51 dat z door de zonde wel is v]woe/1 ma> niet uitg]oeid is kunn5 word54 ,da>om is de religie ook algeme5 en heeft ze ook zoo groote ma*t 9 het lev5 en de ges*i$5is4 ,( m5 wil ( niet1 altd /uit m5 t5 slotte 9 d5 m5s* op e5 zek]5 godsdi5/ig5 aanleg4 ,m5 kan di5 v]s*ill5d noem51 sem5 religionis1 s5sus div9itatis 7,calvn71 godsdi5/ig gevoel 7,s*lei]ma*]1 ,opzoom]71 gelo( 7,h>tmann1 ,relig4 ,philos4 ,,ii #fg7 enz41 ma> altd is het to* e5e zek]e vatba>heid van de m5s*elke natuur1 om het goddelke gewa> te word51 wa> het wsge]ig ond]zoek na> de religie toe t]ugke]5 en 9 e9dig5 moet4 ,da>a*t] kan het niet doordr+54 ,want n van beide3 de godsdi5/ is wez5lk eig5 aan de m5s*elke natuur en dus met deze van huis uit gegev51 ( de m5s* 0 oorspronkelk ge5 religieus wez51 dus ook ge5 m5s* ma> e5 di] en heeft zi* langzam]h& tot e5 godsdi5/ig wez5 ontwikkeld2 en dan is de godsdi5/ toevallig en e5 voorbga& mom5t 9 het proces d] evolutie4 ,de vraag1 wa>toe het wsge]ig ond]zoek t5 slotte afdaalt1 is deze3 is de m5s* van d5 aanvang af m5s*1 beeld ,gods1 ,gode v]want1 e5 godsdi5/ig wez5 gewee/1 ( heeft h langzam]h& da>toe zi* ontwikkeld8 ,is cultuur ( ruwe1 woe/e natuur de e]/e toe/& van het m5s*elk gesla*t gewee/8 ,is de aanvang d] m5s*heid absoluut ( relatief8 ,cf4 ,s*ell+1 ,vorles4 b] die ,me?4 des akad4 ,/udiums1 ,w]ke ,i #e ,s4 #bhf f4 ,wie de religie 9 ha> wez5 h&hav5 wil1 en ze bes*\wt en erk5t als e5e wez5lke eig5s*ap van de m5s*elke natuur1 neemt d5 aanvang van d5 m5s* absoluut en laat hem van huis uit ,gode v]want en godsdi5/ig aangelegd zn4 ,zulk e5 kan ook ge5 bezwa> me] hebb5 teg5 d5 /atus integritatis1 wa>9 de ,s*rift d5 e]/5 m5s* laat optr$54 ,volg5s de ,s*rift is de m5s* van het e]/e oog5blik van zn be/aan af m5s* gewee/1 na> ,gods beeld ges*ap51 en dus van datzelfde oog5blik af ook e5 religieus wez54 ,de religie is er niet lat] bgekom5 door afzond]lke s*epp+ ( 9 d5 lang5 weg d] evolutie1 ma> ligt 9 het na> ,gods beeld ges*ap5 zn van d5 m5s* vanzelf opgeslot54 ,wel is die oorspronkelke toe/& door de zonde b$orv5 en v]woe/1 ma> de m5s* blft to* ,gode v]want1 h is en blft ,hem zoek51 ( h ,hem ta/5 en v9d5 mo*t4 ,aan de objectieve op5b>+ ,gods corresponde]t dus 9 d5 m5s* e5e zek]e facultas1 aptitudo zn] natuur1 om het goddelke op te m]k54 ,god doet ge5 half w]k4 ,h s*ept het li*t niet alle51 ma> ook het oog1 om dat li*t te aans*\w54 ,aan het uitw5dige beantwoordt het inw5dige4 ,het oor is aangelegd op de w]eld d] ton54 ,de logos 9 de s*epsel5 corresponde]t met d5 logos 9 d5 m5s* en maakt wet5s*ap mogelk4 ,het s*oone 9 de natuur v9dt we]klank 9 zn s*oonheidsgevoel4 ,en zoo is er niet alle5 e5e uitw5dige1 objectieve1 ma> ook e5e inw5dige subjectieve op5b>+4 ,g5e is het pr9cipium cognosc5di ext]num van de religie1 en deze het pr9cipium cognosc5di int]num4 ,beide pr9cipia /aan t5 nauw/e met elka> 9 v]b&1 zooals het li*t met het oog1 de g$a*te 9 de w]eld met de r$e 9 d5 m5s*4 ,de vraag1 welk van beide het e]/ is gewee/1 de uitw5dige ( de inw5dige op5b>+1 is geheel ov]bodig4 ,9 hetzelfde mom5t1 dat ,god zi* op5ba>de aan d5 m5s* doordat ,h hem s*iep na> zn beeld1 k5de deze ,god en di5de ,hem en omgeke]d4 ,en de w>e1 e*te religie kan alle5 be/aan 9 e5e volkom5e h>monie van de inw5dige met de uitw5dige op5b>+2 wa>lk religieus1 beeld ,gods1 di5/kne*t ,gods1 k9d ,gods1 m5s* 9 voll5 z9 is h1 die ,god1 gelk ,h is en zi* door op5b>+ k5n5 doet1 liefheeft met geheel zn h>t en met geheel zne ziel en met al zne kra*t54 ,ev5als 9 de wet5s*ap1 zn er dus ook 9 de religie drierlei pr9cipia te ond]s*eid54 ,er is religie1 omdat ,god ,god is en als ,god door zne r$elke s*epsel5 g$i5d wil word54 ,da>toe op5ba>t ,h zi* aan d5 m5s* 9 woord en daad -- pr9cipium cognosc5di ext]num1 en maakt hem subjectief bekwaam om door die op5b>+ ,god te k5n5 en lief te hebb5 -- pr9cipium cognosc5di int]num4 ,de vorm51 wa>9 de op5b>+ uit- en inw5dig ges*i$t1 kunn5 gewzigd word5 ov]e5kom/ig d5 v]s*ill5d5 toe/&1 wa>9 de m5s* als creatura mutabilis v]ke]5 kan4 ,z zn &]e 9 d5 /atus integritatis en corruptionis1 9 d5 /atus gratiae en gloriae4 ,ma> de drie pr9cipia blv5 dezelfde4 ,er is ge5 religie1 dan doordat ,god zi* objectief en subjectief k5n5 doet aan d5 m5s*4 ,en w$]om v9d5 deze pr9cipia ook b de religie hun grondslag 9 het tr9it>is* wez5 ,gods4 ,het is de ,vad]1 die 9 d5 ,zoon en door d5 ,gee/ zi* op5ba>t4 ,niem& k5t d5 ,vad]1 dan wi5 het de ,zoon door d5 ,gee/ wil op5b>51 ,mt4 #aa3bg1 ,joh4 #af3ac1 #ad1 #a ,cor4 #b3aj4 ,cf4 ,s*lei]ma*]1 ,d] ,*ri/4 ,gl4 #d4 ,s*ell+1 ,philosophie u4 ,religion1 ,smmtl4 ,w]ke ,ab? ,i4 ,bd4 ,,vi #bf f4 ,e9leitung 9 die ,philosophie d] ,my?ologie1 ,smmtl4 ,w]ke1 ,ab?4 ,,ii4 ,bd4 #a-d4 ,i #gd f4 #aai f4 ,ulrici1 ,gott und die ,natur1 #b;e ,aufl4 ,leipzig #ahff ,s4 #gfg f4 ,j4 ,a4 ,dorn]1 ,*ri/4 ,glaub5slehre1 ,b]l91 ,h]tz4 #ahgi ,i ,s4 #eeb f4 ,aug4 ,dorn]1 ,ueb] das ,wes5 d] ,religion1 ,/ud4 u4 ,krit4 #ahhc ,s4 #bag f4 ,j4 ,t4 ,beck1 ,vorles4 b] ,*ri/l4 ,glaub5slehre1 ,gt]sloh #ahhg ,i #adi f4 #ahf f4 ,m4 ,khl]1 ,wiss5s*aft d] ,*ri/l4 ,lehre1 ,erl4 #ahhc ,i #abb4 ,j4 ,k/l91 ,d] ,glaube1 se9 ,grund1 ,wes5 und ,geg5/&4 ,go?a #ahei ,s4 #ac f4 ,id4 ,d] ,ursprung d] ,religion4 ,/ud4 u4 ,krit4 #ahij ,s4 #bac-bid4 ,id4 ,die ,begrndung uns]] sittli*-religis5 ,ueb]zeugung4 ,b]l9 #ahic ,s4 #ed f4 ,gloatz1 ,spekulative ,!ologie1 ,go?a #ahhc ,i #a ,s4 #acj f4 ,heman1 ,d] ,ursprung d] ,religion1 ,basel #ahhf4 ,c4 ,pes*1 ,d] ,gottesbegriff1 ,freiburg #ahhe4 ,dr4 ,t4 ,cannegiet]1 ,de taak en me?ode d] ,wsb4 v4 d4 godsd4 #ahhf4 ,dr4 ,franck5 9 ,gelo( en ,vrheid #ahhg aflev4 #a1 #b4 ,drb] ib4 #ahij afl4 #e4 bl4 #dbf-dee4 ,press5s1 ,les ,orig9es #ddi ,s4 ,,ho(d/uk ,,ii4 ,pr9cipium ext]num4 #i4 ,,algeme5e ,,op5b>+4 ,a4 ,begrip d] op5b>+4 #a4 ,de religie1 9 ha> wez5 en oorsprong ond]zo*t1 leidt zelve tot het begrip d] op5b>+ he54 ,de ges*i$5is d] godsdi5/5 doet ons dit begrip k5n5 als het noodzakelk correlaat van alle religie4 ,de wsbege]te van d5 godsdi5/ kan dit begrip niet lang] met /ilzwg5 voorb gaan4 ,ma> de wze1 wa>op de op5b>+ 9 !ologie en philosophie wordt opgevat1 is niet altd met dat begrip zelf 9 ov]e5/emm+4 ,het begrip op5b>+ br5gt e5 zek]5 inh\d m$e1 welke 9 zne wa>heid erk5d moet word51 om van op5b>+ nog te kunn5 blv5 sprek54 ,het mag niet gebezigd word5 als e5e vlag1 die e5e vals*e lad+ dekt4 ,9 de e]/e plaats is op5b>+ e5 door en door religieus begrip2 niet de wsbege]te1 ma> de godsdi5/1 niet de r$e ma> de hi/orie doet het ons aan de h&4 ,aan de wet5s*ap en de wsbege]te moet dus het re*t word5 ontzegd1 om apriori dit begrip te bepal5 en da>na> de hi/oris*e en religieuse v]s*nsel51 die ond] d5 naam van op5b>+ word5 sam5gevat1 paskla> te mak54 ,het spreekt van zelf1 dat wsge]ige sy/em5 zooals het pan!isme en het mat]ialisme dit begrip niet 9 zn re*t kunn5 erk5n54 ,9 deze /elsels is er voor op5b>+ ge5e plaats4 ,beide zn kra*t5s hun beg9sel onbekwaam1 om de op5b>+ en alzoo ook de religie1 met wie ze onv]brekelk v]bond5 is1 na> wa>de te beoordeel54 ,als ,god niet be/aat en na> ,feu]ba*'s gezegde1 ,wes5 des ,*ri/5?ums1 #b;e ,aufl4 #dja1 het geheim d] !ologie de an?ropologie is1 dan is religie en op5b>+ da>m$e vanzelf geoordeeld en niets dan e5e halluc9atie van d5 m5s*elk5 gee/4 ,en ev5zoo kan het pan!isme uit d5 a>d d] zaak aan de op5b>+ ge5e realiteit toek5n54 ,als ,god en m5s* 9 sub/antie n zn1 is er e5e relatie van d5 m5s* tot ,god1 gelk die 9 de religie tot /& komt1 niet mogelk me]4 ,de religie is dan hoog/5s het tot zelfbewu/zn kom5 van ,god 9 d5 m5s*1 de t]ugke] van het ,absolute tot zi*zelf 9 het m5s*elke bewu/zn4 ,op5b>+ kan hi] niets &]s zn dan e5 naam voor de religie 9 d5 m5s*1 van ha> objectieve zde bes*\wd4 ,zoo zegt b4v4 ,ed4 von ,h>tmann1 ,religionsphilosophie ,,ii #ga1 #ge u4 s4 w41 dat op5b>+ objectief en gelo( subjectief n en dezelfde akte zn1 van de goddelke en van de m5s*elke zde opgevat4 ,e5e uitw5dige1 objectieve op5b>+ is er dan niet4 ,op5b>+ is niets dan het won5 en w]k5 ,gods 9 i$]5 m5s*4 ,da>gelat5 nu de vraag1 ( ook hi]9 niet e5e wa>heid ligt opgeslot5 en de objectieve op5b>+ niet subjectief 9 de illum9atie zi* voltooi5 moet1 is het to* duidelk1 dat de op5b>+ na> de idee1 welke de religie en de hi/orie d] godsdi5/5 ons k5n5 do51 hi]b geheel te loor gaat4 ,de religie imm]s is altd e5e relatie van d5 m5s* tot e5 ,goddelk p]soon1 wi5s objectief en reel be/aan voor het religieus bewu/zn bov5 all5 twfel v]hev5 is4 ,zoodra de m5s* twfel5 gaat aan het ond]s*eid5 en zelf/&ig be/aan van het voorw]p zn] v]e]+1 is het met zne religie g$aan4 ,deze v]h\d+ van d5 m5s* tot ,god 9 de religie is van e?is*5 a>d 7bov5 bl4 #aic74 ,religie is ge5 physis*e ( metaphysis*e geme5s*ap van ,god en m5s*1 gelk zoo dikw]f gezegd wordt4 ,z be/aat niet 9 e5e wez5se5heid1 e5e unio ( communio physica van d5 m5s* met ,god4 ,z is ge5e sub/antie van d5 m5s*1 en maakt zn wez51 zne ess5tia niet uit4 ,de religie ond]/elt jui/ altd1 dat ,god en m5s*1 (s*oon v]want1 to* ond]s*eid5 zn4 ,en z zelve be/aat dan1 niet 9 e5e v]h\d+ van ,god tot d5 m5s*1 want ,god heeft ge5 religie1 ma> 9 e5e v]h\d+ van d5 m5s* tot ,god4 ,deze v]h\d+ is uitt]a>d niet physis*1 metaphysis*1 realis1 ma> e?is*1 moreel van a>d4 ,z be/aat da>9 dat de m5s* ,god k5t en liefheeft en voor ,hem leeft1 ,d5z+]1 ,vi] ,b*] von d] religis5 ,erk5ntniss1 ,wrzburg #ahef ,i ,s4 #a-aj4 ,hoek/ra1 wsg4 ,godsdi5/le] ,i #eg v4 #fd4 ,godsdi5/ ond]/elt wel1 dat ,god en m5s* 9 v]wants*ap en 9 go$5 z9 ook 9 geme5s*ap met elk&] /aan1 ma> is zelf to* niet twee- ma> e5zdig4 ,hoe innig godsdi5/ en op5b>+ dan ook met elk&] sam5hang51 z zn to* twee2 z zn niet twee zd5 van e5e en dezelfde zaak1 ma> wez5lk en zakelk van elk&] v]s*ill5d4 ,gelk het oog en het li*t1 het oor en de toon1 de logos 9 ons en de logos buit5 ons v]want en to* ond]s*eid5 zn2 zoo is het ook met de religie en de op5b>+4 ,het is op religieus gebi$ ev5als op elk &] t]re94 ,w kom5 naakt 9 de w]eld en br5g5 niets m$e4 ,w ontvang5 al ons vo$sel zo[el 9 gee/elk5 als 9 natuurlk5 z9 van buit54 ,en ook 9 de religie komt de inh\d van buit5 door op5b>+ tot ons4 #b4 ,op5b>+1 gelk dit begrip door de religie ons aan de h& wordt g$aan en hi] nog 9 d5 ruim/5 z9 g5om5 wordt1 is alle aktie1 welke van ,god uitgaat1 om d5 m5s* te br5g5 en te h\d5 9 die eig5a>dige relatie tot ,hem1 welke met d5 naam van religie aang$uid wordt4 ,het komt er hi]b all]e]/ op aan1 om deze op5b>+ altd en ov]al op te vatt5 als e5e aktie1 als e5e daad van ,gods zde4 ,god doet nooit iets onbewu/2 ,h doet alles met g$a*te en heeft b alles e5 doel4 ,op5b>+ is nooit e5e onbewu/e emanatie1 e5e onwillekeurige doors*n+ ,gods 9 zne w]k52 ma> altd e5 bewu/1 vr1 actief zi* k5ba> mak5 aan d5 m5s*4 ,religie en op5b>+ ru/5 beide na> heur a>d op d5 grondslag van het !isme1 d4 i4 op het gelo(1 dat ,god en m5s* niet afges*eid5 ma> wel ond]s*eid5 be/aan4 ,/]k gesprok51 heeft op5b>+ /e$s tot ond]/ell+1 dat er twee w]eld5 zn1 e5e bov5natuurlke en e5e natuurlke1 e5e hemels*e en e5e a>ds*e4 ,en nu is op5b>+ elke w]k+1 die van die &]e onzi5lke w]eld 9 deze zi5lke w]eld uitgaat1 om d5 m5s* te do5 b$5k5 de d+51 die bov5 zn4 ,de wz5 en vorm51 wa>ond] ,god zi* op5ba>t1 kunn5 v]s*ill5d zn1 ev5als de e5e m5s* aan d5 &] zi* 9 v]s*ill5de mani]5 kan k5ba> mak54 ,god kan re*t/reeks en onmiddellk zi* op5b>52 en ,h kan da>b van gewone ( buit5gewone middel5 zi* b$i554 ,deze vorm5 zn 9 zek]5 z9 van ond]ges*ikte1 wl van in/rum5teele beteek5is4 ,ma> altd is de op5b>+1 hetz ze op gewone ( ongewone wze tot ons komt1 e5e daad van ,gods zde4 ,wie ze zoo v]/aat1 is 9 beg9sel supranaturali/1 h moge de mogelkheid van het wond] aannem5 ( niet4 ,de kwe/ie van het naturalisme en het supranaturalisme wordt niet e]/ b de zoog5aamde bov5natuurlke op5b>+1 ma> wordt eig5lk re$s hi] b d5 +ang1 b het begrip d] op5b>+ 9 algeme55 z91 besli/4 ,het deisme is onh\dba>4 ,er is ma> keuze tuss*5 het !isme en het pan!isme 7mat]ialisme74 ,het pan!isme heeft ge5e op5b>+ en da>om ook ge5 religie me]4 ,het !isme is vanzelf supranaturali/is*1 niet 9 de hi/oris*e beteek5is van dat woord1 ma> 9 dez5 z91 dat het e5e ordo supra hanc naturam erk5t en e5e w]k+ van g5e w]eld 9 deze aanneemt4 ,religie1 op5b>+1 supranaturalisme1 !isme /aan en vall5 met elka>4 ,het doel d] op5b>+ is ge5 &]1 dan om religie te wekk5 en te kweek5 9 d5 m5s*4 ,alles1 wat dit b$oelt en da>aan di5/ba> is1 is op5b>+ 9 eig5lk5 z94 ,de op5b>+ valt saam met alle w]k5 ,gods 9 natuur en g5ade4 ,z omvat de gans*e s*epp+ en h]s*epp+4 ,al wat er is en ges*i$t1 is voor d5 vrome e5 middel1 om hem op te leid5 tot ,god4 ,de gewone def9ities1 dat de op5b>+ be/aan z\ 9 m$$eel+ van le] ( van lev5 enz4 blk5 re$s hi] veel te eng te zn4 ,het is er ,god b zne op5b>+ om te do51 om d5 m5s* te /ell5 9 e5e religieuse v]h\d+ tot ,hem4 ,de religie omvat e*t] d5 gans*5 m5s* met al zne v]mog5s en kra*t54 ,9 de op5b>+ nad]t ,god tot d5 geheel5 m5s*1 om hem geheel te w9n5 voor zn di5/ d] liefde4 ,ja1 de op5b>+ kan niet t5 doel hebb51 om d5 enkel5 m5s* 9 e5e religieuse v]h\d+ tot ,god te plaats54 ,de m5s*heid is n geheel4 ,z is het voorw]p van ,gods liefde4 ,de op5b>+ heeft dus tot e9ddoel1 om de m5s*heid zelve als n geheel te mak5 tot e5 kon9krk1 tot e5 volk ,gods4 ,de op5b>+ is ge5 geisole]d feit1 dat 9 de ges*i$5is op zi*zelf /aat4 ,z is e5 sy/eem van dad5 ,gods1 beg9n5d met de s*epp+1 e9dig5d 9 d5 nieuw5 hemel en de nieuwe a>de4 ,z is ond]wz+1 opvo$+1 leid+1 rege]+1 v]nieuw+1 v]gev+ enz41 z is dat alles te zam54 ,op5b>+ is al wat ,god doet1 om de m5s*heid te h]s*epp5 tot zn beeld en gelk5is4 ,b4 ,algeme5e en bzond]e op5b>+4 #c4 ,de *ri/elke !ologie kwam er spo$ig toe1 om 9 deze op5b>+ e5e gewi*tige ond]s*eid+ te mak54 ,e5]zds kon de sam5hang en de ov]e5/emm+ van de religie d] ,*ri/55 en d5 godsdi5/ d] ,heid551 van !ologie en philosophie1 niet geheel word5 ontk5d2 en &]]zds 0 het ,*ri/5dom to* e5 eig51 zelf/&ige godsdi5/1 9 elk opzi*t van di5 d] ,heid55 v]s*ill5d4 ,zoo w]d m5 geleid tot de ond]s*eid+ van de revelatio 7religio1 !ologia7 naturalis en sup]naturalis4 ,zakelk wordt z re$s b de oud/e k]kvad]s aangetr(f54 ,ju/9us ,m>tyr spreekt van e5e 1 die v]kreg5 wordt door en van e5e 1 die alle5 door ,*ri/us ons deel wordt1 ,apol4 ,,ii #h1 #aj1 #ac4 ,t]tullianus heeft e5e afzond]lke v]h&el+ de te/imonio animae1 en spreekt van e5e k5nis ,gods uit de w]k5 d] s*epp+1 en van e5e &]e me] voll$ige door mann51 met ,gods ,gee/ v]vuld1 ,apolog4 ,,ii c4 #ah4 ,ir5aeus spreekt me]mal5 9 d5zelfd5 z91 adv4 ha]4 ,,ii c4 #f1 #i1 #bh4 ,,iii #be4 ,,iv #f4 ,augu/9us erk5t e5e op5b>+ ,gods 9 de natuur1 de ,g54 ad4 litt4 #d1 #cb1 de civ4 ,dei #h1 #aa sq4 #ai1 #a enz4 ma> /elt naa/ de ratio de auctoritas1 de fides1 c4 ,acad4 #c1bj de util4 cr$4 #aa1 die alle5 tot de w>e k5nisse ,gods leidt1 ,conf4 #e1e1 #g1bf1 de civ4 #aj1bi4 ,b ,damasc5us1 de fide or?od4 ,i4 c4 #a sq4 draagt deze ond]s*eid+ al het k>akt] van e5 dogma4 ,ook de lat]e indeel+ van de !ologia naturalis 9 insita en acquisita is re$s b de oud/e k]kelke s*rv]s te v9d54 ,t]tullianus b]oept zi* op het inw5dig getuig5is d] ziel en op de bes*\w+ van ,gods w]k54 ,augu/9us zegt uitdrukkelk1 dat ,god uit de zi5lke d+5 kan word5 gek5d1 de ,g54 ad4 litt4 #d1cb ma> w/ vooral op het zelfbewu/zn en de zelfk5nis als d5 weg tot de eeuwige wa>heid1 de v]a relig4 #gb1 de mag4 #ch1 de tr94 #d1a4 ,damasc5us1 de fide or?4 ,i c4 #a en #c1 /elt de +es*ap5e en de v]kreg5e k5nisse ,gods re$s duidelk naa/ elka>4 ,niet zoo spo$ig w>5 de gr5z5 tuss*5 beide soort5 van op5b>+ afgebak5d4 ,lang5 td beproefde m5 nog1 om de *ri/elke dogmata uit natuur en r$e te bewz54 ,augu/9us tra*tte de tr9iteit1 de tr94 lib4 #i-ae1 ,anselmus 9 zn ,cur deus homo de m5s*word+ en voldo5+1 ,alb]tus ,magnus1 cf4 ,/ckl1 ,philos4 des ,m4 ,a4 ,,ii4 #chd f41 en ,?omas1 ,s4 c4 ,g5t4 ,,ii4 #ae sq4 de s*epp+ apo/]iori te bewz54 ,het v]/ g+ hi]9 ,raymund de ,sabunde1 die 9 zn ,lib] naturae sive creatur>um1 lat] t5 onre*te ,!ologia naturalis g5oemd 7ed4 van ,j4 ,sigh>t1 ,solisbaci1 #aheb zond] d5 proloog1 die #aeie w]d v]oordeeld7 heel de *ri/elke gelo(sle] uit de natuur des m5s*5 tra*tte op te b\w51 zond] hulp van ,s*rift en traditie en met v]md+ d] s*ola/is*e me?ode4 ,ma> deze rationeele argum5tatie 0 to* ma> e5e hulp1 die a*t]aan kwam2 de dogmata /ond5 apriori va/ op grond d] op5b>+2 adjuvantur 9 fide invisibilium p] ea1 quae facta sunt1 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i di/4 #c1 #f4 cf4 #b1 #a4 ,ov]ig5s w]d de k5nis1 welke uit de natuur v]kreg5 kon word51 tot e5ige articuli mixti bep]kt1 die zi* conc5tre]d5 om de drie begripp5 ,god1 deugd en on/]felkheid1 ,?omas1 ,s4 c4 ,g5t4 ,lib4 #a-c4 ,de ond]s*eid+ tuss*5 de !ol4 naturalis en sup]naturalis w]d e*t] 9 de s*ola/iek hoe lang] hoe /rakk] gespann5 en g+ 9 e5e vol/rekte teg5/ell+ ov]4 ,door de natuurlke op5b>+ 0 er van ,god en goddelke zak5 e5ige /r5g wet5s*appelke k5nis te v]krg51 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,,ii #b qu4 #a art4 #e1 cf4 ,bell>m9us1 ,controv4 ,,iv p4 #bgg sq4 ,?omas is hi]van zoo va/ ov]tuigd1 dat h de vraag opw]pt1 ( 9 dat geval het aannem5 van deze uit de natuur bek5de wa>h$5 dan niet al zn v]di5/e v]lie/4 ,geloov5 is to* alle5 v]di5/elk1 als het ge5 wet5 is ma> e5 voor wa> aannem5 op gezag1 e5e daad des v]/&s ex motu voluntatis motae p] gratiam1 ib4 ,,ii #b qu4 #b art4 #i4 ,het antwoord op die vraag luidt1 dat het wet5 ind]daad de ratio fidei v]m9d]t2 ma> dat to* altd 9 d5 geloovige de ratio c>itatis blft1 d4 i4 de gez9dheid1 om het gewet5e ook /e$s we] op ,gods gezag als wa> aan te nem51 ib4 ,,ii #b qu4 #b art4 #aj2 en deze gez9dheid1 om de articuli mixti op gezag te geloov51 blft om bzond]e om/&igh$5 7zie /raks ond] ,n #g71 ook altd noodig4 ,aan deze k5nis uit de natuur en r$e is nu door de bov5natuurlke op5b>+ de k5nis d] my/]ia toegevoegd1 ma> deze ru/ uitsluit5d op gezag en is en blft van het beg9 tot het e9de e5e zaak des gelo(s4 ,de my/]in des ,*ri/5doms behoor5 tot e5e orde1 die niet om e5e toevallige r$51 door de zonde1 ma> die uitt]a>d voor i$] m5s*1 ook voor d5 zondelooz5 m5s*1 ja zelfs voor de engel5 9 eig5lk5 z9 bov5natuurlk is en da>om nooit &]s dan door op5b>+ gek5d word5 kan4 ,b de bzond]e op5b>+ komt deze eig5a>dige ,rooms*e le] nad] t] sprake4 ,ma> hi] z re$s opgem]kt1 dat wet5 en geloov51 ratio en auctoritas1 natuurlke en bov5natuurlke op5b>+ b ,rome duali/is* naa/ elk&] /aan4 ,rome erk5t dus e5]zds het re*t van het rationalisme op het t]re9 van de natuurlke op5b>+ en v]oordeelt het excessieve supranaturalisme1 dat ook 9 de articuli mixti ge5 k5nis mogelk a*t dan door op5b>+4 ,en &]]zds huldigt het het supranaturalisme op het t]re9 van de my/]in zoo /r5g mogelk en v]oordeelt het alle rationalisme1 dat apriori ( apo/]iori 9 de dogmata aan het gezag en aan het gelo( zoekt te ontkom5 en ze 9 wet5 tra*t te do5 ov]gaan4 ,het v]w]pt beide ,t]tullianus en ,orig5es en v]oordeelt zo[el het traditionalisme van de ,bonald als het rationalisme van ,h]mes 7bov5 bl4 #id v74 ,de ,rooms*e k]k beldt1 volg5s het ,vaticanum1 sess4 ,,iii ,con/4 ,dogm4 de fide ca?4 cap4 #b1 ,deum4444 naturali humanae rationis lum9e e rebus creatis c]to cognosci posse1 ma> dat het ,gode behaagd heeft1 alia1 eaque sup]naturali via1 se ipsum ac aet]na voluntatis decreta humano g5]i revel>e4 #d4 ,de ,re=matie heeft deze ond]s*eid+ van revelatio naturalis en sup]naturalis ov]g5om5 en er to* 9 beg9sel e5e geheel &]e beteek5is aan gegev54 ,wel nam5 de ,h]vorm]s e5e op5b>+ ,gods 9 de natuur aan4 ,ma> de m5s* 0 door de zonde zoo v]dui/]d 9 zn v]/&1 dat h ook deze op5b>+ niet re*t kon k5n5 en v]/aan4 ,er 0 dus tweerlei noodig1 n4l4 dat ,god die wa>h$51 welke op zi* zelve uit de natuur k5ba> zn1 ook we] 9 de bzond]e op5b>+ opnam2 en dat de m5s*1 om ,god w$]om op te m]k5 9 de natuur1 e]/ door ,gods ,gee/ moe/ word5 v]li*t4 ,om de algeme5e op5b>+ ,gods 9 de natuur te v]/aan1 0 objectief de bzond]e op5b>+ 9 de ,h4 ,s*rift van noode1 welke da>om door ,calvn met e5e bril w]d v]gelek51 en subjectief _h de m5s* behoefte aan het oog des gelo(s1 om ,god te aans*\w5 ook 9 de w]k5 zn] h&54 ,ev5 belangrk 0 de wzig+1 door de ,re=matie 9 de opvatt+ d] bov5natuurlke op5b>+ aangebra*t4 ,deze 0 niet 9 de e]/e plaats da>om bov5natuurlk1 wl z an si* tot e5e &]e orde behoorde en het v]/& ook van d5 zondelooz5 m5s* en van de engel5 te bov5 g+2 ma> bov5natuurlk 0 ze vooral da>om1 wl z de g$a*t5 en w5s*5 van d5 zondig51 gevall5 m5s* v]re ov]tr(1 gelk lat] zal word5 aangetoond4 ,b de ,h]vorm]s v]loor de !ologia naturalis dus h>e rationeele zelf/&igheid4 ,ze w]d niet afzond]lk beh&eld ma> opg5om5 9 de *ri/elke gelo(sle]1 ,zw+li1 ,comm4 de v]a et falsa relig4 ,op4 ed4 ,s*ul] et ,s*ul!ss ,,iii #aef sq4 ,calvn1 ,in/4 ,i c4 #a-e4 ,polanus1 ,synt4 ,!ol4 ,i cap4 #aj4 ,m>tyr1 ,loci ,comm4 loc4 #b etc4 ,ma> v]s*ill5de oorzak5 w>5 er1 die dit re=matoris* beg9sel teg5hield5 9 zne ontwikkel+ en voll$ige toepass+4 ,er 0 excessus1 ov]spann+1 aan de ne zde4 ,het ,anabaptisme v]wi]p geheel de ordo naturalis en tra*tte op revolutionaire wze e5 kon9krk d] hemel5 op a>de te /i*t54 ,de ,soc9ian5 v]wi]p5 de !ologia naturalis geheel en al1 en leidd5 alle ,godsk5nis uit op5b>+ af1 ,cate*4 ,racov4 qu4 #df-di4 ,fock1 ,d] ,soc94 #cjg f4 ,lu!r kwam door zne be/rd+ van de s*ola/ieke le]1 naturalia mansisse integra1 zoov]1 dat h aan ,ari/oteles1 aan de r$e1 aan de philosophie 9 !ologicis alle re*t van sprek5 v]bood en de ,v]nunft 9 religieuse d+5 /ock-1 />r-und g> bl9d noemde1 ,k/l91 ,lu!rs ,!ologie ,,ii #bhg f4 ,lu?>dt1 ,e?ik ,lu!rs1 #ad f4 ,/rauss1 ,glaub5slehre ,i #caa f4 ,de /r5ge ,lu!ran5 volgd5 d5 ,mee/]2 en de ,=mula ,concordiae1 (s*oon erk5n5d dat humana ratio seu intellectus naturalis hom9is obscuram aliquam notitiae illius sc9tillulam reliquam habet1 quod sit ,deus1 et p>ticulam aliquam legis t5et1 ,,ii ,p>s4 ,sol4 ,decl4 ,,ii4 de lib4 arb41 ,j4 ,t4 ,mll]1 ,die symb4 ,b*] d] ev4 lu?4 ,k4 #e;e ,aufl4 #ahhb ,s4 #ehi1 legt to* zoo e5zdig op de dui/]nis en de onma*t van d5 natuurlk5 m5s* 9 zak5 van religie d5 nadruk1 dat de sam5hang en het v]b& van de bzond]e met de algeme5e op5b>+ geheel wordt v]brok52 de m5s* is 9 rebus spiritualibus et ad conv]sionem aut reg5]ationem niets me] dan e5 lapis1 truncus aut limus1 ib4 b ,mll] ,s4 #eid4 ,de reactie da>teg5 kon niet uitblv54 ,b het ,anabaptisme en het ,soc9ianisme sloeg het excessieve supranaturalisme 9 rationalisme om4 ,lu!r 0 g$wong51 wl h aan de r$e to* niet alle inzi*t en oordeel ontzegg5 kon1 om e5e s*]pe s*eid+ te mak5 tuss*5 het gee/elke en het w]eldlke1 het hemels*e en het a>ds*e1 het eeuwige en het tdelke1 ,k/l91 ,lu!rs ,!ol4 ,,ii #bdd f4 ,en op zn voetspoor maakt5 de ,lu?4 !olog5 ond]s*eid tuss*5 duo hemispha]ia1 quorum unum inf]ius1 alt]um sup]ius2 9 a>ds*e d+5 is de r$e nog vr en tot veel go$s 9 /aat1 hi] is z tot op zek]e hoogte zelf/&ig en van het gelo( onafhankelk1 ,s*mid1 ,dogm4 d] ev4 lu?4 ,k4 #aib f4 ,ook ,calvn1 (s*oon door zne le] van de gratia communis 9 veel gun/ig] conditie dan ,lu!r1 kwam to* niet altd de oude duali/is*e teg5/ell+ van de revelatio naturalis en sup]naturalis te bov51 ,in/4 ,,ii1 #b1 #ab1 #ac4 ,de r$e kreeg da>door we] e5ige zegg5s*ap naa/ het gelo(4 ,het s*e51 dat z niet altd door het gelo( moe/ word5 geleid1 ma> op e51 z het ook nog zoo kle9 en onv]s*illig gebi$1 vr en onafhankelk 04 ,met dit ha> toege/aan1 al?ans niet ern/ig betwi/e re*t heeft ze w9/e g$aan2 ga&eweg heeft z ha> ma*t uitgebreid4 ,e]/ 9 burg]lke zak51 dan 9 de wet5s*ap1 /raks 9 de philosophie1 en e9delk ook 9 de !ologie v]heft z zi* naa/ en teg5ov] het gelo(4 ,al/$ gaf e5e ,!ol4 naturalis #afae afzond]lk uit1 en telde als ha> inh\d e5 zev5tal dogmata op3 deus e/1 sup] omnia dilig5dus1 hone/e viv5dum e/1 quod tibi non vis fi]i alt]i ne fec]is1 suum cuique tribu5dum e/1 nemo la$5dus e/1 plus e/ 9 bono communi positum quam 9 p>ticul>i1 cf4 ,praecognita #afbc p4 #cg-aad4 ,vele ,g]ef4 !olog5 volgd5 dit voorbeeld1 vooral to5 de philosophie van ,c>tesius aan invlo$ won1 ,do$es1 ,inl4 tot de le] van ,god1 #b;e dr4 #ahhj bl4 #bjj v4 ,door het ,engels*e deisme en het ,duits*e rationalisme nam de !ologia naturalis ( rationalis zoo 9 ma*t en aanzi5 toe1 dat z de !ologia revelata als geheel onnoodig v]wi]p4 ,h]b]t van ,*]bury #aeha-afdh1 gaf aan de religio naturalis vf artikel5 tot inh\d3 esse deum summum1 coli deb]e1 virtutem pietatemque esse praecipuas p>tes cultus div9i1 dol5dum esse ob peccata ab iisque resipisc5dum1 d>i ex bonitate ju/itiaque div9a praemium vel po5am tum 9 hac vita tum po/ hanc vitam1 ,le*l]1 ,ges*4 des engl4 ,deismus #db4 ,ma> nadat z de !ologia revelata gebann5 _h1 is z op ha> beurt ook zelve geoordeeld4 ,kant betoogde 9 zne kritiek d] zuiv]e r$e1 dat deze tot de z9nelk-wa>neemb>e v]s*nsel5 bep]kt is en no* tot het bov5z9nelke no* tot het bov5natuurlke doordr+5 kan4 ,de ges*i$5is d] godsdi5/5 toonde aan1 dat ge5 enkele godsdi5/ aan de revelatio naturalis g5oeg _h1 dat er n]g5s e5e religio naturalis be/ond en dat alle godsdi5/5 positief w>54 ,en de kritiek d] ,s*rift ond]mnde de revelatio sup]naturalis en wis*te de gr5z5 tuss*5 ha> en de revelatio naturalis uit4 ,de ov]tuig+ w]d da>door algeme51 dat er1 om e5ige k5nis van ,god te bekom51 e5 &]e weg dan die d] r$e en d] wet5s*appelke bewsvo]+ moe/ word5 +eslag51 n4l4 die des gelo(s ( d] z$elke erv>+ ( d] phantasie4 ,de !ologia en religio naturalis1 en da>m$e ook de revelatio naturalis v]loor h>e wa>de4 ,de bewz5 voor ,gods be/aan1 de ziel1 de on/]felkheid w]d5 prsgegev5 en gebann5 uit de dogmatiek4 ,pi]son1 ,e5e lev5sbes*\w+ #hc1 zeide zelfs1 dat ond]ws 9 de !ol4 naturalis aan de rk%ooges*ol5 e5e wanbe/$+ 0 van 's l&s p5n+54 ,desniettem9 is ze 9 de wet op het hoog] ond]ws to* we] ond] d5 naam van ges*i$5is d] le] aanga&e ,god en van wsbege]te van d5 godsdi5/ opg5om54 ,pr(4 ,do$es v]wi]p ze 9 zne ,encyclopa$ie bl4 #aij v41 ma> beh&elde ze to* feitelk we] 9 zne ,inleid+ tot de le] van ,god1 #b;e dr4 #ahhj en ,de ,le] van ,god #ahga4 ,alles w/ er op1 gelk 9 d5 locus de ,deo zal word5 aangetoond1 dat de bewz5 voor ,gods be/aan we] 9 wa>de rz54 ,de go$e g$a*te1 die er ligt 9 de oude !ologia naturalis1 wordt langzam]h& we] bet] erk5d4 #e4 ,de ,s*rift k5t wel het begrip van e5e va/e natuurorde1 ma> maakt to* b de op5b>+ tuss*5 natuurlke en bov5natuurlke ge5 ond]s*eid4 ,z bezigt voor beide dezelfde woord51 b4v4 1 en ook voor de revelatio naturalis ,job #ab3bb1 #cc3af1 #cf3aj2 ,rom4 #a3ah1 #ai4 ,nsg51 ,beweis des ,glaub5s1 ,nov4 #ahij ,s4 #daf-dag maakt da>om t5 onre*te bezwa>1 om aan de op5b>+ ,gods 9 de natuur re$s d5 naam van op5b>+ te gev54 ,eig5lk is op het /&punt d] ,s*rift alle op5b>+1 ook die 9 de natuur1 bov5natuurlk4 ,het woord zelf sluit ook niets 9 aanga&e de wze1 wa>op iets op5ba> wordt1 ma> zegt alle51 dat iets1 hetwelk v]borg5 01 aan het li*t tre$t4 ,op religieus t]re9 duidt het aan1 dat ,god e5 eig51 zelf/&ig1 van de natuur ond]s*eid5 lev5 bezit en nu uit zne v]borg5heid op e5e ( &]e wze voor het oog van r$elke s*epsel5 te voors*n tr$5 kan4 ,van op5b>+ kan dus 9 eig5lk5 z9 alle5 sprek51 wie het supranatureele1 e5 ordo supra hanc naturam erk5t2 en elk1 die het woord 9 dez5 z9 bezigt1 is 9 beg9sel supranaturali/1 ook al neemt h sle*ts e5e op5b>+ aan op natuurlke wze4 ,de ond]s*eid+ van revelatio naturalis en sup]naturalis is niet ontle5d aan de aktie ,gods1 die 9 de e5e en 9 de &]e op5b>+ zi* uit1 ma> aan de wze1 wa>op die op5b>+ ges*i$t1 n4l4 p] ( praet] hanc naturam4 ,9 oorsprong is alle op5b>+ supranatureel4 ,god w]kt altd ,joh4 #e3ag4 ,dat w]k5 ,gods is na> buit5 begonn5 met de s*epp+4 ,de creatie is de e]/e revelatie ,gods1 aanvang en grondslag van alle volg5de op5b>+4 ,het bbels* begrip d] op5b>+ wortelt 9 dat d] s*epp+1 ,oehl]1 ,!ol4 des ,a4 ,t4 #ahhb ,s4 #ba4 ,door de s*epp+ is ,god het e]/ voor s*epsel5 na> buit5 getr$5 en heeft ,h zi* aan s*epsel5 geop5ba>d4 ,als ,god de w]eld s*ept door zn ,woord en lev5d maakt door zn ,gee/1 dan ligg5 da>9 re$s de grondln5 van alle volg5de op5b>+5 geteek5d4 ,ma> aan de s*epp+ sluit t]/ond de voorzi5igheid zi* aan4 ,ook deze is e5e alma*tige en alomteg5woordige kra*t en daad ,gods4 ,al wat is en ges*i$t1 is e5 w]k ,gods 9 eig5lk5 z91 en voor d5 vrome e5e op5b>+ van zne deugd5 en volmaak!d54 ,zoo beziet de ,s*rift natuur en ges*i$5is4 ,s*epp+1 ond]h\d+ en rege]+ zne ne ma*tige1 voortga&e op5b>+ ,gods4 ,ge5 natuurpozie heeft die van ,israel ov]tr(f5 ( gev5a>d1 ,pi]son1 ,gee/el4 ,voor\d]s ,i ,israel bl4 #chi v4 ,alles 9 de natuur spreekt d5 vrome van ,god4 ,de hemel5 v]tell5 ,gods e]1 het uitspansel zn] h&5 w]k4 ,gods /em is op de groote wat]54 ,die /em v]breekt de c$]51 dreunt 9 d5 dond]1 loeit 9 d5 /ormw9d4 ,het li*t is zn kle$1 de hemel zn gordn1 de wolk5 zn wag54 ,zn adem s*ept en v]nieuwt het a>drk4 ,h reg5t en geeft zonnes*n ov] re*tva>dig5 en onre*tva>dig54 ,lo( en gras1 reg5 en droogte1 vru*tb>e en onvru*tb>e j>5 en alle d+5 kom5 d5 geloovige niet b geval toe ma> van ,gods vad]lke h&4 ,de natuur- en ges*i$bes*\w+ d] ,s*rift is religieus en da>om ook supranatureel4 ,voor de ,s*rift hang5 zelfs religie en bov5natuurlke op5b>+ t5 nauw/e saam4 ,z v]haalt van zulk e5e op5b>+ niet e]/ na1 ma> ook re$s vr d5 val4 ,de v]h\d+ van ,god en m5s* 9 d5 /atus integritatis wordt als e5 p]soonlke omgang geteek5d4 ,god spreekt tot d5 m5s* ,g54 #a3bh-cj1 geeft hem e5 gebod dat h van nature niet wet5 kon ,g5 #b3af en voegt als met eig5 h& de vr\w t] hulpe hem toe1 ,g54 #b vs4 #bb4 ,ook het fo$us op]um is niet 9 di5 z9 e5 fo$us naturae1 dat het vanzelf uit 's m5s*5 natuurlk5 aanleg opkomt1 ma> is e5e vru*t van bov5natuurlke op5b>+4 ,en wl het fo$us op]um nu niets &]s is dan de vorm d] religie b d5 na> ,gods beeld ges*ap5 m5s* die het hoog/e nog niet _h v]kreg51 zoo kan gezegd word51 dat de ,s*rift de zuiv]e religie zi* niet d5k5 kan zond] revelatio sup]naturalis4 ,het bov5natuurlke /rdt niet met 's m5s*5 natuur1 no* met de natuur d] s*epsel52 het behoort1 om zoo te sprek51 tot het wez5 van d5 m5s*4 ,de m5s* is beeld ,gods en ,gode v]want1 en door de religie /aat h tot ,god 9 e5e re*t/reeks*e v]h\d+4 ,de a>d dez] v]h\d+ sluit 91 dat ,god zi* aan d5 na> zn beeld ges*ap5 m5s* beide objectief en subjectief op5b>e4 ,er is ge5 religie zond] traditie1 dogma1 cultus2 en deze alle zn met het begrip van op5b>+ saamgewev54 ,alle religies zn dan ook positief en b]u/5 niet alle5 op natuurlke ma> altd ook op w]kelke ( v]me5de bov5natuurlke op5b>+4 ,en alle m5s*5 erk5n5 van nature het supranatureele4 ,het naturalisme is ev5als het a!sme e5e vond/ d] wsbege]te1 ma> het heeft ge5 /eun 9 de m5s*elke natuur4 ,zoolang de religie zal behoor5 tot het wez5 van d5 m5s*1 zal de m5s* ook zn en blv5 supranaturali/4 ,elk geloovige1 van welke ri*t+ ook1 h moge naturali/ zn met zn ho(d1 h is to* supranaturali/ met zn h>t4 ,wie uit de religie1 dus uit het geb$1 uit de geme5s*apsoef5+ met ,god het supranatureele bann5 wil1 doodt de religie zelve4 ,want religie ond]/elt w]kelke v]wants*ap en geme5s*ap met ,god en is met h>t en ziel supranaturali/is*4 ,z is onafs*eidelk van het gelo(1 dat ,god supra naturam /aat en dat ,h met ha> do5 kan na> zn welbehag51 dat ,h de natuurorde di5/ba> maakt aan de z$elke orde1 de rk5 d] w]eld aan het kon9krk d] hemel51 de physis aan d5 e?os4 ,er is da>om t]e*t gezegd1 dat de b$e om e5 re9 h>t ev5 supranaturali/is* is als die om e5 gezond li*aam 7,pi]son74 ,de !/1 die wa>lk !/ wil zn en to* de bov5natuurlke op5b>+ be/rdt1 is met deze ontk5n+ er nog vol/rekt niet af4 ,h moet ( t]ug na> het desme ( pan!sme1 ( h moet vooruit en ook de mogelkheid d] bov5natuurlke op5b>+ aannem54 ,er is ge5 religio naturalis4 ,de rationali/is*e trilogie is onh\dba>4 ,de e5ig w>e teg5/ell+ van de erk5n+ van het supranatureele is dan ook niet het rationali/is* desme1 ma> het naturalisme1 d4 i4 het gelo(1 dat er ge5 &]e hoog]e kra*t be/aat dan die 9 de teg5woordige natuurorde aanwezig is en zi* op5ba>t4 ,ma> dan valt ook alle re*t1 om aan d5 triumf van het go$e1 aan de e9delke zegepraal van het rk ,gods1 aan de ma*t van de z$elke w]eldorde te geloov54 ,want het go$e1 het w>e1 de z$elke w]eldorde1 het rk ,gods zn zak51 die 9 zi*zelf ge5 ma*t hebb51 om zi* te realise]54 ,de hoop1 dat de m5s*5 ze tot he]s*app zull5 br5g5 en voor de ma*t d] wa>heid zwi*t5 zull51 wordt i$]5 dag door de erv>+ teleurge/eld4 ,dan alle5 is hun triumf v]zek]d1 als ,god e5 p]soonlk1 alma*tig wez5 is en heel de s*epp+1 trots all5 teg5/&1 he5leid5 kan tot het door ,hem beoogde doel4 ,de religie1 de moraal1 de erk5n+ van e5e be/emm+ voor m5s*heid en w]eld1 het gelo( aan de zegepraal van het go$e1 de !/is*e w]eldbes*\w+1 het gelo( aan e5 p]soonlk ,god zn alle onlosmakelk met het supranaturalisme v]bond54 ,de idee van ,god en van de religie involve]t die van de op5b>+4 ,pi]son1 ,gods wond]ma*t en ons gee/elk lev5 #ahfg bl4 #aj v4 #cf v4 ,james ,orr1 ,! *ri/ian view ( ,god & ! _w1 ,ed9b4 #ahic p4 #fj etc4 #ia etc4 ,cf4 ,rauw5h(f1 ,wsbeg4 v4 d4 godsd4 #ecj v4 #f4 ,bov5natuurlke op5b>+ mag e*t] niet met onmiddellke op5b>+ v]e5zelvigd word54 ,de ond]s*eid+ van middellke en onmiddellke op5b>+ is telk5s 9 v]s*ill5d5 z9 g5om54 ,onmiddellk w]d vroeg] elke op5b>+ g5oemd1 die zond] tuss*5p]soon tot d5 ontvang] zelv5 kwam2 en middellk die1 welke door engel5 ( m5s*5 aan &]5 w]d ov]gebra*t1 ,witsius1 ,misc4 ,sacra ,i4 #af4 ,inzoov] nu de op5b>+ tot pr(et5 en apo/el5 mee/ p]soonlk kwam1 da>5teg5 tot ons sle*ts komt door hunne ges*rift5 he51 kon de e]/e als revelatio imm$iata teg5 de laat/e1 als revelatio m$iata1 word5 ov]ge/eld4 ,b de rationali/is*e en mod]ne !olog5 hebb5 deze b5am+5 dikw]f e5 geheel &]5 z9 ontvang51 en da>door de v]w>r+ 9 de opvatt+ d] op5b>+ do5 to5em51 ,ro!1 zur ,dogm4 #ee f4 #fd f4 ,nitzs*1 ,lehrb4 d] ev4 ,dogm4 #afc f4 ,9 /rikt5 z9 is er ge5 onmiddellke op5b>+1 no* 9 de natuur no* 9 de g5ade4 ,altd b$i5t ,god zi* van e5 middel1 hetz uit de s*epsel5 g5om5 hetz vr gekoz51 wa>door ,h zi* aan m5s*5 op5ba>t4 ,door teek5s en symbol5 doet ,h h5 zne teg5woordigheid gevoel52 door dad5 v]kondigt ,h hun zne deugd52 door spraak en taal maakt ,h hun zn wil en g$a*te bek5d4 ,zelfs wa> ,h door zn ,gee/ inw5dig zi* op5ba>t 9 het bewu/zn1 ges*i$t deze op5b>+ to* altd organis* en dus langs middellk5 weg4 ,de af/& tuss*5 ,s*epp] en s*epsel is veel te groot1 dan dat de m5s* ,god re*t/reeks gewa>word5 kan4 ,f9itum non e/ capax inf9iti4 ,( er 9 d5 /atus gloriae e5e visio ,dei p] ess5tiam zal zn1 kan e]/ lat] word5 ond]zo*t4 ,ma> 9 deze b$eel+ is alle op5b>+ middellk4 ,gelk ,god is en spreekt 9 zi*zelv51 kan ,h door ge5 s*epsel word5 aans*\wd ( v]/aan4 ,op5b>+ is da>om altd e5e daad van g5ade2 9 ha> daalt ,god tot zn s*epsel af1 dat na> zn beeld is gemaakt4 ,alle op5b>+ is an?ropomorphisme1 is e5e zek]e m5s*word+ ,gods4 ,z ges*i$t altd 9 zek]e vorm51 9 bepaalde modi4 ,9 de revelatio naturalis zn zne goddelke en eeuwige g$a*t5 op creatuurlke wze 9 de s*epsel5 ne]gelegd1 zoodat ze door d5 m5s* d5k5de kunn5 v]/aan word54 ,en b de revelatio sup]naturalis b9dt ,h zi* aan ruimte en td1 neemt ,h aan m5s*elke taal en spraak1 en b$i5t zi* van creatuurlke middel51 ,g54 #a3bh1 #b3af v41 #ba v41 #c3h v4 ,en door deze m$ia he5 v]nam en v]/ond de m5s* ,god ev5 go$ en ev5 duidelk1 als nu de vrome de sprake ,gods v]neemt 9 heel de natuur4 ,zoo we9ig onmogelk en b$riegelk de op5b>+ ,gods 9 natuur en ges*i$5is is voor d5 geloovige1 is het ook de bov5natuurlke op5b>+1 wa>b ,god van ongewone middel5 zi* b$i5t1 ma> wa>voor ,h ook op bzond]e wze de oog5 op5t4 ,natuurlke en bov5natuurlke op5b>+ gaan dus na> de le] d] ,s*rift 9 d5 /atus integritatis saam4 ,z zn ge5 teg5/ell+ ma> vull5 elk&] aan4 ,z zn beide middellk en aan bepaalde vorm5 en middel5 gebond54 ,z b]u/5 beide op de g$a*te1 dat ,god 9 g5ade zi* n$]buigt tot d5 m5s* en hem gelkvormig wordt4 ,en z hebb5 beide deze modi1 dat ,god zne teg5woordigheid gevoel51 zne /emme hoor51 zne w]k5 aans*\w5 doet4 ,door v]s*n+1 woord en daad maakte ,god van d5 aanvang af aan m5s*5 zi* op5ba>4 ,opm]kelk is het nu1 dat de zonde1 die door d5 e]/5 m5s* intre$t 9 de w]eld1 9 het feit zelf d] op5b>+ ge5 v]&]+ br5gt4 ,god blft zi* op5b>52 ,h trekt zi* niet t]ug4 ,all]e]/ wordt ons door heel de ,s*rift he5 e5e revelatio naturalis gele]d4 ,gods op5b>+ is begonn5 9 de s*epp+ en zet 9 de ond]h\d+ en rege]+ all] d+5 zi* voort4 ,h op5ba>t zi* 9 de natuur rondom ons h552 spreidt da>9 zne eeuwige kra*t en goddelkheid t5 toon1 en bew/ 9 zeg5+5 en oordeel en beurtel+s zne go$heid en zn toorn1 ,job #cf1 #cg4 ,ps4 #bi1 #cc3e1 #fe1 #fg3g1 #ij1 #ajd1 #ajg1 #ade1 #adg4 ,jes4 #ei3ag-ai4 ,mt4 #e3de4 ,rom3 #a3ah4 ,hd4 #ad3af4 ,h op5ba>t zi* 9 de ges*i$5is van volk5 en p]son5 ,deut4 #cb3h4 ,ps4 #cc3aj1 #fg3e1 #aae3af4 ,spr4 #h3ae1 #af4 ,hd4 #ag3bf4 ,rom4 #ac3a4 ,h op5ba>t zi* ook 9 het h>t en gewet5 van e5 iegelk m5s* ,job #cb3h1 #cc3d4 ,spr4 #bj3bg4 ,joh4 #a3c-e1 #i1 #aj4 ,rom4 #b3ad1 #ae1 #h3af4 ,deze op5b>+ ,gods is algeme51 op zi*zelve wa>neemba> en v]/aanba> voor i$]5 m5s*4 ,natuur en ges*i$5is zn het boek van ,gods alma*t en w%eid1 van zne go$heid en re*tva>digheid4 ,alle volk5 hebb5 deze op5b>+ tot op zek]e hoogte erk5d4 ,zelfs de afgod] ond]/elt1 dat 9 de s*epsel5 ,gods en zi* op5ba>t4 ,wsge]51 natuurond]zoek]s en ges*i$vors*]s hebb5 m5igmaal op treff5de wze van deze op5b>+ ,gods gesprok51 b4v4 ,x5ophon1 ,memor4 ,i #d1 #e4 ,cic]o1 de nat4 deor4 ,,ii #b1 de div9at4 ,,ii #gb4 ,zckl]1 ,gottes ,zeug5 im ,rei* d] ,natur1 #b ,?4 ,gt]sloh #ahha4 ,door de *ri/elke !ologie is deze algeme5e op5b>+ t5 all5 tde e5p>ig aang5om5 en v]d$igd1 ,ir54 adv4 ha]4 ,,ii #f4 ,t]tull4 de te/im4 animae1 adv4 ,m>c4 ,i #aj4 ,augu/1 de civ4 ,dei #h3i sq4 #ai3a1 de tr94 #d3bj enz4 ,joh4 ,damasc4 de fide or?od4 ,i c4 #a en #c4 ,?omas1 ,s4 c4 ,g5t4 lib4 #a-c4 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #b enz41 cf4 v]d] ,h4 ,d5z+]1 ,vi] ,b*] von d] relig4 ,erk4 ,,ii ,s4 #bg-de4 ,inzond]heid door de ,g]ef4 !olog5 w]d deze algeme5e op5b>+ geh&haafd en hoog gewa>de]d1 ,calv4 ,in/4 ,i c4 #d en cf4 voorts ,s*weiz]1 ,gl4 d] ev4 ,k4 ,i #bda f4 ,heppe1 ,dogm4 d] ev4 ref4 ,k4 ,s4 #a f4 ,s*olt51 ,le] d] ,h]v4 ,k]k ,i#d #cjd-cbf4 ,do$es1 ,inleid+ tot de le] van ,god #b;e dr4 bl4 #ajg-beb4 ,ma> volg5s de ,s*rift is deze algeme5e op5b>+ niet 9 /rikt5 z9 natuurlk alle51 ma> bevat z ook bov5natuurlke elem5t54 ,de op5b>+1 die t]/ond na d5 val ges*i$t1 draagt e5 supranatureel k>akt] ,g54 #c3h v4 en wordt door traditie het eig5dom d] m5s*heid4 ,de oorspronkelke k5nis en di5/ ,gods blft nog lang5 td 9 m9 ( me] zuiv]5 toe/& bewa>d4 ,aan ,ka9 wordt g5ade ges*onk5 voor re*t3 zelfs wordt h de vad] van e5 gesla*t1 dat met de cultuur e5 aanvang maakt1 ,g54 #d4 ,het v]bond1 dat na d5 zondvlo$ met ,noa* en 9 hem met heel de nieuwe m5s*heid opg]i*t wordt1 is e5 v]bond d] natuur en to* niet natuurlk me]1 ma> vru*t van ongeh\d5e bov5natuurlke g5ade1 ,g54 #h3ba1 #bb4 #i3a-ag4 ,me]mal5 gewaagt de ,s*rift van wond]51 die ,god gewro*t heeft voor de oog5 d] ,heid551 9 ,egypte1 ,kanaan1 ,babel enz41 en van bov5natuurlke op5b>+51 die aan niet-,israeliet5 t5 beurt gevall5 zn1 ,g54 #bj1 #cj1 #dj1 #da4 ,ri*t4 #g4 ,dan4 #b3d enz4 ,e5e w]k+ van bov5natuurlke kra*t5 9 de heid5w]eld is apriori no* onmogelk no* zelfs onwa>s*nlk4 ,er kan wa>heid ligg5 9 het b]oep op op5b>+51 dat aan alle godsdi5/5 geme5s*appelk is4 ,en omgeke]d is niet alles wat tot het t]re9 d] bzond]e g5ade behoort1 9 /rikt5 z9 bov5natuurlk4 ,er v]loop5 gans*e p]iod5 9 de ges*i$5is van ,israel1 vele dag5 en j>5 9 het lev5 van ,jezus1 en ev5zoo 9 het lev5 d] apo/el51 wa>9 ge5e bov5natuurlke op5b>+ plaats heeft en die to* e5 gewi*tig deel vorm5 9 de hi/oria revelationis4 ,als ,jezus d5 arm5 het evangelie v]kondigt1 is dit van ge5 m9d] gewi*t1 dan wanne] ,h krank5 g5ee/ en dood5 opwekt4 ,zn /]v51 dat natuurlk s*nt1 is van ge5 m9d]e beteek5is dan zne bov5natuurlke geboorte4 ,da>om is de ond]s*eid+ van natuurlke en bov5natuurlke op5b>+ niet id5tis* met die van algeme5e en bzond]e4 ,t] a&uid+ van de tweerlei op5b>+1 die aan de heid5s*e religies en aan de religie d] ,s*rift t5 grondslag ligt1 is de laat/e ond]s*eid+ te v]kiez5 bov5 de e]/e4 ,c4 ,ong5oegzaamheid d] algeme5e op5b>+4 #g4 ,deze revelatio g5]alis is e*t] om v]s*ill5de r$55 onvoldo5de4 ,ook hi]9 zn alle *ri/elke !olog5 e5/emmig4 ,ir5aeus adv4 ha]es4 #b1 #bh betoogt teg5ov] de gno/iek5 de bep]k!id d] m5s*elke k5nis4 ,ju/9us ,m>tyr1 ,dial4 c4 ,tryph41 inleid+1 ,t]tullianus1 de an4 c4 #a4 ,lactantius1 ,in/it4 div4 #c1 #a4 #d1 #a4 ,arnobius1 adv4 nat4 ,i1 #ch4 ,,ii1 #f4 s*ild]5 de zwakheid d] r$e 9 ze] /]ke kleur54 ,augu/9us ontk5t niet1 dat er ook b de ,heid55 e5ige wa>heid is1 wa>m$e de ,*ri/55 hun w9/ kunn5 do51 de doctr4 *r4 #b1 #fj4 ,ma> de philosophie is niet de w>e weg tot de zaligheid4 ,ze kan sle*ts we9ig5 en sle*ts we9ig le]51 de tr94 #ac1 #ab4 de civ4 #ab1 #bj4 de util4 cr$4 #aj1 #bd4 ,ze k5t wel het doel1 ma> niet d5 weg1 die tot het doel leidt1 ,conf4 #e1 #e4 #g1 #bf4 de civ4 #aj1 #bi4 ,dikw]f leidt ze op e5 dwaalweg en h\dt de wa>heid 9 ong]e*tigheid ond]1 de tr94 #ac1 #bd1 zoekt ze niet op vrome wze1 ,conf4 #e1 #d1 mi/ de liefde die tot k5nis d] wa>heid noodig is1 de civ4 #i1 #bj1 wordt door ha> eig5 sup]bia v]h9d]d 9 de k5nis d] wa>heid1 want alle5 humilitas is de weg t5 lev51 de civ4 #b1 #g4 ,da>om is er nog e5 &]e weg tot de wa>heid noodig1 nl4 de auctoritas1 de v]a relig4 c4 #bd4 de mor4 eccl4 #a1 #b4 ,?omas ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #a art4 #a4 ,s4 c4 ,g5t4 ,i1 #d4 betoogt de noodzakelkheid d] op5b>+ zelfs voor de door de r$e gek5de articuli mixti4 ,de ,rooms*e k]k heeft de insuffici5tia d] !ol4 nat4 duidelk uitgesprok5 9 de voorr$e van d5 ,cate*4 ,romanus1 en 9 't ,vaticanum sess4 #c cap4 #b de revelatione1 en c4 #b1 #b-d4 ,en de ,prote/4 !olog5 oordeeld5 ov] deze insuffici5tia d] algeme5e op5b>+ niet &]s1 ,calv4 ,in/4 ,i4 #e #aa sq4 en cap4 #f4 ,heidegg]1 ,corpus ,!ol4 ,i #i-ac4 ,trigl&1 ,antapologia cap4 #ag4 ,ow51 ,i cap4 #f4 ,turret4 ,!ol4 ,el5ct4 ,i qu4 #d4 ,moor1 ,comm4 9 ,m>ckii ,comp4 ,i #fa #ci4 ,de g5oegzaamheid d] algeme5e op5b>+ en d] da>op geb\wde religio naturalis w]d 9 vroeg] td alle5 gele]d door de ,pelagian51 die drierlei weg tot de zaligheid aannam51 n4l4 de lex naturae1 lex ,mosis en lex ,*ri/i4 ,ook w>5 er 9 de *ri/elke k]k altd enkele !olog51 die gun/ig] ov] de ,heid55 oordeeld5 en ook aan de mogelkheid hunn] zaligheid gelo(d51 zooals ,ju/9us1 ,clem5s ,alex4 ,erasmus1 ,zw+li enz4 cf4 ,vossius1 ,hi/oria ,pelag4 #afee p4 #chc sq4 ,ma> b dez5 ru/te dit gelo( mee/5tds niet op de le] van de g5oegzaamheid d] algeme5e op5b>+1 ma> op de ond]/ell+1 dat ,god ook met zne bzond]e g5ade ond] de ,heid55 hetz dan 9 ( na dit lev5 w]kte4 ,da>5teg5 w]d de volkom5 g5oegzaamheid d] algeme5e op5b>+ en van de natuurlke religie 9 de #ah;e eeuw gele]d door de de/5 en rationali/51 zooals ,*]bury1 ,t9dal1 ,coll9s1 ,r\sseau1 ,kant enz4 ,litt4 b ,le*l]1 ,ges*4 des engl4 ,desmus #ahda en art4 ,desmus 9 ,h]zog4 ,brets*neid]1 ,sy/em4 ,entw4 all] 9 d] ,dogm4 vork4 ,begriffe #ahda ,s4 #ce f4 ,cl>isse1 ,encycl4 #ahce p4 #dje sq4 ,do$es1 ,inleid+ tot de ,le] van ,god #ahhj bl4 #aig v4 ,ov] de insuffici5tia d] algeme5e op5b>+ kan er haa/ ge5 twfel be/aan4 ,t5 e]/e blkt ze da>uit1 dat deze op5b>+ ons hoog/5s e5ige k5nis v]s*aft van ,gods be/aan en van sommige zn] eig5s*app51 zooals go$heid en g]e*tigheid2 ma> ze laat ons vol/rekt onbek5d met d5 p]soon van ,*ri/us1 die alle5 is de weg tot d5 ,vad]1 ,mt4 #aa3bg4 ,joh4 #ad3f1 #ag3c4 ,hd4 #d3ab4 ,de algeme5e op5b>+ is da>om onvoldo5de voor d5 m5s* als zonda>2 z weet van ge5 g5ade en v]gev+2 m5igmaal is z zelfs e5e op5b>+ van toorn1 ,rom4 #a3bj4 ,g5ade en v]gev+1 die het wez5 d] religie moet5 zn1 is e5 daad van welbehag51 niet van natuur en noodzakelkheid4 ,de algeme5e op5b>+ kan hoog/5s e5ige wa>h$5 do5 k5n51 ma> br5gt ge5 feit51 ge5 ges*i$5is1 en v]&]t dus niets 9 het zn4 ,z v]li*t het bewu/zn e5igsz9s en beteugelt de zonde1 ma> z h]s*ept de natuur van m5s* en w]eld niet4 ,z kan vrees inboezem51 ma> ge5 v]tr\w5 en liefde1 ,%$d1 ,dogm4 ,!ol4 ,i #ff1 #bah4 ,9 de twe$e plaats is de k5nis1 welke de algeme5e op5b>+ v]s*aff5 kan1 niet alle5 g]+ en onvoldo5de1 ma> ze is ook onzek]1 /e$s met dwal+ v]m5gd1 en voor v]reweg de mee/e m5s*5 onb]eikba>4 ,de ges*i$5is d] philosophie is e5e ges*i$5is van elk&] afbrek5de sy/em5 gewee/2 en is b de ,griek5 9 het skepticisme1 9 de ,middeleeuw5 9 het nom9alisme1 en ?ans 9 het agno/icisme geindigd4 ,de voor de religie noodzakelk/e wa>h$51 be/aan en wez5 ,gods1 oorsprong en be/emm+ van m5s* en w]eld1 zonde en v]gev+1 loon en /raf zn beurtel+s gele]d en be/r$54 ,er is 9 de philosophie ov] al deze vrag5 ge5 g5oegzame zek]heid te v]krg54 ,cic]o1 ,tusc4 #a1e vraagt da>om t]e*t3 ex philosophis nonne optimus et gravissimus quisque confitetur multa se ignor>e1 multa sibi etiam atque etiam esse disc5da8 ,ma> ook al kwam5 sommige d5k]s tot e5ige w>e en zuiv]e k5nis1 z 0 nog altd met all]lei dwal+ v]m5gd4 ,elk wsge]ig sy/eem heeft zne leemt5 en gebrek54 ,plato1 wi5s sy/eem volg5s ,augu/9us1 de civ4 #h1e het naa/ aan het ,*ri/5dom v]want is1 v]d$igt het te vondel+ legg5 van zwakke k9d]51 de pa$]a/ie1 geme5s*ap van vr\w5 enz4 ,zelfs 9 de moraal is er groot v]s*il en onzek]heid2 vrit en dea des ,pyr5es1 erreur au del 7,pascal74 ,nescio quomodo nihil tam absurde dici pote/1 quod non dicatur ab aliquo philosophorum1 ,cic4 de div94 #b1eh4 ,en al w>5 de wsge]5 ook 9 het bezit gewee/ van de s*oon/e en zuiv]/e le]1 de autoriteit z\ hun to* hebb5 ontbrok51 om ha> ond] het volk +ang te v]s*aff54 ,dikw]f sluit5 z da>om zelf 9 de practk van het lev5 to* we] b het volksgelo( en de volksz$5 zi* aan2 ( z trekk5 met e5 ,odi pr(anum vulgus et arceo van het volk 9 hoogheid zi* t]ug4 ,hun ond]l+e /rd en de teg5/ell+ tuss*5 hun le] en lev5 v]zwakte hun invlo$4 ,en al w>e ook dit alles nog niet het geval gewee/1 dan z\ to* de le] d] wsge]5 nooit de religie van het volk hebb5 kunn5 word5 ( blv51 omdat 9 zak5 van religie e5 intellectueel cl]icalisme en e5e wet5s*appelke hi]>*ie onv]dragelk is4 ,da>om _h ,?omas volkom5 gelk1 als h zeide1 dat ook zelfs 9 die wa>h$51 welke de algeme5e op5b>+ ons k5n5 doet1 nog op5b>+ en autoriteit van noode is1 omdat die k5nis sle*ts voor we9ig5 ges*ikt is1 te lang5 td van ond]zoek v]eis*5 z\ en ook dan nog onvolkom5 en onzek] bleef1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #a art4 #a1 ,,ii #b qu4 #b art4 #d4 ,s4 contra ,g5t4 ,i1 #d4 ,9 de d]de plaats wordt het onvoldo5de d] natuurlke op5b>+ duidelk aangetoond door het feit1 dat ge5 enkel volk met de zoog5aamde religio naturalis is tevr$5 gewee/4 ,de algeme5e religie d] de/51 de moralis*e ,v]nunftreligion van ,kant1 de pietas en ob$i5tia van ,sp9oza1 zn alle niets dan pure ab/racties1 die 9 de w]kelkheid nooit hebb5 be/aan4 ,zelfs al w>5 de vf artikel5 van ,h]b]t ( de rationali/is*e trilogie van ,kant volkom5 zek] en /r5g wet5s*appelk bewsba> gewee/1 dan nog z\d5 ze tot het /i*t5 van e5e religie1 van e5 k]k onbekwaam zn gewee/4 ,want religie is iets wez5lk &]s dan wet5s*ap1 z heeft e5 &]e bron en grondslag4 ,de a*tti5de eeuw kon 9 zulke r$ewa>h$5 en dele ab/racties behag5 v9d54 ,de neg5ti5de eeuw met ha> hi/oris*5 z9 heeft spo$ig +ezi51 dat zulk e5 religio naturalis n]g5s be/ond en ook n]g5s be/aan kan4 ,?ans wordt algeme5 toege/emd1 dat alle godsdi5/5 positief zn en ru/5 op op5b>+1 ,s*lei]ma*]1 ,glaub4 #aj ,zusatz4 ,rits*l1 ,re*tf4 u4 ,v]s4 ,,iii #d1 #ejj4 ,id4 ,unt]ri*t 9 d] *ri/l4 ,religion ,s4 #bj4 ,frank1 ,sy/em d] *r4 ,wahrheit4 ,i #eab f4 ,do$es1 ,encyclopa$ie #aij1 #aia4 ,w4 ,b5d]1 ,zur ,ges*i*te d] ,emancipation d] natrl4 ,!ol41 ,jahrb4 f4 prot4 ,!ol4 #ahhc ,s4 #ebid-eib4 ,r4 ,rts*i1 ,die ,lehre von d] natrli*5 ,religion u4 vom ,naturre*t1 ,jahrb4 f4 prot4 ,!ol4 #ahhd ,s4 #a-dh4 ,hoek/ra1 ,wsg4 ,godsd4 ,i #ai v4 ,d4 ,wa>de d] algeme5e op5b>+4 #h4 ,da>m$e heeft e*t] de algeme5e op5b>+ niet h>e wa>de en beteek5is v]lor54 ,t5 e]/e is ze van groote beteek5is voor de heid5w]eld4 ,z is de va/e en blv5de grondslag d] heid5s*e godsdi5/54 ,de ,h4 ,s*rift velt ov] het ,e?nicisme e5 ge/r5g oordeel en v]kla>t zn oorsprong uit afval van de zuiv]e k5nisse ,gods4 ,wel bleef deze k5nis1 die 's m5s*5 oorspronkelk eig5dom 01 nog e5 td lang naw]k5 ,g54 #d3c4 #h3bj1 en op5ba>de de s*epp+ ,gods eeuwige kra*t en goddelkheid1 ,rom4 #a3bj4 ,ma> de m5s*51 v]dwaasd 9 hunne g$a*t5 en v]dui/]d 9 hun h>t1 hebb5 ,god k5n5de ,hem als ,god niet v]he]lkt ( g$ankt4 ,da>b is de v]w>r+ d] spraak en de v]/rooing d] volk5 ,g54 #aa zek] ook voor de ontwikkel+ van het poly!sme van groot5 invlo$ gewee/1 ,orig4 c4 ,cels ,v4 ,aug4 de civ4 ,dei #af3f4 ,s*ell+1 ,e9leitung 9 die philos4 d] ,my?ologie ,i #id f4 ,delitzs*1 ,comm4 op ,g54 #aa4 ,aub]l51 ,de goddelke op5b>+ ,i #ahg v4 ,fabri1 ,die ,ent/ehung des ,heid5?ums und die ,aufgabe d] ,heid5mission #ahei4 ,h]zog #ab3ajh4 ,het ,hebr4 1 de door afkom/ en taal v]bond5e m5igte1 natie1 naa/ het door e5heid van be/uur v]bond5e volk w/ hi] ook op4 ,want 1 wordt doorgaans van de heid5s*e volk5 gebruikt1 en beteek5t niet alle5 volk5 ma> ook heid552 het woord heeft e5e nationale ma> tegelk ook e5e e?is*-religieuse beteek5is1 ev5als het lat4 pagani en ons heid554 ,de e5heid ,gods en dus ook de re9heid d] religie g+ b de splits+ d] m5s*heid 9 volk5 te loor4 ,i$] volk kreeg zn eig51 national5 god4 ,en to5 e5maal het begrip van de e5heid en de absoluu!id ,gods 0 te loor gegaan1 kond5 naa/ di5 n5 national5 god &]e ma*t5 langzam]h& als god5 erk5d en v]e]d word52 de idee van het goddelke wordt onzuiv] en daalt1 de v]s*ill5de natuurma*t5 tr$5 op d5 voorgrond en /g5 9 beteek5is2 de gr5s tuss*5 het goddelke en het creatuurlke wordt uitgewis*t2 en de religie kan zelfs onta>d5 9 animisme en feticisme1 9 toov] en magie4 ,het k>akt] d] heid5s*e godsdi5/5 be/aat dan ook volg5s de ,s*rift 9 afgod]4 ,de heid5s*e god5 zn afgod51 z be/aan niet1 z zn leug5 en delheid ,jes4 #da3bi1 #db3ag1 #df3a v4 ,j]4 #b3bh4 ,ps4 #ajf3bh4 ,hd4 #ad3ae1 #ai3bf4 ,gal4 #d3h4 #a ,cor4 #h3e4 ,9 die religies w]kt zelfs e5e daemonis*e ma*t ,deut4 #cb3ag4 ,ps4 #ajf3bh4 #a ,cor4 #aj3bj v4 ,apoc4 #i3bj4 ,de toe/&1 wa>9 de heid5w]eld buit5 de op5b>+ aan ,israel1 buit5 ,*ri/us v]ke]t1 wordt bes*rev5 als dui/]nis ,jes4 #i3a1 #fj3b4 ,luk4 #a3gi4 ,joh4 #a3e4 ,ef4 #d3ah1 als onwet5dheid ,hd4 #ag3cj4 #a ,petr #a3ad4 ,rom #a3ah v42 als +ebeelde dele w%eid #a ,cor4 #a3ah v41 #b3f1 #c3ai v42 als zonde en ong]e*tigheid ,rom #a3bd v41 #c3i v4 ,de heid5w]eld is 9 ha> oorsprong1 k>akt] en be/emm+ e5 ontza*lk probleem4 ,op zi*zelve is de oploss+1 welke de ,s*rift ervan geeft1 niet alle5 niet ong]md1 ma> z beveelt zi* zelfs door ha> e5v\d en h>e natuurlkheid aan4 ,to* heeft de philosophie1 zo[el die van de hi/orie als van de godsdi5/51 zi* met die oploss+ niet tevr$5 ge/eld en e5e &]e bes*\w+ voorg$rag51 welke lnre*t teg5 die d] ,s*rift ov]/aat4 ,wel v9dt de v]he]lk+ van d5 k9d]lk5 toe/& d] volk51 gelk die 9 de vorige eeuw gebruikelk 01 ?ans ge5e in/emm+ me]4 ,ma> de !orie d] evolutie1 die ?ans t] v]kl>+ di5/ doet1 is ev5ze] met de ,s*rift 9 /rd4 ,gelk de natuurwet5s*ap het lev5de uit het lev5looze1 het organis*e uit het anorganis*e1 d5 m5s* uit het di]1 het bewu/e uit het onbewu/e1 het hoog]e uit het lag]e tra*t af te leid51 zoo zoekt de godsdi5/wet5s*ap van d5 nieuw]5 td d5 godsdi5/ uit e5 vroeg]5 godsdi5/looz5 toe/& en de zuiv]e religie uit de primitieve vorm5 van feticisme1 animisme enz4 te v]kl>54 ,d4 ,hume is da>m$e re$s begonn5 9 zne ,natural hi/ory ( religion4 ,b ,hegel pa/e z geheel 9 het kad] zn] pan!/is*e philosophie1 ,vorlesung5 b] die ,philosophie d] ,religion #ahcb4 ,en s$]t heeft ze hoe lang] hoe me] v]breid+ en v]d$ig+ gevond51 ,buckle1 ,hi/ory ( civilization 9 ,engl& #aheh4 ,w4 ,e4 ,h4 ,lecky1 ,hi/ory ( ! rise & influ5ce ( ! _s ( rationalism 9 ,europe #ahfe4 ,e4 ,b4 ,tylor1 ,rese>*es into ! e>ly hi/ory ( mank9d & ! developm5t ( civilization #b;d ed4 #ahgj4 ,id4 ,primitive ,culture #ahgb4 ,sir ,john ,lubbock1 ,prehi/oric times z illu/rat$ by anci5t rema9s & ! mann]s & cu/oms ( mod]n savages #ahfe4 ,id4 ,! orig9 ( civilization & ! primitive condition ( man #ahgj4 ,h4 ,sp5c]1 ,! pr9ciples ( sociology #ahgf-'hb4 ,f4 von ,hellwald1 ,kulturges*i*te 9 ihr] natrli*5 ,entwicklung bis zur ,geg5w>t1 #c;e ,aufl4 #ahhc4 ,o4 ,casp>i1 ,die ,urges*i*te d] ,m5s*heit mit ,rcksi*t auf die natrli*e ,entwicklung des frhe/5 ,gei/esleb5s #ahgc4 ,g4 ,rosk(f1 ,das ,religionswes5 d] rohe/5 ,natrvolk] #ahhj4 ,ed4 von ,h>tmann1 ,religionsphilosophie1 ,leipzig4 ,o4 ,pfleid]]1 ,religionsphilos4 auf ges*i*tl4 ,grundlage1 #b;e ,aufl4 #ahhc-hd4 ,h4 ,siebeck1 ,lehrb4 d] ,religionsphilosophie #ahic4 ,a4 ,reville1 ,prolgomnes de l'hi/oire des religions1 ,p>is #ahha4 ,c4 ,p4 ,tiele1 ,de plaats v4 d4 godsd4 d] natuurvolk5 9 de godsdi5/ges*i$5is #ahgc4 ,id4 ,ov] de wett5 d] ontwikkel+ van d5 godsdi5/1 ,!ol4 ,tds*r4 #ahgd4 ,id4 ,ges*4 v4 d4 godsd4 #ahgf enz4 ,hoe algeme5 deze le] d] evolutie e*t] ook aang5om5 z1 9 elk geval heeft z nog ge5 hoog]5 rang dan di5 van e5e hypo!se4 ,ma> z v]kla>t de v]s*nsel5 niet4 ,9 de natuurwet5s*ap /uit z nog altd af op de feit5 van lev51 bewu/zn1 spraak1 taal1 wil enz4 ,en 9 de godsdi5/wet5s*ap blft het ont/aan en het wez51 de wa>heid en de wa>de d] religie prote/ teg5 ha> indi554 ,dat voorts de natuurvolk5 d5 oorspronkelk5 toe/& d] m5s*heid v]teg5woordig51 dat feticisme en animisme de oud/e godsdi5/vorm5 zn1 en dat de e]/e m5s*5 gelk w>5 aan k9d]5 ( wild51 zn me5+51 die voldo5d5 grond miss5 en da>om ook hoe lang] hoe me] teg5spraak ontmoet54 ,s*ell+ nam 9 zne ,philosophie d] ,my?ologie und ,(f5b>ung e5 relatief mono!sme als oorspronkelk aan4 ,max ,mll] erk5t e5 zoog5aamd h5o!sme als primitiev5 godsdi5/1 ,vorlesung5 b] ,ursprung und ,entwicklung d] ,religion ,s4 #bib f4 ,deuts*e ,runds*au ,sept4 #ahgh4 ,cf4 ,rauw5h(f1 ,wsb4 v4 d4 godsd4 #ie v4 #aia v4 en ,hoek/ra1 ,wsg4 ,godsd4 #adf v4 ,ook de me5+1 dat de v]s*ill5de godsdi5/5 ope5volg5de mom5t5 zn 9 n ontwikkel+sproces1 is veel m9d] wa>s*nlk dan die1 welke ze h\dt voor onta>d+5 van e5e soort1 ,khl]1 ,wiss4 d] *r4 ,lehre ,i #ahe4 ,de le] d] ,s*rift ov] d5 oorsprong en het wez5 van het ,e?nicisme wordt da>om me] ( m9d] besli/ nog v]d$igd door ,lk51 ,die ,e9heit des ,m5s*5ges*le*ts und dess5 ,ausbreitung b] die ganze ,erde #ahde4 ,do$es1 ,de toepass+ van de ontwikkel+/heorie niet aan te bevel5 voor de ges*4 d] godsd4 #ahgd4 ,e4 ,l4 ,fis*]1 ,heid5?um und ,(f5b>ung #ahgh4 ,zckl]1 ,die ,lehre vom ,ur/& des ,m5s*51 ,gt]sloh #ahgi4 ,id4 ,art4 ,poly!ismus 9 ,h]zog4 ,l5ormant1 ,les orig9es de l'hi/oire d'aprs la ,bible et les traditions des peuples ori5taux1 #c vol4 #ahhj-hd4 ,die/el1 d] ,mono?4 des ,heid5?ums1 ,jahrb4 f4 deuts*e ,!ol4 #ahfj ,s4 #ffi-gei4 ,a4 ,?oluck1 ,d] sittli*e ,*>akt] des ,heid5?ums #c;e ,aufl41 ,w]ke ,,viii #ahfe ,s4 #a-ia4 ,j4 ,n4 ,sepp1 ,das ,heid5?um und dess5 ,b$eutung fr das ,*ri/5?um1 #c ,!ile ,reg5sburg #ahec4 ,c4 ,pes*1 ,gott und ,gtt]4 ,e9e ,/udie zur v]glei*5d5 ,religionswiss5s*aft4 ,freiburg #ahij4 ,=mby-,krieg1 ,d] ,mono!smus d] ,(f5b>ung und das ,heid5?um4 ,ma9z #ahhj4 ,ebr>d1 ,apologetik1 #b;e ,aufl4 ,gt]sloh #ahgh-hj4 ,,ii #eba f4 ,vig\r\x1 ,la ,bible et les dc\v]tes mod]nes en ,pale/9e1 en ,egypte et en ,assyrie1 #d vol4 ,james ,orr1 ,! ,*ri/ian view ( ,god & ! _w1 ,ed9burgh1 ,elliot #ahic p4 #ada1 #aic1 #dca1 #dff1 #eja4 ,s4 ,h4 ,kellogg1 ,! g5esis & gr[? ( religion1 ,new-,york & ,london #ahib4 ,cf4 ,*4 de la ,saussaye1 ,lehrb4 d] ,rel4 ges*4 ,s4 #g f4 #bc f4 #i4 ,ma>1 hoe /r5g de ,s*rift ook oordeele ov] het k>akt] van het heid5dom1 jui/ de algeme5e op5b>+ die z le]t /elt ons 9 /aat en geeft ons re*t1 om al de elem5t5 van wa>heid te erk5n51 die ook 9 de heid5s*e religies aanwezig zn4 ,de /udie d] godsdi5/5 /ond vroeg] uitsluit5d 9 di5/ d] dogmatiek en apologetiek4 ,de godsdi5//i*t]s1 zooals ,mohamm$1 w]d5 e5v\dig voor b$rieg]s1 v&5 ,gods1 h&lang]s des duivels geh\d54 ,cf4 ,dr4 ,sn\ck ,hurgronje1 ,de ,islam4 ,gids #ahhf ,,ii #bci v4 ,ma> s$]t die godsdi5/5 nauwkeurig] bek5d zn geword51 is deze v]kl>+ onh\dba> geblek52 z 0 beide met de hi/orie en met de psy*ologie 9 /rd4 ,na> de ,h4 ,s*rift is er ook ond] de heid55 e5e op5b>+ ,gods1 e5e v]li*t+ van d5 ,logos1 e5e w]k+ van ,gods ,gee/1 ,g54 #f3ag1 #g3ae4 ,ps4 #cc3f1 #ajd3cj1 #aci vs4 #b4 ,job #cb3h4 ,pr$4 #c3ai4 ,spr4 #h3bb v4 ,mal4 #a3aa1 #ad4 ,joh4 #a3i4 ,rom4#b3ad4 ,gal4 #d3a-c4 ,hd4 #ad3af1 #ag2 #ag vs4 #bb-cj4 ,vele k]kvad]s1 ,j4 ,m>tyr1 ,apol4 #a1dg1 ,clem5s ,alex4 ,/rom4 ,i #g e4 a4 nam5 e5e w]kzaamheid van d5 ,logos 9 de heid5w]eld aan4 ,augu/9us spreekt me]mal5 ze] ongun/ig ov] de heid551 ma> erk5t to* ook1 dat z de wa>heid 9 s*aduw zag51 de civ4 #ai1a de tr94 #d4bj1 dat de wa>heid hun niet t5 e55male v]borg5 01 de civ4 #h3aa v4 en dat w dus met het w>e 9 de heid5s*e philosophie onze w9/e moet5 do5 en het ons moet5 toeig551 de doctr4 *r4 #b1fj4 ,non usque adeo 9 anima humana imago ,dei t]r5orum affectuum labe detrita e/1 ut nulla 9 ea velut l9eam5ta extrema remans]9t1 unde m]ito dici possit1 etiam 9 ipsa impietate vitae suae fac]e aliqua legis vel sap]e1 de spir4 et4 litt4 c4 #bg1 #bh4 ,ook vele niet-re95 erk5n5 veel wa>s1 ,retract4 ,i c4 #d4 ,?omas zegt niet alle51 dat de m5s* als r$elk wez51 zond] bov5natuurlke g5ade1 de v]itates naturales k5n5 kan1 ,s4 ,!ol4 ,i #b qu4 #aji art4 #a4 ma> getuigt ook ,,ii #b qu4 #agb art4 #f1 dat het onmogelk is esse aliquam cognitionem quae totalit] sit falsa1 absque admixtione alicujus v]itatis1 en b]oept zi* da>b op de woord5 van ,b$a en ,augu/9us3 nulla falsa e/ doctr9a1 quae non aliqu&o aliqua v]a falsis int]misceat4 ,de ,g]e=me]d5 w>5 er nog bet] aan toe door hunne le] van de gratia communis4 ,hi]door w]d5 ze e5]zds voor de dwal+ van het ,pelagianisme beho$1 dat de suffici5tia d] !ol4 naturalis le]de en de zaligheid v]bond aan de ond]h\d+ d] lex naturae2 ma> kond5 z to* &]]zds al het w>e en s*oone en go$e erk5n5 dat ook 9 de heid5w]eld aanwezig 04 ,wet5s*ap1 kun/1 z$elk1 huiselk1 maats*appelk lev5 enz4 w]d5 uit die gratia communis afgeleid en met dankba>heid erk5d en geprez51 ,calv4 ,in/4 ,,ii1 #b4 #ab v4 ,,ii #c4 #c v4 ,zan*ius1 ,op]a ,,viii #fdf sq4 ,wttewrongel1 ,*ri/4 ,hui%\d+e ,i #bhh-bii4 ,witsius1 ,oec4 fo$4 ,,iii #ab4 #eb4 ,id4 ,twi/ des ,he]5 met zn wnga>t cap4 #ai4 ,turret1 ,!ol4 ,el4 #aj3e4 ,vossius1 ,hi/4 ,pelag4 #c3c4 ,pfann]1 ,sy/ema ,!ol4 ,g5tilis cap4 #bb #cc4 ,trigl&1 ,antapologia cap4 #ag4 ,moor1 ,comm4 9 ,m>ckii ,comp4 ,,iv #hbf-hbi4 ,cf4 mne r$e ov] ,de algeme5e ,g5ade1 ,kamp5 #ahid4 ,gewoonlk w]d deze w]k+ d] gratia communis nu wel gezi5 9 't z$elk en v]/&elk1 maats*appelk en /aatkundig lev51 ma> m9d] dikwls 9 de religies4 ,dan w]d alle5 van e5ige religio naturalis1 insita en acquisita gesprok51 ma> het v]b& tuss*5 deze en de religies niet aangetoond4 ,de godsdi5/5 w]d5 uit b$rog ( daemonis*e invlo$5 afgeleid4 ,ma> niet alle5 9 wet5s*ap en kun/1 9 moraal en re*t1 ma> ook 9 de religies is er e5e w]k+ van ,gods ,gee/ en van zne algeme5e g5ade op te m]k54 ,calvn sprak t]e*t van e5 sem5 religionis1 e5 s5sus div9itatis1 ,in/4 ,i1 #c1 #a-c4 ,i1 #d1 #a4 ,,ii1 #b1 #ah4 ,imm]s1 de godsdi5//i*t]s w>5 ge5 b$rieg]s en ge5 w]ktuig5 van ,satan1 ma> mann5 die religieus aangelegd voor hun td en voor hun volk e5 roep+ hadd5 te v]vull51 en op het lev5 d] volk5 e5 gun/ig5 invlo$ hebb5 uitgeoef5d4 ,de v]s*ill5de godsdi5/51 met hoeveel dwal+ ook v]m5gd1 hebb5 tot op zek]e hoogte de religieuse behoeft5 bevr$igd en troo/ 9 de sm>t van het lev5 ges*onk54 ,niet alle5 kret5 van wanhoop1 ma> ook ton5 van v]tr\w51 hoop1 b]u/+1 vr$e1 ond]w]p+1 ldzaamheid enz4 kom5 ons uit de heid5w]eld teg54 ,al de elem5t5 en vorm51 die ess5tieel zn aan de religie1 ,godsbegrip1 s*uldbewu/zn1 behoefte aan v]loss+1 (f]&e1 prie/]s*ap1 tempel1 cultus1 geb$ enz4 kom5 v]ba/]d ma> kom5 to* zoo ook 9 de heid5s*e godsdi5/5 voor4 ,zelfs ontbreekt het hi] en da> niet aan onbewu/e voorzegg+5 en treff5de v]wa*t+5 van e5 bet]e en zuiv]d] religie4 ,da>om /aat het ,*ri/5dom niet uitsluit5d anti!tis* teg5 het heid5dom ov]2 het is er ook de v]vull+ van4 ,het ,*ri/5dom is de w>e ma> da>om ook de hoog/e en zuiv]/e religie1 het is de wa>heid van alle godsdi5/54 ,wat 9 het ,e?nicisme c>icatuur is1 is hi] het lev5de orig9eel4 ,wat da> s*n is1 is hi] wez54 ,wat da> gezo*t wordt1 is hi] te v9d54 ,het ,*ri/5dom is de v]kl>+ van het ,e?nicisme4 ,*ri/us is de ,belo(de aan ,israel en de ,w5s* all] heid554 ,israel en de geme5te zn uitv]kor5 t5 bate d] m5s*heid4 ,9 ,abrahams zaad word5 alle gesla*t5 d] a>de gezeg5d4 ,zie behalve de bov5g5oemde w]k5 van ,fabri1 ,sepp1 ,?oluck e4 a4 ook nog ,clem5s ,alex4 ,/rom4 #a1 #a4 #d1 #e4 #f1 #h4 ,coh4 ad g5tes #f4 ,orig4 c4 ,cels4 #d1 #d4 ,rits*l1 ,re*tf4 u4 ,v]s4 ,,iii #ahd4 ,philippi1 ,kir*l4 ,gl4 ,i #b4 ,beck1 ,e9leitung 9 das ,sy/4 d] *ri/l4 ,lehre #b;e ,aufl4 #ahgj ,s4 #de f4 ,saussaye 9 mne ,!ol4 van ,pr(4 ,dr4 ,*4 d4 l4 ,s4 bl4 #ca v4 #df v4 #hc v4 ,v4 von ,/rauss und ,torney1 ,das unbewus/ ,weissag5de im vor*ri/l4 ,heid5?um 7,zeitfr4 des *ri/l4 ,volksleb5s ,,viii74 ,/aud5mai]1 ,encycl4 d] !ol4 ,wiss4 #ahce #dbh v4 ,nitzs*1 ,lehrb4 d] ev4 ,dogm4 #acd f4 ,kuyp]1 ,encycl4 ,,iii #dde v4 #efc v4 #aj4 ,ma> de revelatio g5]alis heeft niet alle5 voor de heid5w]eld1 ma> ook nog 9 en voor de *ri/elke religie beteek5is4 ,ha> wa>de is e*t] niet da>9 geleg51 dat z ons e5e !ologia ( religio naturalis1 e5 moralis*5 ,v]nunftglaub5 v]s*aft1 die op zi* zelve voldo5de z\ wez5 en al het positieve 9 d5 godsdi5/ z\ kunn5 miss54 ,zulk e5 religio naturalis wordt er n]g5s gevond5 en is ook niet be/aanba>4 ,ev5m9 is het de b$oel+ d] revelatio g5]alis dat de ,*ri/5 uit ha> zn e]/e k5nis ov] ,god1 w]eld en m5s* z\ putt51 om deze dan lat] aan te vull5 met de k5nis van ,*ri/us4 ,rits*l en zne volgel+5 /ell5 het zoo voor1 als( de dogmaticus 9 de loci de ,deo en de hom9e de /( alle5 nam uit de revelatio g5]alis1 en dan de /( voor de volg5de loci e]/ putte g+ uit de ,h4 ,s*rift4 ,de dogmaticus z\ dan e]/ /aan buit5 en voor het *ri/elk gelo(1 en dan b de lat]e dogmata 9 dat gelo( zne positie nem51 ,rits*l1 ,re*tf4 u4 ,v]s4 ,,iii #d4 ,ma> dit is de me?ode van de re=matoris*e dogmatiek al?ans 9 d5 beg9ne niet gewee/4 ,als de ,*ri/5 zn gelo( beldt 9 ,god d5 ,vad]1 d5 ,alma*tige1 ,s*epp] des hemels en d] a>de1 dan is dat 9 d5 voll5 z9 *ri/elk gelo(4 ,en de dogmaticus ontdoet zi* niet e]/ van dit zn gelo(1 om uit de algeme5e op5b>+ e5e r$elke le] ov] ,god en d5 m5s* saam te /ell5 en deze lat] met de op5b>+ 9 ,*ri/us aan te vull54 ,ma> h put zne k5nis enkel en alle5 uit de revelatio specialis1 d4 i4 uit de ,h4 ,s*rift4 ,deze is zn pr9cipium unicum4 ,ma> h bep]kt deze bzond]e op5b>+ niet tot d5 p]soon van ,*ri/us1 gelk die 9 enkele g$eelt5 d] ,s*rift1 bv4 9 de ,synopt4 ,evangelin ( alle5 9 de ,b]gr$e geteek5d wordt4 ,de gans*e op5b>+1 die 9 de ,s*rift is sam5gevat1 is e5e revelatio specialis1 welke 9 ,*ri/us tot ons komt4 ,*ri/us is middelpunt en inh\d van heel die bzond]e op5b>+1 welke b het ,p>ads beg9t en 9 de ,apocalypse zi* voltooit4 ,de bzond]e revelatie heeft nu de algeme5e erk5d en gewa>de]d1 en heeft ze zelfs ov]g5om5 en als het w>e geassimile]d4 ,en zoo doet ook de ,*ri/51 zoo ook de dogmaticus4 ,h /aat 9 het *ri/elk gelo(1 9 de revelatio specialis en ziet van da> uit ook 9 de natuur en ges*i$5is4 ,en nu ontdekt h da> spor5 van di5zelfd5 ,god1 di5 h 9 ,*ri/us le]de k5n5 als zn ,vad]4 ,jui/ als ,*ri/51 door het gelo(1 ziet h de op5b>+ ,gods 9 de natuur veel bet] en duidelk]1 dan h ze vroeg] opm]k5 kon4 ,de psy*is*e m5s* v]/aat de sprake ,gods 9 de natuur en de ges*i$5is niet4 ,h doorzoekt het gans* heelal1 zond] ,god te v9d54 ,ma> de ,*ri/51 gewap5d met de bril d] ,h4 ,s*rift1 ,r4 de ,sabunde1 ,!ol4 ,natur4 9 d5 ,prologus1 ,calvn1 ,in/4 ,i #f1 #a41 ziet ,god 9 alles en alles 9 ,god4 ,da>om treff5 we 9 de ,s*rift e5e natuurpozie en e5e ges*i$bes*\w+ aan1 zooals die n]g5s wordt gevond54 ,de geloovige v9dt dus met zne *ri/elke beld5is ook 9 de w]eld zi* t]e*t2 h is er ge5 vreemdel+ 91 en ziet da> ge5 &]e ma*t he]s*51 dan die h ook 9 ,*ri/us als zn ,vad] aanroept4 ,door die algeme5e op5b>+ voelt h zi* 9 de w]eld ?uis2 het is ,gods vad]lke h&1 uit welke ook 9 het natuurlke alle d+5 hem toekom54 ,9 die algeme5e op5b>+ heeft h v]d] e5 va/5 bodem1 wa>op h alle niet-*ri/55 ontmoet5 kan4 ,h heeft e5zelfd5 grondslag met h5 geme54 ,door zn *ri/elk gelo( moge h e5e gesole]de positie innem51 h moge zne gelo(sov]tuig+5 niet aan &]5 kunn5 bewz52 9 de algeme5e op5b>+ heeft h to* e5 aanknoop+spunt met al wie d5 naam van m5s* draagt4 ,gelk de klassieke propa$euse e5e geme5s*appelke basis legt b alle mann5 van wet5s*ap1 zoo h\dt de algeme5e op5b>+ alle m5s*5 saam trots alle v]s*il van religie4 ,subjectief is b d5 geloovige de k5nisse ,gods uit de natuur po/]ieur aan die uit de ,h4 ,s*rift4 ,w word5 all5 9 e5 bepaald5 positiev5 godsdi5/ gebor54 ,alle5 het oog des gelo(s ziet ,god 9 de s*epp+2 ook hi] geldt1 dat sle*ts de re9e van h>t ,god ziet4 ,ma> objectief gaat to* de natuur aan de g5ade1 de revelatio g5]alis aan de revelatio specialis vooraf4 ,gratia praesupponit naturam4 ,de ontk5n+1 dat de religio en !ologia naturalis voldo5de is en e5 eig51 zelf/&ig be/aan heeft1 doet niets te kort aan het feit1 dat er uit de s*epp+1 uit natuur en ges*i$5is1 uit h>t en gewet5 e5e sprake ,gods komt tot i$]5 m5s*4 ,aan de ma*t d] revelatio g5]alis ontkomt niem&4 ,de religie behoort tot het wez5 van d5 m5s*4 ,de idee en de exi/5tie ,gods1 de gee/elke zelf/&igheid en de eeuwige be/emm+ van d5 m5s*1 oorsprong en doel d] w]eld1 de z$elke w]eldorde en ha> e9delke triumf zn problem51 die d5 m5s*elk5 gee/ ge5 ru/ lat54 ,het metaphysis*e ,b$rfniss laat zi* niet ond]drukk54 ,de wsbege]te zoekt altd we] er aan te voldo54 ,het is de revelatio g5]alis1 die deze behoefte lev5dig h\dt4 ,z belet1 dat de m5s* zi* v]lage tot e5 di]4 ,z b9dt hem aan de bov5z9lke w]eld4 ,z h&haaft 9 hem het besef1 dat h na> ,gods beeld is ges*ap5 en ge5 ru/e v9dt dan 9 ,god4 ,de revelatio g5]alis bewa>t de m5s*heid1 opdat en totdat z door ,*ri/us gevond5 en h]/eld wordt4 ,inzoov] w]d de !ologia naturalis vroeg] t]e*t e5e praeambula fidei1 e5e goddelke voorb]eid+ en opvo$+ tot het ,*ri/5dom g5oemd4 ,de algeme5e op5b>+ is de grondslag1 wa>op de bzond]e zi* v]heft4 ,en e9delk komt de rke beteek5is d] algeme5e op5b>+ nog da>9 uit1 dat z natuur en g5ade1 s*epp+ en h]s*epp+1 de ,welt d] ,wirkli*keit en de ,welt d] ,w]! met elk&] 9 onv]brekelk v]b& h\dt4 ,zond] de algeme5e op5b>+ v]lie/ de bzond]e d5 sam5hang met heel het kosmis*e zn en lev54 ,dan ontbreekt de s*akel1 die het rk d] natuur en het kon9krk d] hemel5 aan elk&] v]b9dt4 ,wie met de kritis*e philosophie de revelatio g5]alis ontk5t1 doet v]geefs*e moeite1 om langs d5 weg d] practis*e ,v]nunft ( d] phantasie te h]w9n51 wat h v]loor4 ,h heeft het /eunpunt voor zn gelo( v]lor54 ,het religieuse lev5 /aat los naa/ het gewone1 m5s*elke zn2 het beeld ,gods wordt e5 donum sup]additum2 de religie wordt ev5als b de ,soc9ian5 vreemd aan de m5s*elke natuur2 het ,*ri/5dom wordt e5 sect>is* v]s*nsel en van zne ka?oliciteit b]o(d2 de g5ade /aat v&ig teg5ov] de natuur4 ,consequ5t is het dan1 om met de e?is*e mod]n5 e5e radikale s*eid+ aan te nem5 tuss*5 de ma*t van het go$e en de natuurma*t4 ,e?os en physis ligg5 totaal ges*eid54 ,de w]eld d] ,wirkli*keit en die d] ,w]! hebb5 niets met elk&] te mak54 ,9 beg9sel wordt het ,p>sisme1 het ,mani*aeisme v]nieuwd4 ,da>5teg5 h&haaft de revelatio g5]alis de e5heid van natuur en g5ade1 van w]eld en ,godsrk1 van de natuurlke en de z$elke orde1 van s*epp+ en h]s*epp+1 van physis en e?os1 van deugd en geluk1 van heiligheid en zaligheid1 en 9 dit alles de e5heid van het goddelk ,wez54 ,het is e5zelfde ,god1 die 9 de algeme5e op5b>+ zi* aan niem& onbetuigd laat en die 9 de bzond]e op5b>+ zi* k5n5 doet als e5 ,god van g5ade4 ,algeme5e en bzond]e op5b>+ w]k5 dus op elk&] 94 ,praemisit ,deus naturam magi/ram1 submissurus et prophetiam1 quo facilius cr$as prophetiae discipulus naturae 7,t]tullianus74 ,natura praec$it gratiam1 gratia p]ficit naturam4 ,ratio p]ficitur a fide1 fides supponit naturam4 ,cf4 ,h(/$e de ,groot1 ,in/itutio !ol4 nat4 ed4 #d4 #ahfa4 ,s*olt51 ,le] d] ,h]v4 ,k]k1 #d;e dr4 ,i bl4 #bgj v4 ,kuyp]1 ,nat4 ,godsk5nis1 ,uit het ,woord ,,iii4 ,voigt1 ,fund4 dogm4 #agb f4 #aj4 ,b,,zond]e ,,op5b>+4 ,a4 ,middel5 d] bzond]e op5b>+4 #a4 ,de hi/orie le]t1 dat ge5 enkele religie aan de algeme5e op5b>+ g5oeg heeft4 ,ook de *ri/elke religie b]oept zi* op e5e bzond]e op5b>+4 ,de ,s*rift is het boek d] revelatio specialis4 ,de woord51 wa>m$e z het begrip d] op5b>+ uitdrukt1 zn voornamelk deze3 ontdekk51 ni4 ontdekt word51 zi* v]toon51 v]s*n51 geop5ba>d word51 ,g54 #ce3g2 #a ,sam4 #b3bg1 #c3ba2 ,jes4 #ec3a1 #ef3a2 ,hos4 #g3a1 enz4 zi51 ni4 gezi5 word51 zi* v]toon51 s*n51 ,g54 #ab3g1 #ag3a1 #ah3a1 enz42 k5n51 ni4 pi4 hi4 hi?p4 bek5d mak51 ond]wz51 ,num4 #ab3f2 v]s*n5 ,luk4 #a3gi2 ,tit4 #a3aa2 sub/4 1 v]s*n+1 vooral van ,*ri/us 9 zne w$]kom/ #b ,!ss4 #b3h2 #a ,tim4 #f3ad2 #b ,tim4 #d3a2 ,tit4 #b3ac2 #b ,tim4 #a3aj van ,*ri/us' e]/e kom/2 op5ba>1 zi*tba> mak51 pass4 zi* v]toon51 v]s*n5 ,mt4 #bg3ec2 ,joh4 #ad3ba1 #bb2 bek5d mak5 ,luk4 #b3ae2 ,rom4 #i3bb2 ,ef4 #c3c1 #e1 #aj2 bek5d mak5 #a ,petr4 #a3aa2 #b ,petr4 #a3ad2 toon5 ,joh4 #e3bj2 sprek5 ,hebr4 #a3a1 #b3b1 #e3e2 vooral ook en 4 ,beide woord5 zn niet te ond]s*eid5 als subjectieve1 inw5dige v]li*t+ en objectieve1 uitw5dige v]toon+ ( op5ba>mak+1 gelk ,s*olt51 ,l4 ,h4 ,k4 #d;e dr4 ,i #afe v4 #bii4 ,dogm4 ,*ri/4 ,initia ,i #bf sq4 me5de3 want wordt me]mal5 van objectieve op5b>+ gebezigd ,luk4 #ag3cj2 ,rom4 #a3ag1 #ah1 #h3ah2 ,ef4 #c3e2 #b ,!ss4 #b3c1 #f1 #h2 #a ,petr4 #a3e1 #e3a4 ,ook ligt het ond]s*eid niet da>91 dat de algeme5e op5b>+ ,gods 9 de natuur1 en de bzond]e op5b>+ d] g5ade a&uidt1 ,ne&]1 ,ges*4 d] ,pflanzung und ,leitung d] *ri/l4 ,kir*e dur* die ,apo/el1 #ete ,aufl4 ,go?a1 ,p]!s #ahfb ,s4 #aca f4 want wordt m5igmaal van de bzond]e op5b>+ gebezigd ,joh4 #ag3f2 ,rom4 #af3bf2 ,col4 #a3bf2 #a ,tim4 #c3af2 #b ,tim4 #a3aj1 enz42 en komt ,rom4 #a3ah ook van de algeme5e op5b>+ voor4 ,e5 con/ant v]s*il 9 het gebruik van beide woord5 laat zi* 9 het ,n4 ,t4 moeilk aanwz54 ,ma> etymologis* geeft te k5n5 het wegnem5 van het b$eksel1 wa>door e5 voorw]p v]borg5 01 en het op5ba> mak5 van e5e zaak1 die v]borg5 ( onbek5d 04 ,b het e]/e valt da>om de nadruk op het uit d5 weg ruim5 van de v]h9d]+1 die het k5n5 van het v]borg5e belette2 op het my/]ieus k>akt] van datg5e1 hetwelk tot dusv] niet +ezi5 w]d2 en op de goddelke daad1 die dat deksel wegnam en het my/]ie de$ v]/aan4 ,het twe$e woord w/ 9 het algeme5 aan1 dat iets1 hetwelk v]borg5 en onbek5d 01 nu op5ba> is geword5 en 9 het li*t is getr$54 neemt de oorzaak weg1 wa>door iets v]borg5 02 maakt de zaak zelve op5ba>4 ,da>m$e hangt saam1 dat altd van objectieve1 beide van objectieve en subjectieve op5b>+ wordt gebezigd2 dat me]mal5 n de algeme5e n de bzond]e op5b>+ a&uidt1 ma> mee/ altd de bzond]e en sle*ts e5e enkele maal de algeme5e4 ,en beide woord5 zn dan van en w$]om zoo ond]s*eid51 dat de beide e]/e de d+5 9 't li*t do5 tr$51 ond] de wa>nem+ br5g51 en de beide laat/e ze t5 gevolge da>van nu ook mak5 tot inh\d van ons d5k5d bewu/zn4 ,cf4 ,dr4 ,f4 ,g4 ,b4 van ,bell1 ,disput4 !ol4 de patefactionis *ri/ianae indole ex vocabulis 4 et 4 9 libris ,n4 ,t4 effici5da #ahdi4 ,ni]mey]1 ,gids #ahej ,i #aji-adi4 ,rauw5h(f1 ,de zelf/&igheid van d5 ,*ri/5 #aheg4 ,cram]1 ,ja>b4 v4 wet4 ,!ol4 #ahgj bl4 #a-gj4 ,crem]1 ,wrt]bu* s4 v4 ,h]zog #ab1 #fed4 ,voigt1 ,fundam5taldogm4 #bja f4 ,van ,leeuw51 ,prol4 van ,bb4 ,godg4 #da v4 ,de *ri/elke religie komt dus da>9 met alle hi/oris*e godsdi5/5 ov]e51 dat z zi* b]oept op op5b>+4 ,ma> de ov]e5kom/ /rekt zi* nog v]d] uit1 tot 9 de vorm5 en wz5 toe1 wa>op de op5b>+ ges*i$t4 ,alle op5b>+smiddel5 kunn5 tot e5 drietal word5 h]leid4 ,9 de e]/e plaats v]langt het religieus gelo( e5 ,god van nab en niet van v]re ,hd4 #ag3bg2 het 0 da>om t5 all5 tde ov]tuigd van v]s*n+ d] god5 9 e5e ( &]e g$aante1 ond] e5 ( &] teek51 op e5e ( &]e plaats4 ,heilige plaats51 heilige td51 heilige beeld5 zn er bna 9 i$]5 godsdi5/4 ,de god5 zn niet aan de m5s*5 gelk en lev5 niet met h5 op gelk5 voet2 het pr(ane gebi$ is van het gewde afgezond]d2 ma> de god5 won5 to* b en ond] de m5s*5 op bepaalde plaats51 9 bzond]e voorw]p51 en deel5 hun zeg5 op bepaalde td5 m$e4 ,de idololatrie1 opgevat 9 d5 ruim/5 z91 is gebor5 uit de behoefte aan e5 ,god van nab1 ,*4 de la ,saussaye1 ,lehrb4 d] ,rel4 ges*4 ,i #ed f4 #aad f4 ,9 de twe$e plaats is aan alle religies het gelo( eig51 dat de god5 op e5 ( &]e wze hunne g$a*te en hun wil op5b>51 hetz door m5s*5 als hun organ51 zooals wa>zegg]s1 orakels1 droom]s1 dood5vrag]s1 gee/5zi5]s1 enz4 hetz kun/matig en uitw5dig door de /]r51 de vlu*t d] vogels1 de +ew&5 d] (f]di]51 het spel5 d] vlam1 de ln5 d] h&1 het toevallig opslaan en op5vall5 van e5 boek1 enz41 1 div9atio4 ,nemo vir magnus s9e afflatu div9o unquam fuit1 ,cic4 de nat4 deor4 #b1 #ff1 cf4 ,cic]o de div9atione1 ,plut>*us1 de defectu oraculorum1 ,a4 ,b\*-,lecl]cq1 ,hi/oire de la div9ation dans l'antiquit1 #d vol4 #ahgi-hb4 ,saussaye t4 a4 p4 #ic f4 ,en e9delk is 9 alle godsdi5/5 het gelo( aanwezig aan bzond]e tuss*5kom/ en hulp d] god5 9 td5 van nood2 algeme5 v]breid is de magie1 d4 i4 die kun/1 wa>door m5s*5 met my/]ieuse middel51 heilige woord51 =mul51 amulett51 drank51 enz4 de goddelke kra*t aan zi* di5/ba> mak5 en wond]b>e w]k+5 te voors*n br5g51 ,ennemos]1 ,ges*4 d] ,magie1 #b;e ,aufl4 ,leipzig #ahdd4 ,alfr4 ,maury1 ,la magie et l'a/rologie dans l'antiquit et au moy5-ge #ahfj4 ,l5ormant1 ,les sci5ces occultes en ,asie1 #b vol4 #ahgd-'ge4 ,saussaye ib4 ,!ophanie1 mantiek en magie zn de weg51 wa>langs alle op5b>+ tot d5 m5s* komt4 ,dit algeme5 religieus gelo( aan v]s*n+1 voorspell+ en wond] is zek] niet1 9 elk geval niet uitsluit5d1 uit b$rog ( daemonis*e w]k+1 no* ook uit onbek5dheid met de natuurorde te v]kl>51 ma> is e5 noodzakelk elem5t 9 alle religie4 ,de religieuse behoefte zoekt bevr$ig+2 en wa> ze deze niet v9dt 9 e5e ha> teg5kom5de1 reele op5b>+ ,gods1 zoekt ze ha> 9 d5 weg d] 4 ,z neemt die geheimz9nige kra*t5 9 d5 m5s* zelf ( buit5 hem 9 de natuur 9 di5/1 welke hem 9 rapport kunn5 br5g5 met e5e bov5natuurlke w]eld4 ,de sup]/itie is de ba/a>dvorm d] e*te religie4 ,het bgelo( is de c>icatuur van de 4 ,de h$5daags*e v]s*nsel5 van spiritisme1 !osophie1 telepa?ie1 magnetisme1 hypnotisme1 enz4 /rekk5 hi]van t5 bewze1 en toon5 miss*i5 ook aan1 dat er 9 de zoog5aamde na*tzde van de m5s*elke natuur kra*t5 v]s*ol5 ligg51 welke e5 me] onmiddellk rapport bew]k5 kunn5 met e5e bov5z9lke w]eld en 9 elk geval het gelo( aan zoodanig rapport1 zond] de hypo!se van opzettelk b$rog enz4 g5oegzaam kunn5 v]kl>54 ,!re are m ?+s 9 heav5 & e>?1 ?an are dreamt ( 9 y\r philosophy 7,%akespe>e74 ,cf4 art4 ,mod]n ,bgelo( 9 ,tdspiegel ,jan4 #ahie4 ,de ,h4 ,s*rift s*nt aan d]gelke v]s*nsel5 niet alle realiteit te ontzegg51 ,g54 #da3h2 ,ex4 #g3h2 ,deut4 #ac3a1 #b2 ,mt4 #g3bb1 #bd3bd2 #b ,!ss4 #b3i2 #b ,tim4 #c3h2 ,apoc4 #ac3ac-ae4 ,ma> de religie 9 ,o4 en ,n4 ,t4 wil besli/ met alle deze godsdi5/ige v]s*nsel5 niets geme5 hebb54 ,z /aat er pr9cipieel teg5ov]4 ,z erk5t no* duldt ze1 z v]bi$t ze t5 /ellig/e ,lev4 #ai3bf1 #ca1 #bj3bg2 ,num4 #bc3bc2 ,deut4 #ah3aj1 #aa2 ,hd4 #h3i1 #ac3f1 #af3af1 #ai3ac v42 ,gal4 #e3bj2 ,apoc4 #ba3h1 #bb3ae4 ,pr(et5 en apo/el5 kom5 er t5 /]k/e teg5 op1 om op gelke ln geplaat/ te word5 met de heid5s*e wa>zegg]s en toov5a>s4 ,er moge soms1 b4v4 9 de v]s*n+5 aan de a>tsvad]s1 ov]e5/emm+ van vorm zn1 ma> er is v]s*il 9 wez54 ,!ophanie1 mantiek1 magie zn ev5als (f]&e1 tempel1 prie/]s*ap1 cultus1 enz4 ess5tieele elem5t5 9 de religie4 ,ze kom5 da>om 9 alle godsdi5/51 ook 9 di5 van ,israel1 en 9 het ,*ri/5dom voor4 ,ook de *ri/elke religie heeft ha> (f]&e ,ef4 #e3b1 ha> prie/] ,hebr4 #g1 ha> tempel #a ,cor4 #c3af1 enz4 ,het ond]s*eid tuss*5 het ,*ri/5dom en de &]e godsdi5/5 ligt niet da>91 dat al deze noodzakelke elem5t5 d] religie da> ontbrek51 ma> is hi]9 geleg51 dat alwat 9 't ,heid5dom voorkomt 9 c>icatuur1 9 ,israel tot s*aduw en beeld1 en hi] tot wa>a*tige1 gee/elke realiteit is geword54 ,da>door laat zi* v]kl>51 dat ,israels godsdi5/ e5]zds 9 vorm1 besnd5is1 (f]1 tab]nakel1 prie/]s*ap1 enz4 zooveel ov]e5kom/ v]toont met de heid5s*e godsdi5/5 en &]]zds pr9cipieel ervan ond]s*eid5 is1 zoodat alle5 uit ,israel de ,messias is voortgekom54 ,dit pr9cipieel ond]s*eid ligt hi]91 dat 9 de ,h4 ,s4 het initiatief 9 de religie niet g5om5 wordt door d5 m5s*1 ma> door ,god4 ,9 de heid5s*e godsdi5/5 is het de m5s*1 die ,god zoekt1 ,hd4 #ag3bg2 h tra*t op all]lei wze ,god tot zi* te do5 ne]dal51 en trekt ,hem ne] 9 het /( ,rom4 #a3bc2 h poogt door all]lei middel5 ma*t ov] ,god te v]krg54 ,ma> 9 de ,s*rift is het altd ,god1 die d5 m5s* zoekt4 ,h s*ept hem na> zn beeld4 ,h roept hem na d5 val4 ,h beh\dt ,noa*4 ,h v]kie/ ,abraham4 ,h geeft aan ,israel zne wett54 ,h roept en bekwaamt de pr(et54 ,h z5dt zn ,zoon4 ,h zond]t de apo/el5 af4 ,h oordeelt e5s lev5d5 en dood54 ,het ,e?nicisme le]t ons d5 m5s* k5n51 9 zne ru/eloo%eid1 9 zn ell5de1 9 zn onvr$e1 en ook 9 zne edele aspiratin1 9 zne eeuwige behoeft52 d5 m5s* beide 9 zne armo$e en zn rkdom1 9 zne zwakheid en 9 zne kra*t2 het ,e?nicisme kweekt zn edel/e vru*t 9 het humanisme4 ,ma> de ,h4 ,s*rift le]t ons ,god k5n5 9 zn kom5 tot en zoek5 van d5 m5s*1 9 zne ontf]m+ en g5ade1 9 zn re*t en zne liefde4 ,ma> !ophanie1 pr(etie en wond] zn ook hi] de middel51 wa>door ,god zi* op5ba>t en geeft aan d5 m5s*1 ,oehl]1 ,ueb] das ,v]hltniss d] altt4 ,prophetie zur heidn4 ,mantik #ahfa4 ,id4 ,altt4 ,!ologie #ahhb ,s4 #bi f4 #gec f4 ,?oluck1 ,die ,prophet5 u4 ihre ,weissagung5 #ahfj #a4 ,/aud5mai]1 ,encycl4 #bca f4 #bga f4 ,s*ultz1 ,altt4 ,!ologie1 #d;e ,aufl4 ,gtt+5 #ahhi ,s4 #bbf f4 #b4 ,!ophanie 7,angelophanie1 ,*ri/ophanie74 ,me]mal5 is er 9 de ,h4 ,s*rift sprake van e5e v]s*n+ ,gods2 soms zond] e5ige nad]e oms*rv+1 ,g54 #ab3g1 #ag3a1 #bb1 #bf3b1 #bd1 #ce3i2 ,ex4 #f3b1 cf4 ook ,g54 #aa3e2 ,ex4 #d3bd1 #ab3ab1 #bc1 #ag3f2 ,num4 #bc3d1 #af2 #a ,sam4 #c3ba2 #b ,sam4 #e3bd2 ma> eld]s 9 d5 droom1 ,g54 #bj3c1 #bh3ab v4 #ca vs4 #bd2 #a ,kon4 #c3e1 #i3b2 ( ook 9 het pr(etis* visio51 #a ,kon4 #bb3ai v4 ,jes4 #f4 ,eze*4 #a3d v41 #c3ab v41 #h3d v41 #aj3a v41 #dc3b v41 #dd3d2 ,am4 #g3g1 #i3a2 ,dan4 #g3i v4 ,luk4 #b3i2 #b ,petr4 #a3ag2 en m5igvuldig] nog 9 wolk5 van rook en vuur als teek55 van zne teg5woordigheid2 zoo aan ,abraham1 ,g54 #ae3ag v41 aan ,mozes1 ,ex4 #c3b1 #cc3ah v41 op ,s9a1 ,ex4 #ai3i1 #af v41 #bd3af1 cf4 vs4 #i-aa1 ,deut4 #e3bc1 #i3ae2 ,hebr4 #ab3bh1 ov] het volk1 ,ex4 #ac3ba v41 #ad3ai-bd1 #dj vs4 #ch2 ,num4 #i3ba1 #ad3ad2 ,deut4 #a3cc2 ,neh4 #i3ab1 #ai2 ,ps4 #gh3ad1 bov5 d5 tab]nakel1 ,ex4 #cc3i1 #dj3cd v4 ,lev4 #i3bc2 ,num4 #i3ae-bc1 #aa3ag1 #be1 #ab3e1 #ag3g1 #bj3f2 ,deut4 #ca3ae2 ,ps4 #ii3g2 ,jes4 #d3e1 en 9 het heilige d] heilig5 ,ex4 #be3h1 #bb1 #bi3de1 #df2 ,lev4 #af3b1 #bf3aa1 #ab2 ,num4 #g3hi1 cf4 ook nog aan ,elia #a ,kon4 #ai3aa v4 ,deze v]s*n+5 ond]/ell5 ge5e li*aamlkheid ,gods1 ,ex4 #bj3d1 #cc3bj2 ,deut4 #d3ab1 #ae1 ma> zn z9nelk wa>neemb>e teek551 wa>door zne teg5woordigheid k5ba> wordt1 gelk ook de ,h4 ,gee/ op d5 ,p9k/]dag zi* k5ba> maakt door w9d en vuur4 ,er is da>b ook niet te d5k5 aan e5e emanatie van deze wolk uit het goddelk ,wez51 ma> aan e5e 9 creatuurlke vorm5 zi* op5b>5de teg5woordigheid ,gods4 ,9 die teek55 wordt de goddelke he]lkheid1 1 op5ba>1 ,ex4 #af3bj1 #bd3ag2 ,lev4 #i3f1 #bc1 #bd2 ,num4 #ad3aj1 #af3ai1 #bj3f2 en da>om wordt die he]lkheid ook bes*rev5 als e5 v]t]5d vuur ,ex4 #bd3g2 ,lev4 #i3bc1 #bd en als e5e wolk #a ,kon4 #h vs4 #aj1 #aa2 ,jes4 #f3d4 ,ma> ,god v]s*nt niet alle5 9 onp]soonlke teek552 ook 9 p]soonlke wez5s bezoekt ,h zn volk4 ,omgev5 en g$i5d door vele duiz5d5 ,engel5 ,jes4 #f vs4 #b1 #f1 z5dt ,h dez5 9 m5s*elke g$aante na> deze a>de he51 om zn woord en wil bek5d te mak54 ,z kom5 re$s voor 9 ,g54 #ah1 #ai1 #bh3ab1 #cb3a1 #b2 ,deut1 #cc3b2 ,job #cc3bc2 #a ,kon4 #ac3ah en hebb5 volg5s ,hd4 #g3ec2 ,gal4 #c vs4 #ai ook b de wetgev+ g$i5d1 ma> zn middela>s d] op5b>+ vooral na de ,ball+s*ap1 ,dan4 #h3ac1 #i3aa1 #aj3e2 ,za*4 #a3g-f3e4 ,nog vak] tr$5 ze op 9 het ,n4 ,te/42 ze zn teg5woordig b de geboorte van ,jezus1 ,mt4 #a3bj1 #b3ac1 #ai2 ,luk4 #a3aa1 #b3i1 telk5s 9 zn lev51 ,joh4 #a3eb2 ,mt4 #d3f1 b zn ld51 ,mt4 #bf3ec2 ,luk4 #bb3dc1 b zne op/&+ en hemelva>t1 ,mt4 #bh3b1 #e2 ,luk4 #bd3bc2 ,joh4 #bj3ab2 ,hd4 #a3aj4 ,9 de ges*i$5is d] apo/el5 kom5 ze me]mal5 voor ,hd4 #e3ai1 #h3bf1 #aj3c1 #aa3ac1 #ab3g1 #bc3i1 #bg3bc2 ,apoc4 #bb vs4 #f1 #af4 ,en b zne w$]kom/ wordt ,*ri/us door de ,engel5 v]gezeld ,mt4 #af3bg1 #be3ca2 ,mk4 #h3ch2 ,luk4 #i3bf2 #a ,!ss4 #c3ac enz4 ,ond] al deze gezant5 ,gods neemt de e5e bzond]e plaats 94 ,h v]s*nt aan ,hag>1 ,g54 #af3f-ac1 #ba3ag-bj2 aan ,abraham1 ,g54 #ah1 #ai1 #bb1 #bd3g1 #dj2 aan ,jakob1 ,g54 #bh3ac-ag1 #ca3aa-ac1 #cb3bd-cj cf4 ,hos4 #ab3d2 ,g54 #dh3ae1 #af2 aan en t5 tde van ,mozes1 ,ex4 #c3b v4 #ac3ba1 #ad3ai1 #bc3bj-bc1 #cb3cd1 #cc3b v4 cf4 ,num4 #bj3af2 ,jes4 #fc3h1 #i1 en voorts nog ,jos4 #e3ac1 #ad2 ,ri*t4 #f3aa-bd1 #ac3b-bc4 ,deze ,malak ,jhvh is ge5 onzelf/&ig symbool1 no* ook e5 ges*ap5 engel1 ma> e5e p]soonlke1 adaequate op5b>+ en v]s*n+ ,gods1 van ,hem ond]s*eid51 ,ex4 #bc3bj-bc1 #cc3ad v42 ,jes4 #fc3h1 #i1 en to* met ,hem n 9 naam ,g54 #af3ac1 #ca3ac1 #cb3bh1 #cj1 #dh3ae1 #af2 ,ex4 #c3b v41 #bc3ba2 ,ri*t4 #ac3a1 #b2 9 ma*t ,g54 #af3aj1 #aa1 #ba3ah1 #ah3ad1 #ah2 ,ex4 #ad3ba2 ,ri*t4 #f3ba2 9 v]loss+ en zeg5+1 ,g54 #dh3af2 ,ex4 #c3h1 #bc3bj2 ,jes4 #fc3h1 #i2 9 aanbidd+ en e]e1 ,g54 #ah3c1 #bb3ab2 ,ex4 #bc3ba4 ,na de v]loss+ uit ,egypte tre$t de ,malak ,jhvh t]ug4 ,god woont ond] zn volk 9 d5 tempel #a ,kon4 #h3aj v42 #b ,*ron4 #g3a v42 ,ps4 #fh3ag1 #gd3b1 #acb3ac v41 #ace3ba4 ,da>he5 gaat het zielsv]lang5 van ,israels vrom5 uit1 ,ps4 #bg3d1 #db1 #dc1 #dh1 #ej1 #fc3c1 #fe1 #hd1 #abb1 #acg4 ,ma> deze !ophanie is onvolkom54 ,god woont niet 9 e5 huis met h&5 gemaakt #a ,kon4 #h3bg2 ,j]4 #g3d2 ,mi*4 #c3aa2 ,hd4 #g3dh1 #ag3bd4 ,9 het heilige d] heilig5 mo*t sle*ts de hoogeprie/] e5maal 's ja>s +aan4 ,de !ophanie b]eikt 9 het ,o4 ,t4 nog niet ha> e9de en ha> doel4 ,da>om wordt er nog e5e &]e en he]lk] kom/ van ,god tot zn volk v]wa*t1 zo[el tot v]loss+ als tot g]i*t1 ,ps4 #ej3c1 #if3ac2 ,jes4 #b3ba1 #cj3bg1 #dj v4 passim4 ,mi*4 #a3c1 #d3g2 ,zeph4 #c3h2 ,joel #c3ag2 ,za*4 #b3aj v42 #ad3i4 ,de ,engel des v]bonds tre$t w$]om op 9 de pr(etie ,za*4 #a3h-ab1 #c2 en zal kom5 tot zn5 tempel ,mal4 #c3a4 ,de !ophanie b]eikt ha> hoogtepunt 9 ,*ri/us1 die de 1 1 1 1 is1 9 wi5 ,god t5 volle is geop5ba>d en t5 volle ges*onk51 ,mt4 #aa3bg2 ,joh4 #a3ad2 #ad3i2 ,col4 #a3ae1 #b3ai1 enz4 ,door ,hem en d5 ,gee/1 di5 ,h uitz5dt1 wordt het won5 ,gods ond] en 9 zn volk re$s nu wa>a*tige1 gee/elke realiteit ,joh4 #ad3bc2 ,rom4 #h3i1 #aa2 #b ,cor4 #f3af4 ,de geme5te is het huis ,gods1 de tempel des ,h4 ,gee/es1 ,mt4 #ah3bj2 #a ,cor4 #c3af1 #f3ai2 ,ef4 #b3ba4 ,ma> ook deze inwon+ ,gods 9 de geme5te van ,*ri/us is nog niet het laat/e en hoog/e4 ,z b]eikt ha> volle v]wez5lk+ e]/ 9 het nieuwe ,j]uzalem4 ,dan is de tab]nakel ,gods b de m5s*51 en ,h zal b h5 won51 en z zull5 zn volk zn en ,god zelf zal b h5 en hun ,god zn4 ,z zull5 zn aangezi*t zi5 en zn naam zal op hunne voorho(d5 wez51 ,mt4 #e3h2 #a ,cor4 #ae3bh2 #a ,joh4 #c3b2 ,op5b4 #ba3c2 #bb3d4 ,cf4 art4 ,!ophanie en ,s*e*9a 9 ,h]zog4 ,art4 ,wolk5- u4 ,feu]sule 9 ,w9]1 ,bibl4 ,realwrt4 ,trip1 ,die ,!ophanie5 9 d5 ,ges*i*tsb*]n des ,a4 ,t4 ,leid5 #aheh en de da> aangehaalde litt4 ,s*ultz1 ,altt4 ,!ol4 #d;e ,aufl4 #ahhi ,s4 #ejg f4 ,oehl]1 ,altt4 ,!ol4 #bte ,aufl4 #ahhb ,s4 #aie f4 ,sm5d1 ,lehrb4 d] altt4 ,religionsges*i*te #ahic ,s4 #db f4 ,web]1 ,sy/em d] altsynag4 pal/94 ,!ologie1 ,leipzig #ahhj ,s4 #agi f4 ,crem]1 ,wrt]b4 s4 v4 4 ,delitzs*1 ,bibl4 ,psy*ol41 #b;e ,aufl4 #ahfa ,s4 #di f4 ,ke]l1 ,die ,lehre des ,n4 ,t4 von d] ,h]rli*keit ,gottes1 ,basel #ahfc4 ,van ,leeuw51 ,bb4 ,godg4 #gb v4 #c4 ,pr(etie4 ,ond] pr(etie v]/aan w hi] de m$$eel+ ,gods van zne g$a*t5 aan d5 m5s*4 ,dikw]f wordt hi]voor de naam van inspiratie gebezigd2 en 9 zoov]re ook jui/]1 als het begrip van pr(etie ruim] is dan dat van inspiratie en ook de v]kondig+ van die g$a*t5 aan &]5 omvat4 ,ma> inspiratie is op grond van #b ,tim4 #c3af vooral van de bes*rev5 op5b>+ gebruikelk4 ,en het woord pr(etie w]d vroeg] me]mal5 9 onz5 z9 gebezigd1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,,ii #b qu4 #aga art4 #a4 ,het sluit ook 9 het ontvang5 d] g$a*t5 van ,god1 omdat e5 pr(eet alle5 is1 wie ,gods woord v]kondigt4 ,en het doet bet] dan inspiratie de b$oel+ ,gods uitkom51 wa>m$e ,h zne g$a*t5 me$eelt1 n4l4 dat de m5s* zelf e5 pr(eet z1 e5 v]kondig] van zne deugd54 ,de g$a*t5 ,gods nu1 welke 9 de pr(etie word5 m$eg$eeld1 kunn5 betrekk+ hebb5 op het v]l$51 gelk 9 de hi/oris*e boek5 d] ,s*rift ( op het h$5 ( op de toekom/4 ,ma> altd /elt de pr(etie de g$a*t5 ,gods teg5ov] die d] m5s*51 zne wa>heid teg5ov] hun leug51 zne w%eid teg5ov] hun dwaa%eid4 ,deze m$$eel+ van ,gods g$a*t5 aan d5 m5s* kan volg5s de ,s*rift plaats hebb5 op v]s*ill5de wze4 ,soms spreekt ,god zelf op hoorb>e wze1 9 m5s*elke /em en taal1 ,g54 #b3af1 #c3h-ai1 #d3f-af1 #f3ac1 #i3a1 #h v41 #cb3bf v42 ,ex4 #ai3i v42 ,num4 #g3hi2 ,deut4 #e3d2 #a ,sam4 #c3c v42 ,mt41 #c3ag1 #ag3e2 ,joh4 #ab3bh1 #bi4 ,op vele plaats5 wordt ,god sprek5de voorge/eld1 zond] nad]e oms*rv+ van de wze1 wa>op dat sprek5 heeft plaats gehad1 uit- ( inw5dig1 9 droom ( visio51 enz4 ,het v]tr\welk/ k>akt] draagt dit sprek5 ,gods b ,mozes1 die niet v]s*rikt no* n$]valt als ,god tot hem spreekt1 ma> met wi5 ,god sprak van mond tot mond1 en omg+ als e5 vri5d met zn vri5d1 ,num4 #ab3f-h2 ,ex4 #cc3aa1 #cd3bi2 ,deut4 #e3e1 #ah3ae1 #ah2 #b ,cor4 #c3g2 ,gal4 #c3ai2 ,hebr4 #c3e4 ,cf4 ,?omas ,s4 ,!ol4 ,,ii #b qu4 #agd art4 #d4 ,witsius1 de proph4 ,i #g4 ,episcopius1 ,in/it4 ,!ol4 ,,iii #b4 ,de ,jod5 sprak5 lat] van e5e ,ba?-,kl1 e5e hemels*e /em1 wa>door ,god zi* op5ba>de2 ma> deze /ond lag] dan de vroeg]e pr(etie1 en 0 gekom5 nadat de gee/ d] pr(etie _h opgeh\d51 ,web]1 ,sy/em d] altsyn4 pal4 ,!ol4 #ahg1 ,h]zog #b1 #acj4 ,ma> dikw]f sluit ,god 9 de m$$eel+ zn] g$a*t5 zi* b die lag]e vorm5 aan1 ond] welke ook b de ,heid55 de god5 g$a*t w]d5 hun wil bek5d te mak54 ,er is dan 9 d5 vorm e5e bna volkom5e ov]e5/emm+4 ,da>toe behoor5 vooral het lot1 de ,urim en ,?ummim1 de droom en het visio54 ,het lot w]d b vele geleg5h$5 gebruikt1 op d5 groot5 v]zo5dag ,lev4 #af3i1 b v]deel+ van het l&1 ,jos4 #ac3f1 #ad3b enz41 ,neh4 #aa3a2 van de ,leviet5/$51 ,jos4 #ba3d2 van buit ,joel #c3c2 ,nah4 #c3aj2 ,ob4 #aa2 van kle$]51 ,mt4 #bg3ce2 ,joh4 #ai3bc2 b besliss+ 9 moeilke gevall51 ,jos4 #g2 #a ,sam4 #ad3db2 ,spr4 #af3cc1 #ah3ah2 ,jon4 #a3g2 b v]kiez+ tot e5 ambt1 #a ,sam4 #aj3ai2 ,hd4 #a3bf2 #a ,*ron4 #bd3e2 ,luk4 #a3i1 enz42 ook het ,godsoordeel1 ,num4 #e3aa-ca kan hi]b g]ek5d word51 ,h]zog #h #gfb4 ,de ,urim en ,?ummim1 ,,lxx 1 ,vulg4 doctr9a et v]itas1 li*t en re*t1 kom5 #g maal voor ,ex4 #bh3cj2 ,lev4 #h3h2 ,num4 #bg3ba2 ,deut4 #cc3h2 #a ,sam4 #bh3f2 ,ezra #b3fc2 ,neh4 #g3fe4 ,de ,u4 en ,?4 zn niet met de #ab edele /e55 op d5 bor/lap des hoogeprie/]s id5tis*1 gelk ,josephus ,ant4 ,,iii1 #h1 #i en vel5 na hem me551 ma> w>5 volg5s ,ex4 #bh3cj en ,lev4 #h3h voorw]p51 die 9 d5 bor/lap v]borg5 w]d51 ,philo1 ,vita ,mosis #c4 ,ma> hoe ze ,gods wil d$5 k5n51 door gl9/]+ van de /e551 door e5e /em1 door inspiratie1 enz41 en ook wa>9 ze be/ond51 9 twee /e55 met het tetragrammaton1 ( 9 beeldjes1 ( 9 e5e van edele ge/e5t5 gemaakte halsket51 ( 9 /e55 om te lot51 is geheel onbek5d4 ,de laat/e me5+ heeft 9 d5 nieuw]5 td /eun gekreg5 9 d5 door ,!nius #ahdb na> de ,,lxx v]&]d5 tek/ van #a ,sam4 #ad3da4 ,de ,u4 en ,?4 z\d5 dan lot5 gewee/ zn met ja en ne5 en ook gebruikt zn ,ri*t4 #a3a1 #bj3ah2 #a ,sam4 #bb3aj1 #ae1 #bc3f1 #i-aa1 #cj3g v42 #b ,sam4 #b3a1 #e3ai1 #bc4 ,ma> da>b zn antwoord51 niet van ja en ne51 ma> van lange oms*rv+ en uitweid+ ,ri*t4 #bj3bg2 #a ,sam4 #cj3g v42 #b ,sam4 #e3bc1 #ba3a2 ,ri*t4 #a3a1 #bj3ah2 #b ,sam4 #b3a1 vooral #a ,sam4 #aj3bb;b2 #b ,sam4 #e3bc2 #a ,*ron4 #ad3ad1 niet go$ te v]kl>54 ,de ,u4 en ,?4 behoord5 e*t] zek] wel tot e5e zelfde categorie van op5b>+ als het lot2 z kom5 vooral voor 9 d5 td van ,salomo en s*n5 dan plaats te mak5 voor de eig5lke pr(etie4 ,cf4 art4 ,u4 en ,?4 9 ,h]zog4 ,w9] ,realwrt4 ,riehm1 ,wrt]b4 ,keil1 ,ar*aeol4 #ce4 ,de ,wette-,rbig]1 ,ar*aeol4 ,s4 #bha f4 ,oehl]1 ,altt4 ,?4 ,s4 #ccd f4 ,s*ultz1 ,altt4 ,?4 #beg f4 ,dosk]1 ,presbyt4 & ,ref4 ,rev4 ,oct4 #ahib p4 #gag etc4 ,v]volg5s kom5 droom5 9 de ,h4 ,s*rift als op5b>+smiddel voor4 ,da>voor w]d5 z 9 de gans*e oudheid geh\d51 ,hom]us1 ,od4 #ai3efj v4 ,il4 #a3fc1 #b3bb1 #ef4 ,ari/oteles1 ' 4 ,cic]o1 de div9atione #a3bi4 ,philo1 de somniis1 enz4 ,h]zog #ae3gcc4 ,en nog wordt door vel5 groote wa>de aan droom5 gehe*t1 ,splittg]b]1 ,s*laf und ,tod1 #b;e ,aufl4 #ahha ,i #ff-bje4 ,nu wi/ m5 t5 all5 tde1 dat droom5 ook ze] b$riegelk w>54 ,hom]us ,od4 #ai3efj v4 ,ari/4 t4 a4 p41 en ook de ,h4 ,s4 w/ telk5s op het dele d] droom5 ,ps4 #gc3bj2 ,job #bj3bh2 ,jes4 #bi3g2 ,pr$4 #e3b1 #f2 ,sira* #ca3a v41 #cd3a v42 en s*rft ze dikw]f aan de vals*e pr(et5 toe ,j]4 #bc3be1 #bi3h2 ,mi*4 #c3f2 ,za*4 #aj3b4 ,ma> to* b$i5t ,god zi* telk5s van droom5 om zn wil bek5d te mak51 ,num4 #ab3f2 ,deut4 #ac3a-f2 #a ,sam4 #bh3f1 #ae2 ,joel #b3bh v42 z kom5 b ,israeliet51 ma> ook me]mal5 b niet-,israeliet5 voor ,g54 #bj1 #ca1 #dj1 #da2 ,ri*t4 #g2 ,dan4 #b1 #d en behelz5 ( e5 woord1 e5e m$$eel+ ,gods1 ,g54 #bj3c1 #ca3i1 #bd2 ,mat?4 #a3bj1 #b3ab1 #ai1 #bb1 #bg3ai2 ( e5 voor/ell+ d] phantasie1 die dan me]mal5 v]kl>+ behoeft ,g54 #bh4 #cg3e1 #dj3e1 #da3ae2 ,ri*t4 #g3ac2 ,dan4 #b1 #d4 ,litt]1 b ,h]zog #ae3gcd4 ,g4 ,e4 ,w4 de ,ws1 ,de droom5 9 en buit5 d5 ,bbel #aheh4 ,witsius1 de proph4 ,i cap4 #e4 ,met d5 droom is het visio5 v]want ,g54 #ae3a1 #aa2 #bj3g2 ,num4 #ab3f4 ,re$s de nam5 1 1 en miss*i5 ook wa>m$e de pr(eet g5oemd wordt1 ,ku551 ,de ,pr(et5 ,i #di1 #ea v4 #ig4 ,id4 ,godsd4 v4 ,isr4 ,i #bab4 ,id4 ,hi/4 ,cr4 ,ond4 ,,ii #e v4 ,knig1 ,d] ,(f5b>ungsbegriff ,i #ga f4 ,delitzs*1 ,g5esis #fcd4 ,s*ultz1 ,altt4 ,?4 #bci4 ,sm5d1 ,lehrb4 #gi f41 en de nam5 en voor het pr(etis* gezi*t duid5 wa>s*nlk aan1 dat het visio5 e5 niet ongewoon middel d] op5b>+ 04 ,ma> deze woord5 hebb5 dikw]f hunne oorspronkelke beteek5is v]lor5 en word5 ook gebruikt1 als er ge5 eig5lk gezi*t me] plaats heeft1 #a ,sam4 #c3ae2 ,jes4 #a3a2 ,ob4 #a2 ,nah4 #a3a1 enz4 ,visio55 word5 9 de ,s*rift telk5s v]meld en bes*rev51 van ,g5esis af tot 9 de ,apoc4 toe4 ,g54 #ae3a1 #df3b2 ,num4 #ab3f1 #bb3c1 #bd3c2 #a ,kon4 #bb3ag-bc2 ,jes4 #f1 #ba3f2 ,j]4 #a3bd2 ,eze*4 #a-c1 #h-aa1 #dj2 ,dan4 #a3ag1 #b3ai1 #g1 #h1 #aj2 ,amos #g-i2 ,za*4 #a-f2 ,mat?4 #b3ac1 #ai2 ,luk4 #a3bb1 #bd3bc2 ,hd4 #g3ee1 #i3c1 #aj3c1 #aj1 #af3i1 #bb3ag1 #bf3ai2 #a ,cor4 #ab-ad2 #b ,cor4 #ab3a2 ,apoc4 #a3aj1 enz4 ,het visio5 0 m5igmaal van e5e zek]e gee/v]vo]+ v]gezeld4 ,muziek1 dans en extase gaan saam2 pr(etie en poezie zn v]want1 #a ,sam4 #aj3e v41 #ai3bj-bd2 #b ,kon4 #c3ae2 #a ,*r4 #be3a1 #be2 #b ,*r4 #bi3cj4 ,als de h& des ,he]5 op de pr(et5 valt1 ,jes4 #h3aa2 ,eze*4 #c3ad1 #aa3e ( de ,gee/ ov] h5 komt1 g]ak5 z m5igmaal 9 e5 toe/& van v]rukk+ ,num4 #bd3c2 #b ,kon4 #i3aa2 ,j]4 #bi3bf2 ,hos4 #i3e1 en vall5 t] a>de ,num4 #bd3c1 #ae1 #af2 #a ,sam4 #ai3bd2 ,eze*4 #a3bh1 #c3bc1 #dc3c2 ,dan4 #aj3h-aj2 ,hd4 #i3d2 ,apoc4 #a3ag1 #aa3af1 #bb3h4 ,9 di5 toe/& word5 hun de g$a*t5 ,gods 9 symbolis*5 vorm te zi5 ( te hoor5 gegev54 ,9 beeld5 en gezi*t5 wordt hun zn raad geop5ba>d ,j]4 #a3ac v41 #bd3a v42 ,am4 #g-i2 ,za*4 #a-f2 ,apoc41 enz42 vooral aanga&e de toekom/1 ,num4 #bc v42 #a ,kon4 #bb3ag2 #b ,kon4 #e3bf1 #h3aa v42 ,j]4 #d3bc v41 #ad3ah2 ,eze*4 #h2 ,am4 #g1 enz4 ,ook hoor5 z 9 di5 toe/& all]lei /emm5 en geluid51 #a ,kon4 #ah3da2 #b ,kon4 #f3cb2 ,jes4 #f3c1 #h2 ,j]4 #ba3aj1 #di3ad2 ,eze*4 #a3bd1 #bh1 #b3b1 #c3ab2 ,apoc4 #g3d1 #i3af1 #ad3b1 #ai3a1 #ba3c1 #bb3h1 enz4 ,zelfs word5 z 9 d5 gee/ opg5om5 en v]plaat/1 ,eze*4 #c3ab v41 #h3c1 #dc3a2 ,dan4 #h3b2 ,mat?4 #d3e1 #h2 ,hd4 #i3aj1 #aj1 #aa1 #bb3ag1 #bc3aa1 #bg3bc2 #b ,cor4 #ab3b2 ,apoc4 #a3i1 #ab1 #d3a1 #ab3ah4 ,daniel 0 na het ontvang5 van e5 visio5 e5ige dag5 krank1 #g3bh1 #h3bg4 ,to* 0 de extase wa>9 de ontvang]s d] op5b>+ m5igmaal v]ke]d51 ge5 toe/&1 wa>b het bewu/zn geheel ( g$eeltelk 0 ond]drukt4 ,zoodanig 0 wel de toe/&1 wa>9 de grieks*e hunne godsprak5 gav51 ,?oluck1 ,die ,prophet5 u4 s4 w4 #fd f4 ,en ,philo1 ,quis r]4 div4 h]es1 ,j4 ,m>tyr1 ,dial4 c4 ,tryph1 c4 #ace4 ,coh4 ad ,graecos c4 #cg4 ,a!nagoras1 ,leg4 pro ,*ri/4 c4 #h4 ,t]tul4 adv4 ,m>c4 #d1 #bb en 9 d5 nieuw]5 td ,h5g/5b]g 9 de e]/e uitgave zn] ,*ri/ol4 des ,a4 ,t4 ,,iii4 #b4 #aeh f4 hebb5 de extase d] pr(et5 alzoo opgevat4 ,ma> dez5 ontvang5 visio55 niet 9 slap5d5 ma> 9 wak5d5 toe/&1 niet alle5 9 de e5zaamheid1 ma> ook 9 &]] bzn1 ,eze*4 #h3a4 ,ond] het visio5 blv5 z zi*zelf bewu/1 zi51 hoor51 d5k51 sprek51 vrag5 en antwoord5 ,ex4 #d-f1 #cb3g v42 ,jes4 #f2 ,j]4 #a2 ,eze*4 #d-f enz4 en lat] h]9n]5 z zi* alles en deel5 het nauwkeurig m$e1 ,knig1 ,d] ,(f5b>ungsbegriff1 ,i #afj f4 ,,ii #hc f4 ,ku551 ,de pr(et5 ,i #if v4 ,oehl]1 ,altt4 ,!ol4 #bjg f4 ,orelli 9 ,h]zog #af3gbd4 ,da>om w]d de psy*is*e ge/eldheid d] pr(et5 ond] het visio5 door de mee/e !olog5 geh\d5 voor e5e zelfbewu/e1 gee/elke aans*\w+1 voor e5e ali5atio m5tis a s5sibus corporis1 en niet voor e5e ali5atio a m5te2 zoo o4 a4 door ,orig4 de pr9c4 ,,iii1 #c1 #d1 ,augu/4 ad ,simplic4 ,,ii qu4 #a4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,,ii #b qu4 #age4 ,witsius1 de proph4 ,i c4 #d4 ,buddeus1 ,in/4 !ol4 dogm4 ,i1 #b1 #e en 9 d5 nieuw]5 td door ,hv]nick en ,keil 9 hunne inleid+ op het ,o4 ,t4 ,oehl]1 ,altt4 ,!ol4 #baj4 ,?oluck1 ,die ,prophet5 ,s4 #fd f4 ,kuep]1 ,das ,pr(et5?um des ,alt5 ,bundes ,s4 #ea f4 ,orelli b ,h]zog #af1 #gbd4 ,knig1 ,(f5b4 ,,ii #acb f4 ,alle5 heeft ,knig1 t5 e9de de objectiviteit te h&hav51 da>aan de eig5a>dige me5+ toegevoegd1 dat alle visio55 uitw5dig1 li*amelk en z9nelk wa>neemba> w>54 ,ind]daad zn vele v]s*n+5 als ,g54 #ah1 #cb1 ,ex4 #c1 #ai1 enz4 na> de b$oel+ d] s*rv]s voor objectief te h\d54 ,er is ond]s*eid tuss*5 !ophanie en visio54 ,ma> to* zn de bov5gemelde visio551 #a ,kon4 #bb3ag v42 ,jes4 #f2 ,j]4 #a2 ,eze*4 #a-c2 ,dan42 ,amos #g-i2 ,za*4 #a-f1 enz4 zek] inw5dig en gee/elk4 ,vele zn van di5 a>d1 dat ze niet z9nelk voor/elba> en wa>neemba> zn4 ,knig gaat te v]1 als h van het uitw5dige d] op5b>+ h>e objectiviteit en wa>heid laat afhang51 en ge5 inw]k+ van ,gods ,gee/ 9 d5 gee/ des m5s*5 d5k5 kan1 dan door de uitw5dige z9tuig5 he54 ,h v]geet dat er ook wel halluc9aties zn van gezi*t en gehoor1 dat het uitw5dige als zoodanig zelfb$rog nog niet buit5sluit en dus de zek]heid d] op5b>+ door ha> uitw5dig k>akt] alle5 niet voldo5de bewez5 wordt1 ,orelli b ,h]zog #af3gbd f4 ,ku55 ,h4 ,c4 ,o4 ,,ii #ac4 ,van ,leeuw51 ,bb4 ,godg4 #fb v4 ,bor*]t1 ,die ,vision5 d] ,prophet51 ,/ud4 u4 ,krit4 #ahie1 #btes ,heft4 ,als laat/e vorm d] op5b>+ moet nog g5oemd word5 de inw5dige v]li*t+4 ,h5g/5b]g1 ,*ri/ol4 des ,a4 ,t4 ,,iii #b ,s4 #aeh cf4 ook ,kuep]1 ,das ,proph4 #ec f4 me5de1 dat de extase de gewone toe/& 01 wa>9 de pr(eet b het ontvang5 d] op5b>+ v]ke]de4 ,ma> dit gevoel5 is door vel51 o4 a4 door ,riehm1 ,mess4 ,weissagung ,s4 #ae f4 ,knig1 ,d] ,(f4 begriff ,,ii #dh f4 #hc f4 #acb f4 be/r$5 en ?ans algeme5 v]worp54 ,de extase is niet de regel1 ma> de uitzond]+1 ,ku551 ,pr(4 ,i #ih4 ,h4 ,c4 ,o ,,ii #aa4 ,de mee/e op5b>+5 aan de pr(et5 ook 9 't ,o4 ,t4 hadd5 plaats zond] e5ig visio51 bv4 b ,jesaja1 ,hagg41 ,mal41 ,ob41 ,nah41 ,hab41 ,j]em41 ,eze*4 ,wel wordt dan voor de ,godspraak nog dikw]f het woord gezi*t0 gebezigd1 ma> dit ges*i$t ook da> wa> er niets wordt gezi5 ,jes4 #a3a1 #b3a2 ,amos #a3a2 ,hab4 #a3a1 #b3a2 #a ,sam4 #c3ae2 ,ob4 #a2 ,nah4 #a3a enz4 ,de op5b>+ ges*i$t dan inw5dig door d5 ,gee/1 als ,gee/ d] op5b>+4 ,wel heeft ,knig1 ,d] ,(f4 ,i #ajd f4 #ada f4 #aee f4 bewe]d1 dat de ,gee/ niet is pr9cipe d] op5b>+ ma> alle5 pr9cipe d] illum9atie1 d4 i4 dat ,jahveh op5ba>t ma> de ,gee/ sle*ts voor die op5b>+ subjectief ontvankelk maakt2 ,knig kwam hi]toe1 wl h ook da>door de objectiviteit en uitw5digheid d] op5b>+ h&hav5 wilde en d5 subjectiev5 ,gee/ wilde b9d5 aan 't objectieve woord van ,jahveh4 ,ma> ,num4 #aa3be-bi2 ,deut4 #cd3i1 #a ,sam4 #aj3f1 #ai3bj v42 #b ,sam4 #bc3b2 #a ,kon4 #bb3bd2 #a ,*ron4 #ab3ah1 #bh3ab2 #b ,*ron4 #ae3a1 #bj3ad v41 #bd3bj2 ,neh4 #i3cj2 ,jes4 #aa3a1 #cj3a1 #db3a1 #dh3af1 #ei3ba1 #fa3a1 #fc3aj v41 ,eze*4 #b3b1 #c3bd1 #h3c1 #aa3e1 #bd2 ,mi*a #c3h2 ,hos4 #i3g2 ,jol #b3bh2 ,za*4 #g3ab1 lat5 zi* niet uitsluit5d van e5e =meele1 subjectieve bekwaammak+ des ,gee/es v]/aan2 z le]5 duidelk1 dat de pr(et5 niet alle5 door ma> uit d5 ,gee/ sprak51 dat de pr(etie voortkwam uit d5 ,gee/ 9 h54 ,er 0 ook wel e5e d5 pr(eet subjectief bekwaam mak5de w]kzaamheid des ,gee/es1 ma> deze is niet de e5ige2 z is niet van de &]e op5b>5de w]kzaamheid zoo /r5g te s*eid5 als ,knig doet1 z is op ,knigs /&punt1 wa> de op5b>+ geheel uitw5dig is1 ook onnoodig1 ,ku55 ,h4 ,c4 ,o #ad4 ,en de leug5gee/ #a ,kon4 #bb3bb le]t duidelk1 dat de ,gee/ bron van 't woord is1 ,h]z4 #af3gba4 ,de ,joods*e !ologie zag 9 d5 ,gee/ niet alle5 de bron d] v]li*t+1 ma> ook van de op5b>+ en pr(etie4 ,web]1 ,sy/em d] altsyn4 pal4 ,!ol4 #ahd-ahg4 ,het ,n4 ,te/4 v]kla>t ev5 duidelk1 dat de ,o4 ,t4 pr(et5 sprak5 uit en door d5 ,gee/ ,gods1 ,hd4 #bh3be2 #a ,petr4 #a3aa2 #b ,petr4 #a3ba4 ,wel e*t] is er ond]s*eid 9 de wze1 wa>op de ,h4 ,gee/ 9 ,o4 en ,n4 ,t4 de op5b>+ inn]lk me$eelt4 ,ond] het ,o4 ,t4 daalt de ,h4 ,gee/ van bov5 en mom5taan op iem& ne]4 ,h komt ov] de pr(et51 ,num4 #bd3b2 #a ,sam4 #ai3bj1 #bc2 #b ,*r4 #ae3a1 #bj3ad2 wordt va>dig ov] h51 ,ri*t4 #ad3ai1 #ae3ad2 #a ,sam4 #aj3f2 valt op h51 ,ez4 #aa3e2 trekt h5 aan als e5 kle$1 ,ri*t4 #f3cd2 #a ,*r4 #ab3ah2 de h&1 d4 i4 de kra*t des ,he]5 grpt h5 aan1 ,jes4 #h3aa2 ,ez4 #a3c1 #c3bb1 #h3a1 #cg3a1 #dj3a4 ,teg5ov] deze w]k+ des ,gee/es zn de pr(et5 dan ook mee/ passief2 z zwg51 vall5 t] a>de1 ontzett5 zi*1 en v]ke]5 voor e5 td 9 e5 abnorm51 extatis*5 toe/&4 ,de ,gee/ d] pr(etie is nog niet het blv5d bezit van de pr(et52 er is nog s*eid+ en af/& tuss*5 beid52 en de /& d] pr(et5 /aat nog afgezond]d teg5ov] het volk4 ,heel de pr(etie is nog onvolkom54 ,z ziet da>om ook vooruit en v]wa*t e5 pr(eet1 op wi5 de ,gee/ des ,he]5 ru/5 zal ,deut4 #ah3ah2 ,jes4 #aa3b1 #fa3a2 ja z voorspelt de v]vull+ van ,mozes' w5s*1 dat al het volk des ,he]5 pr(et5 mo*t5 zn ,num4 #aa3bi2 en getuigt van e5e toekom/ige won+ van ,gods ,gee/ 9 alle k9d]5 des ,he]51 ,jes4 #cb3ae1 #dd3c1 #ei3ba2 ,jol #b3bh2 ,ez4 #aa3ai1 #cf3bg1 #ci3bi4 ,9 het ,n4 ,t4 v]s*nt de hoog/e1 de e5ige1 de wa>a*tige pr(eet4 ,h is als ,logos de volle en voltooide op5b>+ ,gods1 ,joh4 #a3a v4 #ah1 #ad3i1 #ag3f2 ,col4 #b3i4 ,h ontvangt ge5 op5b>+ van bov5 ( buit51 ma> is zelf de bron d] pr(etie4 ,de ,h4 ,gee/ komt niet ov] ,hem en valt niet op ,hem ne]4 ,h woont 9 ,hem zond] mate ,joh4 #c3cd4 ,uit di5 ,gee/ is ,h ontvang51 door di5 ,gee/ spreekt1 h&elt1 leeft en /]ft ,h1 ,mt4 #c3af1 #ab3bh2 ,luk4 #a3ag1 #b3bg1 #d3a1 #ad1 #ah2 ,rom4 #a3d2 ,hebr4 #i3ad4 ,en di5 ,gee/ s*5kt ,h1 aan zne discipel51 niet alle5 als ,gee/ d] w$]geboorte en heilig+ ma> ook als ,gee/ d] op5b>+ en v]li*t+1 ,mk4 #ac3aa2 ,luk4 #ab3ab2 ,joh4 #ad3ag1 #ae3bf1 #af3ac1 #bj3bb2 ,hd4 #b3d1 #f3aj1 #h3bi1 #aj3ai1 #aa vs4 #ab1 #ac3b1 #ah3e1 #ba3d2 #a ,cor4 #b3ab v42 #ab3g-aa4 ,door di5 ,gee/ word5 nog wel bzond]e p]son5 bekwaamd tot het ambt van pr(eet1 ,rom4 #ab3g2 #a ,cor4 #ad3c2 ,ef4 #b3bj1 #c3e enz4 ,ook de eig5lke voorspell+ ontbreekt 9 't ,n4 ,t4 niet1 ,mt4 #bd2 ,hd4 #bj3bc1 #ba3h2 #a ,cor4 #ae2 #b ,!ss4 #b4 ,apoc4 ,ma> alle geloovig5 zn to* de zalv+ des ,gee/es deela*tig1 #a ,joh4 #b3bj2 en zn van d5 ,he]e gele]d1 ,mt4 #aa3be-bg2 ,joh4 #f3de4 ,all5 zn pr(et51 die de deugd5 des ,he]5 v]kondig51 ,hd4 #b3ag v42 #a ,petr4 #b3i4 ,de pr(etie als e5e bzond]e gave zal te niet g$aan word51 #a ,cor4 #ac3h4 ,9 het nieuwe ,j]uzalem zal de naam ,gods op all] voorho(d5 zn4 ,de leug5 is er volkom5 buit5geslot51 ,apoc4 #ba3bg1 #bb3d1 #ae4 ,litt]atuur ov] de pr(et5 en de pr(etie b ,s*ultz ,altt4 ,!ol4 #d;e ,aufl4 #bac f2 en v]d] ,knig1 ,d] ,(f5b>ungsbegriff des ,a4 ,t4 ,leipzig1 ,h9ri*s #ahhb4 ,ku551 ,hi/4 crit4 ,ond]zoek1 #b;e uitg4 #ahhi ,,ii bl4 #a v4 ,sm5d1 ,lehrbu* d] altt4 ,religionsges*4 #ahic4 ,s4 #gi f4 ,kuyp]1 ,encycl4 ,,ii #cfb v4 #dbi v4 ,c4 ,h4 ,cornill1 ,d] israel4 ,prophetismus1 ,/rassburg #ahid4 #d4 ,wond]54 ,gelk de m5s*1 behalve door zne v]s*n+ en zn woord1 ook door zne dad5 zi* k5n5 doet1 zoo op5ba>t zi* ,god ook niet alle5 door zn woord5 ma> ook door zne w]k54 ,woord en daad /aan 9 nauw v]b&4 ,gods woord is e5 daad1 ,ps4 #cc3i2 en zn do5 is e5 sprek51 ,ps4 #ai3b1 #bi3c2 ,jes4 #bh3bf4 ,beide1 woord en daad1 v]zell5 elka> 9 s*epp+ zo[el als 9 h]s*epp+4 ,geme5lk gaat het woord vooraf1 als bel(te ( als b$reig+1 ma> het bevat de daad als 9 kiem 9 zi*4 ,zn woord ke]t niet l$ig we]1 ma> doet wat ,hem behaagt1 ,jes4 #ee3aj1 #aa4 ,het woord eis*t de daad2 het wond] v]zelt de pr(etie2 niet alle5 het bewu/zn1 ook het zn moet v]nieuwd word54 ,de woord51 wa>m$e 9 de ,s*rift de dad51 de w]k5 ,gods word5 aang$uid1 zn v]s*ill5d4 ,na> hunne uitw5dige v]s*n+ zn ze ,ex4 #c3bj1 #cd3aj2 ,ps4 #ga3ag2 ,ex4 #ae3aa2 ,jes4 #be3a1 insignia1 +5tia1 ( ,ex4 #d3ba1 #g3ai2 ,ps4 #aje3e1 spl5didum quid1 beide gr4 1 iets bzond]s1 ongewoons1 dat van de gewone gebeurt5iss5 zi* ond]s*eidt4 ,z heet5 ,deut4 #c3bd2 ,ps4 #ba3ad1 #ed3c1 #ff3g1 1 ,ps4 #h3g1 #ai3b1 #ajc3bb2 ,jes4 #e3ai ( ,ps4 #i3ab1 #gg3ac 1 om de groote1 goddelke kra*t1 die er zi* 9 op5ba>t4 ,vooral word5 ze ook g5oemd ,ex4 #c3ab1 #ab3ac1 enz4 omdat ze e5 bews en teek5 zn van de teg5woordigheid ,gods4 ,die w]k5 ,gods zn all]e]/ op te m]k5 9 zne s*epp+ en ond]h\d+4 ,al ,gods w]k5 zn wond]54 ,ook de w]k5 d] natuur word5 m5igmaal 9 de ,s*rift met d5 naam van wond]5 aang$uid1 ,ps4 #gg3ac1 #ig3c1 #ih3a1 #ajg3bd1 #aci3ad4 ,da>uit mag e*t] niet met ,s*olt51 ,supranaturalisme 9 v]b& met ,bbel1 ,*ri/5dom en ,prote/antisme ,leid5 #ahfg bl4 #i v4 word5 afgeleid1 dat de ,h4 ,s*rift ge5 ond]s*eid k5t tuss*5 natuur en wond]4 ,zek]1 de g$a*te1 dat e5 wond] 9 /rd z\ zn met de wett5 d] natuur en dus onmogelk z\ wez51 komt niet op4 ,veele] gaat heel de ,s*rift uit van het gelo(1 dat voor ,god niets te wond]lk is1 ,g54 #ah3ad2 ,deut4 #h3c v42 ,mt4 #ai3bf4 ,ma> da>om ontbreekt het niet aan e5e ond]s*eid+ tuss*5 de gewone orde d] natuur en de buit5gewone ma*tsdad5 ,gods4 ,het ,o4 ,t4 k5t e5e va/e orde d] natuur1 ord9antin die voor hemel en a>de geld51 die va/ligg5 9 het be/el des ,he]51 ,g54 #a3bf1 #bh1 #h3bb2 ,ps4 #ajd3e1 #i1 #aai3ij1 #ia1 #adh3f2 ,pr$4 #a3aj2 ,job #ch3aj v42 ,j]4 #e3bd1 #ca3be v41 #cc3bj1 #be4 ,en het ,n4 ,t4 maakt e5 ev5 duidelk ond]s*eid1 ,mt4 #h3bg1 #i3e1 #bd1 #cc1 #ac3ed2 ,luk4 #e3i1 #g3af1 #h3ec2 ,joh4 #c3b1 #i3cb1 enz4 ,wond]5 zn e5 e5e s*epp+1 iets nieuws1 dat &]s nooit gezi5 wordt1 ,ex4 #cd3aj2 ,num4 #af3cj4 ,de feit51 die 9 de ,h4 ,s4 als wond]5 zn v]meld1 word5 ook door ons nog als wond]5 bes*\wd2 ov] de qualificatie di] feit5 is er ge5 v]s*il1 cf4 ,h]zog #ag3cfj4 ,pi]son1 ,gods wond]ma*t en ons gee/elk lev5 #ahfg bl4 #aj v4 ,gloatz 9 ,/ud4 u4 ,krit4 #ahhf1 #ctes ,heft ,s4 #djc f4 ,w4 ,b5d]1 ,d] ,wund]begriff des ,n4 ,t4 ,frankf4 #ahga ,s4 #ajj f4 ,s*ultz1 ,altt4 ,!ol4 #egg f4 ,voorts erk5t de ,s*rift wel1 dat ook buit5 de op5b>+ ongewone kra*t5 kunn5 w]k5 en ongewone d+5 kunn5 ges*i$51 ,ex4 #g3aa1 #bb1 #h3g1 #ah1 #i3aa2 ,mt4 #bd3bd2 ,apoc4 #ac3ac v42 e5 teek5 ( wond] is op zi*zelf dus niet g5oeg tot v]zegel+ van e5 pr(eet1 ,deut4 #ac3a-c4 ,ma> to* is het alle5 ,israels ,god1 die wond]5 doet1 ,ps4 #gb3ah1 #gg3ae1 #hf3aj1 #acf3d4 ,soms br5gt ,h die wond]5 zelf re*t/reeks tot /&2 soms b$i5t ,h zi* van m5s*5 ( engel54 ,ma> altd is het ,god1 die ze doet4 ,zne wordt da>9 op5ba>1 ,luk4 #e3ag1 #ad3ai2 ,mk4 #g3cd2 ,luk4 #aa3bj2 ,joh4 #c3b1 #e3ai v41 #aj3be1 #cb2 ,hd4 #b3bb1 #d3aj4 ,het is de ,gee/ des ,he]51 die ze w]kt1 ,mt4 #ab3bh2 ,hd4 #aj3ch4 ,de wond]5 hebb5 hun aanvang en hun grondslag 9 de s*epp+ en ond]h\d+ all] d+51 welke e5 voortdur5d w]k en wond] ,gods is1 ,ps4 #cc3f1 #i2 ,joh4 #e3ag4 ,al wat ges*i$t1 heeft zn laat/5 grond 9 d5 wil en de ma*t van ,god4 ,niets kan ,hem w$]/aan4 ,h doet met 't heir des hemels na> zn welbehag51 ,jes4 #ee3h v4 ,ps4 #aae3c4 ,deze ma*t en vrheid ,gods wordt gepr$ikt door de natuur1 ,j]4 #e3bb1 #aj3ab1 #ad3bb1 #bg3e2 ,jes4 #dj3ab1 #ej3b1 #c2 ,ps4 #cc3ac-ag1 #ajd2 ,job #e3i v41 #i3d v41 enz4 ma> komt vooral uit 9 de ges*i$5is van zn volk1 ,deut4 #aj3ba1 #aa3c1 #bf3h1 #bi3b1 #cb3ab v42 ,ps4 #ff3e v41 #gd3ac v41 #gg3ae v41 #gh3d v41 #ace3h v42 ,jes4 #ea3b1 #i2 ,j]4 #cb3bj v42 ,hd4 #g3b v4 ,9 deze ges*i$5is tr$5 vooral de wond]5 op4 ,ze ges*i$5 met v]s*ill5d doel4 ,nu e5s1 om de goddelooz5 te /raff51 ,g54 #f3f v41 #aa1 #ai2 ,ex4 #e v42 ,lev4 #aj3a2 ,num4 #aa3cj v41 #ad3ba1 #af3a v41 #ba3f1 enz4 ,mt4 #h3cb1 #ba3ai2 ,hd4 #ac3aa1 enz4 ,dan1 om ,gods volk te r$d5 en te v]loss51 om heil en g5ez+ aan te br5g51 zooals de plag5 9 ,egypte1 de doorto*t door de ,roode ,zee1 de wond]5 9 de woe/n1 de g5ez+5 van ,jezus4 ,me]mal5 hebb5 z ook de re*t/reeks*e ( zdel+s*e b$oel+1 om de z5d+ d] pr(et51 de wa>heid van hun woord1 en alzoo het gelo( aan hun getuig5is te beve/ig51 ,ex4 #d3a-i2 ,deut4 #ac3a v42 ,ri*t4 #f3cg v42 #a ,sam4 #ab3af v42 #a ,kon4 #ag3bd2 #b ,kon4 #a3aj1 #bj3h2 ,jes4 #g3aa1 enz42 ,mt4 #ad3cc2 ,luk4 #e3bd2 ,joh4 #b3aa1 #c3b1 #e3cf1 #f3ad1 #g3ca1 #i3af1 #aj3ch1 #ab3cg2 ,hd4 #b3bb1 #aj3ch1 enz4 ,pr(etie en wond]gave gaan sam54 ,al de pr(et5 en ook de apo/el5 hebb5 het bewu/zn1 wond]5 te kunn5 do54 ,mozes is groot ook 9 zne wond]5 gewee/1 ,ex4 #e-ae2 ,deut4 #cd3aj-ab4 ,zne zonde be/ond e5maal 9 twfel aan ,gods wond]ma*t1 ,num4 #bj3aj v4 ,om ,elia en ,eliza groepe]t zi* e5 cyclus van wond]51 #a ,kon4 #ag-b ,kon4 #ac4 ,b de lat]e pr(et5 nem5 de wond]5 niet zoo groote plaats me] 94 ,dikw]f b$i55 z zi* van zoog5aamde symbolis*e h&el+51 om da>m$e hunne pr(etie te beve/ig5 en als het w>e aanvankelk te realise]51 #a ,kon4 #aa3bi-ci1 #bj3ce v41 #bb3aa2 ,jes4 #g3c1 #h3a1 #bj3b v41 #ba3f1 #cj3h2 ,j]4 #ac1 #af1 #ah1 #ai1 #be3ae1 #bg1 #bh3aj v41 #cb3f1 #dc3h2 ,eze*4 #d1 #e1 #f3aa1 #g3bc1 #ab3c1 #ag3a2 ,hos4 #a-c2 ,hd4 #ba3aj v41 ,s*ultz1 ,altt4 ,!ol4 #bej f4 ,sm5d1 ,lehrb4 d] altt4 ,rel4 ,ges*4 #hh4 ,knig1 ,d] ,(f5b>ungsbegriff ,,ii #aaa f4 ,ma> to* word5 ook van h5 nog wond]5 v]haald en hebb5 ze de ov]tuig+1 wond]5 te kunn5 do51 ,jes4 #g3aa1 #af3ad1 #ba3af1 #ch3g cf4 #b ,kon4 #bj2 ,j]4 #bb3ab1 #cj1 #bh3af1 #bi3bb1 #cf3cj1 #cg3g v42 ,dan4 #a-f4 ,ma> al die wond]5 9 het ,o4 ,t4 hebb5 niet bew]kt e5e v]heff+1 e5e v]nieuw+ d] natuur4 ,z hebb5 hunne w]k+ gehad4 ,z hebb5 de m5s*heid beurtel+s ge/raft en gezeg5d1 en 9 i$] geval voor d5 ond]gang bewa>d4 ,ze hebb5 9 ,israel e5 eig5 volk gecreerd1 uit de di5/ba>heid van ,egypte v]lo/1 voor de sam5vloei+ met de ,heid55 bewa>d1 en als volk ,gods bes*]md teg5ov] de ne]drukk5de ma*t d] natuur4 ,ma> z w>5 mom5taan1 g+5 voorb1 v]m9d]d5 9 w]k+ en w]d5 v]get54 ,het lev5 nam zn gewoon v]loop4 ,de natuur s*e5 te zegepral54 ,to5 v]hief de pr(etie h>e /em en z sprak1 dat ,israel niet ond] kon gaan en v]vloei5 9 't natuurlev5 d] ,heid554 ,god zal op nieuw en 9 groot]e he]lkheid tot zn volk kom54 ,god zal zn v]bond niet v]get51 het is e5 eeuwig v]bond1 ,ps4 #hi3a-e2 ,jes4 #ed3aj4 ,met dat kom5 ,gods gaat de oude td ov] 9 d5 nieuw54 ,dat is het ke]punt 9 de w]eldges*i$5is4 ,het is de 1 de ,dag des ,he]51 wa>op ,h zn he]lkheid op5b>5 en zne wond]ma*t t5 toon spreid5 zal4 ,god geeft dan wond]teek55 aan d5 hemel1 ,am4 #h3h v42 ,joel #b3cj4 ,heel de natuur1 hemel en a>de1 zull5 bewog5 word51 ,am4 #i3e2 ,jes4 #ac3aj1 #ac1 #bd3ah-bj1 #cd3a-e2 ,joel #b3b1 #aj1 #c3ae2 ,mi*4 #a3c v42 ,hab4 #c3c v42 ,nah4 #a3d v42 ,eze*4 #ca3ae v41 #cb3g v41 #ch3ai v4 ,het g]i*t zal gaan ov] de goddelooz51 ,jes4 #bd3af v4 enz4 ma> het zal ook l\t]5 en bevrd54 ,god zal zn volk r$d5 door zne wond]51 ,jes4 #i3c1 #aj3bd v41 #aa3ae v41 #dc3af-ba1 #eb3aj1 #fb3h4 ,h doet wat nieuws op de a>de1 ,jes4 #dc3ai1 br5gt ,israel we] uit d5 dood1 ,eze*4 #cg3ab-ad1 en doet het deel5 9 e5e volheid van gee/elke en /(felke zeg5+54 ,v]gev+ d] zond51 heiligheid1 e5 nieuw v]bond1 ,jes4 #dd3ba-bc1 #dc3be2 ,eze*4 #cf3be-bh2 ,j]4 #ca3ca v42 ,za*4 #ad3bj1 #ba1 ma> ook vr$e1 veiligheid1 welva>t zal zn deel zn4 ,zelfs de natuur zal v]&]5 9 e5 p>ads1 ,hos4 #b3ag v42 ,joel #c3ah2 ,j]4 #ca3f1 #ab-ad2 ,jes4 #aa3f-h1 #fe3be2 ,eze*4 #cd3bi1 #cf3bi v42 ,za*4 #h3ab4 ,er komt e5 nieuwe hemel en e5 nieuwe a>de1 en de vorige d+5 zull5 niet me] g$a*t word51 ,jes4 #fe3ag1 #ff3bb4 ,deze ,jom ,jhvh1 deze 1 1 9 teg5/ell+ met d5 1 1 is na> de voor/ell+ d] ,s*rift met het ,n4 ,te/4 aangebrok54 ,de kom/ van ,*ri/us is het ke]punt d] td54 ,e5 nieuwe wond]cyclus groepe]t zi* om zn p]soon4 ,h is zelf het absolute wond]1 van bov5 ne]g$aald en to* de wa>a*tige1 volkom5e m5s*4 ,9 ,hem is 9 beg9sel de s*epp+ we] h]/eld1 uit ha> val w$]om opgehev5 tot ha> vroeg]e he]lkheid4 ,zne wond]5 zn van de teg5woordigheid ,gods1 bews van d5 ,messiaans*5 td1 ,mt4 #aa3c-e1 #ab3bh2 ,luk4 #ac3af1 e5 deel van zn ,messiaans*5 arbeid4 ,9 ,*ri/us tre$t e5e goddelke op1 die /]k] is dan alle v]d]v5de en v]woe/5de ma*t d] zonde4 ,deze ma*t valt ,h aan1 niet alle5 9 de p]iph]ie1 door ziekt5 en kwal5 te g5ez5 en all]lei wond]5 te do52 ma> ,h dr+t tot 9 ha> c5trum door1 breekt en ov]w9t ze4 ,zne m5s*word+ en voldo5+1 zne op/&+ en hemelva>t zn de groote v]loss+sdad5 ,gods4 ,z zn de pr9cipieele h]/ell+ van het rk d] he]lkheid4 ,deze heilsfeit5 zn ge5 middel5 alle51 om iets te op5b>51 ma> z zn de op5b>+ ,gods zelve4 ,het wond] wordt hi] tot hi/orie1 en de hi/orie zelve is e5 wond]4 ,de p]soon en het w]k van ,*ri/us is de c5trale op5b>+ ,gods2 alle &]e op5b>+ groepe]t zi* da> omhe54 ,ma> ook na ,jezus' he5gaan zet zne wond]ma*t 9 de discipel5 zi* voort1 ,mt4 #aj2 ,mk4 #af3ah2 ,luk4 #h4 ,en niet alle5 9 de ,h&el+5 word5 vele wond]5 v]haald1 #b3dc1 #c3e1 #e3ab-af1 #f3h1 #h3f1 #g1 #ac1 #i3cd1 #dj1 #ac3aa1 #ad3c1 #af3ah1 #ai3aa1 #bj3aj1 #bh3e1 #h2 ma> ook ,paulus legt getuig5is af van deze wond]ma*t d] apo/el51 ,rom4 #ae3ah1 #ai2 #a ,cor4 #ab3i1 #aj2 #b ,cor4 #ab3ab2 ,gal4 #c3e1 cf4 ,hebr4 #b3d4 ,e5 td lang zet deze wond]ma*t zi* nog voort 9 de geme5te4 ,ma> ze is opgeh\d51 als het ,*ri/5dom geve/igd is en de k]k het voorw]p is1 wa>9 ,god de wond]5 zn] g5ade v]he]lkt1 ,aug4 de civ4 #bb3h1 de util4 cr$4 #af1 de v]a relig4 #be4 ,de gee/elke wond]5 zn het1 9 welke ,god ?ans zne ma*t en zne he]lkheid op5ba>t1 ,lu!r b ,k/l91 ,lu!rs ,!ol4 ,,ii #bdi v4 #cda v4 ,s*olt51 ,l4 ,h4 ,k4 ,i #adc4 ,to* w/ de ,s*rift he5 na> e5e toekom/1 wa>9 het wond] op nieuw zne w]k+ zal do54 ,de vole9dt zi* e]/ 9 d5 nieuw5 hemel en de nieuwe a>de1 wa>9 g]e*tigheid woont4 ,dan is het wond] geword5 tot natuur4 ,e?os en physis zn v]zo5d4 ,het kon9krk ,gods en het kon9krk d] w]eld is e51 ,op4 #ba-bb4 ,cf4 ,oehl] ,!ol4 des ,a4 ,t4 #ahhb ,s4 #baj f4 ,s*ultz1 ,altt4 ,!ol4 #bgj f4 #ecd f4 #egg f4 ,sm5d1 ,lehrb4 d] ,altt4 ,rel4 ,ges*4 #hh f4 ,w4 ,b5d]1 ,d] ,wund]begriff des ,n4 ,t4 ,frankf4 a_/,m4 #ahga4 ,ph4 ,s*aff1 ,jezus ,*ri/us1 het wond] d] ges*i$5is #ahfg4 ,ne&]1 ,ges*4 d] ,pflanzung u4 ,leitung d] ,*r4 ,k4 #e;e ,aufl4 #ahfb ,s4 #di f4 #aed f4 #ccf f4 ,?oluck1 ,v]mis*te ,s*rift51 ,hamb4 #ahci ,i #bh f4 ,b4 ,begrip d] bzond]e op5b>+4 #e4 ,het op5b>+ssy/eem1 dat de ,s*rift ons k5n5 doet1 is 9 de *ri/elke !ologie al te veel misk5d en v]wa>loosd4 ,e]/ 9 d5 nieuw]5 td is het begrip en het wez5 d] op5b>+ voorw]p van diep] ond]zoek geword54 ,vroeg] w]d da>aan ge5 behoefte gevoeld4 ,tuss*5 de ,*ri/55 en de ,heid55 0 de mogelkheid d] op5b>+ niet 9 ges*il4 ,/rd 0 er alle5 ov] de wa>heid van die op5b>+1 welke 9 ,o4 en ,n4 ,te/4 w]d gele]d4 ,en deze w]d op all]lei grond5 door de apologet5 teg5ov] de aanvall5 vooral van ,celsus en ,porphyrius betoogd4 ,ov]ig5s kwam5 de g$a*t5 ov] de op5b>+ ne] op dit s*ema3 ,god kan alle5 door ,god word5 gek5d4 ,alle k5nis en di5/ ,gods b]u/ dus op op5b>+ zn]zds4 ,ma> de op5b>+ ,gods 9 natuur en ges*i$5is is onvoldo5de4 ,da>om is er e5e bzond]e op5b>+ noodig1 die 9 ,*ri/us ha> hoogtepunt b]eikt1 ,h>nack1 ,lehrb4 d] ,dogm5ges*4 ,i #dbj f4 #dcf f4 #dec f4 ,de volg5de !olog51 vooral ook de s*ola/ici1 be/e$d5 alle zorg aan het bepal5 en oms*rv5 van de v]h\d+ tuss*5 natuur en op5b>+1 wet5 en geloov51 philosophie en !ologie1 ma> da*t5 het begrip d] op5b>+ niet 9 en bra*t5 het ook sle*ts 9 het voorbgaan t] sprake1 cf4 ,?omas ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #eg art4 #e ad #c4 ,,ii #b qu4 #b art4 #f4 ,,iii qu4 #ee art4 #c4 ,ook de ,prote/4 !olog5 hebb5 aan dit begrip te we9ig a&a*t gewd4 ,z v]e5zelvigd5 de op5b>+ t]/ond met de ,h4 ,s*rift en ontkwam5 niet geheel aan de ab/ract-supranaturali/is*e en e5zdig-intellectuali/is*e opvatt+1 welke all5gs 9 de !ologie van ha> gevormd 04 ,cf4 ,g]h>d1 ,loci ,!ol4 ,i #ab4 ,calovius1 ,isagoge ad !ol4 p4 #aja sq4 #adb sq4 ,polanus1 ,synt4 ,!ol4 ,,vi #i4 ,m>esius1 ,sy/4 ,!ol4 ,i #ae sq4 ,heidegg]1 ,corpus ,!ol4 ,,xii #df4 ,het ,soc9ianisme dreef dit bov5natuurlk en v]/&elk begrip van de op5b>+ op de spits1 ,fock1 ,d] ,soc94 #bif f4 #cad f4 ,het ,remon/rantisme _h wez5lk dezelfde voor/ell+1 ,limbor*1 ,!ol4 ,*ri/4 ,,ii #i1 #ah4 ,tuss*5 het rationalisme en supranaturalisme 0 ov] het begrip d] op5b>+ ge5 v]s*il2 voor beide be/ond z 9 e5e uitw5dige m$$eel+ van le]4 ,het 0 niet te v]wond]51 en ook t5 volle v]di5d1 dat zulk e5 op5b>+sbegrip de kritiek van het desme en rationalisme niet kon door/aan4 ,wat 0 de religieuse wa>de van e5e op5b>+1 welke niets gaf dan e5ige v]/&elke wa>heid1 die miss*i5 lat] door de r$e zelve nog gevond5 z\ zn8 ,to* bleek het1 dat m5 al te spo$ig met het begrip d] op5b>+ _h afg]ek5d4 ,religie en revelatie toond5 b diep] hi/oris* en wsge]ig ond]zoek e5e veel nauw]e v]wants*ap1 dan m5 vroeg] geme5d _h4 ,zoo kwam het begrip d] op5b>+ 9 de nieuw]e !ologie en philosophie we] me] tot e]e en w]d5 v]s*ill5de pog+5 tot recon/ructie beproefd4 ,hamann1 ,claudius1 ,lavat]1 ,h]d]1 ,jacobi e4 a4 wez5 op de v]wants*ap van religie en kun/ en bra*t5 de op5b>+ met de g5iale inspiratie 9 v]b&4 ,het begrip d] op5b>+ w]d zoo uitgebreid1 dat alles op5b>+ w]d4 ,religie1 pozie1 philosophie1 ges*i$5is1 taal zn v]s*ill5de uit+5 van e5zelfde oorspronkelk lev54 ,omnia div9a et humana omnia4 ,en 9 het midd5 van al deze op5b>+5 /aat ,*ri/us2 na> ,hem w/ alles he51 om ,hem groepe]t zi* alles1 ,ehr5feu*t]1 ,*ri/5?um und mod]ne ,weltans*auung1 ,gtt+5 #ahgf ,s4 #bdc f4 ,ook ,s*lei]ma*]1 ,glaub4 #aj1 #ac v]wi]p besli/ de rationali/is*e le] van de op5b>+4 ,h zo*t ha> eig5a>digheid niet 9 het al ( niet bov5natuurlk k>akt]1 dat ze draagt1 ma> 9 het nieuwe en oorspronkelke1 wa>m$e e5 p]soon ( e5e gebeurt5is 9 de hi/orie optre$t4 ,op5b>+ is da>om v]want met potis*e en h]os*e beziel+1 en be/aat feitelk 9 het wekk5 van nieuwe1 oorspronkelke a&o5+5 van het religieus gevoel4 ,door ,s*lei]ma*] w]d die opvatt+ van de op5b>+ voorb]eid1 welke ha> be/aan laat niet 9 me$eel+ van le] ma> van lev54 ,ro!1 ,zur ,dogmatik #ahfb ,s4 #ee-abj heeft aanga&e de op5b>+ als inspiratie dezelfde g$a*te1 ma> h neemt da>b als con/itutief elem5t van de op5b>+ nog e5e uitw5dige1 hi/oris*e manife/atie aan1 opdat de inw5dige op5b>+1 de inspiratie1 niet magis* en me*anis* z4 ,de eig5a>digh$5 van het begrip d] op5b>+ b de !olog51 die m9 ( me] aan ,s*lei]ma*] zi* aansluit51 be/aan dan vooral hi]93 op5b>+ is van de !opneu/ie1 van de ,h4 ,s*rift te ond]s*eid51 de ,s*rift is niet de op5b>+ ma> ha> oorkonde2 op5b>+ is e5 religieus1 nad] nog e5 sot]iologis* begrip1 met g5iale1 potis*e1 h]os*e beziel+ wel v]want ma> niet id5tis*2 z is correlaat d] religie alle52 uitga&e van ,god als ,v]loss]1 heeft ze ge5 le] ov] all]lei physis*e1 hi/oris*e en metaphysis*e d+5 tot inh\d1 ma> alle5 religieus-e?is*e wa>heid1 z is me$eel+ van lev51 zelfm$$eel+ ,gods2 z is niet 9 /rikt5 z9 bov5natuurlk1 ma> e*t natuurlk en m5s*elk2 z is e9delk niet alle5 uitw5dig 7manife/atie71 ma> ook inw5dig en gee/elk 7inspiratie74 ,da>b is er nog wel v]s*il ov] beg91 omvang1 e9de d] op5b>+1 ma> 9 ho(dzaak is dit to* de opvatt+1 gelk ze gevond5 wordt b ,nitzs*1 ,sy/em d] *r4 ,lehre #bb4 ,twe/5 ,i #cda f4 ,m>t5s5 #aa1 #ab4 ,lange ,i #ef f4 ,dorn] ,i #efi f4 ,frank1 ,sy/em d] *r4 ,wahrheit #b;e ,aufl4 ,,ii #h f4 ,khl]1 ,wiss4 d] *r4 ,lehre ,i #aib f4 ,saussaye1 mne !ologie #ce v4 ,gunn+ en ,saussaye1 ,het e?is* beg9sel #ba v4 enz4 ,ma> niet alle5 ,s*lei]ma*] en zne s*ool hebb5 het op5b>+sbegrip tot nieuw lev5 gebra*t1 ma> ook ,s*ell+ en ,hegel hebb5 hetzelfde op hunne wze beproefd4 ,door h5 kreeg het rationalisme e5 speculatief k>akt]4 ,z tra*tt5 de *ri/elke op5b>+ niet door e5e v]/&skritiek te v]nietig51 ma> zo*t5 speculatief de diepe idee op te spor51 welke aan ha> en aan alle *ri/elke dogmata t5 grondslag lag1 en /eld5 zi* alzoo als speculatief rationalisme teg5ov] het vulgaire rationalisme van vroeg] td4 ,volg5s ,s*ell+ 9 zne e]/e p]iode 0 heel de w]eld de zelfop5b>+ ,gods4 ,de natuur is de zi*tb>e gee/1 de gee/ de onzi*tb>e natuur4 ,gods wez5 wordt d5 m5s* k5ba> uit heel de natuur1 vooral e*t] uit de ontwikkel+ van d5 m5s*elk5 gee/ 9 kun/1 religie en wet5s*ap4 ,en zoo le]de ook ,hegel1 dat ,god zi* niet aan d5 m5s* op5ba>t door e5e voorbga&e gebeurt5is 9 d5 td1 ma> ,h op5ba>t zi* 9 d5 m5s* zelf1 en wordt zi*zelf 9 d5 m5s* bewu/4 ,en dit zi*zelf bewu/ word5 van ,god 9 d5 m5s*1 is het wet5 des m5s*5 van ,god1 is religie1 ,religionsphilosophie #ahcb ,i #bi4 ,,ii #aeh4 ,encyclop4 ,s4 #egf4 ,op5b>+ is b ,hegel dus gelk met de noodw5dige zelfop5b>+1 met het zi* zelf bewu/ word5 van het ,absolute 9 d5 m5s*elk5 gee/2 de ges*i$5is d] godsdi5/5 is de ges*i$5is van het tot zi*zelf kom5 van het ,absolute 9 het m5s*elk bewu/zn1 en b]eikt ha> hoogtepunt 9 het ,*ri/5dom1 dat de e5heid uitspreekt van ,god en m5s*4 ,aan deze g$a*te ov] de op5b>+1 als zelfm$$eel+ ,gods aan e5 iegelk m5s* sluit 9 ho(dzaak die opvatt+ van de op5b>+ zi* aan1 welke w v9d5 b ,m>he9eke1 ,grundlehr5 d] *r4 ,dogm4 #bjf4 ,ros5kranz1 ,encycl4 d] !ol4 ,wiss4 #b;e ,aufl4 #ahde ,s4 #a f4 ,erdmann1 ,glaub5 und ,wiss5 #ahcg4 ,/rauss1 ,glaub5slehre #ai4 ,feu]ba*1 ,wes5 des ,*ri/4 #b;e ,ausg4 ,s4 #agd4 ,bi$]mann1 ,*r4 ,dogm4 ,i #bfd f4 ,pfleid]]1 ,grundriss #af4 ,lipsius1 ,dogm4 #eb1 ,philos4 und ,religion #ahhe ,s4 #bff f4 ,s*olt51 ,initia1 ed4 #b4 p4 #bf-ci4 ,l4 ,h4 ,k4 ,i #afe v4 #bcc1 #bii4 ,geme5s*appelk is aan dez5 de ontk5n+ van het bov5natuurlk k>akt] d] op5b>+1 ma> ov]ig5s is er groot ond]s*eid ov] inh\d1 uitge/rek!id en wze4 ,van beide groep5 ond]s*eidt zi* nog we] het begrip van op5b>+ 9 de s*ool van ,rits*l4 ,het eig5a>dige van deze opvatt+ ligt hi]91 dat er ze] we9ig wa>de gehe*t wordt aan de ond]s*eid+ van natuurlke en bov5natuurlke op5b>+1 dat nadruk gelegd wordt op het positief k>akt] van elke religie en op het hi/oris*e1 uitw5dige 9 de op5b>+1 en dat voor het ,*ri/5dom die hi/oris*e op5b>+ vooral ( zelfs uitsluit5d gevond5 wordt 9 d5 p]soon van ,*ri/us1 ,rits*l ,re*tf4 u4 ,v]s4 ,,iii #aij f4 #eii f4 ,kaftan1 ,wes5 d] *r4 ,religion #aga f4 #bie f4 ,h]rmann1 ,d] ,begriff d] ,(f5b>ung ,giess5 #ahhg4 ,g4 v4 ,s*ul!ss-,rettb]g1 ,d] ,g$anke e9] gttli*5 ,(f5b>ung1 ,zuri* #ahic4 ,nitzs*1 ,lehrbu* d] ev4 ,dogm4 ,s4 #aca f4 ,cf4 de ,gron+] s*ool hi] te l&e1 ,h(/$e de ,groot1 ,de ,gron+] ,godgele]d5 9 hunne eig5a>digheid #db v4 ,aan e5 duidelk en held] begrip van de op5b>+ ontbreekt het nog 9 de dogmatiek4 ,er is ond] de !olog5 v]s*il ov] alles1 wat b dat begrip 9 aanm]k+ komt4 ,miss*i5 is er e5e gr5s te trekk5 tuss*5 h51 die e5e bov5natuurlke ( alle5 e5e natuurlke op5b>+ aannem54 ,ma> ook dan r/ de vraag1 ( het bov5natuurlk k>akt] d] op5b>+ ligt 9 de wze1 wa>op z tot ons kwam1 ( 9 het nieuwe1 oorspronkelke van d5 inh\d 7,s*lei]ma*]74 ,wa>9 is v]d] de bov5natuurlke op5b>+ ond]s*eid5 van de natuurlke op5b>+ 9 natuur en ges*i$5is1 vooral van de religieuse1 potis*e1 h]os*e inspiratie1 die ook buit5 het ,*ri/5dom wordt aangetr(f5 en zoo dikw]f met de *ri/elke op5b>+ 9 v]b& is gebra*t 7,hamann1 ,h]d]1 ,jacobi1 ,s*lei]ma*]78 ,wa> is v]volg5s die bov5natuurlke op5b>+ te v9d51 ook 9 de religies d] ,heid551 ( alle5 9 ,israel1 ( zelfs uitsluit5d 9 d5 p]soon van ,*ri/us 7,s*lei]ma*]1 ,rits*l74 ,hoev] /rekt z zi* uit na ,*ri/us1 is z tot ,hem bep]kt1 ( is ook de w]k+ des ,h4 ,gee/es 9 w$]geboorte1 beke]+ enz4 nog ond] het begrip van op5b>+ te rek55 7,frank78 ,is ha> inh\d 9 de e]/e plaats k5nis1 zoodat z het v]/& v]li*t 7,hegel1 ,bi$]mann1 ,s*olt571 ( is ze voornamelk my/is* van a>d1 e5e w]k+ op het gemo$1 e5e a&o5+1 opwekk+ van het gevoel 7,s*lei]ma*]1 ,lipsius1 ,opzoom]1 ,e?is*578 ,is b de op5b>+ het uitw5dige1 het hi/oris*e1 de manife/atie1 hetz dan 9 natuur 7,hegel1 ,s*olt571 hetz 9 de hi/orie 7,s*ell+1 ,rits*l71 ( bepaald ook als wond] 7,ro!7 de ho(dzaak1 ( ligt het zwa>tepunt 9 het subject 9 de zelfop5b>+ van d5 absolut5 ,gee/1 van ,god1 aan d5 m5s* 7,bi$]mann1 ,lipsius78 #f4 ,de op5b>+1 welke de ,s*rift ons k5n5 doet1 be/aat niet 9 enkele onsam5hang5de woord5 en feit51 ma> is n hi/oris* en organis* geheel1 e5 ma*tig w]eldbehe]s*5d en w]eldv]nieuw5d sy/eem van dad5 ,gods4 ,z tre$t1 gelk w zag51 9 drie vorm5 op1 !ophanie1 pr(etie en wond]1 1 en 4 ,ma> deze drie /aan niet los naa/ elka>2 z vorm5 n geheel en beoog5 sam5 n doel4 ,re$s door de revelatio g5]alis laat ,god zi* aan d5 m5s* niet onbetuigd2 ,h op5ba>t zi* 9 natuur en ges*i$5is1 ,h spreekt 9 h>t en gewet52 ,h w]kt wond]5 van mog5dheid4 ,ook de revelatio g5]alis mag op5b>+ heet54 ,want 9 ruim5 z9 is op5b>+ alle actie1 die van ,god uitgaat1 om d5 m5s* te /ell5 9 e5e religieuse v]h\d+ tot ,hem4 ,ma> door de zonde wordt e5e &]e op5b>+ van noode1 die wel 9 vel]lei v]b& /aat met de revelatio g5]alis ma> die er to* wez5lk1 9 vorm en inh\d1 van ond]s*eid5 is4 ,z ri*t zi* to* tot d5 gevall5 m5s*1 en moet dus zn e5e op5b>+ van g5ade4 ,de revelatio specialis is het zoek5 ,gods van en het kom5 ,gods tot d5 m5s*4 ,h moet zi* nu zoo op5b>5 en zoo sprek5 en zoo w]k51 dat de m5s* we] v]nieuwd wordt na> zn beeld4 ,da>om komt ,god tot d5 m5s* op m5s*elke wze4 ,de m5s*word+ is het c5trale feit 9 de revelatio specialis1 hetwelk li*t v]spreidt ov] heel ha> gebi$4 ,re$s 9 de s*epp+ maakt ,god zi* d5 m5s*5 gelk4 ,ma> 9 de h]s*epp+ wordt ,h m5s* en gaat 9 onz5 toe/& 94 ,en deze m5s*word+1 die de eig5lke inh\d is van de revelatio specialis1 neemt re$s 9 zek]5 z9 t]/ond na d5 val ha> aanvang4 ,de bzond]e op5b>+ ,gods gaat 9 9 de hi/orie1 en vormt e5e ges*i$5is1 die de eeuw5 doorloopt4 ,z neemt zulk e5 hi/oris* k>akt] aan1 wl de m5s*heid zelve1 tot wie z zi* ri*t1 alle5 9 d5 hi/oris*5 vorm be/aat4 ,z leidt ha> lev5 m$e1 volgt ha> op h>e gang51 doorw&elt met ha> de td5 tot d5 e9de toe4 ,z grpt diep 9 het lev5 d] s*epp+ t]ug1 sluit aan de voorzi5igheid zi* aan en doet ha> li*t /ral5 door het prisma van m5s*elke p]son51 toe/&5 en gebeurt5iss5 he54 ,z b$i5t zi* van alle k>akt] en individualiteit1 van alle aanleg en gave1 die 9 de s*epp+ gegev5 zn4 ,z hult zi* 9 de vorm5 van type en s*aduw1 van beeld en symbool1 van kun/ en pozie1 van briefvorm en kroniek4 ,z neemt 9 de religie de gebruik5 ov]1 die 9 &]e godsdi5/5 gevond5 word51 zooals besnd5is en (f]&e1 tempel en prie/]s*ap4 ,z a*t zelfs lot en droom en visio5 niet te g]+ om ze te bezig5 als in/rum5t4 ,zoo diep daalt het goddelke 9 het m5s*elke ne]1 dat de gr5z5 tuss*5 de op5b>+ en de pseudoreligie s*n5 te word5 uitgewis*t4 ,godspraak en orakel1 pr(etie en mantiek1 wond] en magie s*n5 elk&] te nad]54 ,en to* is het e5 &] h>t1 dat 9 ,israels religie klopt4 ,de p]iph]is*e en atomi/is*e bes*\w+ b]oept zi* op zulke feit5 van ov]e5kom/ tuss*5 de religie d] ,s*rift en de godsdi5/5 d] volk51 ma> z v]kla>t de op5b>+ niet 9 ha> k>akt] en beteek5is1 en weet t5 slotte met de ,s*rift ge5 raad4 ,da>om moet deze bes*\w+ wk5 voor de c5trale en organis*e1 welke van uit het middelpunt het li*t laat /ral5 tot aan d5 buit5/5 omtrek4 ,en dat c5trum is de m5s*word+ ,gods4 ,h is het1 die 9 de revelatio specialis n$]daalt en zi* d5 m5s*5 gelk maakt4 ,subject van de bzond]e op5b>+ is 9 eig5lk5 z9 de ,logos1 de ,malak ,jhvh1 de ,*ri/us4 ,h is de middela> d] s*epp+1 ,joh4 #a3c2 ,col4 #a3ae1 ma> ook d] h]s*epp+4 1 1 ,a?an4 de inc>n4 c4 #ad4 ,cf4 ,ir54 adv4 ha]4 ,,iv #f4 ,h is het subject d] op5b>+ ook re$s 9 het ,o4 ,te/41 de engel des v]bonds1 die ,israel leidde1 ,ex4 #ad3ai1 #bc3bj1 #cb3cd1 #cc3b2 ,jes4 #fc3h1 #i1 de inh\d d] pr(etie ,joh4 #e3ci2 #a ,petr4 #a3aa2 ,apoc4 #ai3aj4 ,door !ophanie1 pr(etie en wond] b]eidt ,h zne kom/ 9 het vlees* voor4 ,de ,o4 ,te/4 op5b>+ is de ges*i$5is van d5 kom5d5 ,*ri/us4 ,!ophanie1 pr(etie en wond] loop5 op ,hem uit4 ,9 ,*ri/us vall5 ze saam4 ,h is de op5b>+1 het woord1 de kra*t ,gods4 ,h toont ons d5 ,vad]1 v]kla>t ons zn naam1 volbr5gt zn w]k4 ,de m5s*word+ is de afsluit+1 het doel en het e9de beide van ,israels ges*i$5is1 en tev5s het middelpunt van alle ges*i$5is4 ,bis hi]h] und von dah] geht die ,ges*i*te 7,joh4 von ,mll]74 ,de inc>natie is het ,c5tralwund]2 es i/ das ,wund] all] ,wund]1 da das ,gttli*e unmittelb> mit dem ,m5s*li*5 si* b]hrt1 ,ranke1 ,weltges*i*te ,,viii #gb4 ,als de op5b>+ ,gods 9 ,*ri/us1 9 zn p]soon en w]k1 v]s*55 en 9 de ,s*rift bes*rev5 is1 tre$t er e5e &]e b$eel+ 94 ,de ,h4 ,gee/ g+ won5 9 de geme5te2 da>m$e 0 het k>akt] d] td5 v]&]d4 ,de g+ ov] 9 d5 4 ,gelk 9 de e]/e p]iode alles op ,*ri/us voorb]eid w]d1 zoo wordt nu alles van ,hem afgeleid4 ,to5 w]d ,*ri/us gevormd tot het ho(d d] geme5te1 nu de geme5te tot het li*aam van ,*ri/us4 ,to5 w]d het ,woord1 de ,h4 ,s*rift1 af-1 nu wordt het uitgew]kt4 ,ma> to* neemt ook deze b$eel+ e5e plaats 9 9 het sy/eem d] op5b>+4 ,de op5b>+ is voortgezet1 (s*oon gewzigd na> d5 a>d d] b$eel+4 ,de op5b>+1 als b$oel5de en voortbr5g5de d5 ,*ri/us1 heeft ha> e9de b]eikt4 ,want ,*ri/us is er1 zn w]k is volbra*t1 en zn woord is voltooid4 ,nieuwe1 con/itutieve elem5t5 van de revelatio specialis kunn5 er niet me] bkom54 ,de vraag is da>om ook van ond]ges*ikt belang1 ( 9 de *ri/elke k]k nog de gave d] voorspell+ en d] wond]5 voortduurt4 ,de getuig5iss5 d] k]kvad]s zn zoo talrk en kra*tig1 dat voor de oud/e td5 deze vraag moeilk ontk5n5d kan beantwoord word51 ,?omas ,,ii #b qu4 #agh4 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #ajjb sq4 ,g]h>d1 ,loci1 loc4 #bb sectio #aa4 ,dr4 ,c4 ,middleton1 ,a free inquiry into ! miracul\s p[]s1 :i* are suppos$ to h subsi/$ 9 ! ,*ri/ian ,*ur*1 #c ed4 ,lond4 #agdi4 ,?oluck1 ,ueb] die wund] d] ,ka?4 ,kir*e1 ,v]m4 ,s*rift5 ,i #bh-adh4 ,j4 ,h4 ,newman1 ,two essays on scripture miracles & on ecclesia/ical1 #b ed4 ,lond4 #ahgj4 ,h4 ,mll]1 ,natur und ,wund]1 ,/rassb4 #ahib ,s4 #ahb4 ,ma> al zn die gav5 geblev51 de inh\d di] revelatio specialis1 welke 9 ,*ri/us zi* conc5tre]t en 9 de ,s*rift is ne]gelegd1 wordt er niet rk] door2 en indi5 z na> de g$a*te van ,augu/9us1 de civ4 #bb1 #h1 de util4 cr$4 #af1 de v]a relig4 #be v]m9d]d en opgeh\d5 zn1 die op5b>+ wordt er niet arm] door4 ,hoe dit e*t] ook z1 de revelatio specialis 9 ,*ri/us zet to* 9 zek]5 z9 9 deze b$eel+ zi* nog voort4 ,al is alle voorspell+ 9 de *ri/elke k]k opgeh\d5 en alle wond] 9 eig5lk5 z9 voorb1 de k]k zelve is van oog5blik tot oog5blik product d] op5b>+4 ,de gee/elke wond]5 dur5 voort4 ,de g5ade ,gods 9 ,*ri/us v]he]lkt zi* 9 v]li*t+ en w$]b>+1 9 gelo( en beke]+1 9 heiligmak+ en bew>+4 ,*ri/us is middela>2 het is ,hem om de geme5te te do52 ,h kwam om de w]eld te v]nieuw5 en de m5s*heid te h]s*epp5 na> het beeld ,gods4 ,de revelatio specialis v9dt ha> doel 9 het tot /& br5g5 e5] nieuwe orde van zak54 ,en da>om zet z1 9 gewzigd5 vorm4 d4 i4 9 gee/elk5 z9 ook ?ans nog zi* voort4 ,ha> ru/punt v9dt z e]/ 9 de epiphanie van ,*ri/us1 9 d5 nieuw5 hemel en de nieuwe a>de1 wa>9 g]e*tigheid woont4 ,de op5b>+ na> de ,s*rift is dus e5 hi/oris* proces1 e5 organis* sy/eem1 e5e voortdur5de goddelke actie tot brek+ van de ma*t d] zonde1 tot /i*t+ van zn rk1 tot h]/el van d5 kosmos1 tot 1 ,ef4 #a3aj4 ,9 de !ophanie /elt ,god zi*zelf w$]om als d5 e5ig5 en wa>a*tig5 ,god teg5ov] de afgod5 van 's m5s*5 eig5 v]si]+2 9 de pr(etie plaat/ ,h zne g$a*te als de wa>heid teg5ov] de leug5 van ,satan1 en 9 het wond] betoont ,h zne goddelke kra*t teg5ov] alle w]k5 d] ong]e*tigheid4 ,9 de op5b>+ pone]t en h&haaft ,god zn ,ik teg5ov] alle niet-ik1 en br5gt het trots all5 teg5/& tot algeme5e erk5n+ en tot volkom5 triumf4 ,sot]iologis* is dus heel de op5b>+4 ,z gaat uit van ,*ri/us1 zo[el 9 ,o4 als 9 ,n4 ,t4 ,ma> sot]iologis* dan opgevat 9 d5 z9 d] ,s*rift1 niet 9 religieus-e?is*5 z91 als( de op5b>+ sle*ts religieuse en e?is*e wa>heid bevatt5 z\2 nog veel m9d] 9 intellectueel5 z91 als( de op5b>+ sle*ts 9 le] be/ond4 ,ma> sot]iologis* 9 s*riftuurlk5 z91 zoo n4l4 dat de inh\d d] op5b>+ niet is le] ( lev5 ( a&o5+ des gemo$s ma> dat ze is dat alles te zaam1 e5 goddelk w]k1 e5e w]eld van g$a*t5 en dad51 e5 ordo gratiae1 die de ordo peccati op alle t]re9 be/rdt en v]w9t4 ,doel d] op5b>+ is niet alle51 om d5 m5s* te le]5 en zn v]/& te v]li*t5 7rationalisme71 om hem de deugd te do5 beoef55 7moralisme71 om religieuse a&o5+5 9 hem te kweek5 7my/icisme74 ,ma> het doel ,gods met zne op5b>+ /rekt zi* veel v]d] en bre$] uit4 ,het is ge5 &] dan om d5 m5s*1 de m5s*heid1 de w]eld aan de ma*t d] zonde te onttrekk51 en d5 ,naam ,gods we] te do5 uit/ral5 9 alle creatuur4 ,de zonde heeft alles b$orv5 en v]woe/1 v]/& en wil1 e?is*e en physis*e w]eld4 ,en da>om is het ook de gans*e m5s* en heel de kosmos1 om wi5s r$d+ en h]/el het ,god met zne op5b>+ te do5 is4 ,sot]iologis* is dus ze] zek] ,gods op5b>+1 ma> object van die is de kosmos1 en niet alle5 het e?is*e ( de wil met uitsluit+ van het v]/& en niet het psy*is*e alle5 met uitsluit+ van het somatis*e en physis*e1 ma> alles te zam54 ,want ,god heeft all5 ond] de zonde beslot5 opdat ,h all5 b>mh>tig z\ zn1 ,rom4 #e3ae v41 #aa3cb2 ,gal4 #c3bb4 ,c4 ,de bzond]e op5b>+ en het ,supranaturalisme4 #g4 ,deze organis*e opvatt+ van de op5b>+ is 9 de *ri/elke k]k op tweerlei wze misk5d geword51 zo[el door het supranaturalisme als door het naturalisme 7rationalisme74 ,teg5ov] beide di5t z da>om nad] 9 het li*t ge/eld en geh&haafd te word54 ,e]/ teg5ov] het supranaturalisme1 dat vooral 9 ,rome is opgekom5 en dan 9 v]s*ill5de ri*t+5 b9n5 het ,prote/antisme naw]kt4 ,de ,s*rift k5t wel ond]s*eid tuss*5 d5 gewon5 gang d] d+5 en buit5gewone w]k5 ,gods1 ma> maakt to* nog niet de teg5/ell+ van natuurlk en bov5natuurlk4 ,deze komt e]/ b de k]kvad]s voor4 ,de bzond]e op5b>+ wordt met de bov5natuurlke v]e5zelvigd en teg5ov] de natuurlke ge/eld4 ,clem5s ,alex41 ,/rom4 #b1 #b spreekt re$s van 1 die m5 v]krgt door het gelo(4 ,*ryso/omus1 ,hom4 #cf 9 ,g51 noemt de wond]5 en 4 ,ambrosius1 de my/]iis c4 #i4 /elt gratia1 miraculum1 my/]ium teg5ov] de ordo naturae4 ,johannes ,damasc5us spreekt me]mal5 van de wond]51 zooals de ontvang5is van ,*ri/us1 de eu*>i/ie enz4 als 1 1 de fide or?od4 ,,iv #ab-ae4 ,cf4 ,d5z+]1 ,vi] ,b*] von d] relig4 ,erk4 ,i #hb f4 ,s$]t heeft de ond]s*eid+ van natuurlk en bov5natuurlk +ang gevond5 en burg]re*t v]kreg5 9 heel de *ri/elke !ologie4 ,zond] twfel heeft deze ond]s*eid+ ook re*t van be/aan4 ,de ,s*rift moge ze niet met zooveel woord5 mak52 z erk5t to* e5e gewone orde d] natuur en da>b dad5 en w]k51 welke hun oorzaak alle5 hebb5 9 de ma*t ,gods4 ,de op5b>+ 9 de ,h4 ,s*rift ond]/elt1 dat er nog e5e &]e1 hoog]e en bet]e w]eld is dan deze natuur en dat er dus e5e ordo r]um is supra hanc naturam4 ,de begripp5 van natuurlk en bov5natuurlk di55 da>om duidelk te word5 bepaald4 ,natuur1 van nasci1 word51 duidt 9 het algeme5 datg5e aan1 wat zond] vreemde ma*t ( invlo$ van buit51 alle5 na> zne inw5dige kra*t5 en wett5 zi* ontwikkelt4 ,natuur /aat dan zelfs teg5ov] kun/1 opvo$+1 cultuur1 ges*i$5is1 welke niet vanzelf1 spontaan ont/aan1 ma> door m5s*elk to$o5 tot /& kom54 ,ma> v]d] wordt het begrip natuur uitgebreid tot heel d5 kosmos1 voor zoov] deze niet van buit5 ma> van b9n5 uit1 door imman5te kra*t5 en na> eig5e +es*ap5 wett5 zi* beweegt en ontwikkelt4 ,bov5natuurlk is dan alwat de kra*t5 d] natura creata te bov5 gaat en zne oorzaak niet heeft 9 de s*epsel5 ma> 9 de alma*t ,gods4 ,9 dez5 z9 w]d de bzond]e op5b>+ 9 de *ri/elke !ologie opgevat4 ,9 ha> geheel g5om51 _h ze ha> oorsprong 9 e5e bzond]e daad ,gods1 welke niet 9 d5 gewon5 gang d] natuur ma> 9 e5e eig5e1 da>van ond]s*eid51 orde van zak5 zi* _h geop5ba>d4 ,da>b w]d dan v]d] nog ond]s*eid gemaakt tuss*5 het bov5natuurlke 9 absolut5 z91 als iets de kra*t van alle creatuur te bov5gaat1 en het bov5natuurlke 9 relatiev5 z91 als het de kra*t van e5e bepaalde oorzaak 9 de gegev5 om/&igh$5 ov]treft2 en voorts ook nog tuss*5 het sup]naturale quoad sub/antiam1 als het feit zelf bov5natuurlk is1 b4v4 de opwekk+ van e5 doode1 en het sup]naturale quoad modum1 als alle5 de wze van do5 bov5natuurlk is1 b4v4 de g5ez+ van e5 kranke zond] middel51 ,?omas1 ,s4 c4 ,g5t4 ,,iii #aja4 ,ook 9 deze ond]s*eid+5 lag op zi*zelve nog ge5 geva>4 ,zelfs moet5 z teg5ov] e5e wsbege]te1 die het bov5natuurlke ontk5t ( v]zwakt1 v]d$igd word54 ,de uitdrukk+ bov5natuurlk is n4l4 9 de lat]e !ologie en philosophie m5igmaal 9 ze] gewzigd5 z9 v]/aan1 en beurtel+s met het bov5z9lke 7,kant71 het vre 7,fi*te71 het onbek5de 7,sp9oza1 ,wegs*eid]71 het nieuwe en oorspronkelke 7,s*lei]ma*]71 het religieus-e?is*e1 het gee/elke 7,saussaye71 enz4 v]e5zelvigd4 ,ma> zulk e5e wzig+ van de va//a&e en duidelke beteek5is van e5 woord leidt tot misv]/&4 ,indi5 m5 met bov5natuurlk niets &]s b$oelt dan het bov5z9lke1 het e?is*e4 enz41 doet m5 bet] d5 t]m te v]md54 ,en de v]w>r+ wordt nog groot]1 als m5 het natuurlke en het bov5natuurlke doore5 m5gt en aan deze fusie dan d5 naam van het ,gei/leibli*e1 ,godm5s*elke1 enz4 geeft4 ,het begrip natuur omvat al het ges*ap5e1 niet alle5 de /(1 de mat]ie1 ma> ook ziel en gee/2 niet alle5 het physis*e ma> ook het psy*is*e1 het religieuse en het e?is*e lev51 voor zoov] het uit d5 m5s*elk5 aanleg vanzelf opkomt2 niet alle5 zi5lke1 ma> ook onzi5lke1 bov5z9nelke d+54 ,het bov5natuurlke is niet met het oorspronkelke1 het g5iale1 het vre1 het religieuse1 het e?is*e1 enz4 id5tis*1 ma> is de duidelke en va//a&e naam alle5 voor datg5e1 wat uit de kra*t5 en na> de wett5 d] ges*ap5e d+5 niet is te v]kl>54 ,tot zoov] is de ond]s*eid+1 tuss*5 natuurlk en bov5natuurlk1 die 9 de *ri/elke !ologie opkwam1 volkom5 jui/1 besli/1 duidelk1 alle v]w>r+ afsnd5d4 ,beh\d5s het gezegde bov5 bl4 #bcj v41 is bzond]e op5b>+1 9 ha> drie vorm5 van !ophanie1 pr(etie en wond]1 bov5natuurlk 9 /rikt5 z94 ,ma> 9 de *ri/elke !ologie w]d het begrip van het bov5natuurlke langzam]h& nog eng] begr5sd4 ,het w]d e5]zds van de s*epp+ en &]]zds van de gee/elke wond]5 d] w$]geboorte enz4 ond]s*eid54 ,de e]/e ond]s*eid+ w]d gemaakt1 omdat het bov5natuurlke niet voor ,god1 ma> alle5 voor ons be/aat en de gewone orde1 door de s*epp+ 9 het aanzn g]oep51 ond]/elt4 ,van het bov5natuurlke kan alle5 gesprok5 word51 als de natuur vooraf re$s be/aat4 ,en &]]zds w]d5 w$]geboorte1 v]gev+1 heiligmak+1 unio my/ica enz41 wel voor re*t/reeks*e dad5 ,gods geh\d51 ma> to* niet tot de bov5natuurlke op5b>+ g]ek5d1 wl z niet ongewoon en zeldzaam zn ma> 9 de k]k tot de gewone ordo r]um behoor54 ,de k]k zelve is wel supranatureel ma> to* ge5 wond]4 ,ook het bov5natuurlke en het wond] zn we] ond]s*eid54 ,al het bov5natuurlke is ge5 wond]1 ma> wel omgeke]d4 ,wond]5 zn niet alle5 bov5natuurlke1 ma> bov5di5 ook nog ongewone en zeldzame gebeurt5iss5 9 natuur ( g5ade4 ,z ges*i$5 niet alle5 praet] ord9em naturae alicujus p>ticul>is1 ma> praet] ord9em totius naturae creatae4 ,engel5 en duivel5 kunn5 9 eig5lk5 z9 ge5 wond]5 do51 ma> alle5 zulke d+51 die ons wond]lk toes*n5 en ges*i$5 praet] ord9em naturae creatae nobis notae1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #aaj art4 #d4 ,s4 c4 ,g5t4 ,i #f4 ,,iii #aab4 ,voetius1 ,disp4 ,,ii4 #igc sq4 ,?omas spreekt niet alle5 van wond]5 praet] en supra1 ma> ook contra naturam1 qu4 de miraculis1 art4 #b ad #c1 ,mll]1 ,natur u4 ,wund]1 ,/rassburg #ahib ,s4 #ade4 ,en ,voetius zeide1 dat wond]5 wel niet zn contra naturam univ]salem s$ supra et praet] eam1 ma> to* ook soms kond5 zn contra naturam aliquam p>ticul>em1 ,disp4 ,,ii #igc1 cf4 ,g]h>d1 ,loci ,comm4 ,loc4 #bb #bga sq4 ,en wond]5 hadd5 dus de volg5de k5teek553 opus imm$iatum ,dei1 supra omnem naturam1 9 s5sus incurr5s1 r>um1 ad confirmationem v]itatis1 ,voetius1 ib4 ,,ii #ife4 ,g]h>d1 ib4 loc4 #bb #bga4 ,hoeveel go$s er nu ook wez5 moge 9 deze door de s*ola/iek gemaakte bepal+5 en ond]s*eid+51 ze bra*t5 to* ge5 g]+ geva> met zi*4 ,de bzond]e op5b>+ w]d e5]zds losgemaakt van de s*epp+ en de natuur2 al w]d erk5d1 dat bov5natuurlke op5b>+ niet e]/ nu ma> ook re$s voor d5 val _h plaats gehad1 ,calovius1 ,isag4 ad !ol4 p4 #di1 en dus op zi*zelf niet 9 /rd kon zn met de natuur1 to* w]d dit niet +$a*t4 ,&]]zds w]d de bzond]e op5b>+ teg5ge/eld aan de gee/elke wond]51 de w]k5 d] g5ade1 die voortdur5d plaats hebb5 9 de k]k van ,*ri/us en dus gesole]d van de h]s*epp+ en de g5ade4 ,de bzond]e op5b>+ kwam dus geheel op zi* zelve te /aan1 zond] v]b& met natuur en ges*i$5is4 ,ha> hi/oris* en organis* k>akt] w]d misk5d4 ,z g+ niet 9 w]eld en m5s*heid 91 ma> bleef buit5 en bov5 ha> zwev54 ,z w]d e9delk opgevat als e5e le]1 als e5e v]kondig+ van onbegrep5 en onbegrpelke my/]in1 wi] wa>heid beve/igd 0 door de wond]54 ,z 0 en bleef 9 n woord e5 donum sup]additum van d5 kosmos4 #h4 ,9 ,rome is dit supranaturali/is* en duali/is* /elsel consequ5t uitgew]kt4 ,9 ,god zn er twee conceptin van d5 m5s*1 van zne natuur en be/emm+4 ,de m5s* 9 puris naturalibus1 zond] het beeld ,gods1 gelk h feitelk na d5 val nog is1 kan e5e zuiv]e k5nis van ,god hebb5 uit zne w]k51 kan ,hem di55 en vreez5 en 9 e5e normale1 op zi* zelf go$e kne*tsv]h\d+ tot ,hem /aan1 kan alle natuurlke deugd5 beoef551 ook zelfs de natuurlke liefde tot ,god1 en kan het alzoo br5g5 tot e5 zek]5 /aat van geluk 9 dit en 9 het toekom5de lev54 ,br5gt h het zoov] niet1 dan is dat zne eig5e s*uld en is dit te wt5 aan het niet ( sle*t gebruik5 van de hem ges*onk5 natuurlke kra*t54 ,ma> ,god wil aan d5 m5s* nog e5e hoog]e1 bov5natuurlke1 hemels*e be/emm+ gev54 ,dan moet h da>toe aan d5 m5s* v]le55 dona sup]addita zo[el voor als nu na d5 val4 ,h moet hem s*5k5 e5e bov5natuurlke g5ade1 wa>door h ,god op e5e &]e1 bet]e1 hoog]e wze kan k5n5 en liefhebb51 bet]e en hoog]e deugd5 kan beoef551 en e5e hoog]e be/emm+ kan b]eik54 ,die hoog]e k5nis be/aat 9 de fides2 die hoog]e liefde 9 de c>itas2 die hoog]e deugd5 zn de !ologis*e1 gelo(1 hoop1 liefde1 welke ess5tieel van de virtutes c>d9ales 7intellectuales et morales7 zn ond]s*eid52 en die hoog]e be/emm+ be/aat 9 het k9ds*ap ,gods1 de geboorte uit ,god1 de unio my/ica1 de geme5s*ap aan de ,goddelke natuur1 de 1 deificatio1 de visio ,dei enz4 ,deze le] is 9 sommige uitsprak5 d] k]kvad]s re$s voorb]eid1 ma> is to* e]/ ontwikkeld door de s*ola/iek1 vooral door ,halesius1 ,summa univ]sae ,!ol4 ,,ii qu4 #ia m4 #a4 a4 #c4 ,bonav5tura1 ,breviloquium ,v cap4 #a4 ,?omas disp4 de v]it4 qu4 #bg4 ,s4 ,!ol4 ,i #b4 qu4 #fb art4 #a4 ,9 d5 /rd teg5 ,bajus en ,jans5ius w]d ze k]kelk va/ge/eld1 ,d5z+]1 ,en*ir4 symbol4 et def9it4 num4 #hhb sq4 en door het ,vaticanum nadrukkelk uitgesprok51 ,sess4 ,,iii cap4 #b3 revelatio absolute necess>ia dic5da e/1 -- -- quia ,deus inf9ita bonitate sua ord9avit hom9em ad f9em sup]naturalem1 ad p>ticip&a sc4 bona div9a4 quae humanae m5tis intellig5tiam sup]ant1 met b]oep op #a ,cor4 #b3i4 ,cf4 ,canones ,,ii #c4 ,kleutg51 ,!ol4 d] ,vorzeit1 #b;e ,aufl4 #ahgb ,,ii ,s4 #c-aea4 ,d5z+]1 ,vi] ,b*] von d] relig4 ,erk4 ,i #aje f4 ,,ii #ge f4 ,s*eeb51 ,h&b4 d] ka?4 ,dogm4 ,,ii #ahgh ,s4 #bdj f4 ,id4 ,natur u4 ,gnade ,ma9z #ahfa4 ,s*zl]1 ,natur u4 ,gnade4 ,oswald1 ,religise ,urges*i*te d] ,m5s*heit #b;e ,aufl4 #ahhg #a f4 ,nu di5t erk5d te word5 dat het ond]s*eid 9 d5 toe/& vr en na d5 val niet ligt 9 op5b>+ op zi* zelve4 ,er 0 bov5natuurlke op5b>+ ook 9 het p>ads1 ,g54 #a3bh v42 #b3af v42 ze is dus niet door de zonde e]/ noodzakelk geword54 ,zelfs 0 er ook 9 d5 /atus integritatis e5e op5b>+ d] g5ade1 want ook to5 0 de relatie d] liefde1 wa>9 ,god zi* /elde tot d5 m5s*1 e5 betoon van ongeh\d5e go$heid4 ,wat door de zonde dus noodzakelk is gemaakt1 is niet de op5b>+ op zi*zelf1 ma> de bepaalde inh\d d] op5b>+1 dat is de gratia specialis1 de op5b>+ ,gods 9 ,*ri/us1 de 4 ,op5b>+ ,gods is er noodig gewee/ ook voor de religie 9 d5 /atus integritatis4 ,ma> de religio *ri/iana is op e5e bzond]e1 bepaalde op5b>+ gegrond4 ,hi]op heeft ,paulus het oog als h 9 #a ,cor4 #b vs4 #d-af spreekt van de w%eid ,gods1 die altd v]borg5 is gewee/ en 9 het h>t des m5s*5 niet is opgeklomm54 ,rome kan dit eig5lk zelf niet ontk5n51 t5z het de le] aanva>de1 dat1 9 de ond]/ell+ dat ,god aan d5 m5s* e5 f9is sup]naturalis wilde s*5k51 heel de supranatureele orde1 die er nu is 9 de inc>natie1 de k]k1 de sacram5t51 ook zond] en buit5 de zonde noodzakelk z\ gewee/ zn4 ,da>m$e z\ e*t] het sot]iologis* k>akt] d] op5b>+ geheel te loor gaan1 de val zn beteek5is v]liez5 en de zonde hoeg5aamd ge5e v]&]+ hebb5 gebra*t4 ,de le] van d5 f9is sup]naturalis heeft dan ook 9 de ,rooms*e k]k altd veel teg5spraak ontmoet1 b ,bajus1 ,jans5ius1 ,hirs*]1 ,h]mes1 ,gn!r2 ma> ze hangt t5 nauw/e saam met heel het ,rooms*e sy/eem1 dat geb\wd is niet op de religieuse teg5/ell+ van zonde en g5ade1 ma> op het graadond]s*eid 9 het go$e1 op de rangord5+ d] s*epsel5 en d] deugd51 op de hi]>*ie 9 physis*5 en 9 e?is*5 z94 ,de ,re=matie _h e*t] ma> ne idee1 ne conceptie van d5 m5s*1 nl4 die van beelddrag] ,gods1 en deze gold voor alle m5s*54 ,als dat beeld 9 eng]5 z9 v]lor5 is1 dan is da>mee heel de m5s*elke natuur ges*ond51 en kan de m5s* ge5 religie en ge5 e?os me] hebb51 welke aan d5 eis* ,gods en aan zne eig5e idee beantwoord54 ,dan is zne religie en zne deugd1 hoe s*oon ze s*n51 to* 9 d5 wortel b$orv54 ,er is ge5 religio naturalis4 ,alle religies zn sup]/ities geword54 ,ma> da>om is de religio *ri/iana ook ess5tieel n met de religio v]a 9 d5 /atus integritatis4 ,de ,g]e=me]d5 drev5 dit zoov]1 dat ze zeid5 dat ook ,adam de k5nis d] tr9iteit en het gelo( _h gehad1 dat ook to5 de ,logos m$iator 0 gewee/1 niet reconciliationis ma> unionis1 dat ook to5 de ,h4 ,gee/ de auteur van alle deugd en kra*t 0 enz4 ,de w>e g$a*te lag er91 dat de wil van ,god ge5 willekeur is1 die beurtel+s deze en dan die idee van d5 m5s* zi* vormt2 dat de conceptie van d5 m5s*1 de natuur van het beeld ,gods1 en dus ook de religio ne moet zn4 ,en da>uit volgde dan e9delk1 dat de op5b>+ niet absoluut ma> relatief1 niet quoad sub/antiam ma> quoad modum noodzakelk 04 ,de religio is ne voor en na d5 val2 dat ze e*t] *ri/iana is1 dat is noodzakelk geword5 door de zonde4 ,de religio *ri/iana is middel1 ge5 doel2 ,*ri/us is middela>1 ma> het e9de is 1 #a ,cor4 #ae3bh4 ,da>m$e is nu v]d] gegev51 dat de op5b>+ niet absoluut kan /aan teg5ov] de natuur4 ,b ,rome is er quantitatieve teg5/ell+2 de religio naturalis is ess5tieel v]s*ill5d van de religio sup]naturalis2 beide /aan naa/ elka>2 het zn twee geheel v]s*ill5de concepties1 twee gans* ond]s*eid5 sy/em5 en ord5+52 de ordo gratiae heft zi* hoog op bov5 de orde naturae4 ,ma> de ,re=matie heeft die quantitatieve teg5/ell+ 9 e5e qualitatieve omgezet4 ,de op5b>+ /aat niet teg5ov] de natuur1 ma> teg5ov] de zonde4 ,dat is de ma*t1 die de op5b>+ zoekt te brek51 ma> de natuur h]/elt z en voltooit z4 ,de s*epp+ zelve is re$s op5b>+4 ,op5b>+ 0 er voor d5 val4 ,op5b>+ is er ook nu nog 9 alle w]k5 van ,gods h&5 9 natuur en ges*i$5is4 ,zne eeuwige kra*t en ,goddelkheid word5 uit de s*epsel5 v]/aan en doorzi54 ,analogien van pr(etie en wond] zn er ook buit5 de revelatio specialis4 ,de inspiratie d] held5 en kun/5a>s1 de wond]e kra*t51 die soms aan 't li*t tr$51 kunn5 tot opheld]+ en beve/ig+ di55 van de op5b>+sfeit51 9 de ,s*rift v]meld4 ,zelfs de mantiek en magie 9 de heid5s*e godsdi5/5 zn v]s*nsel51 die als c>icatuur nog gelk5is toon5 met het oorspronkelk beeld 9 de op5b>+4 ,ja1 deze grpt zelve als het w>e 9 de natuur t]ug1 sluit zi* da>b aan en b]eidt zi* da>9 voor4 ,de gratia communis w/ na> de gratia specialis he51 en deze neemt g5e 9 di5/4 ,natura comm5dat gratiam1 gratia em5dat naturam4 ,ev5 creation itself is built up on r$emption l9es1 ,orr1 ,! *ri/ian view ( ,god & ! _w1 p4 #cbc4 ,zie v]d] mne r$e ov] ,de algeme5e ,g5ade1 ,kamp5 #ahid4 ,d4 ,de bzond]e op5b>+ en het ,naturalisme #i4 ,de pr9cipieele be/rd+ van de op5b>+ nam e]/ e5 aanvang 9 de nieuw]e philosophie4 ,sp9oza beh\dt het woord op5b>+ nog wel en a*t ze zelfs noodzakelk1 ,tract4 !ol4-polit4 cap4 #ae1 #bg1 ma> h v]/aat da>ond] niets &]s1 dan dat de e5v\dig5 de w>e religie1 het woord ,gods1 niet door het li*t d] r$e kunn5 v9d51 ma> op gezag moet5 aannem51 ib4 cap4 #ae1 #dd4 cap4 #d1 #bb-cg4 ,ov]ig5s erk5t ,sp9oza ge5 op5b>+ 9 eig5lk5 z92 alle decreta ,dei zn aet]nae v]itates en met de leges naturae id5tis*1 ib4 cap4 #d1 #cg2 #c1 #h2 #f1 #i1 etc42 pr(etie en wond] w]d5 aan e5e s*]pe kritiek ond]worp5 en op natuurlke wze v]kla>d1 ib4 cap4 #a-f4 ,deze kritiek w]d door het desme en rationalisme voortgezet4 ,ma> het rationalisme kan 9 v]s*ill5de vorm5 optr$5 en wisselt telk5s van beteek5is1 cf4 ,kant1 ,religion inn]halb usw4 ed4 ,ros5kranz ,s4 #ahe4 ,wegs*eid]1 ,in/it4 ,!ol4 #g d4 #aa-ab4 ,brets*neid]1 ,sy/4 ,entw4 all] 9 d] ,dogm4 vork4 ,begriffe1 #cd4 ,nitzs*1 ,lehrb4 d] ev4 ,dogm4 ,s4 #ada f4 ,9 de e]/e plaats wordt met rationalisme die ri*t+ aang$uid1 welke wel e5e bov5natuurlke op5b>+ aanneemt1 ma> de besliss+ ov] de e*!id en d5 z9 di] op5b>+ opdraagt aan de r$e2 da>toe behoord5 vele ,c>tesiaans*e !olog51 zooals ,roell1 ,wolzog51 ,g4 ,w4 ,duk]1 en ook ,leibniz1 ,wolff e4 a4 ,v]volg5s is rationalisme de naam voor die me5+1 welke nog wel e5 bov5natuurlke op5b>+ mogelk a*t1 ma> alle5 van zulke wa>h$51 welke de r$e vroeg] ( lat] to* ook z\ hebb5 kunn5 v9d54 ,de op5b>+ is dan sle*ts tdelk en toevallig van noode2 ze di5t sle*ts als voorb]eid+ en opvo$+ voor de algeme5e he]s*app d] ,v]nunftreligion2 ze geeft sle*ts spo$ig] en gemakkelk]1 wat de r$e &]s b lang] en moeilk] weg z\ hebb5 b]eikt4 ,zoodanig is het begrip d] op5b>+ b ,less+1 ,erziehung des ,m5s*5ges*le*ts #aghj1 ,fi*te1 ,v]su* e9] ,kritik all] ,(f5b>ung #agib1 en ,kant1 ,religion usw4 #agic4 ,9 de d]de plaats /aat als rationalisme die !ologie bek5d1 welke alle bov5natuurlke op5b>+ ontk5t1 ma> to* wel aanneemt dat ,god door bzond]e s*ikk+5 zn] ,voorzi5igheid p]son5 heeft toeg]u/ en weg5 heeft geba&1 die de m5s*heid br5g5 kunn5 tot e5e bet]e en zuiv]d] k5nis d] religieuse wa>heid4 ,van dez5 is ,wegs*eid] de voornaam/e repres5tant1 ,in/it4 !ol4 ,i #ab p4 #eh1 en voorts ,rhr1 ,h5ke1 ,gabl]1 ,paulus1 ,ges5ius1 enz4 ,en e9delk wordt de naam van rationalisme nog gegev5 aan die ri*t+1 welke s$]t het midd5 d] #ag;e eeuw naturalisme1 9 ,engel& deisme heette en ook a!isme1 mat]ialisme w]d g5oemd1 en die alle op5b>+ ontk5n5d1 de religio naturalis voor volkom5 voldo5de hield4 ,da>toe behoor5 ,sp9oza1 ,lud4 ,mey]1 ,voltaire1 ,r\sseau1 ,reim>us1 ,nicolai1 enz4 ,de argum5t51 door dit rationalisme teg5 de op5b>+ +ebra*t1 kom5 hi]op ne]3 ,op5b>+ is all]e]/ onmogelk van de zde ,gods1 want z z\ meebr5g51 dat ,god v]&]lk 01 dat zne s*epp+ onvolmaakt en gebrekkig 0 en da>om v]bet]+ behoefde2 en dat ,h zelf1 &]s e5 ,deus otiosus1 dan alle5 w]kte1 wanne] ,h w]kt op buit5gewone wze4 ,voorts is op5b>+ ook onmogelk van de zde d] w]eld1 wl de wet5s*ap hoe lang] hoe me] tot de ontdekk+ is gekom51 dat deze altd en ov]al door e5 onv]brekelk sy/eem van wett5 wordt behe]s*t1 hetwelk voor e5 bov5natuurlk +rp5 ,gods ge5 ruimte laat2 de wet5s*ap gaat van dit causaal v]b& d] d+5 uit en kan ook niet &]s2 het supranaturalisme maakt de wet5s*ap onmogelk1 /elt willekeur 9 plaats van regel2 na>mate de wet5s*ap dan ook is voortges*r$51 hebb5 alle v]s*nsel5 hun supranatureel k>akt] v]lor52 er be/aat zelfs ge5 re*t1 om teg5 alle erv>+ 9 e5 v]s*nsel voor supranatureel te h\d52 le surnaturel s]ait le surdiv94 ,v]volg5s is op5b>+1 ook al w>e z ges*i$1 to* voor d5 ontvang] zelv5 en nog me] voor deg551 die na hem lev51 onh]k5ba> en onbewsba>3 hoe is het ooit uit te mak5 dat e5e pr(etie ( e5 wond] van ,god1 en niet b4v4 van d5 duivel1 h]kom/ig is8 ,wa>aan is e5e op5b>+ k5ba> voor hem1 die ze ontvangt en voor h51 die lat] lev58 ,zulke crit]ia zn er niet aan te gev54 ,z1 die e5e op5b>+ aannem51 geloov5 dus alle5 op m5s*elk gezag1 en hang5 9 de hoog/e en gewi*tig/e zak5 van m5s*5 af4 ,que d'hommes entre ,dieu et moi6 ,en e9delk1 op5b>+ /rdt met de m5s*elke r$e2 want wat m5 ook zegg5 moge1 alle op5b>+1 die supra rationem is1 is da>door ook contra rationem1 z ond]drukt dus de r$e en leidt tot dweep]2 ma> bov5di51 indi5 de op5b>+ iets me$eelt dat supra rationem is1 dan kan ze ook nooit word5 opg5om5 en geassimile]d en blft ze /e$s als e5 onbegrep5 my/]ie buit5 ons bewu/zn /aan2 en indi5 ze iets me$eelt1 wat de r$e zelve _h kunn5 v9d51 dan is ze onnoodig1 geeft hoog/5s sle*ts e]d] en li*t] wat &]s to* v]kreg5 z\ zn1 en b]o(t de r$e onnoodig van ha> kra*t en en]gie4 ,cf4 ,wegs*eid]1 ,in/it4 !ol4 #aj-ab4 ,brets*neid]1 ,h&bu* d] ,dogm4 #d;e ,aufl4 ,i #ahh-cbi4 ,nitzs*1 ,lehrb4 d] ev4 ,dogm4 #ada f4 #afe4 #aj4 ,de op5b>+1 welke 9 de ,h4 ,s*rift is ne]gelegd1 is e5 la/ig feit voor elk die ha> ontk5t4 ,want ook wie h>e mogelkheid en w]kelkheid be/rdt1 moet to* /rev5 na> e5e v]kl>+ van ha> hi/oris* ont/aan4 ,uit b$rog is z niet voortgekom51 ev5m9 als de religie4 ,het gelo( aan op5b>+ is niet iets willekeurigs ( toevalligs1 dat sle*ts ond] bzond]e om/&igh$5 hi] ( da> voorkomt1 ma> is wez5lk eig5 aan alle religie4 ,zoo e5v\dig1 als het rationalisme het zi* soms voor/elde1 is de kwe/ie van de op5b>+ niet4 ,dit blkt al dadelk da>uit1 dat alle pog+51 van naturali/is*e zde aangew5d1 om de bbels*e wond]v]hal5 op natuurlke wze te v]kl>51 tot dusv] s*ipbreuk hebb5 gel$54 ,als de op5b>+1 9 al h>e vorm51 van !ophanie1 pr(etie en wond]1 niet w]kelk bov5natuurlk is ma> sle*ts 9 di5 z9 van ,god h]kom/ig is1 als alle w]kzaamheid des m5s*5 9 ,hem ha> laat/e oorzaak heeft2 dan is m5 g5oodzaakt1 om ( tot de zoog5aamde mat]ieele ( tot de =meele int]pretatie d] wond]v]hal5 de toevlu*t te nem54 ,dat is1 m5 kan e5]zds de feit5 tot op zek]e hoogte onaangeta/ lat5 en voor wa>heid aannem52 m5 zoekt deze feit5 dan te v]kl>5 uit de onkunde des volks aanga&e de natuurlke oorzak5 en uit de religieuse behoefte om alles direct aan ,god toe te s*rv51 ,sp9oza1 ,tract4 !ol4 pol4 cap4 #a en #f4 ,hase1 ,dogm4 #ai4 ,leb5 ,jesu #ae4 ,/rauss1 ,glaub4 ,i #bhj4 ,s*olt51 ,supranat4 9 v]b& met ,bbel1 ,*ri/4 en ,prot4 #ahfg1 bl4 #h v42 ( m5 v]kla>t ze physis* uit onbek5de natuurkra*t51 ,kant1 ,religion ed4 ,ros5kranz #aja4 ,morus1 ,epitome ,!ol4 ,*ri/4 p4 #bc4 ,s*weiz]1 ,glaub4 d] ev4 ref4 ,k4 ,i #cbd f42 ( psy*ologis* uit e5e bzond]e virtuositeit1 om het toekom/ige vooruit te gevoel51 ,brets*neid]1 ,dogm4 ,i ,s4 #cjj4 ,hase1 ,dogm4 #acg1 en om krank5 zond] middel5 te g5ez51 ,weisse1 ,philos4 ,dogm4 ,i ,s4 #aae4 ,ammon1 ,ges*4 des ,leb5s ,jesu #bdh2 ( teleologis* uit zoodanige s*ikk+ en ord5+ d] 9 de natuur ligg5de1 physis*e en psy*is*e1 kra*t51 dat z e5 ongewoon resultaat teweegbr5g5 en tot erk5n+ van ,gods voorzi5igheid en tot gelo( aan d5 pr$ik] aanspor51 ,wegs*eid]1 ,in/4 ,!ol4 #dh4 ,brets*neid]1 ,dogm4 ,i #cad4 ,( m5 kan &]]zds oploss+ zoek5 9 de =meele ( g5etis*e v]kl>+1 d4 i4 9 e5e bzond]e opvatt+ van de b]i*t5 aanga&e de op5b>+2 m5 roept dan te hulp de ,oo/]s*e voor/ell+ en inkle$+1 en de accommodatie van ,jezus en de apo/el5 na> de volksvoor/ell+51 cf4 ,brets*neid]1 ,sy/4 ,entw4 all] 9 d] ,dogm4 vork4 ,begriffe1 #d;e ,aufl4 ,s4 #ace f4 ,h]zog art4 ,accomodation2 ( m5 zoekt raad b de allegoris*e1 ,wool/on1 ,disc\rses on ! miracles ( our ,savi\r #agbg2 ( b de natuurlke1 ,paulus van ,heidelb]g1 ,philol4-krit4 u4 hi/or4 ,comm5t> b] das ,n4 ,t4 #ahjj-ahjd4 ,leb5 ,jesu #ahbh4 ,exeg4 ,h&bu* b] die #c er/5 ,evang4 #ahcj-cc2 ( b de my?is*e1 ,ei*horn1 ,gabl]1 ,g4 ,l4 ,bau]1 ,/rauss1 ,leb5 ,jesu #ahce2 ( b de symbolis*e v]kl>+1 ,a4 ,d4 ,loman1 ,gids ,febr4 #ahhd4 ,cf4 ,wegs*eid]1 ,in/it4 ,!ol4 ,s4 #bad4 ,brets*neid]1 ,sy/em4 ,entw4 ,s4 #bdh f4 ,d5z+]1 ,vi] ,b*] von d] relig4 ,erk5ntniss ,,ii #aef f4 #cce f4 #dje f4 ,ma> al deze v]kl>+5 hebb5 we9ig succes gehad4 ,de ,s*rift is nu e5maal niet naturali/is* ( rationali/is* te duid54 ,de op5b>+sfeit5 zelve1 welke de ,s*rift ons me$eelt1 /aan aan al d]gelke pog+5 9 d5 weg4 ,want wel is wa>1 dat de op5b>+ 9 de ,s*rift1 9 vorm vel]lei ov]e5kom/ heeft1 met die1 wa>op &]e godsdi5/5 zi* b]oep52 to* /aat z er 9 beg9sel teg5ov]1 z maakt tuss*5 deze en zi*zelve e5 besli/ ond]s*eid2 z s*rft welbewu/ en volkom5 v]zek]d ha> oorsprong alle5 toe aan e5e buit5gewone w]k+ ,gods4 ,de ,s*rift v]bi$t alle wa>zegg] en toov]1 ,num4 #ai3af1 #ca1 #bj3f1 #bg2 ,deut4 #ah3aj v42 ,jes4 #h3i2 ,j]4 #bg3i2 ,hd4 #h3i v41 #ac3h v41 #ai3ac2 ,apoc4 #ba3h1 #bb3ae4 ,pr(et5 en apo/el5 will5 da>m$e niets te mak5 hebb54 ,z /aan er lnre*t teg5ov] en volg5 ge5 kun/ig v]di*te fabel51 #b ,petr4 #a3af4 ,de pr(etie is voortds niet voortgebra*t door d5 wil e5s m5s*51 ma> de ,h4 ,gee/ heeft de pr(et5 g$rev51 #b ,petr4 #a3ba2 #a ,cor4 #b3aa1 #ab4 ,het wond] is e5 van de teg5woordigheid ,gods4 ,de kl>e zelfbewu/heid1 die w all]wege b de pr(et5 aantreff51 en de volkom5 held]e zelfgetuig5is1 die de op5b>+ ov]al 9 de ,s*rift v]gezelt1 bi$5 e5 onov]komelk /ruikelblok voor de naturali/is*e v]kl>+4 ,ook de psy*ologis*e me?ode ,/rauss1 ,glaub4 ,i #gg4 ,ku551 ,de pr(et5 ,i #ajf v41 kan aan deze zelfbewu/heid en zelfgetuig5is van pr(et5 en apo/el51 ja van ,*ri/us zelv51 ge5 re*t lat5 w$]v>54 ,dankba> mag erk5d word51 dat de mod]ne opvatt+ van de op5b>+ er ge5 oog5blik me] aan d5kt1 om de pr(et5 en apo/el5 voor opzettelke b$rieg]s te h\d54 ,ma> z kan to* niet ontkom5 aan de conclusie1 dat al deze mann5 arme b$rog55 en t] go$] tr\w dwal5d5 w>51 wl z zi* b]iep5 op e5e v]me5de op5b>+ en optrad5 met e5e +ebeelde goddelke autoriteit4 ,de kwe/ie /aat imm]s niet zoo1 als( de op5b>+ alle5 zek]e feit5 bevat1 wi] int]pretatie z aan ons inzi*t ov]laat4 ,ma> z w]pt zelve op die feit5 e5 eig5a>dig li*t2 z heeft1 om zoo te zegg51 ov] die feit5 e5e eig5e bes*\w+ en e5e eig5e !orie4 ,9 de op5b>+ d] ,s*rift gaan woord en feit1 pr(etie en wond] altd h& aan h&4 ,beide zn noodig1 opdat zo[el het bewu/zn als het zn worde h]s*ap5 en heel de kosmos van de zonde worde v]lo/4 ,! light ne$s ! reality & ! reality ne$s ! light1 to produce -- -- -- ! beautiful creation ( ,8 grace4 ,to apply ! kantian phraseology to a high] subject1 )\t ,god's acts ! words w\ld be empty1 )\t ,8 words ! acts w\ld be bl9d1 ,dr4 ,vos1 ,! idea ( biblical !ology z a sci5ce & z a !ol4 discipl9e1 ,new-,york1 ,r&olph & ,co4 #ahid p4 #ae4 ,zie ook ,kuyp]1 ,uit het ,woord ,i #ahgc bl4 #fi-afj4 ,beide1 woord en feit1 zn 9 de op5b>+ zoo innig saamgewev51 dat het e5e niet aang5om5 ( v]worp5 kan word5 zond] het &]4 ,elke pog+1 om de op5b>+sfeit5 naturali/is* te v]kl>51 is tot dusv] dan ook altd geindigd met de erk5n+1 dat er tuss*5 de supranatureele w]eldbes*\w+ d] ,s*rift en die d] naturali/5 e5e diepe klove gaapt en v]zo5+ onmogelk is4 ,de ,hoogle]a> ,s*olt5 lev]de hi]van e5 treff5d voorbeeld4 ,e]/ nam h de uitsprak5 van d5 johannes*5 ,jezus nog als wa>heid aan4 ,to5 tra*tte h die uitsprak5 te v]kl>5 na> zne gewzigde inzi*t51 en de exegese di5/ba> te mak5 aan zne het]odoxe dogmatiek4 ,en e9delk 9 #ahfd erk5de h op51 dat de w]eldbes*\w+ van d5 vi]d5 evangeli/ e5e &]e dan de zne 04 ,het ,evangelie na> ,johannes #ahfd bl4 ,,iii-,,vi4 ,elke negatieve ri*t+ erk5t t5 slotte1 dat de op5b>+ d] ,s*rift 9 de or?odoxie nog het zuiv]/ opgevat en we]gegev5 wordt4 ,het radikalisme laat de ,s*rift voor wat ze is en heeft met de op5b>+ afg$aan4 ,da>m$e is de vraag tot ha> diep/e beg9sel h]leid4 ,de al ( niet erk5n+ van de op5b>+ wordt besli/ door onze geheele lev5s- en w]eldbes*\w+4 ,niet de hi/oris*e kritiek ma> de zelfkritiek1 niet de wet5s*ap ma> het gelo(1 niet het ho(d ma> het h>t geeft hi]b d5 doorslag4 ,uit het h>t komt ook voort het onv]/&1 ,mk4 #b3bb4 ,ons d5k5 wortelt 9 ons zn4 ,op]>i sequitur esse 7,s*op5hau]74 ,0 fr e9e ,philosophie man whle1 hngt davon ab1 0 fr e9 ,m5s* man i/4 ,uns] ,d5ksy/em i/ (t nur die ,ges*i*te uns]es ,h]z5s 7,fi*te74 ,dat de al ( niet erk5n+ van de op5b>+ t] laat/] in/antie e5e vraag is des gelo(s1 wordt voldo5de da>door bewez51 dat ge5 van beide1 no* de supranatureele no* de naturali/is*e opvatt+ 9 /aat is1 om alle moeilkh$5 uit d5 weg te ruim5 ( alle bezw>5 op te loss54 ,de naturali/is*e bes*\w+ s*nt /]k te zn1 als ze enkele wond]v]hal5 op zi* zelf neemt en isole]t van het geheel2 ma> dat geheel zelf1 het sy/eem d] op5b>+ en da>9 w$] de p]soon van ,*ri/us blv5 voor ha> e5 onoplosba> raadsel en e5 /e5 des aan/oots4 ,omgeke]d is het d] supranatureele bes*\w+ nog niet gelukt1 om alle bzond]e feit5 en woord5 d] op5b>+ 9 te voeg5 9 de orde van het geheel4 ,ma> hi] is to* de ov]e5/emm+ met de op5b>+ 9 ha> geheel1 het inzi*t 9 ha> sy/eem1 de conceptie van h>e ma*tige h>monie4 ,w>e nu de erk5n+ van de op5b>+ e5e wsge]ige /ell+1 z z\ betrekkelk van we9ig gewi*t zn4 ,ma> er is e5 diep religieus belang m$e gemoeid4 ,de religie zelve hangt met de op5b>+ saam4 ,wie deze prsgeeft1 v]lie/ ook de religie1 die op ha> is geb\wd4 ,de op5b>+ d] ,s*rift en de religie d] ,s*rift /aan en vall5 met elka>4 #aa4 ,de w]eldbes*\w+1 welke teg5ov] die d] ,s*rift /aat en pr9cipieel alle op5b>+ be/rd5 moet1 kan het be/ met d5 naam van monisme word5 aang$uid4 ,het monisme1 zo[el 9 zn pan!i/is*5 als 9 zn mat]iali/is*5 vorm1 /reeft er na>1 om alle kra*t51 /(f5 en wett51 die er 9 de natuur zn op te m]k51 tot ne enkele kra*t1 /( en wet te h]leid54 ,het mat]ialisme neemt alle5 qualitatief gelke atom5 aan1 die ov]al en altd na> dezelfde me*anis*e wett5 w]k5 en door v]b9d+ en s*eid+ alle d+5 en v]s*nsel5 do5 word5 en v]gaan4 ,het pan!isme erk5t ev5zoo niets dan ne enkele sub/antie1 die 9 alle s*epsel5 dezelfde is en ov]al na> dezelfde logis*e wett5 zi* wzigt en v]vormt4 ,beide word5 bezield door e5zelfd5 drang1 door d5 drang en de zu*t na> e5heid1 die eig5 is aan d5 m5s*elk5 gee/4 ,ma> t]wl het mat]ialisme de e5heid van /( en wet1 welke 9 de physis*e w]eld he]s*t1 zoekt t]ug te v9d5 9 alle &]e1 hi/oris*e1 psy*is*e1 religieuse1 e?is*e1 enz4 v]s*nsel5 en alzoo alle wet5s*app5 tra*t te mak5 tot natuurwet5s*ap2 beproeft het pan!isme1 om alle v]s*nsel51 ook de physis*e1 uit d5 gee/ te v]kl>5 en alle wet5s*app5 om te zett5 9 gee/eswet5s*ap4 ,beide zn naturalisme1 inzoov] z miss*i5 nog voor het bov5z9lke ma> 9 elk geval niet voor het bov5natuurlke e5e plaats inruim51 en voor wet5s*ap en kun/1 voor religie en moraal aan dez5 kosmos1 aan het diesseits g5oeg hebb51 ,/rauss1 ,d] alte u4 d] neue ,glaube1 #b;e ,aufl4 ,i #baa f4 ,e4 ,haeckel1 ,d] ,monismus als ,b& zwis*5 ,religion und ,wiss5s*aft1 #f;e ,aufl4 ,bonn #ahic4 ,konrad ,diet]i*1 ,philosophie u4 ,naturwiss5s*aft1 ihr neue/es ,bndniss und die moni/is*e ,weltans*auung1 #btes ,ausg4 ,freiburg #ahhe4 ,dr4 ,m4 ,l4 ,/]n1 ,philosophis*] und naturwiss5s*aftli*] ,monismus4 ,t4 ,pes*1 ,die gross5 ,weltr?sel1 #b;e ,aufl4 ,h]d]1 ,freiburg ,,ii #h f4 ,/ckl1 ,lehrbu* d] ,philos4 ,,ii #ahhg ,s4 #aag f4 ,s*anz1 ,apologie des ,*ri/4 ,i #ahhg ,s4 #bdi f4 ,de w]eldbes*\w+ d] ,s*rift en van heel de *ri/elke !ologie is e5e gans* &]e4 ,z is niet monisme ma> !isme1 niet naturali/is* ma> supranatureel4 ,volg5s deze !i/is*e w]eldbes*\w+ is er e5e veelheid van sub/anties1 van kra*t5 en /(f5 en wett54 ,z tra*t er niet na>1 om de ond]s*eid+5 van ,god en w]eld1 gee/ en /(1 psy*is*e en physis*e1 e?is*e en religieuse enz4 v]s*nsel5 uittewiss*51 ma> om de h>monie te ontdekk51 die alle d+5 saam h\dt en v]b9dt1 en die uitvloeisel is van de s*epp5de g$a*te ,gods4 ,niet e5]leiheid ( e5vormigheid1 ma> e5heid 9 de v]s*eid5heid is het doel van ha> /rev54 ,9 we]wil van alle pret5sies van het monisme heeft deze !i/is*e w]eldbes*\w+ re*t en r$5 van be/aan4 ,imm]s1 het is aan het monisme niet gelukt1 om alle kra*t5 en /(f5 en wett5 tot ne enkele te h]leid54 ,het mat]ialisme /uit op de psy*is*e v]s*nsel5 7,du ,bois ,reymond1 ,die sieb5 ,weltr?sel71 en het pan!isme kan d5 ov]gang niet v9d5 van het d5k5 tot het zn en weet met de veelheid ge5 raad4 ,het zn zelf is e5 my/]ie1 e5 wond]4 ,dat er iets is1 en vanwa> het is1 dw+t d5 d5k5d5 gee/ v]wond]+ af1 en deze is da>om t]e*t de aanvang d] philosophie g5oemd4 ,en hoe me] dat zn wordt +$a*t1 des te me] neemt de v]wond]+ toe1 want b9n5 d5 kr+ van het zn1 van d5 kosmos zi5 w v]s*ill5de kra*t5 optr$51 9 de me*anis*e1 vegetatieve1 animale1 psy*is*e w]eld1 en voorts 9 de religieuse en e?is*e1 ae/hetis*e en logis*e v]s*nsel54 ,de s*epp+ toont ons e5e opklimm5de orde4 ,de wett5 van de ond]h\d+ d] kra*t1 van de causaliteit en van de cont9uiteit 7natura non facit saltus7 word5 wel t5 di5/e van het monisme gent]prete]d en misbruikt4 ,ma> desniettem9 tr$5 er telk5s 9 de natuur kra*t5 op1 die uit de lag]e niet zn te v]kl>54 ,re$s 9 de me*anis*e natuur he]s*t de causaliteit sle*ts 9 hypo!tis*5 z94 ,gelke oorzak5 hebb5 gelke w]k+51 ma> alle5 ond] gelke om/&igh$54 ,9 het organis*e tre$t e5e kra*t op1 die niet uit het anorganis*e h]kom/ig is4 ,s*on das ,?i] i/ e9 ,wund] geg5 die vegetabilis*e ,natur und no* mehr d] ,gei/ geg5 das ,leb51 geg5 die bloss empf9d5de ,natur1 ,hegel1 ,philos4 d] ,rel41 ,w]ke ,,xii #bef4 ,9 het v]/&1 9 d5 wil1 9 religie1 moraal1 kun/1 wet5s*ap1 re*t1 ges*i$5is zn er kra*t5 w]kzaam1 die van de me*anis*e wez5lk v]s*ill54 ,de pog+1 om al deze v]s*nsel5 me*anis* te v]kl>51 is tot dusv] del geblek54 ,de gee/elke wet5s*app5 hebb5 tot nog toe h>e zelf/&ige plaats beh\d54 ,dil!y1 ,e9leitung 9 die ,gei/eswiss5s*aft5 ,i #ahhc ,s4 #e f4 ,drummond1 ,das ,naturgesetz 9 d] ,gei/eswelt1 ,aus dem ,engl4 ,leipzig #ahhf ,s4 #ah f4 ,s*oon onga>ne1 moet ,pr(4 ,l&1 ,inleid+ tot de ,wsb4 #cbh to* erk5n51 dat de wet5s*ap vooralsnog g5oodzaakt is1 duali/is* en zelfs plurali/is* te blv54 ,elk van die kra*t5 w]kt na> ha> eig5 a>d1 na> ha> eig5 wet en op ha> eig5 wze4 ,de kra*t5 v]s*ill5 en da>om ook h>e w]k+5 en de wze1 wa>op z w]k54 ,de idee van natuurwet is e]/ langzam]h& opgekom54 ,vroeg] v]/ond m5 ond] lex naturae e5 e?is*5 regel1 die van nature bek5d 04 ,lat] is deze t]m 9 ze] oneig5lk5 z9 op de natuur ov]g$rag51 want niem& heeft die wett5 aan de natuur voorges*rev5 en niem& is b ma*te om ze te gehoorzam5 ( te ov]tr$54 ,v&a>1 dat er ov] begrip en beteek5is d] natuurwett5 nog altd groot v]s*il he]s*t4 ,im #agt5 ,jahrhund]t giebt ,gott die ,naturgesetze1 9 #aht5 ?ut es die ,natur selb/1 und im #ait5 besorg5 es die e9zeln5 ,natur=s*] 7,wundt74 ,ma> zooveel /aat va/1 dat de zoog5aamde natuurwett5 zelve ge5e kra*t zn1 die he]s*app vo]t ov] de v]s*nsel51 ma> niets dan e5e1 dikw]f ze] gebrekkige en altd feilb>e bes*rv+ van de wze1 wa>op de 9 de natuur ligg5de kra*t5 w]k54 ,e5e natuurwet zegt alle51 dat bepaalde kra*t51 ond] gelke om/&igh$51 op dezelfde wze w]k51 ,ed4 ,zell]1 ,vortrge1 ,i,i,ie ,sammlung ,s4 #aid f4 ,wundt1 ,philos4 ,/udi5 ,,iii #aie f4 ,,iv #ab f4 ,hellwald1 ,culturges*i*te1 #c;e ,aufl4 ,i #cb4 ,h>tmann1 ,philos4 des ,unbewus/51 #i;e ,aufl4 ,,ii #if4 ,lotze1 ,mikrokosmos1 #d;e ,aufl4 ,i #ca f4 ,,ii #ej f4 ,,iii #ac f4 ,art4 ,naturgesetz 9 ,h]zog4 ,de regelmatigheid d] v]s*nsel5 b]u/ dus t5 slotte op de onv]&]lkheid van de v]s*ill5de kra*t51 die 9 de natuur w]k5 en van de laat/e elem5t5 ( sub/anties1 wa>uit z sam5ge/eld is4 ,de wett5 v]s*ill51 na>mate die elem5t5 en kra*t5 ond]s*eid5 zn4 ,de me*anis*e wett5 zn &]e dan de physis*e2 de logis*e w$]om &]e dan de e?is*e en ae/hetis*e4 ,9 physis*5 z9 maakt gev5 arm]1 9 e?is*5 z9 maakt het rk]4 ,de wett5 d] natuur1 d4 i4 van d5 gans*5 kosmos1 van alle creatuur zn da>om ook ge5 cordon om de d+51 zoodat er niets indr+5 ( uitkom5 kan1 ma> sle*ts e5e =mule voor de wze1 wa>op na> onze wa>nem+ i$]e kra*t w]kt na> ha> a>d4 ,al deze elem5t5 en kra*t5 met de hun inwon5de wett5 word5 na> de !i/is*e w]eldbes*\w+ van oog5blik tot oog5blik 9 /& geh\d5 door ,god1 die de laat/e en hoog/e1 intellig5te en vre causaliteit van alle d+5 is4 ,z hebb5 als creatuur ge5 be/& 9 zi*zelve4 ,het is ,gods alomteg5woordige en eeuwige kra*t1 die alles ond]h\dt en rege]t4 ,9 ,hem1 9 zne g$a*te en 9 zn be/uur1 ligt de e5heid1 de h>monie1 die alle d+5 9 de rk/e v]s*eid5heid saamh\dt en v]b9dt en ze h55leidt tot n doel4 ,da>door is er unitas1 m5sura1 ordo1 num]us1 modus1 gradus1 species 9 de s*epsel51 gelk ,augu/9us telk5s zegt4 ,aliis d$it esse amplius1 aliis m9us1 atque ita naturas ess5ti>um gradibus ord9avit1 ,augu/4 de civ4 #ab1 #b4 ,god is 9 alles pres5t4 ,9 ,hem lev5 en beweg5 zi* en zn alle d+54 ,natuur en ges*i$5is zn zn w]k4 ,h w]kt altd1 ,joh4 #e3ag4 ,alles op5ba>t ons ,god4 ,zn v+] moge 9 de e5e gebeurt5is voor ons duidelk] zn op te m]k5 dan 9 de &]e2 de re9e van h>t ziet ,god 9 al zne w]k54 ,wond]5 zn dus vol/rekt niet noodig1 om ons ,god te do5 k5n5 als ond]h\d] en rege]d] van het heelal4 ,alles is zn daad4 ,niets ges*i$t er zond] zn wil4 ,h is met zn wez5 9 alle d+5 teg5woordig4 ,en da>om is alles ook e5e op5b>+1 e5 woord1 e5 w]k ,gods4 #ab4 ,met zulk e5e w]eldbes*\w+ is e5e bov5natuurlke op5b>+ vol/rekt niet 9 /rd4 ,de natuur be/aat hi] to* ge5 enkel oog5blik onafhankelk van ,god1 ma> leeft en beweegt zi* 9 hem4 ,alle kra*t1 die er9 optre$t1 is van ,hem afkom/ig en w]kt na> de wet1 die ,h er9 gelegd heeft4 ,god /aat niet buit5 de natuur en is niet door e5e omhe9+ van wett5 van ha> afgeslot51 ma> is 9 ha> teg5woordig en draagt ha> door het woord zn] kra*t4 ,h w]kt van b9n5 uit1 en kan nieuwe kra*t5 do5 optr$51 die van de be/a&e 9 a>d en w]k+ ond]s*eid5 zn4 ,en deze hoog]e kra*t5 do5 de lag]e niet te niet1 ma> nem5 to* naa/ en teg5ov] ha> e5e eig5e plaats 94 ,de m5s*elke gee/ tra*t i$] oog5blik de lag]e natuurkra*t5 9 ha> w]k+ teg5 te gaan en ov] ha> te he]s*54 ,heel de cultuur is e5e ma*t1 wa>door de m5s* he]s*t ov] de natuur4 ,kun/ en wet5s*ap zn e5 triumf van d5 gee/ ov] de /(4 ,ev5zoo tre$t er 9 de op5b>+1 9 pr(etie en wond]1 e5e nieuwe goddelke kra*t op1 die wel 9 d5 kosmos e5e eig5e plaats inneemt ma> met de lag]e kra*t5 9 h>e wett5 vol/rekt niet /rdt4 ,van e5e zoog5aamde opheff+ d] natuurwett5 door de wond]5 is ge5 sprake4 ,e5e ,dur*l*]ung d] natuur is er niet4 ,?omas zei re$s3 qu&o ,deus agit aliquid contra cursum naturae1 non tollitur totus ordo univ]si1 s$ cursus qui e/ unius rei ad aliam1 de pot4 qu4 #f art4 #a1 b ,mll]1 ,natur und ,wund] #acc4 ,ja zelfs de ordo causae ad suum effectum wordt niet te niet g$aan2 (s*oon het vuur 9 d5 ov5 de drie jongel+5 niet v]br&t1 9 dat vuur bleef to* de ordo ad combur5dum4 ,er wordt door het wond] ge5 v]&]+ aangebra*t 9 de kra*t51 die 9 de natuur ligg51 no* 9 de wett51 wa>na> z w]k54 ,het e5ige1 wat er 9 het wond] ges*i$t1 is1 dat de w]k+ d] 9 de natuur aanwezige kra*t5 op e5 bepaald punt wordt ges*or/1 doordat er e5e &]e kra*t intre$t1 die w]kt na> e5e eig5e wet en e5e eig5e w]k+ voortbr5gt4 ,de wet5s*ap heeft da>om van het supranatureele niets te vreez54 ,ma> i$]e wet5s*ap blve op ha> t]re9 en matige zi* niet het re*t aan1 om aan de &]e de wet te /ell54 ,het is het re*t en de pli*t d] natuurwet5s*ap1 om b9n5 ha> gebi$ te zoek5 na> de natuurlke oorzak5 d] v]s*nsel54 ,ma> z he]s*e niet ov] de philosophie1 als deze ond]zoek doet na> d5 oorsprong en de be/emm+ d] d+54 ,z erk5ne ook het re*t en de zelf/&igheid van religie en !ologie1 en ond]mne d5 grondslag niet1 wa>op deze ru/54 ,want hi] kom5 religieuse motiev5 voor het gelo( aan e5e op5b>+ aan het woord1 wa>ov] de natuurwet5s*ap als zoodanig niet oordeel5 kan4 ,ook b de v]s*ill5de wet5s*app5 ligt het doel niet 9 de e5]leiheid ma> 9 de h>monie4 ,de !ologie e]e de natuurwet5s*ap1 ma> make zelve op gelke beh&el+ aanspraak4 ,elke wet5s*ap blve op ha> eig5 t]re94 ,de uitwiss*+ d] gr5z5 heeft re$s al te veel v]w>r+ ge/i*t4 ,da>uit is ook de bew]+ van ,hume1 ,voltaire1 ,r5an voortgekom51 dat er nog nooit e5 wond] voldo5de is gecon/ate]d1 en dat de con/ante erv>+ niet door enkele getuig5iss5 omv]ge/oot5 kan word54 ,r5an1 ,vie de ,jsus1 p4 ,,li zegt3 n\s ne disons pas1 le miracle e/ impossible1 n\s disons1 il n' y a pas eu jusqu'ici de miracle con/at1 en weig]t aan e5 wond] te geloov51 zoolang niet e5e commissie van all]lei wet5s*appelke mann51 physiolog51 *emici enz4 e5 zoodanig feit hebbe ond]zo*t en na h]haalde proefnem+ als e5 wond] hebbe gecon/ate]d4 ,b zulk e5e voorwa>de is het wond] apriori geoordeeld3 want b de wond]5 d] ,s*rift wordt de geleg5heid tot zulk e5 exp]im5t no* aan ,r5an no* aan iem& onz] ges*onk54 ,de wond]5 behoor5 nu e5maal tot de hi/orie2 en 9 de hi/orie geldt e5e &]e me?ode dan 9 de natuurkunde4 ,hi] is het exp]im5t op zne plaats4 ,ma> 9 de hi/orie moet5 w het met getuig5iss5 do54 ,indi5 e*t] op hi/oris* gebi$ de me?ode van het exp]im5t moet +evo]d en toegepa/ word51 is er ge5 enkel feit1 dat de proef kan door/aan4 ,dan is het met alle hi/orie g$aan4 ,da>om blve i$]e wet5s*ap op ha> eig5 t]re9 en ond]zoeke da> na> ha> eig5 a>d4 ,met het oor kan m5 niet zi51 met de el niet weg51 en met het exp]im5t kan m5 de op5b>+ niet beproev51 ,vig\r\x1 ,les livres sa9ts et la critique rationali/e1 #c;e ed4 #ahij ,i #gc4 ,,ii #bid4 ,voorts wordt de natuur1 de kosmos1 nog veel te veel opgevat als e5e ma*9e1 die kant en kla> is en nu door ne kra*t wordt g$rev5 en altd na> ne wet zi* beweegt4 ,het desme _h deze onbeholp5 voor/ell+1 ma> nog altd wordt ze onbewu/ door vel5 g$eeld en doet ze b de be/rd+ d] op5b>+ di5/4 ,ma> de natuur1 de kosmos1 is ge5 /uk w]k1 dat kla> is en nu zek]e zelf/&igheid bezit2 ma> z is 1 natura 9 eig5lk5 z91 z wordt altd1 z bev9dt zi* 9 e5e voortdur5de teleologis*e ontwikkel+1 z wordt 9 ope5volg5de p]iod5 e5e goddelke be/emm+ te gemoet gevo]d4 ,9 zulk e5e conceptie van de natuur zn w$]om de wond]5 volkom5 op ha> plaats4 ,hellwald zegt op de laat/e bladzde zn] ,kulturges*i*te1 dat alle lev5 op a>de e5s ond]gaan zal 9 de eeuwige ru/ van d5 dood en e9digt dan met de troo/looze woord53 ,dann wird die ,erde1 ihr] ,atmosphre und ,lebewelt b]aubt1 9 mondglei*] ,v]dung um die ,sonne kreis51 wie zuvor1 das ,m5s*5ges*le*t ab]1 se9e ,kultur1 se9 ,r+5 und ,/reb51 se9e ,s*pfung5 und ,ideale s9d gewes54 ,wozu8 ,natuurlk z\ 9 e5 /elsel1 dat met zulk e5e onbeantwoorde vraag e9digt1 op5b>+ en wond] niets zn dan e5e absurditeit4 ,ma> de ,s*rift le]t ons1 dat de op5b>+ da>toe di5t1 om de s*epp+1 die v]dorv5 wi]d door de zonde1 te h]s*epp5 tot e5 kon9krk ,gods4 ,hi] neemt de op5b>+ e5e volkom5 gev5r$igde en teleologis*e plaats 9 9 het w]eldplan1 dat ,god zi* gevormd heeft en dat ,h 9 d5 loop d] td5 realise]t4 ,9 di5 z9 zeide re$s ,augu/9us1 port5tum fit non contra naturam s$ contra quam e/ nota natura1 de civ4 #ba1h4 c4 ,fau/um #bi1b4 #bf1c4 ,de uitdrukk+ is m5igmaal 9 v]ke]d5 z9 gent]prete]d t5 behoeve van e5e !ologie1 die de wond]5 tra*tte te begrp5 als w]k+ van e5e kra*t1 die van nature 9 d5 m5s* ( 9 de natuur aanwezig is ( ook door de w$]geboorte ( het gelo( 9 hem h]/eld wordt4 ,deze eig5a>dige opvatt+ komt re$s b ,philo en het ,neoplatonisme voor1 heeft dan telk5s b v]s*ill5de *ri/elke !olog5 we]klank gevond51 b ,scotus ,erig5a1 ,p>acelsus1 ,cornelius ,agrippa1 ,bhme1 ,oet+]1 cf4 ,d5z+]1 ,vi] ,b*] von d] relig4 ,erk4 ,,ii4 #ahb f4 #cfa f4 en wordt nu en dan ook 9 de ,v]mittelung/heologie aangetr(f51 ,twe/51 ,vorles4 ,i4 #cgj f4 ,,ii4 #aga f4 ,m>t5s51 ,dogm4 #af f4 ,s*lei]ma*]1 ,glaub4 #ac1a #abi4 ,sack1 ,apologetik ,s4 #acg f4 ,lange1 ,philos4 ,dogm4 #fd4 ,saussaye1 mne ,!ol4 van ,*4 d4 l4 ,s4 #cf v4 ,gunn+1 ,blikk5 9 de op5b>+ ,,ii #cg v4 ,op5b>+1 inspiratie en wond] behoort dan tot d5 oorspronkelk5 aanleg van de m5s*elke natuur4 ,wel is die aanleg door de zonde v]zwakt1 ma> h komt to* nog voor d5 dag 9 de potis*e en h]ois*e inspiratie1 9 het magnetisme en &]e v]wante v]s*nsel54 ,langs e?is*5 weg1 door v]e5ig+ met ,god1 door ascetis*e re9ig+1 door w$]geboorte enz4 kan e*t] deze aanleg v]nieuwd en v]/]kt word54 ,alle geloovig5 zn dus eig5lk genspire]d en kunn5 wond]5 do54 ,si humana natura non pecc>et eique1 qui eam condid]at1 immutabilit] adha]]et1 pr(ecto omnipot5s esset1 ,erig5a1 de div4 nat4 #d1i4 ,wond]5 zn volg5s ,zimm]1 ,ueb] d5 allgem4 ,v]fall des m5s*l4 ,ges*le*ts ,,iii n4 #ij f41 ,zei*5 des b] die ,h]rs*aft d] ,natur erhob55 ,m5s*51 9 wel*em die ,h]rli*keit des er/5 ,m5s*5pa>es vor se9] ,snde d>ge/ellt wird4 ,als de ziel 9 liefde op ,god is g]i*t1 zegt ,bhme1 s mag sie ,wund] ma*51 0 sie w4 ,9 v]want5 z9 liet ,c4 ,bonnet1 ,re*]*es philosophiques sur les preuves du *ri/ianisme1 ,g5eve #agga1 pr(etie en wond] van te vor5 9 de natuur geprae=me]d zn en door w]k+ d] gewone natuurkra*t5 tot /& kom54 ,sommige !olog5 9 de vorige eeuw sprak5 da>om van rationes sem9ales1 primordiales en radicales d] wond]54 ,ma> deze pog+ tot v]kl>+ d] wond]5 kan niet word5 geaccepte]d4 ,z v]w>t het natuurlke met het bov5natuurlke1 het supranatureele met het religieus-e?is*e en wis*t de gr5z5 uit tuss*5 pr(etie en mantiek1 wond] en magie1 inspiratie en illum9atie4 ,zoo mag ook de bov5g5oemde uitdrukk+ van ,augu/9us niet word5 v]kla>d4 ,ond] de natura nota v]/aat h de natuur 9 onz5 z94 ,en met het oog hi]op zegt h zelfs1 dat het wond] is contra naturam1 ev5als ,?omas en ,voetius dat lat] d$5 7bov5 bl4 #bge74 ,ma> datzelfde wond] is nu van d5 beg9ne af door ,god opg5om5 9 de natuur 9 ruim] z91 d4 i4 9 de door ,god bepaalde be/emm+ d] d+51 9 het goddelk w]eldplan1 ,f4 ,nitzs*1 ,augu/9us' ,lehre vom ,wund]1 ,b]l9 #ahfe4 ,dezelfde g$a*te w]d lat] ook door ,leibniz uitgesprok51 ,!odice #ed4 #bjg4 ,god heeft van d5 beg9ne aan de wond]5 9 zn w]eldplan opg5om5 en br5gt ze te zn] td tot /&2 de wond]5 zn niet te v]kl>5 p> les natures des *oses cres1 ma> des raisons d'un ordre suprieur celui de la nature le port5t les faire4 ,volg5s ,leibniz ligg5 de wond]5 dus niet keim>tig1 pot5tieel 9 de natuurkra*t5 opgeslot51 gelk ,nitzs*1 ,lehrb4 d] ev4 ,dogm4 ,s4 #adf ,leibniz v]kla>t1 ma> zn con/itue]5de elem5t5 9 het w]eldplan ,gods4 ,9 zoov] behoor5 de wond]5 ze] zek] tot de natuur4 ,z kom5 niet van buit5 af 9 d5 be/a&5 kosmos 91 om dez5 te v]/or51 ma> z zn 9 de w]eldidee zelve opg5om5 en di55 tot h]/el en volmak+ van de gevall5 natuur4 ,ja1 ook zond] de zonde z\ er voor pr(etie en wond] 9 de w]eld plaats zn gewee/4 ,het bov5natuurlke is niet e]/ door d5 val noodzakelk geword54 ,niet de op5b>+ en het wond] op zi*zelf1 alle5 het sot]iologis* k>akt]1 dat beide ?ans drag51 is door de zonde v]oorzaakt4 ,9 zoov] is zelfs het wond] ge5 vreemd elem5t1 dat aan de gevall5 s*epp+ toegevoegd wordt4 ,op5b>+ en religie1 pr(etie en wond] zn op zi*zelf ge5 dona sup]addita4 ,z zn volkom5 natuurlk1 9 zoov] als z behoor5 tot de w]eldidee ,gods en tot het w]eldplan1 dat ,h 9 we]wil van all5 teg5/& 9 d5 td tot uitvo]+ br5gt4 ,desniettem9 vormt de op5b>+ e5e orde van zak51 die van de gewone ordo naturae ond]s*eid5 is2 e5 sy/eem van woord5 en dad5 ,gods1 dat zelf door n beg9sel wordt behe]s*t en als e5 organis* geheel ons voor oog5 tre$t4 ,de op5b>+ is ge5 e9zeln] ,akt ,gottes 9 d] ,zeit1 gesole]d van heel de natuur1 ,/rauss1 ,glaub4 ,i #bgd1 ma> is e5e w]eld op zi* zelve1 van de natuur ond]s*eid5 en to* op ha> aangelegd1 met ha> v]want1 voor ha> be/emd4 ,9 dit sy/eem d] op5b>+1 dat b het p>ads beg9t en e]/ 9 de p>usie e9digt1 is nog veel dui/] en onv]kla>d4 ,er kunn5 ho(dln5 getrokk5 word54 ,beide 9 de hi/orie d] pr(etien en d] wond]5 is er orde en gang te ontdekk54 ,ook de op5b>+ heeft h>e eig5e wett5 en regel54 ,het is de s*oone taak d] hi/oria revelationis1 om deze op te spor51 en het sy/eem te ontdekk51 dat 9 ha> ges*i$5is v]borg5 ligt4 ,ma> er zn nog vele feit51 die 9 hunne eig5lke beteek5is voor en sam5hang met het geheel nog niet word5 doorzi52 nog vele woord5 en dad51 die ond] ge5 regel te br5g5 zn4 ,dit v]wond]e niet en mag all]m9/ als e5 grond voor het ongelo( word5 gexploite]d4 ,de philosophie d] natuur en d] ges*i$5is is ook nog lang niet met ha> arbeid g]e$4 ,ook z /aat i$] oog5blik voor cruces1 die z niet te v]kl>5 weet4 ,to* twfelt da>om niem& aan de e5heid d] natuur en aan het plan d] ges*i$5is4 ,met deze v]gelek51 v]ke]t de op5b>+ zelfs 9 e5 gun/ig geval4 ,ha> ho(dln5 /aan va/4 ,zooals z 9 het p>ads beg9t en 9 de p>usie e9digt1 vormt z e5e groots*e hi/orie1 die li*t v]spreidt ov] heel de natuur en ges*i$5is en da>9 na> ,augu/9us' woord het buit5gewone door het gewone voor mateloo%eid beho$t en het gewone door het buit5gewone adelt1 b ,mll]1 ,natur und ,wund] #ahj4 ,zond] ha> w&el5 w 9 het dui/]1 gaan w de eeuwige ru/ van d5 dood te gemoet en hebb5 w ge5 antwoord op de vraag1 wa>toe alles gewee/ is4 ,ma> met ha> bev9d5 w ons 9 e5e w]eld1 die trots alle zondige ma*t d] h]/ell+ en d] volmak+ te gemoet wordt gevo]d4 ,israel de voorb]eid+1 ,*ri/us het c5trum1 de k]k de uitw]k+1 de p>usie de kroon -- dat is het sno]1 dat de op5b>+sfeit5 met elk&] v]b9dt4 ,da>om is het gelo( aan de bzond]e op5b>+ t5 slotte eig5lk n met het gelo( aan e5e &]e en bet]e w]eld dan deze4 ,indi5 deze w]eld met de van nature ha> inwon5de kra*t5 en wett5 de e5ige en de be/e is1 dan moet5 w het vanzelf ook met deze do54 ,dan zn de leges naturae gelk aan de decreta ,dei1 dan is deze w]eld de ,zoon1 de ,logos1 het eig5lke beeld ,gods1 dan is 9 de ordo naturae1 wa>9 w lev51 re$s de volle1 adaequate op5b>+ van ,gods w%eid en ma*t1 van zne go$heid en heiligheid4 ,wat re*t is er dan om te v]wa*t51 dat het ,dort to* e5maal ,hi] word5 zal1 dat het ideaal 9 realiteit zal ov]gaan1 dat het go$e triumfe]5 zal ov] het kwaad1 en de ,welt d] ,w]! e5s he]s*5 zal ov] de ,welt d] ,wirkli*keit8 ,evolutie br5gt er ons niet4 ,nihil fit ex nihilo4 ,uit deze w]eld wordt ge5 p>ads4 ,wat er niet 9 ligt1 kan er niet uit voortkom54 ,als er ge5 ,j5seits is1 ge5 ,god1 die bov5 de natuur /aat1 ge5 ordo sup]naturalis1 dan is aan de zonde1 aan de dui/]nis1 aan d5 dood het laat/e woord4 ,de op5b>+ d] ,s*rift doet ons e5e &]e w]eld k5n5 van heiligheid en he]lkheid1 welke 9 deze gevall5 w]eld indaalt1 niet als le] alle5 ma> ook als goddelke 1 als ges*i$5is1 als realiteit1 als e5 h>monis* sy/eem van woord5 en dad5 te zam5 en die deze w]eld opheft uit ha> val en uit d5 /atus peccati door d5 /atus gratiae he5 9 d5 /atus gloriae h55leidt4 ,de op5b>+ is het kom5 ,gods tot de m5s*heid om eeuwiglk b ha> te won54 ,litt]atuur ov] de wond]5 behalve de re$s g5oemde3 ,k/l91 ,jahrb4 f4 deuts*e ,wiss4 #ahfd1 #btes ,heft1 ,s4 #bje-bgj en art4 ,wund] 9 ,h]zog4 ,nitzs*1 ,sy/4 d] *r4 ,lehre #cd4 ,twe/51 ,vorles ,i4 #cff f4 ,m>t5s51 ,dogm4 #af f4 ,lange1 ,dogm4 ,i #dga f4 ,ro!1 ,zur ,dogm4 #hj f4 ,gloatz1 ,ueb] das ,wund]1 ,/ud4 u4 ,kr4 #ahhf1 #ctes ,heft4 ,dorn]1 ,glaub4 ,i #efi f4 #ehc f4 ,philippi1 ,kir*l4 ,glaub4 ,i #be f4 ,saussaye1 mne ,!ol4 #cf v4 ,oo/]zee1 ,dogm4 ,i #bje v4 ,kuyp]1 ,uit het ,woord ,,ii #fi v4 ,,iii #aad v4 ,encycl4 ,,ii #cfi v4 #ddf v4 ,mll]1 ,natur und ,wund]1 ,/rassburg1 ,h]d] #ahib en de da> ,s4 ,,xv f4 aangeh4 litt41 ,gondal1 ,le miracle1 ,p>is1 ,rog] et ,*]noviz #ahid4 #aa4 ,,de ,,heilige ,,s*rift4 ,a4 ,op5b>+ en ,s*rift4 #a4 ,de hi/orie d] godsdi5/5 w/ niet alle5 e5 innig v]b& aan tuss*5 religie en op5b>+1 ma> v]d] ook tuss*5 op5b>+ en s*rift4 ,magis*e =mul51 liturgis*e tek/51 ritueele tractat51 c]emonieele wett51 prie/]lke docum5t51 hi/oris*e en my?ologis*e litt]atuur1 enz4 kom5 op religieus t]re9 b alle cultuurvolk5 voor4 ,ma> 9 nog eng] z9 is er van heilige s*rift5 9 de godsdi5/5 sprake4 ,vele volk5 hebb5 ook e5 boek ( e5 v]zamel+ van boek51 die goddelk gezag bezitt5 en als regel geld5 van le] en lev54 ,da>toe behoor5 de ,%u-k+ d] ,*9eez51 de ,v$a d] ,indirs1 de ,tripitaka d] ,buddhi/51 de ,ave/a d] ,p]z51 de ,koran d] ,mohamm$an51 het ,oude ,te/am5t d] ,jod5 en de ,bbel d] ,*ri/554 ,sam5 zn deze zev5 door ,max ,mll]1 ,vorlesung5 b] d5 ,ursprung d] ,religion #ahhj ,s4 #adi met d5 naam van de boekgodsdi5/5 aang$uid4 ,re$s dit v]s*nsel w/ aan1 dat op5b>+ en s*rift niet 9 e5 toevallig1 willekeurig v]b& kunn5 /aan4 ,zelfs bi$t de ges*i$5is van de le] van d5 ,koran m]kwa>dige p>allel5 met die van het dogma d] ,s*rift 9 de *ri/elke k]k1 ,m4 ,?4 ,h\tsma1 ,de /rd ov] het dogma 9 d5 ,islm tot op ,el-,a%'ari1 ,leid5 #ahge bl4 #if v4 ,zie v]d] ov] de heilige boek5 ,*4 de la ,saussaye1 ,lehrb4 d] ,rel4 ,ges*4 ,i #acg f4 ,lam]s1 ,wet5s*ap v4 d4 godsd4 ,,ii #bdi v4 ,max ,mll]1 ,!osophy or psy*ological religion #ahic4 ,lecture #b3 ,! value ( ! sacr$ books4 ,nu zn all]e]/ g$a*te en woord1 d5k5 en sprek5 t5 innig/e aan elk&] v]want4 ,z zn wel niet1 gelk ,max ,mll]1 ,vorlesung5 b] die ,wiss5s*aft d] ,spra*e ,i #c;e ,aufl4 #ahge ,s4 #dei1 ,das ,d5k5 im ,li*te d] ,spra*e1 ,leipzig #ahhh ,s4 #gj-aae me5t1 id5tis*2 want er is ook e5 d5k51 e5 bewu/zn1 e5 besef1 hoe onheld] ook1 zond] woord4 ,homo enim nihil pote/ dic]e1 quod non etiam s5tire possit2 pote/ etiam aliquid s5tire1 quod dic]e non possit1 ,augu/9us1 ,s]m4 #aag1 c4 #e4 ,ma> het woord is to* e]/ de voldrag51 de tot zelf/&igheid en tot voll5 wasdom gekom5 en da>om ook de held]e1 kl>e g$a*te2 e5 onontbe]lk hulpmiddel voor het bewu/e d5k54 ,de taal is de ziel d] natie1 de bewa>d/] van de go$]5 en s*att5 d] m5s*heid1 de b& van m5s*5 en volk5 en gesla*t51 de ne groote traditie1 die de m5s*5w]eld1 n 9 physis1 ook n maakt 9 bewu/zn4 ,ma> gelk de g$a*te zi* beli*aamt 9 het woord1 zoo het woord w$]om 9 het s*rift4 ,ook de taal is niets dan e5 organisme van teek5s1 ma> van hoorb>e teek5s4 ,en het hoorba> teek5 zoekt uitt]a>d /abiliteit 9 het zi*tba> teek51 9 het s*rift4 ,het s*rift is eig5lk teek5kun/1 en komt 9 dez5 ruim5 z9 b alle volk5 voor1 ma> heeft zi* all5gs van teek5- en beelds*rift1 door woord- ( begripp5s*rift he5 tot lett]s*rift ontwikkeld4 ,hoe ook v]fnd en 9 nauwkeurigheid toeg5om51 het is onvolkom54 ,ons d5k51 zegt ,augu/9us1 de tr94 #g1 #d1 de doctr4 *ri/4 #a1 #f blft a*t] de zaak1 ons d5k5 a*t] ons sprek5 t]ug2 en zoo ook is er e5 groote af/& tuss*5 woord en s*rift4 ,de klank5 word5 altd sle*ts b b5ad]+ 9 zi*tb>e teek5s we]gegev54 ,het d5k5 is rk] dan het sprek51 en het sprek5 rk] dan het s*rv54 ,ma> to* is het s*rift van groote wa>de en beteek5is4 ,s*rift is het v]duurzaamde1 geg5]alise]de en geaet]nise]de woord4 ,het maakt de g$a*te tot eig5dom van h51 die v]re van ons en die na ons zn1 tot het geme5 go$ d] m5s*heid4 ,het s*ild]t het woord af en spreekt tot de oog54 ,het geeft li*aam en kleur aan de g$a*te4 ,het s*rift is de van het woord4 ,dat geldt 9 het algeme54 ,de ,traditionali/51 de ,bonald1 ,lam5nais1 ,bauta9 g+5 zek] te v]1 als ze zeid51 dat de taal re*t/reeks van ,god afkom/ig 01 dat 9 de taal alle s*att5 d] wa>heid w]d5 bewa>d1 en dat de m5s* nu alle wa>heid uit en door de taal1 de traditie1 deela*tig w]d1 ,/ckl1 ,lehrb4 d] neu]5 ,philos4 ,i #djf f4 ,ma> er ligt to* e5e go$e g$a*te 94 ,en vooral op godsdi5/ig gebi$ krgt woord en s*rift e5e hoog]e beteek5is4 ,de op5b>+ is 9 het ,*ri/5dom e5e hi/orie4 ,z be/aat 9 dad51 gebeurt5iss51 die voorbgaan en weldra tot het v]l$5e behoor54 ,z is e5 actus transi5s1 temporair1 mom5taan zelfs1 en heeft dez5 tdvorm1 dit v]gankelke1 met alle a>ds*e d+5 geme54 ,en to* bevat z eeuwige g$a*t51 die niet alle5 voor het oog5blik1 wa>9 z plaats _h1 en voor de p]son51 tot wie z ges*i$de1 beteek5is hadd51 ma> die van wa>de zn voor alle td5 en voor alle m5s*54 ,hoe is dit s*nba> teg5/rdige te v]e5ig58 ,want het vreemde da>van is s*i] altd gevoeld4 ,het deisme 9 ,engel& maakte er opm]kzaam op4 ,h]b]t van ,*]bury sprak uit1 dat alle5 aan zulk e5e op5b>+ gelo( kon word5 ges*onk51 die ons zelf onmiddellk te beurt viel2 op5b>+5 die &]5 ontvang5 hebb51 zn voor ons sle*ts ges*i$5is1 ov]lev]+1 en 9 ges*i$5is kunn5 w het nooit v]d] br5g5 dan tot wa>s*nlkheid1 de v]itate #afef p4 #bhh1 ,le*l]1 ,ges*4 des engl4 ,deismus #di4 ,hobbes zei ev5zoo1 dat e5e op5b>+1 die &]5 hadd5 ontvang51 voor ons niet te bewz5 01 ,levia?an *4 #cb4 ,locke maakte hetzelfde ond]s*eid tuss*5 orig9al & traditional revelation1 ,essay conc]n+ human und]/&+ ,,iv *4 #ah4 ,het deisme leidde da>uit af1 dat de religio naturalis g5oegzaam 04 ,het maakte s*eid+ tuss*5 feit en idee1 het tdelke en het eeuwige1 zufllige ,ges*i*tswahrheit5 en no?w5dige ,v]nunftwahrheit54 ,en het speculatieve rationalisme van ,hegel trad 9 het zelfde spoor2 de idee /ort zi* niet uit 9 e5 enkel individu4 ,nu is deze s*eid+ practis* onmogelk geblek54 ,de losmak+ d] idee uit de hi/orie komt 9 het ,*ri/5dom1 ev5als 9 elke &]e religie1 op niets m9d] dan het v]lies d] idee zelve te /aan4 ,de /ell+ van ,less+ 9 zn ges*rift ,ueb] d5 ,beweis des ,gei/es und d] ,kraft3 ,zufllige ,ges*i*tswahrheit5 knn5 d] ,beweis von no?w5dig5 ,v]nunftwahrheit5 nie w]d51 heeft ind]td veel opgang gemaakt4 ,ma> dat is alle5 te v]kl>5 uit d5 onhi/oris*5 z9 en de r$ev]god+ d] a*tti5de eeuw4 ,de teg5woordige eeuw heeft het dweep5 met de noodw5dige r$ewa>h$5 en het v]a*t5 van de hi/orie v]le]d4 ,z heeft de ges*i$5is 9 ha> diep]5 z9 en 9 h>e eeuwige beteek5is le]5 v]/aan4 ,indi5 de feit5 d] ges*i$5is toevallig w>51 w]d z zelve e5 aggregaat van op zi* zelf /a&e voorvall51 zond] orde1 zond] sam5hang1 zond] plan4 ,dan 0 er ge5 ges*i$5is me] en h>e beoef5+ e5 dele1 nuttelooze bezigheid4 ,en dan volgt van zelve1 dat ook de hi/orie d] op5b>+ al ha> wa>d v]lie/4 ,ma> de ges*i$5is is jui/ v]wez5lk+ van g$a*t5 ,gods1 uitw]k+ van e5 raad ,gods ov] zne s*epsel52 er is e5heid1 gang1 orde1 logos 94 ,en zulk e5e opvatt+ van de ges*i$5is is e]/ door het ,*ri/5dom mogelk geword54 ,b ,griek5 en ,rome95 wordt die niet gevond52 er w>5 sle*ts volk51 er 0 ge5 m5s*heid4 ,de ,s*rift e*t] le]t ons de e5heid k5n5 van het m5s*elk gesla*t2 z geeft ons de groots*e conceptie van e5e w]eldges*i$5is4 ,en 9 deze neemt z zelve de e]/e en de allesbehe]s*5de plaats 94 ,de ,ges*i*tswahrheit5 zn dus niet toevallig1 en all]m9/ ond] deze w$]om de ges*i$5is d] op5b>+4 ,z is zoo noodzakelk1 dat zond] ha> heel de ges*i$5is en heel de m5s*heid uite5 valt4 ,z is de draag/] d] ,godsg$a*t52 de apocalypse van ,gods voornem51 welke d5 apo/el ,paulus telk5s we] met bewond]+ en aanbidd+ v]vulde2 de revelatio my/]ii1 zond] welke de m5s* 9 het dui/]e rondta/4 ,en aan de &]e zde zn de ,v]nunftwahrheit51 wa>van ,less+ sprak1 ook alles behalve noodw5dig4 ,de kritiek van ,kant heeft dat &]s aangetoond4 ,jui/ t5 aanzi5 van die no?w5dige ,v]nunftwahrheit5 he]s*t er teg5woordig algeme5 e5 b$5kelk scepticisme4 ,de v]h\d+ is dus jui/ omgeke]d4 ,het hi/oris*e is 9 zne eeuwige beteek5is doorzi5 en het rationeele 9 zne v]&]lkheid aan het li*t getr$54 ,feit is dan ook1 dat w alles erv5 van de voorgesla*t54 ,w br5g5 niets 9 de w]eld1 #a ,tim4 #f3g4 ,physis* en psy*is*1 intellectueel en e?is* zn we afhankelk van de w]eld om ons he54 ,en religieus is het niet &]s4 ,de op5b>+1 die 9 hi/orie be/aat1 kan niet &]s dan 9 d5 weg d] traditie1 9 d5 ruim/5 z91 tot ons kom54 ,e5e vraag1 wa>om niet aan elk m5s* die op5b>+ ges*onk5 wordt1 ,r\sseau 9 zn pr(ession de foi1 en ,/rauss1 ,glaub4 ,i4 #bfh f4 komt eig5lk niet te pas4 ,ze ond]/elt1 dat de op5b>+ niets &]s bevat dan le] en v]geet1 dat ze hi/orie is en wez5 moet4 ,het c5trum d] op5b>+ is de p]soon van ,*ri/us4 ,en ,*ri/us is e5 hi/oris* p]soon2 zne m5s*word+1 zn ld5 en /]v51 zne op/&+ en hemelva>t zn voor ge5e h]hal+ vatba>4 ,ja1 het behoort jui/ tot de 1 dat h 9 de hi/orie +a en leve 9 d5 vorm van d5 td4 ,h z\ ons niet 9 alles gelk zn gewee/1 indi5 h niet aan td en ruimte1 aan de wet van het word5 zi* ond]worp5 _h4 ,de op5b>+1 niet als le] ma> als inc>natie kan uitt]a>d niet &]s dan hi/orie zn1 d4 i4 vall5 9 e5 bepaald5 td en gebond5 zn aan e5e bepaalde plaats4 ,de inc>natie is de e5heid van het zn1 1 ,joh4 #h3eh1 en het word51 1 ,joh4 #a3ad4 ,bov5di51 ook 9 de op5b>+ volgt ,god de grondln51 die ,h voor het sam5lev5 d] m5s*5 getrokk5 heeft4 ,de m5s*heid is niet e5 aggregaat van individu51 ma> e5 organis* geheel1 wa>9 all5 lev5 van elka>4 ,de op5b>+ volgt deze wet1 de h]s*epp+ sluit b de s*epp+ zi* aan4 ,gelk we op elk t]re9 door middel van de traditie deel krg5 aan de go$]5 d] m5s*heid1 zoo ook 9 de religie4 ,ook dat behoort tot de idee d] inc>natie4 ,z is zelve e5 actus transi5s1 ma> wordt door de traditie he5 het eig5dom en de zeg5 van alle m5s*54 ,dat die op5b>+ e*t] nog tot zulk e5 kle9 geheel van m5s*5 bep]kt is1 lev]t e5 moeilk probleem op1 dat lat] nog nad] di5t ond]zo*t te word52 ma> dit op zi*zelf ontro]5d feit kan nooit voor deg551 die ha> k5n51 e5e r$5 zn om ze te v]w]p54 ,vele volk5 lev5 9 e5 /aat van ruwe b>ba>s*heid4 ,ook dat ges*i$t na> d5 wil en het welbehag5 ,gods4 ,to* komt het 9 niem& op om da>om de zeg5+5 d] bes*av+ te v]a*t54 ,r\sseau dweepte met d5 natuurm5s*1 ma> h bleef /il 9 ,frankrk4 #b4 ,de drag] van de ideale go$]5 d] m5s*heid is de taal1 en de van de taal is het s*rift4 ,ook hi]b sluit ,god 9 de op5b>+ zi* aan4 ,om volkom5 9 te gaan 9 de m5s*heid en t5 volle ha> eig5dom te kunn5 word51 neemt de op5b>+ de 1 het aan van de ,s*rift4 ,de ,s*rift is de di5/kne*tsge/alte van de op5b>+4 ,ja1 het c5trale feit d] op5b>+1 n4l4 de inc>natie1 leidt na> de ,s*rift he54 ,9 pr(etie en wond] daalt de op5b>+ zoo laag n$] en zoo diep af1 dat ze zelfs de laag/e vorm5 van het m5s*elke1 bepaaldelk van het religieuse lev5 niet als middel v]smaadt4 ,de ,logos zelf wordt niet sle*ts1 ma> 1 4 ,en ev5zoo neemt het woord d] op5b>+ d5 onvolkom51 gebrekkig5 vorm aan van het s*rift4 ,ma> zoo alle5 wordt de op5b>+ het go$ d] m5s*heid4 ,het doel d] op5b>+ is niet ,*ri/us2 ,*ri/us is c5trum en middel2 het doel is1 dat ,god w$]om 9 zn s*epsel5 wone en 9 d5 kosmos zne he]lkheid op5b>e4 4 ,ook dit is 9 zek]5 z9 e5e 1 e5e m5s*word+ ,gods4 ,en om dat doel te b]eik51 gaat het woord d] op5b>+ ov] 9 s*rift4 ,ook de ,s*rift is dus middel en in/rum5t1 ge5 doel4 ,z vloeit voort uit de m5s*word+ ,gods 9 ,*ri/us1 z is 9 zek]5 z9 de voortzett+ ervan1 de weg1 wa>langs ,*ri/us won+ maakt 9 zne geme5te2 de praep>atio viae ad pl5am inhabitationem ,dei4 ,ma> 9 deze inwon+ ,gods heeft ze dan ook ha> 1 ha> e9de en doel1 #a ,cor4 #ae3bh4 ,ev5als heel de op5b>+1 is ook z e5 actus transi5s4 ,da>door wordt de v]h\d+ duidelk1 wa>9 de ,s*rift /aat tot de op5b>+4 ,de vroeg]e !ologie liet de op5b>+ bna geheel opgaan 9 de !opneu/ie1 9 de gave d] ,s*rift4 ,z bra*t de op5b>+ sle*ts t]loops t] sprake1 en vatte ha> veel te eng op4 ,het s*e51 als( er a*t] die ,s*rift niets lag4 ,en de ,s*rift kwam geheel los en geisole]d te /aan4 ,z wortelde niet 9 de hi/orie4 ,het _h er veel van1 als( ze plotsel+ uit d5 hemel 0 kom5 vall54 ,de ma*tige conceptie van de op5b>+ als e5e ges*i$5is1 die b d5 val beg9t en e]/ 9 de p>\sie e9digt1 0 ha> s*i] geheel vreemd4 ,deze bes*\w+ is onh\dba>4 ,imm]s1 de op5b>+ gaat 9 v]re de mee/e gevall5 aan de !opneu/ie vooraf en is da>van dikw]f door e5 lang5 td ges*eid54 ,de op5b>+ ,gods aan de a>tsvad]s1 9 de ges*i$5is van ,israel1 9 d5 p]soon van ,*ri/us w]d soms e]/ eeuw5 en j>5 da>na bes*rev52 en ook de pr(et5 en apo/el5 /ell5 hunne op5b>+5 dikw]f e]/ g]uim5 td na de ontvang/ te boek1 bv4 ,j]4 #be3ac1 #cj3a1 #cf3b v4 ,voorts w>5 vele p]son51 zooals ,elia1 ,elisa1 ,?omas1 ,na?anael1 enz4 op5b>+sorgan51 die to* nimm] e5 boek s*rev51 dat 9 d5 kanon w]d opg5om52 &]5 da>5teg5 ontv+5 ge5e op5b>+5 en d$5 ge5 wond]51 en bra*t5 ze to* wel 9 ges*rifte1 zooals bv4 de s*rv]s van vele hi/oris*e boek54 ,v]d] _h de op5b>+ plaats 9 v]s*ill5de vorm51 droom1 visio51 enz41 en b$oelde de bek5dmak+ van iets dat v]borg5 02 de !opneu/ie 0 altd e5e inw]k+ van ,gods ,gee/ 9 het bewu/zn en _h tot doel de g>antie van d5 inh\d d] ,s*rift4 ,de nieuw]e !ologie maakte da>om t]e*t tuss*5 de op5b>+ en de ,s*rift ond]s*eid4 ,ma> z viel dikw]f 9 e5 &] uit]/e4 ,z maakte de ,s*rift zoo geheel en al van de op5b>+ los1 dat deze niets me] w]d dan e5 toevallig aanhangsel1 e5 willekeurig toevoegsel1 e5e m5s*elke oorkonde van de op5b>+1 die miss*i5 nog wel nuttig ma> 9 elk geval niet noodzakelk 04 ,9 all]lei v>iatin is dit !ma bezong54 ,niet de lett] ma> de ,gee/1 niet de ,s*rift ma> de p]soon van ,*ri/us1 niet het woord ma> het feit is het pr9cipium d] !ologie4 ,en ,less+ kwam tot de bek5de b$e3 o ,lu!r6 g groote en heilige man1 g hebt ons v]lo/ van het juk van d5 ,paus1 ma> wie zal ons v]loss5 van het juk d] lett]1 van d5 papi]5 ,paus4 ,deze bes*\w+ is niet m9d] v]ke]d en nog geva>lk] dan de &]e4 ,want op5b>+ en !opneu/ie vall5 9 vele gevall5 geheel sam54 ,lang niet alles1 wat 9 de ,s*rift is bes*rev51 w]d te vor5 geop5ba>d1 ma> kwam ond] het s*rv5 zelf 9 het bewu/zn op1 bv4 9 de psalm51 de briev51 enz4 ,wie de !opneu/ie ontk5t en de ,s*rift m9a*t1 v]lie/ ook voor e5 ze] groot g$eelte de op5b>+2 h h\dt niets dan m5s*elke ges*rift5 ov]4 ,voorts is ons de op5b>+1 ook wa> ze 9 feit ( woord voorafg+ aan de bes*rv+1 enkel en alle5 door de ,h4 ,s*rift bek5d4 ,w wet5 van de op5b>+5 ,gods ond] ,israel en 9 ,*ri/us lett]lk niets1 dan alle5 uit de ,h4 ,s*rift4 ,er is ge5 &] pr9cipium4 ,met de ,h4 ,s*rift valt dus de gans*e op5b>+1 valt ook de p]soon van ,*ri/us4 ,jui/ omdat de op5b>+ hi/orie is1 is er ge5 &]e weg om er iets van te wet51 dan de gewone weg b alle hi/orie1 dat is de getuig5is4 ,het getuig5is besli/ voor ons bewu/zn ov] de realiteit van e5 feit4 ,ge5 geme5s*ap met ,*ri/us dan alle5 door de geme5s*ap aan het woord d] apo/el51 ,joh4 #ag3bj1 #ba2 #a ,joh4 #a3c4 ,de op5b>+ be/aat voor ons1 voor de k]k all] eeuw51 sle*ts 9 d5 vorm d] ,h4 ,s*rift4 ,en e9delk is de !opneu/ie1 gelk lat] blk5 zal1 e5e eig5s*ap van de ,s*rift51 e5 eig5 en afzond]lke daad ,gods b de v]va>dig+ d] ,s*rift1 en dus 9 zoov]re ook zelve als op5b>+sdaad te erk5n5 en te e]54 ,v]a*t+ ( v]w]p+ van de ,s*rift is dus niet e5e ons*uldige h&el+ t5 opzi*te van m5s*elke getuig5iss5 aanga&e de op5b>+1 ma> ontk5n+ van e5e bzond]e op5b>+sdaad ,gods1 en dus 9 beg9sel loo*5+ van alle op5b>+4 ,beide ri*t+5 zn dus e5zdig1 zo[el die1 welke de op5b>+ t5 bate d] ,s*rift1 als die de ,s*rift t5 bate d] op5b>+ misk5n54 ,da> komt de 1 hi] de niet tot ha> re*t4 ,g9ds heeft m5 ,s*rift zond] s*rift52 hi] heeft m5 ges*rift5 zond] ,s*rift4 ,da> is e5e v]wa>looz+ van de hi/orie1 hi] e5e m9a*t+ van het woord4 ,de e]/e ri*t+ v]valt 9 or?odox intellectualisme1 de twe$e loopt geva> van anabapti/is* spiritualisme4 ,de jui/e bes*\w+ is deze1 dat de ,s*rift no* met de op5b>+ v]e5zelvigd no* ook van ha> losgemaakt en buit5 ha> geplaat/ wordt4 ,de !opneu/ie is e5 elem5t 9 de op5b>+2 e5e laat/e akte1 wa>9 de op5b>+ ,gods 9 ,*ri/us voor deze b$eel+ afgeslot5 wordt2 9 zoov]re dus het e9de1 de kroon1 de v]duurzam+ en de publicatie d] op5b>+1 m$ium1 quo revelatio imm$iata m$iata facta inque libros relata e/1 ,baumg>t5 b ,twe/51 ,vorles4 b] die ,dogm4 ,i #djb4 #c4 ,de op5b>+ to*1 9 ha> geheel g5om51 heeft ha> e9de en doel e]/ b]eikt 9 de p>\sie van ,*ri/us4 ,ma> z valt 9 twee groote p]iod51 9 twee ond]s*eid5e b$eel+5 uite5 7bov5 bladz4 #bgj74 ,de e]/e b$eel+ /rekte1 om de volle op5b>+ ,gods 9 te lv5 9 en tot e5 deel te mak5 van de ges*i$5is d] m5s*heid4 ,heel die oeconomie kan bes*\wd word5 als e5 kom5 ,gods tot zn volk1 als e5 zoek5 van e5 tab]nakel voor ,*ri/us4 ,z is dus ov]weg5d e5e op5b>+ ,gods 9 ,*ri/us4 ,ze draagt e5 objectief k>akt]4 ,z k5m]kt zi* door buit5gewone dad52 !ophanie pr(etie en wond] zn de weg51 wa>langs ,god tot zn volk komt4 ,*ri/us is er het subject van4 ,h is de ,logos1 die s*nt 9 de dui/]nis1 komt tot het zne1 en vlees* wordt 9 ,jezus4 ,de ,h4 ,gee/ 0 to5 nog niet1 ov]mits ,*ri/us nog niet 0 v]he]lkt4 ,9 deze b$eel+ h\dt de teboek/ell+ gelk5 tr$ met de op5b>+4 ,beide groei5 van eeuw tot eeuw4 ,na>mate de op5b>+ voorts*rdt1 neemt de ,s*rift 9 omvang toe4 ,als 9 ,*ri/us de volle op5b>+ ,gods is gegev51 !ophanie1 pr(etie en wond] 9 ,hem ha> hoogtepunt hebb5 b]eikt en de g5ade ,gods 9 ,*ri/us aan alle m5s*5 is v]s*551 dan is tegelk ook de voltooi+ d] ,s*rift da>4 ,*ri/us heeft ons 9 zn p]soon en w]k d5 ,vad] t5 volle geop5ba>d1 da>om wordt 9 de ,s*rift die op5b>+ ons t5 volle bes*rev54 ,de op5b>+ heeft 9 zek]5 z9 ha> e9de b]eikt4 ,de b$eel+ des ,zoons maakt plaats voor de b$eel+ des ,gee/es4 ,de objectieve op5b>+ gaat ov] 9 de subjectieve toeeig5+4 ,9 ,*ri/us is midd5 9 de hi/orie door ,god e5 organis* c5trum ges*ap52 v&a> uit word5 ?ans 9 /e$s wd] kr+ de cirkels getrokk51 b9n5 welke het li*t d] op5b>+ s*nt4 ,de zon1 opga&e be/rkt sle*ts e5 kle9 opp]vlak d] a>de met ha> /ral52 /a&e 9 het z5i?1 /raalt z ov] heel de a>de he54 ,israel 0 sle*ts in/rum5t d] op5b>+2 het heeft zn di5/ v]ri*t en valt weg1 als het d5 ,*ri/us heeft voortgebra*t1 zooveel het vlees* aangaat2 ?ans v]s*nt de g5ade ,gods aan alle m5s*54 ,de op5b>+ zet zi* dus wel voort1 ma> op &]e wze en 9 &]e vorm54 ,de ,h4 ,gee/ neemt alles uit ,*ri/us2 ,h voegt niets nieuws aan de op5b>+ toe4 ,deze is voltooid en da>om voor ge5 v]me]d]+ vatba>4 ,*ri/us is de ,logos1 vol van g5ade en wa>heid2 zn w]k is volbra*t2 de ,vad] zelf ru/ 9 zn arbeid4 ,zn w]k kan niet aangevuld ( v]me]d]d word5 door de go$e w]k5 d] heilig52 zn woord niet door de traditie2 zn p]soon niet door d5 paus4 ,9 ,*ri/us heeft ,god zi* t5 volle geop5ba>d en t5 volle ges*onk54 ,da>om is de ,s*rift ook voltooid1 z is het volkom5e woord ,gods4 ,en to*1 s*oon op &]e wze1 gaat de op5b>+ voort1 want z heeft ha> e9ddoel niet 9 ,*ri/us1 die middela> is1 ma> 9 de nieuwe m5s*heid1 9 het won5 ,gods b zn volk4 ,z gaat voort 9 al h>e drie vorm5 van !ophanie1 pr(etie en wond]4 ,god komt tot en woont 9 de geme5te van ,*ri/us2 wa> twee ( drie 9 zn naam v]gad]d zn1 is ,h 9 het midd54 ,h doet wond]5 altd door2 ,h v]nieuwt ha> door w$]geboorte1 heiligmak+ en v]he]lk+2 de gee/elke wond]5 h\d5 niet op4 ,god w]kt altd4 ,ma> dat is niet g5oeg4 ,de w]eld van het zn niet alle51 ook die van het bewu/zn moet v]nieuwd4 ,9 d5 ,logos 0 het lev5 ma> ook het li*t d] m5s*52 ,*ri/us is vol van g5ade ma> ook van wa>heid2 de op5b>+ be/ond 9 wond] ma> ook 9 pr(etie4 ,woord en daad g+5 saam 9 de e]/e b$eel+1 z v]gezell5 elka> ook 9 de oeconomie des ,h4 ,gee/es4 ,de ,h4 ,gee/ w$]ba>t ma> v]li*t ook4 ,ma> gelk de gee/elke wond]5 ge5 nieuw elem5t aan de objectieve op5b>+sfeit5 toevoeg5 ma> sle*ts uitw]k+ zn van het wond] van ,gods g5ade1 9 ,*ri/us gewro*t2 zoo ook is de pr(etie 9 de geme5te1 de illum9atie des ,h4 ,gee/es1 ge5 op5b>+ van v]borg5h$5 ma> toepass+ van de s*att5 d] w%eid en k5nis1 die 9 ,*ri/us begrep5 zn en 9 zn woord zn uitge/ald4 ,en beide deze w]kzaamh$5 des ,h4 ,gee/es gaan 9 deze b$eel+ h& aan h&4 ,pr(etie en wond]1 woord en feit1 illum9atie en reg5]atie1 ,s*rift en k]k v]gezell5 elk&]4 ,ook ?ans is de op5b>+ ge5 le] alle51 die het v]/& v]li*t1 ma> ook e5 lev51 dat het h>t v]nieuwt4 ,z is beide te zam5 9 onv]breekb>e e5heid4 ,de e5zdigh$5 van het intellectualisme en my/icisme zn beide te v]md51 want z zn beide e5e misk5n+ van d5 rkdom d] op5b>+4 ,wl ho(d en h>t1 de gans*e m5s* 9 zn zn en bewu/zn moet v]nieuwd word51 zet de op5b>+ zi* 9 deze b$eel+ voort 9 de ,s*rift en 9 de k]k te zam54 ,en beide /aan da>b 9 het all]nauw/e v]b& tot elk&]4 ,de ,s*rift is het li*t d] k]k1 de k]k is het lev5 d] ,s*rift4 ,buit5 de k]k is de ,s*rift e5 raadsel1 e5e erg]nis4 ,zond] w$]geboorte kan niem& ha> k5n54 ,wie ha> lev5 niet deela*tig is1 kan ha> z9 en me5+ niet v]/aan4 ,en omgeke]d is het lev5 d] k]k e5e v]borg5heid1 als de ,s*rift er ha> li*t niet ov] s*n5 laat4 ,de ,s*rift v]kla>t de k]k1 de k]k v]/aat de ,s*rift4 ,9 de k]k beve/igt en v]zegelt de ,s*rift h>e op5b>+1 en 9 de ,s*rift le]t de ,*ri/51 le]t de k]k zi*zelve v]/aan1 9 h>e v]h\d+ tot ,god en de w]eld1 9 ha> v]l$5 en h$5 en toekom/4 ,da>om /aat de ,s*rift ook niet op zi*zelve4 ,z mag niet de/is* word5 opgevat4 ,z wortelt 9 e5e hi/orie van eeuw5 en is vru*t van de op5b>+ ond] ,isral en 9 ,*ri/us4 ,ma> z is to* ge5 boek uit lang v]vlog5e td51 dat ons alle5 met p]son5 en gebeurt5iss5 van het v]l$5 9 v]b& br5gt4 ,de ,h4 ,s*rift is ge5 dor v]haal en ge5 oude kroniek1 ma> z is het altd lev5de1 eeuwig jeugdige woord1 dat ,god nu 9 dez5 td en altd door tot zn volk laat uitgaan4 ,z is de altd voortga&e sprake ,gods tot ons4 ,z di5t niet alle51 om ons hi/oris* te do5 wet51 wat er 9 het v]l$5e is ges*i$4 ,z heeft zelfs de b$oel+ niet1 om ons e5 hi/oris* v]haal te lev]5 na> d5 maat/af d] getr\:eid1 die 9 &]e wet5s*app5 geeis*t wordt4 ,de ,h4 ,s*rift is e5 t5d5z-boek2 al wat te vor5 ges*rev5 is1 is tot onze le]+ ges*rev51 opdat w door ldzaamheid en v]troo/+ d] ,s*rift5 hope hebb5 z\d54 ,de ,s*rift is door d5 ,h4 ,gee/ ges*rev51 opdat z ,hem di55 z\ b zne leid+ d] k]k1 b de volmak+ d] heilig51 b d5 opb\w van het li*aam van ,*ri/us4 ,9 ha> komt ,god dagelks tot zn volk4 ,9 ha> spreekt ,h tot zne k9d]51 niet uit de v]te1 ma> van nab4 ,9 ha> op5ba>t ,h zi* van dag tot dag aan de geloovig5 9 de volheid van zn g5ade en wa>heid4 ,door ha> w]kt ,h zne wond]5 van ontf]m+ en tr\w4 ,de ,s*rift is het blv5d rapport tuss*5 hemel en a>de1 tuss*5 ,*ri/us en zne geme5te1 tuss*5 ,god en zne k9d]54 ,z legt ons niet alle5 va/ aan het v]l$51 z b9dt ons aan d5 lev5d5 ,he] 9 de hemel54 ,z is de viva vox ,dei1 epi/ola ,dei omnipot5tis ad suam creaturam4 ,door het woord heeft ,god e5maal de w]eld ges*ap51 door het woord h\dt ,h ze 9 /&2 ma> door het woord h]s*ept ,h ha> ook en b]eidt ze tot zne won+4 ,de !opneu/ie is da>om ook e5e blv5de eig5s*ap van de ,h4 ,s*rift4 ,z w]d niet alle5 ge!opneu/e]d 9 het mom5t1 dat z te boek w]d ge/eld2 z is !opneu/4 ,div9itus inspirata e/ scriptura1 non solum dum scripta e/ ,deo spirante p] scriptores2 s$ etiam dum legitur ,deo spirante p] scripturam et scriptura ipsum spirante1 ,b5gel op #b ,tim4 #c3af4 ,uit de op5b>+ voortgekom51 wordt z door de !opneu/ie lev5dig geh\d5 en efficax gemaakt4 ,het is de ,h4 ,gee/1 die pr(etie en wond]1 ,s*rift en k]k beide 9 /& h\dt en 9 v]b& zet met elka>1 en die alzoo de p>usie voorb]eidt4 ,want als zn en bewu/zn beide e5s geheel zull5 v]nieuwd zn1 dan heeft de op5b>+ ha> e9de4 ,de ,s*rift is dan niet noodig me]4 ,de !opneu/ie is dan het deel van alle k9d]5 ,gods4 ,z zull5 all5 door d5 ,he]e gele]d zn en ,hem di55 9 zn5 tempel4 ,pr(etie en wond] zn geword5 tot natuur1 want ,god woont ond] zn volk4 ,b4 ,de le] d] inspiratie4 #d4 ,de autoriteit d] ,h4 ,s4 is door alle *ri/elke k]k5 erk5d4 ,er is ge5 dogma1 wa>ov] me] e5heid be/aat1 dan dat d] ,h4 ,s*rift4 ,de g5esis van dit gelo( aan de ,h4 ,s*rift is niet me] na te gaan4 ,het be/aat1 zoov] we t]uggaan4 ,9 het ,o4 ,t4 /aat het gezag van ,jahveh's gebod5 en inzett+51 d4 i4 van de ?ora en ev5zoo van de pr(et5 re$s va/4 ,mozes en de pr(et5 zn ond] ,israel altd mann5 van goddelke autoriteit gewee/2 hunne ges*rift5 w]d5 t]/ond als gezaghebb5d erk5d4 ,de ,jod5 hebb5 da>op e5e le] d] inspiratie geb\wd1 zoo /r5g en exclusief mogelk4 ,de ?ora /aat 9 de ,s*rift des ,o4 ,t4 bov5aan1 z is 9 ha> inh\d id5tis* met de goddelke ,w%eid1 het beeld ,gods1 de do*t] ,gods1 de op zi* zelve voldo5de1 voor alle volk5 be/emde op5b>+ des heils1 het hoog/e go$1 de weg t5 lev54 ,als ,israel niet gezondigd _h1 w>e z g5oegzaam gewee/4 ,ma> nu zn de s*rift5 d] pr(et5 er lat] t] v]kl>+ aan toegevoegd4 ,al die s*rift5 zn goddelk1 heilig1 regel van le] en lev51 en met e5 one9dig5 inh\d4 ,niets is er ov]bodig 92 alles heeft beteek5is1 i$]e lett]1 elk teek51 tot de g$aante en vorm van e5e lett] toe1 want alles is van ,god afkom/ig4 ,volg5s ,philo1 de migr4 ,abrahae1 en ,josephus1 ,ant4 #d1 #f1 #e4 c4 ,ap4 #a1g v]ke]d5 de pr(et5 b de inspiratie 9 e5 toe/& van v]rukk+ en bewu/eloo%eid1 di5 z met de heid5s*e mantiek v]gelek5 en ook wel tot &]5 dan de pr(et5 uitbreidd51 ma> het goddelk gezag d] ,h4 ,s*rift /aat ook b h5 onwrikba> va/4 ,alle5 w]d aan dat gezag feitelk we] afbreuk g$aan door de traditie4 ,de ,s*rift 0 n4l4 op zi* zelve onvoldo5de4 ,na> de voor/ell+ d] ,jod5 0 er ook nog e5e mondel+e traditie1 welke van ,god afkom/ig1 door ,mozes1 ,aron1 de oud/51 de pr(et51 de mann5 d] groote synagoge aan de ,s*riftgele]d5 0 ov]gelev]d4 ,z w]d e9delk ne]gelegd 9 de ,mi%na en ,gem>a1 welke nu als norma normata aan de norma normans is toegevoegd en met behulp vooral van d]ti5 h]m5eutis*e regel5 met de ,s*rift 9 ov]e5/emm+ w]d gebra*t1 ,zunz1 ,die gottesd4 ,vortrge d] ,jud5 #ahcb ,s4 #cg f4 ,web]1 ,sy/em d] altsyn4 pal4 ,!ol4 #ahhj4 ,s4 #ad f4 #gh f4 ,s*r]1 ,neute/4 ,zeitges*i*te1 ,leipzig1 #ahgd4 ,s4 #dcg f4 ,de *ri/elke geme5te v]wi]p nu met ,jezus en de apo/el5 wel de geheele ,joods*e traditie1 ma> erk5de to* van d5 beg9ne af aan het goddelk gezag d] ,o4 ,t4 ,s*rift1 ,h>nack1 ,dogm4 ges*4 ,i #ci f4 #ade f4 #bdd f4 ,de geme5te is nooit zond] ,bbel gewee/4 ,z ontv+ het ,o4 ,te/4 uit de h& d] apo/el5 t]/ond met goddelke autoriteit4 ,het *ri/elk gelo( sloot van d5 aanvang af het gelo( aan het goddelk gezag des ,o4 ,t4 9 zi*4 ,clem5s ,romanus le]t de inspiratie des ,o4 ,t4 zoo duidelk mogelk4 ,h noemt de ,o4 ,t4 ges*rift5 1 #a ,cor4 #ec1 1 1 ib4 #de1 vo]t plaats5 uit het ,o4 ,t4 aan met de =mule3 de ,h4 ,gee/ zegt1 ib4 #ac en zegt van de pr(et53 ib4 #h4 ,h breidt de inspiratie ook tot de apo/el5 uit1 en zegt1 dat z uitgegaan zn om te pr$ik51 ib4 #db1 en dat ,paulus aan de ,cor9?irs ges*rev5 heeft ib4 #dg4 ,ov]ig5s lev]5 de apo/4 vad]s we9ig /( voor het dogma d] ,s*rift3 de inspiratie zelve /aat va/1 ma> ov] d5 omvang en de gr5z5 d] inspiratie is er nog v]s*il2 van de ,n4 ,t4 ges*rift5 wordt we9ig gesprok51 en apocriefe word5 soms als kanonis*e gecite]d4 ,de ,apologet5 d] #b;e eeuw1 ,ju/9us1 ,coh4 ad ,graecos c4 #h4 en ,a!nagoras1 ,leg4 pro ,*ri/o cap4 #g4 v]gelk5 de s*rv]s b e5 ci!r1 li] ( fluit1 wa>van het goddelk zi* als van e5 orgaan b$i5de4 ,de le] d] apo/el5 /aat met die van de pr(et5 op n ln2 ev5als ,abraham1 zoo geloov5 w 1 1 ,j4 ,dial4 #aai4 ,de ,evangelin deel5 9 dezelfde inspiratie als de pr(et51 1 ,!oph4 ad ,autol4 #c n4 #ab4 ,b ,ir5aeus is re$s de volle erk5n+ aanwezig van de inspiratie van beide ,te/am5t52 ,scripturae p]fectae sunt1 quippe a ,deo et ,spiritu ejus dictae1 adv4 ha]4 #b1 #bh41 ze hebb5 n auteur en n doel1 #d1 #i4 ,en voorts word5 de ,h4 ,s*rift5 door de k]kvad]s aangehaald als 1 1 1 coele/es lit]ae1 div9ae voces1 biblio!ca sancta1 *irographum ,dei1 enz4 ,de s*rv]s heet5 1 1 1 1 1 1 1 ,spiritu div9o inundati1 pl5i enz4 ,de acte d] inspiratie wordt als e5 drv51 leid5 enz41 ma> vooral dikw]f als e5 dicte]5 des ,h4 ,gee/es voorge/eld1 ,ir54 #a4 c4 ,aug4 de cons4 ,evang4 #a1 #ed2 de s*rv]s w>5 de h&5 des ,h4 ,g41 ,aug4 ib41 z w>5 de auctores niet1 ma> alle5 scriptores1 scribae2 auctor d] ,h4 ,s*rift is ,god alle51 ,isidorus ,hisp4 lib4 #a4 de (fic4 c4 #ab1 b ,daus*1 ,die ,s*rift9spiration #ahia ,s4 #hg4 ,de ,s*rift is e5e epi/ola omnipot5tis ,dei ad suam creaturam1 ,aug4 9 ,ps4 #bj4 ,s]m4 #b1 #a4 ,greg4 ,magnus1 ,epi/4 #a4 #d4 ep4 #ca4 ,er is niets onv]s*illigs en niets ov]tolligs 91 ma> alles is vol van goddelke w%eid2 nihil enim vacuum1 neque s9e signo apud ,deum1 ,ir54 adv4 ha]4 #d1 #ba1 #c4 ,vooral ,orig5es dreef dit /]k en zei1 dat er ge5 tittel ( jota v]geefs* 01 dat er niets 0 9 de ,s*rift1 quod non a pl5itud9e div9ae maje/atis desc5dat1 ,homil4 #b4 #ba4 #ci 9 ,j]em41 en ev5zoo ,hi]onymus1 die zei3 s+uli s]mones1 syllabae1 apices1 puncta 9 div9is scripturis pl5a sunt s5sibus et spirant caele/ia sacram5ta4 ,de ,h4 ,s*rift 0 da>om zond] e5ig gebrek1 zond] e5ige dwal+1 ook 9 *ronologis*e1 hi/oris*e zak51 ,!oph4 ad ,autol4 #bc1 ,ir54 adv4 ha]4 #c1 #e4 ,wat de apo/el5 ges*rev5 hebb51 moet ev5zoo word5 aang5om51 als( ,*ri/us zelf het ges*rev5 _h1 want z w>5 als het w>e zne h&51 ,aug4 de cons4 ,evang4 #a1 #ed4 ,9 zn brief aan ,hi]onymus zegt h va/ te geloov51 dat ge5 d] kanonis*e s*rv]s scrib5do aliquid errasse4 ,als er dus e5e f\t is1 non licet dic]e3 auctor hujus libri non t5uit v]itatem s$3 aut codex m5dosus e/1 aut int]pres erravit1 aut tu non intelligis1 c4 ,fau/4 #aa1 #e4 ,ma> tegelk w]d de zelfbewu/heid d] s*rv]s b de inspiratie teg5ov] het ,montanisme zoo /]k mogelk geacc5tue]d2 voorafga& ond]zoek1 ond]s*eid 9 ontwikkel+1 gebruik van bronn5 en van de h]9n]+1 v]s*il 9 taal en /l w]d door ,ir54 ,orig4 ,euseb4 ,augu/4 ,hi]on4 enz4 voll$ig erk5d2 zelfs w]d door sommig5 e5 v]s*il 9 de wze van inspiratie ond] ,o4 en ,n4 ,t41 ( ook e5 v]s*il 9 graad van inspiratie na> d5 z$elk5 toe/& d] s*rv]s aang5om51 ,novatianus1 de tr94 #d4 ,orig4 c4 ,cels4 #g4 #d4 ,ma> dat alles de$ aan het gelo( aan d5 goddelk5 oorsprong en de goddelke autoriteit d] ,h4 ,s4 ge5 afbreuk4 ,deze /ond5 algeme5 va/4 ,het practis*e gebruik d] ,s*rift 9 de pr$ik+1 9 de bewsvo]+1 9 de exegetis*e beh&el+ enz4 bew/ dat nog me] en nog /]k] dan de op zi* zelf /a&e uitsprak54 ,de k]k _h 9 deze e]/e p]iode me] te do5 met de va//ell+ van d5 kanon1 dan met het begrip d] inspiratie1 ma> v]/ond ond] de kanonis*e jui/ div9ae scripturae1 ,conc4 ,c>?4 #cig c4 #dg1 en s*reef aan deze alle5 autoriteit toe1 ,conc4 ,tolet4 #ddg1 cf4 ,d5z+]1 ,en*ir4 symb4 et def94 nr4 #di4 #abe4 ,joh4 ,delitzs*1 de inspir4 scripturae s41 quid /atu]9t patres apo/olici et apologetae sec4 saec4 ,lips4 #ahgb4 ,hag5ba*1 ,dogm4 ,ges*4 #ca f4 ,rudelba*1 ,zeits4 f4 d4 ges4 lu?4 ,!ol4 u4 ,kir*e #ahdj4 ,w4 ,rohn]t1 ,die ,inspiration d] ,h4 ,s4 u4 ihre ,be/reit]1 ,leipz4 #ahhi ,s4 #he f4 ,p4 ,daus*1 ,die ,s*rift9spiration1 e9e bibl4 ges*i*tl4 ,/udie1 ,freiburg #ahia4 ,s4 #de f4 ,koell+1 ,die ,lehre von d] ,!opneu/ie1 ,breslau #ahia4 #hd f4 ,cram]1 ,godgel4 ,bdrag5 ,,iv #di-aba4 ,dr4 ,w4 ,s&ay1 ,inspiration1 eight lectures on ! e>ly hi/ory & orig9 ( ! doctr9e ( biblical inspiration1 ,bampton lectures #ahic4 #e4 ,de !ologie d] ,middeleeuw5 bleef b de k]kvad]s /aan en heeft de le] d] inspiratie niet v]d] ontwikkeld4 ,joh4 ,damasc41 de fide or?od4 #d1 #ag br5gt de ,s*rift sle*ts ev5 t] sprake en zegt1 dat wet en pr(et51 evangeli/5 en apo/el51 h]d]s en le]a>s door d5 ,h4 ,gee/ gesprok5 hebb52 en da>om is de ,s*rift !opneu/4 ,erig5a1 de div4 nat4 ,i #ff sq4 zegt1 dat m5 9 alle /ukk5 de autoriteit d] ,h4 ,s4 moet volg5 want v]a auctoritas rectae rationi non obsi/it1 ma> ook omnis auctoritas1 quae v]a ratione non approbatur1 infirma videtur esse4 ,?omas beh&elt de le] d] ,h4 ,s*rift ev5m9 als ,lomb>dus1 ma> geeft zne g$a*te ov] de inspiratie to* 9 zne le] ov] de pr(etie1 ,s4 ,!ol4 ,,ii #b qu4 #aga sq4 ,de pr(etie is bepaald e5e gave des v]/&s en be/aat t5 e]/e 9 inspiratio1 d4 i4 9 e5e elevatio m5tis ad p]cipi5da div9a1 welke ges*i$t ,spiritu ,sancto mov5te1 en t5 twe$e 9 revelatio1 wa>door de goddelke d+5 word5 gek5d1 de dui/]nis en onkunde word5 wegg5om5 en de pr(etie zelve wordt voltooid1 qu4 #aga art4 #a4 ,nad] be/aat de pr(etie 9 de gave van het lum5 propheticum1 wa>door de goddelke d+5 zi*tba> word51 ev5als de natuurlke d+5 door 't natuurlk li*t d] r$e1 ib4 art4 #b4 ,ma> die op5b>+ v]s*ilt2 soms ges*i$t ze ond] bemiddel+ van de z9tuig51 soms door middel van de v]beeld+skra*t1 soms ook op zuiv] gee/elke wze1 zooals b ,salomo en de apo/el51 ib4 qu4 #agc art4 #b4 ,de pr(etie p] intellectualem visionem /aat 9 het algeme5 hoog] dan die p] imag9>iam visionem2 als e*t] het lum5 intellectuale ge5 bov5natuurlke d+5 op5ba>t1 ma> alle5 de natuurlk k5b>e d+5 op goddelke wze k5n5 en beoordeel5 doet1 dan /aat zulk e5e prophetia intellectualis b5$5 die visio imag9>ia1 welke bov5natuurlke wa>heid op5ba>t4 ,de s*rv]s d] hagiographa s*rev5 me]mal5 ov] zak51 die van nature k5ba> zn1 en ze sprak5 dan non quasi ex p]sona ,dei1 s$ ex p]sona propria1 cum adjutorio tam5 div9i lum9is4 ,?omas erk5t dus v]s*ill5de wz5 en grad5 van inspiratie4 ,h zegt ook1 qu4 #agf art4 #a1 dat de apo/el5 de gave d] tal5 kreg5 om het evangelie aan alle volk5 te kunn5 pr$ik51 s$ quantum ad qua$am quae sup]adduntur humana arte ad ornatum et elegantiam locutionis1 apo/olus in/ructus erat 9 propria l+ua1 non autem 9 ali5a1 en zoo ook w>5 de apo/el5 g5oegzaam met k5nis toeg]u/ voor hun ambt1 ma> k5d5 niet alles1 wat er te k5n5 valt1 b4v4 ari!matica enz4 ,ma> e5e dwal+ ( onwa>heid kan 9 de ,s*rift niet voorkom51 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #cb art4 #d4 ,,ii #b qu4 #aaj art4 #d ad #c4 ,het bre$vo]ig/ wordt ov] de ,s*rift geh&eld door ,bonav5tura 9 het prooemium voor zn ,breviloquium1 ed4 ,freiburg #ahha p4 #a-cb3 de ,h4 ,s*rift heeft ha> oorsprong niet uit m5s*elk ond]zoek1 ma> uit op5b>+ van d5 ,vad] door d5 ,zoon 9 d5 ,h4 ,gee/4 ,niem& kan ha> k5n5 dan door het gelo(1 want ,*ri/us is ha> inh\d4 ,z is cor ,dei1 os ,dei 7des ,vad]s71 l+ua ,dei 7des ,zoons71 calamus ,dei 7des ,h4 ,g474 ,vi] d+5 kom5 van de ,s*rift vooral 9 aanm]k+2 h>e latitudo3 z bevat vele deel51 ,o4 en ,n4 ,t41 v]s*ill5de soort5 van boek51 wettelke1 hi/oris*e1 pr(etis*e enz42 h>e longitudo3 z bes*rft alle td5 van de s*epp+ af tot d5 oordeelsdag toe 9 de drie tdp]k5 van lex naturae1 lex scripta en lex gratiae ( 9 zev5 aetates2 h>e sublimitas3 z bes*rft de v]s*ill5de hi]>*ien1 ecclesia/ica1 angelica1 div9a2 h>e pr(unditas3 z heeft e5e multiplicitas my/ic>um intellig5ti>um4 ,hoe ze] de ,h4 ,s*rift ook v]s*ill5de wz5 van sprek5 gebruikt1 z is altd e*t1 er is niets onwa>s 94 ,want de ,h4 ,gee/1 ejus auctor p]fectissimus nihil potuit dic]e falsum1 nihil sup]fluum1 nihil dim9utum4 ,da>om is het lez5 en ond]zoek5 d] ,h4 ,s4 zoo dr+5d noodig2 en voor dit doel s*reef ,bonav5tura zn ko/elk ,breviloquium4 ,duns ,scotus vo]t 9 d5 ,prologus voor zne ,s5t5tiae wel v]s*ill5de grond5 aan1 wa>op het gelo( aan de ,h4 ,s4 ru/1 zooals de pr(etie1 de inn]lke ov]e5/emm+1 de e*!id1 de wond]5 enz41 ma> beh&elt de le] d] ,h4 ,s4 niet4 ,en ook ov]ig5s v9d5 we we9ig /( voor het dogma d] ,s*rift 9 de s*ola/iek4 ,er w]d ge5 behoefte gevoeld aan e5e bzond]e beh&el+ van d5 locus de ,s4 ,scr41 wl ha> autoriteit va/ /ond en niem& ze be/re$4 ,z _h 9 de ,middeleeuw51 al?ans =meel1 e5e onbetwi/e he]s*app4 ,ze w]d symbolis* voorge/eld als het wat] des lev5s1 9 l(sprak5 v]he]lkt1 ev5als het beeld van ,*ri/us v]e]d en aangeb$51 op de ko/ba>/e wze ov]ges*rev51 gellu/re]d1 +ebond5 en uitge/ald4 ,ze _h e5e e]eplaats op de concilin1 w]d als e5e reliquie bewa>d1 als amulet om d5 hals g$rag51 met d5 ge/orv5e m$e begrav51 en als grondslag voor de e$saflegg+ gebezigd4 ,en ook w]d ze veel me]1 dan de ,prote/ant5 lat] me5d51 gelez51 be/ude]d1 v]kla>d en v]taald1 ,vig\r\x1 ,les livres sa9ts et la critique rationali/e1 #c;e ed4 ,i #bbf s4 ,janss51 ,ges*4 des deuts*5 ,volkes1 ,i #dh f4 ,h]zog #c1 #ede f4 ,be/rd+ van de ,s*rift 0 er niet4 ,ook ,abael>d1 ,sic et ,non1 ed4 ,h5ke et ,l9d5kohl1 ,m>b4 #ahea p4 #aj4aa zegt niet1 dat pr(et5 en apo/el5 9 het s*rv51 ma> alle51 dat z soms als p]son5 hebb5 g$waald1 met b]oep op ,gregorius1 die dat ook van ,petrus _h erk5d2 de gratia prophetiae w]d hun soms ontnom51 opdat ze n$]ig z\d5 blv5 en erk5n5 z\d51 dat ze di5 ,gee/ van ,god1 qui m5tiri vel falli nescit1 sle*ts als gave ontv+5 en bezat54 ,en ev5m9 is ,agob>d van ,lyon e5 be/rd] d] inspiratie2 alle5 /aat h teg5ov] ,fr$egis van ,t\rs e5e me] organis*e opvatt+ voor1 die v]s*il van taal en /l1 grammatis*e afwk+5 enz4 erk5t1 ,mns*]-v4 ,coelln1 ,dogm4 ,ges*4 ,,ii #a ,s4 #aje4 ,k]kelk w]d de inspiratie en autoriteit d] ,h4 ,s*rift me]mal5 uitgesprok5 en erk5d1 ,d5z+]1 ,en*ir4 n4 #bif4 #chf4 #cfg4 #fjj4 #f4 ,het ,tr5ts*e concilie v]kla>de 9 sess4 #d1 dat de wa>heid v]vat is 9 de ges*rev5 boek5 en onges*rev5 ov]lev]+51 welke uit d5 mond van ,*ri/us door de apo/el5 zn ontvang5 ( door dezelfde apo/el51 ,spirito ,sancto dictante1 als van h& tot h& zn ov]gelev]d en tot ons gekom5 zn2 en dat het da>om1 na> het voorbeeld d] vad]5 alle boek5 van ,o4 en ,n4 ,t41 cum utriusque unus ,deus sit auctor1 en ev5zoo de ov]lev]+5 444 tanquam vel oret5us a ,*ri/o1 vel a ,spiritu ,sancto dictatas 444 aanneemt en v]e]t4 ,de inspiratie w]d hi] wel tot de traditie uitgebreid1 ma> to* ook duidelk van de ,h4 ,s4 uitgesprok54 ,ma> ond] de ,rooms*e !olog5 kwam er spo$ig groot v]s*il ov] d5 a>d en d5 omvang d] inspiratie4 ,zo[el het auctor utriusque te/am5ti als het dict>e w]d v]s*ill5d ge9t]prete]d4 ,de !olog5 d] #af;e eeuw w>5 ov] het algeme5 nog de /r5g]e ri*t+ van k]kvad]s en s*ola/ici toeg$aan4 ,het w>5 mee/ aanhang]s van ,augu/9us 9 de le] d] g5ade1 ,jans5i/51 ,augu/9ian5 en ,dom9ikan54 ,de voornaam/e ond] deze ri*t+ zn ,mel*ior ,canus1 ,loci !ol4 #aefc1 ,bannez1 ,comm5t4 9 primam p>tem ,d4 ,?omae ,lugd4 #aghh4 ,bajus en ,jans5ius1 ,billu>t1 ,summa ,s4 ,?omae tom4 #b4 ,wirceb4 #ageh1 ,rabaudy1 ,ex]c4 de ,scriptura sacra2 9 deze eeuw nog ,f]n&ez1 diss4 crit4 !ol4 de v]bali ,s4 ,bibl4 inspiratione1 ma> voorts ook wel ,jezuit51 zooals ,to/atus1 ,co/]us1 ,turrianus1 ,salm]on1 ,gregor de ,val5cia1 ,de rebus fidei h4 t4 controv4 ,lugd4 #aeia enz4 ,dez5 le]5 all5 e5e positieve inw]k+ van ,gods ,gee/ op de s*rv]s1 die zi* ook tot de s+ula v]ba uit/rekte4 ,ma> spo$ig kwam er e5e lax]e ri*t+ op1 en wel ond] de ,jezuit54 ,9 het ja> #aehf op5d5 ,lessius en ,hamelius hunne voorlez+5 aan het ,jezuit5college te ,leuv51 en v]d$igd5 da> o4 a4 de /ell+53 #a ut aliquis sit ,s4 ,scriptura1 non e/ necess>ium1 s+ula ejus v]ba inspirata esse a ,sp4 ,s4 #b non e/ necess>ium1 ut s+ulae v]itates et s5t5tiae s9t imm$iate a ,sp4 ,s4 ipsi scriptori inspiratae4 #c lib] aliquis 7qualis =te e/ secundus ,ma*abaeorum7 humana indu/ria s9e assi/5tia ,sp4 ,si4 scriptus1 si ,sp4 ,su po/ea te/etur1 ibi nihil esse falsum1 efficitur ,scriptura sacra4 ,hi] wordt de woord9spiratie v]worp51 de onmiddellke inspiratie ook van vele zak51 bv4 van ges*i$5is1 die de s*rv]s wi/51 onnoodig gea*t1 en zelfs b sommige boek5 e5e lat] door ,bonfr]ius zoo g5oemde inspiratio subsequ5s ( apo/]ioris*e approbatie des ,h4 ,g4 voor voldo5de geh\d54 ,de faculteit5 van ,leuv5 en ,d\ai v]oordeeld5 de /ell+51 ma> &]e keurd5 deze c5suur we] af1 en de paus nam ge5e besliss+4 ,de twee e]/e /ell+5 vond5 veel +ang1 ma> de d]de g+ al te v] en w]d sle*ts door we9ig5 ov]g5om51 o4 a4 door ,bonfr]ius1 ,frass5ius1 ,ri*>d ,simon1 ,hi/oire critique du ,n4 ,t4 #afhi *4 #bc1 en 9 deze eeuw nog door d5 biss*op van ,spi]s1 ,haneb]g1 ,ges*4 d] bibl4 ,(f5b>ung1 #c;e ,aufl4 #ahfc4 ,e5e &]e ri*t+ wordt v]teg5woordigd door ,m>iana1 ,tract4 v>ii ,,viii1 ,ed4 du ,p91 ,diss]t4 prlim9aire tom4 ,i ,p>is #agja4 ,j4 ,jahn1 ,introductio 9 libros ,vet4 ,te/4 #ahad en vat de inspiratie op als e5e l\t] negatieve assi/5tie des ,h4 ,g41 wa>door de s*rv]s voor dwal+ w]d5 beho$4 ,beide deze ri*t+5 hield5 va/ aan de feilloo%eid d] ,h4 ,s*rift1 ma> v]e5zelvigd5 deze feitelke uitkom/ met d5 goddelk5 oorsprong d] ,s*rift4 ,da>5teg5 w]d de onfeilba>heid 9 zak51 die niet 9 eng]5 z9 religieus-e?is* w>51 prsgegev5 en de inspiratie tot het eig5lk dogmatis*-e?is*e bep]kt door ,erasmus1 op ,mt4 #b1 ,hd4 #aj1 en ,apologia adv4 mona*os quosdam ,hispanos1 ,abb ,le ,noir1 ,l5ormant1 ,les orig9es de l'hi/oire d'aprs la ,bible ,p>is #ahhj1 de ,broglie1 ,lang5 9 ,bonn1 ,rohl+1 ,natur und ,(f5b>ung #ahgb4 ,v]want is da>m$e de voor/ell+ van ,hold51 doctor d] ,sorbonne1 9 zne ,div9ae fidei analysis #aggj en ,*rismann1 ,regula fidei ca?olicae1 die b de gelo(s- en z$ewa>h$5 e5e eig5lke inspiratie aannam5 ma> b d5 ov]ig5 inh\d d] ,s*rift sle*ts zulk e5e assi/5tie le]d51 als welke alle geloovig5 g5iet54 ,van gelke /rekk+ is ook de opvatt+ 9 de ,rooms*e ,tb+] s*ool1 wi] v]teg5woordig]s ,drey1 ,apologetik #ahch ,s4 #bjd f4 ,kuhn1 ,e9l4 9 die ,dogmatik #ahei ,s4 #i f4 ,s*anz1 ,apol4 des ,*ri/4 ,,ii #cah f4 enz4 ond] invlo$ van ,s*lei]ma*]1 de inspiratie 9 v]b& bra*t5 met heel het organisme d] op5b>+1 en 9 v]s*ill5de mate tot de v]s*ill5de deel5 d] ,s*rift zi* liet5 uit/rekk54 ,de mee/e ,rooms*e !olog5 na de ,re=matie bew&el5 e5 midd5weg4 ,z v]w]p5 e5]zds de laxe inspiratie die alle5 9 negatieve assi/5tie ( po/]ieure approbatie z\ be/aan hebb51 want dan w>5 alle besluit5 d] concili51 dan 0 al het w>e ge9spire]d te noem54 ,&]zds ontk5n5 z ook de /r5ge inspiratio v]balis1 volg5s welke alle zak5 niet alle5 ma> ook zelfs alle s+ula v]ba g$icte]d en +egev5 zn1 want vele zak5 en woord5 w>5 d5 s*rv]s bek5d en behoefd5 dus niet ge9spire]d te word52 het v]s*il 9 taal en /l1 het gebruik van bronn5 enz4 bew/ ook de onjui/heid d] v]bale inspiratie4 ,e5e inspiratio realis is dus g5oeg1 die soms bepaald op5b>+1 soms e*t] assi/5tie is4 ,deze !orie v9d5 w b ,bell>m9us1 de ,v]bo ,dei4 ,i c4 #ad4 cf4 de ,conc4 ,,ii c4 #ab4 ,,xii c4 #ad4 ,c4 a ,lapide op #b ,tim4 #c3af4 de ,!ologia ,wirceburg5sis1 disp4 #a cap4 #a4 ,m>*9i1 de div9itate et canonicitate sacr4 ,bibl4 ,p>s #a art4 #g4 ,lieb]mann1 ,in/it4 !ol4 ed4 #h4 #aheg ,i p4 #che sq4 ,p]rone1 ,praelect4 ,!ol4 ,,ix #ahdc p4 #ff sq4 ,he9ri*1 ,dogm4 ,i #chb f4 ,franzel91 ,tractatus de div4 ,script4 ,kleutg51 ,!ol4 d] ,vorzeit ,i #ej4 ,h4 ,d5z+]1 ,vi] ,b*] von d] relig4 ,erk4 ,,ii #ajh f4 ,f4 ,s*mid1 de inspirationis ,bibl4 vi et ratione4 ,jans51 ,praelect4 !ol4 ,i #gfg sq4 ,zie v]d] ov] deze v]s*ill5de !orien van de inspiratie ,p]rone ib4 ,,ix #eh sq4 ,jans51 ib4 #gfb sq4 ,p4 ,dans*1 ,die ,s*rift9spiration #ahia4 ,s4 #ade f4 ,het ,vaticanum droeg wel ge5 bepaalde !orie voor1 ma> v]oordeelde to* besli/ die van de inspiratio subsequ5s en de m]a assi/5tia1 en v]kla>de1 na het ,tr5ts*e besluit te hebb5 h]haald1 dat de k]k die boek5 voor heilig en kanoniek erk5t1 niet omdat z sola indu/ria humana conc9nati1 sua 7d4 i4 d] k]k7 de9de autoritate s9t approbati2 no* ook1 omdat z revelationem s9e errore cont9eant2 ma> da>om dat z ,spiritu ,sancto inspirante conscripti ,deum hab5t auctorem1 atque ut tales ipsi ecclesiae traditi sunt4 ,9 c4 #b1 #d noemt het concilie de boek5 nog e5s div9itus inspiratos4 ,9 cap4 #c de fide zegt het1 dat fide div9a et ca?olica ea omnia cr$5da sunt1 quae 9 v]bo ,dei scripto vel tradito cont95tur4 ,dit besluit laat aan duidelkheid niets te w5s*5 ov]4 ,de ,rooms*e k]k vat de inspiratie op als e5e positieve inw]k+ van ,gods ,gee/ en h\dt de onfeilba>heid d] ,s*rift va/4 ,en de encycliek van ,leo ,,xiii de /udiis ,scripturae sacrae #ah ,nov4 #ahic is ges*rev5 9 ditzelfde gelo(4 #g4 ,de ,h]vorm]s nam5 de ,s*rift en h>e !opneu/ie aan1 gelk hun die door de k]k 0 ov]gelev]d4 ,lu!r heeft nu en dan van uit zn sot]iologis* /&punt ov] sommige boek51 ,e/h]1 ,ezra1 ,neh41 ,jakobus1 ,judas1 ,op5b4 e5 ongun/ig oordeel geveld en kle9]e onjui/h$5 toegegev51 ma> to* aan de &]e zde de inspiratie 9 d5 /r5g/5 z9 va/geh\d5 en tot de lett]s toe uitgebreid4 ,brets*neid]1 ,lu!r an uns]e ,zeit #ahag4 ,s*5kel1 ,das ,wes5 d] ,prote/4 ,,ii #ef f4 ,k/l91 ,lu!rs ,!ologie ,,ii #bdf f4 ,w4 ,rohn]t1 ,0 lehrt ,l4 von d] ,insp4 d] ,h4 ,s*rift4 ,leipzig #ahij4 ,fr4 ,piep]1 ,lu!rs doctr9e ( inspiration1 ,presbyt4 & ,ref4 ,rev4 ,april #ahic p4 #bdi-bff4 ,de ,lu!rs*e symbol5 hebb5 ge5 afzond]lk artikel ov] de ,s*rift1 ma> ond]/ell5 ha> goddelk5 oorsprong en autoriteit all]wege1 ,conf4 ,aug4 praef4 #h4 art4 #g4 ,art4 ,smalc4 ,,ii art4 #b4 #ae4 ,=m4 ,conc4 ,p>s ,i ,epit4 de comp4 regula atque norma #a4 ,de ,lu!rs*e dogmatici1 ,melan*ton 9 de praefatio voor zne loci1 ,*emniz1 ,exam5 ,conc4 ,trid4 ,loc4 #a4 ,g]h>d1 ,loci ,!ol4 loc4 #a4 enz4 hebb5 all5 dezelfde opvatt+4 ,niet e]/ ,qu5/$t en ,calovius1 ma> re$s ,g]h>d noemt de s*rv]s ,dei amanu5ses1 ,*ri/i manus et ,spiritus ,sancti tabelliones sive not>ios1 ib4 loc4 #a4 cap4 #b #ah4 ,lat]5 hebb5 het beg9sel sle*ts v]d] ontwikkeld en toegepa/1 ,heppe1 ,dogmatik des deuts*5 ,prot4 ,i4 #bjg-beg4 ,hase ,hutt4 ,r$iv4 #ch f4 ,s*mid1 ,dogm4 d] ev4 lu?4 ,k4 cap4 #d4 ,rohn]t1 ,die ,inspiration d] ,h4 ,s*rift #afi f4 ,koell+1 ,die ,lehre von d] ,!opneu/ie #ahia4 ,s4 #bab f4 ,b de ,g]e=me]d5 treff5 we dezelfde le] ov] de ,s*rift aan4 ,zw+li /elt het uitw5dig woord dikw]f a*t] b het inw5dig1 geeft hi/oris*e en *ronologis*e onnauwkeurigh$5 toe1 en breidt de inspiratie soms tot heid5s*e s*rv]s uit1 ,zell]1 ,das !ol4 ,sy/em ,zw+li's #acg f4 ,*r4 ,sigw>t1 ,ulr4 ,zw+li #de f4 ,ma> ,calvn h\dt de ,s*rift 9 voll5 en lett]lk5 z9 voor ,gods woord1 ,in/it4 ,i4 c4 #g-h1 ,comm4 op #b ,tim4 #c3af en #b ,petr4 #a3bj2 h erk5t d5 brief aan de ,hebren wel niet voor paul9is* ma> to* voor kanoniek1 en neemt ,mt4 #bb3i1 #bc3be e5e f\t aan1 ma> niet 9 de autographa1 ,cram]1 ,de ,s*riftbes*\w+ van ,calvn4 ,h]aut4 n4 #bf v4 ,moore1 ,calv9s doctr9e ( holy ,scripture1 ,presb4 & ,ref4 ,rev4 ,jan4 #ahic p4 #di etc4 ,de ,g]ef4 confessies hebb5 mee/ e5 artikel ov] de ,h4 ,s*rift en sprek5 ha> goddelk gezag duidelk uit1 ,i ,helv4 #a-c4 ,,ii ,helv4 #a4 #b4 #ac4 #ah4 ,gall4 #e4 ,belg4 #c4 ,angl4 #f4 ,scot4 #ah enz42 en de ,g]ef4 !olog5 nem5 all5 zond] ond]s*eid ditzelfde /&punt 91 ,urs9us1 ,tract4 !ol4 #aehd p4 #a-cc4 ,zan*ius1 ,op4 ,,viii col4 #cai-dea4 ,junius1 ,!ses ,!ol4 cap4 #b4 ,polanus1 ,synt4 ,!ol4 ,i #ae4 ,synopsis1 disp4 #b4 ,voetius1 ,disp4 ,sel4 ,i4 #cj sq4 etc4 ,cram]1 ,de rooms*-ka?4 en oudprot4 ,s*riftbes*\w+4 ,h]aut n4 #bf v4 ,heppe1 ,dogm4 d] ev4 ref4 ,k4 ,s4 #i f4 ,e5e enkele maal is er e5e zwakke pog+ tot me] organis*e bes*\w+ te bespeur54 ,de inspiratie be/ond niet altd 9 op5b>+1 ma>1 als het bek5de zak5 gold1 9 assi/5tia en directio2 de s*rv]s w>5 niet altd passief1 ma> ook wel actief1 zoodat ze hun eig5 v]/&1 geheug51 oordeel1 /l gebruikt51 ma> zoo1 dat ze to* door d5 ,h4 ,g4 w]d5 geleid en voor dwal+ beho$1 ,synopsis #c3g4 ,rivetus1 ,isag4 seu introd4 g5]alis ad ,script4 ,v4 et ,n4 ,t4 cap4 #b4 ,heidegg]1 ,corpus ,!ol4 loc4 #b4 #cc4 #cd1 ma> ook da>m$e w]d aan de goddelkheid en onfeilba>heid van de ,s*rift niet de m9/e afbreuk g$aan4 ,de s*rv]s w>5 ge5 auctores1 ma> scriptores1 amanu5ses1 not>ii1 manus1 calami ,dei4 ,de inspiratie 0 niet negatief ma> altd positief1 e5 impulsus ad scrib5dum en e5e sugge/io r]um et v]borum4 ,z deelde niet alle5 onbek5de ma> ook re$s bek5de zak5 en woord5 m$e1 want de s*rv]s moe/5 deze dan to* jui/ nu en jui/ z1 niet alle5 mat]ialit] ma> ook =malit]1 niet alle5 humane ma> ook div9e wet51 ,s*mid1 ,dogm4 d] ev4 lu?4 ,k4 #bc1 #bd4 ,voetius1 ,disp4 ,i #cj4 ,de inspiratie /rekte zi* uit tot alle *ronol4 hi/or4 geogr4 zak51 tot de woord51 zelfs tot vokal5 en teek5s4 ,j4 ,buxtorf1 ,tract4 de punctorum orig9e1 autiquitate et auctoritate #afdh4 ,anticritica #afec4 ,al/$1 ,praecognita ,!ol4 p4 #bgf4 ,polanus1 ,synt4 ,!ol4 ,i p4 #ge4 ,voetius1 ,disp4 ,i #cd4 ,cons4 ,helv4 art4 #b4 ,b>b>ism5 en soloecism5 w]d5 9 de ,h4 ,s4 niet aang5om54 ,v]s*il van /l w]d v]kla>d uit d5 wil des ,h4 ,g41 die nu zoo en dan &]s wilde s*rv51 ,qu5/$t en ,hollaz b ,rohn]t1 ,die ,inspir4 d] ,h4 ,s*rift #bje4 #bjh4 ,w9]1 ,grammatik des ,n4 ,t4 ,spra*idioms1 #f;e ,aufl4 #aa f4 ,voetius ib4 ,gom>us1 ,op4 #fja4 ,mat]ialit]1 wat lett]s1 syllab5 en woord5 aangaat1 is de ,s*rift e s5su creatur>um1 ma> =malit]1 wat d5 s5sus betreft1 male creaturis acc5setur1 cum sit m5s1 consilium1 sapi5tia ,dei4 ,hollaz1 ,exam4 ed4 ,tell] p4 #iib1 b ,daus* #aab4 ,9 #agad s*reef ,nitzs*e 9 ,go?a1 volg5s ,?oluck1 ,v]mis*te ,s*rift5 ,,ii #hf1 e5e diss]tatie ov] de vraag1 ( de ,h4 ,s*rift zelve ,god w>e4 #h4 ,ma> to5 de inspiratie!orie1 ev5als b de ,jod5 en de ,mohamm$an51 zoo ha> uit]/e consequ5tie getrokk5 _h1 kwam van alle kant de be/rd+ op4 ,ook 9 vroeg]5 td ontbrak het niet aan kritiek op de ,s*rift4 ,jojakim v]br&de de rol van ,b>u*1 ,j]4 #cf4 ,apion vatte alle bes*uldig+5 saam1 die door de ,heid55 teg5 de ,jod5 w]d5 +ebra*t aanga&e de besnd5is1 het v]bod van zwn5vlees*1 d5 uitto*t uit ,egypte1 het v]blf 9 de woe/n1 enz4 ,josephus1 contra ,apionem1 ,j4 ,g4 ,mull]1 ,des ,flavius ,josephus' ,s*rift geg5 d5 ,apion #ahgg4 ,de ,gno/iek51 ,mani*en en de hun v]wante sect5 9 de ,middeleeuw5 rukt5 het ,n4 ,te/4 los van het ,oude1 en s*rev5 dit aan e5 lag]5 god1 d5 demiurg1 toe4 ,vooral ,m>cion 9 zne ,anti!ses1 en zne le]l+5 ,apelles en ,tatianus1 uitga&e van de paul9is*e teg5/ell+ van g]e*tigheid en g5ade1 wet en evangelie1 w]k5 en gelo(1 vlees* en gee/1 ri*tt5 hun aanval teg5 de an?ropomorfism51 de teg5/rdigh$51 de onz$elkheid van het ,o4 ,t41 en zeid51 dat e5 ,god1 die toornt1 b]\w heeft1 zi* wreekt1 jalo]s* is1 dief/al en leug5 beveelt1 n$]daalt1 e5e /r5ge wet geeft enz4 niet de w>e ,god kan zn4 ,ook wez5 ze met voorliefde op het groote v]s*il tuss*5 ,*ri/us1 d5 w>5 ,messias1 en d5 ,messias1 gelk de pr(et5 hem v]wa*tt54 ,van het ,n4 ,t4 v]wi]p ,m>cion alle ges*rift5 behalve die van ,lukas en ,paulus1 en b$i]f ook deze nog door v]kort+ en int]polatie1 ,t]tullianus1 adv4 ,m>cionem4 ,epiphanius1 ,ha]4 #db4 ,ir5aeus1 adv4 ha]4 passim4 ,h>nack1 ,dogm5ges*4 ,i #bbf f4 ,celsus zette dez5 /rd op s*]pz9nige wze voort en lev]de e5e s*]pe kritiek op de e]/e ho(d/ukk5 van ,g5esis1 de s*epp+sdag51 de s*epp+ des m5s*51 de v]zoek+1 d5 val1 d5 zondvlo$1 de ark1 ,babels tor5b\w1 de v]woe/+ van ,sodom en ,gomorra1 en voorts op ,jona1 ,danil1 de bov5natuurlke geboorte van ,jezus1 d5 doop1 de op/&+1 de wond]5 en bes*uldigde ,jezus en de apo/el51 b gebrek aan bet]e v]kl>+1 van b$rog4 ,porphyrius maakte e5 aanvang met de hi/oris*e kritiek d] ,bbelboek52 h be/re$ de allegoris*e exegese des ,o4 ,t41 s*reef d5 ,p5tateu* aan ,ezra toe1 hield ,danil voor e5 product uit d5 td van ,antio*us1 en ond]wi]p ook vele v]hal5 9 de ,evangelin aan e5 s*]pe kritiek4 ,julianus heeft lat] al deze aanvall5 teg5 de ,s*rift 9 zne nog e5s v]nieuwd4 ,ma> da>m$e 0 het e9de d] to5malige kritiek b]eikt4 ,de ,s*rift kwam tot algeme5e en onbetwi/e he]s*app2 de kritiek w]d v]get54 ,z h]leefde 9 de ,r5aissance1 ma> w]d to5 nog e5 td lang door de ,re=matie en de ,rooms*e contra-re=matie b$wong54 ,/raks v]hief ze zi* op nieuw1 9 het rationalisme1 het desme en de ,frans*e philosophie4 ,e]/ ri*tte z zi* me] teg5 d5 inh\d d] ,s*rift 9 de rationeele a*tti5de eeuw2 da>na me] teg5 de e*!id d] ges*rift5 9 de hi/oris* gez9de neg5ti5de eeuw4 ,porphyrius v]vangt ,celsus1 ,r5an volgt na ,voltaire1 ,paulus van ,heidelb]g maakt plaats voor ,/rauss en ,baur4 ,ma> het resultaat blft altd hetzelfde1 de ,s*rift is e5 boek vol dwal+ en leug54 ,t5 gevolge van deze kritiek hebb5 vel5 de le] d] inspiratie gewzigd4 ,e]/ wordt de inspiratie nog wel va/geh\d5 als e5e bov5natuurlke w]k+ des ,h4 ,g4 b het s*rv51 ma> tot het religieus-e?is*e bep]kt2 b het *ronologis*e1 hi/oris*e enz4 wordt z v]zwakt ( ontk5d1 zoodat hi] groot]e ( kle9]e f\t5 kunn5 voorkom54 ,het ,woord ,gods is te ond]s*eid5 van de ,h4 ,s*rift4 ,zoo le]d5 re$s de ,soc9ian54 ,de s*rv]s van ,o4 en ,n4 ,t4 hebb5 wel ges*rev5 div9o spiritu impulsi eoque dictante1 ma> het ,o4 ,t4 heeft sle*ts hi/oris*e wa>de1 alle5 de le] is onmiddellk ge9spire]d1 9 het ov]ige is e5 levit] err>e mogelk1 ,fock1 ,d] ,soc94 #cbf f4 ,de ,remon/rant5 nam5 hetzelfde /&punt 94 ,z erk5n5 de inspiratie1 ,conf4 art4 #a1 ma> gev5 toe1 dat de s*rv]s zi* soms m9d] exacte et praecise hebb5 uitg$rukt1 ,limbor*1 ,!ol4 ,*ri/4 ,i c4 #d #aj1 ( soms ook 9 de circum/antiae fidei hebb5 g$waald1 ,episcopius1 ,in/it4 ,!ol4 ,,iv #a cap4 #d1 ( /]k] nog b de hi/oris*e boek5 ge5 inspiratie behoefd5 no* ontv+51 ,h4 ,grotius1 ,votum pro pace ecclesiae1 ,cl]icus1 b ,dr4 ,cram]1 ,de ges*i$4 van het le]/uk d] inspiratie 9 de laat/e twee eeuw5 #ahhg1 bl4 #bd4 ,dezelfde le] ov] de inspiratie v9d5 w dan b ,s4 ,j4 ,baumg>t51 ,j4 ,g4 ,tlln]1 ,seml]1 ,mi*aelis1 ,re9h>d1 ,dogm4 #ai4 ,v9ke1 ,!ol4 ,*ri/4 ,dogm4 ,comp4 #ahec p4 #ec-eg4 ,egel+1 ,weg d] ,zaligheid1 #c;e dr4 ,,ii #fab1 enz4 ,ma> deze !orie /uitte to* op vele bezw>54 ,de s*eid+ tuss*5 hetge5 t] zaligheid noodig is en het bkom/ig hi/oris*e is onmogelk1 wl le] en ges*i$5is 9 de ,s*rift geheel zn doore5gewev54 ,z doet te kort aan de bewu/heid d] s*rv]s1 die hun gezag vol/rekt niet tot het religieus-e?is*e bep]k5 ma> uitbreid5 tot d5 gans*5 inh\d hunn] ges*rift54 ,z is 9 /rd met het gebruik d] ,s*rift door ,jezus1 de apo/el5 en heel de *ri/4 k]k4 ,deze duali/is*e opvatt+ maakte da>om plaats voor e5e &]e1 de dynamis*e van ,s*lei]ma*]1 ,*ri/4 ,gl4 #abh-acb4 ,z be/aat hi]91 dat de !opneu/ie van intellectueel op e?is* gebi$ wordt ov]gebra*t4 ,de inspiratie is niet 9 de e]/e plaats e5e eig5s*ap van de ,s*rift ma> van de s*rv]s4 ,dez5 w>5 w$]gebor51 heilige mann52 ze leefd5 9 de nabheid van ,jezus1 ond]g+5 zn invlo$1 v]ke]d5 9 d5 heilig5 kr+ d] op5b>+ en w]d5 alzoo v]nieuwd1 ook 9 hun d5k5 en sprek54 ,de inspiratie is de habitueele eig5s*ap d] s*rv]s4 ,hi] deel5 ook hunne ges*rift5 92 ook z drag5 e5 nieuw1 heilig k>akt]4 ,ma> deze inspiratie d] s*rv]s is da>om niet ess5tieel1 ma> sle*ts gradueel van die van alle geloovig5 ond]s*eid51 want alle geloovig5 word5 geleid door d5 ,h4 ,gee/4 ,z mag ook niet me*anis* word5 opgevat1 als( z sle*ts nu en dan en b sommige ond]w]p5 het deel d] s*rv]s 04 ,gods ,woord is niet me*anis* 9 de ,s*rift v]vat gelk de s*ild] 9 de l/1 ma> het doordr+t en bezielt alle deel5 d] ,s*rift1 gelk de ziel alle l$5 des li*aams4 ,e*t] zn niet alle deel5 d] ,s*rift deze inspiratie1 dit woord ,gods1 9 gelke mate deela*tig2 hoe di*t] iets ligt b het c5trum d] op5b>+1 hoe me] het ook d5 ,gee/ ,gods ademt4 ,de ,s*rift is da>om tegelk e5 goddelk en e5 m5s*elk boek1 e5]zds de hoog/e wa>heid bevatt5d en to* tev5s zwak1 feilba>1 onvolmaakt2 niet de op5b>+ zelve ma> oorkonde d] op5b>+2 niet het woord ,gods zelf ma> bes*rv+ van dat woord2 gebrekkig 9 vel]lei opzi*t ma> to* e5 voldo5d in/rum5t voor ons1 om tot e5e feillooze k5nis van de op5b>+ te g]ak54 ,t5 slotte is ook niet de ,s*rift1 ma> de p]soon van ,*ri/us ( 9 het algeme5 de op5b>+ het pr9cipium d] !ologie4 ,natuurlk laat deze !orie d] inspiratie ze] vele wzig+5 toe2 de !opneu/ie kan 9 me] ( m9d] innig v]b& tot de op5b>+ word5 ge/eld1 de w]k+ des ,h4 ,gee/es kan me] ( m9d] positief word5 opgevat1 de mogelkheid van dwal+ kan me] ( m9d] v] word5 toegegev54 ,ma> de grondg$a*t5 blv5 to* dezelfde2 de inspiratie is 9 de e]/e plaats e5e eig5s*ap van de s*rv]s en da>na van hunne ges*rift51 z is niet e5 mom5tane akte ( e5e bzond]e gave des ,h4 ,gee/es ma> e5e habitueele eig5s*ap1 z w]kt zoo dynamis*1 dat mogelkheid van dwal+ niet 9 alle deel5 wordt uitgeslot54 ,deze !orie heeft de oude le] d] inspiratie bna geheel v]vang54 ,er zn sle*ts we9ige !olog5 me]1 die niet 9 ho(dzaak ha> hebb5 ov]g5om54 ,zie ,ro!1 ,zur ,dogm4 #aba f4 ,twe/51 ,vorles4 ,i #dja f4 ,dorn]1 ,glaub4 ,i #fbj f4 ,lange1 ,dogm4 ,i #gf f4 ,?oluck1 art4 ,inspir4 9 ,h]zog4 ,crem]1 id4 9 ,h]zog4 ,h(mann1 ,weiss4 u4 ,erf4 ,i #be f4 ,id4 ,s*riftbeweis1 #b;e ,aufl4 ,i #fgj f4 ,,iii #ih f4 ,beck1 ,vorles4 b] *ri/l4 ,glaub4 ,i #dbd-ecj1 ,e9leitung 9 das ,sy/em d] *ri/l4 ,lehre1 #b;e ,aufl4 #hb f4 ,kahnis1 ,lu?4 ,dogm4 ,i #bed-cja4 ,frank1 ,sy/4 d] *r4 ,gewis%eit ,,ii #eg f4 ,id4 ,sy/4 d] *r4 ,wahrheit1 #b;e ,aufl4 ,,ii4 #dji f4 ,gess1 ,die ,inspiration d] ,held5 d] ,bibel und d] ,s*rift5 d] ,bibel1 ,basel #ahib4 ,w4 ,volck1 ,zur ,lehre von d] ,h4 ,s*rift1 ,dorpat #ahhe4 ,grau1 ,bew4 d4 ,glaub5s ,juni #ahij1 ,s4 #bbe f4 ,zckl]1 ,bew4 d4 ,gl4 ,april #ahib ,s4 #aej f4 ,khl]1 ,wiss4 d] *r4 ,lehre1 #ahhd1 ,s4 #chh f4 ,kbel1 ,ueb] d5 ,unt]s*eid zw4 d] posit4 u4 d] lib]4 ,ri*tung 9 d] mod4 ,!ol4 #b;e ,aufl4 ,s4 #baf f4 ,p>eau et ,h4 de ,groot1 ,comp4 dogm4 et apol4 ,*ri/4 #ahdh p4 #bjj sq4 ,h4 de ,groot1 ,de ,gron4 ,godgel4 #ahee bl4 #ei v4 ,saussaye1 mne ,!ol4 van ,*4 d4 l4 ,s4 #di-fa4 ,roozemey]1 ,/emm5 v4 ,w4 en ,vr4 ,juli #ahia4 ,dr4 ,is4 van ,dk1 ,v]ke]d ,bbelgebruik #ahia4 ,daubanton1 ,de !opneu/ie d] ,h4 ,s*rift #ahhb4 ,oo/]zee1 ,dogmatiek #ce v4 ,id4 ,!opneu/ie #ahhb4 ,do$es1 ,le] d] zaligheid #a-i4 ,id4 ,de ,n$4 ,gelo(sbel4 bl4 #aa-cf4 ,r4 ,f4 ,horton1 ,inspiration & ! ,bible #d ed4 ,london #ahhi4 ,c4 ,gore1 ,lux mundi1 #ac ed4 ,london #ahib1 p4 #bdg4 ,f>r> & o!rs1 ,inspiration1 a cl]ical symposium1 #b ed4 ,lond5 #ahhh4 ,w4 ,gladd51 ,:o wrote ! ,bible1 ,bo/on1 ,h\ghton #ahia4 ,c4 ,a4 ,briggs1 ,inspiration & in]rancy1 ) pap]s ^u biblical s*ol>%ip & inspiration by ,l4 ,j4 ,evans & ,h4 ,p4 ,smi?s1 & an introduction by ,a4 ,b4 ,bruce1 ,london #ahia4 ,j4 de ,witt1 ,inspiration #ahic enz4 ,ook ,rits*l en zne s*ool mag hi] bg5oemd word51 9 zoov] deze teg5ov] de bewu/zn/heologie op de objectieve op5b>+ 9 ,*ri/us nadruk legt en 9 v]b& da>m$e ook de ,s*rift tra*t te wa>de]51 ,a4 ,rits*l1 ,re*tf4 u4 ,v]s4 ,,ii #i f4 ,w4 ,h]rmann1 ,die ,b$eutung d] ,inspirationslehre fr die ev4 ,kir*e1 ,halle #ahhb4 ,kaftan1 ,wes5 d] *ri/l4 ,rel4 #ahha ,s4 #cjg f4 ,nitzs*1 ,lehrb4 d] ev4 ,dogm4 #bab-beb4 ,e4 ,haupt1 ,die ,b$eutung d] ,h4 ,s*rift fr d5 evang4 ,*ri/51 ,gt]sloh #ahia enz4 ,ma> deze !orie bevr$igt no* de geme5te no* ook de zoog5aamde wet5s*ap4 ,de kritis*e bezw>5 teg5 de ,s*rift geld5 niet de p]iph]ie ma> het c5trum zelf d] op5b>+4 ,da>om zn &]5 nog v]d] gegaan en hebb5 heel de inspiratie als e5e bov5natuurlke w]k+ van ,gods ,gee/ ontk5d4 ,de ,bbel is e5e toevallige v]zamel+ van m5s*elke ges*rift51 z het ook ges*rev5 door mann5 met e5 diep religieus gemo$ en ont/aan ond] e5 volk1 dat b uitnem5dheid het volk van d5 godsdi5/ mag heet54 ,van op5b>+ en +ev+ is er dan nog sle*ts 9 ov]dra*telk5 z9 sprake4 ,hoog/5s is er e5e bzond]e leid+ van ,gods algeme5e voorzi5igheid 9 het ont/aan en de v]zamel+ di] ges*rift5 op te m]k54 ,de inspiratie is alle5 gradueel v]s*ill5d van de religieuse beziel+1 wa>9 alle vrom5 deel51 ,sp9oza1 ,tract4 !ol4 polit4 cap4 #ab4 ,wegs*eid]1 ,in/it4 !ol4 #ac4 ,/rauss1 ,glaub4 ,i #acf f4 ,s*weiz]1 ,glaub4 ,i #dc f4 #agi f4 ,bi$]mann1 ,dogm4 #agi-bjh4 ,pfleid]]1 ,grundriss #ci f4 ,lipsius1 ,dogm4 #agi f4 ,s*olt51 ,l4 ,h4 ,k4 ,i #gh v4 ,to* is het opm]kelk1 dat al deze mann5 nog tot op zek]e hoogte de religieuse wa>de d] ,s*rift blv5 erk5n54 ,z zi5 9 ha> niet alle5 e5e bron voor de k5nis van ,isral en van het e]/e ,*ri/5dom1 ma> tra*t5 ha> ook nog te h&hav5 als e5 g5ademiddel tot kweek+ van het religieus-e?is*e lev51 cf4 ,bru9+1 ,!ol4 ,tds*r4 ,nov4 #ahid bl4 #ehg v4 ,9 zoov] ond]s*eid5 z zi* gun/ig van alle radikal51 die met de ,s*rift geheel hebb5 afg]ek5d1 alle piteit voor ha> hebb5 uitges*ud en niets dan spot en v]a*t+ voor ha> ov] hebb54 ,hi]van w>5 9 de e]/e eeuw5 ,celsus en ,lucianus de tolk52 teg5 het e9de d] ,middeleeuw5 vond de la/]+ van de tres impo/ores +ang2 9 de #ah;e eeuw w]d aan dez5 haat teg5 het ,*ri/5dom uit+ gegev5 door ,voltaire1 die van #agfj af voor het ,*ri/5dom ge5 &]5 naam _h dan l'infme en s$]t #agfd zne briev5 mee/ ond]teek5de met crasez l'infme2 en 9 deze eeuw is deze v&s*ap teg5 ,*ri/us en zn woord nog toeg5om5 en uitgebreid4 ,teg5ov] al deze me] ( m9 negatieve ri*t+5 wordt de inspiratie d] ,s*rift 9 positiev5 en voll5 z9 nog 9 deze eeuw erk5d en v]d$igd1 behalve door ,rooms*e !olog51 door ,i4 da ,co/a1 ,ov] de godd4 +ev+ d] ,h4 ,s41 uitgeg4 door ,ds4 ,egge/e91 ,rott4 ,br$e #ahhd4 ,dr4 ,a4 ,kuyp]1 ,de ,s*rift het woord ,gods1 ,tiel #ahgj4 ,id4 ,de h$5d4 ,s*riftcritiek1 ,am/4 #ahha4 ,toor55b]g51 ,bdrag5 tot de v]kl>+1 toets+ en ontwikkel+ van de le] d] ,h]v4 ,k]k1 #ahfe1 bl4 #i v4 ,l4 ,gauss51 ,!opneu/ie ou inspiration plnaire des ,s4 ,ecritures #ahdj4 ,id4 ,le ,canon des ,s4 ,ecr4 #ahfj4 ,j4 ,h4 ,m]le d',aubign1 ,l'autorit des ,ecritures #ahej4 ,a4 de ,gasp>91 ,les coles du d\te et l'cole de la foi #ahec4 ,philippi1 ,kir*l4 ,glaub4 #c;e ,aufl4 #ahhc ,i #abe f4 ,vilm>1 ,dogm4 h]ausgeg4 von ,pid]it1 ,gt]sloh #ahgd ,i #ia f4 ,w4 ,rohn]t1 ,die ,inspiration d] ,h4 ,s*rift u4 ihre ,be/reit]1 ,leipzig #ahhi4 ,koell+1 ,die ,lehre von d] ,!opneu/ie1 ,breslau #ahia4 ,h5d]son1 ,div9e ,inspiration #ahcf4 ,rob4 ,haldane1 ,! v]bal inspiration ( ! old & new te/4 ,ed9b4 #ahcj4 ,?4 ,h4 ,horne1 ,an introduction to ! critical /udy & k ( ! holy scriptures1 #b;e ed4 ,london #ahba #d vol4 vol4 ,i4 ,eleaz> ,"l1 ,! pl5>y inspiration ( ! holy ,scripture1 ,new-,york #aheh1 '#i4 ,w4 ,lee1 ,! inspiration ( holy ,scripture1 its nature & pro(4 #c;e ed4 ,dubl9 #ahfd4 ,hodge1 ,sy/em4 ,!ol4 ,i #aea4 ,%$d1 ,dogm4 ,!ol4 ,i #fa ,b4 ,w>field1 ,! real problem ( inspiration1 ,presb4 & ,ref4 ,rev4 ,apr4 #ahic p4 #agg-bba4 ,w4 ,e4 ,glad/one1 ,! impregnable rock ( holy ,scripture1 #b ed4 ,london #ahib4 ,c4 ,de inspiratie na> de ,s*rift4 #i4 ,het ,oude ,te/am5t lev]t voor de le] d] inspiratie de volg5de belangrke mom5t53 a7 de pr(et5 wet5 zi* 9 e5 bepaald oog5blik van hun lev5 door d5 ,he]e g]oep51 ,exod4 #c2 #a ,sam4 #c2 ,jes4 #f2 ,j]4 #a2 ,eze*4 #a-c2 ,am4 #c3g1 #h1 #g3ae4 ,de roep+ g+ m5igmaal 9 teg5 hun eig5 w5s* en bege]te1 ,ex4 #c2 ,j]4 #bj3g2 ,am4 #c3h1 ma> ,jahveh is hun te /]k gewee/4 ,de ov]tuig+ ond] ,israel 0 algeme51 dat de pr(et5 gezant5 ,gods w>51 ,j]4 #bf3e1 #g3ae1 door ,hem v]wekt en gezond51 ,j]4 #bi3ae2 ,deut4 #ah3ae2 ,num4 #aa3bi2 #b ,*ron4 #cf3ae1 zne kne*t51 #b ,kon4 #ag3bc1 #ba3aj1 #bd3b2 ,ezra #i3aa2 ,ps4 #aje3ae enz41 /a&e voor zn aangezi*t1 #a ,kon4 #ag3a2 #b ,kon4 #c3ad1 #e3af4 b7 ,z zn zi* bewu/1 dat ,jahveh tot h5 gesprok5 heeft1 en z van ,hem de op5b>+ hebb5 ontvang54 ,h le]t h51 wat z sprek5 zull51 ,ex4 #b3ab2 ,deut4 #ah3ah1 legt de woord5 9 hun mond1 ,num4 #bb3ch1 #bc3e2 ,deut4 #ah3ah1 spreekt tot h51 ,hos4 #a3b2 ,hab4 #b3a2 ,za*4 #a3i1 #ac1 #b3b1 #g1 #d3a1 #d1 #aa1 #e3e1 #aj1 #f3d2 ,num4 #ab3b1 #h2 #b ,sam4 #bc3b2 #a ,kon4 #bb3bh4 ,vooral wordt de =mule gebruikt3 alzoo zegt de ,he]e1 (3 het woord des ,he]5 ges*i$de tot m1 (3 woord1 godspraak1 "p4 pass1 het gesprok5e van ,jahveh4 ,heel de ,oudte/4 ,s*rift is vol van deze uitdrukk+4 ,ke] op ke] wordt de pr(etis*e r$e da>door +eleid4 ,zelfs wordt ,jahveh telk5s sprek5de 9 d5 e]/5 p]soon +evo]d1 ,jos4 #bd3b2 ,jes4 #a3a1 #b1 #h3a1 #aa2 ,j]4 #a vs4 #b1 #d1 #aa1 #b3a1 #g3a2 ,eze*4 #a3c1 #b3a2 ,hos4 #a3a2 ,jol #a3a2 ,am4 #b3a enz4 ,eig5lk is het ,jahveh1 die door h5 spreekt1 #b ,sam4 #bc3a1 #b1 die door hun mond spreekt1 ,ex4 #d3ab1 #ae2 ,num4 #bc3e1 door hun di5/1 ,hagg4 #a3a2 #b ,kon4 #ag3ac4 ,heel hun woord is g$ekt door 't gezag van ,jahveh4 c7 ,deze bewu/heid is b de pr(et5 zoo kla> en va/1 dat z zelfs de plaats en d5 td aangev51 wa> ,jahveh tot h5 sprak en ond]s*eid mak5 tuss*5 td51 wa>9 ,h wel en wa>9 ,h niet tot h5 sprak1 ,jes4 #af3ac1 #ad2 ,j]4 #c3f1 #ac3c1 #bf3a1 #bg3a2 #bh3a1 #cc3a1 #cd3a1 #ce3a1 #cf3a1 #di3cd2 ,eze*4 #c3af1 #h3a1 #ab3h2 ,hagg4 #a3a2 ,za*4 #a3a enz4 ,en da>b is die bewu/heid zoo objectief1 dat z zi*zelf duidelk ond]s*eid5 van ,jahveh2 ,h spreekt tot h51 ,jes4 #h3a1 #ea3af1 #ei3ba2 ,j]4 #a3i1 #c3f1 #e3ad2 ,ez4 #c3bf enz41 en z lui/]5 met hun oor5 en zi5 met hun oog51 ,jes4 #e3i1 #f3h1 #ba3c1 #aj1 #bb3ad1 #bh3bb2 ,j]4 #bc3ah1 #di3ad2 ,eze*4 #b3h1 #c3aj1 #ag1 #cc3g1 #dj3d1 #dd3e2 ,hab4 #c3b1 #af2 #b ,sam4 #g3bg2 ,job #cc3af1 #cf3aj1 en nem5 de woord5 van ,jahveh 9 zi* op1 ,j]4 #ae3af2 ,eze*4 #c3a-c4 d7 ,v&a> dat z e5e s*]pe teg5/ell+ mak5 tuss*5 wat ,god hun geop5ba>d heeft en hetge5 er opkomt uit hun eig5 h>t1 ,num4 #af3bh1 #bd3ac2 #a ,kon4 #ab3cc2 ,neh4 #f3h2 ,ps4 #da3f1 #g4 ,z legg5 d5 vals*5 pr(et5 jui/ t5 la/e1 dat dez5 sprek5 uit eig5 h>t1 ,eze*4 #ac3b1 #c1 #ag2 ,j]4 #ad3ad1 #bc3af1 #bf2 ,jes4 #ei3ac1 zond] gezond5 te zn1 ,j]4 #ad3ad1 #bi3i2 ,eze*4 #ac3f1 zoodat z leug5pr(et51 ,j]4 #bc3cb2 ,jes4 #i3ad2 ,j]4 #ad3ad1 #bj3f1 #bc3ba1 #bb1 #bf1 #ca1 #cf1 #bg3ad2 ,eze*4 #ac3f v42 ,mi*4 #b3aa2 ,zeph4 #c3d2 ,za*4 #aj3b en wa>zegg]s zn1 ,jes4 #c3b2 ,mi*4 #c3e v4 ,za*4 #aj3b2 ,j]4 #bg3i1 #bi3h2 ,eze*4 #ac3i1 #ab1 #ba3bf1 #bh1 #cd2 ,jes4 #dd3be4 ,knig ,,ii #afc-afg4 ,h]zog #af1 #gbf4 e7 ,de pr(et5 zn zi* e9delk bewu/1 sprek5de ( s*rv5de1 niet hun eig5 woord ma> het woord des ,he]5 te v]kondig54 ,tr\w5s1 het woord w]d hun niet geop5ba>d voor h5zelf1 ma> voor &]54 ,z hadd5 ge5e vrheid om het te v]b]g54 ,z mot5 sprek51 ,j]4 #bj3g1 #i2 ,exod4 #c1 #d2 ,eze*4 #c2 ,amos #c3h2 ,jona1 en sprek5 dus niet na> m5s*elke gun/ ( b]ek5+1 ,jes4 #ef3aj2 ,mi*4 #c3e1 #aa4 ,da>om zn z jui/ pr(et51 sprek]s 9 ,jahvehs naam en van zn woord4 ,en da>b wet5 z dan1 te moet5 gev5 alwat z ontvang5 hebb51 ,deut4 #d3b1 #ab3cb2 ,j]4 #a3g1 #ag1 #bf3b1 #db3d2 ,eze*4 #c3aj4 ,en uit e5 zelfd5 drang mag en moet ook het s*rv5 d] pr(et5 word5 afgeleid4 ,de lett]lke tek/51 wa> e5 bevel tot s*rv5 wordt gegev51 zn we9ige1 ,ex4 #ag3ad1 #bd3c1 #d1 #cd3bg2 ,num4 #cc3b2 ,deut4 #d3b1 #ab3cb1 #ca3ai2 ,jes4 #h3a1 #cj3h2 ,j]4 #be3ac1 #cj3a1 #cf3b1 #bd1 #bg-cb2 ,eze*4 #bd3a2 ,dan4 #ab3d2 ,hab4 #b3b en slaan ma> op e5 ze] kle9 g$eelte d] ,o4 ,t4 ,s*rift4 ,ma> de s*riftelke opteek5+ is wel e5 lat]1 ma> to* noodzakelk /adium 9 de ges*i$5is van het pr(etisme4 ,vele pr(etien zn zek] nooit uitgesprok5 ma> w>5 wel be/emd om gelez5 en ov]da*t te word54 ,de mee/e zn met zorg1 zelfs met kun/ bew]kt en toon5 re$s door hun vorm voor het s*rift be/emd te zn4 ,de opteek5+ d] ,godsprak5 w]d geleid door de g$a*te1 dat ,isral niet me] door dad5 te r$d5 01 dat nu en 9 v]re gesla*t5 de di5/ van ,jahveh door woord en r$elke ov]tuig+ +ang moe/ v9d51 ,ku551 ,pr(4 ,i #gd1 ,,ii #cde v4 ,z g+5 s*rv5 omdat z zi* ri*t5 wild5 tot &]51 dan alle5 deg551 die h5 hoor5 kond54 f7 ,tuss*5 het ontvang5 en het gesprok5 ( ges*rev5 woord be/aat v]s*il4 ,er z\ niets v]n$]5ds voor de pr(et5 9 ligg51 indi5 z het ontvang5 woord zoo lett]lk mogelk hadd5 opgeteek5d4 ,ma> de op5b>+ g+ voort ook 9 't mom5t d] !opneu/ie en wzigde en voltooide de vroeg]e op5b>+1 en deze w]d dus vr g]eproduce]d4 ,ma> da>om jui/ eis*5 de pr(et5 voor hun ges*rev5 woord dezelfde autoriteit als voor 't gesprok5 woord4 ,zelfs mak5 de tuss*5r$55 d] pr(et5 tuss*5 de eig5lke woord5 van ,jahveh 91 bv4 ,jes4 #f1 #aj3bd-ab3f1 #ca3a-c1 #cb1 ( de uitw]k+ van e5 woord van ,jahveh door d5 pr(eet1 #eb3g-ab1 #fc3ae-fd3ab da>op ge5e uitzond]+4 ,de ov]gang van het woord van ,jahveh 9 het woord van d5 pr(eet en omgeke]d is m5igmaal zoo plotsel+1 en beide zn zoo ine5ge/r5geld bv4 ,j]4 #ac3ah v41 dat s*eid+ niet mogelk is4 ,z hebb5 dezelfde autoriteit1 ,j]4 #cf3aj1 #aa1 #be3c4 ,jesaia noemt #cd3af zne eig5e opgeteek5de pr(etien het ,boek van ,jahveh4 g7 ,de pr(et5 leid5 hunne op5b>+ niet af uit de wet4 ,(s*oon uit hun ges*rift5 de omvang d] ?ora niet kan bepaald word51 to* ond]/elt de pr(etie e5e ?ora4 ,alle pr(et5 /aan op d5 grondslag e5] wet1 z plaats5 zi* met hun teg5/&]s op e5e geme5s*appelke basis4 ,z ond]/ell5 all5 e5 door ,god met ,israel geslot5 v]bond1 e5e g5adige v]kiez+ van ,israel1 ,hos4 #a3a-c1 #f3g1 #h3c2 ,j]em4 #aa3f v41 #ad3ba1 #bb3i1 #ca3ca v42 ,eze*4 #af3h v42 ,jes4 #ed3aj1 #ef3d1 #f1 #ei3ba4 ,de pr(et5 zn niet de s*epp]s van e5 nieuw5 godsdi5/1 van e5 e?is* mono!sme gewee/1 ,ku551 ,pr(4 ,,ii #cce v4 ,de v]h\d+ van ,jahveh tot ,israel 0 nimm] gelk aan die van ,kamos tot ,moab1 ,ku551 ,godsd4 van ,israel ,i #bbb4 ,de pr(et5 gewag5 nooit van zulk e5e teg5/ell+ tuss*5 hun religie en die des volks4 ,z erk5n51 dat het volk s*i] alle eeuw5 door aan afgod] zi* s*uldig heeft gemaakt2 ma> z bes*\w5 dat altd en e5p>ig als ontr\w en afval1 z gaan er van uit1 dat het volk bet] wi/4 ,z knoop5 met het volk aan dezelfde op5b>+1 aan dezelfde hi/orie zi* va/4 ,z sprek5 uit de ov]tuig+1 dat z met het volk d5zelfd5 di5/ ,gods geme5 hebb51 dat ,jahveh h5 v]kor5 en g]oep5 heeft tot zn di5/4 ,da>9 v9d5 z hun kra*t1 en da>om toets5 z het volk aan de van re*tswege tuss*5 h5 en ,jahveh be/a&e v]h\d+1 ,hos4 #ab3ad2 ,mi*4 #f3d1 #h2 ,jes4 #fc3aa2 ,j]4 #g3be enz41 ,knig1 ,die ,hauptprobleme d] altisr4 ,religionsges*i*te #ahhd ,s4 #ae f4 #ch f4 ,de ?ora duidt niet alle5 ond]wz+ ,gods 9 het algeme5 aan1 ma> is me]mal5 ook de naam voor de re$s be/a&e1 objectieve op5b>+ van ,jahveh1 ,jes4 #b3c2 ,mi*4 #d3b2 ,am4 #b3d2 ,hos4 #h3a1 #d3f2 ,j]4 #ah3ah2 ,eze*4 #g3bf2 ,zeph4 #c3d4 ,het v]bond ,gods met ,israel1 op welks grondslag de pr(et5 met heel het volk /aan1 sluit vanzelf ook all]lei inzett+5 en re*t5 91 en de pr(et5 sprek5 da>om telk5s van gebod51 ,jes4 #dh3ah2 ,j]4 #h3ac1 inzett+5 ,jes4 #bd3e2 ,j]4 #dd3aj1 #bc2 ,eze*4 #e3f1 #g1 #aa3ab1 #bj1 #ah3i1 #ag1 #bj3aa v41 #cf3bg1 #cg3bd2 ,am4 #b3d2 ,za*4 #a3f2 ,mal4 #c3g1 #d3d2 re*t51 ,eze*4 #e3g1 #aa3ab enz4 ,deze ?ora moet hebb5 bevat de le] van de e5heid van ,jahveh1 van zne s*epp+ en rege]+ all] d+51 het v]bod d] afgod]1 en &]e godsdi5/ige en z$elke gebod51 en voorts ook all]lei c]emonieele 7sabbat1 (f]1 re9heid enz47 en hi/oris*e 7s*epp+1 uitto*t uit ,egypte1 bondssluit+ enz47 be/&deel54 ,ov] d5 omvang d] ?ora vr het pr(etisme moge v]s*il kunn5 be/aan1 de v]h\d+ van wet en pr(et5 kan niet word5 omgeke]d1 zond] met heel de ges*i$5is van ,israel en het wez5 van het pr(etisme 9 bots+ te g]ak54 ,de pr(eet ond] ,israel 0 als het w>e die leb5dige ,/imme des ,gesetzes und d] ,v]mittl] se9] ,erfllung 7,/aud5mai]74 ,de mee/ negatieve kritiek ziet zi* g$wong51 om de p]soonlkheid van ,mozes en zn mono!isme1 het v]blf 9 ,egypte1 d5 uitto*t1 de v]ov]+ van ,kanan enz4 nog als hi/oris* aan te nem51 (s*oon hun b hunne kritiek van d5 ,p5tateu* alle grond da>toe ontbreekt1 cf4 bv4 ,sm5d1 ,lehrb4 d] altt4 ,rel4 ,s4 #ac f4 h7 ,het is apriori wa>s*nlk1 dat b e5 volk1 zoo lang re$s met de s*rfkun/ bek5d1 ,h]zog #ac1 #fhi f4 de wet ook re$s lang 9 ges*rev5 vorm zal hebb5 be/aan4 ,9 ,hos4 #h3ab s*nt dit ook uitgesprok5 te zn1 ,br$5kamp1 ,gesetz und ,proph4 #ba f4 ,knig1 ,d] ,(f5b>ungsbegriff ,,ii #ccc f4 ,deze ?ora _h van d5 aanvang af gezag ond] ,israel4 ,van twfel ( be/rd+ is niets bek5d4 ,mozes nam ond] alle pr(et5 e5e geheel e5ige plaats 91 ,ex4 #cc3aa2 ,num4 #ab3f-h2 ,deut4 #ah3ah2 ,ps4 #ajc3g1 #ajf3bc2 ,jes4 #fc3aa2 ,j]4 #ae3a enz4 ,h /ond tot ,jahveh 9 e5e bzond]e relatie2 de ,he]e sprak met hem als e5 vri5d met zn vri5d4 ,h 0 de ,middela> des ,o4 ,te/am5ts4 ,ov]al s*rft de wet zi* zelve e5 goddelk5 oorsprong toe4 ,het is ,jahveh1 die door ,mozes aan ,israel de ?ora gegev5 heeft4 ,niet alle5 de ti5 woord5 ,ex4 #bj en het ,bondsboek ,ex4 #ba-bc2 ma> ook alle &]e wett5 word5 uit e5 sprek5 ,gods tot ,mozes afgeleid4 ,elk oog5blik komt 9 de wett5 van d5 ,p5tateu* de =mule voor3 de ,he]e zeide ( sprak tot ,mozes4 ,i$] ho(d/uk haa/ beg9t er m$e1 ,ex4 #be3a1 #cj3aa1 #ag1 #bb1 #ca3a1 #cb3i enz42 ,lev4 #a3a1 #d3a1 #f3a enz42 ,num4 #a3a1 #b3a1 #c3dd1 #d3a enz4 ,en ,deut]onomium wil niets gev5 dan wat ,mozes tot de k9d]5 ,israels gesprok5 heeft1 ,deut4 #a3f1 #b3a1 #b1 #ag1 #c3b1 #e3b1 #f3a enz4 i7 ,de hi/oris*e boek5 des ,o4 ,t4 zn alle door pr(et5 en 9 pr(etis*5 gee/ ges*rev51 #a ,kron4 #bi3bi2 #b ,kron4 #i3bi1 #bj3cd enz4 ,de pr(et5 v]wz5 9 hunne toesprak5 en ges*rift5 niet alle5 h]haaldelk na> ,israels ges*i$5is1 ma> z zn het ook1 die deze bewa>d1 bew]kt en ons ov]gelev]d hebb54 ,ma> z b$oel5 da>m$e ge5sz9s1 om ons e5 getr\w en aane5ges*akeld v]haal te v]s*aff5 van de lotgevall5 van het ,israelietis*e volk1 gelk &]e ges*i$s*rv]s dat beoog54 ,de pr(et5 /ell5 zi* ook 9 de hi/oris*e boek5 des ,o4 ,t4 op d5 grondslag d] ?ora en bes*\w5 en bes*rv5 van uit ha> /&punt de ges*i$5is van ,israel1 ,ri*t4 #b3f-c3f2 #b ,kon4 #ag3g-bc1 #cd-da4 ,de hi/oris*e boek5 zn de comm5ta> 9 feit5 van het v]bond ,gods met ,israel4 ,z zn ge5 ges*i$5is 9 onz5 z9 ma> pr(etie1 en will5 na> e5 &]5 maat/af beoordeeld zn dan de ges*i$boek5 d] &]e volk54 ,het is hun niet da>om te do51 dat w nauwkeurige k5nis z\d5 v]krg5 van ,israels ges*i$5is1 ma> dat w 9 de hi/orie van ,israel de op5b>+ ,gods1 zne g$a*te en zn raad z\d5 v]/aan4 ,de pr(et5 zn altd v]kondig]s van het woord van ,jahveh1 zo[el wa> z a*t]wa>ts zi5 9 de hi/orie als wanne] z vooruit blikk5 9 de toekom/4 j7 ,wat e9delk de 9 eng]5 z9 potis*e boek5 betreft1 die 9 d5 kanon zn opg5om51 deze drag5 alle ev5als de &]e ,o4 ,t4 ges*rift5 e5 religieus-e?is* k>akt]4 ,z ond]/ell5 de op5b>+ ,gods als ha> objectiev5 grondslag en lat5 de uitw]k+ en toepass+ zi5 van die op5b>+ 9 de v]s*ill5de toe/&5 en v]h\d+5 van het m5s*elk lev54 ,de ,pr$ik] s*et/ de delheid d] w]eld zond] en teg5ov] de vreeze des ,he]54 ,job h\dt zi* bezig met het probleem van de g]e*tigheid ,gods en het ld5 d] vrom54 ,de ,spreuk5 s*ild]5 ons de w>e w%eid 9 h>e toepass+ op het rke m5s*5lev54 ,het ,hoogli$ bez+t de innigheid en de kra*t d] liefde4 ,en de ,psalm5 do5 9 d5 spiegel van de erv>+5 d] vrom5 ,gods m5igvuldige g5ade ons zi54 ,de lyris*e en didactis*e pozie tre$t ond] ,israel 9 d5 di5/ van de op5b>+ ,gods4 ,volg5s #b ,sam4 #bc3a-c sprak ,david1 de liefelke 9 zang5 ,israels1 door d5 ,gee/ van ,jahveh en 0 di5s woord op zne tong4 k7 ,na>mate de v]s*ill5de ges*rift5 des ,o4 ,t4 ont/ond5 en bek5d w]d51 w]d5 z ook als gezaghebb5d erk5d4 ,de wett5 van ,jahveh w]d5 9 het heiligdom gelegd1 ,ex4 #be3bb1 #ch3ba1 #dj3bj2 ,deut4 #ca3i1 #bf2 ,jos4 #bd3be v42 #a ,sam4 #aj3be4 ,de di*t]lke voortbr5gsel5 w]d5 bewa>d1 ,deut4 #ca3ai2 ,jos4 #aj3ac2 #b ,sam4 #a3ah2 de ,psalm5 w]d5 re$s vroeg t5 behoeve van d5 cultus v]zameld1 ,ps4 #gb3bj2 van de ,spreuk5 legd5 de mann5 van ,hizkia re$s e5e twe$e v]zamel+ aan1 ,spr4 #be3a4 ,de pr(etien w]d5 veel gelez51 ,eze*iel k5t ,jesaia en ,j]emia1 lat]e pr(et5 b]oep5 zi* op de voorafga&e4 ,daniel1 cap4 #i3b k5t re$s e5e v]zamel+ van pr(etis*e ges*rift51 wa>toe ook ,j]emia behoorde4 ,9 de na-exilis*e geme5te /aat het gezag van wet en pr(etien va/1 gelk uit ,ezra1 ,haggai en ,za*>ia duidelk blkt4 ,jezus b5 ,sira* /elt wet en pr(et5 ze] hoog1 cap4 #ae3a-h1 #bd3bc1 #ci3a v42 cap4 #dd-di4 ,9 de voorr$e maakt zn kle9zoon gewag van drie deel51 wa>9 de ,s*rift is gesplit/4 ,de ,,lxx bevat v]s*ill5de apocriefe ges*rift51 ma> deze getuig5 zelve voor het gezag d] kanonis*e boek51 #a ,makk4 #b3ej2 #b ,makk4 #f3bc2 ,w%4 #aa3a1 #ah3d2 ,b>u* #b3bh2 ,tob4 #a3f1 #ad3g2 ,jezus ,sir4 #a3e1 #ag3ab1 #bd3bc1 #ci3a1 #df3ae1 #dh3be enz4 ,philo cite]t alle5 kanonis*e boek54 ,het vi]de boek van ,ezra cap4 #ad3ah-dg k5t de indeel+ 9 #bd boek54 ,josephus1 c4 ,ap4 #a1 #h1 telt #bb boek5 9 drie deel54 ,omnium cons5su 0 de ,oudte/am5tis*e kanon van ,philo en ,josephus aan d5 onz5 gelk1 ,g4 ,wildebo]1 ,het ont/aan van d5 ,kanon des ,o4 ,v4 #ahhi bl4 #abf v4 #acd4 ,/rack 9 ,h]zog #g1 #dbi4 #aj4 ,deze kanon des ,oud5 ,te/am5ts bezat voor ,jezus en de apo/el51 ev5als voor hunne tdg5oot51 goddelke autoriteit4 ,dit blkt duidelk uit de volg5de gegev5s3 a7 de =mule1 wa>m$e het ,o4 ,t4 9 het ,n4 wordt aangehaald1 is v]s*ill5d ma> bew/ altd1 dat het ,o4 ,t4 voor de s*rv]s van het ,n4 ,t4 van goddelk5 oorsprong is en e5 goddelk gezag draagt4 ,jezus haalt soms e5e plaats uit het ,o4 ,t4 aan met d5 naam van d5 s*rv]1 bv4 van ,mozes1 ,mt4 #h3d1 #ai3h2 ,mk4 #g3aj2 ,joh4 #e3de1 #g3bb2 ,jesaia1 ,mt4 #ae3g2 ,mk4 #ac3ad2 ,david1 ,mt4 #bb3dc2 ,danil1 ,mt4 #bd3ae1 ma> cite]t m5igmaal ook met de =mule3 er /aat ges*rev51 ,mt4 #d3d v41 #aa3aj2 ,luk4 #aj vs4 #bf2 ,joh4 #f3de1 #h3dg1 (3 de ,s*rift zegt1 ,mt4 #ba3db2 ,luk4 #d3ba2 ,joh4 #g3ch1 #aj3ce1 ( ook na> d5 auctor prim>ius1 d4 i4 ,god ( d5 ,h4 ,gee/1 ,mt4 #ae3d1 #bb3dc1 #de1 #bd3ae2 ,mk4 #ab3bf4 ,de ,evangeli/5 bezig5 dikw]f de uitdrukk+3 hetge5 gesprok5 is door d5 pr(eet1 ,mt4 #a3bb1 #b3ae1 #ag1 #bc1 #c3c enz4 ( door d5 ,he]e ( door d5 ,h4 ,gee/1 ,mt4 #a vs4 #bb1 #b3ae2 ,luk4 #a3gj2 ,hd4 #a3af1 #c3ah1 #d3be1 #bh3be4 ,johannes cite]t gewoonlk b d5 auctor secund>ius1 cap4 #a3bc1 #df1 #ab3ch4 ,paulus spreekt altd van de ,s*rift1 ,rom4 #d3c1 #i3ag1 #aj3aa1 #aa3b2 ,gal4 #d3cj2 #a ,tim4 #e3ah enz41 die soms zelfs geheel p]soonlk wordt voorge/eld1 ,gal4 #c3h1 #bb1 #d3cj2 ,rom4 #i3ag4 ,de brief aan de ,hebren noemt mee/ ,god ( d5 ,h4 ,gee/ als auctor prim>ius1 #a3e v41 #c3g1 #d3c1 #e1 #e3f1 #g3ba1 #h3e1 #h1 #aj3af1 #cj1 #ab3bf1 #ac3e4 ,deze wze van cite]5 le]t kla> en duidelk1 dat de ,s*rift des ,o4 ,v4 voor ,jezus en de apo/el5 wel uit v]s*ill5de deel5 sam5ge/eld en van v]s*ill5de s*rv]s afkom/ig 01 ma> to* n organis* geheel vormde1 dat ,god zelv5 tot auteur _h4 b7 ,me]mal5 wordt dit goddelk gezag d] ,o4 ,t4 ,s*rift door ,jezus en de apo/el5 ook besli/ uitgesprok5 en gele]d1 ,mt4 #e3ag2 ,luk4 #af3ag1 #bi2 ,joh4 #aj3ce2 ,rom4 #ae3d2 #a ,petr4 #a3aj-ab2 #b ,petr4 #a3ai1 #ba2 #b ,tim4 #c3af4 ,de ,s*rift is e5e e5heid1 die no* 9 ha> geheel no* 9 ha> deel5 gebrok5 en v]nietigd kan word54 ,9 d5 laat/ aangehaald5 tek/ wordt de v]tal+3 i$]e !opneu/e ,s*rift is ook nuttig1 g$rukt door het bezwa>1 dat dan a*t] het pra$ikaat niet _h kunn5 ontbrek51 ,h(mann1 ,weiss4 u4 ,erf4 ,i #dc4 ,de ov]zett+3 i$]e s*rift1 gans* 9 het algeme51 is !opneu/ en nuttig1 wordt door d5 a>d d] zaak uitgeslot54 ,er blft dus sle*ts keuze tuss*5 de beide v]tal+53 de gans*e ,s*rift1 (3 i$]e ,s*rift1 n4l4 die 9 1 vs4 #ae begrep5 is1 is !opneu/4 ,zakelk geeft dit ge5 v]s*il1 en met het oog op plaats5 als ,mt4 #b3c2 ,hd4 #b3cf2 #b ,cor4 #ab vs4 #ab2 ,ef4 #a3h1 #b3ba1 #c3ae2 ,col4 #d3ab2 #a ,petr4 #a3ae2 ,jak4 #a3b s*nt zond] artikel to* ook wel geheel te kunn5 beteek554 c7 ,nooit /aan ,jezus ( de apo/el5 kritis* teg5ov] d5 inh\d van het ,o4 ,t41 ma> z aanva>d5 di5 geheel en zond] voorbeh\d4 ,9 alle deel51 niet alle5 9 de religieus-e?is*e uitsprak5 ( 9 die plaats51 wa>9 ,god zelf spreekt1 ma> ook 9 ha> hi/oris*e be/&deel5 wordt de ,s*rift des ,o4 ,t4 onvoorwa>delk door h5 als wa> en goddelk erk5d4 ,jezus h\dt bv4 ,jes4 #ed voor afkom/ig van ,jesaia1 ,mt4 #ac3ad1 ,ps4 #aaj van ,david1 ,mt4 #bb3dc1 de ,mt4 #bd3ae aangehaalde pr(etie van ,danil1 en s*rft de wet aan ,mozes toe1 ,joh4 #e3df4 ,de hi/oris*e v]hal5 des ,o4 ,t4 word5 telk5s aangehaald en onvoorwa>delk gelo(d1 bv4 de s*epp+ des m5s*51 ,mt4 #ai3d1 #e2 ,abels moord1 ,mt4 #bb vs4 #ce2 de zondvlo$1 ,mt4 #bd3cg-ci2 de ges*i$5is d] a>tsvad]s1 ,mt4 #bb3cb1 ,joh4 #h3ef2 de v]woe/+ van ,sodom1 ,mt4 #aa3bc1 ,luk4 #ag3bh-cc2 de br&5de braambos*1 ,luk4 #bj3cg2 de slang 9 de woe/n1 ,joh4 #c3ad2 het manna1 ,joh4 #f3cb2 de ges*i$5is van ,elia1 ,luk4 #d3be1 #bf2 ,naman1 ib41 ,jona1 ,mt4 #ab3ci-da enz4 d7 ,dogmatis* is het ,o4 ,t4 voor ,jezus en de apo/el5 s$es doctr9ae1 fons solutionum1 4 ,het ,o4 ,t4 is v]vuld 9 het ,nieuwe4 ,het wordt me]mal5 zoo voorge/eld1 als( alles is ges*i$ met het doel om de ,h4 ,s*rift te v]vull51 1 ,mt4 #a3bb en passim1 ,mk4 #ad3di1 #ae3bh2 ,luk4 #d3b1 #bd3dd2 ,joh4 #ac3ah1 #ag3ab1 #ai3bd1 #cf2 ,hd4 #a3af2 ,jak4 #b3bc enz4 ,tot 9 kle9e bzond]h$5 toe wordt die v]vull+ opgem]kt1 ,mt4 #ba3af2 ,luk4 #d3ba1 #bb3cg2 ,joh4 #ae3be1 #ag3ab1 #ai3bh enz42 alwat aan ,jezus is ges*i$1 is tevor5 9 het ,o4 ,t4 bes*rev51 ,luk4 #ah3ca-cc4 ,jezus en de apo/el5 re*tva>dig5 hun g$rag en bewz5 hunne le] telk5s met e5 b]oep op het ,o4 ,te/41 ,mt4 #ab3c1 #bb3cb2 ,joh4 #aj3cd2 ,rom4 #d2 ,gal4 #c2 #a ,cor4 #ae enz4 ,en deze goddelke autoriteit d] ,s*rift /rekt zi* zoo v] voor h5 uit1 dat zelfs e5 enkel woord1 ja e5 tittel en jota da>door g$ekt wordt1 ,ma?4 #e3ag1 #bb3de2 ,luk4 #af3ag2 ,joh4 #aj3ce2 ,gal4 #c3af4 e7 ,desniettem9 wordt het ,o4 ,t4 9 het ,n4 ,t4 doorgaans na> de grieks*e v]tal+ d] ,,lxx gecite]d4 ,de s*rv]s van het ,n4 ,t41 s*rv5de 9 het grieks* en voor grieks*e lez]s1 gebruikt5 geme5lk de v]tal+1 die aan dez5 bek5d en voor h5 toegankelk 04 ,de citat5 kunn5 na> hunne v]h\d+ tot d5 ,hebr4 tek/ en tot de grieks*e v]tal+ 9 drie groep5 word5 v]deeld4 ,9 sommige tek/5 is er afwk+ van de ,,lxx en ov]e5/emm+ met d5 ,hebr4 tek/1 b4v4 ,mt4 #b3ae1 #ah1 #h3ag1 #ab3ah-ba1 #bg3df2 ,joh4 #ai3cg2 ,rom4 #aj3ae1 #af1 #aa3i2 #a ,cor4 #c3ai1 #ae3ed4 ,9 &]e is er omgeke]d ov]e5/emm+ met de ,,lxx en afwk+ van het ,hebr41 bv4 ,mt4 #ae3h1 #i2 ,hd4 #g3ad1 #ae3af1 #ag2 ,ef4 #d3h2 ,hebr4 #aj3e1 #aa3ba1 #ab3f4 ,9 e5e d]de groep van citat5 is er m9 ( me] belangrke afwk+ beide van ,,lxx en ,hebr4 tek/1 bv4 ,mt4 #b3f1 #c3c1 #bf3ca2 ,joh4 #ab3ae1 #ac3ah2 ,rom4 #aj3f-i2 #a ,cor4 #b3i4 ,ook v]di5t het opm]k+1 dat sommige boek5 des ,o4 ,t4 nl4 ,ezra1 ,neh41 ,ob41 ,nah41 ,zef41 ,e/h41 ,pr$4 en ,hoogl4 nooit 9 het ,n4 ,t4 word5 aangehaald2 dat er wel ge5 apocriefe boek5 word5 gecite]d ma> to* 9 #b ,tim4 #c3h2 ,hebr4 #aa3cd v42 ,judas #i v4 #ad v41 nam5 en feit5 word5 v]meld1 die 9 het ,o4 ,t4 niet voorkom52 en dat enkele mal5 ook grieks*e klassiek5 word5 aangehaald1 ,hd4 #ag3ah2 #a ,cor4 #ae3cc2 ,tit4 #a3ab4 f74 ,wat e9delk het mat]ieel gebruik van het ,o4 ,t4 9 het ,n4 ,t4 aangaat1 ook hi]9 is er groot v]s*il4 ,soms di55 de citat5 tot bews en beve/ig+ van e5ige wa>heid1 bv4 ,mt4 #d3d1 #g1 #aj1 #i3ac1 #ai3e1 #bb3cb2 ,joh4 #aj3cd2 ,hd4 #ae3af1 #bc3e2 ,rom4 #a3ag1 #c3aj v41 #d3c1 #g1 #i3g1 #ab1 #ac1 #ae1 #ag1 #aj3e2 ,gal4 #c3aj1 #d3cj2 #a ,cor4 #i3i1 #aj3bf2 #b ,cor4 #f3ag4 ,ze] dikwls wordt het ,o4 ,t4 aangehaald t5 bewze1 dat het 9 het ,n4 ,t4 v]vuld moe/ word5 en v]vuld is2 hetz 9 lett]lk5 z91 ,mt4 #a3bc1 #c3c1 #d3ae1 #af1 #h3ag1 #ab3ah1 #ac3ad1 #ae1 #ba3db1 #bg3df2 ,mk4 #ae3bh2 ,luk4 #d3ag v42 ,joh4 #ab3ch2 ,hd4 #b3ag1 #c3bb1 #g3cg1 #h3cb1 enz41 hetz 9 typis*5 z91 ,mt4 #aa3ad1 #ab3ci v41 #ag3aa2 ,luk4 #a3ag2 ,joh4 #c3ad1 #ai3cf2 #a ,cor4 #e3g1 #aj3d2 #b ,cor4 #f3af2 ,gal4 #c3ac1 #d3ba2 ,hebr4 #b3f-h1 #g3a-aj1 enz4 ,me]mal5 di55 de citat5 uit het ,o4 ,t4 e5v\dig tot opheld]+1 toeli*t+1 v]man+1 v]troo/+1 enz41 bv4 ,luk4 #b3bc2 ,joh4 #g3ch2 ,hd4 #g3c1 #db2 ,rom4 #h3cf2 #a ,cor4 #b3af1 #aj3g2 #b ,cor4 #d3ac1 #h3ae1 #ac3a2 ,hebr4 #ab3e1 #ac3ae2 #a ,petr4 #a3af1 #bd1 #be1 #b3i4 ,b dat gebruik word5 w door d5 z91 di5 de ,n4 ,t4 s*rv]s 9 d5 tek/ des ,o4 ,t4 v9d51 m5igmaal v]ra/2 zoo vooral 9 ,mt4 #b3ae1 #ah1 #bc1 #ba3e1 #bb3cb1 #bf3ca1 #bg3i1 #aj1 #ce2 ,joh4 #ai3cg2 ,hd4 #a3bj1 #b3ca2 #a ,cor4 #i3i2 ,gal4 #c3af1 #d3bb v42 ,ef4 #d3h v42 ,hebr4 #b3f-h1 #aj3e4 ,deze exegese van het ,o4 9 het ,n4 ,t4 ond]/elt b ,jezus en de apo/el5 de g$a*te1 dat e5 woord ( z9 veel diep] beteek5is en veel v]d]e /rekk+ kan hebb51 dan de s*rv] er b v]mo$ ( er 9 ne]gelegd heeft4 ,dit is ook me]mal5 b klassieke s*rv]s het geval4 ,niem& zal me551 dat ,goe! b het ne]s*rv5 van zne klassieke pozie dat alles voor d5 gee/ heeft gehad1 wat er nu 9 gevond5 wordt4 ,ham]l+ heeft 9 zn ,epilog an die ,kritik]1 ,poet4 ,w]ke1 ,tiel ,campagne ,i #adb f4 dit duidelk uitgesprok54 ,b de ,s*rift is dit nog 9 veel /]k] mate het geval1 wl z na> de ov]tuig+ van ,jezus en zne apo/el5 d5 ,h4 ,gee/ tot auctor prim>ius heeft en e5 teleologis* k>akt] draagt1 cf4 ook ,valeton1 ,!ol4 ,/ud4 #ahhg aflev4 #f4 ,!rem91 ,die ,b]$samkeit e9e ,tug5d ,s4 #bcf4 ,niet 9 die enkele bov5g5oemde plaats5 sle*ts1 ma> 9 heel de opvatt+ en uitlegg+ van het ,o4 ,te/41 wordt het ,n4 ,te/4 g$rag5 door de g$a*te1 dat het ,israelietis*e zne v]vull+ heeft 9 het ,*ri/elke4 ,de gans*e oeconomie des ,o4 ,v4 met al h>e in/ell+5 en re*t5 en 9 heel ha> ges*i$5is w/ h55 na> de b$eel+ des ,n4 ,v]bonds4 ,niet het ,talmudisme1 ma> het ,*ri/5dom is de re*tmatige erfg5aam van de s*att5 des heils1 aan ,abraham en zn zaad belo(d4 ,litt4 ov] het ,o4 ,t4 9 het ,n4 ,t41 ,glassius1 ,philologia ,sacra1 ed4 #f;a #afia4 ,sur5husius1 1 9 quo sec4 vet4 !ol4 hebr4 =mulas alleg&i et modos int]pret&i conciliantur loca ,v4 ,t4 9 ,n4 ,t4 allegata1 ,am/4 #agac4 ,j4 ,h(fmann1 ,demon/r4 evang4 p] ipsum scriptur>um cons5sum 9 oraculis ex ,v4 ,t4 9 ,n4 allegatis1 ,tub4 #aggc-ha4 ,?4 ,r&olph1 ,! prophecies & o!r texts cit$ 9 ! ,new ,te/4 comp>$ ) ! ,hebr4 ,orig9al & ) ! ,sept4 v]sion1 ,oxf4 #aghb4 ,dr4 ,h4 ,ow51 ,! modes ( quotation us$ by ! evangelical writ]s expla9$ & v9dicat$1 ,lond4 #aghi4 ,f4 ,h4 ,horne1 ,an introduction to ! critical /udy & k ( ! holy ,script4 #d vol4 ,lond4 #ahba ,,ii #cef-dfc4 ,c4 ,sepp1 ,de le] des ,n4 ,t4 ov] de ,h4 ,s*rift des ,o4 ,v4 #ahdi4 ,?oluck1 ,das ,a4 ,t4 im ,n4 #f;e ,aufl4 #ahgg4 ,ro!1 ,zur ,dogm4 #ahd f4 ,h(mann1 ,weissagung und ,erfllung im alt4 u4 n4 ,te/4 #ahda4 ,e4 ,haupt1 ,die altt4 ,citate 9 d5 vi] ,evang4 #ahga4 ,kautzs*1 ,de ,v4 ,t4 locis a ,paulo allegatis1 #ahfi4 ,e4 ,bhl1 ,=s*ung5 na* e9] ,volksbibel zur ,zeit ,jesu #ahgc4 ,id4 ,die altt4 ,citate im ,n4 ,t4 #ahgh4 ,k4 ,walz1 ,die ,lehre d] ,kir*e von d] ,s*rift na* d] ,s*rift selb/ geprft1 ,leid5 #ahhd4 ,ku551 ,de ,pr(et5 ,,ii #aii v4 ,cav51 ,our ,lords te/imony to ! ,old ,te/4 ,presb4 & ,ref4 ,rev4 ,july #ahib4 ,a4 ,clem51 ,d] ,gebrau* des ,a4 ,t4 im ,n4 #ahic4 ,kuyp]1 ,encycl4 ,,ii #cgh v4 ,hans ,vollm]1 ,die altt4 ,citate bei ,paulus usw4 ,freiburg #ahie4 #aa4 ,voor de inspiratie des ,n4 ,t4 v9d5 w 9 de s*rift5 d] apo/el5 de volg5de gegev5s3 a7 ,jezus' getuig5is geldt 9 heel het ,n4 ,t4 als goddelk1 wa>a*tig1 onfeilba>4 ,h is de ,logos1 die d5 ,vad] v]kla>t1 ,joh4 #a3ah1 #ag3f2 1 ,op4 #a3e1 #c3ad2 cf4 ,jes4 #ee3d1 de ,am51 9 wi5 alle bel(t5 ,gods ja en am5 zn1 ,op4 #c3ad2 #b ,cor4 #a3bj4 ,er is ge5 b$rog1 1 9 zn mond gewee/1 #a ,petr4 #b3bb4 ,h is de ,apo/el en ,hoogeprie/] onz] beld5is1 ,hebr4 #c3a2 #a ,tim4 #f3ac4 ,h spreekt niet 1 gelk ,satan die e5 leug5a> is1 ,joh4 #h3dd4 ,ma> ,god spreekt door ,hem1 ,hebr4 #e3a4 ,jezus is door ,god gezond51 ,joh4 #h3db en spreekt niets dan wat ,h gezi5 en gehoord heeft1 ,joh4 #c3cb4 ,h spreekt de woord5 ,gods1 ,joh4 #c3cd1 #ag3h en geeft alle5 aan de wa>heid getuig5is1 #e3cc1 #ah3cg4 ,da>om is zne getuig5is wa>a*tig1 ,joh4 #h3ad1 #ad3f1 door de getuig5is van ,god zelv5 beve/igd1 #e3cb1 #cg1 #h3ah4 ,niet alle5 is ,jezus 9 e?is*5 z9 heilig en zond] zonde1 ,joh4 #h3df1 ma> ,h is ook intellectueel zond] dwal+1 leug5 ( b$rog4 ,het is volkom5 wa>1 dat ,jezus zi* 9 eng]5 z9 niet bewog5 heeft op het gebi$ d] wet5s*ap4 ,h kwam op a>de om ons d5 ,vad] te v]kl>5 en zn w]k te volbr5g54 ,ma> de inspiratie d] ,s*rift1 wa>ov] ,jezus zi* uitspreekt1 is ge5 wet5s*appelk probleem ma> e5 religieuse wa>heid4 ,indi5 ,h hi]9 g$waald heeft1 heeft ,h zi* v]gi/ op e5 punt1 dat t5 nauw/e sam5hangt met het religieuse lev51 en kan ,h ook 9 religie en !ologie niet me] erk5d word5 als onze hoog/e pr(eet4 ,de le] van het goddelk gezag d] ,h4 ,s*rift vormt e5 gewi*tig be/&deel 9 de woord5 ,gods1 die ,jezus v]kondigd heeft4 ,deze onfeilba>heid 0 b ,jezus e*t] ge5e buit5gewone1 bov5natuurlke gave2 ge5 donum gratiae en ge5 actus transi5s2 ma> habitus1 natuur4 ,indi5 ,jezus iets ges*rev5 _h1 z\ ,h da>b ge5e bzond]e assi/5tie des ,h4 ,g4 hebb5 noodig gehad4 ,h _h de inspiratie als e5e buit5gewone gave niet noodig1 wl ,h d5 ,gee/ ontv+ niet met mate1 ,joh4 #c3cd1 de ,logos 01 ,joh4 #a3a en de volheid ,gods li*amelk 9 ,hem woonde1 ,col4 #a3ai1 #b3i4 b7 ,jezus heeft ons e*t] niets 9 ges*rifte nagelat51 en ,h zelf is he5gegaan4 ,zoo moe/ ,h dan zorg drag51 dat zne wa>a*tige getuig5is onv]vals*t en zuiv] aan de m5s*heid w]d ov]gegev54 ,da>toe kie/ ,h de apo/el5 uit4 ,het apo/olaat is e5 buit5gewoon ambt en e5 gans* bzond]e di5/ 9 ,jezus' geme5te4 ,de apo/el5 zn ,hem bepaald door d5 ,vad] gegev51 ,joh4 #ag3f1 door ,hemzelv5 uitv]kor51 ,joh4 #f3gj1 #ac3ah1 #ae3af1 #ai en op all]lei wze door ,hem voor hun toekom/ige taak voorb]eid en bekwaamd4 ,die taak be/ond da>91 dat z /raks na ,jezus' he5gaan1 als getuig5 moe/5 optr$51 ,luk4 #bd3dh2 ,joh4 #ae3bg4 ,z w>5 oor- en ooggetuig5 van ,jezus' woord5 en w]k5 gewee/2 z hadd5 het woord des lev5s met de oog5 aans*\wd en met de h&5 geta/1 #a ,joh4 #a3a1 en hadd5 nu deze getuig5is aanga&e ,jezus te br5g5 aan ,israel en aan de geheele w]eld1 ,mt4 #bh3ai2 ,joh4 #ae3bg1 #ag3bj2 ,hd4 #a3h4 ,ma> alle m5s* is leug5a*tig1 ,god alle5 is wa>a*tig1 ,rom4 #c3d4 ,ook de apo/el5 w>5 tot deze taak van getuig5 onbekwaam4 ,z w>5 dan ook de eig5lke getuig5 niet4 ,van h5 b$i5t ,jezus zi* sle*ts als van in/rum5t54 ,de eig5lke getuige1 die tr\w en wa>a*tig is als ,h zelf1 is de ,h4 ,gee/4 ,h is de ,gee/ d] wa>heid1 en zal van ,jezus getuig51 ,joh4 #ae3bf1 en de apo/el5 kunn5 e]/ als getuig5 optr$5 na en door ,hem1 ,joh4 #ae3bg4 ,die ,gee/ wordt dan ook 9 bzond]5 z9 aan de apo/el5 belo(d en ges*onk51 ,mt4 #aj3bj2 ,joh4 #ad3bf1 #ae3bf1 #af3g1 #bj3bb4 ,vooral ,joh4 #ad3bf le]t dat duidelk4 ,de ,h4 ,gee/ 4 ,h zal de jong]5 met hun p]son5 en gav51 met hun h]9n]+ en oordeel enz4 9 zn di5/ nem54 ,h zal aan de op5b>+ mat]ieel niets nieuws toevoeg51 wat niet re$s 9 ,*ri/us' p]soon1 woord en w]k beslot5 ligt1 want ,h neemt alles uit ,*ri/us en maakt de apo/el5 9 zoov]re alle5 inda*tig en leidt h5 op die wze 9 al de wa>heid1 ,joh4 #ad3bf1 #af3ac1 #ad4 ,en deze getuig5is des ,h4 ,gee/es door d5 mond d] apo/el5 is de v]he]lk+ van ,jezus1 ,joh4 #af3ad1 gelk ,jezus' getuig5is e5e v]he]lk+ 0 van d5 ,vad]1 #ag3d4 c7 ,met di5 ,gee/ 9 bzond]5 z9 toeg]u/1 ,joh4 #bj3bb2 ,hd4 #a3h2 ,ef4 #c3e1 tr$5 de apo/el5 na d5 ,p9k/]dag ook op5lk als getuig5 op1 ,hd4 #a3h1 #ba1 #bb1 #b3ad1 #cb1 #c3ae1 #d3h1 #bj1 #cc1 #e3cb1 #aj3ci1 #ea1 #ac3ca4 ,9 het getuig5is gev5 van wat z gezi5 en gehoord hebb51 ligt de beteek5is van het apo/olaat4 ,da>toe zn z g]oep5 en bekwaamd4 ,da>aan ontle55 z hun autoriteit4 ,da>op b]oep5 z zi* teg5ov] be/rd+ en teg5/&4 ,en ,god he*t w$] aan hun getuig5is zn zegel door teek55 en wond]51 en gee/elk5 zeg51 ,mt4 #aj3a1 #i2 ,mk4 #af3ae v42 ,hd4 #b3dc1 #c3b1 #e3ab-af1 #f3h1 #h3f v41 #aj3dd1 #aa3ba1 #ad3c1 #ae3h1 enz4 ,de apo/el5 zn van /onde aan1 jure suo1 de leid]s d] ,j]uzalems*e geme5te1 z hebb5 opzi*t ov] de geloovig5 9 ,sam>ia1 ,hd4 #h3ad1 bezoek5 de geme5t51 ,hd4 #i3cb1 #aa3bb1 nem5 besluit5 9 d5 ,h4 ,gee/1 ,hd4 #ae3bb1 #bh1 en g5iet5 e5e algeme5 erk5de autoriteit4 ,z sprek5 en h&el5 kra*t5s de volma*t van ,*ri/us4 ,en (s*oon ,jezus n]g5s e5 expres bevel gaf om ook zne woord5 en dad5 op te teek55 --alle5 9 de ,op5b4 is me]mal5 van e5 bevel tot s*rv5 sprake1 #a3aa1 #ai1 enz4-- de apo/el5 sprek5 9 hun s*rv5 met dezelfde autoriteit2 het s*rv5 is e5 bzond]e vorm van getuig54 ,ook s*rv5de1 zn z getuig5 van ,*ri/us1 ,luk4 #a3b2 ,joh4 #a3ad1 #ai3ce1 #bj3ca1 #ba3bd2 #a ,joh4 #a3a-d2 #a ,petr4 #a3ab1 #e3a2 #b ,petr4 #a3af2 ,hebr4 #b3c2 ,op4 #a3c1 #bb3ah1 #ai4 ,hun getuig5is is getr\w en wa>a*tig1 ,joh4 #ai3ce2 #c ,joh4 #ab4 d7 ,ond] de apo/el5 /aat ,paulus we] op zi*zelf4 ,h ziet zi* g]oep5 om teg5 de ,juda/5 zn apo/olaat te v]d$ig51 ,gal4 #a-b2 #a ,cor4 #a3aj-d3ba2 #b ,cor4 #aj-ac4 ,h h&haaft teg5ov] die be/rd+1 dat h van mo$]s lf is afgezond]d1 ,gal4 #a3ad2 door ,jezus zelf tot apo/el is g]oep51 ,gal4 #a3a2 ,jezus zelf p]soonlk heeft gezi51 #a ,cor4 #i3a1 #ae3h2 met op5b>+5 en gezi*t5 v]wa>digd w]d1 #b ,cor4 #ab2 ,hd4 #bf3af2 van ,jezus zelf zn ,evangelie ontvang5 heeft1 ,gal4 #a3ab2 #a ,tim4 #a3ab2 ,ef4 #c3b-h1 en dus ev5go$ als de &]e apo/el5 e5 zelf/&ig en betr\wba> getuige is1 vooral ond] de ,heid551 ,hd4 #bf3af2 ook zn apo/olaat is beve/igd met wond]5 en teek551 #a ,cor4 #ab3aj1 #bh2 ,rom4 #ab3d-h1 #ae3ah1 #ai2 #b ,cor4 #aa3bc v42 ,gal4 #c3e2 ,hebr4 #b3d2 en met gee/elk5 zeg51 #a ,cor4 #ae3aj2 #b ,cor4 #aa3e1 enz4 ,h is zi* da>om bewu/1 dat er ge5 &] evangelie is dan 't zne1 ,gal4 #a3g2 dat h getr\w is1 #a ,cor4 #g3be2 d5 ,gee/ ,gods heeft1 #a ,cor4 #g3dj2 dat ,*ri/us door hem spreekt1 #b ,cor4 #ac3c2 #a ,cor4 #b3aj1 #af2 #b ,cor4 #b3ag1 #e3bc2 dat h ,gods woord v]kondigt1 #b ,cor4 #b3ag2 #a ,!ss4 #b3ac2 tot zelfs 9 de uitdrukk+5 en woord5 toe1 #a ,cor4 #b3d1 #aj-ac2 en niet alle5 als h spreekt ma> ook als h s*rft1 #a ,!ss4 #e3bg2 ,col4 #d3af2 #b ,!ss4 #b3ae1 #c3ad4 ,ev5als de &]e apo/el5 tre$t ,paulus me]mal5 met apo/olis*e volma*t op1 #a ,cor4 #e2 #b ,cor4 #b3i1 en geeft b9d5de bevel51 #a ,cor4 #g3dj2 #a ,!ss4 #d3b1 #aa2 #b ,!ss4 #c3f-ad4 ,en wel b]oept h zi* e5e enkele maal op het oordeel d] geme5te1 #a ,cor4 #aj3ae1 ma> niet om zne uitspraak aan ha> go$- ( afkeur+ te ond]w]p51 ma> integ5deel om door het gewet5 en het oordeel d] geme5te1 die imm]s ook d5 ,gee/ ,gods en de zalv+ van d5 ,heilige heeft1 #a ,joh4 #b3bj1 g]e*tva>digd te word54 ,zoo we9ig maakt ,paulus zi* da>m$e van het oordeel d] geme5te afhankelk1 dat h #a ,cor4 #ad3cg zegt1 dat1 indi5 iem& me5t e5 pr(eet te zn en d5 ,gee/ te hebb51 dit dan jui/ uitkom5 zal 9 zne erk5t5is1 dat hetge5 ,paulus s*rft des ,he]5 gebod5 zn4 e7 ,deze ges*rift5 van de apo/el5 hadd5 van /onde aan autoriteit 9 de geme5t51 wa> ze bek5d w>54 ,ze w]d5 spo$ig v]breid en kreg5 da>door /e$s uitgebreid] gezag1 ,hd4 #ae3bb v42 ,col4 #d3af4 ,de ,synoptis*e ,evangelin toon5 e5e zoo groote v]wants*ap1 dat het e5e geheel ( g$eeltelk aan de &]e bek5d moet gewee/ zn4 ,judas is aan ,petrus bek5d1 en #b ,petr4 #c3af k5t re$s vele briev5 van ,paulus en /elt ze met de &]e ,s*rift5 op ne ln4 ,langzam]h& kwam5 er v]tal+5 van ,n4 ,t4 ges*rift5 t] voorlez+ 9 de geme5te1 ,j4 ,m4 ,apol4 #a3fg4 ,9 de e]/e helft d] twe$e eeuw moet5 deze re$s hebb5 be/aan1 ,papias b ,euseb4 ,h4 ,e4 #c3ci4 ,j4 ,m4 ,apol4 #a3ff1 #fg4 ,e5 dogmatis* gebruik wordt er al van gemaakt door ,a!nagoras1 de resurr4 c4 #af1 die da> zne r$5e]+ bew/ met #a ,cor4 #ae3cc2 #b ,cor4 #e3aj4 ,en ,!ophilus1 ad ,autol4 #c3d haalt tek/5 uit ,paulus aan met de =mule1 1 4 ,ir5aeus adv4 ha]4 #c1 #aa1 ,t]t4 ad ,prax4 #ae en &]51 de ,pes*itto en het fragm5t van ,muratori /ell5 het bov5 all5 twfel va/1 dat 9 de #b;e helft d] #b;e eeuw de mee/e ges*rift5 van het ,n4 ,t4 kanonis* gezag hadd5 en met de boek5 des ,o4 ,v4 e5e gelke digniteit g5ot54 ,ov] sommige boek51 ,jak41 ,jud41 #b ,petr41 #b en #c ,joh4 bleef er v]s*il be/aan1 ,euseb4 ,h4 ,e4 #c3be4 ,ma> de b$5k+5 teg5 deze antilegom5a w]d5 9 de #c;e eeuw /e$s m9d]4 ,en de ,synode van ,laodicea 9 #cfj1 van ,hippo ,regius 9 #cic1 en van ,c>?ago 9 #cig kond5 ook deze antilegom5a opnem5 en d5 kanon sluit54 ,deze besluit5 d] k]k w>5 ge5 eig5ma*tige en autoritaire h&el+1 ma> sle*ts codificatie en regi/ratie van het re*t1 dat t5 aanzi5 van deze ges*rift5 re$s lang 9 de geme5t5 _h be/aan4 ,de kanon is niet gevormd door e5 besluit van concili54 ,canon non uno quod dicunt actu ab hom9ibus1 s$ paulatim a ,deo animorum temporumque rectore1 productus e/1 ,loes*] b ,h]zog #g1 #dbd4 ,9 d5 belangrk5 /rd van ,h>nack en ,zahn ov] de ges*i$5is van d5 ,n4 ,t4 kanon legt ,h>nack ongetwfeld te e5zdig nadruk op de begripp51 ,goddelkheid1 onfeilba>heid1 inspiratie1 kanon1 op de =meele va//ell+ van het dogma d] ,n4 ,t4 ,s*rift4 ,lang voordat dit 9 de #b;e helft d] #b;e eeuw ges*i$de1 w>5 de ,n4 ,t4 ges*rift5 door het gezag d] apo/el51 de voorlez+ 9 de geme5te1 enz4 tot algeme5 erk5de autoriteit gekom54 ,op dit inn]lk proces ve/igt ,zahn ze] t]e*t de a&a*t4 ,v]g4 ov] dez5 /rd ,kppel1 ,/ud4 u4 ,krit4 #ahia1 #a;es ,heft1 en ,b>?1 ,neue ,jahrb4 f4 d4 ,!ol4 #ahic1 #a;es ,heft4 f47 ,welke beg9sel5 de geme5te1 zoo ond] het ,oude als ,nieuwe ,te/am5t1 b deze erk5n+ van de kanoniciteit d] ,o4 en ,n4 ,t4 ges*rift5 hebb5 geleid1 is met zek]heid niet uit te mak54 ,de apo/olis*e oorsprong kan d5 doorslag niet hebb5 gegev5 want ook ,m>kus1 ,lukas en ,hebr4 zn opg5om54 ,ev5m9 heeft de erk5n+ d] kanoniciteit ha> grond 9 het feit1 dat er ge5 &]e ges*rift5 aanga&e ,*ri/us be/ond51 want ,luk4 #a3a maakt van vele &]e gewag1 en volg5s ,ir5aeus adv4 ha]4 #a3bj 0 er 4 ,het beg9sel d] kanonvorm+ kan ook niet ligg5 9 de grootte en belangrkheid1 want #b en #c ,joh4 zn ze] kle93 ev5m9 9 de bek5dheid d] s*rv]s1 ,m>kus1 ,lukas1 met de apo/el51 want briev5 van ,clem5s en ,b>nabas w]d5 niet opg5om52 en ook niet 9 de orig9aliteit1 want ,mat!us1 ,m>kus en ,lukas2 ,efeze en ,colosse2 ,judas en #b ,petr4 zn de e5 van d5 &] afhankelk4 ,er kan niets &]s van gezegd word51 dan dat de erk5n+ van deze ges*rift5 zond] e5ige afspraak1 vanzelve 9 alle geme5t5 plaats _h4 ,op enkele uitzond]+5 na1 w]d5 de ,o4 en de ,n4 ,t4 ges*rift5 t]/ond1 van hun ont/aan af1 9 hun geheel1 zond] e5 woord van twfel ( prote/ als heilige1 goddelke s*rift5 aang5om54 ,de plaats en de td1 wa> hun het e]/ gezag w]d toegek5d1 is niet aan te wz54 ,de kanoniciteit d] ,bbelboek5 wortelt 9 hun exi/5tie4 ,z hebb5 gezag van zi*zelve1 jure suo1 omdat ze er zn4 ,het is de ,gee/ des ,he]51 die leidde b het s*rv5 en die ze 9 de geme5te tot erk5n+ bra*t4 ,h>nack1 ,d4 ,g4 ,i #cjd f4 #cah f4 ,wildebo]1 ,het ont/aan v4 d4 ,kanon des ,o4 ,v4 #ajg v4 ,reuss1 ,ges*4 des ,n4 ,t4 #bih f4 ,h]zog art4 ,kanon4 ,w4 ,lee1 ,! ,inspiration ( holy ,scripture1 #c;e ed4 ,dubl9 #ahfd p4 #dc4 #ab4 ,het resultaat van dit ond]zoek na> de le] d] ,s*rift ov] zi*zelve kan hi]9 word5 sam5gevat1 dat z zi*zelve h\dt en uitgeeft voor het woord van ,god4 ,de uitdrukk+ woord ,gods ( woord des ,he]5 heeft 9 de ,s*rift v]s*ill5de beteek5iss54 ,dikw]f wordt er door aang$uid de kra*t ,gods1 wa>door ,h alle d+5 s*ept en ond]h\dt1 ,g54 #a3c2 ,ps4 #cc3f1 #adg3ag1 #ah1 #adh3ah2 ,rom4 #d3ag2 ,hebr4 #a3c1 #aa3c4 ,v]volg5s wordt zoo de bzond]e op5b>+ g5oemd1 wa>door ,god iets bek5d maakt aan de pr(et54 ,9 het ,o4 ,t4 komt de uitdrukk+ 9 dez5 z9 bna op i$]e bladzde voor2 telk5s heet het da>3 het woord des ,he]5 ges*i$de4 ,9 het ,n4 ,t4 v9d5 we het 9 dez5 z9 alle51 ,joh4 #aj3ce2 het woord ges*i$t nu niet me] en komt niet e5e enkele maal van bov5 en van buit5 tot de pr(et51 het is ges*i$ 9 ,*ri/us en blft4 ,v]d] beteek5t woord ,gods d5 inh\d d] op5b>+2 dan is er sprake van woord ( woord5 ,gods1 naa/ re*t51 wett51 gebod51 inzett+51 welke aan ,israel gegev5 zn1 ,ex4 #i3bj1 #ba2 ,ri*t4 #c3bj2 ,ps4 #cc3d1 #aai3i1 #af1 #ag enz4 ,jes4 #dj3h2 ,rom4 #c3b enz4 ,9 het ,n4 ,te/4 heet zoo het ,evangelie1 dat door ,god 9 ,*ri/us is geop5ba>d en door de apo/el5 v]kondigd w]d1 ,luk4 #e3a2 ,joh4 #c3cd1 #e3bd1 #f3fc1 #ag3h1 #ad1 #ag2 ,hd4 #h3be1 #ac3g2 #a ,!ss4 #b3ac enz4 ,niet onwa>s*nlk is het1 dat de naam woord ,gods dan voorts 9 de ,s*rift e5e enkele maal wordt gebruikt1 om er de ges*rev5 wet1 dus e5 g$eelte d] ,s*rift1 m$e aan te duid51 ,ps4 #aai3aa1 #aje4 ,s*ultz1 ,grundriss d] ev4 ,dogm4 #d f4 ,9 het ,n4 ,t4 laat zi* zulk e5e plaats niet aanwz54 ,ook ,hebr4 #d3ab is woord ,gods niet gelk de ,s*rift4 ,ma> to* ziet het ,n4 ,t4 feitelk 9 de boek5 des ,o4 ,v4 niets &]s dan het woord ,gods4 ,god1 ( de ,h4 ,gee/ is de auctor prim>ius1 die door1 c4 g541 de pr(et5 sprak 9 de ,s*rift1 ,hd4 #a3af1 #bh3be4 ,de ,s*rift heet dan zoo n om ha> oorsprong n om ha> inh\d4 ,de =meele en mat]ieele beteek5is d] uitdrukk+ is 9 de ,s*rift t5 nauw/e v]bond54 ,en e9delk wordt de naam woord ,gods gebezigd voor ,*ri/us zelv54 ,h is de ,logos 9 geheel e5ig5 z91 revelator en revelatio tegelk4 ,alle op5b>+5 ,gods1 alle woord5 ,gods1 9 natuur en ges*i$5is1 9 s*epp+ en h]s*epp+1 ond] ,o4 en ,n4 ,t4 hebb5 9 ,hem hun grond1 hun e5heid en middelpunt4 ,h is de zon1 de &]e woord5 ,gods zn zne /ral54 ,het woord ,gods 9 de natuur1 ond] ,israel1 9 het ,n4 ,te/41 9 de ,s*rift mag ge5 oog5blik van ,hem word5 losgemaakt en afg$a*t4 ,er is alle5 op5b>+ ,gods1 wl ,h de ,logos is4 ,h is het pr9cipium cognosc5di1 9 algeme55 z9 van alle wet5s*ap1 9 bzond]5 z91 als 1 van alle k5nisse ,gods1 van religie en !ologie1 ,mt4 #aa3bg4 ,d4 ,begrip d] inspiratie4 #ac4 ,de ,h4 ,s*rift bi$t ons n]g5s e5 kla> ge=mule]d dogma ov] de inspiratie1 ma> z geeft de zaak1 het feit d] !opneu/ie en al de mom5t51 die er voor de con/ructie van het dogma noodig zn4 ,z le]t de !opneu/ie d] ,s*rift 9 d5zelfd5 z9 en op dezelfde wze1 ev5 held] en ev5 duidelk1 ma> ook ev5 we9ig 9 ab/racte begripp5 ge=mule]d als het dogma d] tr9iteit1 d] vlees*word+1 d] voldo5+ enz4 ,me]mal5 is dit ontk5d4 ,elke sect>is*e en ha]etis*e ri*t+ beg9t haa/ met e5 b]oep op de ,s*rift teg5 de confessie1 en tra*t h>e afwk+ te do5 voorkom5 als door de ,s*rift gebod54 ,ma> 9 de mee/e gevall5 leidt diep] ond]zoek tot de erk5t5is1 dat de or?odoxie de getuig5is d] ,s*rift aan h>e zde heeft4 ,de mod]n5 gev5 ?ans ov] het algeme5 gulweg toe1 dat ,jezus en de apo/el5 de ,o4 ,t4 ,s*rift als ,gods woord hebb5 aang5om51 ,lipsius1 ,dogm4 #ahe ,s4 #ada1 ,/rauss ,i #gi1 ,pfleid]]1 ,d] ,paul9ismus1 #b;e ,aufl4 ,leipz4 #ahij ,s4 #hg f4 ,ro!1 ,zur ,dogm4 #agh f4 erk5t dit ook t5 opzi*te van de apo/el51 ma> me5t dat de k]kelke dogmatiek voor h>e le] van de inspiratie zi* niet op ,jezus b]oep5 kan4 ,deze me5+ /aat e*t] vr wel op zi*zelve en wordt door we9ig5 g$eeld4 ,jezus' positieve uitsprak5 ov] de ,o4 ,t4 ,s*rift1 ,mt4 #e3h2 ,luk4 #af3ag2 ,joh4 #aj3ce1 zne aanhal+ en gebruik1 ,mt4 #ai3d1 #e1 #bb3dc enz4 sprek5 da>toe te /]k1 en zn niets vrer dan die van de apo/el54 ,ma> deze teg5/ell+1 die ,ro! maakt tuss*5 de le] van ,jezus en die van de apo/el51 v]heft niet ma> ond]mnt feitelk het gezag van ,jezus zelf4 ,want van ,jezus wet5 we niets dan door de apo/el52 wie dus de apo/el5 discr$ite]t en als onbetr\wb>e getuig5 d] wa>heid voor/elt1 we]spreekt t]/ond ,jezus zelf1 die zn apo/el5 tot volkom5 betr\wb>e getuig5 aange/eld heeft en door zn ,gee/ h5 leid5 z\ 9 al de wa>heid4 ,en da>toe behoort voorzek] ook de wa>heid aanga&e de ,h4 ,s*rift4 ,de leuze3 na> ,*ri/us t]ug is b$riegelk en vals*1 als ze 9 teg5/ell+ /aat met de getuig5is d] apo/el54 ,ze] gewoon is ook e5e &]e teg5/ell+1 die gemaakt wordt om van de zelfgetuig5is d] ,s*rift bevrd te word54 ,de ,s*rift1 zoo zegt m5 dan1 moge hi] en da> de inspiratie le]52 ma> om de le] d] ,s*rift aanga&e de ,s*rift op te b\w51 moet5 ook de feit5 9 rek5+ word5 gebra*t1 welke de ,s*rift 9 ha> ont/aan1 word+1 ges*i$5is1 be/& en inh\d ons k5n5 doet4 ,alle5 zulk e5e !orie van inspiratie is dus wa> en go$1 die met de ph5om5a d] ,s*rift be/aanba> is1 en uit deze zelve is afgeleid4 ,ze] dikw]f doet m5 het hi]b dan voorkom51 dat de teg5p>t e5e eig5e1 aprioris*e op9ie aan de ,s*rift opdr+t1 en ha> p]/ 9 het keurslf d] s*ola/iek4 ,en m5 b]oept er zi* op1 dat m5 teg5ov] al die !orien en sy/em5 jui/ de ,s*rift zelve wil lat5 sprek5 en alle5 van zi*zelve wil lat5 getuig54 ,het s*ort d] or?odoxie jui/ aan e]bi$ voor de ,s*rift4 ,z doet d5 tek/1 de feit5 d] ,h4 ,s4 geweld aan1 ,dr4 ,g4 ,wildebo]1 ,lett]k4 des ,o4 ,v4 bl4 ,v4 ,deze voor/ell+ kl9kt op het e]/e hoor5 s*oon en aannemelk1 ma> blkt to* b nad]e ov]weg+ onh\dba>4 ,de teg5/ell+ is 9 de e]/e plaats niet die tuss*5 e5e ( &]e inspiratie!orie en de zelfgetuig5is d] ,s*rift4 ,de inspiratie is e5 feit1 door de ,h4 ,s*rift zelve gele]d4 ,jezus en de apo/el5 hebb5 e5e getuig5is gegev5 aanga&e de ,s*rift4 ,de ,s*rift bevat e5e le] ook ov] zi*zelve4 ,afg$a*t van alle dogmatis*e ( s*ola/ieke ontwikkel+ dez] le]1 is de vraag e5v\dig deze1 ( de ,s*rift 9 deze h>e zelfgetuig5is gelo( v]di5t1 al dan niet4 ,er kan v]s*il be/aan ov] de vraag1 ( de ,s*rift zulk e5e !opneu/ie van zi*zelve le]t2 ma> indi5 ja1 dan behoort ze ook da>9 gelo(d te word51 ev5go$ als 9 h>e uitsprak5 ov] ,god1 ,*ri/us1 de zaligheid enz4 ,de zoog5aamde ph5om5a d] ,s*rift kunn5 die zelfgetuig5is d] ,s*rift niet omv]/oot5 en mog5 teg5 ha> zelfs niet als "p word5 opg]oep54 ,want wie zne le] van de ,s*rift afhankelk maakt van het hi/oris* ond]zoek na> h>e word+ en /ruktuur1 beg9t re$s met de zelfgetuig5is d] ,h4 ,s*rift te v]w]p5 en /aat dus niet me] 9 het gelo( aan die ,s*rift4 ,h me5t de le] van de ,s*rift bet] te kunn5 opb\w5 uit eig5 ond]zoek1 dan ze 9 d5 geloove te ontle55 aan de ,s*rift2 h /elt zne eig5e g$a*t5 9 plaats van en bov5 die d] ,s*rift4 ,voorts1 de zelfgetuig5is d] ,s*rift is kla>1 duidelk en zelfs door de teg5/&]s als zoodanig erk5d1 ma> de bes*\w+ ov] de ph5om5a d] ,s*rift is resultaat van langdurig hi/oris*-critis* ond]zoek en wzigt zi* 9 all]lei vorm5 na> het v]s*ill5d /&punt d] critici2 de !oloog1 die uit zulke ond]zoek+5 tot e5e le] ov] de ,s*rift wil kom51 /elt feitelk zn wet5s*appelk inzi*t teg5ov] de le] d] ,s*rift aanga&e zi*zelve4 ,ma> langs di5 weg komt m5 ook nooit tot e5e le] ov] de ,s*rift2 hi/oris*-critis* ond]zoek kan e5 held] inzi*t gev5 9 het ont/aan1 de ges*i$5is1 de /ructuur van de ,s*rift ma> leidt nooit tot e5e le]1 tot e5 dogma de ,s4 ,scriptura4 ,dit kan uitt]a>d sle*ts geb\wd word5 op e5e getuig5is d] ,s*rift aanga&e zi*zelve4 ,niem& d5kt er aan1 om e5e ges*i$5is ov] d5 oorsprong en de be/&deel5 van de ,ilias e5e le] te noem54 ,b deze me?ode valt dus niet alle5 e5e ( &]e !orie ov] de inspiratie1 ma> deze zelve als feit en getuig5is d] ,s*rift4 ,inspiratie1 indi5 m5 dat woord nog beh\dt1 wordt dan niets dan de korte sam5vatt+ van wat de ,bbel is1 ( liev] van wat m5 me5t dat de ,bbel is1 en kan dan lnre*t 9 /rd zn met wat de ,bbel zelf bewe]t te zn1 en wa>voor h zi*zelf uitgeeft en a&i5t4 ,de me?ode1 die m5 volgt1 is 9 het wez5 d] zaak ge5 &]e1 dan die1 wa>b de le] d] s*epp+1 van d5 m5s*1 van de zonde enz4 niet opgeb\wd wordt uit de getuig5is d] ,s*rift di5aanga&e1 ma> uit de zelf/&ige /udie van die facta4 ,9 beide gevall5 is het e5 corrige]5 van de le] des ,bbels door eig5 wet5s*appelk ond]zoek1 e5 afhankelk mak5 van het getuig5is d] ,s*rift van m5s*elk oordeel4 ,de feit5 en v]s*nsel5 d] ,s*rift1 de resultat5 van het wet5s*appelk ond]zoek mog5 di55 t] v]kl>+1 toeli*t+1 enz4 van de le] d] ,s*rift aanga&e zi*zelve1 ma> kunn5 nooit het feit d] inspiratie1 wa>van z getuigt1 te niet do54 ,t]wl g5]zds dus bewe]d wordt1 dat alle5 zulk e5e inspiratie aannemelk is1 die ov]e5/emt met de ph5om5a d] ,s*rift1 is het dez]zds het beg9sel1 dat de ph5om5a d] ,s*rift1 niet gelk de kritiek ze ziet1 ma> gelk ze 9 zi*zelve zn1 be/aanba> zn met h>e zelfgetuig5is4 #ad4 ,gewoonlk wordt 9 het woord !opneu/ie ( inspiratie saamgevat1 wat de ,s*rift aanga&e zi*zelve le]t4 ,het woord #b ,tim4 #c3af komt vroeg] niet voor en is dus miss*i5 het e]/ door ,paulus gebruikt4 ,het kan etymologis* zo[el actieve als passieve beteek5is hebb51 en dus v]taald word5 zo[el door3 ,god adem5d1 als3 door ,god geademd4 ,ma> de passieve beteek5is heeft de voorkeur1 wl ze door de plaats51 wa> het woord buit5 het ,n4 ,t4 voorkomt1 het mee/ wordt ge/eund en door de ,s*riftle] des ,n4 ,t4 wordt aanbevol51 #b ,petr4 #a3ba4 ,9 de ,vulgata is het we]gegev5 door div9itus inspirata4 ,het woord inspiratie heeft oorspronkelk veel ruim] z94 ,de ,griek5 en ,rome95 s*rev5 aan all51 die iets groots en go$s tot /& bra*t51 e5 afflatus ( in/9ctus div9us toe4 ,nemo vir magnus s9e aliquo afflatu div9o unquam fuit1 ,cic4 de ,nat4 ,d4 #b1 #ff4 ,e/ deus 9 nobis1 agitante calescimus illo1 ,ovid4 ,fa/i #f1 #e4 ,de inspiratie van di*t]s1 kun/5a>s1 vates1 enz4 kan ook ind]daad tot opheld]+ di55 van de inspiratie1 wa> de ,h4 ,s4 van spreekt4 ,bna alle groote mann5 hebb5 het uitgesprok51 dat hunne s*oon/e g$a*t5 plotsel+ en onbewu/ 9 hunne ziel op/eg5 en voor h5zelv5 e5e v]rass+ w>54 ,en getuig5is moge vol/aan4 ,goe! s*reef e5s aan ,ekk]mann1 aangehaald door ,hoek/ra1 ,godg4 ,bdr4 #ahfd1 bl4 #bg1 #bh4 ,j$e ,produktivitt h*/] ,art1 j$es b$eut5des ,ap]ue1 j$e ,erf9dung1 j$] grosse ,g$anke d] ,fr*te br+t und ,folg5 hat1 /eht 9 ,niem&es ,gewalt und i/ b] alle irdis*e ,ma*t erhab54 ,d]glei*5 hat d] ,m5s* als unv]h(fte ,ges*5ke von ob51 als re9e ,k9d] ,gottes zu betra*t51 die er mit freudigem ,danke zu empfang5 und zu v]ehr5 hat4 ,9 sol*5 ,fll5 i/ d] ,m5s* als das ,w]kzeug e9] hh]n ,weltregi]ung zu betra*t51 als e9 wrdig befund5es ,gefss zur ,aufnahme e9es gttli*5 ,e9flusses4 ,c>lyle1 ,on h]oes1 h]o-wor%ip & ! h]oic 9 hi/ory1 #d? ed4 ,london #ahed1 heeft da>om op de h]on ( g5ien gewez5 als de k]n van de ges*i$5is d] m5s*heid4 ,op hun beurt hebb5 deze g5ien1 op elk t]re91 we] de massa ge9spire]d4 ,lu!r1 ,baco1 ,napoleon1 ,hegel hebb5 de g$a*t5 van millio55 omgezet en het bewu/zn v]&]d4 ,dit feit re$s le]t ons1 dat er e5e inw]k+ van d5 e55 gee/ op d5 &] mogelk is4 ,de wze da>van is v]s*ill5d1 als de e5e m5s* spreekt tot d5 &]1 als de r$5a> de s*>e bezielt door zn woord1 als de hypnotiseur zne g$a*te ov]plant 9 d5 gemagnetise]de1 enz41 ma> altd is er sugge/ie van g$a*t51 inspiratie 9 ruim] z94 ,nu le]t ons de ,s*rift1 dat de w]eld niet zelf/&ig is en uit zi*zelve be/aat en leeft1 ma> dat de ,gee/ van ,god imman5t is 9 al het ges*ap5e4 ,de imman5tie ,gods is de basis voor alle inspiratie en !opneu/ie1 ,ps4 #ajd3cj1 #aci3g2 ,job #cc3d4 ,het zn en het lev5 wordt aan i$] s*epsel van oog5blik tot oog5blik door d5 ,gee/ ge9spire]d4 ,nog nad] is die ,gee/ des ,he]5 pr9cipe van alle v]/& en w%eid1 ,job #cb3h2 ,jes4 #aa3b1 zoodat alle k5nis en kun/1 alle tal5t en g5ie uit ,hem voortkomt4 ,9 de geme5te is ,h de ,gee/ d] w$]geboorte en v]nieuw+1 ,ps4 #ea3ac2 ,eze*4 #cf3bf1 #bg2 ,joh4 #c3c2 de uitdeel] d] gav51 #a ,cor4 #ab3d-f4 ,9 de pr(et5 is ,h de ,gee/ d] voorzegg+1 ,num4 #aa3be1 #bd3b1 #c2 ,jes4 #aa3b4 #db3a2 ,mi*a #c3h1 enz4 ,en zoo ook is ,h b de sam5/ell+ d] ,s*rift de ,gee/ d] inspiratie4 ,deze laat/e w]kzaamheid des ,h4 ,g4 /aat dus niet op zi*zelve2 z /aat 9 v]b& met zn gans*e imman5te w]kzaamheid 9 de w]eld en 9 de geme5te4 ,z is de kroon en de spitse van alles4 ,de inspiratie d] s*rv]s b de v]va>dig+ d] ,bbelboek5 is op al die &]e w]kzaamh$5 des ,h4 ,gee/es opgeb\wd4 ,z ond]/elt e5 w]k des ,vad]s1 wa>door de op5b>+sorgan5 lang te vor5 van de geboorte af aan1 ja zelfs voor de geboorte 9 hun gesla*t1 omgev+1 opvo$+1 ontwikkel+1 enz4 voor die taak w]d5 voorb]eid1 tot welke z lat] speciaal z\d5 g]oep5 word51 ,ex4 #c-d2 ,j]4 #a3e2 ,hd4 #g3bb2 ,gal4 #a3ae1 enz4 ,de inspiratie mag dus niet1 gelk de mod]n5 do51 met de h]ois*e1 potis*e1 religieuse beziel+ word5 v]e5zelvigd2 z is niet e5 w]k van de provid5tia ,dei g5]alis1 niet e5e inw]k+ van ,gods ,gee/ 9 gelke mate en op dezelfde wze als 9 de held5 en kun/5a>s1 al is het ook dat deze inw]k+ van ,gods ,gee/ b de pr(et5 en bbels*rv]s me]mal5 ond]/eld wordt4 ,de ,gee/ 9 de s*epp+ w]kt d5 ,gee/ 9 de h]s*epp+ voor4 ,voorts wordt b de eig5lke inspiratie ook nog e5 voorafga& w]k des ,zoons ond]/eld4 ,de gave d] !opneu/ie wordt alle5 ges*onk5 b9n5 d5 kr+ d] op5b>+4 ,!ophanie1 pr(etie en wond] gaan aan de eig5lke inspiratie vooraf4 ,revelatie en inspiratie zn ond]s*eid52 g5e is e5 w]k des ,zoons1 van d5 ,logos1 deze van d5 ,h4 ,gee/4 ,er ligt dus wa>heid 9 de g$a*te van ,s*lei]ma*]1 dat de heilige s*rv]s ond] invlo$ /ond5 van d5 heilig5 kr+1 wa>9 z leefd54 ,op5b>+ en +ev+ moet5 ond]s*eid5 word54 ,ma> de +ev+ is niet met de op5b>+ id5tis* 7cf4 bov5 bl4 #cjj74 ,z wortelt 9 deze1 ma> z v]heft er zi* bov54 ,e9delk1 de inspiratie ond]/elt mee/al1 (s*oon niet altd1 ook nog e5 w]k des ,h4 ,g4 zelv5 9 w$]geboorte1 gelo( en beke]+4 ,de pr(et5 en apo/el5 w>5 mee/ heilige mann51 k9d]5 ,gods4 ,ook deze g$a*te d] e?is*e !ologie bevat dus elem5t5 van wa>heid4 ,ma> to* is inspiratie niet met w$]geboorte id5tis*4 ,w$]geboorte omvat d5 gans*5 m5s*1 inspiratie is e5e w]k+ 9 het bewu/zn4 ,g5e heiligt en v]nieuwt1 deze v]li*t en ond]w/4 ,g5e br5gt niet van zelf de inspiratie m$e1 en inspiratie is mogelk zond] w$]geboorte1 ,num4 #bc3e2 ,joh4 #aa3ea2 cf4 ,num4 #bb3bh2 #a ,sam4 #ai3bd2 ,hebr4 #f3d4 ,w$]geboorte is e5 habitus p]man5s1 inspiratie is e5 actus transi5s4 ,met al deze g5oemde w]kzaamh$5 ,gods /aat dus de inspiratie 9 't nauw/e v]b&4 ,z mag er niet van geisole]d word54 ,z is opg5om5 9 al die inw]k+5 ,gods 9 al het ges*ap5e4 ,ma> ook hi] moet de evolutie-!orie be/r$5 word51 als( het hoog]e alle5 door imman5te ontwikkel+ uit het lag]e voortkom5 z\4 ,de w]k+ van ,gods ,gee/ 9 de natuur1 9 de m5s*heid1 9 de geme5te1 9 de pr(et51 9 de bbels*rv]s is v]want en analoog1 ma> niet id5tis*4 ,er is h>monie1 ge5 e5zelvigheid4 #ae4 ,wa>9 be/aat z zelve dan8 ,de ,s*rift v]spreidt da>ov] li*t1 als z me]mal5 zegt1 dat de ,he]e spreekt door de pr(et5 ( door d5 mond zn] pr(et54 ,van ,god wordt de praepositie gebruikt2 ,h is de sprek5de1 ,h is het eig5lke subject2 ma> de pr(et5 zn sprek5de ( s*rv5de zne organ51 van h5 wordt altd de praepositie c4 g54 en nooit gebezigd1 ,mt4 #a3bb1 #b3ae1 #ag1 #bc1 #c3c1 #d3ad1 enz42 ,luk4 #a3gj2 ,hd4 #a3af1 #c3ah1 #d3be1 #bh3be4 ,god1 ( de ,h4 ,gee/ is de eig5lke sprek]1 de zegsman1 de auctor prim>ius1 en de s*rv]s zn de organ51 door wie ,god spreekt1 de auctores secund>ii1 de scriptores ( scribae4 ,nad]e opheld]+ geeft nog #b ,petr4 #a3ai-ba1 wa> de oorsprong d] pr(etie niet gezo*t wordt 9 d5 wil des m5s*51 ma> 9 de drv+ van ,gods ,gee/4 ,het 1 cf4 ,hd4 #bg3ae1 #ag wa> het s*ip g$rev5 wordt door d5 w9d1 is van het d] k9d]5 ,gods1 ,rom4 #h3ad wez5lk ond]s*eid52 de pr(et5 zn g$rag51 aang$rev5 door d5 ,h4 ,gee/ en sprak5 di5t5gevolge4 ,en ev5zoo wordt de v]kondig+ d] apo/el5 e5 sprek5 77 g5oemd1 ,mt4 #aj3bj2 ,joh4 #ad3bf1 #ae3bf1 #af3g2 #a ,cor4 #b3aj-ac1 #af1 #g3dj2 #b ,cor4 #b3ag1 #e3bj1 #ac3c4 ,pr(et5 en apo/el5 zn dus 2 het is ,god1 die 9 en door h5 spreekt4 ,ma> de ,s*rift zelve gaat ons voor1 om dit sprek5 ,gods door d5 mond d] pr(et5 zoo organis* mogelk op te vatt54 ,er is hi] ond]s*eid tuss*5 de pr(et5 en de apo/el51 en tuss*5 beid5 we] ond]l+4 ,mozes /aat ond] de pr(et5 bov5aan2 ,god sprak met hem als e5 vri5d met zn vri5d4 ,b ,jesaia draagt de drv+ des ,gee/es e5 &] k>akt] dan b ,eze*iel2 ,j]emia's pr(etien ond]s*eid5 zi* door ha> e5v\d en natuurlkheid van die b ,za*>ia en ,daniel4 ,b al de pr(et5 des ,o4 ,t4 is de drv+ des ,gee/es m9 ( me] transc5d5t2 z komt van bov5 en van buit5 tot h51 valt op h5 en w]kt mom5taan4 ,b de apo/el5 da>5teg5 woont de ,h4 ,gee/ imman5t 9 de h>t51 leidt en drft1 v]li*t en ond]w/ h54 ,er is dus ze] groot ond]s*eid ook 9 het organis*e k>akt] d] inspiratie4 ,ma> desniettem9 gebi$t ons heel de ,s*rift1 de inspiratie niet me*anis* ma> organis* te d5k54 ,niet e*t]1 omdat e5e me*anis*e inspiratie op zi*zelve onmogelk en ongeoorlo(d z\ zn en 9 /rd met de wa>digheid van d5 m5s*4 ,als het niet onwa>dig is voor e5 k9d1 om zne oud]s en ond]wz]s op gezag te geloov5 en e5v\dig van h5 te le]51 wat het niet weet2 als het niet onwa>dig is voor e5 kne*t1 om bevel5 van zn he] te ontvang51 die h niet begrpt en alle5 heeft uit te vo]51 wat onwa>digs z\ er dan 9 ligg5 voor d5 m5s*1 om 9 zulk e5e relatie te /aan tot d5 ,he]e zn ,god8 ,ma> ,god heeft dez5 weg niet +eslag51 ,h is 9 de op5b>+ en de inspiratie tot d5 m5s* n$]g$aald en heeft zi* aangeslot5 b de eig5a>digh$5 en zelfs b de zwakh$5 zn] m5s*elke natuur4 ,ook dat is e5e g5ade d] gewee/4 ,ev5als de ,logos niet e5 m5s* ov]viel en met zi* v]bond ma> 9 de m5s*elke natuur ++ en deze zelve toeb]eidde en vormde door d5 ,gee/1 van wi5 ze ontvang5 w]d1 zoo heeft de ,gee/ des ,he]5 ook geh&eld b de inspiratie4 ,h is 9 de pr(et5 en apo/el5 zelv5 +egaan en heeft h5 alzoo 9 di5/ g5om5 en bew]kt1 dat z zelv5 ond]zo*t5 en da*t51 sprak5 en s*rev54 ,h is het1 die door h5 spreekt2 ma> z zelv5 zn het tev5s1 die sprek5 en s*rv54 ,g$rev5 w]d5 ze door d5 ,gee/1 ma> z sprak5 to* zelv51 1 #b ,petr4 #a3bj4 ,dikw]f wordt de ,o4 ,t4 ,s*rift 9 het ,n4 ,t4 b d5 auctor prim>ius aangehaald1 ,luk4 #a3gj2 ,hd4 #a3af1 #c3ah1 #d3be1 #bh3be en altd 9 ,hebr4 #a3e v41 #d3c1 #e enz41 ma> ev5 dikw]f b de auctores secund>ii1 ,mozes1 ,david1 ,jesaja enz41 ,mt4 #ac3ad1 #bb3dc2 ,joh4 #a3bc1 #df1 #e3df1 #ab3ch4 ,de mom5t5 d] inspiratie zn niet elk los op zi*zelf te bes*\w51 ma> /aan 9 v]b& met al het voorafga&e3 de pr(et5 en apo/el5 zn van d] jeugd af toeb]eid en bekwaamd voor hun taak2 hun k>akt]1 a>d1 neig+1 v]/&1 ontwikkel+ enz4 wordt niet ond]drukt1 ma>1 als zelve re$s door d5 ,gee/ des ,he]5 gevormd1 nu ook door di5zelfd5 ,gee/ 9 di5/ g5om5 en gebruikt2 hun gans*e p]soon met alle gav5 en kra*t5 wordt di5/ba> aan de roep+1 wa>toe z g]oep5 word54 ,ond]zoek1 ,luk4 #a3a1 nad5k5 en h]9n]+1 ,joh4 #ad3bf1 gebruik van bronn5 enz41 wordt da>om door de inspiratie niet uitgeslot51 ma> is da>9 opg5om54 ,s*i] alle boek5 van ,o4 en ,n4 ,t4 zn da>om 9 zek]5 z9 ook geleg5heidss*rift54 ,van e5 re*t/reeks* bevel tot s*rv5 is sle*ts 9 enkele tek/5 sprake2 z dekk5 lang niet d5 gans*5 inh\d d] ,s*rift4 ,ma> ook die geleg5h$51 die tot s*rv5 drong51 behoor5 tot de leid+ des ,gee/es2 jui/ door deze he5 dreef ,h tot s*rv5 aan4 ,de roep+ tot pr(eet en apo/el sloot wel van zelf en natuurlk die tot sprek5 en getuig5 91 ,ex4 #c2 ,ez4 #c2 ,am4 #c3h2 ,hd4 #a3h enz41 ma> niet die van s*rv54 ,imm]s1 vele pr(et5 en apo/el5 s*rev5 niet4 ,uit ,mt4 #bh3ai is e5 speciaal gebod tot s*rv5 niet af te leid54 ,ond] de *>ismata1 #a ,cor4 #ab wordt het s*rv5 niet g5oemd1 ,bell>m41 de v]bo ,dei ,,iv cap4 #c-d4 ,ma> de ,h4 ,gee/ heeft de hi/orie d] k]k ond] ,israel en 9 het ,n4 ,t4 alzoo geleid1 dat de daad moe/ ov]gaan 9 het woord en het woord 9 het s*rift4 ,uit deze leid+ is b pr(et5 en apo/el5 de roep+ tot s*rv51 de impulsus ad scrib5dum gebor54 ,en dat s*rv5 is de hoog/e1 de ma*tig/e1 de algeme5/e getuig5is1 die niet v]vliegt op d5 adem des w9ds ma> manet 9 aet]num4 ,en jui/1 omdat de ges*rift5 d] pr(et5 en apo/el5 niet ont/aan zn buit5 ma> uit en 9 de hi/orie1 da>om is er e5e wet5s*ap 9 de !ologie1 die alle die geleg5h$5 en om/&igh$51 wa>ond] de bbelboek5 ont/ond51 ond]zoekt en k5n5 doet4 ,als dan de pr(et5 en apo/el5 alzoo s*rv5de getuig51 beh\d5 ze ook hun eig5 k>akt]1 hun eig5 taal en /l4 ,t5 all5 tde is dit v]s*il 9 de boek5 des ,bbels erk5d1 ma> niet altd bevr$ig5d v]kla>d4 ,niet da>uit is het te v]kl>51 dat de ,h4 ,gee/ na> l\t] willekeur nu e5s zoo en dan aldus wilde s*rv52 ma> +a&e 9 de s*rv]s1 is ,h ook 9 hun /l en taal1 9 hun k>akt] en eig5a>digheid +egaan1 die ,h zelf re$s toeb]eid en gevormd _h4 ,da>toe behoort ook1 dat ,h 9 het ,o4 ,t4 het ,hebreeuws*1 9 het ,n4 ,t4 het hell5i/is* ,grieks* tot vo]tuig d] goddelke g$a*t5 kie/4 ,ook hi]9 0 ge5 willekeur4 ,het purisme v]d$igde op onbeholp5 mani] e5e ko/elke wa>heid4 ,na> het ,grieks* van ,plato en ,demo/h5es gemet51 is het ,n4 ,t4 vol b>b>ism5 en soloecism52 ma> het huwelk1 dat 9 het hell5i/is* ,grieks* geslot5 w]d tuss*5 het zuiv] ,hebreeuws* en het zuiv] ,attis*1 tuss*5 d5 ,oo/]s*5 en ,we/]s*5 gee/1 0 op taalgebi$ de realise]+ van de goddelke g$a*te1 dat de zaligheid uit de ,jod5 is1 ma> voor heel de m5s*heid is be/emd4 ,de taal des ,n4 ,t4 is niet de s*oon/e1 grammatis* en l+ui/is* bes*\wd1 ma> z is wel de ges*ikt/e tot me$eel+ van de g$a*t5 ,gods4 ,het woord is ook 9 dit opzi*t wa>a*tig en algeme5 m5s*elk geword54 ,en e9delk1 als de pr(et5 en apo/el5 s*rev51 dan lev]de hun eig5 erv>+ en ges*i$5is me]mal5 de /( voor hun s*rv54 ,9 de psalm5 is het de vrome zang]1 die beurtel+s klaagt en jui*t1 9 droefheid t]ne]zit ( jubelt van vreugde4 ,9 ,rom4 #g teek5t ons ,paulus zne eig5e lev5s]v>+1 en door heel de ,s*rift he5 zn het telk5s de p]son5 d] s*rv]s zelf1 wi] lev5 en erv>+1 wi] hope en vreeze1 wi] gelo( en v]tr\w51 wi] kla*t en ell5de bes*rev5 en ges*ild]d wordt4 ,dat rke lev51 die diepe erv>+1 van e5 ,david bv4 is door d5 ,gee/ des ,he]5 alzoo gevormd en geleid1 dat het 9 de ,s*rift opg5om51 voor de volg5de gesla*t5 tot le]+ z\ zn1 opdat w door ldzaamheid en v]troo/+ d] ,s*rift5 hope hebb5 z\d51 ,rom4 #ae3d4 ,de organis*e inspiratie doet alle5 aan de ,s*rift re*t w$]v>54 ,z is 9 de le] d] ,s*rift de uitw]k+ en toepass+ van het c5trale feit d] op5b>+1 de vlees*word+ des woords4 ,de is geword51 en het woord is ,s*rift geword52 het zn twee feit51 die p>allel loop5 niet alle51 ma> ook t5 innig/e v]bond5 zn4 ,*ri/us is vlees* geword51 e5 di5/kne*t1 zond] g$aante ( he]lkheid1 de v]a*t/e ond] de m5s*52 ,h is n$]g$aald 9 de n$]/e deel5 d] a>de1 is gehoorzaam geword5 tot d5 dood des kruises4 ,en zoo ook is het woord1 de op5b>+ ,gods +egaan 9 het creatuurlke1 9 het lev5 en de hi/orie van m5s*5 en volk51 9 alle m5s*elke vorm5 van droom en visio51 van ond]zoek en nad5k51 tot zelfs 9 het m5s*elk zwakke en v]a*te en on$ele toe2 het woord is s*rift geword51 en heeft als s*rift aan het lot van alle s*rift zi* ond]worp54 ,dit alles is ges*i$1 opdat de uitnem5dheid d] kra*t1 ook van de kra*t d] ,s*rift1 z ,godes en niet uit ons4 ,gelk elke m5s*elke g$a*te en h&el+ vru*t is geheel van de actie ,gods 9 wi5 w lev5 en zn1 en tegelk geheel vru*t is van de w]kzaamheid des m5s*51 zoo ook is de ,s*rift product geheel en al van d5 ,gee/ ,gods1 die door de pr(et5 en apo/el5 spreekt1 en tegelk geheel product van de w]kzaamheid d] s*rv]s4 4 #af4 ,deze organis*e bes*\w+ is e*t] me]mal5 gebruikt1 om jui/ aan het e]/e1 aan het auteurs*ap des ,h4 ,gee/es1 afbreuk te do54 ,de vlees*word+ van ,*ri/us eis*t1 dat m5 ha> naspeure tot 9 de diepte van ha> v]n$]+ toe1 9 al ha> zwakheid en smaad4 ,de bes*rv+ van het woord1 van de op5b>+1 noodigt ons uit1 om ook 9 de ,s*rift dat zwakke en n$]ige1 die di5/kne*tsge/alte te erk5n54 ,ma> gelk het m5s*elke 9 ,*ri/us1 hoe zwak en n$]ig ook1 to* van het zondige vr bleef1 zoo ook is de ,s*rift s9e labe concepta4 ,m5s*elk geheel en 9 al ha> deel51 ma> ook ev5zoo 4 ,to* is op vel]lei wze aan dit goddelk k>akt] d] ,s*rift te kort g$aan4 ,de ges*i$5is d] inspiratie le]t ons dat deze e]/ tot 9 de #ag;e eeuw toe hoe lang] hoe v]d] is uitgebreid1 tot de vokal5 en punt5 toe 7inspiratio punctualis71 en v]volg5s dat z all5gs hoe me] is +ekromp5 en bep]kt1 van de punt5 tot de woord5 7insp4 v]balis71 van de s+ula v]ba tot het woord1 de g$a*te 7,wort 9 plaats van ,wrt]9spiration b ,philippi1 ,kir*l4 ,glaub4 ,i1 #beb71 van het woord als g$a*te tot de zak5 7insp4 realis71 van de zak5 tot d5 religieus-e?is*5 inh\d1 tot hetge5 9 eig5lk5 z9 geop5ba>d is1 tot het woord ,gods s5su /ricto1 tot het speciale object van het zaligmak5d gelo( 7insp4 fundam5talis1 religiosa71 van deze zak5 w$] tot de p]son5 7insp4 p]sonalis71 en van deze e9delk tot loo*5+ van alle inspiratie als bov5natuurlke gave4 ,nu is het v]bld5d1 dat zelfs de mee/ negatieve ri*t+ aan de ,s*rift nog e5e plaats v]zek]5 en e5ige wa>de toes*rv5 wil 9 het religieuse lev5 en d5k5 d] ,*ri/5heid4 ,de le] d] ,h4 ,s4 is niet e5e op9ie van deze ( ge5e s*ool1 ge5 dogma van e5e p>ticuli]e k]k ( secte1 ma> e5 articulus fundam5talis1 e5 gelo(s>tikel van de ne heilige algeme5e *ri/elke k]k4 ,ha> beteek5is voor heel het ,*ri/5dom wordt hoe lang] hoe bet] +ezi52 ha> onv]brekelke sam5hang met het *ri/elk gelo( en lev5 /e$s bet] erk5d4 ,e5 td lang 9 de dogmatiek na> de m$ia gratiae v]wez51 heeft ze zi* de plaats 9 d5 +ang tot de dogmatiek we] met e]e h]ov]d1 ,nitzs*1 ,lehrb4 d] ev4 ,dogm4 #bab4 ,heel de ,rooms*e en ,grieks*e k]k /aat nog onv]zwakt 9 de beld5is van de goddelke +ev+ d] ,h4 ,s*rift4 ,vele ,prote/ants*e k]k5 en ri*t+5 hebb5 tot nog toe alle geweld we]/aan1 om ha> van dez5 grondslag af te dr+54 ,de geme5te blft door pr$ik+ en ond]ws1 door lez+ en ond]zoek middellk ( re*t/reeks uit de ,s*rift lev5 en met de ,s*rift zi* vo$54 ,zelfs wie 9 !orie de inspiratie ontk5t1 spreekt en h&elt 9 de praktk van het lev5 m5igmaal1 als( h ze t5 volle aanva>dt4 ,het dualisme van geloov5 en wet51 wa>9 na> vel] voor/ell+ de or?odoxie b de le] d] ,s*rift v]ke]t1 komt niet 9 v]gelk b de tweesla*tige positie d] ,v]mittelung/heologie1 die op d5 ka!d] de inspiratie loo*5t en op d5 kansel ze feitelk beldt4 ,het radikalisme komt hoe lang] hoe me] tot de erk5t5is1 dat de inspiratie d] ,s*rift door de ,s*rift zelve wordt gele]d en met deze aang5om5 ( v]worp5 moet word54 ,dit alles toont1 dat het lev5 /]k] is dan de le] en dat de ,s*rift zelve altd we] reage]t teg5 i$]e naturali/is*e v]kl>+4 ,z pret5de]t zelve uit d5 ,gee/ ,gods te zn voortgekom5 en h\dt deze pret5sie /a&e teg5ov] alle kritiek4 ,elke pog+ om ha> van het my/]ieus k>akt] van ha> oorsprong1 inh\d en kra*t te ontdo51 is tot dusv] geindigd met het op te gev5 en de ,s*rift de ,s*rift te lat54 ,e5e inspiratie is da>om ge5e v]kl>+ van de ,s*rift1 en dus eig5lk ook ge5 !orie2 ma> z is en behoort te zn e5e geloovige beld5is van wat de ,s*rift aanga&e zi*zelve getuigt1 9 we]wil van d5 s*n die teg5 ha> is4 ,de inspiratie is e5 dogma ev5als de tr9iteit1 de m5s*word+1 enz41 dat de ,*ri/5 aanneemt1 niet wl h de wa>heid ervan inziet1 ma> omdat ,god het alzoo getuigt4 ,z is ge5 wet5s*appelke uitspraak ma> e5e beld5is des gelo(s4 ,b de inspiratie ev5 als b elk &] dogma is het niet 9 de e]/e plaats de vraag3 hoe veel kan en mag ik beld51 zond] 9 conflict te kom5 met de wet5s*ap1 ma> wat is de getuig5is ,gods en wat is di5ov]e5kom/ig de uitspraak van het *ri/elk gelo(8 ,en dan is er ma> n antwoord mogelk1 dat de ,s*rift zi*zelve a&i5t als het woord ,gods en de k]ke ,gods 9 alle eeuw5 ha> als zoodanig heeft erk5d4 ,de inspiratie /eunt op het gezag d] ,s*rift en heeft getuig5is bekom5 van de k]k all] eeuw54 ,met dit dogmatis* en religieus k>akt] van de le] d] inspiratie is de inspiratio p]sonalis en fundam5talis 9 /rd4 ,wel ligt er ook 9 deze opvatt+5 e5e go$e g$a*te4 ,want het zn zek] de p]son5 gewee/1 die met al hun gav5 en kra*t5 b de inspiratie door d5 ,h4 ,gee/ 9 di5/ w]d5 g5om52 en die p]son5 w>5 heilige mann51 m5s*5 ,gods1 tot dit w]k bekwamelk toeg]u/4 ,ook is er 9 de ,s*rift zond] twfel ond]s*eid tuss*5 me] en m9d] belangrke deel52 niet alle boek5 des ,bbels hebb5 gelke wa>de4 ,ma> beide voor/ell+5 van de inspiratie v]zwakk5 de getuig5is1 welke de ,s*rift van zi*zelve geeft1 en zn niet gebor5 uit de pl]ophorie des gelo(s ma> uit transactie met de wet5s*ap4 ,bov5di5 /uit de inspiratio p]sonalis nog af op deze bezw>51 dat z het ond]s*eid uitwis*t tuss*5 inspiratie en illum9atie 7w$]geboorte71 tuss*5 het intellectueele en het e?is*e lev51 tuss*5 het d] pr(et51 #b ,petr4 #a3ba en het d] k9d]5 ,gods1 ,rom4 #h3ad1 tuss*5 de ,h4 ,s*rift en de /i*telke lectuur4 ,voorts ke]t z met ,rome de v]h\d+ van ,s*rift en k]k 9 ha> teg5deel om1 b]o(t de geme5te van de va/igheid die z behoeft en maakt ha> afhankelk van de wet5s*ap1 die uitmak5 moet1 wat 9 de ,s*rift al dan niet ,gods woord is4 ,wel tra*t5 vele voor/&]s van deze inspiratie!orie aan deze bezw>5 te ontkom51 door zi* te b]oep5 op d5 p]soon van ,*ri/us als bron en autoriteit d] dogmatiek1 ma> dit baat da>om niet1 wl er jui/ v]s*il is ov] de vraag1 wie ,*ri/us is en wat ,h gele]d en g$aan heeft4 ,indi5 de apo/olis*e getuig5is aanga&e ,*ri/us niet betr\wba> is1 is er ge5 k5nis van ,*ri/us mogelk4 ,da> komt b1 dat1 indi5 ,*ri/us autoriteit is1 ,h dat ook is 9 de le] aanga&e de ,s*rift2 de inspiratie moet dan jui/ op zn gezag word5 aang5om54 ,de bov5g5oemde !orie komt met het gezag van ,*ri/us zelv5 9 bots+4 ,de inspiratio fundam5talis ond]s*eidt zi* van de inspiratio p]sonalis da>door1 dat z nog e5e bzond]e w]kzaamheid des ,gee/es b het s*rv5 aanneemt1 ma> alle5 b sommige g$eelt5 d] ,s*rift4 ,deze voor/ell+ is e*t] zoo dei/is* en duali/is*1 dat z re$s da>om onaannemelk is4 ,da>b zn woord en feit1 het religieuse en het hi/oris*e1 het door ,god en door m5s*5 gesprok5e 9 de ,s*rift zoo saamgewev5 en ine5gevlo*t51 dat s*eid+ onmogelk is4 ,ook de hi/orie 9 de ,s*rift is e5 op5b>+ ,gods4 ,en e9delk kom5 deze beide !orien to* niet te gemoet aan de bezw>51 die van de zde d] wet5s*ap teg5 de ,s*rift en h>e inspiratie word5 +ebra*t4 ,want deze geld5 vol/rekt niet enkele ond]ges*ikte punt5 9 de p]iph]ie d] op5b>+1 ma> rak5 ha> h>t en c5trum zelf4 ,de inspiratio p]sonalis en fundam5talis is vol/rekt niet wet5s*appelk] en rationeel]1 dan de /r5g/e inspiratio v]balis4 ,de &]e inspiratie!orien1 inspiratio punctualis1 v]balis1 realis en ook de ,wort9spiration van ,philippi wk5 ond]l+ we9ig af4 ,de w]kzaamheid des ,h4 ,gee/es b het s*rv5 heeft to* da>9 be/aan1 dat ,h1 na het m5s*elk bewu/zn d] scriptores op all]lei wze1 door geboorte1 opvo$+1 natuurlke gav51 ond]zoek1 h]9n]+1 nad5k51 lev5s]v>+1 op5b>+1 enz4 gepraep>e]d te hebb51 nu 9 en ond] en b het s*rv5 zelf 9 dat bewu/zn die g$a*t5 en woord51 die taal en /l1 de$ opkom51 welke de goddelke g$a*te op de be/e wze voor m5s*5 van all]lei rang en /& en volk en eeuw v]tolk5 kond54 ,9 de g$a*t5 zn de woord5 en 9 de woord5 de vocal5 begrep54 ,ma> da>uit volgt niet1 dat de vocaalteek5s 9 onze ,hebr4 h&s*rift5 van de s*rv]s zelv5 afkom/ig z\d5 zn4 ,da>uit volgt ook niet1 dat alles vol is van goddelke w%eid1 dat elke jota en elke tittel e5 one9dig5 inh\d heeft4 ,alles heeft zn z9 en zne beteek5is ze] zek]1 ma> da> t] plaatse en 9 het v]b&1 wa>9 het voorkomt4 ,niet atomi/is* mag de ,s*rift bes*\wd word51 als( elk woord en elke lett] los op zi* zelve en geisole]d1 als zoodanig1 door ,god z\ zn +egev51 met e5 eig5 b$oel+1 met e5 eig5 en dus goddelk51 one9dig5 inh\d4 ,dat leidt tot de dwaze h]m5eutis*e regel5 d] ,joods*e ,s*riftgele]d5 en e]t niet ma> onte]t de ,h4 ,s*rift4 ,ma> organis* moet de inspiratie word5 opgevat1 zoodat ook het g]+/e zne plaats en beteek5is heeft en tegelk to* op veel v]d] af/& ligt van het c5trum dan &]e deel54 ,9 het m5s*elk organisme is niets toevallig1 no* de l5gte1 no* de bre$te1 no* de kleur1 no* de t9t2 ma> da>om /aat niet alles met het lev5sc5trum 9 hetzelfde nauw v]b&4 ,ho(d en h>t nem5 e5 veel belangrk] plaats 9 het li*aam 9 dan h& en voet1 en deze /aan we] 9 wa>de v]re bov5 nagels en h>54 ,ook 9 de ,s*rift ligt niet alles ev5 di*t om het c5trum ges*a>d2 er is e5e p]iph]ie1 die wd om het middelpunt zi* he5 beweegt1 ma> ook z behoort tot d5 cirkel d] g$a*t5 ,gods4 ,soort5 en grad5 9 de inspiratie zelve zn er dus niet4 ,het ha> des ho(ds is hetzelfde lev5 deela*tig als h>t en h&4 ,het is ne anima1 die tota e/ 9 toto corpore et 9 omnibus p>tibus4 ,het is n ,gee/1 wa>uit heel de ,s*rift door het bewu/zn d] s*rv]s is voortgekom54 ,ma> wel is er v]s*il 9 de wze1 wa>op hetzelfde lev5 9 de v]s*ill5de deel5 des li*aams imman5t en w]kzaam is4 ,er is v]s*eid5heid van gav51 ook 9 de ,s*rift1 ma> het is dezelfde ,gee/4 ,e4 ,bezw>5 teg5 de inspiratie4 #ag4 ,teg5 deze inspiratie d] ,s*rift word5 vele en ze] ern/ige bezw>5 +ebra*t4 ,z zn ontle5d aan de hi/oris*e kritiek1 die de e*!id en gelo(wa>digheid van vele ,bbelboek5 be/rdt2 aan de inn]lke teg5/rdigh$51 die telk5s 9 de ,s*rift voorkom52 aan de wze1 wa>op het ,oude ,te/4 9 het ,nieuwe aangehaald en uitgelegd wordt2 aan de ongewde ges*i$5is1 met welke de v]hal5 d] ,s*rift m5igmaal niet ov]e5 te br5g5 zn2 aan de natuur1 welke zo[el 9 ha> ont/aan als 9 ha> be/aan de ,s*rift met h>e s*epp+ en h>e wond]5 we]spreekt2 aan de religie en moraal1 die m5igmaal ov] het gelo( en lev5 van de p]son5 des ,bbels e5 afkeur5d oordeel velt2 aan d5 teg5woordig5 vorm d] ,s*rift1 die blk5s de tek/kritiek 9 h>e autographa v]lor51 9 h>e apographa corrupt en 9 h>e v]tal+5 gebrekkig is1 enz4 ,het is e5e dele pog+1 om deze bezw>5 weg te cf]5 en te do51 als z niet be/aan4 ,ma> to* di5t 9 de e]/e plaats gewez5 te word5 op de e?is*e beteek5is van d5 /rd1 die alle eeuw5 door teg5 de ,s*rift is gevo]d4 ,indi5 de ,s*rift het woord ,gods is1 is die /rd niet toevallig ma> noodzakelk en ook volkom5 v]kla>ba>4 ,omdat z de bes*rv+ is van de op5b>+ ,gods 9 ,*ri/us1 moet z d5zelfd5 teg5/& wakk] roep5 als ,*ri/us zelf4 ,deze is tot e5e 9 de w]eld gekom5 en is gezet tot e5 val en e5e op/&+ voor vel54 ,h br5gt s*eid+ tuss*5 li*t en dui/]nis en maakt de g$a*t5 uit vel] h>t op5ba>4 ,en ev5zoo is de ,s*rift e5 lev5d en kra*tig woord1 e5 oordeela> van de g$a*t5 en de ov]legg+5 des h>t54 ,z w]d niet alle5 genspire]d1 z is nog !opneu/4 ,gelk er aan de akte d] inspiratie veel voorafgaat1 heel de w]kzaamheid des ,h4 ,gee/es 9 natuur1 ges*i$5is1 op5b>+1 w$]geboorte1 zoo volgt er ook veel op4 ,de inspiratie /aat niet op zi*zelve4 ,de ,h4 ,gee/ trekt zi*1 na de akte d] inspiratie1 niet van de ,h4 ,s*rift t]ug en laat ha> niet ov] aan ha> lot1 ma> ,h draagt en bezielt ha>1 en br5gt ha> inh\d 9 all]lei vorm tot de m5s*heid1 tot ha> h>t en gewet54 ,door de ,s*rift als het woord ,gods b9dt de ,h4 ,gee/ e5 voortdur5d5 kamp aan teg5 de g$a*t51 en ov]legg+5 van d5 4 ,op zi*zelf behoeft het dus niet de m9/e v]wond]+ te b>51 dat de ,s*rift t5 all5 tde we]spraak en be/rd+ heeft ontmoet4 ,*ri/us heeft e5 kruis g$rag51 en e5 di5/kne*t is niet me]d] dan zn he]4 ,de ,s*rift is de di5/maagd van ,*ri/us4 ,z deelt 9 zn smaad4 ,z roept de v&s*ap wakk] van d5 zondig5 m5s*4 ,da>uit is nu wel niet alle be/rd+ van de ,s*rift te v]kl>54 ,ma> to* zn de aanvall51 wa>aan de ,s*rift 9 deze eeuw bloot/aat1 niet op zi*zelf te bes*\w54 ,z hang5 ongetwfeld sam5 met heel de gee/esri*t+ dez] eeuw4 ,ov] p]son5 en b$oel+5 komt ons het oordeel niet toe2 ma> het z\ opp]vlakkig zn te bew]51 dat de /rd teg5 de ,s*rift 9 deze eeuw geheel op zi*zelf /ond1 door gans* &]e en veel zuiv]d] motiev5 w]d behe]s*t dan 9 vroeg]e eeuw51 dat ?ans alle5 het ho(d meesprek5 z\ en het h>t er geheel buit5 z\ blv54 ,i$] geloovige doet de erv>+ op1 dat h 9 de be/e oog5blikk5 van zn lev5 ook het /]k/ /aat 9 het gelo( aan de ,s*rift2 zn v]tr\w5 op de ,s*rift neemt toe met zn gelo( 9 ,*ri/us1 en omgeke]d is ignoratio ,scriptur>um vanzelve en 9 diezelfde mate ook e5e ignoratio ,*ri/i 7,hi]onymus74 ,het v]b& van zonde en dwal+ ligt dikw]f diep ond] de opp]vlakte van het bewu/e lev54 ,b e5 &] is het s*i] nimm] aan te wz51 ma> soms wordt het aan het eig5 zielsoog ontdekt4 ,de /rd teg5 de ,s*rift is 9 de e]/e plaats e5e op5b>+ van de v&s*ap van het m5s*elk h>t4 ,ma> die v&s*ap kan zi* uit5 op v]s*ill5de wze4 ,z komt vol/rekt niet alle5 en miss*i5 zelfs niet het /]k/ uit 9 de kritiek1 wa>aan de ,s*rift 9 onz5 td ond]worp5 wordt4 ,de ,s*rift als het woord ,gods ontmoet teg5/& en ongelo( b i$]5 psy*is*5 m5s*4 ,9 de dag5 d] doode or?odoxie 0 pr9cipiel het ongelo( aan de ,s*rift ev5 ma*tig als 9 onze hi/oris*e en kritis*e eeuw4 ,de vorm5 wissel51 ma> het wez5 blft n4 ,hetz de v&s*ap teg5 de ,s*rift zi* uit 9 e5e kritiek als die van ,celsus en ,porphyrius1 hetz z zi* op5ba>t 9 e5 dood gelo(1 de v&s*ap is 9 beg9sel dezelfde4 ,want niet de hoord]s1 ma> de dad]s des woords word5 zalig gesprok54 ,de di5/kne*t welke gewet5 heeft d5 wil zns he]5 en zi* niet b]eid no* na> zn5 wil g$aan heeft1 die zal met vele slag5 geslag5 word54 ,da>om blft het voor i$]5 m5s* pli*t1 om all]e]/ deze v&s*ap teg5 het woord ,gods af te legg5 en alle g$a*t5 gevang5 te leid5 tot de gehoorzaamheid van ,*ri/us4 ,de ,s*rift tre$t zelve all]wege op met dez5 eis*4 ,alle5 de re9e van h>t zal ,god zi54 ,w$]geboorte doet het kon9krk ,gods aans*\w54 ,zelfv]loo*5+ is de voorwa>de1 om ,jezus' discipel te zn4 ,de w%eid d] w]eld is dwaa%eid b ,god4 ,de ,s*rift neemt teg5ov] i$] m5s* zoo hooge plaats 91 dat z1 9 plaats van aan zne kritiek zi* te ond]w]p51 veele] hem oordeelt 9 al zne g$a*t5 en bege]t54 ,en dit is het /&punt d] *ri/elke k]k teg5ov] de ,s*rift t5 all5 tde gewee/4 ,n$]igheid 0 volg5s ,*ryso/omus de grondslag d] philosophie4 ,augu/9us zeide3 quemadmodum rhetor ille rogatus1 quid primum esset 9 eloqu5tiae praeceptis1 respondit3 pronuntiationem2 quid secundum1 pronuntiationem2 quid t]tium1 pronuntiationem2 ita si me int]roges de religionis ,*ri/ianae1 primo1 secundo et t]tio semp] respond]e lib]et3 humilitatem4 ,calvn1 ,in/4 ,,ii #b1 #aa1 haalt dit met in/emm+ aan4 ,en ,pascal1 ,p5ses1 ,art4 #h1 roept het d5 m5s* toe3 humiliez-v\s1 raison impuissante1 taisez-v\s1 nature imbcile44444 c\tez ,dieu6 ,zoo heeft de k]k 9 alle eeuw teg5ov] de ,s*rift ge/aan4 ,en de *ri/elke dogmaticus mag ge5 &]e positie innem54 ,want e5 dogma /eunt niet op de uitkom/5 van e5ig hi/oris*-kritis* ond]zoek1 ma> ru/ alle5 op de getuig5is ,gods1 op de zelfgetuig5is d] ,h4 ,s*rift4 ,e5 ,*ri/5 gelo(t niet1 omdat alles ,gods liefde ontdekt1 ma> ondanks alles1 dat twfel wekt4 ,ook 9 de ,s*rift blft er veel1 dat twfel wekt4 ,alle geloovig5 wet5 da>uit b erv>+ m$e te sprek54 ,de mann5 van de ,s*riftkritiek /ell5 het dikw]f zoo voor1 als( de e5v\dige geme5te niets wi/ van de bezw>51 die teg5 de ,s*rift word5 +ebra*t en niets gevoelde van de moeilkheid1 om aan de ,s*rift te blv5 geloov54 ,ma> dat is e5e onzuiv]e voor/ell+4 ,zek]1 de e5v\dige ,*ri/55 k5n5 de h9d]pal5 niet1 welke de wet5s*ap voor het gelo( aan de ,s*rift 9 d5 weg legt4 ,ma> z k5n5 to* 9 me]d]e ( m9d]e mate d5 /rd1 die 9 ho(d en h>t beide teg5 de ,s*rift wordt ge/r$54 ,er is ge5 enkel geloovige1 die niet op zne wze de teg5/ell+ heeft le]5 k5n5 tuss*5 de en de 4 ,het is nzelfde en het is e5 altd voortdur5de /rd1 die door alle ,*ri/551 gele]d ( ongele]d1 ge/r$5 moet word51 om de g$a*t5 gevang5 te h\d5 ond] de gehoorzaamheid van ,*ri/us4 ,niem& komt hi] op a>de di5 /rd te bov54 ,er blv5 ov] heel de erve des gelo(s cruces1 die ov]wonn5 moet5 word54 ,er is ge5 gelo( zond] /rd4 ,geloov5 is /rd51 /rd5 teg5 d5 s*n d] d+54 ,zoolang iem& nog iets gelo(t1 wordt hem zn gelo( van alle kant5 betwi/4 ,ook de mod]ne geloovige wordt da>van niet v]lo/4 ,concessies v]zwakk5 ma> bevrd5 niet4 ,zoo blv5 er dan nog bezw>5 g5oeg ov]1 ook voor wie k9d]lk aan de ,s*rift zi* ond]w]pt4 ,deze behoev5 niet v]bloemd te word54 ,er zn cruces 9 de ,s*rift1 die niet weg te cf]5 zn1 en die wa>s*nlk ook nooit zull5 word5 opgelo/4 ,ma> deze moeilkh$51 welke de ,h4 ,s*rift zelve teg5ov] h>e inspiratie ons bi$t1 zn voor e5 groot g$eelte niet nieuw ontdekt 9 deze eeuw2 z zn t5 all5 tde opgem]kt1 en desniettem9 hebb5 ,jezus en de apo/el51 hebb5 ,a?anasius en ,augu/9us1 ,?omas en ,bonav5tura1 ,lu!r en ,calvn1 hebb5 alle ,*ri/55 van alle k]k5 en door alle eeuw5 de ,s*rift bel$5 en erk5d als het woord van ,god4 ,wie met het gelo( aan de ,s*rift wil wa*t51 totdat alle bezw>5 uit d5 weg zn g]uimd en alle teg5/rdigh$5 zn v]zo5d1 komt nimm] tot het gelo(4 ,hetge5 iem& ziet1 wa>om zal h het ook hop58 ,jezus spreekt zalig deg551 die niet gezi5 en nogtans zull5 gelo(d hebb54 ,ma> bov5di51 bezw>5 en moeielkh$5 zn er 9 i$]e wet5s*ap4 ,wie niet met geloov5 wil aanvang51 komt nimm] tot wet54 ,de ,erk5ntnis/heorie is het beg9sel d] philosophie2 ma> z is my/]ie van het beg9 tot het e9d4 ,wie niet e] aan het wet5s*appelk ond]zoek wil gaan1 voordat h d5 weg ziet geba&1 wa>langs w tot k5nis kom51 beg9t er nooit m$e4 ,wie niet et5 wil1 voor h heel het proces begrpt1 wa>door de spze tot hem komt1 /]ft d5 hong]dood2 en wie het woord ,gods niet geloov5 wil1 voor h alle moeilkh$5 opgelo/ ziet1 komt om van gee/elk gebrek4 ,met begrp5 zal 't niet gaan1 grp het onbegrep5 aan 7,beets74 ,de natuur1 de ges*i$5is en elke wet5s*ap bi$t ev5veel cruces als de ,h4 ,s*rift4 ,de natuur bevat zoovele raadsel51 dat z ons m5igmaal kan do5 twfel5 aan het be/aan van e5 ws en re*tva>dig ,god4 ,er zn 9 m5igte op i$]e bladzde van het boek d] natuur4 ,er is e5 onv]kla>b>e re/ 7,s*ell+71 die met alle v]kl>+ spot4 ,wie geeft da>om prs het gelo( aan de ,voorzi5igheid ,gods1 welke ov] alle d+5 gaat8 ,het ,mohamm$anisme1 het lev5 en de lev5sbe/emm+ d] onbes*aafde volk5 is e5 crux 9 de ges*i$5is d] m5s*heid1 ev5 groot en ev5 moeilk als de sam5/ell+ van d5 ,p5tateu* en de ,synoptici4 ,wie twfelt er da>om aan1 dat ,god ook dat boek d] natuur en d] ges*i$5is s*rft met zne alma*tige h&8 ,natuurlk kan m5 hi] en zoo ook b de ,s*rift zi* 9 de arm5 w]p5 van het agno/icisme en van het pessimisme4 ,ma> wanhoop is e5 salto mortale ook op wet5s*appelk gebi$4 ,met het ongelo( nem5 de my/]in des zns niet af ma> toe4 ,en de onvr$e des h>t5 wordt groot]4 #ah4 ,ma> voorts doet de organis*e opvatt+ van de inspiratie vele middel5 aan de h&1 om aan de bezw>51 teg5 ha> +ebra*t1 te gemoet te kom54 ,z h\dt to* 91 dat de ,h4 ,gee/ b het bes*rv5 van het woord ,gods niets m5s*elks heeft v]smaad1 om tot orgaan te di55 van het goddelke4 ,de op5b>+ ,gods is niet ab/ract-supranatureel1 ma> is +egaan 9 het m5s*elke1 9 p]son5 en toe/&51 9 vorm5 en gebruik51 9 ges*i$5is en lev54 ,z blft niet hoog bov5 ons zwev51 ma> is n$]g$aald 9 onz5 toe/&2 z is vlees* en blo$ en ons 9 alles gelk geword5 uitg5om5 de zonde4 ,z maakt ?ans e5 onuitroeiba> be/&deel uit van dez5 kosmos wa>9 w lev51 en zet v]nieuw5d en h]/ell5d da>9 h>e w]k+ voort4 ,het m5s*elke is orgaan geword5 van het goddelke1 het natuurlke de op5b>+ van het bov5natuurlke1 het zi5lke teek5 en zegel van het onzi5lke4 ,b de inspiratie is gebruik gemaakt van alle gav5 en kra*t51 die er ligg5 9 de m5s*elke natuur4 ,da>door is t5 e]/e volkom5 v]kla>ba> het v]s*il 9 taal en /l1 9 k>akt] en individualiteit1 dat 9 de ,bbelboek5 valt op te m]k54 ,vroeg] w]d dit v]s*il v]kla>d uit d5 wil des ,h4 ,gee/es1 en e5e diep]e bes*\w+ ontbrak4 ,ma> b de organis*e inspiratie is dit v]s*il volkom5 natuurlk4 ,ook het gebruik van bronn51 de bek5dheid d] s*rv]s met vroeg]e ges*rift51 eig5 ond]zoek1 h]9n]+1 nad5k5 en lev5s]v>+ is door de organis*e opvatt+ niet uitgeslot5 ma> opg5om54 ,de ,h4 ,gee/ heeft zelf op die wze zne scriptores gepraep>e]d2 ,h is niet 9 e5s van bov5 op h5 ne]g$aald1 ma> heeft zi* van heel hunne p]soonlkheid als van zn in/rum5t b$i5d4 ,ook hi] geldt het woord1 dat gratia non tollit s$ p]ficit naturam4 ,de p]soonlkheid d] s*rv]s is niet uitgewis*t ma> geh&haafd en geheiligd4 ,de inspiratie eis*t dus 9 ge55 deele1 dat w litt]>is* ( ae/hetis* d5 /l van ,amos gelk /ell5 met di5 van ,jesaia1 ( dat we alle b>b>ism5 en soloecism5 9 de taal des ,n4 ,t4 z\d5 loo*554 ,9 de twe$e plaats br5gt de organis*e opvatt+ van op5b>+ en inspiratie m$e1 dat het gewoon m5s*elke en natuurlke lev5 niet uitgeslot5 is ma> m$e di5/ba> is gemaakt aan de g$a*t5 ,gods4 ,de ,s*rift is het woord ,gods2 z bevat het niet alle5 ma> z is het4 ,ma> het =meele en mat]ieele elem5t mag 9 deze uitdrukk+ niet vane5 ges*eid5 word54 ,inspiratie alle5 en op zi*zelve z\ e5 ges*rift nog niet tot woord ,gods mak5 9 s*riftuurlk5 z94 ,al w>e e5 boek ov] a>drkskunde bv4 geheel en al +egev5 en 9 d5 mee/ lett]lk5 z9 van woord tot woord g$icte]d1 da>door w]d het nog niet !opneu/ 9 d5 z9 van #b ,tim4 #c3af4 ,de ,s*rift is het woord ,gods1 omdat de ,h4 ,gee/ 9 ha> van ,*ri/us getuigt1 omdat z d5 tot /( en inh\d heeft4 ,vorm en inh\d doordr+5 elka>1 en zn niet te s*eid54 ,ma> om dit beeld van ,*ri/us ons t5 voet5 uit als voor de oog5 te s*ild]51 da>toe is noodig1 dat ook de m5s*elke zonde en de satanis*e leug5 9 al ha> gruwel geteek5d wordt4 ,op de s*ild] is de s*aduw noodig1 om het li*t te held]d] te do5 uitkom54 ,zonde moet ook 9 ,bbelheilig5 zonde word5 g5oemd1 en dwal+ mag ook 9 h5 niet word5 v]goelkt4 ,en t]wl de op5b>+ ,gods 9 ,*ri/us alzoo de ong]e*tigheid als anti!se 9 zi* opneemt1 v]smaadt z ook het m5s*elk-zwakke en natuurlke niet4 ,*ri/us heeft niets m5s*elks zi* vreemd g]ek5d1 en de ,s*rift v]geet ook de kle9/e zorg5 van het dagelks* lev5 niet1 #b ,tim4 #d3ac4 ,het *ri/elke /aat niet anti!tis* teg5ov] het m5s*elke2 het is er de h]/ell+ en v]nieuw+ van4 ,9 de d]de plaats hangt met d5 inh\d ook t5 nauw/e de b$oel+ en de be/emm+ d] ,s*rift sam54 ,alwat te vor5 ges*rev5 is1 is tot onze le]+ ges*rev54 ,het /rekt tot le]+1 w$]legg+1 v]bet]+1 ond]wz+1 die 9 de re*tva>digheid is1 opdat de m5s* ,gods volmaakt z1 tot alle go$ w]k volmaakt toeg]u/4 ,het di5t om ons ws te mak5 tot zaligheid4 ,de ,h4 ,s*rift heeft e5e door en door religieus-e?is*e be/emm+4 ,z wil ge5 h&boek zn voor de v]s*ill5de wet5s*app54 ,z is pr9cipium alle5 van de !ologie en v]langt dat w ha> !ologis* lez5 en ond]zoek5 zull54 ,b al de vakk51 die om de ,s*rift zi* groepe]51 moet het ons te do5 zn om de zaligmak5de k5nisse ,gods4 ,da>voor bi$t de ,s*rift ons alle gegev5s4 ,9 di5 z9 is z volkom5 g5oegzaam en volmaakt4 ,wie e*t] uit de ,s*rift e5e ges*i$5is van ,israel1 e5e biographie van ,jezus1 e5e ges*i$5is van ,israels ( de oud-*ri/elke lett]kunde enz4 wil afleid51 v9dt telk5s zi* teleurge/eld4 ,dan zn er leemt51 die niet dan door giss+5 kunn5 word5 aangevuld4 ,de hi/oris*e kritiek heeft deze be/emm+ d] ,s*rift t5 e55male v]get54 ,z tra*t e5e ges*i$5is van ,israels volk en godsdi5/ en lett]kunde te lev]51 en komt apriori met eis*5 tot de ,s*rift1 wa>aan z niet kan voldo54 ,z /uit op teg5/rdigh$51 die niet op te loss5 zn1 s*ift bronn5 en boek5 e9deloos1 rangs*ikt en ord5t ze gans* &]s1 alle5 met het gevolg1 dat er e5 hopelooze v]w>r+ ont/aat4 ,uit de vi] ,evangeli5 is ge5 lev5 van ,jezus te con/rue]5 en uit het ,oude ,te/am5t ge5 ges*i$5is van ,israel4 ,de ,h4 ,gee/ heeft dat niet b$oeld4 ,not>ieele opteek5+ is de inspiratie niet gewee/4 ,de h>moni/iek d] evangelis*e v]hal5 is mislukt1 cf4 ,dieckh(f1 ,die ,inspiration und ,irr?umslosigkeit d] ,h4 ,s*rift1 ,leipzig #ahia4 ,id4 ,no* e9mal b] die ,insp4 u4 ,irr?4 d] ,h4 ,s4 ,ro/ock #ahic4 ,h]zog art4 ,evangeli5h>moni5 en ,synopse4 ,aan exacte k5nis1 gelk w die 9 de ma!sis1 de a/ronomie1 de *emie enz4 eis*51 voldoet de ,s*rift niet4 ,zulk e5 maat/af mag aan ha> niet word5 aangelegd4 ,da>om zn de autographa ook v]lor54 ,da>om is de tek/1 9 welke g]+e mate dan ook1 corrupt2 da>om bezit de geme5te en wa>lk de leek5 niet alle5 de ,s*rift sle*ts 9 e5e gebrekkige en feilb>e v]tal+4 ,dat zn feit51 die niet te loo*55 zn4 ,en z le]5 ons1 dat de ,s*rift e5 eig5 maat/af heeft1 van e5e eig5 uitlegg+ is en e5e eig5e be/emm+ heeft4 ,die be/emm+ is ge5 &]e1 dan dat z ons ws z\de mak5 tot zaligheid4 ,het ,oude ,te/am5t is ge5 bron voor e5e ges*i$5is van ,israels volk en godsdi5/ ma> wel voor e5e hi/oria revelationis4 ,de ,evangeli5 zn ge5 bron voor e5 lev5 van ,jezus ma> wel voor e5e dogmatis*e k5nis van zn p]soon en w]k4 ,de ,s*rift is het boek voor de *ri/elke religie en voor de *ri/elke !ologie4 ,da>toe is z gegev54 ,da>voor is z ges*ikt4 ,en da>om is z het woord ,gods1 ons ges*onk5 door d5 ,h4 ,gee/4 #ai4 ,da>uit wordt e9delk de v]h\d+ duidelk1 wa>9 de ,s*rift tot de &]e wet5s*app5 /aat4 ,er is veel misbruik gemaakt van het woord van ,b>onius3 de ,s*rift zegt niet1 hoe de hemel gaat ma> hoe w na> d5 hemel gaan4 ,jui/ als boek d] k5nisse ,gods heeft de ,s*rift veel te zegg51 ook tot de &]e wet5s*app54 ,z is e5 li*t op het pad en e5e lamp voor d5 voet1 ook van de wet5s*ap en de kun/4 ,z maakt aanspraak op gezag op alle t]re9 van het lev54 ,*ri/us heeft alle ma*t 9 hemel en op a>de4 ,objectief is de bep]k+ van de inspiratie tot het religieus-e?is*e g$eelte d] ,s*rift onh\dba>1 en subjectief is de s*eid+ tuss*5 het godsdi5/ige en het ov]ige lev5 van d5 m5s* niet te h&hav54 ,de inspiratie /rekt zi* uit tot alle deel5 d] ,s*rift1 en de religie is e5e zaak van d5 gans*5 m5s*4 ,ze] veel van wat 9 de ,s*rift v]meld wordt1 is ook voor de &]e wet5s*app5 van pr9cipiele beteek5is4 ,de s*epp+ en val des m5s*51 de e5heid van het m5s*elk gesla*t1 de zondvlo$1 het ont/aan d] volk5 en tal51 enz4 zn feit5 ook voor de &]e wet5s*app5 van het hoog/e belang4 ,i$] oog5blik kom5 wet5s*ap en kun/ met de ,s*rift 9 aanrak+1 de pr9cipia voor heel het lev5 zn gegev5 9 de ,s*rift4 ,hi]aan mag niets te kort word5 g$aan4 ,ma> to* ligt er &]zds ook e5e groote wa>heid 9 het woord van d5 k>d9aal ,b>onius4 ,ook alle die feit5 word5 9 de ,s*rift niet op en voor zi*zelf m$eg$eeld1 ma> met e5 !ologis* doel1 opdat w ,god z\d5 k5n5 tot zaligheid4 ,de ,s*rift bemoeit zi* nooit opzettelk met de wet5s*ap als zoodanig4 ,*ri/us zelf1 (s*oon vr van alle dwal+ en zonde1 heeft zi* to* nooit 9 eng]5 z9 bewog5 op het gebi$ van wet5s*ap en kun/1 van h&el en nv]heid1 van re*tspraak en politiek4 ,zns 0 e5e &]e groo!id2 de he]lkheid des ,e5gebor55 van d5 ,vad]1 vol van g5ade en wa>heid4 ,ma> jui/ da>door is ,h t5 zeg5 gewee/ ook voor wet5s*ap en kun/1 voor maats*app en /aat4 ,jezus is ,zaligmak]1 dat alle51 ma> dat ook geheel4 ,h kwam niet alle51 om het religieus-e?is*e lev5 van d5 m5s* te h]/ell5 en al het &]e ongemoeid te lat51 als( dit niet door de zonde b$orv5 w>e en ge5 h]/ell+ van noode _h4 ,ne5 zoov] als de zonde1 /rekt ook de g5ade van ,*ri/us zi* uit4 ,en ev5zoo is het met de ,s*rift4 ,ook z is door en door religieus1 het woord ,gods tot zaligheid1 ma> da>om ook jui/ e5 woord voor gez9 en maats*app1 voor wet5s*ap en kun/4 ,de ,s*rift is e5 boek voor de gans*e m5s*heid1 9 al ha> rang5 en /&51 9 al ha> gesla*t5 en volk54 ,ma> da>om ook is z ge5 wet5s*appelk boek 9 eng]5 z94 ,w%eid1 niet gele]dheid is 9 ha> aan het woord4 ,z spreekt niet de exacte taal d] wet5s*ap en d] s*ool1 ma> die d] aans*\w+ en des dagelks*5 lev5s4 ,z beoordeelt en bes*rft de d+5 niet na> de resultat5 van wet5s*appelk ond]zoek1 ma> na> de intuitie1 na> d5 e]/51 lev5dig5 indruk1 di5 de v]s*nsel5 mak5 op d5 m5s*4 ,da>om spreekt z van het nad]5 van het l&1 van het opgaan en /il/aan d] zon1 van het blo$ als de ziel van het di]1 van de ni]5 als zetel d] a&o5+51 van het h>t als bron d] g$a*t51 enz4 en bekomm]t zi* da>b gans*elk niet om de wet5s*appelk-nauwkeurige taal van de a/ronomie1 de physiologie1 de psy*ologie1 enz4 ,z spreekt ov] de a>de als het c5trum van ,gods s*epp+ en kie/ ge5 "p tuss*5 de ,ptolemeis*e en de ,kop]nikaans*e w]eldbes*\w+4 ,z besli/ niet tuss*5 het ,neptunisme en het ,plutonisme1 no* ook tuss*5 de allopa?ie en de homoeopa?ie4 ,de scriptores d] ,h4 ,s*rift wi/5 wa>s*nlk 9 al deze wet5s*app51 geologie1 zologie1 physiologie1 m$icn51 enz4 niets me] dan al hunne tdg5oot54 ,het behoefde ook niet4 ,want de ,h4 ,s*rift bezigt de taal d] dagelks*e erv>+1 die altd wa> is en altd blft4 ,indi5 de ,s*rift 9 plaats da>van de taal d] s*ool _h gebruikt en wet5s*appelk-exact hadde gesprok51 z z\ aan ha> eig5 gezag 9 d5 weg hebb5 ge/aan4 ,indi5 z besli/ _h voor de ,ptolemeis*e w]eldbes*\w+1 z\ z ongelo(wa>dig zn 9 e5e eeuw1 die het ,kop]nikaans*e /elsel huldigde4 ,z z\ ook ge5 boek voor het lev51 voor de m5s*heid hebb5 kunn5 zn4 ,ma> nu spreekt z 9 algeme5-m5s*elke taal1 v]/aanba> voor d5 e5v\dig/e1 duidelk voor gele]de en ongele]de beide4 ,z bezigt de taal van de aans*\w+1 die altd naa/ die d] wet5s*ap en van de s*ool zal blv5 be/aan4 ,da>om kan z ook dur5 tot aan het e9de d] eeuw54 ,da>om is z oud1 zond] ooit te v]\d]54 ,z is altd jong en fris*2 z is de sprake des lev5s4 ,v]bum ,dei manet 9 aet]num4 #ab4 ,,eig5s*app5 ,,d] ,,s*rift4 ,a4 ,de eig5s*app5 d] ,s*rift 9 het algeme54 #a4 ,de le] van de affectiones ,s4 ,scr4 heeft zi* geheel ontwikkeld uit d5 /rd teg5 ,rome en het ,anabaptisme4 ,9 de beld5is van de inspiratie en autoriteit d] ,s*rift 0 er ov]e5/emm+1 ma> ov]ig5s 0 er 9 d5 locus de ,s4 ,scr4 groot v]s*il tuss*5 ,rome en de ,h]vorm+4 ,de v]h\d+1 wa>9 ,rome ,s*rift en k]k tot elka> _h ge/eld1 w]d 9 de ,re=matie pr9cipieel v]&]d4 ,b de k]kvad]s en s*ola/ici /ond de ,s*rift1 al?ans 9 !orie1 nog v]re bov5 k]k en traditie2 z ru/te 9 zi*zelve1 0 en voor k]k en !ologie de norma normans4 ,augu/9us zei1 scriptura canonica c]tis suis t]m9is cont9etur1 b ,h>nack1 ,d4 ,g4 ,,ii #he1 en r$5e]t ,conf4 #f1e1 #aa1c zoo1 als( de wa>heid d] ,h4 ,s*rift alle5 afhangt van zi*zelve4 ,bonav5tura1 de sept4 don4 n4 #cg-dc1 gecite]d 9 het ,breviloquium ed4 ,freiburg #ahha p4 #cgj1 v]kla>t3 ecclesia enim fundata e/ sup] eloquia ,sacrae ,scripturae1 quae si deficiant1 deficit intellectus44444444 ,cum enim ecclesia fundata sit 9 ,sacra ,scriptura1 qui nescit eam1 nescit ecclesiam reg]e4 ,me] d]gelke getuig5iss5 word5 door ,g]h>d1 ,loci !ol4 ,i cap4 #c #de1 #df aangehaald uit ,salvianus1 ,biel1 ,cajetanus1 ,hosius1 ,val5tia enz4 ,canisius zegt 9 zn ,summa doctr9ae *ri/41 9 cap4 de praeceptis ecclesiae #af3 ,pro9de sicut scripturae propt] te/imonium ,div9i ,spiritus 9 illa loqu5tis cr$imus1 adha]emus ac tribuimus maximam auctoritatem1 sic ecclesiae fidem1 rev]5tiam ob$i5tiamque debemus4 ,en ook ,bell>m9us1 de ,v]bo ,dei1 lib4 #a cap4 #b v]kla>t nog3 ,sacris ,scripturis1 quae propheticis et apo/olicis litt]is cont95tur1 nihil e/ notius1 nihil c]tius1 ut /ultissimum esse necesse sit qui illis fidem hab5dam esse negat4 ,all5 w>5 van oordeel1 dat de ,s*rift g5oegzaam uit en door zi*zelve als wa>heid bewez5 kon word52 z hangt niet van de k]k af1 ma> omgeke]d de k]k van ha>2 de k]k met h>e traditie moge regula fidei zn1 fundam5tum fidei is z nog niet4 ,dat is de ,s*rift alle54 ,ma> de k]k met ha> ambt en traditie begon b ,rome hoe lang] hoe me] e5e onafhankelke plaats 9 te nem5 en autoriteit te v]krg5 naa/ de ,h4 ,s*rift4 ,de v]h\d+ van beide w]d e]/ niet nad] oms*rev51 ma> eis*te to* spo$ig e5e bet]e regel+4 ,en to5 de k]k /e$s to5am 9 ma*t en zelfg5oegzaamheid1 w]d de autoriteit hoe lang] hoe me] van de ,s*rift na> de k]k v]legd4 ,v]s*ill5de mom5t5 9 de ges*i$5is wz5 het proces aan1 wa>langs de k]k van de plaats ond]1 tot die naa/1 en e9delk ook tot die bov5 de ,s*rift zi* v]hief4 ,de vraag1 welke van beide1 de ,s*rift ( de k]k1 d5 voorrang _h1 w]d duidelk en bewu/ e]/ ge/eld 9 d5 td d] re=matoris*e concilin4 ,ondanks de teg5spraak van ,g]son1 d',ailly1 en vooral van ,nicolaas van ,clmange1 ,h]z4 #c3bdg w]d ze t5 voordeele d] k]k besli/4 ,tr5te heeft dit teg5ov] de ,h]vorm+ gesanctione]d4 ,9 d5 /rd teg5 het ,gallikanisme w]d de kwe/ie nog nad] gepraecise]d1 en 9 het ,vaticanum #ahgj is ze zoo opgelo/1 dat de k]k onfeilba> w]d v]kla>d4 ,subject van deze onfeilba>heid is e*t] niet de ecclesia audi5s1 no* de ecclesia doc5s1 no* ook de gezam5lke biss*opp51 9 concilie v]gad]d1 ma> bepaald de paus4 ,en deze we] niet als privaat p]soon1 no* ook als biss*op van ,rome ( patri>* van het ,we/5 ma> als ,opp]h]d] d] gans*e k]k4 ,h bezit deze onfeilba>heid wel als ho(d d] k]k en niet los van ha>1 ma> h bezit ze to* niet door en met ha>1 ma> bov5 en 9 ond]s*eid+ van ha>4 ,zelfs biss*opp5 en concilin hebb5 deel aan de onfeilba>heid1 niet ges*eid5 van1 ma> alle5 9 e5heid met en ond]w]p+ aan d5 paus4 ,h /aat bov5 all51 en maakt alle5 de k]k1 de traditie1 de concilin1 de canones onfeilba>4 ,concilies zond] paus kunn5 dwal5 en hebb5 g$waald1 ,bell>m9us1 de ,conc4 et ,eccl4 ,,ii c4 #aj-aa4 ,heel de k]k1 zo[el doc5s als audi5s1 is alle5 onfeilba> una cum et sub ,romano pontifice1 ,jans51 ,!ol4 ,i #ejf4 ,da>m$e is heel de v]h\d+ van k]k en ,s*rift omgeke]d4 ,de k]k1 ( me] concreet de paus1 gaat voor en /aat bov5 de ,s*rift4 ,ubi papa1 ibi ecclesia1 ,jans51 ,i #eaa4 ,de onfeilba>heid van d5 paus maakt die van de k]k1 de biss*opp5 en concilin en ev5zoo die van de ,s*rift onnoodig4 #b4 ,uit deze ,rooms*e opvatt+ van de v]h\d+ van ,s*rift en k]k vloei5 alle v]s*ill5 voort1 welke 9 de le] d] ,s*rift tuss*5 ,rome en de ,h]vorm+ be/aan4 ,z betreff5 voornamelk de noodzakelkheid d] ,h4 ,s*rift1 de apocrief5 van het ,o4 ,te/41 de editio ,vulgata1 het bbelv]bod1 de uitlegg+ d] ,s*rift en de traditie4 ,=meel komt de omke] 9 de v]h\d+ van ,s*rift en k]k het duidelk/ da>9 uit1 dat de nieuw]e ,rooms*e !olog5 de le] d] k]k beh&el5 9 de p>s =malis d] dogmatiek4 ,de k]k behoort tot de pr9cipia fidei4 ,gelk de ,s*rift b de ,re=matie1 zoo is de k]k1 het magi/]ium1 ( eig5lk de paus het =meele pr9cipe1 het fundam5tum fidei 9 het ,romanisme1 ,jans51 ,i #hbi4 ,da>teg5ov] plaat/5 de ,h]vorm]s de le] van de eig5s*app5 d] ,s*rift4 ,z droeg geheel en al e5 polemis* k>akt]1 ma> /ond da>door ook 9 ho(dzaak van d5 aanvang af va/1 ,heppe1 ,dogm4 d4 deuts*5 ,prot4 ,i #bjg-beg4 ,all5gs w]d ze ook m9 ( me] sy/ematis* en me?odis* 9 de dogmatiek opg5om51 nog niet b ,zw+li1 ,calvn1 ,melan*ton1 enz41 ma> to* re$s b ,musculus1 ,loci ,comm4 #aefg p4 #cgd sq4 ,zan*ius1 de ,s4 ,script4 ,op4 ,,viii #cai sq4 ,polanus1 ,synt4 ,!ol4 #ag sq4 ,junius1 ,!ses ,!ol4 ,op4 ,i #aeid sq4 enz41 en 9 de ,lu!rs*e k]k b ,g]h>d1 ,qu5/$t1 ,calovius1 ,hollaz1 enz4 ,ma> 9 de beh&el+ 0 er v]s*il4 ,soms w]d er all]lei hi/oris*e en kritis*e /( 9 besprok52 de dogmatiek nam s*i] heel de ,inleid+01 de canonica g5]alis en specialis1 9 zi* op4 ,ook het aantal en de v]deel+ d] eig5s*app5 w]d ongelk opgegev54 ,gezag1 nuttigheid1 noodzakelkheid1 wa>heid1 duidelkheid1 g5oegzaamheid1 oorsprong1 v]deel+1 inh\d1 apocrief51 concilie1 k]k1 traditie1 editio au!ntica1 v]tal+51 uitlegg+1 bewz51 te/imonium ,sp4 ,si41 dit alles en nog veel me] w]d 9 de le] d] ,s*rift en van h>e eig5s*app5 t] sprake gebra*t4 ,langzam]h& kwam er me] begr5z+ d] /(4 ,calovius en ,qu5/$t ond]s*eidd5 tuss*5 affectiones prim>iae en secund>iae2 tot de e]/e behoord5 de auctoritas1 v]itas1 p]fectio1 p]spicuitas1 semet ipsam int]pret&i facultas1 judicialis pote/as en efficacia1 en ond] de laat/e w]d5 g]ek5d de necessitas1 integritas1 puritas1 au!ntia en leg5di omnibus concessa lic5tia4 ,nog e5v\dig] 0 de m5igmaal gevolgde orde3 auctoritas1 necessitas1 p]fectio seu suffici5tia1 p]spicuitas1 semet ipsam int]pret&i facultas en efficacia1 ,hase1 ,hutt]us ,r$iv4 #dc f4 ,s*mid1 ,dogm4 d] ev4 lu?4 ,k4 ,s4 #bg f4 ,h]zog #b1 #cfe f4 ,heppe1 ,dogm4 d] ev4 ref4 ,k4 #i f4 ,voigt1 ,fundam5taldogm4 ,s4 #fdd f4 ,ma> ook zoo is er nog v]e5v\dig+ aan te br5g54 ,de hi/oris*e1 kritis*e1 ar*aeologis*e /( enz4 hoort niet ?uis 9 de dogmatiek1 ma> 9 de bibliologis*e vakk5 d] !ologie4 ,de au!ntia1 integritas1 puritas enz4 kunn5 da>om 9 de dogmatiek niet voll$ig beh&eld word51 z kom5 da> sle*ts 9 zoov]re t] sprake1 als de le] d] ,s*rift ook voor h>e ge/eldheid e5ige gegev5s bi$t4 ,de v]itas behoeft na de inspiratie en autoriteit ge5 afzond]lk betoog me]1 en z\ da>door e] v]zwakt dan v]/]kt word54 ,de efficacia v9dt ha> plaats 9 de le] van de m$ia gratiae4 ,zoo blv5 alle5 de auctoritas1 necessitas1 p]fectio en p]spicuitas ov]4 ,ond] deze is er nog dit ond]s*eid1 dat de auctoritas ge5e eig5s*ap is1 die gecoord9e]d is met de &]e1 want z is met de inspiratie vanzelf gegev52 de necessitas1 p]spicuitas en suffici5tia da>5teg5 vloei5 niet 9 d5zelfd5 z9 uit de inspiratie voort4 ,het laat zi* d5k51 dat e5e onfeilb>e ,s*rift aangevuld en uitgelegd moe/ word5 door e5e onfeilb>e traditie4 ,rome erk5t wel de autoriteit d] ,s*rift1 ma> loo*5t h>e &]e eig5s*app54 ,b4 ,het gezag d] ,s*rift4 #c4 ,het gezag d] ,s*rift is t5 all5 tde 9 de *ri/elke k]k erk5d4 ,jezus en de apo/el5 gelo(d5 aan het ,o4 ,te/4 als het woord ,gods en s*rev5 da>aan toe e5 goddelk gezag4 ,de *ri/elke k]k is ond] het gezag d] ,s*rift gebor5 en opgegroeid4 ,wat de apo/el5 ges*rev5 hebb51 moet zoo word5 aang5om5 als( ,*ri/us zelf het ges*rev5 _h1 ,aug4 de cons4 evang4 ,i #ce4 ,en ,calvn v]kla>t 9 zne uitlegg+ van #b ,tim4 #c3af1 dat w aan de ,s*rift e&em rev]5tiam v]s*uldigd zn als aan ,god4 ,dat gezag d] ,s*rift /ond tot de vorige eeuw toe 9 alle k]k5 en ond] alle ,*ri/55 va/4 ,da>5teg5 kwam er tuss*5 ,rome en de ,h]vorm+ e5 ern/ig v]s*il ov] d5 grond1 wa>op dat gezag ru/4 ,k]kvad]s en s*ola/ici le]d5 nog dikw]f de autopi/ie d] ,s*rift1 ma> de drfkra*t van het ,rooms*e beg9sel heeft hoe lang] hoe me] de k]k ges*ov5 vr de ,s*rift4 ,de k]k1 zoo is ?ans de algeme5e ,rooms*e le]1 gaat temporeel en logis* aan de ,s*rift vooraf4 ,z 0 er e]d] dan de ,s*rift1 en heeft ha> oorsprong1 be/aan en autoriteit niet aan de ,s*rift te dank51 ma> be/aat 9 en door zi*zelve1 d4 i4 door ,*ri/us1 ( d5 ,h4 ,gee/ die 9 ha> woont4 ,de ,s*rift da>5teg5 is jui/ voortgekom5 uit de k]k en wordt nu door ha> erk5d1 beve/igd1 bewa>d1 uitgelegd1 v]d$igd enz4 ,de ,s*rift heeft dus wel de k]k1 ma> de k]k heeft niet de ,s*rift van noode4 ,zond] k]k is er ge5 ,s*rift1 ma> zond] ,s*rift is er wel e5e k]k4 ,de k]k met de onfeilb>e traditie is het oorspronkelk en g5oegzaam middel1 om de op5b>+ te bew>5 en mee te deel52 de ,h4 ,s*rift is er lat] bgekom51 is op zi*zelve onvoldo5de1 ma> is als /eun en beve/ig+ van de traditie wel nuttig en go$4 ,feitelk wordt b ,rome de ,s*rift geheel afhankelk van de k]k4 ,de au!ntie1 integriteit1 inspiratie1 canoniciteit1 autoriteit van de ,s*rift wordt door de k]k va/ge/eld4 ,da>b wordt dan e*t] deze ond]s*eid+ gemaakt1 dat de ,s*rift niet quoad se1 ma> quoad nos geheel van de k]k afhangt4 ,de k]k maakt door h>e erk5n+ de ,s*rift niet ge9spire]d1 kanonis*1 e*t enz41 ma> z is to* de e5ige1 die deze eig5s*app5 van de ,s*rift op onfeilb>e wze k5n5 kan4 ,de zelfgetuig5is d] ,s*rift to* maakt niet uit1 dat jui/ deze boek5 van ,o4 en ,n4 ,t41 en ge5 &]e en ge5 m9d]e1 ge9spire]d zn2 n]g5s geeft de ,h4 ,s*rift e5 catalogus van de boek51 die tot ha> behoor52 de tek/51 die de inspiratie le]51 dekk5 nooit de gans*e ,s*rift1 #b ,tim4 #c3af slaat alle5 op het ,o4 ,te/42 bov5di5 e5 b]oep voor de inspiratie d] ,s*rift op de ,s*rift zelve is altd nog ma> e5 cirkelbews4 ,de ,prote/ant5 zn dan ook ond]l+ v]deeld ov] de boek51 die tot de ,s*rift behoor52 ,lu!rs oordeel ov] ,jakobus wkt af van dat van ,calvn enz4 ,de bewz5 voor de ,s*rift aan de k]kvad]s enz4 ontle5d1 zn niet va/ en /evig g5oeg1 ze hebb5 als motiva cr$ibilitatis groote wa>de1 ma> ze gev5 to* sle*ts wa>s*nlkheid1 m5s*elke en dus feilb>e zek]heid4 ,alle5 de k]k geeft goddelke1 onfeilb>e gewi%eid1 gelk ,augu/9us dan ook zeide3 ego v]o ,evangelio non cr$]em1 nisi me ca?olicae ecclesiae commov]et auctoritas1 c4 epi/4 ,mani*4 cap4 #e4 c4 ,fau/um l4 #bh4 cap4 #b1d1f4 ,de ,prote/ant5 hebb5 da>om de ,s*rift ook kunn5 aannem5 en erk5n5 als ,gods woord1 wl z ha> uit de h& d] k]k ontv+51 ,bell>m9us1 de ,v]bo ,dei ,,iv cap4 #d4 ,p]rone1 ,praelect4 ,!ol4 ,,ix #ga sq4 ,he9ri*1 ,dogm4 ,i #gge f4 ,jans51 ,!ol4 ,i #gff sq4 ,het ,vaticanum1 sess4 #c4 cap4 #b erk5de de boek5 des ,o4 en ,n4 ,t4 als kanonis*1 propt]ea quod ,sp4 ,s4 inspirante conscripti ,deum hab5t autorem atque ut tales ipsi ecclesiae traditi sunt4 ,door deze g$a*t5 geleid1 /elde ,rome te ,tr5te sess4 #d en 9 het ,vatikaan sess4 #c cap4 #b d5 kanon va/1 nam da>9 na> het voorbeeld d] ,grieks*e v]tal+ en de practk d] k]kvad]s ook de apocrief5 des ,o4 ,t4 op1 en v]kla>de bov5di5 de editio ,vulgata voor d5 au!ntiek5 tek/1 zoodat deze 9 k]k en !ologie besliss5d gezag heeft4 #d4 ,teg5ov] deze ,rooms*e le] /elde de ,re=matie de autopi/ie d] ,s*rift1 ,calvn1 ,in/4 ,i c4 #g4 ,urs9us1 ,tract4 ,!ol4 #aehd p4 #h sq4 ,polanus1 ,synt4 ,i c4 #bc-cj4 ,zan*ius1 de ,s4 ,scriptura1 ,op4 ,,viii #ccb-cec4 ,junius1 ,!ses ,!ol4 c4 #c-e4 ,synopsis pur4 !ol4 disp4 #b #bi sq4 ,g]h>d1 ,loci !ol4 ,i c4 #c4 enz4 ,b dit v]s*il liep de vraag niet hi]ov]1 ( de k]k niet e5e roep+ _h te v]vull5 teg5ov] de ,s*rift4 ,algeme5 w]d toege/emd1 dat de k]k van groote beteek5is is voor de ,s*rift4 ,ha> getuig5is is van groot gewi*t en e5 motivum cr$ibilitatis4 ,de k]k d] e]/e eeuw5 bezit 9 h>e getuig5iss5 e5 /]k5 /eun voor de ,s*rift4 ,voor elk m5s* is de k]k de leidsvr\w tot de ,s*rift4 ,9 dez5 z9 is en blft het woord van ,augu/9us wa>1 dat h door de k]k bewog5 0 om de ,s*rift te geloov54 ,prote/ants*e !olog51 ,calv4 ,in/4 ,i #g1 #c4 ,polanus1 ,synt4 p4 #cj4 ,turret9us1 de ,s4 ,scr4 auctoritate1 disp4 #c #ac s4 ,g]h>d1 ,loci !ol4 ,i c4 #c #ea hebb5 dit woord van ,augu/9us v]zwakt1 door het alle5 op het v]l$51 op het ont/aan des gelo(s te lat5 slaan4 ,ma> de r$5e]+ van ,augu/9us t4 a4 p4 is duidelk4 ,h plaat/ zn mani*ees*5 teg5/&] voor dit dilemma3 g moet f tot m zegg53 gelo( d5 ka?oliek51 ma> dez5 wa>s*uw5 m jui/ om u te geloov51 f gelo( d5 ka?oliek5 niet1 ma> dan kunt g u ook niet teg5ov] m op het evangelie b]oep51 quia ipsi ,evangelio1 ca?olicis pra$icantibus1 cr$idi4 ,de k]k is ind]daad voor ,augu/9us e5 motief des gelo(s1 wa>van h hi] teg5ov] d5 mani*e] gebruik maakt4 ,ma> er is v]s*il tuss*5 motief en laat/5 grond des gelo(s4 ,hoe h 9 de k]k e5 motief des gelo(s ziet1 held]t h eld]s1 ,c4 ,fau/um lib4 #cb c4 #ai zelf op als h zegt3 cur non potius evangelicae autoritati1 tam fundatae1 tam /abilitae1 tanta gloria diffamatae atque ab apo/olorum temporibus usque ad no/ra tempora p] successiones c]tissimas comm5datae1 non te subdis8 ,cf4 de util4 cr$4 c4 #ad4 ,de k]k met ha> wa>digheid1 ha> ma*t1 ha> hi]>*ie enz4 heeft altd op ,augu/9us e5 diep5 indruk gemaakt4 ,z bewoog hem voortdur5d tot het gelo(1 z /eunde en /]kte hem 9 twfel en /rd1 z 0 de va/e h&1 die hem altd we] leidde tot de ,s*rift4 ,ma> da>m$e wil ,augu/9us niet zegg51 dat de autoriteit d] ,s*rift van de k]k afhangt1 dat z de laat/e en diep/e grond is van zn gelo(4 ,eld]s zegt h duidelk1 dat de ,h4 ,s*r4 door zi*zelve gezag heeft en om zi*zelve moet gelo(d word51 ,claus51 ,augu/9us ,s4 ,scr4 int]pres #ahbg p4 #abe4 ,dorn]1 ,augu/9us1 ,b]l9 #ahgc ,s4 #bcg f4 ,reut]1 ,augu/9is*e ,/udi51 ,go?a #ahhg ,s4 #cdh f4 ,s*midt1 ,jahrb4 f4 deuts*e ,!ol4 ,,vi #bce f4 ,hase1 ,prote/4 ,polemik #ete ,aufl4 ,leipzig #ahia ,s4 #ha4 ,h>nack ,d4 ,g4 ,,iii #gj f4 ,de k]k heeft en h\dt voor i$] geloovige tot aan zn dood toe e5e rke en diepe pa$agogis*e beteek5is4 ,de wolke van getuig51 die om ons he5 ligt1 kan ons /]k5 en bemo$ig5 9 d5 /rd4 ,ma> dit is heel iets &]s1 dan dat de autoriteit d] ,s*rift van de k]k afhang5 z\4 ,rome durft dit zelfs nog niet op5lk uitsprek54 ,het ,vaticanum erk5de de boek5 des ,o4 en ,n4 ,t4 to* ook da>om voor kanonis*1 propt]ea quod ,spiritu ,s4 inspirante conscripti ,deum autorem hab5t en als zoodanig d] k]k zn ov]gelev]d4 ,en de ,rooms*e !olog5 mak5 ond]s*eid tuss*5 de autoriteit d] ,s*rift quoad se en quoad nos4 ,ma> die ond]s*eid+ kan hi] niet geld54 ,want indi5 de k]k de laat/e en diep/e grond is1 wa>om ik aan de ,s*rift gelo(1 dan is die k]k1 en niet de ,s*rift 4 ,en nu e5 van beide3 de ,s*rift bevat e5e getuig5is1 e5e le] ov] zi*zelve1 ov] ha> inspiratie en autoriteit1 en dan doet de k]k niets dan die getuig5is aannem5 en beve/ig52 ( de ,s*rift le]t zelve zulk e5e inspiratie en autoriteit niet1 en dan is het dogma d] k]k ov] de ,s*rift voor d5 ,prote/ant geoordeeld4 ,de ,rooms*e !olog5 v]ke]5 dan ook 9 e5e niet g]+e teg5/rdigheid4 ,e5]zds tra*t5 z 9 de le] d] ,s*rift ha> inspiratie en gezag uit ha> zelve te betoog52 en &]]zds1 toegekom5 aan de le] d] k]k1 pog5 z die bewz5 te v]zwakk5 en aan te toon51 dat alle5 de getuig5is d] k]k e5e onom/ootelke zek]heid geeft4 ,hangt da>5teg5 de autoriteit quoad se van de ,s*rift zelve af1 dan is z ook quoad nos1 de laat/e grond van ons gelo(4 ,de k]k kan sle*ts erk5n5 wat er is2 z kan niet mak5 wat er niet is4 ,de bes*uldig+1 dat op die wze e5e cirkelr$5e]+ wordt gemaakt en de ,s*rift met de ,s*rift zelve wordt bewez51 kan op ,rome zelf word5 t]uggeworp51 wl z de k]k met de ,s*rift en de ,s*rift met de k]k bew/4 ,indi5 ,rome da>teg5 opm]kt1 dat z 9 het e]/e geval de ,s*rift niet als ,gods woord ma> als m5s*elke1 gelo(wa>dige en betr\wb>e getuig5is gebruikt1 dan kan ook de ,prote/ants*e !oloog deze opm]k+ ov]nem53 e]/ wordt uit de ,s*rift als betr\wba> getuig5is de inspiratie afgeleid en da>na met deze de ,s*rift als ,gods woord bewez54 ,ma> veel me] is dit van beteek5is1 dat 9 elk vak van wet5s*ap1 en zoo ook 9 de !ologie1 de pr9cipia door zi*zelve va/ /aan4 ,de wa>heid van e5 pr9cipium kan niet betoogd1 ma> alle5 erk5d word54 ,pr9cipium cr$itur propt] se1 non propt] aliud4 ,pr9cipii pr9cipium hab]i non pote/ nec qua]i debet1 ,g]h>d1 ,loc4 !ol4 ,i cap4 #c4 ,zan*ius1 ,op4 ,,viii #cci sq4 ,polanus1 ,synt4 ,i cap4 #bc sq4 ,turret4 ,!ol4 ,el4 loc4 #b qu4 #f4 ,trelcatius1 ,s*ol4 et me?od4 loc4 comm4 ,s4 ,!ol4 ,in/itutio #afea p4 #bf4 ,de ,s*rift zelve le]t dan ook duidelk1 dat niet de k]k ma> het woord ,gods1 bes*rev5 ( onbes*rev51 is4 ,de k]k is t5 all5 tde aan dat woord ,gods1 voor zoov] het er 0 en 9 di5 vorm wa>9 het be/ond1 gebond5 gewee/4 ,israel ontvangt op ,horeb de wet1 ,jezus en de apo/el5 ond]w]p5 zi* aan de ,o4 ,t4 ,s*rift1 de *ri/4 k]k is van d5 aanvang af gebond5 aan het gesprok5 en ges*rev5 woord d] apo/el54 ,het woord ,gods is het fundam5t d] k]k1 ,deut4 #d3a2 ,jes4 #h3bj2 ,eze*4 #bj3ai2 ,luk4 #af3bi2 ,joh4 #e3ci2 ,ef4 #b3bj2 #b ,tim4 #c3ad2 #b ,petr4 #a3ai enz4 ,de k]k kan wel getuig5 van het woord1 ma> het woord /aat bov5 ha>4 ,z kan niem& het gelo( aan het woord ,gods 9 het h>t s*5k54 ,dat kan het woord ,gods alle51 door zi*zelf en de kra*t des ,h4 ,gee/es1 ,j]4 #bc3bi2 ,mk4 #d3bh2 ,luk4 #h3aa2 ,rom4 #a3af2 ,hebr4 #d3ab2 #a ,petr4 #a3bc4 ,en re$s da>door alle5 blkt de k]k b5$5 de ,s*rift te /aan4 ,da>om kan de k]k en kunn5 de geloovig5 de inspiratie1 autoriteit1 kanoniciteit van de ,s*rift uit ha> zelve le]5 k5n51 ma> z kunn5 deze nooit eig5ma*tig afkondig5 en va//ell54 ,de ,h]vorm+ heeft liev] e5ige onzek]heid gewild1 dan e5e gewi%eid1 die alle5 door e5e willekeurige besliss+ d] k]k w]d v]kreg54 ,want de ,s*rift geeft ind]daad n]g5s e5 catalogus van de boek5 die z bevat4 ,ov] sommige boek5 is er 9 de oud/e *ri/elke k]k en ook lat] v]s*il van me5+ gewee/4 ,de tek/ bezit niet die integritas1 welke ook ,lu?4 en ,g]ef4 !olog5 zoo ga>ne w5s*t54 ,ma> desniettem9 heeft de ,re=matie de autopi/ie d] ,s*rift teg5ov] de aansprak5 van ,rome geh&haafd1 de k]k ond]ges*ikt gemaakt aan het woord ,gods1 en da>door de vrheid van d5 ,*ri/5 g]$4 #e4 ,b dit v]s*il tuss*5 ,rome en de ,h]vorm+ ov] d5 grond van het gezag d] ,s*rift kwam er 9 de #ag;e eeuw 9 de ,prote/ants*e k]k5 zelve nog e5 belangrke /rd ov] d5 a>d van dat gezag4 ,hi]ov] 0 m5 het e5s1 dat aan de ,s*rift1 wl z ,god tot auteur _h1 e5e auctoritas div9a toekwam4 ,nad] w]d deze autoriteit da>door oms*rev51 dat de ,s*rift door all5 gelo(d en gehoorzaamd moe/ word51 en de e5ige regel 0 van gelo( en lev54 ,deze oms*rv+ leidde e*t] vanzelf tot de ond]s*eid+ van e5e auctoritas hi/orica en e5e auctoritas normativa4 ,de op5b>+ ,gods to* is gegev5 9 d5 vorm van e5e ges*i$5is2 z heeft v]s*ill5de td5 doorloop54 ,lang niet alles1 wat 9 de ,s*rift /aat opgeteek5d1 heeft normatief gezag voor ons gelo( en lev54 ,veel van wat door ,god gebod5 en +e/eld is gewee/1 ( door pr(et5 en apo/el5 is voorges*rev5 en v]ord5d1 gaat ons niet re*t/reeks me] aan en _h op vroeg] lev5de p]son5 betrekk+4 ,het gebod aan ,abraham1 om zn zoon te (f]52 het bevel aan ,israel1 om alle ,kananiet5 te dood52 de c]emonieele en burg]lke wett51 die gold5 9 de dag5 des ,o4 ,t42 de bepal+5 van de synode te ,j]uzalem en zoo veel me] zn zek] als hi/orie nog nuttig t] le]+ en v]man+1 ma> kunn5 en mog5 door ons niet me] opgevolgd word54 ,en dat niet alle51 ma> de op5b>+ heeft 9 h>e bes*rv+ niet alle5 de go$e w]k5 d] heilig5 ma> ook de booze dad5 d] goddelooz5 opgeteek5d4 ,me]mal5 kom5 er dus woord5 en h&el+5 9 de ,s*rift voor1 welke wel als hi/oris* wa> ma> niet als normatief word5 voorge/eld2 zoov] is het er van daan1 dat deze regel mog5 zn voor ons gelo( en lev51 dat z veele] v]worp5 en afgekeurd moet5 word54 ,ook de zond5 d] heilig51 van e5 ,abraham1 ,mozes1 ,job1 ,j]emia1 ,petrus enz4 word5 t] wa>s*uw+1 niet t] navolg+ m$eg$eeld4 ,en e9delk kan b vele p]son51 b de a>tsvad]s1 ,debora1 de ri*t]s1 de kon+51 de vri5d5 van ,job1 ,hanna1 ,agur1 de mo$] van ,lemuel1 de di*t]s van sommige psalm51 zooals de vloekpsalm5 ps4 #gc3ac1 #ad1 #gg3g-i1 #aaf3aa1 en voorts b ,za*>ia1 ,simeon1 ,m>ia1 ,/ephanus enz4 de vraag ge/eld word51 ( hunne woord5 alle5 =meel1 wat hunne opteek5+ betreft1 ( ook zakelk1 wat hun inh\d aangaat1 zn ge9spire]d4 ,voetius oordeelde1 dat vel5 van deze p]son51 zooals ,job en zne vri5d51 niet tot de pr(et5 kunn5 g]ek5d word5 en h&haafde dit gevoel5 teg5ov] ,m>esius1 ,voetius1 ,disp4 ,i #ca1 #dj-dd4 ,v #fcd-fdj4 ,m>esius1 ,!ologus p>adoxus p4 #hc-hg1 en v]d] ,maccovius1 ,loci ,comm4 p4 #ca-cb1 ,clopp5burg1 de canone !ol4 disp4 #c ,op4 ,,ii #ah-bc4 ,witsius1 ,misc4 ,sacra ,i #caf-cah4 ,moor1 ,comm4 9 ,m>ckii ,comp4 ,i #aca-acd4 ,c>pzovius1 ,critica ,s4 ,vet4 ,te/4 ,i c4 #b #c4 ,deze kwe/ie _h wel ge5 v]d]e gevolg51 ma> 0 to* 9 veel opzi*t5 belangrk4 ,z bra*t het e]/ duidelk tot bewu/zn1 dat er ond]s*eid is tuss*5 woord ,gods 9 =meel5 en woord ,gods 9 mat]ieel5 z91 en dwong tot nad5k5 ov] de v]h\d+1 wa>9 beide tot elk&] /aan4 ,nu w]d die v]h\d+ ze] zek] door de mee/5 d] bov5g5oemde !olog5 al te duali/is* opgevat4 ,de auctoritas hi/oriae en de hi/oria normae lat5 zi* 9 de ,s*rift niet op zoo ab/racte wze s*eid54 ,de =meele en de mat]ieele beteek5is van de uitdrukk+ woord ,gods zn veel te nauw v]bond54 ,ook 9 de leug5a*tige woord5 van ,satan en de booze dad5 d] goddelooz5 heeft ,god iets tot ons te zegg54 ,de ,s*rift is niet alle5 nuttig tot le]+ ma> ook tot wa>s*uw+ en v]man+4 ,z ond]w/ en v]bet]t ons1 zo[el door af te s*rikk5 als door aan te spor51 zo[el door bes*am+ als door v]troo/+4 ,ma> wel w]d het door die ond]s*eid+ duidelk gemaakt1 dat de ,s*rift niet kan en mag opgevat word5 als e5 wetboek vol artikel54 ,b]oep op e5 tek/ buit5 het v]b& is voor e5 dogma niet g5oeg4 ,de op5b>+1 9 de ,s*rift ne]gelegd1 is e5 hi/oris* en organis* geheel4 ,zoo wil ze gelez5 en v]kla>d word54 ,en da>om moet het dogma1 dat met autoriteit tot ons komt en regel wil zn voor ons gelo( en lev51 op heel het organisme d] ,s*rift gegrond en da>uit afgeleid zn4 ,het gezag d] ,s*rift is e5 &] dan dat van e5e /aatswet4 #f4 ,a>d en grond van het gezag d] ,s*rift zn e*t] vooral 9 de nieuw]e !ologie 9 discussie gebra*t4 ,9 vroeg] td ru/te de autoriteit d] ,h4 ,s*rift op h>e inspiratie en 0 met deze vanzelf gegev54 ,ma> to5 de inspiratie w]d prsgegev51 0 het gezag d] ,s*rift niet me] te h&hav54 ,wel w]d dit op all]lei wze beproefd1 ma> m5 zag zi* g5oodzaakt1 om zo[el de grond5 als het k>akt] van de autoriteit d] ,h4 ,s*rift gans* &]s op te vatt54 ,het gezag d] ,s*rift1 voorzoov] het nog w]d erk5d1 w]d da>op gebase]d1 dat z de au!ntieke oorkonde is van de op5b>+2 de *ri/elke idee het zuiv]/ uitdrukt1 ev5als het wat] ook het re9/ is b de bron2 de v]vull+ is van de ,oudte/am5tis*e heilsg$a*te1 en de *ri/elke le] volkom51 z het ook 9 kiem1 9 zi* bevat2 en de aanvang en voortdur5de v]nieuw+ is van d5 *ri/elk5 gee/ 9 de geme5te4 ,deze en d]gelke ov]weg+5 voor het gezag d] ,s*rift kan m5 v9d5 b !olog5 van de v]s*ill5d/e ri*t+51 zooals b ,s*olt51 ,l4 ,h4 ,k4 ,i #gh v4 ,saussaye1 mne !ol4 van ,*4 d4 l4 ,s4 #ec v4 ,s*lei]ma*]1 ,gl4 #abi f4 ,ro!1 ,zur ,dogm4 ,s4 #aff f4 ,lipsius1 ,dogm4 #aic f4 ,bi$]mann1 ,dogm4 #aic f4 ,s*weiz]1 ,*ri/l4 ,gl4 ,i ,s4 #agh f4 ,h(mann1 ,weiss4 u4 ,erf4 ,,iii #ih f4 ,rits*l1 ,re*tf4 u4 ,v]s4 ,,ii #e f4 #i f4 enz4 ,to* zn al deze grond5 niet he*t g5oeg1 om e5 gezag te drag51 gelk dat de religie behoeft4 ,ze mog5 als motiva cr$ibilitatis 9 aanm]k+ kom51 ma> als grond5 zn ze onh\dba>4 ,want voore]/ mak5 z door de ond]s*eid+ tuss*5 op5b>+ en h>e oorkonde1 tuss*5 woord ,gods en ,s*rift1 het gezag d] ,s*rift feitelk geheel illusoir4 ,want indi5 niet de ,s*rift 9 ha> geheel1 ma> alle5 het woord ,gods 9 ha>1 het religieus-e?is*e1 de op5b>+ ( hoe m5 het noem5 wil1 gezag heeft1 dan heeft i$] voor zi*zelf uit te mak51 wat dat woord ,gods 9 de ,s*rift is1 en elk bepaalt dit na> go$v9d54 ,het zwa>tepunt wordt uit het object na> het subject ov]gebra*t2 de ,s*rift kritise]t niet d5 m5s*1 ma> deze oordeelt de ,s*rift2 het gezag d] ,s*rift hangt af van het m5s*elk welgevall52 het be/aat sle*ts1 voorzoov] m5 het erk5n5 wil1 en wordt dus geheel v]nietigd4 ,ma> ook al z\d5 al deze grond5 e5ig gezag voor de ,s*rift kunn5 v9dice]51 het z\ to* ge5 &] zn dan e5 l\t] hi/oris* gezag4 ,en dit is 9 de religie onvoldo5de4 ,hi] hebb5 we aan e5 hi/oris*1 d4 i4 m5s*elk en feilba> gezag niet g5oeg4 ,omdat de religie onze zaligheid raakt en 9 v]b& /aat met onze eeuwige belang51 kunn5 w 9 ha> met niets m9d] toe dan met e5 goddelk gezag4 ,w moet5 niet alle5 wet51 dat de ,s*rift de hi/oris*e oorkonde voor onze k5nis van het ,*ri/5dom is en dat z de oorspronkelke *ri/elke ideen het zuiv]/ bevat en we]geeft2 ma> 9 de religie di55 w te wet51 dat de ,s*rift het woord en de wa>heid ,gods is4 ,zond] deze zek]heid is er ge5 troo/ 9 het lev5 en 9 het /]v54 ,en niet alle5 heeft i$] ,*ri/5 aan deze zek]heid behoefte1 ma> ook de k]k zelve kan als in/ituut deze gewi%eid niet ontb]54 ,want indi5 e5 pr$ik] de ov]tuig+ mi/ van de goddelke wa>heid van het woord dat h v]kondigt1 v]lie/ zne pr$ik+ alle gezag en invlo$ en kra*t4 ,indi5 h ge5 goddelke boods*ap heeft te br5g51 wie geeft hem dan het re*t om op te tr$5 voor m5s*5 van gelke beweg+5 als h8 ,wie geeft hem vrheid om zi* op d5 kansel bov5 h5 te plaats51 h5 bezig te h\d5 ov] de hoog/e belang5 d] ziel en des lev5s en zelfs hun aan te kondig5 e5 eeuwig wel ( e5 eeuwig wee8 ,wie durft en wie kan dat do51 &]s dan die e5 woord ,gods te v]kondig5 heeft8 ,het *ri/elk gelo( en de *ri/elke pr$ik+ eis*5 beide e5e goddelke autoriteit1 wa>op z /eun54 ,titubabit fides1 si div9>um scriptur>um vacillat auctoritas1 ,aug4 de doctr4 *ri/4 ,i #cg4 ,da>om kan het ook ge5 go$keur+ wegdrag51 wanne] de a>d van het gezag d] ,s*rift als z$elk oms*rev5 wordt4 ,less+ is da>m$e al begonn5 als h zeide1 dat iets niet da>om wa> is wl het 9 d5 ,bbel /aat1 ma> dat het 9 d5 ,bbel /aat omdat het wa> is4 ,s$]t zne v]zu*t+ om v]loss+ van het gezag d] lett] en van d5 papi]5 paus1 is het geloov5 op gezag op all]lei wze bespottelk gemaakt4 ,*ri/elke !olog5 hebb5 zi* da>door lat5 influ5ce]5 en het autoriteitsgelo( gewzigd ( be/r$54 ,do$es bv41 ,inl4 tot de le] van ,god1 #ahhj bl4 #bi-dj wil niets wet5 van geloov5 op gezag en spreekt alle5 nog van z$elke autoriteit 9 de religie4 ,saussaye1 mne ,!ol4 van ,*4 d4 l4 ,s4 #ec v4 v]kla>t1 dat er ge5 &] is dan z$elk gezag en dat het z$elke geheel gezag is4 ,intellectueel gezag is er niet1 ma> moreel gezag is de z$elkheid1 de godsdi5/ zelve4 ,m5 gelo(t de wa>heid niet op gezag1 ma> de wa>heid heeft gezag1 d4 i4 heeft het re*t1 dat m5 ha> gehoorzame4 ,deze voor/ell+ ldt e*t] aan v]w>r+ van begripp54 ,de wa>heid heeft gezag1 ze] zek]2 niem&1 die het ontk5t4 ,ma> de vraag is jui/1 wat op godsdi5/ig gebi$ wa>heid is en wa> z te v9d5 is4 ,hi]op is ma> tweerlei antwoord mogelk4 ,( aan de e5e zde3 wat wa>heid is1 ( indi5 m5 wil1 wie ,*ri/us is1 dat zegg5 ons de apo/el51 dat zegt ons de ,s*rift2 ( aan de &]e zde3 dit wordt uitgemaakt door het eig5 oordeel1 door de r$e ( het gewet5 van i$] m5s* voor zi*zelf4 ,9 het laat/e geval is er ge5 gezag en ge5 autoriteit d] ,s*rift me]2 z is geheel en al aan de kritiek van het subject ond]worp54 ,dan baat het ook niets1 om met ,ro!1 ,zur ,dogm4 #bhg te zegg51 dat de ,bbel het volkom5 to]eik5d in/rum5t is1 om tot e5e zuiv]e k5nis van ,gods op5b>+ te kom54 ,want elke objectieve maat/af ontbreekt1 wa>na> 9 de ,s*rift die op5b>+ beoordeeld en gevond5 kan word54 ,er is ind]daad ma> n grond1 wa>op het gezag d] ,s*rift ru/5 kan1 en dat is h>e inspiratie4 ,valt deze1 dan is het ook met de autoriteit d] ,s*rift g$aan4 ,z bevat dan sle*ts m5s*elke ges*rift51 die als zoodanig ge5 enkel5 titel kunn5 lat5 geld51 om norma te zn voor ons gelo( en lev54 ,en met de ,s*rift valt voor d5 ,prote/ant alle gezag 9 de religie4 ,alle pog+51 om dan nog we] e5 ( &] gezag t]ug te v9d51 bv4 9 d5 p]soon van ,*ri/us1 9 de k]k1 9 de religieuse erv>+1 9 r$e ( gewet51 loop5 op teleur/ell+ uit1 ,/anton1 ,! place ( au?ority 9 matt]s ( religi\s belief1 ,london ,longmans #ahia4 ,james ,m>t9eau1 ,! seat ( au?ority 9 religion1 ,london ,longmans #ahia4 ,c4 ,a4 ,briggs1 ,! au?ority ( ,h4 ,scriptures4 ,inaugural address1 #d ed4 ,new-,york ,scribn]1 #ahib4 ,l4 ,monod1 ,le problme de l'autorit1 ,p>is ,fis*ba*] #ahib4 ,e4 ,d\m]gue1 ,l'autorit en matire de foi1 ,lausanne ,payot #ahib4 ,e4 ,mngoz1 ,l'autorit de ,dieu1 rflexions sur l'autorit en matire de foi4 ,p>is ,fis*ba*] #ahib4 ,g4 ,godet1 ,v9et et l'autorit en matire de foi1 ,revue de ?ol4 et de philos4 ,m>s #ahic p4 #agc-aia4 ,z bewz5 alle51 dat e5e religie zond] gezag niet kan be/aan4 ,religie is wez5lk van wet5s*ap ond]s*eid54 ,z heeft e5e eig5e zek]heid2 niet zulk e5e1 die op inzi*t /eunt1 ma> die 9 gelo(1 9 v]tr\w5 be/aat4 ,en dit religieuse gelo( en v]tr\w5 kan alle5 ru/5 9 ,god en 9 zn woord4 ,9 de religie is e5 te/imonium humanum en e5e fides humana onvoldo5de2 hi] hebb5 we behoefte aan e5 getuig5is ,gods1 wa>op w ons v]lat5 kunn5 9 lev5 en /]v54 ,inquietum e/ cor no/rum1 donec requiescat 9 ,te6 ,t]e*t zegt dan ook ,h>nack1 ,d4 ,g4 ,,iii #gc1 es hat 9 d] ,welt ke95 />k5 religis5 ,glaub5 gegeb51 d] ni*t an irg5d e9em ents*eid5d5 ,punkt si* auf e9e uss]e ,autoritt b]uf5 htte4 ,nur 9 d5 blass5 ,ausfhrung5 d] ,religionsphilosoph5 od] 9 d5 polemis*5 ,entwrf5 prote/antis*] ,!olog5 wird e9 ,glaube con/ruirt1 d] se9e ,gewis%eit l$igli* d5 eig55 inn]5 ,mom5t5 entnimmt4 ,cf4 ook ,p4 ,d4 ,*antepie de la ,saussaye1 ,zek]heid en twfel #ahic bl4 #ach v4 ,het re*t en de wa>de van het gezag 9 de religie wordt langzam]h& we] erk5d4 #g4 ,ma>1 al kan de religie alle5 met e5e auctoritas div9a vol/aan1 de a>d van dat gezag di5t to* nog nad] te word5 ond]zo*t4 ,gezag is 9 het algeme5 de ma*t van iem&1 die iets te zegg5 heeft2 het re*t1 om 9 e5e ( &]e zaak mee te sprek51 v&a> 9 het ,mnl4 geweld1 ma*t1 ,woord5boek d] ,n$4 ,taal s4 v4 ,van gezag kan er alle5 sprake zn tuss*5 ongelk52 het drukt altd e5e v]h\d+ uit van e5 me]d]e tot zn m9d]e1 van e5 hoog]e tot zn lag]e4 ,omdat er ond] m5s*5 ge5 gelkheid is ma> all]lei ond]s*eid be/aat1 kan er ond] h5 van gezag sprake zn4 ,en wl die ongelkheid zoo groot en zoo vel]lei is1 neemt het gezag ond] m5s*5 e5e ze] bre$e plaats 94 ,het is zelfs het fundam5t d] gans*e m5s*elke sam5lev+4 ,wie het ond]mnt1 arbeidt aan de v]woe/+ d] maats*app4 ,dwaas en geva>lk is het dus1 om het geloov5 op gezag 9 e5 bespottelk dagli*t te plaats54 ,augu/9us vraagde re$s3 ,si quod nescitur cr$5dum non e/1 quomodo s]viant p>5tibus lib]i eosque mutua pietate diligant1 quos p>5tes suos esse non cr$ant4444444 ,multa possunt aff]ri quibus o/5datur1 nihil omn9o humanae societatis incolume reman]e1 si nihil cr$]e /atu]imus1 quod non possumus t5]e p]ceptum1 de util4 cr$4 #ab4 ,op i$] gebi$ lev5 w van gezag4 ,ond] het gezag word5 w 9 huisgez91 maats*app en /aat gebor5 en opgevo$4 ,oud]s hebb5 gezag ov] hun k9d]51 de mee/] ov] zne le]l+51 de ov]heid ov] h>e ond]dan54 ,9 al deze gevall5 is het gezag duidelk4 ,het drukt e5e ma*t uit1 die van re*tswege aan iem& ov] e5 &] toekomt4 ,het tre$t da>om op met bevel5 en wett51 eis*t gehoorzaamheid en ond]w]p+1 en heeft 9 geval van op/& zelfs re*t van dwang en /raf4 ,ma> w breid5 dit begrip van gezag v]d] uit en pass5 het ook toe 9 wet5s*ap en kun/4 ,ook hi] is er ond]s*eid van gave1 en ont/aat de v]h\d+ van me]d]5 en m9d]51 van magi/ri en discipuli4 ,er zn mann51 die door hun g5ial5 aanleg en noe/5 arbeid op e5 ( &] gebi$ het mee/]s*ap hebb5 v]worv51 en die da>om op dit t]re9 met gezag kunn5 sprek54 ,van de ontdekk+5 dez] magi/ri lev5 en le]5 de m9d]51 de leek54 ,ja1 vanwege de ontza*lke uitbreid+ d] wet5s*ap1 kan ook de uitnem5d/e sle*ts magi/] zn op e5 ze] kle9 gebi$2 9 al het &]e is h discipulus en moet h v]tr\w5 op het ond]zoek van &]54 ,dit gezag 9 wet5s*ap en kun/ draagt e*t] e5 &] k>akt] dan van oud]s1 ond]wz]s en ov]heid2 het is niet juridis*1 ma> e?is* van a>d2 het kan en mag niet dw+51 het heeft ge5 re*t van /raf4 ,de p]son51 die hi] met autoriteit optr$51 mog5 nog zoo aanzi5lk en gewi*tig zn2 hun getuig5is geldt sle*ts zooveel als ze er grond5 voor kunn5 aanvo]54 ,het gezag ru/ hi] dus niet t5 slotte 9 de p]son51 zoodat e5 ipse dixit afdo5de w>e1 ma> ru/ 9 de bewz51 wa>op hun bew]5 /eunt4 ,en wl alle m5s*5 e5ig v]/& en oordeel ontv+51 is bl9d gelo( hi] ongeoorlo(d en het /rev5 na> e5 zelf/&ig inzi*t1 voor zooveel noodig en mogelk1 pli*t4 ,ook 9 de ges*i$5is is dit het geval4 ,de k5nis d] hi/orie /eunt eig5lk geheel op autoriteit1 op getuig5iss5 van &]52 ma> deze getuig5iss5 behoev5 niet bl9del+s gelo(d te word51 ma> mog5 en moet5 ern/ig word5 ond]zo*t1 opdat zooveel mogelk het eig5 inzi*t tot zn re*t kome4 ,9 n woord1 9 sci5tiis tantum valet auctoritas humana1 quantum rationes4 ,dit begrip van gezag v9d5 we e9delk ook t]ug 9 de religie en !ologie4 ,hi] is gezag niet 9 e5 m9d]5 graad ma> 9 e5e veel hoog]e mate van noode dan 9 gez9 en maats*app1 9 wet5s*ap en kun/4 ,hi] is het e5e lev5sbehoefte4 ,zond] gezag en gelo( kan religie en !ologie ge5 oog5blik be/aan4 ,ma> het gezag draagt hi] e5 geheel eig5 k>akt]4 ,het moet uitt]a>d e5e auctoritas div9a zn4 ,en re$s hi]door is het van het gezag 9 maats*app en /aat1 9 wet5s*ap en kun/ ond]s*eid54 ,van het laat/e v]s*ilt het vooral 9 dit opzi*t1 dat 9 wet5s*ap en kun/ eig5 inzi*t oordeel5 en besliss5 mag4 ,ma> b e5e div9a auctoritas komt dit niet te pas4 ,als ,god gesprok5 heeft1 is alle twfel uit4 ,de div9a auctoritas is da>om niet z$elk te noem51 al?ans niet 9 d5 z91 wa>9 we sprek5 van het z$elk ov]wi*t van e5 p]soon1 want de religie is niet e5e v]h\d+ van e5 m9d]e tot zn me]d]e1 ma> van e5 s*epsel tot zn ,s*epp]1 van e5 ond]daan tot zn ,s\v]e91 van e5 k9d tot zn ,vad]4 ,god heeft re*t1 om d5 m5s* te bevel5 en onvoorwa>delke gehoorzaamheid van hem te v]lang54 ,zn gezag ru/ 9 zn wez51 niet 9 de rationes4 ,9 zoov] komt het gezag van ,god en van zn woord met dat van de ov]heid 9 d5 /aat en van d5 vad] 9 het gez9 ov]e54 ,en er is niets v]n$]5ds 9 en niets1 dat ook ma> e5igsz9s aan 's m5s*5 vrheid te kort doet1 als h k9d]lk na> het woord ,gods lui/]t en da>aan gehoorzaamt4 ,god op zn woord1 d4 i4 op gezag te geloov51 is ev5 we9ig met 's m5s*5 wa>digheid 9 /rd1 als het e5 k9d onte]t1 zi* met onbepaald v]tr\w5 te v]lat5 op het woord van zn vad]4 ,en zooveel s*eelt het1 dat de ,*ri/5 all5gs bov5 dit gezag z\ uitgroei51 ,s*weiz]1 ,*ri/l4 ,glaub4 ,i #ahf f41 dat h jui/ hoe lang] hoe me]1 met v]loo*5+ van alle eig5e w%eid1 ,god geloov5 gaat op zn woord4 ,de geloovige komt hi] op a>de nooit het /&punt des gelo(s en des gezags te bov54 ,na>mate h to5eemt 9 het gelo(1 klemt h zi* te va/] aan de autoriteit ,gods 9 zn woord4 ,ma> aan de &]e zde is er to* ook e5 groot v]s*il tuss*5 het gezag ,gods 9 de religie en dat van e5 vad] 9 zn gez9 en van e5e ov]heid 9 d5 /aat4 ,e5 vad] dw+t desnoods zn k9d en br5gt het door /raf tot ond]w]p+2 en de ov]heid draagt het zwa>d niet te v]geefs4 ,dwang is onafs*eidelk van het gezag d] a>ds*e ov]heid4 ,ma> ,god dw+t niet4 ,zne op5b>+ is e5e op5b>+ van g5ade4 ,en da>9 komt ,h tot d5 m5s* niet met gebod5 en eis*51 met dwang en met /raf1 ma> met de noodig+1 met de v]man+1 met de b$e1 om zi* met ,hem te lat5 v]zo554 ,god kon als ,s\v]e9 teg5ov] d5 m5s* optr$54 ,h zal e5maal als ,re*t] oordeel5 all51 die het evangelie zns ,zoons ongehoorzaam zn gewee/4 ,ma> 9 ,*ri/us daalt ,h tot ons ne]1 wordt ons 9 alles gelk1 h&elt met ons als r$elke en z$elke wez5s2 om dan to* we]1 /uit5de op v&s*ap en ongelo(1 zne s\v]e9iteit te h]nem51 zn raad uit te vo]5 en glorie zi* te b]eid5 uit alle creatuur4 ,het gezag1 wa>m$e ,god 9 de religie optre$t1 is dus geheel eig5soortig4 ,het is niet m5s*elk ma> goddelk4 ,het is s\v]e9 en w]kt to* op z$elke wze4 ,het dw+t niet1 en weet zi* to* te h&hav54 ,het is absoluut en wordt to* we]/aan4 ,het noodigt en bidt1 en is to* onov]w9nelk4 ,en zoodanig is ook de autoriteit van de ,s*rift4 ,als woord ,gods /aat ze hoog bov5 alle gezag van m5s*5 9 /aat en maats*app1 9 wet5s*ap en kun/4 ,voor ha> moet al het &]e wk54 ,want m5 moet ,gode me] gehoorzam5 dan d5 m5s*54 ,alle &]e autoriteit is bep]kt b9n5 ha> kr+ en geldt alle5 op ha> eig5 t]re94 ,ma> het gezag d] ,s*rift breidt ov] heel d5 m5s* en ov] de gans*e m5s*heid zi* uit4 ,z /aat bov5 v]/& en wil1 bov5 h>t en gewet52 z is met ge5 &]e autoriteit te v]gelk54 ,ha> gezag is absoluut1 wl het goddelk is4 ,z heeft het re*t1 om door e5 i$] t5 all5 tde gelo(d en gehoorzaamd te word54 ,z gaat 9 maje/eit alle &]e ma*t ze] v]re te bov54 ,ma> z roept1 om zi*zelve tot erk5n+ en he]s*app te br5g51 niem& te hulp4 ,z heeft d5 /]k5 arm d] ov]heid niet noodig4 ,z behoeft d5 /eun d] k]k niet4 ,z roept het zwa>d en de inquisitie niet op4 ,z wil niet he]s*5 door dwang ( geweld4 ,z wil vre en gewillige erk5n+4 ,en da>om br5gt z die zelve tot /&1 op z$elke wze1 door de w]k+ des ,h4 ,gee/es4 ,de ,s*rift waakt voor ha> eig5 gezag4 ,da>om sprak m5 vroeg] ook wel van e5e auctoritas causativa d] ,s*rift1 qua ,scriptura ass5sum cr$5dorum 9 intellectu hom9is g5]at et confirmat1 ,s*mid1 ,dogm4 d] ev4 lu?4 ,k4 #h4 ,c4 ,de noodzakelkheid d] ,s*rift4 #h4 ,9 de autoriteit d] ,s*rift is er groote ov]e5/emm+ tuss*5 de *ri/elke k]k51 ma> 9 de drie &]e1 nu volg5de eig5s*app5 is er belangrk v]s*il4 ,rome kan van wege de v]h\d+1 die het aanneemt tuss*5 ,s*rift en k]k1 de necessitas ,s4 ,scripturae inzi5 no* erk5n54 ,b ,rome is de k]k 1 zelfg5oegzaam1 lev5de uit en door d5 ,h4 ,gee/2 z heeft de wa>heid en bewa>t ze tr\w en zuiv] door het onfeilba> le]ambt van d5 paus4 ,de ,s*rift da>5teg51 voortgekom5 uit de k]k1 moge nuttig en go$ zn als norma1 ma> pr9cipium d] wa>heid is z niet4 ,z is niet noodzakelk ad esse ecclesiae4 ,de k]k heeft eig5lk niet de ,s*rift1 ma> wel heeft de ,s*rift voor ha> gezag1 aanvull+1 uitlegg+ enz4 de k]k van noode4 ,de grond5 voor deze le] word5 da>aan ontle5d1 dat de k]k vr ,mozes en de e]/e *ri/elke geme5te ge5 ,s*rift _h1 en dat vele geloovig5 ond] het ,o4 en ook nog ond] het ,n4 ,te/4 de ,s*rift nooit bezet5 en gelez5 hebb5 ma> enkel en alle5 leefd5 van de traditie1 ,bell>m9us1 de v]bo ,dei ,,iv c4 #d4 ,he9ri*1 ,dogm4 ,i #gce f4 ,lieb]mann1 ,in/it4 !ol4 #aheg ,i p4 #ddi sq4 ,di]+]1 ,lehrb4 d] ka?4 ,dogm4 #d;e ,aufl4 #fcc4 ,gutb]let1 ,lehrb4 d] ,apol4 ,,iii #ahid ,s4 #bba f4 ,jans54 ,prael4 !ol4 ,i #ghf sq4 enz4 ,ma> niet alle5 ,rome be/rdt op die wze de noodzakelkheid d] ,h4 ,s*rift2 ook all]lei my/ieke ri*t+5 hebb5 de beteek5is d] ,s*rift voor k]k en !ologie v]zwakt en misk5d4 ,het ,gno/icisme v]wi]p niet alle5 het ,o4 ,t4 ma> pa/e op het ,n4 ,t4 de allegoris*e me?ode toe en tra*tte da>door zn sy/eem met de ,s*rift 9 ov]e5/emm+ te br5g54 ,de z9nelke vorm5 en hi/oris*e feit5 hebb5 sle*ts symbolis*e beteek5is2 z zn e5e inkle$+1 die voor m5s*5 van lag] /&punt noodig is1 ma> voor de hoog] ontwikkeld51 de 1 wegvalt4 ,de ,s*rift is ge5 bron d] wa>heid1 ma> sle*ts middel om tot het hoog] /&punt d] gnosis zi* op te heff51 ,h]zog #e1 #bji f4 ,h>nack1 ,d4 ,g4 ,i #bad f4 ,9 het ,montanisme trad e5e nieuwe op5b>+ op1 welke die 9 het ,n4 ,t4 aanvulde en v]bet]de4 ,het ,montanisme1 vooral 9 zn gematigd5 vorm b ,t]tullianus1 wilde e5]zds niets nieuws zn en de autoriteit d] ,s*rift t5 volle h&hav52 en to* begroette het 9 ,montanus e5 pr(eet1 9 wi5 de door ,jezus belo(de ,p>acleet1 de laat/e en hoog/e op5b>+ v]s*55 04 ,de ,s*rift moe/ op die wze wel wk5 voor de nieuwe pr(etie1 welke door ,montanus v]kondigd w]d1 ,h>nack1 ,d4 ,g4 ,i #cec f4 ,h]zog #aj1 #beh f4 ,de k]k v]oordeelde deze ri*t+5 wel1 en de k]kvad]s be/r$5 dit spiritualisme4 ,augu/9us s*reef er teg5 9 d5 proloog voor zn boek de doctr9a *ri/iana2 ma> to* nam ook ,augu/9us aan1 dat de vrom51 vooral de monnik51 met e5e zoo groote mate van gelo(1 hoop en liefde kond5 word5 toeg]u/1 dat ze voor zi*zelf de ,s*rift kond5 miss5 en zond] ha> 9 de e5zaamheid kond5 lev51 de doctr4 *ri/4 ,i c4 #ci4 ,het spiritualisme kwam telk5s we] op1 en reage]de teg5 de knell5de ma*t van k]k en traditie4 ,v]s*ill5de sect51 de ,ka?>51 ,amalrik van ,b5a1 ,joa*im v4 ,floris1 de bro$]s en zu/]s des vren gee/es en lat] de ,lib]tn5 9 ,g5ve1 a*tt5 na het tdp]k des ,vad]s en des ,zoons dat des ,h4 ,gee/es aangebrok51 wa>9 all5 leefd5 door d5 ,gee/ en de uitw5dige middel5 van ,s*rift en k]k niet me] behoefd51 ,kurtz1 ,lehrb4 d] ,kir*5ges*4 #ajh1 #aaf4 ,reut]1 ,ges*4 d] relig4 ,aufklrung im ,m4 ,a4 ,,ii #aih f4 ,h]zog #b1 #fgg4 #f1 #ghf4 #h1 #feb f4 ,hahn1 ,ges*4 d] ,ketz] im ,m4 ,a4 ,,ii #dbj f4 ,,iii #gb f4 ,giesel]1 ,kir*5ges*i*te1 ,,ii1 #b1 #ahbf ,s4 #dcg f4 ,hag5ba*1 ,kir*5ges*4 9 ,vorlesung5 ,,ii #ahhf ,s4 #dhj f4 ,de my/iek1 die 9 de ,middeleeuw5 9 ,frankrk en ,duits*l& bloeide1 zo*t door middel van askese1 m$itatie en contemplatie e5e geme5s*ap met ,god te b]eik51 welke de ,s*rift miss5 kon4 ,de ,s*rift 0 wel b wze van ladd] noodig om tot deze hoogte op te klimm51 ma> w]d ov]bodig1 als de e5heid met ,god1 de visio ,dei1 b]eikt 01 ,h]zog #ab1 #dbg f4 ,h>nack1 ,d4 ,g4 ,,iii #cgd f4 ,vooral de ,w$]doop]s v]hiev5 het inw5dig woord t5 ko/e van het uitw5dige4 ,re$s 9 #aeba w]d de teg5/ell+ gemaakt tuss*5 ,s*rift en ,gee/1 en deze teg5/ell+ is e5 blv5d k5m]k van het ,anabaptisme geword51 ,sepp1 ,k]khi/4 ,/ud4 #ab4 ,de ,h4 ,s*rift is niet het wa>a*tig woord ,gods1 ma> sle*ts e5e getuig5is en bes*rv+2 het e*te1 w>e woord is dat1 hetwelk door d5 ,h4 ,gee/ 9 onze h>t5 wordt gesprok54 ,de ,bbel is ma> e5 boek met lett]s2 ,bbel is ,babel1 vol v]w>r+2 h kan het gelo( 9 de h>t5 niet w]k51 alle5 de ,gee/ le]t ons het w>e woord4 ,en als die ,gee/ ons ond]w/1 dan kunn5 w ook de ,s*rift wel miss51 z is e5 tdelk hulpmiddel ma> voor d5 gee/elk5 m5s* niet noodig1 ,a4 ,hegl]1 ,gei/ u4 ,s*rift bei ,seba/ian ,franck1 ,freiburg #ahib4 ,j4 ,h4 ,m>oni]1 ,het inw5dig woord1 ,am/4 #ahij4 ,vig\r\x1 ,les livres sa9ts et la critique rationali/e1 #c;e ed4 ,i #dce-dec4 ,hans ,d5ck v]e5zelvigde dat inw5dig woord re$s met de natuurlke r$e1 en wees op vele teg5/rdigh$5 9 de ,s*rift4 ,ludwig ,hetz] a*tte de ,s*rift 9 het geheel niet noodzakelk4 ,knipp]doll+ eis*te te ,mun/]1 dat de ,h4 ,s*rift moe/ word5 afges*aft en m5 alle5 na> natuur en gee/ moe/ lev51 ,h]z4 #aj1 #cfb4 ,het my/icisme sloeg 9 rationalisme om4 ,hetzelfde v]s*nsel zi5 we lat] b de anabapti/is*e en indep5d5tis*e sekt5 9 ,engel&1 t5 tde van ,cromwell1 b de kwak]s en b het pitisme4 ,de v]heff+ van het inw5dig bov5 het uitw5dig woord leidde altd tot v]e5zelvig+ van de ond]wz+ des ,gee/es met het natuurlk li*t van r$e en gewet51 en zoo tot algeheele v]w]p+ van op5b>+ en ,s*rift4 ,niem& heeft dan ook s*]p] de noodzakelkheid d] ,s*rift be/r$51 dan ,less+ 9 zne ,axiomata teg5 ,goeze4 ,ook h maakt ond]s*eid tuss*5 lett] en gee/1 ,bbel en godsdi5/1 !ologie en religie1 d5 *ri/elk5 godsdi5/ en d5 godsdi5/ van ,jezus1 en zegt nu1 dat de laat/e onafhankelk van d5 e]/5 be/ond en be/aan kan4 ,de religie 0 er imm]s1 e] er de ,bbel 04 ,het ,*ri/5dom 0 er1 e] evangeli/5 en apo/el5 s*rev54 ,de godsdi5/1 door h5 gele]d1 kan voortbe/aan1 ook al g+5 al hun ges*rift5 v]lor54 ,de godsdi5/ is niet wa>1 omdat evangeli/5 en apo/el5 hem le]d51 ma> z le]d5 hem1 omdat h wa> is4 ,hunne ges*rift5 mog5 en moet5 dus na> de inw5dige wa>heid d] religie word5 v]kla>d4 ,e5 aanval op d5 ,bbel is nog ge5 aanval op de religie4 ,lu!r heeft ons v]lo/ van het juk d] traditie1 wie v]lo/ ons van het nog veel ondragelk] juk d] lett]8 #i4 ,deze g$a*t5 ov] de niet-noodzakelkheid d] ,s*rift zn 9 de nieuw]e !ologie vooral b9n5geleid door ,s*lei]ma*]4 ,9 zne ,glaub5slehre #abh1 #abi zegt h dat het gelo( aan ,*ri/us niet ru/ op het gezag d] ,s*rift1 ma> aan het gelo( d] ,s*rift voorafgaat en jui/ aan die ,s*rift ons e5 bzond] aanzi5 doet s*5k54 ,b de e]/e ,*ri/55 ont/ond het gelo( aan ,*ri/us niet uit de ,h4 ,s*rift1 en zoo kan het ook b ons da>uit niet ont/aan2 want b h5 en ons moet het gelo( e5zelfd5 grond hebb54 ,de ,s*rift is dus ge5 bron d] religie1 ma> wel norma2 z is het e]/e lid 9 de r d] *ri/elke ges*rift51 z /aat het di*t/ b de bron1 d4 i4 de op5b>+ 9 ,*ri/us1 en _h dus we9ig geva> om onzuiv]e be/&deel5 9 zi* op te nem54 ,ma> al de ,s*rift5 d] evangeli/5 en apo/el5 zn ev5als alle volg5de *ri/elke ges*rift5 voortgekom5 uit e5zelfd5 ,gee/1 d5 ,geme+ei/ d] *ri/elke k]k4 ,de k]k is niet geb\wd op de ,s*rift1 ma> de ,s*rift is voortgekom5 uit de k]k4 ,door ,s*lei]ma*] zn deze g$a*t5 tot het geme5 go$ d] nieuw]e !ologie geword54 ,z s*n5 zoo wa> te zn en zoo vanzelf te sprek51 dat er aan ge5 twfel ( kritiek wordt g$a*t4 ,b s*i] alle !olog5 kan m5 de voor/ell+ v9d51 dat de k]k be/ond voor de ,s*rift en dus ook onafhankelk van ha> kan be/aan4 ,de k]k ru/ 9 zi*zelve1 z leeft uit zi*zelve1 d4 i4 uit d5 ,gee/ die 9 ha> woont4 ,de ,h4 ,s*rift1 9 d5 aanvang1 9 de fris*heid h>] jeugd uit ha> voortgekom51 is wel norma ma> ge5 bron4 ,bron is de p]soonlke1 lev5de ,*ri/us1 die 9 de geme5te woont2 de dogmatiek is bes*rv+ van het lev51 explicatie van het religieus bewu/zn d] geme5te1 en heeft da>b tot ri*tsno] de ,s*rift1 die dat lev5 d] geme5te het e]/ en het duidelk/ heeft v]tolkt4 ,de k]k is dus eig5lk de ,v]fass]9 d] ,bibel1 en de ,bbel is de ,reflex d] ,geme9de1 ,lange1 ,philos4 ,dogm4 #gg4 ,ro!1 ,zur ,dogm4 #ccc f4 ,frank1 ,sy/4 d] *r4 ,gewis%eit ,,ii #eg f4 ,philippi1 ,kir*l4 ,glaub4 ,i #aij f4 ,h(/$e de ,groot1 ,de ,gron4 ,godg4 #ga v4 #ig v4 ,saussaye1 mne ,!ol4 van d4 l4 ,s4 #di v4 ,gunn+ en de la ,saussaye ,jr4 ,het e?is* beg9sel d] !ol4 #cd1 enz4 ,al deze g$a*t51 van ,rome1 het anabaptisme1 het my/icisme1 het rationalisme1 van ,less+1 ,s*lei]ma*] enz4 zn ond]l+ t5 nauw/e v]want4 ,vooral ,s*lei]ma*] heeft door zne omke]+ van de v]h\d+ tuss*5 ,s*rift en k]k aan ,rome e5 kra*tig5 /eun gebod54 ,all5 kom5 da>9 ov]e51 dat de ,s*rift niet noodzakelk ma> hoog/5s nuttig is en dat de k]k ook uit en door zi*zelve kan be/aan4 ,het v]s*il ligt alle5 hi]91 dat ,rome d5 grond en de mogelkheid voor dit voortbe/aan van de *ri/elke religie zoekt 9 de gen/itue]de k]k1 d4 i4 9 d5 onfeilb>5 paus1 ,s*lei]ma*] c4 s4 9 de geme5te als organisme1 d4 i4 9 de religieuse geme5s*ap1 en het my/icisme en rationalisme 9 de religieuse individu54 ,all5 zoek5 het voortbe/aan d] k]k 9 de leid+ des ,h4 ,gee/es1 9 de inwon+ van ,*ri/us1 ma> deze heeft b ,rome ha> orgaan 9 d5 paus1 b ,s*lei]ma*] 9 het organisme d] geme5te1 b het anabaptisme 9 elk5 geloovige ho(d voor ho(d4 ,het is gemakkelk 9 te zi51 dat ,rome hi]b de /]k/e positie inneemt4 ,want zek]1 er is e5e leid+ des ,h4 ,gee/es 9 de geme5te1 ,*ri/us is opge/aan uit de dood51 leeft 9 d5 hemel en woont en w]kt 9 zne k]k op a>de4 ,er is e5e my/ieke unie tuss*5 ,*ri/us en zn li*aam4 ,het woord alle5 is onvoldo5de1 het pr9cipium ext]num eis*t ook e5 pr9cipium int]num4 ,het ,prote/antisme wi/ dit alles ze] go$ en bele$ het van h>te4 ,ma> de vraag 0 deze1 ( de k]k voor het bewu/e lev5 d] religie aan het woord1 aan de ,s*rift gebond5 0 al dan niet4 ,de religie is to* niet alle5 e5 zaak van het h>t1 het gemo$1 d5 wil1 ma> ook van het ho(d4 ,ook met het v]/& moet ,god g$i5d en bem9d word54 ,voor het bewu/e lev5 moet dus de k]k e5 bron hebb5 wa>uit z de wa>heid put4 ,nu kan ,rome met zn onfeilb>5 paus bew]51 dat de ,s*rift niet noodzakelk is4 ,de onfeilba>heid d] k]k maakt ind]daad de ,s*rift ov]bodig4 ,ma> het ,prote/antisme heeft ge5 onfeilba> orgaan1 no* 9 het in/ituut no* 9 het organisme no* 9 de individueele l$5 d] geme5te4 ,wanne] het de noodzakelkheid d] ,s*rift ontk5t1 v]zwakt het zi*zelf1 /]kt ,rome en v]lie/ de wa>heid1 die e5 onmisba> elem5t d] religie is4 ,da>om /ond de ,h]vorm+ zoo /]k op de noodzakelkheid d] ,h4 ,s*rift4 ,de ,s*rift 0 het van de ,re=matie4 ,z slaagde1 omdat z teg5ov] het gezag van k]k1 concilies en paus de autoriteit kon /ell5 van ,gods heilig woord4 ,wie dit /&punt d] ,h]vorm+ v]laat1 w]kt onbewu/ aan d5 opb\w van ,rome4 ,want indi5 niet de ,s*rift ma> de k]k noodzakelk is tot k5nis d] religieuse wa>heid1 dan wordt deze het onontbe]lk m$ium gratiae4 ,het woord v]lie/ zne c5trale plaats en beh\dt sle*ts e5e praep>atoire1 pa$agogis*e beteek5is4 ,de ,s*rift moge nuttig en go$ zn1 noodig is z niet1 no* voor de k]k 9 ha> geheel no* voor de geloovig5 9 het bzond]4 #aj4 ,(s*oon de ,h]vorm+ alzoo teg5 ,rome ha> kra*t zo*t 9 de ,s*rift en h>e noodzakelkheid h&haafde1 to* ontk5de z da>m$e niet1 dat de k]k voor ,mozes eeuw5 lang zond] ,s*rift _h be/aan4 ,ook is het wa>1 dat de k]k des ,n4 ,t4 door de pr$ik+ d] apo/el5 w]d ge/i*t en lang5 td be/ond zond] e5 ,nieuwte/am5tis*5 kanon4 ,voorts wordt de geme5te nog altd gevo$ en 9 de heid5w]eld geplant door de v]kondig+ van het evangelie4 ,de boek5 des ,o4 en ,n4 ,t4 zn v]d] langzam]h& ont/aan2 ze w]d5 vr de boekdrukkun/ 9 g]+ aantal v]spreid2 vele geloovig5 zn 9 vroeg] en lat] td ge/orv51 zond] de ,s*rift ooit te hebb5 gelez5 en ond]zo*t1 en nog zoekt het religieuse lev5 bevr$ig+ voor zne behoeft5 niet alle5 9 de ,s*rift ma> m9/5s ev5ze] 9 all]lei /i*telke lectuur4 ,dit alles kan volmondig word5 erk5d1 zond] dat da>mee aan de noodzakelkheid d] ,s*rift ook ma> e5igsz9s wordt te kort g$aan4 ,zelfs _h ,god1 indi5 het ,hem _h behaagd1 de k]k ze] zek] nog op e5e &]e wze b de wa>heid kunn5 bew>51 dan door middel van e5 ges*rev5 woord4 ,de noodzakelkheid d] ,s*rift is niet absoluut ma> ex hypo!si b5eplac5tiae ,dei4 ,ma> zoo v]/aan1 is deze noodzakelkheid to* bov5 all5 twfel v]hev54 ,de m5s* heeft t5 all5 tde sle*ts geleefd h het woord1 dat door d5 mond ,gods uitgaat1 ,mt4 #d3d4 ,het woord ,gods is van d5 beg9ne af aan het zaad d] k]k gewee/4 ,ze] zek] be/ond de k]k voor ,mozes zond] ,s*rift4 ,ma> er 0 to* e5 v]bum 1 voordat het w]d4 ,de k]k heeft nooit uit zi*zelve geleefd en 9 zi*zelve g]u/1 ma> altd door het woord ,gods4 ,rome le]t dit ook niet1 ma> neemt e5e traditie aan1 die het woord ,gods onfeilba> bewa>t4 ,ma> wel di5t dit te word5 uitgesprok5 teg5ov] h51 die de op5b>+ alle5 lat5 be/aan 9 lev51 9 in/ort+ van goddelke kra*t51 9 opwekk+ van religieuse a&o5+54 ,de k]k moge dus oud] zn dan het ges*rev51 z is to* jong] dan het gesprok5 woord1 ,zan*ius1 ,op4 ,,viii #cdc sq4 ,polanus1 ,synt4 !ol4 ,i c4 #ae4 ,synopsis pur4 !ol41 disp4 #b4 ,g]h>d1 ,loci !ol4 ,i cap4 #a #e sq4 ,de gewone bew]+1 dat de k]k des ,n4 ,t4 lang5 td zond] ,s*rift be/ond1 moet ook go$ word5 opgevat4 ,het is wa>1 dat de kanon d] ,n4 ,t4 ges*rift5 e]/ 9 de twe$e helft d] twe$e eeuw algeme5 w]d erk5d4 ,ma> de *ri/elke geme5t5 hadd5 van d5 aanvang af het ,oude ,te/am5t4 ,z zn ge/i*t geword5 door het gesprok5 woord d] apo/el54 ,ze] spo$ig kwam5 vele geme5t5 9 het bezit van apo/olis*e ges*rift51 die ook aan &]e w]d5 t] lez+ gegev51 weldra di5d5 tot voorlez+ 9 de k]k5 en ze] spo$ig w]d5 v]breid4 ,het spreekt vanzelf1 dat er1 zoolang de apo/el5 leefd5 en de geme5t5 bezo*t51 nog ge5 ond]s*eid+ w]d gemaakt tuss*5 hun gesprok5 en ges*rev5 woord2 traditie en ,s*rift w>5 als het w>e nog n4 ,ma> to5 de e]/e p]iode voorb 0 en de af/& van de apo/el5 groot] w]d1 rez5 de ges*rift5 d] apo/el5 9 beteek5is1 en hunne noodzakelkheid nam ga&eweg toe4 ,ind]daad is de necessitas ,s4 ,scripturae ook ge5 /abiele ma> e5e /e$s groei5de eig5s*ap4 ,de ,s*rift 0 niet altd 9 ha> geheel voor de gans*e k]k noodzakelk4 ,de ,s*rift is langzam]h& ont/aan en voltooid4 ,na>mate de op5b>+ voorts*re$1 is ook z 9 omvang toeg5om54 ,elke p]iode d] k]k _h g5oeg aan dat g$eelte d] ,s*rift1 dat to5 be/ond1 ev5als z g5oeg _h aan de op5b>+1 die tot zoov] 0 ges*i$4 ,de ,s*rift is ev5als de op5b>+ e5 organis* geheel1 dat gegroeid is2 9 het zaad 0 de plant1 9 de kiem 0 de vru*t begrep54 ,beide1 op5b>+ en ,s*rift1 hield5 gelk5 tr$ met d5 /aat d] k]k en omgeke]d4 ,da>om kan er uit de vroeg]e toe/&5 d] k]k ook ge5 conclusie word5 getrokk5 voor het h$54 ,laat de k]k voor ,mozes zond] ,s*rift gewee/ zn1 laat de k]k voor de voltooi+ d] op5b>+ nooit 9 het bezit gewee/ zn van de gans*e ,s*rift2 da>uit volgt niets voor die b$eel+ d] k]k1 9 welke w lev51 wa>9 de op5b>+ is geindigd en de ,s*rift is voltooid4 ,voor deze b$eel+ is de ,s*rift niet nuttig en go$ sle*ts1 ma> ook besli/ noodzakelk ad esse ecclesiae4 #aa4 ,s*rift to* is het e5ig afdo5de middel1 om het gesprok5 woord onv]vals*t te bew>5 en tot eig5dom van alle m5s*5 te mak54 ,vox audita p]it1 litt]a scripta manet4 ,de kor!id van het lev51 de ontr\w van het geheug51 de argli/igheid van het h>t en all]lei &]e gev>51 die de zuiv]heid d] ov]lev]+ b$reig51 mak5 opteek5+ van het gesprok5 woord tot bew>+ en v]breid+ vol/rekt noodzakelk4 ,b het woord d] op5b>+ geldt dit nog 9 v]hoogde mate4 ,want het evangelie is niet na> d5 m5s*1 het /aat lnre*t teg5ov] zne g$a*t5 en w5s*51 het /aat als goddelke wa>heid teg5ov] zne leug54 ,bov5di5 is de op5b>+ niet voor n gesla*t en voor n td1 ma> voor alle volk5 en eeuw5 be/emd4 ,het moet zn loop volbr5g5 door de gans*e m5s*heid he5 en tot aan het e9de d] td54 ,de wa>heid is n1 het ,*ri/5dom is ,univ]salreligion4 ,hoe zal deze be/emm+ van het woord d] op5b>+ &]s kunn5 b]eikt word51 dan doordat het opgeteek5d en bes*rev5 wordt8 ,de k]k kan dez5 di5/ des woords niet v]ri*t54 ,n]g5s wordt ha> onfeilba>heid belo(d4 ,altd wordt z 9 de ,s*rift v]wez5 na> het objectieve woord1 na> de wet en de getuig5is4 ,eig5lk bewe]t ook zelfs ,rome dat niet4 ,de k]k d4 i4 de v]gad]+ d] geloovig5 is b ,rome niet onfeilba>1 no* ook de v]gad]+ d] biss*opp51 ma> alle5 de paus4 ,de onfeilba>v]kl>+ van d5 paus is e5 bews voor de re=matoris*e /ell+ van de onbetr\wba>heid d] traditie1 van de feilba>heid d] k]k1 en zelfs van de noodzakelkheid d] ,s*rift4 ,want deze onfeilba>v]kl>+ h\dt 91 dat de wa>heid van het woord d] op5b>+ niet bewa>d wordt ( kan word5 door de k]k als v]gad]+ d] geloovig51 wl ook deze nog aan dwal+ ond]worp5 is1 ma> dat z alle5 te v]kl>5 is uit e5e bzond]e assi/5tie des ,h4 ,gee/es1 wa>9 dan na> ,rooms* bew]5 de paus deelt4 ,rome en de ,h]vorm+ kom5 dus da>9 ov]e51 dat het woord d] op5b>+ 9 en voor de k]k alle5 zuiv] bewa>d kan blv5 door de in/ell+ van het apo/olaat1 d4 i4 door de inspiratie4 ,en het ges*il loopt alle5 hi]ov]1 ( dat apo/olaat heeft opgeh\d5 dan wel 9 d5 paus wordt voortgezet4 ,da>5teg5 is de bew]+ d] ,v]mittelung/heologie geheel onh\dba>1 dat de ,s*rift uit de k]k is voortgekom5 en dat z dus eig5lk de ,v]fass]9 d] ,bibel is4 ,dat kan m5 alle5 bew]51 als m5 het eig5lke ambt d] pr(et5 en apo/el5 misk5t1 de inspiratie met de w$]geboorte v]e5zelvigt en de ,s*rift geheel en al van de op5b>+ losmaakt4 ,na> de le] d] ,s*rift is de inspiratie e*t] e5 bzond]e akte des ,h4 ,gee/es1 e5e speciale gave aan pr(et5 en apo/el51 wa>door z het woord ,gods zuiv] en onv]vals*t aan de k]k all] eeuw5 hebb5 kunn5 ov]lev]54 ,de ,s*rift is dus niet uit de k]k voortgekom51 ma> door e5 bzond]e w]kzaamheid des ,h4 ,gee/es 9 de pr(et5 en apo/el5 aan de k]k gegev54 ,de ,s*rift behoort m$e tot de op5b>+1 welke door ,god aan zn volk is ges*onk54 ,hi]9 zn ,rome en de ,re=matie e5/emmig4 ,ma> de ,h]vorm+ h\dt teg5ov] ,rome /a&e1 dat die bzond]e w]kzaamheid des ,h4 ,gee/es ?ans heeft opgeh\d51 m4 a4 w4 dat het apo/olaat niet me] be/aat en 9 d5 paus niet wordt voortgezet4 ,de apo/el5 hebb5 hunne getuig5is aanga&e ,*ri/us voll$ig en zuiv] 9 de ,h4 ,s*rift5 ne]gelegd4 ,door deze hebb5 z de op5b>+ ,gods tot eig5dom d] m5s*heid gemaakt4 ,de ,s*rift is het volkom5 9 de w]eld +egane woord ,gods4 ,z maakt dat woord algeme5 en eeuwig1 ontrukt het aan de dwal+ en leug51 aan de v]getelheid en de v]gankelkheid4 ,na>mate de m5s*heid groot]1 het lev5 kort]1 het geheug5 zwakk]1 de wet5s*ap uitgebreid]1 de dwal+ ern/ig] en de leug5 drie/] wordt1 neemt de necessitas ,s4 ,scripturae toe4 ,op elk gebi$ w9t het s*rift en de p]s 9 beteek5is4 ,de boekdrukkun/ 0 e5 reuz5/ap t5 hemel en t] hel4 ,ook 9 dez5 ontwikkel+sgang deelt de ,h4 ,s*rift4 ,h>e noodzakelkheid tre$t hoe lang] hoe duidelk] aan het li*t4 ,z wordt v]breid en tot algeme5 eig5dom gemaakt gelk nimm] te vor54 ,9 hond]d5 tal5 wordt z ov]gezet4 ,z komt ond] all] oog en 9 i$]s h&4 ,me] en me] blkt z het ges*ikte middel te zn1 om de wa>heid t] k5nis all] m5s*5 te br5g54 ,dat da>naa/ de religieuse litt]atuur voor vel5 het voornaam/e vo$sel blft voor hun gee/elk lev51 bew/ niets teg5 de noodzakelkheid d] ,h4 ,s*rift4 ,want alle *ri/elke wa>heid wordt to* re*t/reeks ( zdel+s uit ha> geput4 ,ook de afgeleide beek ontvangt het wat] uit de bron4 ,het is e5 onh\dba> bew]51 dat ons nu nog iets van *ri/elke wa>heid z\ toekom5 buit5 en zond] de ,h4 ,s*rift4 ,9 de e]/e eeuw 0 zoo iets mogelk1 ma> ?ans zn de /room5 van traditie en ,s*rift re$s lang sam5gevloeid en de e]/e re$s lang 9 de twe$e opg5om54 ,rome kan dit alle5 /a&e h\d5 door zne le] van de voortdur+ van het apo/olaat en de onfeilba>heid van d5 paus4 ,ma> voor e5 ,prote/ant is dit onmogelk4 ,het *ri/elk k>akt] d] wa>heid kan enkel en alle5 da>door word5 betoogd1 dat z met al h>e vezel5 wortelt 9 de ,h4 ,s*rift4 ,er is ge5 k5nis van ,*ri/us dan uit de ,s*rift1 ge5 geme5s*ap met ,hem dan door geme5s*ap aan het woord d] apo/el54 ,cf4 ,urs9us1 ,tract4 !ol4 p4 #a sq4 ,zan*ius1 ,op4 ,,viii #cdc sq4 ,polanus1 ,synt4 ,!ol4 ,i c4 #ae4 ,synopsis pur4 !ol41 disp4 #b4 ,turret9us1 ,!ol4 ,el4 loc4 #b1 qu4 #a-c4 ,heppe1 ,dogm4 d] ev4 ref4 ,k4 #be1 #bf enz4 #ab4 ,ook al wordt de noodzakelkheid d] ,s*rift erk5d1 er kan to* nog v]s*il be/aan ov] d5 duur di] noodzakelkheid4 ,zelfs wie van me5+ is1 dat de ,s*rift ha> td heeft gehad1 /emt dikw]f ga>ne toe1 dat z 9 ha> td van groote beteek5is is gewee/ voor de opvo$+ van m5s*5 en volk54 ,ma> op all]lei wze is de duur di] noodzakelkheid bep]kt geword54 ,het gno/icisme erk5de h>e noodzakelkheid voor de ma> be/re$ ze voor de 4 ,de my/iek a*tte de ,s*rift wel noodig op het /&punt d] cogitatie en m$itatie1 ma> niet me] op dat d] contemplatie en visio ,dei4 ,het rationalisme van ,less+ en ,kant ruimde voor de op5b>+1 de ,s*rift1 de /atut>is*e ,religion e5e pa$agogis*e plaats 91 opdat da>door de he]s*app d] ,v]nunftreligion w]d voorb]eid4 ,ev5zoo oordeelde ,hegel1 dat de vorm d] aans*\w+ 9 d5 godsdi5/ voor het volk noodzakelk 01 ma> dat de wsge] met zn begripp5 da>aan ge5 behoefte me] _h4 ,en telk5s hoort m5 het uitsprek51 dat de godsdi5/ go$ is voor de massa om ze 9 toom te h\d51 ma> dat de ontwikkeld5 en bes*aafd5 v]re da>bov5 v]hev5 zn4 ,er ligt 9 deze voor/ell+ e5e onmisk5b>e en he]lke wa>heid4 ,de op5b>+1 de ,s*rift1 de k]k1 heel de *ri/elke religie draagt ind]daad e5 tdelk1 praep>atoir en pa$agogis* k>akt]4 ,gelk de ,oudte/am5tis*e oeconomie van het fo$us gratiae voorb is gegaan1 zoo zal ook deze b$eel+ van het g5adev]bond1 wa>9 w lev51 e5s tot het v]l$5 behoor54 ,als ,*ri/us zne geme5te v]gad]d en als e5e re9e bruid aan d5 ,vad] voorge/eld heeft1 geeft ,h ,gode het kon9krk ov]4 ,bov5di5 kan de tweeheid van g5ade en natuur1 van op5b>+ en r$e1 van gezag en vrheid1 van !ologie en philosophie niet eeuwig van duur zn4 ,het hoog/e 9 de religie be/aat to* da>91 dat w ,god di55 zond] dwang en zond] vreeze1 uit liefde alle51 na> de uitspraak onz] eig5 natuur4 ,het is ,god zelf 9 zne op5b>+ er om te do51 om m5s*5 te vorm5 9 wi5 zn beeld we] t5 volle is h]/eld4 ,h s*onk ons niet alle5 zn ,zoon ma> ook d5 ,h4 ,gee/1 opdat die ons w$]b>5 z\1 zne wet 9 ons h>t z\ s*rv5 en ons tot alle go$ w]k bekwaam mak5 z\4 ,de w$]geboorte1 het k9ds*ap1 de heiligmak+1 de v]he]lk+ zn de bewz51 dat ,god zne k9d]5 tot vrheid opvo$t1 tot e5 liefd$i5/1 die nimm] v]driet4 ,9 zoov] kunn5 de bov5g5oemde voor/ell+5 e5e anticipatie van het toekom/ig ideaal word5 g5oemd4 ,ma> z zn to* desniettem9 van e5e ze] geva>lke /rekk+4 ,z gaan alle uit van e5e v]w>r+ tuss*5 de b$eel+ van het h$5 en die van het hi]namaals4 ,omdat het nieuwe ,j]uzalem ge5 zon en ge5 maan me] behoev5 zal1 blv5 beide hi] op a>de to* noodzakelk4 ,omdat w e5s zull5 w&el5 9 aans*\w51 blft to* het gelo( 9 deze b$eel+ onmisba>4 ,(s*oon de /rd5de en de triumfe]5de k]k n is1 blft er to* ond]s*eid 9 beid] toe/& en lev54 ,de gr5sln mag en kan niet word5 uitgewis*t4 ,tot het hemels*e lev5 br5g5 w het hi] op a>de nooit4 ,w w&el5 door gelo( en niet door aans*\w54 ,w zi5 nu door e5 spiegel 9 e5e dui/]e r$e2 e]/ hi]namaals zull5 we zi5 van aangezi*t tot aangezi*t en k5n51 gelk we gek5d zn4 ,de visio ,dei is voor d5 hemel weggelegd4 ,zelf/&ig1 onafhankelk word5 we op deze a>de nooit4 ,w blv5 gebond5 aan d5 kosmos1 die ons omr+t4 ,het /&punt des gezags kan hi] op a>de nooit ov]wonn5 word54 ,ma> voorts graaft deze le] van de tdelke noodzakelkheid d] ,s*rift e5e diepe klove tuss*5 de psy*is*e en de pneumatis*e m5s*51 tuss*5 de bes*aafd5 en de massa1 tuss*5 de wsge]5 en het volk4 ,en zulk e5e klove heeft 9 ge5 enkel opzi*t re*t van be/aan4 ,als godsdi5/ 9 k5nis be/ond1 dan z\d5 de gele]d5 e5 voorre*t g5iet5 bov5 de onontwikkeld54 ,ma> religieus zn alle m5s*5 gelk2 z hebb5 dezelfde behoeft54 ,9 ,*ri/us is er ge5 ond]s*eid van ,griek en b>ba>4 ,de religie is voor alle m5s*5 n1 hoe v]s*ill5d z ook mog5 zn 9 /&1 rang1 ontwikkel+1 enz4 want voor de religie1 d4 i4 voor het aangezi*t ,gods zn al die rangond]s*eid+5 en voorre*t5 wa>deloos1 wa>door m5 ond] m5s*5 bov5 &]5 uitmunt4 ,de s*eid+ tuss*5 die tweerlei soort van m5s*5 getuigt dan ook van e5 gee/elk5 hoogmo$1 welke zelf met het wez5 d] *ri/elke religie1 met d5 ootmo$1 de n$]igheid1 enz41 die z eis*t1 9 lnre*t5 /rd is4 ,de toll5>5 gaan voor de ,ph>isen1 en de m9/e is 9 het kon9krk d] hemel5 de mee/e4 ,v]volg5s z\ er voor deze s*eid+ nog iets te zegg5 zn1 als het rationalisme gelk _h en de op5b>+ 9 niets dan ,v]nunftwahrheit5 be/ond4 ,dan to* z\d5 deze1 (s*oon voorloopig uit de op5b>+ gek5d1 lat] door het d5k5 uit de r$e zelve kunn5 word5 afgeleid4 ,ma> de op5b>+ heeft e5 gans* &]5 inh\d dan e5e rationeele le]4 ,z is hi/orie1 heeft g5ade tot inh\d1 d5 p]soon van ,*ri/us tot middelpunt1 de h]s*epp+ d] m5s*heid tot doel4 ,dit alles kan nooit door het d5k5 word5 gevond5 ( uit de r$e word5 afgeleid4 ,om zulk e5e op5b>+ te k5n51 blft de ,s*rift t5 all5 tde noodzakelk4 ,zelfs e5e op5b>+ ,gods aan i$] m5s* ho(d voor ho(d z\ niet kunn5 s*5k51 wat nu de op5b>+ 9 ,*ri/us door de ,s*rift aan alle m5s*5 bi$t4 ,het hi/oris* k>akt] d] op5b>+1 het feit en de idee d] vlees*word+ en de organis*e bes*\w+ van het m5s*elk gesla*t eis*5 e5e ,s*rift1 wa>9 de op5b>+ ,gods voor de gans*e m5s*heid ne]gelegd is 7cf4 blz4 #bii74 ,da>om kan nu ook word5 besli/1 wat op bl4 #adc nog 9 het midd5 w]d gelat51 ( n4l4 de op5b>+ individueel tot elk m5s* komt dan wel door de ,s*rift aan all5 wordt gegev54 ,gelk ne zon met h>e /ral5 de gans*e a>de v]li*t1 zoo is ,*ri/us de opgang uit de hoogte1 die v]s*nt aan deg55 die gezet5 zn 9 dui/]nis en s*aduw des doods1 en zoo is de e5e en zelfde ,s*rift het li*t op all] pad en de lamp voor all] voet4 ,z is het woord ,gods tot de gans*e m5s*heid4 ,de hi/orie zelve legt voor deze noodzakelkheid d] ,s*rift e5 kra*tig getuig5is af4 ,het hooggee/elk my/icisme is telk5s omgeslag5 9 het vulgair/e rationalisme2 en het en?usia/is* spiritualisme is dikw]f 9 het gr(/e mat]ialisme gee9digd4 ,de necessitas ,s4 ,scripturae wordt negatief ev5 /]k bewez5 uit de ri*t+51 die ha> be/rd51 als positief uit de k]k51 die ha> beld54 ,d4 ,de duidelkheid d] ,s*rift4 #ac4 ,e5e &]e belangrke eig5s*ap1 die de ,h]vorm+ teg5ov] ,rome aan de ,s*rift toek5de1 0 de p]spicuitas4 ,volg5s ,rome is de ,s*rift dui/]1 ,ps4 #aai3cd1 #fh2 ,luk4 #bd3bg2 ,hd4 #h3cj2 #b ,petr4 #c3af4 ,ook 9 die zak51 welke op gelo( en lev5 betrekk+ hebb51 is ze niet zoo held]1 dat z uitlegg+ miss5 kan4 ,ze h&elt imm]s ov] de diep/e v]borg5h$51 ov] ,god1 de drieenheid1 de vlees*word+1 de voorbes*ikk+ enz41 en is zelfs 9 de z$elke voors*rift5 bv4 ,mt4 #e3cd1 #dj1 #aj3bg2 ,luk4 #ab3cc1 #ad3cc m5igmaal zoo onduidelk1 dat misv]/& en misvatt+ i$] oog5blik 9 de *ri/4 k]k is voorgekom54 ,tot re*t v]/& d] ,s*rift is ook all]lei k5nis noodig van hi/orie1 geographie1 *ronologie1 ar*aeologie1 tal5 enz41 welke voor de leek5 onb]eikba> is4 ,de ,prote/ant5 s*rv5 dan ook zelv5 tallooze comm5t>5 en wk5 b de belangrk/e tek/5 9 exegese van elk&] af4 ,da>om is er e5e uitlegg+ d] ,h4 ,s*rift noodig4 ,deze kan niet door de ,s*rift zelve word5 gegev51 de ,s*rift kan niet ha> eig5 uitleg/] zn4 ,re$s ,plato1 ,pha$rus p4 #bgd zei1 dat de lett] mi%&eld wordt en zi*zelve niet help5 kan1 en dat z de hulp van ha> vad] behoeft4 ,z is /om en kan 9 e5 ges*il ge5 besliss+ gev54 ,z is gelk aan de wet1 wa>na> de re*t] uitspraak doet1 ma> z is niet wet en re*t] tegelk4 ,de gele]de ,jezuit ,jakob ,grets] maakte op het religiegesprek te ,reg5sburg #afja diep5 indruk1 to5 h aldus sprak3 ,sumus 9 conspectu sacrae ,scripturae et ,spiritus ,sancti4 ,pronuntiet s5t5tiam4 ,et si dicat3 tu ,grets]e male s5tis1 cecidi/i causa tua1 tu ,jacobe ,heilbrunn]e vici/i2 tunc ego /atim transibo ad ve/rum scamnum4 ,adsit1 adsit1 adsit et condemnet me6 ,er moet dus e5 uitlegg] en e5 re*t] zn1 die na> de ,s*rift besliss+ geeft4 ,indi5 er zulk e5 re*t] niet is1 dan wordt de uitlegg+ geheel subjectief1 i$] oordeelt na> zn go$v9d5 en h\dt zne eig5e individueele opvatt+ voor onfeilba>4 ,i$] kett] heeft zn lett]4 ,i$] zoekt na> het bek5de di/i*on van ,w]5fels1 9 de ,s*rift jui/ zne dogmata4 ,de ,s*rift wordt ov]gelev]d aan all]lei willekeur4 ,individualisme1 en?usiasme1 rationalisme1 e9delooze v]deeldheid is het slot4 ,en wat het erg/e is1 indi5 er ge5 onfeilb>e uitlegg+ is1 dan is er ook ge5 vol/rekte gelo(szek]heid2 de grondslag1 wa> de hope des ,*ri/5s op ru/1 is dan vrome me5+1 wet5s*appelk inzi*t1 ma> ge5 goddelke1 onfeilb>e getuig5is4 ,en zoo v] is het er van af1 dat iem& uit de ,h4 ,s*rift zi* e5 eig5 ov]tuig+ ( le] kan vorm51 dat ook de ,prote/ant5 feitelk ev5 go$ als de ,rooms*51 van traditie lev5 en afgaan op het gezag van k]k1 synodes1 vad]s1 s*rv]s enz4 ,zulk e5e onfeilb>e1 goddelke uitlegg+ van de ,s*rift is e*t] door ,god 9 zne k]k ges*onk54 ,niet de doode1 onbegrep5e1 dui/]e en aan zi*zelve ov]gelat5e ,s*rift1 ma> de k]k1 de lev5de1 /e$s teg5woordige1 altd door d5 ,gee/ zi* v]nieuw5de k]k is de middel>es d] wa>heid en de onfeilb>e uitleg/] d] ,h4 ,s*rift4 ,imm]s1 elk is de be/e uitlegg] van zn eig5 woord4 ,de w>e int]preet van de ,s*rift is dus de ,h4 ,gee/1 die ha> auteur is4 ,en deze heeft zn onfeilba> orgaan 9 de k]k1 ( bet] nog1 9 d5 paus4 ,de k]k is door de traditie 9 het bezit d] wa>heid2 z wordt geleid door di5zelfd5 ,gee/ welke de ,s*rift de$ ont/aan2 z is aan ha> v]want2 z alle5 kan ha> z9 v]/aan2 z is de pila> en va/igheid d] wa>heid4 ,zoo is ook altd de praktk gewee/4 ,mozes1 de prie/]s1 ,*ri/us1 de apo/el5 v]kla>d5 en besli/5 voor de geme5te1 ,ex4 #ah2 ,deut4 #ag3i v42 #b ,*r4 #ai3i v42 ,pr$4 #ab3ab2 ,hagg4 #b3b2 ,mal4 #b3g2 ,mt4 #af3ai1 #ah3ag1 #bc3b2 ,luk4 #bb3cb2 ,joh4 #ba3ae v42 ,hd4 #ae3bh2 ,gal4 #b3b2 #a ,cor4 #ab3h v42 #b ,petr4 #a3ai2 #a ,joh4 #d3a1 en paus5 en concilin hebb5 dat voorbeeld gevolgd4 ,da>om /elde het ,tr5ts* concilie 9 sess4 #d va/1 dat niem& de ,h4 ,s*rift mag uitlegg5 contra eum s5sum1 quem t5uit et t5et sancta mat] ecclesiae1 cujus e/ judic>e de v]o s5su et int]pretatione ,scriptur>um ,sanct>um1 aut etiam contra unanimem cons5sum ,patrum1 en bond da>m$e de exegese niet alle5 negatief1 gelk sommige ,rooms*5 het pog5 op te vatt51 ma> ze] besli/ ook positief4 ,niem& mag e5e &]e exegese gev51 dan die welke de k]k door h>e patres1 concilies ( paus5 gegev5 heeft4 ,de pr(essio fidei van ,pius ,,iv1 b ,d5z+]1 ,en*ir4 symb4 et def94 n4 #hfd en het ,vaticanum sess4 #c cap4 #b al94 #d lat5 di5aanga&e ge5 twfel ov]4 ,ma> niet alle5 is door deze le] van de dui/]heid d] ,s*rift de wet5s*appelke exegese aan d5 paus ond]worp54 ,nog me] afhankelk en gebond5 is da>door de leek4 ,de ,s*rift is van wege ha> dui/]heid ge5 ges*ikte lectuur voor de leek54 ,zond] uitlegg+ is ze voor het volk onv]/aanba>4 ,da>om w]d het ov]zett5 d] ,s*rift 9 de volk/aal en het lez5 van d5 ,bbel door het volk s$]t het misbruik1 dat er 9 de ,middeleeuw5 en lat] van gemaakt w]d1 door ,rome hoe lang] hoe me] bep]kt4 ,lez+ d] ,s*rift is aan de leek5 niet geoorlo(d dan met toe/emm+ d] k]kelke ov]heid4 ,de ,prote/ants*e ,bbelg5oots*app5 zn h]haaldelk door de ,paus5 v]oordeeld1 en 9 de ,encycliek van #h ,dec4 #ahfd met de sociali/is*e en communi/is*e v]e5ig+5 op ne ln ge/eld1 ,d5z+]1 ,en*ir4 n4 #aeff4 ,en wel beveelt de teg5woordige paus 9 zne ,encycliek de /udiis ,sacrae ,scripturae de ,s*rift/udie aan1 ma> niet aan de leek51 ,v9c5tius ,l]95sis1 ,commonitorium cap4 #c4 ,bell>m9us1 de v]bo ,dei1 lib4 ,,iii4 ,m4 ,canus1 ,loci ,!ol4 ,,ii cap4 #f sq4 ,p]rone1 ,praelect4 !ol4 ,,ix #ih sq4 ,he9ri*1 ,dogm4 ,i #gid f4 ,mhl]1 ,symbolik #ch f4 ,jans51 ,prael4 !ol4 ,i #gga s4 ,h]zog art4 ,bibelles54 #ad4 ,de le] van de p]spicuitas ,s4 ,scr4 is me]mal51 zo[el door ,prote/ant5 als ,rooms*5 misv]/aan en onjui/ voorge/eld4 ,ze h\dt niet 91 dat de zak5 en ond]w]p51 wa>ov] de ,s*rift h&elt1 ge5 v]borg5h$5 zn1 die het m5s*elk v]/& v]re te bov5 gaan4 ,ook bewe]t ze niet1 dat de ,h4 ,s*rift duidelk is 9 al ha> deel51 zoodat er ge5e wet5s*appelke exegese noodig z\ wez54 ,en ev5m9 b$oelt ze1 dat de ,h4 ,s*rift1 ook 9 de le] d] zaligheid1 kla> en duidelk is voor i$] m5s* zond] ond]s*eid4 ,ma> ze sluit alle5 91 dat die wa>heid1 welk] k5nis voor i$] t] zaligheid noodig is1 niet op elke bladzde d] ,h4 ,s*rift ev5 kla>1 ma> to* door heel de ,s*rift he5 9 zoo e5v\dig5 en bevattelk5 vorm wordt voorge/eld1 dat iem&1 wi5 het om de zaligheid zn] ziel te do5 is1 gemakkelk door eig5 lez5 en ond]zoek uit de ,s*rift die wa>heid kan le]5 k5n51 zond] hulp en leid+ van k]k en prie/]4 ,de weg d] zaligheid is er1 niet wat de zaak ma> wat d5 modus trad5di betreft1 kla> 9 ne]gelegd voor d5 heilbege]ig5 lez]4 ,het moge h niet v]/aan1 het is to* duidelk1 ,zw+li1 ,de cl>itate et c]titud9e v]bi ,dei1 ,op4 ed4 ,s*ul] et ,s*ul!ss ,i #fe sq4 ,lu!r b ,k/l91 ,lu!rs ,!ol4 #b;e ,ausg4 #ahhc ,,ii #eh f4 ,zan*ius1 de ,scr4 ,sacra1 ,op4 ,omnia ,,viii #djg sq4 ,*ami]1 ,pan/ratia ca?olica #afbf ,loc4 #a ,lib4 ,i cap4 #ac-cb4 ,amesius1 ,bell>m9us ,en]vatus4 ,am/4 #afcj1 lib4 #a cap4 #d en #e4 ,turret9us1 ,!ol4 ,el4 loc4 #b qu4 #ag4 ,trigl&1 ,antapologia cap4 #c4 ,synopsis pur4 ,!ol4 disp4 #e4 ,g]h>d1 ,loci ,!ol4 ,loc4 #a cap4 #bj sq4 ,glassius1 ,philologia ,sacra #afia p4 #ahf sq4 ,zoo v]/aan1 is de p]spicuitas e5e eig5s*ap1 welke de ,h4 ,s*rift h]haaldelk van zi*zelve pra$ice]t4 ,de ?ora is door ,god aan gans* ,israel gegev51 en ,mozes br5gt al de woord5 des ,he]5 ov] aan heel het volk4 ,de wet en het woord des ,he]5 is niet v] van e5 iegelk hunn]1 ma> is e5 li*t op het pad en e5 lamp voor d5 voet1 ,deut4 #cj3aa2 ,ps4 #ai3h1 #i1 #aai3aje1 #acj2 ,spr4 #f3bc4 ,de pr(et5 ri*t5 zi* sprek5de en s*rv5de tot heel het volk1 ,jes4 #a3aj v41 #e3c v41 #i3a1 #dj3a v42 ,j]4 #b3d1 #d3a1 #aj3a2 ,eze*4 #c3a4 ,jezus spreekt vruit tot al de s*>51 ,mt4 #e3a1 #ac3a1 #b1 #bf3ee1 enz4 en de apo/el5 s*rv5 aan al de g]oep5 heilig51 ,rom4 #a3g2 #a ,cor4 #a3b2 #b ,cor4 #a3a enz41 en zorg5 zelf voor de v]breid+ hunn] briev51 ,col4 #d3af4 ,het ges*rev5 woord wordt all5 t5 ond]zoek aanbevol51 ,joh4 #e3ci2 ,hd4 #ag3aa en is jui/ ges*rev5 om gelo(1 ldzaamheid1 hope1 v]troo/+1 le]+ enz4 te s*5k51 ,joh4 #bj3ca2 ,rom4 #ae3d2 #b ,tim4 #c3af2 #a ,joh4 #a3a v4 ,van e5e on?\d+ d] ,s*rift aan de leek5 is n]g5s sprake4 ,de geloovig5 zn zelv5 mondig en 9 /aat om te oordeel51 #a ,cor4 #b3ae1 #aj3ae2 #a ,joh4 #b3bj2 #a ,petr4 #b3i4 ,hun word5 de woord5 ,gods toebetr\wd1 ,rom4 #c3b4 ,de k]kvad]s wet5 dan ook niets van de dui/]heid d] ,s*rift 9 d5 lat]5 ,rooms*5 z94 ,wel sprek5 ze dikw]f ov] de diept5 en v]borg5h$5 d] ,h4 ,s*rift1 cf4 plaats5 b ,bell>m4 de v]bo ,dei ,,iii c4 #a42 ma> ze roem5 ev5 dikw]f ha> kla>heid en e5v\d4 ,zoo zegt ,*ryso/omus1 hom4 #c de ,laz>o1 als h de ges*rift5 d] pr(et5 en apo/el5 met die d] wsge]5 v]gelkt3 ' 1 1 ' 4 ,en eld]s1 hom4 #c 9 #b ,!ss4 zegt h3 1 4 ,ev5zoo lez5 we b ,augu/9us1 de doctr4 *r4 #b1 #f3 nihil de illis obscuritatibus eruitur1 quod non pl5issime dictum alibi rep]iatur1 en ibid4 #i3 9 iis quae cl>e 9 scripturis tradita sunt1 inv5iuntur omnia1 quae cont95t fidem moresque viv5di4 ,bek5d is ook het woord van ,gregorius ,i1 wa>9 h de ,s*rift v]gelkt b e5 fluvius planus et altus1 9 quo et agnus ambulet et elephas natet4 ,zelfs nu nog moet5 ,rooms*e !olog5 erk5n51 dat veel 9 de ,h4 ,s*rift zoo duidelk is1 dat de geloovige niet alle5 het v]/aan kan1 ma> ook de ongeloovige1 d5 duidelk5 z9 v]w]p5d1 ononts*uldigba> is1 ,he9ri*1 ,dogm4 ,i #hai4 ,de k]kvad]s da*t5 er dan ook niet aan1 om de lez+ d] ,s*rift aan de leek5 te v]bi$54 ,integ5deel1 z dr+5 telk5s op ond]zoek d] ,h4 ,s*rift5 aan1 en v]hal5 van d5 zeg51 di5 z zelv5 uit de lez+ ontv+51 ,vig\r\x1 ,les livres sa9ts et la critique rationali/e1 #c ed4 ,i #bhj s4 ,gregorius ,i beval het lez5 d] ,s*rift nog aan alle leek5 aan1 ,h]zog #b1 #cgf4 ,de bep]k+ van het ,bbellez5 kwam e]/ op1 to5 s$]t de twaalfde eeuw v]s*ill5de sect5 teg5 de k]k op de ,s*rift zi* g+5 b]oep54 ,de me5+ vond to5 +ang1 dat het bbellez5 d] leek5 de voornaam/e bron d] kett] 04 ,t] zelfv]d$ig+ heeft ,rome to5 hoe lang] hoe me] de dui/]heid d] ,s*rift gele]d en ha> lectuur aan toe/emm+ d] k]kelke ov]heid gebond54 #ae4 ,ind]daad hebb5 de k]k5 d] ,h]vorm+ teg5ov] ,rome ge5 ma*tig] wap5 dan de ,s*rift4 ,z br5gt aan de k]kelke traditie en hi]>*ie de doodelk/e slag5 toe4 ,de le] van de p]spicuitas ,s4 ,scr4 is e5 van de he*t/e bolw]k5 van de ,re=matie4 ,ze br5gt ze] zek] ha> ern/ige gev>5 m$e4 ,het ,prote/antisme is er hopeloos door v]deeld4 ,het individualisme heeft zi* t5 ko/e van het geme5s*apsgevoel ontwikkeld4 ,het vre lez5 en ond]zoek5 d] ,s*rift is en wordt door all]lei "pen en ri*t+5 op de s*romelk/e wze misbruikt4 ,ma> to* weg5 de nadeel5 teg5 de voordeel5 niet op4 ,want de loo*5+ van de duidelkheid d] ,s*rift br5gt m$e de ond]w]p+ van d5 leek aan d5 prie/]1 van het gewet5 aan de k]k4 ,met de p]spicuitas ,s4 ,scr4 valt de vrheid van godsdi5/ en gewet51 van k]k en !ologie4 ,z alle5 is 9 /aat1 om te h&hav5 de vrheid van d5 ,*ri/5m5s*2 z is oorsprong en wa>borg van de religieuse en ook van de politieke vrh$51 ,/ahl1 ,d] ,prote/4 als polit4 ,pr9cip4 #b;e ,aufl4 #ahec4 ,saussaye1 ,het ,prote/4 als politiek beg9sel1 ,rott4 #ahga4 ,kuyp]1 ,het ,calv9isme1 oorsprong en wa>borg onz] con/itutioneele vrh$51 ,am/4 #ahgd4 ,en e5e vrheid die niet &]s v]kreg5 en bezet5 kan word5 dan met het geva> d] losb&igheid en willekeur1 is altd nog te v]kiez5 bov5 e5e tirannie1 die alle vrheid ond]drukt4 ,god zelf heeft b de s*epp+ van d5 m5s* dez5 weg d] vrheid1 die het geva> en w]kelk ook het feit d] zonde meebra*t1 v]kor5 bov5 di5 van g$wong5 ond]w]p+4 ,en nog altd volgt ,h 9 het be/uur van w]eld en k]k dez5 kon9klk5 weg d] vrheid4 ,dat is jui/ zne e]e1 dat ,h to* door de vrheid he5 zn doel b]eikt1 uit de wanorde de orde1 uit de dui/]nis het li*t1 uit d5 *aos d5 kosmos s*ept4 ,beide1 ,rome en de ,h]vorm+1 /emm5 hi]9 ov]e51 dat de ,h4 ,gee/ alle5 de w>e uitlegg] is van het woord1 ,mt4 #g3ae1 #af3ag2 ,joh4 #f3dd1 #aj3c2 #a ,cor4 #b3ab1 #ae1 #aj3ae2 ,phil4 #a3aj1 #c3ac2 ,hebr4 #e3ad2 #a ,joh4 #d3a4 ,ma> ,rome me5t1 dat de ,h4 ,gee/ alle5 onfeilba> le]t door d5 paus2 de ,h]vorm+ gelo(t1 dat de ,h4 ,gee/ woont 9 het h>t van i$] geloovige2 i$] k9d van ,god heeft de zalv+ van d5 ,heilige4 ,z geeft da>om de ,s*rift 9 all] h&1 v]taalt en v]spreidt ze en gebruikt 9 de k]k ge5 &]e dan de volk/aal4 ,rome roemt op h>e e5heid1 ma> deze e5heid s*nt groot] dan ze is4 ,de splits+ d] ,re=matie 9 e5e ,lu!rs*e en ,g]e=me]de heeft ha> analogie 9 de s*eur+ d] ,grieks*e en ,latns*e k]k4 ,ond] d5 s*n e5] uitw5dige e5heid v]b]gt zi* b ,rome e5e s*i] ev5 groote inn]lke v]deeldheid4 ,het aantal ongeloovig5 en onv]s*illig5 is 9 ,rooms*e l&5 niet g]+] dan 9 ,prote/ants*e4 ,rome heeft d5 /room van het ongelo( ev5m9 kunn5 ke]5 als de k]k5 d] ,h]vorm+4 ,re$s voor de ,re=matie _h het ongelo( zi* 9 wde kr+51 b4v4 9 ,itali1 v]breid4 ,de ,h]vorm+ heeft dit niet te voors*n g]oep51 ma> jui/ ge/uit en ,rome zelf tot waakzaamheid en be/rd+ opgewekt4 ,c>tesius1 de vad] van het rationalisme1 0 ,rooms*4 ,de ,duits*e rationali/5 word5 opgewog5 door de ,frans*e mat]iali/52 ,r\sseau door ,voltaire1 ,/rauss door ,r5an4 ,de ,revolutie heeft 9 ,rooms*e l&5 ha> diep/e wortel5 ges*ot5 en ha> wrang/e vru*t5 g$rag54 ,voorts /aat het te bezi51 ( het aantal "pen1 ri*t+5 en sekt51 die er telk5s optr$51 9 ,rome niet ev5 groot z\ zn als 9 het ,prote/antisme1 als ,rome niet de ma*t en d5 mo$ _h1 om i$]e ri*t+ door c5suur1 ban1 int]dict1 desnoods door het zwa>d te ond]drukk54 ,het is wa>lk niet aan ,rome te dank51 dat er zoovele bloei5de *ri/elke k]k5 naa/ ha> zn opgetr$54 ,welke s*aduwzd5 de v]deeldheid van het ,prote/antisme ook heeft1 z bew/ to* ook1 dat het religieuse lev5 hi] e5e ma*t is1 die telk5s nieuwe vorm5 zi* s*ept en b alle v]s*eid5heid to* ook we] e5e diep]e e5heid op5ba>t4 ,en 9 elk geval1 het ,prote/antisme met zn v]deeldheid is te v]kiez5 bov5 het s*rikkelk bgelo(1 wa>9 het volk 9 de ,grieks*e en 9 de ,rooms*e k]k hoe lang] hoe me] wordt v]/rikt4 ,m>iadi5/1 reliqui5v]e]+1 beeld5di5/1 heilig5aanbidd+ v]dr+5 /e$s me] d5 di5/ van d5 e5ig51 wa>a*tig5 ,god4 ,cf4 ,tr$e1 ,das ,heid5?um 9 d] rmis*5 ,kir*e1 ,go?a1 ,p]!s1 #d ,!ile #ahhi-ib4 #af4 ,vanwege deze p]spicuitas heeft de ,s*rift ook de facultas se ipsam int]pret&i en is se supremus judex controv]si>um1 ,synopsis pur4 !ol4 disp4 #e #bj sq4 ,polanus1 ,synt4 ,!ol4 ,lib4 ,i c4 #de4 ,turret4 ,!ol4 ,el4 ,loc4 ,,ii qu4 #bj4 ,amesius1 ,bell>m4 en]vatus ,lib4 ,i c4 #e4 ,clopp5burg1 ,de ,canone ,!ol4 disp4 #aa-ae4 ,op4 ,,ii #fd sq4 ,moor1 ,comm4 9 ,m>kii ,comp4 ,i #dbi sq4 ,g]h>d1 ,loci ,!ol4 ,loc4 ,i c4 #ba1 #bb4 ,s*mid1 ,dogm4 d] ev4 lu?4 ,k4 #f;e ,aufl4 ,s4 #db f4 ,de ,s*rift legt zi*zelve uit1 de dui/]e plaats5 word5 v]kla>d door de duidelke1 en de grondg$a*t5 van de ,s*rift als geheel di55 t] opheld]+ van de deel54 ,dat 0 de int]pretatio secundum analogiam fidei1 welke ook door de ,h]vormd5 w]d voorge/aan4 ,ook de ,h]vorm]s zn niet voraussetzungslos tot de ,s*rift gekom54 ,ze hebb5 de le] d] ,s*rift1 de apo/olis*e gelo(sbeld5is1 de besluit5 d] e]/e concilin s*i] zond] kritiek ov]g5om54 ,ze w>5 niet revolutionair en wild5 niet van vor5 afaan beg9n51 ma> prote/e]d5 alle5 teg5 de +eslop5e dwal+54 ,de ,h]vorm+ 0 niet de vrmak+ van d5 natuurlk51 ma> van d5 ,*ri/5m5s*4 ,er 0 dus van d5 aanvang af b de ,h]vorm]s e5e analogia fidei1 wa>9 z zelv5 /ond51 en wa>na> z de ,s*rift uitlegd54 ,ond] die analogia fidei v]/ond5 z oorspronkelk d5 uit de duidelke plaats5 d] ,h4 ,s*rift zelve afgeleid5 z91 die dan lat] 9 de confessies ne]gelegd w]d1 ,voetius ,disp4 ,v #i sq4 #dai sq4 ,moor1 ,comm4 9 ,m>ckii ,comp4 ,i #dcf4 ,,vi praefatio4 ,turret41 ,!ol4 ,el4 ,i qu4 #ai4 ,philippi1 ,kir*l4 ,gl4 ,i #bag f4 ,zckl]1 ,h&bu* ,i #ffc f4 ,luz1 ,h]m5eutik #aed-agf4 ,9 v]b& da>m$e _h ook de k]k e5e roep+ 9 betrekk+ tot de uitlegg+ d] ,h4 ,s*rift4 ,kra*t5s de pote/as doctr9ae1 ha> door ,*ri/us v]le5d1 en de gave d] uitlegg+1 door d5 ,h4 ,gee/ ha> ges*onk51 #a ,cor4 #ad3c1 #bi2 ,rom4 #ab3f2 ,ef4 #d3aa v4 heeft de k]k d5 pli*t1 om de ,s*rift te bew>5 niet alle51 ma> ook om ze uit te legg5 en te v]d$ig51 en om de wa>heid 9 ha> confessie te =mule]5 en de dwal+5 te ontdekk5 en teg5 te /aan4 ,ook de k]k is dus b9n5 ha> kr+ en op ha> t]re9 judex controv]si>um1 en heeft alle me5+ te toets5 aan en te beoordeel5 na> de ,h4 ,s*rift4 ,onfeilba> behoeft ze da>toe niet te zn1 want ook de re*t] 9 d5 /aat is wel gebond5 aan de wet1 ma> is feilba> 9 zne uitsprak54 ,en zoo is het ook 9 de k]k4 ,de ,s*rift is norma1 de k]k is ri*t]es4 ,ma> ook hi] is er e5 hoog] b]oep4 ,rome ontk5t dit en zegt dat de uitspraak d] k]k de laat/e en hoog/e is4 ,van ha> is zelfs e5 b]oep op het goddelk oordeel niet mogelk me]4 ,z b9dt 9 de consci5tie4 ,ma> de ,h]vorm+ bewe]de dat e5e k]k1 hoe e]bi$wa>dig ook1 to* dwal5 kon4 ,ha> uitlegg+ is niet magi/]ialis1 ma> m9i/]ialis4 ,ze kan alle5 9 de consci5tie b9d51 voorzoov] iem& ha> als goddelk en onfeilba> erk5t4 ,( ze ind]daad met ,gods woord ov]e5/emt1 kan ge5 a>ds*e ma*t1 ma> kan elk alle5 voor zi*zelf uitmak51 ,synopsis pur4 !ol4 #e1 #be sq4 ,de k]k kan dan iem& als kett] uitw]p51 ma> h /aat en valt t5 slotte zn eig5 he]4 ,de e5v\dig/e geloovige kan en mag met de ,s*rift 9 de h& desnoods teg5 heel e5e k]k zi* v]zett51 gelk ,lu!r de$ teg5 ,rome4 ,zoo alle5 is de vrheid van d5 ,*ri/51 en tegelk de s\v]e9iteit ,gods geh&haafd4 ,van de ,s*rift is er ge5 hoog] appel4 ,z is de hoog/e re*tbank4 ,ge5 ma*t ( uitspraak /aat bov5 ha>4 ,z is het1 die t5 laat/e1 voor i$] 9 zn consci5tie1 besli/4 ,en da>om is z judex supremus controv]si>um4 ,e4 ,de g5oegzaamheid d] ,s*rift4 #ag4 ,t5 laat/e w]d door de ,h]vorm+ ook nog bel$5 de p]fectio ( suffici5tia ,s4 ,scripturae4 ,de ,rooms*e k]k me5t1 dat de ,s*rift onvolkom5 is 9 p>tibus en door de traditie moet word5 aangevuld4 ,z v]kla>de te ,tr5te1 sess4 #d1 dat z traditiones ipsas1 tum ad fidem tum ad mores p]t95tes1 tanquam vel ore t5us a ,*ri/o vel a ,sp4 ,s4 dictatas et cont9ua successione 9 ,ecclesia ,ca?olica cons]vatas1 p>i pietatis affectu et rev]5tia suscipit et v5]atur1 en sprak 9 het ,vatic4 sess4 #c cap4 #b uit1 dat de bov5natuurlke op5b>+ v]vat is 9 libris scriptis et s9e scripto traditionibus1 quae ipsius ,*ri/i ore ab ,apo/olis acceptae1 aut ab ipsis ,apo/olis ,spiritu ,sancto dictante quasi p] manus traditae ad nos usque p]v5]ant4 ,de grond51 welke ,rome voor deze le] d] traditie aanvo]t1 zn v]s*ill5de4 ,e]/ wordt er op gewez51 dat de k]k voor ,mozes geheel en al zond] ,s*rift 0 en dat ook na di5 td tot h$5 toe vele geloovig5 lev5 en /]v51 zond] ooit de ,s*rift te lez5 ( te ond]zoek54 ,v]reweg de mee/e k9d]5 ,gods lev5 uit de traditie en wet5 van de ,s*rift we9ig ( niets4 ,het z\ ook vreemd zn1 dat dit op religieus en k]kelk t]re9 &]s w>e dan op elk &] gebi$4 ,imm]s1 9 re*t en z$e1 9 kun/ en wet5s*ap1 9 gez9 en maats*app is de traditie de draag/] en de vo$/] van ons lev54 ,door ha> zn we aan de voorgesla*t5 v]bond51 nem5 hun s*att5 ov] en lat5 ze ook we] aan onze k9d]5 a*t]4 ,de analogie eis*t re$s1 dat er ook 9 de k]k e5e traditie z2 ma> deze moet hi] zooveel he]lk] en zek]d] wez5 dan eld]s1 wl ,*ri/us aan zne k]k d5 ,h4 ,gee/ heeft gegev5 en door dez5 zne geme5te onfeilba> 9 alle wa>heid leidt1 ,mt4 #af3ah1 #bh3bj2 ,joh4 #ad3af4 ,da>b kom5 nog vele uitsprak5 d] ,s*rift1 die het re*t en de wa>de d] traditie erk5n51 ,joh4 #af3ab1 #bj3cj1 #ba3be2 ,hd4 #a3c2 #a ,cor4 #aa3b1 #bc2 #b ,!ss4 #b3ad2 #a ,tim4 #f3bj2 #b ,joh4 #ab2 #c ,joh4 #ac1 #ad4 ,jezus heeft mondel+ en door zn ,gee/ aan zne discipel5 nog vele d+5 gele]d1 die niet door h5 zn bes*rev5 ma> van mond tot mond zn voortgeplant4 ,k]kvad]s1 concilin1 paus5 hebb5 zulk e5e apo/olis*e traditie ook van d5 aanvang af erk5d4 ,feitelk leeft de k]k nog altd van en uit deze mondel+e1 lev5de traditie4 ,de ,s*rift alle5 is onvoldo5de4 ,want behalve dat lang niet alles is opgeteek5d1 v]s*ill5de ges*rift5 van pr(et5 en apo/el5 zn ook v]lor5 gegaan4 ,de apo/el5 kreg5 wel e5 bevel om te getuig51 ma> niet om dat s*rv5de te do54 ,ze kwam5 tot s*rv5 alle5 door de om/&igh$51 necessitate quadam coacti2 hun ges*rift5 zn da>om ook mee/ geleg5heidss*rift51 en bevatt5 lang niet alles1 wat tot de le] en het lev5 d] k]k van noode is4 ,zoo v9d5 we 9 de ,s*rift we9ig ( niets van d5 doop d] vr\w51 de ,zondagsvi]+1 het episcopaat1 het zev5tal sacram5t51 het vagevuur1 de onbevlekte ontvang5is van ,m>ia1 de zaligheid van vele ,heid55 9 de dag5 des ,o4 ,t41 de inspiratie en kanoniciteit d] v]s*ill5de ,bbelboek5 enz42 ja zelfs dogmata als van de tr9iteit1 de eeuwige g5]atie1 d5 uitgang des ,h4 ,g41 d5 k9d]doop enz4 zn niet lett]lk en met zooveel woord5 9 de ,s*rift te v9d54 ,9 n woord3 de ,s*rift is nuttig1 ma> de traditie is noodzakelk1 ,bell>m9us1 de ,v]bo ,dei1 lib4 ,,iv4 ,mel*ior ,canus1 ,loci !ol4 lib4 #c4 ,p]rone1 ,praelect4 ,!ol4 ,,ix #bbh sq4 ,klee1 ,dogm4 ,i #bgg f4 ,he9ri*1 ,dogm4 ,!ol4 ,,ii ,s4 #a f4 ,jans51 ,praelect4 !ol4 dogm4 ,i #ghh sq4 ,mhl]1 ,symbolik #ch f4 ,kleutg51 ,!ol4 d] ,vorzeit #b;e ,aufl4 ,i #gb f4 ,di]+]1 ,dogm4 #abf4 ,lieb]mann1 ,in/it4 !ol4 ,i p4 #ddh sq4 ,voor de ,grieks*e k]k1 ,katt5bus*1 ,confessionskunde ,i #bib4 #ah4 ,teg5ov] deze ,rooms*e le] van de traditie plaat/e de ,h]vorm+ die van de volmaak!id en g5oegzaamheid d] ,h4 ,s*riftuur4 ,het go$ re*t van deze be/rd+ van ,rome is door de ontwikkel+ van het begrip d] traditie zelve 9 e5 held] li*t ge/eld4 ,de e]/e *ri/elke geme5t5 w]d51 ev5als nu nog de geme5t5 ond] de ,heid551 ge/i*t door het gepr$ikte woord4 ,de le] en gebruik51 die z van de apo/el5 ( hunne m$gezell5 ontvang5 hadd51 plantte zi* g]uim5 td van mond tot mond en van gesla*t tot gesla*t voort4 ,dit begrip d] traditie 0 duidelk2 ze duidde aan de le] en gebruik51 welke van de apo/el5 ontvang5 w>5 en 9 de k]k5 w]d5 bewa>d en voortgeplant4 ,ma> na> mate de af/& groot] w]d1 die de k]k5 s*eidde van d5 apo/olis*5 td1 w]d het hoe lang] hoe moeilk] om uit te mak5 ( iets w]kelk van apo/olis*e h]kom/ 04 ,de ,afrikaans*e k]k prote/e]de da>om teg5 de ov]drev5 wa>de1 welke vooral 9 de twe$e helft teg5 het ,gno/icisme aan deze traditie w]d gehe*t4 ,t]tullianus1 de virg4 vel4 c4 #a zei3 ,dom9us no/] v]itatem se1 non consuetud9em cognom9avit4 ,ev5zoo /elde ,cyprianus1 ,epi/4 #gd teg5ov] de traditie1 wa>op de biss*op van ,rome zi* b]iep1 de tek/5 ,jes4 #bi3ac2 ,mt4 #ae3i2 #a ,tim4 #f3c-e en zei3 consuetudo s9e v]itate vetu/as erroris e/4 ,*ri/us heeft zi* niet de gewoonte ma> de wa>heid g5oemd4 ,g5e moet voor deze wk54 ,da>om w]d het noodig1 om de traditie nad] te bepal5 en h>e k5m]k5 op te gev54 ,v9c5tius ,l]95sis vond 9 zn ,commonitorium cap4 #b de crit]ia van e5e apo/olis*e traditie da>91 dat iets ubique1 semp] et ab omnibus cr$itum e/4 ,hoc e/ et5im v]e proprieque ca?olicum4 ,e]/ be/ond 't k5m]k d] traditie dus hi]91 dat ze 0 van apo/olis*e h]kom/4 ,nu wordt er aan toegevoegd1 dat iets 9 dat geval van apo/olis*e h]kom/ mag gea*t word5 te zn1 als het wa>lk algeme51 ka?oliek is4 ,de apo/olicitas wordt k5ba> aan de univ]sitas1 antiquitas en cons5sio4 ,het ,trid5t9um1 het ,vaticanum en ook de !olog5 sluit5 zi* b de bepal+ d] traditie aan deze crit]ia van ,v9c5tius aan4 ,ma> zakelk is er afwk+2 de consequ5tie leidde v]d]4 ,het 0 niet vol te h\d51 dat iets dan alle5 apo/olis* 01 wanne] het w]kelk altd1 ov]al en door all5 0 gelo(d4 ,van welke le] ( van welk gebruik kon zulk e5e vol/rekte ka?oliciteit word5 aangetoond8 ,de drie crit]ia zn dus all5gs v]zwakt4 ,de k]k mag wel niet iets nieuws tot dogma v]kl>5 en moet zi* h\d5 aan de ov]lev]+1 ma> de bew>+ van die traditie is niet me*anis* te d5k5 als van e5 s*at 9 d5 akk]1 ma> organis* zooals ,m>ia de woord5 d] h]d]s bewa>de en ov]legde 9 ha> h>t1 ,he9ri*1 ,,ii #ab4 ,e5e wa>heid kan dus ze] go$ vroeg] niet ( niet algeme5 gelo(d zn2 z is to* onfeilb>e apo/olis*e traditie1 wanne] ze nu ma> algeme5 wordt gelo(d4 ,de beide crit]ia antiquitas en univ]sitas zn dus ge5 copulatieve ma> di/ributieve k5m]k5 d] traditie2 z zn niet beide saam en tegelk noodig1 n van beide is g5oeg4 ,feitelk is da>m$e de antiquitas opge(f]d aan de univ]sitas4 ,ma> ook deze laat/e is we] bep]kt4 ,de vraag kwam op1 wie het orgaan t] bew>+ en t] erk5n+ d] traditie 04 ,de k]k 9 het algeme5 kon dit niet zn4 ,mhl]1 ,symbolik1 #f;e ,aufl4 #ceg1 id5tifice]de de traditie nog wel met das =twhr5d 9 d5 ,h]z5 d] ,glubig5 leb5de ,wort1 ma> dit antwoord 0 veel me] prote/ants* dan rooms* g$a*t4 ,de taak1 om de le] te bew>5 en va/te/ell51 kon en mo*t niet aan de k]k 9 het algeme51 d4 i4 aan de leek5 word5 opg$rag54 ,9 de k]k is te ond]s*eid5 tuss*5 de ecclesia audi5s en doc5s4 ,beide behoor5 wel b elka>1 en zn onv]gankelk1 ma> de e]/e bezit sle*ts e5e infallibilitas passiva1 d4 i4 z is alle5 9 ha> geloov5 onfeilba>1 doordat z en zoolang z 9 v]b9d+ blft met de ecclesia doc5s4 ,ma> ook deze laat/e is nog we] niet het eig5lk orgaan d] le]4 ,het ,gallikanisme1 de ,oudbiss*oppelke kl]ezie en de ,oudka?oliek5 zn hi] blv5 /aan1 en s*rv5 de onfeilba>heid toe aan de gezam5lke biss*opp54 ,ma> dit /&punt is onh\dba>4 ,wanne] zn die biss*opp5 onfeilba>8 ,buit5 ( alle5 9 het concilie8 ,indi5 het laat/e1 zn ze alle5 onfeilba> als ze e5/emmig zn1 ( is alle5 de me]d]heid onfeilba>8 ,hoe groot moet deze zn8 ,is ne /em me]d]heid voldo5de8 ,is het concilie zond]1 en zelfs teg5ov]1 ( alle5 9 ov]e5/emm+ met d5 paus onfeilba>8 ,altemaal vrag51 wa>m$e het ,gallikanisme 9 ern/ige v]leg5heid v]ke]de4 ,het papale sy/eem g+ da>om e5 /ap v]d] en s*reef de onfeilba>heid toe aan d5 paus4 ,dit primaat van d5 paus is het product van e5e eeuw5lange ontwikkel+1 de consequ5tie van e5e gee/esri*t+1 die re$s ze] vroeg 9 de k]k aanwezig 04 ,langzam]h& is de paus bes*\wd geword5 als het onfeilba> orgaan van de goddelke wa>heid en dus ook van de traditie4 ,bell>m9us1 de ,v]bo ,dei1 lib4 #d c4 #i nam ond] de k5m]k5 d] traditie ook dez5 regel op3 id s9e dubio cr$5dum esse1 ex apo/olica traditione desc5d]e1 quod pro tali habetur 9 illis ecclesiis1 ubi e/ integra et cont9uata successio ab ,apo/olis4 ,nu w>5 er1 zegt h v]d]1 9 de oudheid vele zulke k]k5 behalve ,rome4 ,?ans e*t] is ze alle5 9 ,rome ov]4 ,en da>om ex te/imonio hujus solius ecclesiae sumi pote/ c]tum argum5tum ad prob&as ,apo/olicas traditiones4 ,de k]k van ,rome bepaalt en maakt uit1 wat apo/olis*e traditie is4 ,lat]e !olog51 vooral ond] de ,jesuit51 hebb5 dit v]d] ontwikkeld4 ,en d5 #ah;d5 ,juli #ahgj w]d 9 de vi]de zitt+ van het ,vaticaans* concilie de onfeilba>heid op5lk als dogma afgekondigd4 ,nu is het wel zek]1 dat de paus 9 deze zne onfeilba>heid niet losg$a*t is van de k]k1 vooral niet van de ecclesia doc5s4 ,voorts zn de symbol51 decret51 liturgien1 patres1 doctores en heel de hi/orie d] k]k zoovele monum5t5 d] traditie1 wa>aan de paus b de va//ell+ van e5 dogma zi* aansluit en wa> h rek5+ m$e te h\d5 heeft4 ,ma> to* is de traditie =meel niet met d5 inh\d van al die monum5t5 id5tis*4 ,de traditie is onfeilba>2 ma> wat traditie is1 wordt t] laat/e in/antie alle5 uitgemaakt door d5 paus1 met1 zond] ( desnoods teg5 de k]k en de concilies 94 ,de beoordeel+ ( en 9 hoev]re iets semp]1 ubique et ab omnibus is gelo(d1 kan niet /aan aan de k]k1 no* aan de ecclesia audi5s no* aan de ecclesia doc5s1 ma> /aat vanzelf alle5 aan d5 onfeilb>5 paus4 ,als de paus e5 dogma afkondigt1 dan is het eo ipso apo/olis*e traditie4 ,het crit]ium van de traditie is dus a*t]e5volg5s gezo*t1 9 de apo/oliciteit1 9 de ka?oliciteit1 9 de episcopale successie1 9 de papale besliss+4 ,da>m$e is het e9de b]eikt4 ,de onfeilb>e paus is het pr9cipium =male van het ,romanisme4 ,roma locuta1 res f9ita4 ,paus en k]k1 paus en ,*ri/5dom zn n4 ,ubi ,papa1 ibi ecclesia1 ibi religio ,*ri/iana1 ibi ,spiritus4 ,van d5 paus is er ge5 hoog] b]oep1 zelfs niet op ,god4 ,door d5 paus spreekt ,god zelf tot de m5s*heid1 ,p]rone ,i #bbi1 ,,ix #bgi4 ,jans5 ,i #hjd1 #hbb s4 #hbi4 ,he9ri* ,i #gbf noot1 ,,ii #adh f4 #ecg4 ,mai/re1 du ,pape1 ,oeuvres ,*oisies de ,joseph de ,mai/re ,,iii1 ,p>is z4 j4 #ga4 ,deze uitkom/ van d5 ontwikkel+sgang d] traditie toont de vals*heid van het pr9cipe aan1 dat er van d5 beg9ne af 9 w]kzaam 04 ,de onfeilba>heid van d5 paus kan e]/ lat]1 9 de le] d] k]k1 bre$vo]ig beh&eld word54 ,ma> het is duidelk1 dat het go$e en w>e elem5t1 wa>om het 9 de e]/e eeuw5 b de h&hav+ d] traditie te do5 01 geheel te loor is gegaan4 ,to5 0 het te do5 om bew>+ van datg5e1 wat kra*t5s apo/olis*e in/ell+ 9 de geme5t5 gelo(d w]d en gebruikelk 04 ,het lag voor de h&1 dat m5 to5 aan de traditie groot gewi*t he*tte en de onmisba>heid en noodzakelkheid d] apo/olis*e ges*rift5 nog niet inzag4 ,ma> het k5m]k d] apo/oliciteit1 dat to5 vanzelf aan de traditie eig5 01 moe/ v]dwn51 to5 m5 v]d] van d5 apo/olis*5 td v]wd]d w]d4 ,de relatieve zelf/&igheid d] traditie naa/ de ,s*rift v]dwe5 hoe lang] zoo me]4 ,de /room5 van ,s*rift en traditie vloeid5 ine54 ,en spo$ig na d5 dood van de apo/el5 en hunne tdg5oot5 w]d het onmogelk1 om iets als van apo/olis*e h]kom/ aan te toon5 &]s dan door e5 b]oep op de apo/olis*e ges*rift54 ,van ge5 enkel dogma1 dat de ,rooms*e k]k buit5 en zond] de ,s*rift beldt1 is de apo/olis*e h]kom/ te bewz54 ,de traditiele] b ,rome doet sle*ts di5/1 om de afwk+5 van de ,s*rift en van de apo/el5 te re*tva>dig54 ,m>iav]e]+1 het zev5tal sacram5t51 de pauselke onfeilba>heid enz41 dat zn de dogmata1 welke de traditie niet kunn5 miss54 ,t] kwad] ure is de apo/olis*e ov]lev]+ met de k]kelke gewoont5 en met de pauselke besliss+5 v]e5zelvigd4 ,de traditie is b ,rome die geme9e ,sup]/ition1 das ,heid5?um1 ,h>nack ,d4 ,g4 ,,iii #eei noot4 #ai4 ,feitelk wordt door deze le] van de traditie de ,s*rift van heel ha> gezag en kra*t b]o(d4 ,de ,rooms*5 pra$ice]5 van beide1 ,s*rift en traditie 7paus71 de onfeilba>heid1 ma> erk5n51 dat er tuss*5 beide to* e5 groot ond]s*eid be/aat4 ,b beide wordt wel de oorzaak d] onfeilba>heid gezo*t 9 e5e bzond]e1 bov5natuurlke w]k+ des ,h4 ,gee/es2 want ,rome begrpt ze] go$1 dat de onfeilba>heid d] traditie niet afgeleid kan word5 uit de geloovig5 als zoodanig1 uit de kra*t en d5 gee/ des ,*ri/5doms1 die 9 de geloovig5 woont en w]kt4 ,er kom5 imm]s 9 de k]k en ond] de geloovig5 vele dwal+5 voor1 die dikw]f lang5 td he]s*5 en vel5 v]vo]54 ,de onfeilba>heid van d5 paus wordt da>om ev5 go$ als die van de ,s*rift1 v]kla>d uit e5e buit5gewone w]k+ des ,h4 ,gee/es op grond van ,mt4 #af3ah1 #bh3bj2 ,joh4 #ad3af v41 #ae3bf1 #af3ab v4 ,concil4 ,vatic4 sess4 #c4 ,ma> er is to* ond]s*eid4 ,de w]kzaamheid des ,h4 ,gee/es 9 de apo/el5 be/ond 9 revelatie en inspiratie3 die 9 d5 paus be/aat 9 assi/5tie4 ,het ,vaticanum cap4 #d zegt3 neque enim ,petri successoribus ,spiritus ,sanctus promissus e/1 ut eo revelante novam doctr9am patefac]5t1 s$ ut eo assi/5te1 traditam p] ,apo/olos revelationem seu fidei depositum sancte cu/odir5t et fidelit] expon]5t4 ,de ,s*rift is da>om woord ,gods 9 eig5lk5 z91 genspire]d1 al?ans volg5s vele !olog51 tot de s+ula v]ba toe2 de besluit5 van concilies en paus5 zn woord5 d] k]k1 die de wa>heid ,gods zuiv] we]gev54 ,de ,s*rift is het woord ,gods1 de traditie bevat het woord ,gods4 ,de ,s*rift bewa>t de woord5 d] apo/el5 9 hun oorspronkelk5 vorm1 de traditie geeft de le] d] apo/el5 alle5 we] wat de sub/antie betreft4 ,de boek5 d] pr(et5 en apo/el5 zn dikw]f ges*rev5 zond] ond]zoek1 alle5 uit op5b>+2 ma> b de assi/5tia div9a1 aan de k]k belo(d1 zn de p]son5 altd zelf w]kzaam1 ond]zoek51 ov]weg51 oordeel51 besliss54 ,b de inspiratie 0 de w]kzaamheid des ,gee/es 9 /rikt5 z9 supranatureel1 ma> b de assi/5tie be/aat ze m5igmaal 9 e5 complex van zorg5 d] ,voorzi5igheid1 wa>door de k]k voor dwal+ wordt beho$4 ,en e9delk /rekt de inspiratie 9 de ,s*rift zi* tot alle zak5 uit1 ook van hi/orie1 *ronologie enz41 ma> door de assi/5tie des ,h4 ,g4 is de paus alle5 onfeilba> als h ex ca!dra spreekt1 d4 i4 als ,pa/or en ,doctor d] ,*ri/5heid1 en als h doctr9am de fide vel moribus ab univ]sa ecclesia t55dam def9it4 ,de ,s*rift heeft dus b ,rome nog enkele pra]ogatiev5 bov5 de traditie1 ,bell>m9us1 de ,conciliis et ,ecclesia1 lib4 #b c4 #ab4 ,he9ri*1 ,i #gbf f4 ,,ii #bbj-bde4 ,jans51 ,i #faf4 ,ma> feitelk doet de traditie aan de ,s*rift groote afbreuk4 ,voore]/ bepaalt ,tr5te1 dat ,s*rift en traditie p>i pietatis affectu et rev]5tia moet5 word5 v]e]d4 ,v]volg5s wordt de inspiratie d] ,h4 ,s*rift door de mee/e ,rooms*e !olog5 als e5e inspiratio realis opgevat1 zoodat niet de s+ula v]ba ma> de zak5 zn +egev54 ,v]d] is de onfeilba>heid quoad =mam en quoad sub/antiam zoo nauw de e5e met de &]e v]bond51 dat de gr5sln tuss*5 beide niet te trekk5 is4 ,voorts is de paus 9 /rikt5 z9 alle5 onfeilba> 9 zak5 van gelo( en lev51 ma> om dit te kunn5 wez51 moet h het ook zn 9 het oordeel ov] de bronn5 des gelo(s en 9 de uitlegg+1 d4 i4 9 de bepal+ van wat ,s*rift en traditie is1 9 de bepal+ van het gezag d] k]kvad]s1 d] concilin enz42 9 het oordeel ov] de dwal+5 en kett]en en zelfs van de facta dogmatica1 9 het v]bod van boek51 9 zak5 van tu*t1 9 approbatie van ord51 9 canonisatie van heilig5 enz4 ,he9ri*1 ,,ii #eeg f4 ,en al is de paus niet 9 al het &]e 9 /rikt5 z9 onfeilba>1 zne ma*t en autoriteit /rekt zi* to* ook uit ov] alle d+51 quae ad discipl9am et regim5 ecclesiae p]t95t1 en deze pote/as is pl5a en suprema en breidt zi* uit ov] alle pa/ores en fideles1 ,conc4 ,vatic4 cap4 #c4 ,zelfs wordt door vele ,rooms*5 geis*t1 dat de paus1 om deze gee/elke s\v]e9iteit te kunn5 uitoef551 w]eldlk vor/ moet zn2 en bewe]d dat h1 indi5 niet direct1 dan to* indirect bezit de summa pote/as dispon5di de rebus temporalibus omnium *ri/ianorum1 ,bell>m4 de ,romano ,pontifice lib4 #e4 de ,mai/re1 du ,pape1 livre #b4 ,jans54 ,i #fea sq4 ,de ma*t en autoriteit van d5 paus gaat die van de ,s*rift v]re te bov54 ,h /aat bov5 ha>1 oordeelt ov] ha> inh\d en ha> beteek5is en /elt auctoritate sua de dogmata van le] en lev5 va/4 ,de ,s*rift moge het voornaam/e middel zn1 om de ov]e5/emm+ van de h$5daags*e le] en traditie met de le] d] apo/el5 aan te wz52 z moge veel bevatt51 wat &]s niet zoo go$ gewet5 z\ word52 ze moge e5e goddelke ond]wz+ d] le] zn1 welke alle &]e ov]treft1 ,he9ri*1 ,i #gcb f42 z is to* altd voor ,rome sle*ts e5 hulpmiddel1 dat nuttig ma> niet noodig is4 ,de k]k be/ond voor de ,s*rift1 en de k]k bevat niet e5 deel ma> de volle wa>heid1 de ,s*rift bevat e*t] sle*ts e5 g$eelte d] le]4 ,de ,s*rift heeft wel de traditie1 de beve/ig+ van d5 paus1 van noode1 ma> de traditie niet de ,h4 ,s*rift4 ,de traditie is ge5 aanvull+ van de ,s*rift1 ma> de ,s*rift is e5e aanvull+ van de traditie4 ,de ,s*rift alle5 is onvoldo5de1 ma> de traditie alle5 is wel voldo5de4 ,de ,s*rift ru/ op de k]k1 ma> de k]k ru/ 9 zi*zelve1 ,he9ri*1 ,i #gcj f4 #bj4 ,de ontwikkel+ d] traditie tot de pauselke onfeilba>heid en de da>uit noodzakelk voortvloei5de degradatie d] ,s*rift bewz5 op zi*zelf re$s het go$ re*t d] ,re=matie1 om teg5 de traditie op te kom54 ,z liet het e*t] niet alle5 b aanval1 ma> /elde teg5ov] de le] van ,rome die van de p]fectio ( suffici5tia ,scripturae1 ,lu!r b ,k/l91 ,lu!rs ,!ol4 #b;e ,ausg4 #ahhc ,,ii #ef f4 #bdf f4 ,g]h>d1 ,loci !ol4 loc4 ,i c4 #ah4 #ai4 ,s*mid1 ,dogm4 d] ev4 lu?4 ,k4 #i4 ,calv4 ,in/4 ,,iv c4 #aj4 ,polanus1 ,synt4 ,!ol4 ,i c4 #df4 #dg4 ,zan*ius1 ,op4 ,,viii col4 #cfi sq4 ,urs9us1 ,tract4 ,!ol4 #aehd p4 #h sq4 #bb sq4 ,*ami]1 ,pan/ratia ,ca?ol4 ,loc4 #a lib4 #h en #i4 ,amesius1 ,bell>m9us en]vatus1 ,lib4 ,i c4 #f4 ,turret41 ,!ol4 ,el4 loc4 #b qu4 #af4 ,heppe1 ,dogm4 d] ev4 ref4 ,k4 p4 #aa f4 ,holtzmann1 ,kanon und ,tradition1 ,ludwigsb4 #ahei4 ,a4 ,w4 ,dieckh(f1 ,s*rift und ,tradition1 ,ro/ock #ahgj4 ,j4 ,l4 ,jacobi1 ,die kir*l4 ,lehre von d] ,tradition u4 h4 ,s*rift1 #a ,ab?4 ,b]l9 #ahdg4 ,p4 ,ts*ack]t1 ,evang4 ,polemik geg5 die rm4 ,kir*e1 ,go?a #ahhe #bc f4 ,id4 art4 ,tradition 9 ,h]zog4 ,hase1 ,prote/4 ,polemik1 #ete ,aufl4 ,leipzig #ahia ,s4 #gg f4 ,h>nack1 ,dogm4 ,ges*4 ,,iii #eic f4 #fbc f4 ,hodge1 ,sy/4 ,!ol4 ,i #ajd etc4 ,ook deze eig5s*ap d] ,h4 ,s*rift moet go$ word5 v]/aan4 ,er wordt da>m$e niet bewe]d1 dat al wat door de pr(et51 door ,*ri/us en de apo/el51 gesprok5 ( ges*rev5 is1 9 de ,s*rift is opg5om52 er zn imm]s vele pr(etis*e en apo/olis*e ges*rift5 v]lor5 gegaan1 ,num4 #ba3ad2 ,jos4 #aj3ac2 #a ,kon4 #d3cc2 #a ,*ron4 #bi3bi2 #b ,*ron4 #i3bi1 #ab3ae2 #a ,cor4 #e3i2 ,col4 #d3af2 ,phil4 #c3a1 en ,jezus en de apo/el5 hebb5 zek] veel me] woord5 gesprok5 en teek55 g$aan1 dan bes*rev5 zn1 ,joh4 #bj3cj2 #a ,cor4 #aa3b1 #ad2 #b ,!ss4 #b3e1 #ae1 #c3f1 #aj2 #b ,joh4 #ab2 #c ,joh4 #ad enz4 ,ook h\dt deze eig5s*ap niet 91 dat de ,h4 ,s*rift alle gebruik51 c]emonin1 bepal+5 en reglem5t5 bevat1 welke de k]k voor h>e organisatie behoeft2 ma> alle51 dat z de fidei articuli voll$ig bevat1 de res necess>iae ad salutem4 ,en dan sluit deze eig5s*ap d] ,s*rift ook nog niet 91 dat deze articuli fidei lett]lk en met zooveel woord51 en totidem v]bis 9 ha> begrep5 zn1 ma> alle5 dat z hetz explicite hetz implicite zoo 9 de ,s*rift zn v]vat1 dat ze1 zond] behulp van e5 &]e bron1 alle5 door v]gelk5d ond]zoek en door nad5k5 eruit afgeleid kunn5 word54 ,en t5 slotte is deze p]fectio ,s4 ,scr4 niet zoo te v]/aan1 als( de ,h4 ,s*rift altd dezelfde quoad gradum is gewee/4 ,9 de v]s*ill5de td5 d] k]k 0 de ,s*rift tot op h>e voltooi+ toe ongelk van omvang4 ,ma> 9 elk5 td 0 dat woord ,gods1 hetwelk onbes*rev5 ( bes*rev5 be/ond1 ook voor di5 td voldo5de4 ,ook de ,re=matie maakte ond]s*eid tuss*5 e5 v]bum en 1 ,n$4 gelo(sbel4 art4 #c4 ,ma> ,rome neemt beide naa/ elka> aan1 en h\dt ze voor species van n g5us2 de ,re=matie ziet 9 deze ond]s*eid+ sle*ts n zelfde woord ,gods1 dat e]/ e5 td lang onbes*rev5 be/ond en da>na opgeteek5d w]d4 ,het ges*il tuss*5 ,rome en de ,re=matie loopt dus alle5 hi]ov]1 ( er nu1 nadat de ,s*rift voltooid is1 nog e5 &] woord ,gods 9 onbes*rev5 vorm da>naa/ be/aat1 m4 a4 w4 ( het bes*rev5 woord ,gods explicite ( implicite al datg5e bevat1 wat w tot onze zaligheid te k5n5 noodig hebb51 en dus regula totalis et adaequata fidei et morum is1 dan wel ( er da>naa/ 9 religie en !ologie nog e5 &] pr9cipium cognosc5di moet word5 aang5om54 ,ma> zoo ge/eld1 s*nt deze vraag haa/ voor ge5 tweerlei antwoord me] vatba> te zn4 ,ook de ,rooms*e k]k erk5t1 dat de ,s*rift voltooid is1 dat ze e5 organis* geheel vormt1 dat de kanon geslot5 is4 ,hoe hoog z de traditie ook s*atte1 z heeft het to* 9 !orie nog niet gewaagd1 om de besluit5 d] k]k op ne ln te /ell5 met de ,s*rift4 ,z maakt nog ond]s*eid tuss*5 v]bum ,dei en v]bum ecclesiae4 ,ma> hoe kan ooit1 zoolang m5 met het v]bum ,dei ern/ maakt1 de ong5oegzaamheid d] ,s*rift word5 gele]d8 ,k]kvad]s da*t5 er niet aan en sprek5 duidelk de volkom5 g5oegzaamheid d] ,h4 ,s*rift uit4 ,ir5aeus1 adv4 ha]4 ,,iii praef4 en cap4 #a zegt1 dat w de wa>heid k5n5 door de apo/el51 p] quos ,evangelium p]v5it ad nos1 quod quidem tunc praeconav]unt1 po/ea v]o p] ,dei voluntatem 9 ,scripturis nobis tradid]unt fundam5tum et columnam fidei no/rae futuram4 ,t]tullianus1 adv4 ,h]mog4 c4 #bb1 de c>ne ,*r4 c4 #h bewond]t de pl5itudo ,scripturae1 en v]w]pt alles quod extra ,scripturam is4 ,augu/9us1 ,s]mo de ,pa/4 c4 #aa getuigt3 quidquid inde audi]itis1 hoc vobis b5e sapiat2 quidquid extra e/ respuite4 ,en ev5zoo sprek5 vele &]51 cf4 de plaats5 v]zameld door ,*ami]1 ,pan/ratia ,ca?ol4 ,loc4 ,i lib4 #h cap4 #aj4 ,da>naa/ erk5n5 ze ze] zek] ook de traditie1 ma> ze nem5 da>9 jui/ e5 elem5t op1 dat hunne ov]tuig+ van de g5oegzaamheid d] ,s*rift ond]mnt en 9 de lat]e ,rooms*e le] van de insuffici5tia ,s4 ,scr4 en van de suffici5tia traditionis gee9digd is4 ,beide1 ,s*rift en traditie1 zn naa/ elka> niet te h&hav52 wat aan de e5e on?\d5 wordt1 wordt ges*onk5 aan de &]e4 ,de traditie kan alle5 /g51 als en na>mate de ,s*rift daalt4 ,het is dan ook ze] vreemd1 dat ,rome e5]zds de ,s*rift voor voltooid en d5 kanon voor geslot5 h\dt1 ja zelfs de ,s*rift voor het woord ,gods erk5t2 en to* die ,s*rift als onvoldo5de bes*\wt en aanvult met de traditie4 ,t]e*t zegg5 vele ,rooms*e !olog5 teg5woordig1 dat de ,s*rift de niet noodzakelke ma> hoog/5s nuttige aanvull+ van de traditie is4 #ba4 ,ma> deze le] is met de ,s*rift zelve 9 lnre*t5 /rd4 ,nooit wordt de geme5te 9 ,o4 en ,n4 ,t4 na> iets &]s v]wez5 dan na> het telk5s voorh&51 hetz dan ges*rev5 ( onges*rev51 woord ,gods4 ,da>b alle5 kan de m5s* gee/elk lev54 ,9 de telk5s aanwezige ,s*rift v9dt de geme5te al wat ze behoeft4 ,de volg5de ,s*rift5 ond]/ell5 de voorafga&e1 sluit5 er zi* b aan en zn er op geb\wd4 ,de pr(et5 en psalmi/5 ond]/ell5 de ?ora4 ,jesaia roept cap4 #h3bj all5 tot de wet en de getuig5is4 ,het ,n4 ,t4 bes*\wt zi* als v]vull+ van het ,oude1 en w/ na> niets &]s dan na> de be/a&e ,s*rift t]ug4 ,/]k] spreekt nog het feit1 dat al wat buit5 de ,s*rift ligt1 zoo besli/ mogelk uitgeslot5 wordt4 ,tradities word5 als inzett+5 van m5s*5 v]worp51 ,jes4 #bi3ac2 ,mt4 #ae3d1 #i2 #a ,cor4 #d3f4 ,de ov]lev]+1 die 9 de dag5 des ,o4 ,te/4 opkwam1 heeft de ,jod5 tot v]w]p+ van d5 ,*ri/us geleid4 ,jezus /elt teg5 ha> zn ,ik zeg u ov]1 ,mt4 #e en sluit zi* jui/ w$]om teg5 de ,ph>isen en ,s*riftgele]d5 b de wet en de pr(et5 aan4 ,de apo/el5 b]oep5 zi* alle5 op de ,o4 ,t4 ,s*rift en v]wz5 de geme5t5 nooit na> iets &]s dan het woord ,gods1 dat door h5 v]kondigd is4 ,9 zoov] de traditie 9 d5 e]/5 td niets &]s wilde wez51 dan bew>+ van hetge5 p]soonlk door de apo/el5 0 gele]d en +e/eld1 droeg ze ook nog ge5 geva>lk k>akt]4 ,ma> da>van is de ,rooms*e traditie t5 e55male onta>d4 ,het is onbewsba>1 dat er nog e5ige le] ( e5ig gebruik van de apo/el5 afkom/ig is1 dan voor zoov] dit uit hunne s*rift5 kan word5 aangetoond4 ,de traditie b ,rome1 wa>uit de mis1 de ,m>iolatrie1 de pauselke onfeilba>heid enz4 is voortgekom51 is niets dan de sanctie van d5 feitelk5 toe/& d] ,rooms*e k]k1 de re*tva>dig+ van de sup]/itie1 die er b9n5 g$rong5 is4 ,de suffici5tia d] ,h4 ,s*rift vloeit v]d] ook voort uit d5 a>d d] ,n4 ,t4 b$eel+4 ,*ri/us is vlees* geword5 en heeft al het w]k volbra*t4 ,h is de laat/e en hoog/e op5b>+ ,gods4 ,h heeft ons d5 ,vad] v]kla>d1 ,joh4 #a3ah1 #ag3d1 #f4 ,door ,hem heeft ,god 9 de laat/e dag5 tot ons gesprok51 ,hebr4 #a3a4 ,h is de hoog/e1 de e5ige pr(eet4 ,zelfs het ,vatic4 ,concilie cap4 #d erk5t1 dat de assi/5tia div9a1 aan d5 paus ges*onk51 niet be/ond 9 revelatie en 9 op5b>+ van e5e nieuwe le]4 ,en ,rome tra*t zne dogmata1 hoe nieuw ook1 to* altd nog zooveel mogelk uit de ,h4 ,s*rift te betoog51 en voor te /ell5 als ontwikkel+ en explicatie van wat 9 kiem 9 de ,s*rift voorh&5 is1 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,,iii di/4 #be4 ,?omas ,s4 ,!ol4 ,,ii #b qu4 #a art4 #g4 qu4 #agd art4 #f4 ,s*wane1 ,dogm5ges*i*te ,i #b;e ,aufl4 #ahib ,s4 #g f4 ,he9ri* ,,ii #bc f4 ,ma> het wikkelt zi* da>door 9 ge5 g]+e moeilkheid4 ,want ( de dogmata zn alle 9 d5zelfd5 z9 als bv4 de tr9iteit1 de twee natur5 van ,*ri/us enz4 explicatie van mom5t51 die 9 de ,s*rift zn v]vat1 en 9 dat geval is de traditie onnoodig en de ,s*rift g5oegzaam2 ( ze zn ind]daad nieuwe dogmata1 die ge5 /eun hebb5 9 de ,s*rift1 en dan is de assi/5tia div9a van d5 paus wel wez5lk e5e revelatie en op5b>+ van nieuwe le]4 ,dit laat/e moge !oretis* dan nog ontk5d word51 practis* wordt het to* aanva>d4 ,da>om zn de ,rooms*e !olog5 na de ,h]vorm+ ov] het algeme5 vrgevig] dan voor di5 td 9 de erk5t5is1 dat sommige dogmata alle5 9 de traditie gegrond zn4 ,en da>om word5 er ?ans argum5t5 voor de traditie aangevo]d1 welke vroeg] niet ( al?ans niet 9 di5 z9 en 9 die mate w]d5 gebezigd4 ,nu wordt de onvoldo5dheid d] ,s*rift en het re*t d] traditie da>uit bewez51 dat er pr(etis*e en apo/olis*e ges*rift5 zn v]lor5 gegaan1 dat ,*ri/us niet alles aan zne apo/el5 heeft gele]d1 dat de apo/el5 ook mondel+ veel aan de geme5t5 hebb5 bevol5 enz4 ,ma> dat er ges*rift5 zn v]lor5 gegaan1 en ( ze ge9spire]d 7,bell>m4 de v]bo ,dei ,,iv c4 #d7 w>5 ( niet 7,augu/4 de civ4 #ah1 #ch71 doet niets t] zake4 ,want de vraag is alle51 ( de voorh&5 ,s*rift al datg5e bevat1 wat tot onze zaligheid te wet5 noodig is2 en niet1 ( ze bevat al wat pr(et5 en apo/el5 ges*rev5 hebb51 en ,*ri/us zelf gesprok5 en g$aan heeft4 ,ook al w]d5 er nog ges*rift5 van pr(et5 en apo/el5 gevond51 ze z\d5 als ,heilige ,s*rift ge5 di5/ me] kunn5 do54 ,en zoo /aat het ook met het ond]ws van ,jezus en de apo/el54 ,ze hebb5 me] gesprok5 en g$aan1 dan ons bes*rev5 is4 ,k5nis da>van w>e hi/oris* belangrk2 ma> is religieus onnoodig4 ,w hebb5 voor onze zaligheid aan de ,s*rift g5oeg1 en hebb5 ge5 enkel &] ges*rift1 al 0 het van ,jezus zelf afkom/ig1 me] noodig4 ,dat 0 de le] d] ,h]vorm+4 ,quantitatief is de op5b>+ veel rk] en groot] gewee/1 dan de ,s*rift ons bewa>d heeft1 ma> qualitatief1 sub/antieel is de ,h4 ,s*rift voor onze zaligheid volkom5 g5oegzaam4 ,rome kan dan ook ge5 &]e dogmata noem5 dan die van de ,m>iolatrie1 de onfeilba>heid van d5 paus en d]gelke1 welke buit5 de ,s*rift om uit de traditie zn opgekom52 ma> al die1 welke betrekk+ hebb5 op ,god1 d5 m5s*1 ,*ri/us1 de zaligheid enz4 zn ook volg5s ,rome 9 de ,s*rift zelve te v9d54 ,wat hebb5 we dan nog getuig5 van noode4 ,de ,rooms*e traditie di5t alle5 om de specifiek ,rooms*e dogmata te bewz51 ma> de *ri/elke1 de ka?olieke dogmata zn1 volg5s ,rome zelf1 alle 9 de ,s*rift gegrond4 ,ook dit feit toont aan1 dat de ,s*rift voldo5de is1 en dat de a>d d] ,n4 ,t4 b$eel+ deze suffici5tia ,s4 ,scr4 meebr5gt en eis*t4 ,*ri/us heeft alles t5 volle ( p]soonlk en mondel+ ( ook door zn5 ,gee/ aan de apo/el5 geop5ba>d4 ,door hun woord geloov5 we 9 ,*ri/us en hebb5 we geme5s*ap met ,god1 ,joh4 #ag3bj2 #a ,joh4 #a3c4 ,de ,h4 ,gee/ op5ba>t ge5 nieuwe le] me]1 ,h neemt het alles uit ,*ri/us1 ,joh4 #af3ad4 ,9 ,*ri/us is de op5b>+ ,gods voltooid4 ,en ev5zoo is het woord d] zaligheid 9 de ,s*rift volkom5 begrep54 ,z vormt n geheel1 z maakt zelve d5 indruk van e5 organisme1 dat zn voll5 wasdom heeft b]eikt4 ,ze e9digt1 wa> ze beg9t4 ,ze is e5 cirkel1 die 9 zi*zelv5 w$]ke]t4 ,ze beg9t met de s*epp+1 ze e9digt met de h]s*epp+ van hemel en a>de4 ,de kanon van ,o4 en ,n4 ,t4 w]d e]/ geslot51 to5 alle nieuwe ,anstze d] heil%i/orie aanwezig w>51 ,h(mann1 ,weissagung u4 ,erfllung ,i #dg4 ,de ,h4 ,gee/ heeft ge5 &]e taak 9 deze b$eel+1 dan om het w]k van ,*ri/us toe te pass5 en ev5zoo het woord van ,*ri/us uit te legg54 ,h voegt aan beide niets nieuws toe4 ,het w]k van ,*ri/us behoeft niet aangevuld te word5 door de go$e w]k5 d] geloovig52 het woord van ,*ri/us behoeft niet aangevuld te word5 door de traditie d] k]k2 ,*ri/us zelf behoeft niet opgevolgd en v]vang5 te word5 door d5 paus4 ,de ,rooms*e le] van de traditie is de loo*5+ van de volkom5e vlees*word+ ,gods 9 ,*ri/us1 van de alg5oegzaamheid zn] (f]&e1 van de volmaak!id van zn woord4 ,de ges*i$5is d] ,rooms*e k]k toont ons het langzaam voortga& proces1 hoe e5 vals* beg9sel zi* indr+t en e]/ nog ond] ,*ri/us en zn woord zi* /elt1 dan da>naa/ zi* plaat/1 /raks da>bov5 zi* v]heft1 om te e9dig5 9 e5e voll$ige remplace]+ van de ,s*rift door de traditie1 van ,*ri/us door d5 paus1 van de geme5te door het in/ituut4 ,de ontwikkel+ is zek] nog niet t5 e9de4 ,het s*nt e5e anomalie1 dat de paus1 die langzam]h& bov5 ,s*rift1 k]k1 concilie1 traditie zi* v]hief1 door feilb>e m5s*51 al zn z ook k>d9al51 wordt b5oemd4 ,wie kan bet]1 dan h1 die zelf onfeilba> is1 zn opvolg] aanwz58 ,zoo is het be/ mogelk1 dat de pauselke s\v]e9iteit 9 de toekom/ zal blk5 onv]e5igba> te zn met de ma*t d] k>d9al54 ,9 elk geval is de weg van de deificatie van d5 m5s* door ,rome nog niet t5 e9de toe afgeloop54 #bb4 ,to* wordt met dit al het go$e en w>e niet misk5d1 dat 9 de le] d] traditie ligt opgeslot54 ,het woord traditie heeft nog e5 ruim] z91 dan die er door ,rome aan gegev5 wordt4 ,rome v]/aat er ond] e5e le]1 die door de apo/el5 is ov]gelev]d1 door de biss*opp51 bepaaldelk door d5 paus wordt bewa>d en door dez5 wordt va/ge/eld en afgekondigd2 ma> deze opvatt+ bleek onh\dba>4 ,traditie kan e*t] ook v]/aan word5 van heel dat religieuse lev51 d5k51 gevoel51 h&el51 hetwelk 9 i$]e godsdi5/ige geme5s*ap wordt aangetr(f5 en 9 all]lei vorm51 z$51 gewoont51 gebruik51 religieuse taal en litt]atuur1 confessie en liturgie enz4 zne uit+ v9dt4 ,9 dez5 z9 is er traditie 9 elk5 godsdi5/4 ,zelfs kan het begrip nog v]d] word5 uitgebreid tot al die rke en veelsoortige b&51 die de volg5de gesla*t5 v]b9d5 aan de voorafga&e4 ,9 dez5 z9 is er ge5 gez91 ge5 gesla*t1 ge5 maats*app1 ge5 volk1 ge5 kun/1 ge5 wet5s*ap enz4 zond] traditie be/aanba>4 ,de traditie is het middel1 wa>door alle s*att5 en go$]5 van de voorgesla*t5 na> het h$5 en de toekom/ word5 ov]gebra*t4 ,teg5ov] het individualisme en atomisme d] vroeg]e eeuw hebb5 de ,bonald1 ,lam5nais e4 a4 en ,bild]dk t5 onz5t de beteek5is van de geme5s*ap1 de autoriteit1 de taal1 de traditie enz4 w$]om 9 het held]/e li*t geplaat/4 ,zulk e5e traditie is er ze] zek] ook 9 de religie en 9 de k]k4 ,re$s de algeme5heid w/ er op1 dat w hi] niet met e5 toevallig v]s*nsel te do5 hebb54 ,traditie v9d5 we niet alle5 9 de ,rooms*e k]k ma> ook b de ,jod51 de ,mohamm$an51 de ,buddhi/5 enz4 ,9 de hoog]e godsdi5/5 komt er nog e5e r$5 b voor de noodzakelkheid d] traditie4 ,z zn alle gebond5 aan e5e heilige s*rift1 die 9 e5 bepaald5 td is ont/aan en 9 di5 z9 hoe lang] hoe v]d] komt af te /aan van het ?ans lev5d gesla*t4 ,ook de ,bbel is e5 boek1 9 lang v]vlog5 eeuw5 en ond] all]lei hi/oris*e om/&igh$5 ges*rev54 ,de v]s*ill5de boek5 des ,bbels drag5 het k>akt] van d5 td1 wa>9 z ont/ond54 ,hoe duidelk de ,s*rift dan ook moge zn 9 de le] d] zaligheid en hoeze] z is en blft de viva vox ,dei1 cf4 bov5 bl4 #cje1 z v]eis*t tot re*t v]/& to* m5igmaal all]lei hi/oris*e1 ar*aeologis*e1 geographis*e k5nis4 ,de td5 zn v]&]d1 en met de td5 de m5s*51 hun lev5 en d5k5 en gevoel54 ,da>om is er e5e traditie noodig1 om d5 sam5hang te bew>5 tuss*5 de ,s*rift en het religieuse lev5 van dez5 td4 ,traditie 9 go$5 z9 is de v]tolk+ en toepass+ van de eeuwige wa>heid 9 de sprake en het lev5 van het teg5woordig gesla*t4 ,e5e ,s*rift zond] zulk e5e traditie is onmogelk4 ,vele sect5 9 vroeg] en lat] td hebb5 dit wel beproefd4 ,z wild5 van niets wet5 dan de woord5 en lett]s d] ,s*rift2 v]wi]p5 alle dogmatis*e t]m9ologie1 die niet 9 de ,s*rift w]d gebruikt2 keurd5 alle !ologis*e opleid+ en wet5s*ap af1 en kwam5 er soms toe om lett]lke toepass+ te eis*5 van de burg]lke wett5 ond] ,israel en van de voors*rift5 d] b]gr$e4 ,ma> al deze ri*t+5 v]oordeeld5 da>m$e zi*zelve tot e5 wiss5 ond]gang ( al?ans tot e5 kwn5d lev54 ,ze plaats5 zi* buit5 de maats*app en d]v5 all5 invlo$ op ha> volk en ha> eeuw4 ,de ,s*rift is er niet voor1 om van buit5 gele]d en nagepraat te word5 ma> om 9 het volle rke m5s*5lev5 integaan en het te vorm51 te leid5 en tot zelf/&ige w]kzaamheid te br5g5 op i$] t]re94 ,de ,h]vorm+ plaat/e zi* dan ook op e5 &] /&punt4 ,z v]wi]p niet alle traditie als zoodanig1 z 0 re=matie1 ge5 revolutie4 ,z tra*tte niet alles nieuw te s*epp51 ma> wel alles van dwal+ en misbruik te re9ig5 na> d5 regel van ,gods woord4 ,da>om bleef ze /aan op d5 bre$5 *ri/elk5 grondslag van het apo/olis* symbool en de e]/e concilin4 ,da>om 0 ze voor e5e !ologis*e wet5s*ap1 die de wa>heid d] ,s*rift d5k5d v]tolkte 9 de taal van het h$54 ,het v]s*il 9 de opvatt+ d] traditie tuss*5 ,rome en de ,h]vorm+ be/aat hi]93 ,rome wil e5e traditie1 die zelf/&ig loopt naa/ de ,s*rift1 e5e traditio juxta ,scripturam ( liev] nog e5e ,scriptura juxta traditionem4 ,de ,h]vorm+ erk5t alle5 zulk e5e traditie1 die gegrond is op en voortvloeit uit de ,s*rift1 traditio e ,scriptura flu5s1 ,moor1 ,comm4 9 ,m>ckii ,comp4 ,i #cea4 ,de ,s*rift 0 na> de g$a*te d] ,re=matie e5 organis* beg9sel1 wa> heel de traditie1 voortlev5de 9 pr$ik+1 beld5is1 liturgie1 cultus1 !ologie1 religieuse litt]atuur enz4 uit opwa/ en gevo$ wordt2 e5e zuiv]e bron van lev5d wat]1 wa> alle beekjes en kanal5 van het religieuse lev5 uit gevo$ en ond]h\d5 word54 ,zulk e5e traditie is 9 de ,s*rift zelve gegrond4 ,als ,jezus zn w]k heeft volbra*t1 z5dt ,h d5 ,h4 ,gee/1 die wel niets nieuws aan de op5b>+ toevoegt1 ma> to* de geme5te inleidt 9 de wa>heid1 ,joh4 #af vs4 #ab-ae1 totdat z door alle v]s*eid5heid he5 komt tot de e5igheid des gelo(s en d] k5nis van d5 ,zone ,gods1 ,ef4 #c vs4 #ah1 #ai1 #d3ac4 ,9 dez5 z9 is er e5e go$e1 w>e1 he]lke traditie4 ,z is de weg1 wa>langs de ,h4 ,gee/ de wa>heid d] ,s*rift doet ov]gaan 9 het bewu/zn en lev5 d] geme5te4 ,de ,s*rift is imm]s ma> middel1 ge5 doel4 ,doel is1 dat de k]k1 ond]wez5 uit de ,s*rift1 vr en zelf/&ig de deugd5 v]kondige ,desg551 die ha> g]oep5 heeft uit de dui/]nis tot zn wond]ba> li*t4 ,het v]bum ext]num is in/rum5t1 het v]bum int]num is doel4 ,de ,s*rift heeft h>e be/emm+ b]eikt1 als all5 door d5 ,he]e gele]d en met d5 ,h4 ,gee/ v]vuld zull5 zn4 ,,ho(d/uk ,,iii4 ,pr9cipium int]num4 #ac4 ,,beteek5is ,,van ,,het ,,pr9cipium ,,int]num4 #a4 ,aan het pr9cipium ext]num1 dat 9 het vorige ho(d/uk besprok5 w]d1 moet 9 d5 m5s* zelf e5 pr9cipium int]num beantwoord54 ,door ,h]b]t ,sp5c]1 ,pr9ciples ( psy*ology #abj wordt het lev5 oms*rev5 als ! cont9u\s adju/m5t ( int]nal relations to ext]nal relations2 en ind]daad b]u/ alle lev5 b d5 m5s* op e5e w$]ke]ige correspond5tie van subject en object4 ,de m5s* is 9 elk opzi*t afhankelk van de w]eld buit5 hem2 h is op ge5 enkel gebi$ autonoom1 h leeft van gegev5 d4 i4 van g5ade4 ,ma> w$]ke]ig is h op heel die w]eld buit5 hem aangelegd1 h /aat door all]lei relatin met ha> 9 v]b&4 ,zn li*aam is uit het /( d] a>de g5om51 uit dezelfde elem5t5 sam5ge/eld als &]e li*am51 en da>om aan de physis*e w]eld v]want4 ,zn vegetatief lev5 wordt uit de a>de gevo$2 vo$sel1 deksel en kle$+ wordt hem door de natuur ges*onk52 li*t en lu*t1 wissel+ van dag en na*t heeft h noodig voor zn li*amelk lev52 h is e5 mikrokosmos1 a>ds* uit de a>de4 ,als anima s5sitiva ontv+ h 9 de z9tuig5 organ51 wa>door h de w]eld buit5 zi* 9 h>e v]s*ill5de v]h\d+5 gewa>word5 en zi* voor/ell5 kan4 ,door d5 logos1 die 9 hem is1 v]heft h zi* tot de w]eld d] intelligibile d+5 en spoort h d5 logos op1 die 9 het zi5lke zi* beli*aamd heeft4 ,en ev5zoo /aat de m5s* religieus en e?is* met e5e wa>a*tige w]eld van ideale en gee/elke go$]5 9 v]b& en heeft h e5e facultas ontvang51 om deze w]eld gewa> te word5 en te k5n54 ,het ond]zoek na> het wez5 d] religie leidde ons vroeg] re$s bl4 #agg1 #bab1 tot e5 zek]5 godsdi5/ig5 aanleg 9 d5 m5s*1 tot e5e vatba>heid van zne natuur1 om het goddelke gewa> te word54 ,de ,s*rift drukt dit alzoo uit1 dat de m5s* na> ,gods beeld is ges*ap51 dat h zn gesla*t is en dat h 9 d5 e5 orgaan bezit1 om ,gods op5b>+ 9 zne s*epp+ op te m]k54 ,religie ond]/elt1 dat de m5s* ,gode v]want is4 ,ma> deze religieuse vatba>heid moge eig5 zn aan de m5s*elke natuur1 z is to* e5e ab/ractie en komt 9 de w]kelkheid nooit zuiv] en zond] inh\d voor4 ,welke rke aanleg er voor wet5s*ap ( kun/ ook 9 e5 k9d v]s*ol5 moge zn1 het wordt to* 9 e5 toe/& van hulpeloo%eid gebor54 ,het hangt af van de g5ade zn] omgev+4 ,spze en drank1 deksel en kle$+1 voor/ell+5 en begripp51 gewa>word+5 en bege]t5 ontvang5 w van d5 kr+1 wa>9 w gebor5 en opgevo$ word54 ,ook de religie wordt ons +epr5t door onze oud]s en v]zorg]s4 ,het is met d5 godsdi5/ als met de taal4 ,het spraakv]mog5 br5g5 we b de geboorte m$e2 ma> de taal1 wa>9 w lat] onze g$a*t5 zull5 uitdrukk51 wordt ons ges*onk5 door de omgev+4 ,s*op5hau]1 ,die ,welt als ,wille und ,vor/ellung1 #f;e ,aufl4 ,,ii #aha1 maakt da>om de jui/e opm]k+1 dat de godsdi5/5 bov5 de wsge]ige /elsels e5 groot voorre*t g5iet51 wl z d5 k9d]5 van d] jeugd aan +epr5t word54 ,de religie groeit van k9dsbe5 af sam5 met het innig/e en te$]/e lev5 en is m$e da>om s*i] onuitroeiba>4 ,de regel is1 dat iem& /]ft 9 d5 godsdi5/1 9 welk5 h gebor5 w]d4 ,de ,mohamm$aan1 de ,*ri/51 de ,rooms*e1 de ,prote/ant blv5 geme5lk tot hun dood toe aan d5 godsdi5/ hunn] jeugd en hunn] oud]s getr\w4 ,behalve 9 td5 van godsdi5/ige krisis1 zooals b de opkom/ van het ,*ri/5dom1 het ,mohamm$anisme1 de ,re=matie1 zn beke]+5 zeldzaam2 v]&]+ van godsdi5/ is uitzond]+1 ge5 regel4 ,zelfs lev5 en /]v5 de mee/e m5s*51 zond] ooit door ern/ig5 twfel 9 hun godsdi5/ig gelo( te word5 ges*okt4 ,de vraag1 wa>om ze geloov5 aan de wa>heid d] godsdi5/ige voor/ell+51 9 welke z opgevo$ zn1 komt 9 de g$a*te niet op4 ,z geloov51 v9d5 me] ( m9d] bevr$ig+ 9 hun gelo( en d5k5 ov] de grond51 wa>op hun ov]tuig+ ru/1 niet na4 ,als het gelo( kra*tig is1 is er voor zulk e5 ond]zoek na> de grond5 des gelo(s ge5 plaats4 ,wie hong] heeft1 ond]zoekt niet e]/ na> de wze1 wa>op het brood b]eid is1 dat hem voorgezet wordt4 ,primum viv]e1 de9de philosoph>i4 ,er is groot v]s*il tuss*5 het lev5 en de reflectie4 ,het is ge5 bews van rkdom ma> van armo$e des godsdi5/ig5 lev5s1 als aan de =meele kwe/in de mee/e a&a*t wordt gewd4 ,als de philosophis*e d5kkra*t uitgeput is1 w]pt m5 zi* op de ges*i$5is d] philosophie4 ,als m5 niet me] leeft 9 de beld5is d] k]k1 wordt ha> oorsprong en ges*i$5is ond]zo*t4 ,en als het gelo( zn kra*t en v]tr\w5 v]lie/1 wordt e5 ond]zoek +e/eld na> de grond51 wa>op het ru/4 #b4 ,to* heeft zoodanig ond]zoek zne go$e en nuttige zde4 ,kant heeft heel de philosophie omgeke]d 9 e5e kritiek van het k5v]mog54 ,en niem& zal de ond]zoek+5 m9a*t51 die s$]t aan d5 a>d en de zek]heid onz] k5nis zn gewd4 ,ma> to* wordt te hoog gespann5 v]wa*t+ hi] altd door teleur/ell+ gevolgd4 ,de problem5 zn hi] zoo +ewikkeld1 dat oploss+ onb]eikba> s*nt4 ,alle pog+51 om 9 deze vraag tot e5 bevr$ig5d antwoord te kom51 word5 door ern/ige bezw>5 g$rukt4 ,soms gaan er /emm5 op1 die van v]d] ond]zoek afman51 wl het volkom5 nutteloos is4 ,op de wet5s*ap zelve hebb5 deze =meele kwe/in to* ge5 invlo$4 ,( m5 ideali/ ( empiri/1 reali/ ( nom9ali/ z1 er is to* ge5 wet5s*ap te v]krg5 dan langs d5 weg van wa>nem+ en d5k54 ,ook 9 de !ologie en de religie is er r$51 om voor ov]drev5 v]wa*t+5 te wa>s*uw54 ,de ,erk5ntnis/heorie v]go$t het gelo( niet2 de p>s =malis van de dogmatiek kan de p>s mat]ialis niet v]vang54 ,zelfs is het ond]zoek na> de grond5 des gelo(s nog veel moeilk] dan dat na> de grond5 van het wet54 ,voore]/ is het voor de geloovig5 9 het algeme5 ondo5lk1 om 9 wet5s*appelk5 z9 zi* rek5s*ap te gev5 van de r$551 wa>om z geloov54 ,hun lev5 uit het gelo( is voor h5 zelf bews g5oeg van de wa>heid en wa>de van dat gelo(4 ,wie hong] heeft en eet1 ond]v9dt da>door vanzelf de vo$5de kra*t van het brood en heeft aan ond]zoek na> zn *emis*e be/&deel5 ge5 behoefte4 ,voorts is het ook zelfs voor wet5s*appelke !olog5 e5 ov]drev5 eis*1 dat z vooraf het wet5s*appelk re*t moet5 bewz5 van de ,erk5ntnis/heorie1 wa>van z uitgaan1 voordat z e5 aanvang mog5 mak5 met d5 !ologis*5 arbeid1 ,a4 ,rits*l1 ,!ologie und ,metaphysik #ahha ,s4 #ch4 ,e5 !oloog is to* ge5 philoso(4 ,al is wsge]ige vorm+ voor d5 godgele]de onmisba>1 h behoeft to* niet e]/ alle wsge]ige ,erk5ntnis/heorien ond]zo*t te hebb51 e] h als !oloog optr$5 kan4 ,de !ologie br5gt ha> eig5 k5le] m$e en is wel van de philosophie ma> niet van e5ig philosophis* /elsel afhankelk4 ,en e9delk ligt het voorw]p van het ond]zoek hi] zoo diep 9 het zielelev5 v]borg5 en is zoo innig saamgewev5 met de fn/e en te$]/e ro]sel5 van het m5s*elk h>t1 dat het s*i] geheel aan onze eig5e en veel me] nog aan &]] wa>nem+ ontsnapt4 ,de religie wortelt diep] 9 de m5s*elke natuur dan e5ige &]e kra*t4 ,voor ha> heeft de m5s* alles ov]1 zn geld en zn go$1 zn vr\w en zn k9d1 zn naam1 zn e]1 zn lev54 ,alle5 de religie heeft blo$getuig51 m>tela>s4 ,ha> beh\d5de1 kan de m5s* alles v]liez51 met ha> beh\dt h to* zi*zelv54 ,ma> ha> v]loo*55d1 gaat h zelf v]lor54 ,wie zal dan van dit lev51 dat met het lev5 des m5s*5 zelf n is1 d5 wortel kunn5 naspeur58 ,wie zal d5 grond kunn5 blootlegg51 wa>op het geloov5 ru/8 ,het gelo( zelf is re$s zulk e5e wond]e en geheimz9nige kra*t4 ,w oms*rv5 het door k5n51 toe/emm51 v]tr\w5 enz4 ma> gevoel5 t]/ond de zwakheid dez] bepal+1 en hebb5 na lange r$5e]+ t5 slotte nog niets ( ze] we9ig gezegd4 ,de vraag3 hoe en wa>om weet ik1 is zoo moeilk1 dat alle wsge]ige d5kkra*t het antwoord nog niet heeft gevond54 ,ma> nog moeilk] is de vraag3 hoe en wa>om gelo( ik8 ,z is voor onszelv5 e5 raadsel1 want w kunn5 niet afdal5 9 de diept5 van ons eig5 gemo$ en niet doordr+5 met onz5 blik 9 het dui/]1 dat a*t] ons bewu/zn ligt4 ,en voor &]5 is z nog groot] v]borg5heid4 ,want voor onszelv5 geld5 als grond5 des gelo(s nog all]lei /emm+5 en a&o5+51 ov]legg+5 en gez9dh$51 die met het gelo( gepa>d gaan en ons onlosmakelk va/he*t5 aan het voorw]p onzes gelo(s4 ,ma> aan &]5 kunn5 w deze niet me$eel52 ze zn voor ge5 op5b>+ be/emd en voor ge5 me$eel+ vatba>4 ,als w het soms beproev51 v]liez5 z ond] de me$eel+ heur kra*t en wa>d2 w gevoel5 er onszelf het m9/ door bevr$igd4 ,en dikw]f is het e9de1 dat wat als grond w]d aangegev51 d5 toets niet kan door/aan en blkt ge5 grond te zn4 ,desniettem9 h\dt het gelo( trots alle r$5e]+ zi* /a&e en spreekt3 ik kan niet &]s1 ,god helpe m1 am54 #c4 ,da>om ba>t het ge5 v]wond]+1 dat de grond5 voor het godsdi5/ig en zoo ook voor het *ri/elk gelo( ze] v]s*ill5d word5 opgegev54 ,op de vraag3 hoe iem& tot het gelo( komt en wa>om h gelo(t1 loop5 de antwoord5 ze] v]re uite54 ,sommig5 zn van oordeel1 dat de m5s* 9 zi*zelf1 9 zn eig5 natuur1 de g5oegzame gegev5s bezit1 om e5e religieuse voor/ell+1 de op5b>+1 de ,s*rift te ond]k5n51 te beoordeel5 en aan te nem54 ,het orgaan voor de beoordeel+ en aannem+ d] op5b>+ wordt beurtel+s gezo*t 9 het v]/&2 het gelo( ru/ dan op hi/oris*-apologetis*e grond54 ,( de r$e wordt als zulk e5 orgaan aangegev52 het gelo( wordt dan geb\wd op speculatieve r$5e]+4 ,( ook wordt het gewet51 het gemo$1 het h>t als orgaan voor het goddelke bes*\wd2 het gelo( is dan gebase]d op e?is*-practis*e motiev54 ,ma> altd wordt b deze ri*t+5 e5 m5s* ond]/eld1 die miss*i5 wel op de e5e ( &]e wze voor de op5b>+ is voorb]eid1 ma> die to* nog feitelk buit5 het gelo( /aat en voor wi5 nu de op5b>+ langs v]/&elk5 ( z$elk5 weg moet word5 g]e*tva>digd4 ,het volg5d ond]zoek zal le]51 dat deze grond5 onvoldo5de zn en dat het /&punt1 door deze ri*t+5 +5om51 niet aanva>d kan word54 ,ma> re$s apriori laat zi* het ong5oegzame van deze v]s*ill5de me?od5 inzi54 ,de religie to* is e5 zelf/&ige groo!id2 z is van wet5s*ap1 kun/1 z$elkheid wez5lk ond]s*eid54 ,z heeft e5 eig5 pr9cipium cognosc5di ext]num1 n4l4 de op5b>+1 en eis*t da>om ook e5 eig5 pr9cipium cognosc5di int]num4 ,gelk het oog beantwoordt aan het li*t1 het oor aan de klank1 de logos 9 ons aan d5 logos buit5 ons1 zoo moet aan de objectieve op5b>+ e5 subjectief orgaan 9 d5 m5s* corresponde]54 ,de religieuse vatba>heid 9 het algeme51 het sem5 religionis1 de kan da>voor niet 9 aanm]k+ kom54 ,want voore]/ komt deze nooit en n]g5s 9 zuiv]5 toe/& en zond] inh\d voor4 ,altd is ze van het e]/e ontwak5 af 9 e5 hi/oris*5 godsdi5/ +egroeid en da>na> geaccommode]d4 ,ma> v]volg5s gaat de op5b>+ 9 de ,s*rift uit van de ond]/ell+1 dat de m5s* ook 9 deze zne religieuse gez9dheid v]dorv5 is en h]s*epp+ behoeft4 ,z z\ da>om zi*zelve v]nietig51 als z 9 d5 psy*is*5 m5s* ha> compet5t5 re*t] erk5de4 ,z plaat/ zi* teg5ov] dez5 9 e5e gans* &]e v]h\d+4 ,z /elt zi* niet b5$5 hem en ond]w]pt zi* niet aan zn oordeel1 ma> /aat hoog bov5 hem en vraagt niets dan gelo( en gehoorzaamheid4 ,zelfs v]kla>t de ,s*rift uitdrukkelk1 dat de psy*is*e m5s* de d+5 des ,gee/es ,gods niet v]/aat1 dat ze dwaa%eid voor hem zn1 dat h ze 9 v&s*ap v]w]pt en misk5t4 ,de op5b>+ ,gods 9 ,*ri/us vraagt ge5 /eun1 ge5 re*tva>dig+ b m5s*54 ,z pone]t en h&haaft zi*zelve 9 hooge maje/eit4 ,ha> auctoritas is normativa ma> ook causativa4 ,z /rdt voor ha> eig5 triumf4 ,z v]ov]t zi*zelve de h>t54 ,z maakt zi*zelve onw$]/&elk4 ,da>om valt de op5b>+ 9 twee groote b$eel+5 uite54 ,als de oeconomie des ,zoons1 d] objectieve op5b>+1 is geindigd1 tre$t die des ,gee/es 94 ,ook van deze subjectieve op5b>+ is ,god de auteur4 ,van ,hem gaat de actie uit4 ,h is de e]/e en de laat/e4 ,de m5s* komt niet tot de op5b>+ en zoekt ,god niet4 ,god zoekt d5 m5s*4 ,h zoekt hem 9 d5 ,zoon1 ,h zoekt hem ook 9 d5 ,gee/4 ,als ,god 9 de laat/e dag5 tot ons gesprok5 heeft door d5 ,zoon1 dan komt de ,h4 ,gee/1 die het b de w]eld voor ,*ri/us opneemt1 zn zaak bepleit1 zn woord v]d$igt en de h>t5 d] m5s*5 tot gehoorzaamheid neigt4 ,de ,h4 ,gee/ is de groote1 ma*tige ,getuige van ,*ri/us1 objectief 9 de ,s*rift1 subjectief 9 's m5s*5 eig5 gee/4 ,9 di5 ,gee/ ontvangt de m5s* e5 adaequaat orgaan voor de uitw5dige op5b>+4 ,god kan alle5 door ,god word5 gek5d2 9 zn li*t kan alle5 het li*t word5 gezi54 ,niem& k5t d5 ,vad]1 dan wi5 het de ,zoon wil op5b>51 en niem& kan zegg5 ,jezus de ,he]e te zn1 dan door d5 ,h4 ,gee/4 ,god is dus het pr9cipium ess5di van religie en !ologie2 de objectieve op5b>+ 9 ,*ri/us1 ne]gelegd 9 de ,s*rift1 is ha> pr9cipium cognosc5di ext]num2 en de ,h4 ,gee/1 die 9 de geme5te is uitge/ort1 ha> w$]ba>t en leidt 9 de wa>heid1 is ha> pr9cipium cognosc5di int]num4 ,9 deze getuig5is des ,h4 ,gee/es sluit de op5b>+ zi* af en b]eikt z ha> doel4 ,want het is het welbehag5 ,gods1 om de m5s*heid te h]s*epp5 na> zn beeld en gelk5is4 ,objectieve op5b>+ is dus niet g5oeg2 deze moet zi* voortzett5 en voltooi5 9 de subjectieve op5b>+4 ,ja1 g5e is sle*ts middel1 deze is doel4 ,het pr9cipium ext]num is in/rum5tale2 het pr9cipium int]num is het pr9cipium =male en pr9cipale1 bl4 #adc4 ,da>om de$ de *ri/elke k]k t5 all5 tde beld5is van het te/imonium ,spiritus ,sancti4 ,god is de auteur d] uitw5dige op5b>+2 ma> ,h is het ook1 die de geme5te v]kie/1 de k]k /i*t en 9 ha> van ,*ri/us getuigt4 ,de ,s*rift is zn woord1 de geme5te is zn tempel4 ,9 zoov] is er e5/emmigheid 9 de beld5is van alle k]k5 aanga&e het te/imonium ,spiritus ,sancti4 ,niet de natuurlke ma> alle5 de gee/elke m5s* weet de d+51 die hem van ,god ges*onk5 zn1 #a ,cor4 #b3ab v4 ,ma> ov]ig5s is er to* groot v]s*il ov] deze getuig5is des ,h4 ,gee/es1 vooral tuss*5 de ,rooms*e k]k en de k]k5 d] ,h]vorm+4 ,volg5s ,rome to* is de ,s*rift gegev5 aan de k]k1 en wel aan de k]k als in/ituut1 en e]/ door deze he5 aan de geloovig54 ,de k]k ontvangt1 bewa>t1 au?orise]t1 v]kla>t de ,h4 ,s*rift4 ,alle op5b>+ ,gods aan de geloovig5 is door het in/ituut d] k]k bemiddeld4 ,altd /aat de k]k tuss*5 ,god en de geloovig5 94 ,de k]k is middel>es1 m$ium gratiae1 pr9cipium ext]num4 ,z is de tempel des ,h4 ,gee/es4 ,het te/imonium ,spiritus ,sancti uit zi* b ,rome alle5 door de k]k als in/ituut1 door de ecclesia doc5s1 door het magi/]ium1 door d5 paus4 ,ma> volg5s de ,h]vorm+ is de op5b>+1 de ,s*rift1 gegev51 ja ook aan de k]k1 ma> aan de k]k als organisme1 aan de geme5te1 aan de geloovig54 ,z zn de tempel des ,h4 ,gee/es4 ,het te/imonium ,spiritus ,sancti is het eig5dom van alle geloovig54 ,wa> twee ( drie 9 ,jezus' naam v]gad]d zn1 is ,h 9 het midd54 ,b ,rome is het in/ituut het wez5 d] k]k2 volg5s de ,h]vorm+ is dit e5 tdelk hulpmiddel1 ma> het wez5 d] k]k ligt 9 de v]gad]+ d] geloovig54 ,deze is de won+ ,gods1 het li*aam van ,*ri/us1 de tempel des ,h4 ,gee/es4 #ad4 ,,de ,,hi/oris*-,,apologetis*e ,,me?ode4 #a4 ,nauwelks 0 het ,*ri/5dom 9 de ,grieks*-rome9s*e w]eld +$rong51 ( het zag zi* g]oep5 tot e5 ern/ig5 /rd4 ,jod5 en ,heid55 viel5 het aan en bra*t5 er all]lei bezw>5 teg5 94 ,to5 /ond5 9 de #b;e eeuw de ,apologet5 op1 die deze aanvall5 zo*t5 af te slaan en het ,*ri/5dom tra*tt5 te v]d$ig54 ,ju/9us ,m>tyr1 ,dialogus c4 ,tryphone1 ,t]tullianus1 adv4 ,judaeos1 en ,eusebius1 ,demon/ratio evangelica s*rev5 teg5 de ,jod54 ,veel groot] 0 het aantal apologetis*e ges*rift5 teg5 de ,heid554 ,de voornaam/e zn ,ju/9us ,m>tyr1 ,apologia maior en m9or2 ,tatianus1 ,orat4 adv4 ,graecos2 ,a!nagoras1 ,legatio sive supplicatio pro ,*ri/ianis2 ,!ophilus1 ad ,autolycum2 ,clem5s ,alex41 ,coh4 ad g5tes2 ,orig5es1 contra ,celsum2 ,t]tullianus1 ,apologeticus en ,ad nationes2 ,arnobius1 ,disput4 adv4 g5tes2 ,m9ucius ,felix1 ,octavius2 ,eusebius1 ,praep>atio evangelica2 ,a?anasius1 ,orat4 adv4 g5tes2 ,cyrillus1 adv4 impium ,julianum2 ,augu/9us1 de civ4 ,dei4 ,9 deze w]k5 word5 voor de wa>heid van het ,*ri/5dom de volg5de argum5t5 aangevo]d3 a7 het is veilig]1 van twee onzek]e d+5 datg5e te geloov51 quod aliquas spes f]at quam omn9o quod nullas1 ,arnobius1 adv4 g5tes ,,ii #d2 b7 de ov]e5/emm+ van het ,*ri/5dom met het be/e en s*oon/e1 met de 1 welke ook ond] de ,heid55 nog door de inw]k+ van d5 ,logos gevond5 word51 ,a!nag4 ,leg4 #f4 ,ju/9us1 ,apol4 maior #bj sq4 ,m9ucius1 ,octav4 #ai1 #bj2 c7 de voortreffelkheid van het ,*ri/5dom bov5 de heid5s*e godsdi5/51 zoodat i$]e m5s*elke ziel da>aan onwilkeurig getuig5is moet gev51 ,ju/9us1 ,apol4 m94 #aj4 ,t]tull4 de te/im4 an4 #a4 ,arnobius1 adv4 g5tes ,,ii #b2 d7 de z$elke invlo$ van het ,*ri/5dom op le] en lev51 zoodat de gruwelke zond5 van afgod]1 toov]1 haat1 gi]igheid1 wre$heid enz4 er door v]dw55 zn1 ,epi/4 ad ,diognetum #e4 ,ju/9us1 ,apol4 maior #ad4 ,a!n41 ,leg4 #aa4 ,orig41 c4 ,cels4 ,i #bf4 ,arnob41 adv4 g5tes ,i #fc4 ,lactant41 ,in/it4 div4 ,,iii #af4 ,euseb41 ,praep4 evang4 ,i #d2 e7 de /&va/igheid d] m>tela>s1 ,j4 ,m41 ,apol4 ,,ii #ab1 en de heiligheid d] ascet51 ,j41 ,apol4 ,i #ae4 ,a!n41 ,leg4 #cc1 #cd4 ,euseb41 ,dem4 ,evang4 ,,iii #f2 f7 de voorspell+5 en h>e v]vull+1 ,j41 ,dial4 c4 ,tryph4 #g1 #h4 ,j41 ,apol4 ,i #ca4 ,orig41 c4 ,cels4 ,i #b2 g7 de wond]51 niet alle5 9 d5 vroeg]5 ma> ook 9 d5 teg5woordig5 td1 ,j41 ,dial4 c4 ,tryph4 #ci1 #hb1 #hh4 ,ir541 adv4 ha]4 ,,ii #ca1 #cb4 ,t]tull41 ,apol4 #bc4 ,orig41 c4 ,cels4 ,,iii #bd2 h7 het heilig k>akt] en lev5 van ,jezus en de apo/el51 ,arnob41 adv4 g5tes ,i #fc4 ,euseb41 ,dem4 evang4 ,,iii #c1 #e2 i7 het getuig5is d] ,s*rift1 de ov]e5/emm+ d] ,s*rift5 ond]l+1 de e5v\dige taal1 de goddelke inh\d1 die door ge5 m5s*elke r$e kon word5 voortgebra*t1 ,j4 ,m41 ,coh4 ad ,graec4 #h4 ,orig41 de pr9c4 ,,iv #a1 b5ev5s de wond]b>e oorsprong1 bew>+ en v]breid+ d] ,s*rift1 ,t]tull41 ,apol4 #ai2 en e9delk nog j7 het getuig5is d] traditie en d] k]k1 ,ir541 adv4 ha]4 ,i #aj1 ,,iii #c4 ,t]tull41 de praescr4 #bj4 ,cypr41 de unitate eccles4 ,augu/41 de civ4 dei enz4 ,cf4 ,mns*]-v4 ,coelln1 ,lehrb4 d] *ri/l4 ,dogm4 ,ges*4 ,i #ahcb ,s4 #ajc f4 ,hag5ba*1 ,dogm4 ,ges*4 #bi f4 ,h>nack1 ,dogm4 ,ges*4 ,i #dac f4 ,deze argum5t5 hebb5 s$]t 9 de *ri/elke !ologie algeme5 burg]re*t v]kreg54 ,de inh\d d] bov5natuurlke wa>h$5 0 voor de r$e onbegrpelk1 ,?omas ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #cb art4 #a1 ,s4 c4 ,g5t4 ,i c4 #i4 ,des te me] kwam het er dan op aan om te bewz51 dat ,god zi* geop5ba>d _h4 ,al de bewz51 die da>voor kond5 word5 bgebra*t1 w]d5 ond] d5 naam van rationes inductivae ( motiva cr$ibilitatis sam5gevat1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,,ii #b qu4 #b art4 #i ad #c1 art4 #aj4 ,duns ,scotus1 ,prol4 ,s5t5t4 qu4 #b4 ,ludovicus ,vives1 de v]itate fidei *ri/4 #aedc4 ,cf4 ,frohs*amm]1 ,die ,philosophie des ,?omas v4 ,aqu9o1 ,leipzig #ahhi ,s4 #acj f4 ,na de ,h]vorm+ w]d vooral het argum5t1 ontle5d aan de k]k1 nad] ontwikkeld4 ,de k]k w]d to5 b ,rome hoe lang] hoe me] fundam5tum et regula fidei4 ,augu/9us _h al gezegd1 dat h door de k]k bewog5 w]d om aan de ,s*rift te geloov54 ,de ,rooms*5 na de ,h]vorm+ maakt5 de k]k tot d5 /]k/5 grond voor het gelo( aan de ,s*rift1 aan de op5b>+4 ,de motiva cr$ibilitatis w]d5 dikw]f 9 drie soort5 v]deeld1 ,becanus1 ,!ol4 ,s*ol4 ,tom4 ,,ii p>s4 ,,ii tract4 #a cap4 #f4 ,mogunt4 #afbc p4 #ic1 9 zulke1 die geld5 teg5ov] ,jod5 en ,heid552 9 &]e1 die vooral voor de ,rooms*5 zelv5 beteek5is hebb52 en 9 e5e d]de groep1 die teg5ov] de kett]s van kra*t zn4 ,tot deze laat/e behoort nu vooral de k]k met h>e #ae notae1 gelk ze door ,bell>m9us1 de ,conciliis et ,ecclesia1 ,lib4 ,,iv word5 opgeteld4 ,wat de ,h]vorm]s van de ,s*rift zeid51 wordt op de k]k toegepa/4 ,z is als de zon1 die h>e /ral5 v]spreidt en gemakkelk b ha> eig5 li*t kan word5 gek5d4 ,ond] de bewz5 voor de op5b>+ neemt de k]k de e]/e en de hoog/e plaats 92 z is van alle het kra*tig/e motief tot gelo(4 ,het ,conc4 ,vatic4 ,sess4 ,,iii cap4 #c de fide v]kla>de3 ad solam enim ca?olicam ,ecclesiam ea p]t95t omnia1 quae ad evid5tem fidei *ri/ianae cr$ibilitatem tam multa et tam mira div9itus sunt disposita4 ,qu9 etiam ,ecclesia p] se ipsa1 ob suam nempe admirabilem propagationem1 eximiam sanctitatem et inexhau/am 9 omnibus bonis foecunditatem1 ob ca?olicam unitatem invictamque /abililatem1 magnum quoddam et p]petuum e/ motivum cr$ibilitatis et div9ae suae legationis te/imonium irrefragabile4 ,de wa>de van al deze bewz51 ook van dat d] k]k1 be/aat da>91 dat z de gelo(wa>digheid d] op5b>+ kunn5 aantoon54 ,z zn 9 /aat1 om e5e fides humana voorttebr5g5 en de r$elkheid van het geloov5 te bewz54 ,z mak5 de wa>heid d] op5b>+ 9 zulk e5e mate en tot zulk e5e hoogte duidelk1 dat alle r$elke twfel is uitgeslot54 ,als er van de zde des m5s*5 ge5 zondige zelfzu*t en ge5 v&s*ap des h>t5 9 het spel kwam1 dan z\d5 die motiev5 kra*tig g5oeg zn1 om tot het gelo( aan de op5b>+ te beweg54 ,z mak5 de op5b>+ wel niet evid5t] v]am1 want als dat het geval w>e1 dan z\ er ge5 gelo( me] noodig zn en z\ het gelo( ook alle v]di5/e miss52 ma> to* wel evid5t] cr$ibilem1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,,ii #b qu4 #a art4 #d ad #b1 #d1 art4 #e ad #b1 qu4 #b art4 #a ad #a4 ,bell>m41 de ,conc4 et ,eccl4 ,,iv cap4 #c4 ,billu>t1 ,summa ,s4 ,?omae hodi]nis acad4 moribus accommodata1 ,,viii p4 #be sq4 ,p4 ,d5s1 ,!ologia ad usum sem9>iorum ,,ii #bge sq4 ,de ,rooms*e !olog5 nem5 dan ook gewoonlk al die argum5t5 d] apologetiek 9 de dogmatiek op en beh&el5 ze bre$vo]ig1 ,p]rone1 ,prael4 ,!ol4 ,i4 ,jans51 ,prael4 ,!ol4 ,i #aag sq4 ,hake1 ,h&bu* d] allgem4 ,religionswiss5s*aft1 ,freiburg #ahhg ,,ii #a f4 ,he9ri*1 ,dogm4 ,i #bgi f4 ,lieb]mann1 ,dogm4 ,i p4 #cc sq4 enz4 ,zelfs g+5 sommig5 zoov]1 dat z deze bewz5 ook voor d5 ongeloovige voldo5de a*tt51 ,billu>t1 ,i p4 #bh1 #bi4 ,d5s1 ,,ii #bib4 ,ma> de mee/5 erk5d51 dat al deze bewz5 to* ma> motiev5 w>5 en dat z niet d5 laat/5 en diep/5 grond des gelo(s uitmaakt54 ,dat kon alle5 de autoriteit ,gods zn1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,,ii #b qu4 #b art4 #a ad #c en art4 #aj4 ,s4 c4 ,g5t4 ,i c4 #i4 ,billu>t ,,viii p4 #a sq4 ,becanus ib4 p4 #c-ag4 ,d5s1 ,,ii #bhj sq4 ,jans51 ,prael4 ,!ol4 ,i #gja-gjf4 ,en dat gelo( aan de op5b>+ op grond van ,gods gezag komt niet tot /& door die bewz5 ma> door e5 auxilium dei1 e5 in/9ctus int]ior1 die d5 wil tot het gelo( beweegt1 ,?omas ,,ii #a qu4 #aji art1 #f1 qu4 #aab art4 #b en #c1 qu4 #aac art4 #d4 ,het ,conc4 ,vatic4 sess4 ,,iii cap4 #c de fide1 erk5de ev5zoo e5]zds1 dat het gelo( 0 e5 virtus sup]naturalis1 qua ,dei aspirante et adjuvante gratia ab eo revelata v]a esse cr$imus1 non propt] intr9secam r]um v]itatem naturali rationis lum9e p]spectam1 s$ propt] auctoritatem ipsius ,dei revelantis4 ,ma> &]]zds he*tte het to* groote wa>de aan de apologetis*e argum5t5 en voegde er da>om aan/onds b3 ut nihilom9us fidei no/rae obsequium rationi cons5taneum esset1 voluit ,deus cum int]nis ,spiritus ,sancti auxiliis ext]na jungi revelationis suae argum5ta44444 quae4444 div9ae revelationis signa sunt c]tissima et omnium intellig5tiae accommodata4 ,het v]oordeelde zelfs 9 canon #c1 #c d5g5e1 die zeide1 revelationem div9am ext]nis signis cr$ibilem fi]i non posse1 ideoque sola int]na cujusque exp]i5tia aut inspiratione privata hom9es ad fidem mov]i deb]e4 ,deze wa>de]+ d] apologetiek hangt b ,rome we] met geheel het /elsel saam4 ,de bov5natuurlke op5b>+ is opgetrokk5 op d5 grondslag d] natuurlke4 ,g5e wordt alle5 successief en b trapp5 b]eikt4 ,de m5s* 9 puris naturalibus komt e]/ door bewz5 tot de !ologia naturalis4 ,deze is praeambula fidei4 ,hi] is zelfs wet5s*ap mogelk4 ,de bewz5 zn ov]tuig5d4 ,op zi*zelf is hi] nog van ge5 gelo( sprake4 ,wie zoov] gekom5 is en op d5 grondslag d] !ol4 naturalis /aat1 kan nu v]d] door de motiva cr$ibilitatis1 vooral door de signa en notae ecclesiae1 de gelo(wa>digheid d] op5b>+ inzi51 en de r$elkheid van het geloov5 erk5n54 ,en als zoo de fides humana v]kreg5 is1 en de m5s* door de actus praep>atorii zi* voorb]eid heeft1 wordt h door de gratia infusa zelve 9 de bov5natuurlke orde opg5om5 en b]eidt h zi* door go$e w]k5 we] voor voor d5 hemel1 voor de visio ,dei4 ,de m5s* gaat uit d5 natuur/aat b trapp5 na> bov54 ,telk5s komt h e5 graad hoog] te /aan4 ,de pura naturalia1 !ol4 naturalis1 motiva cr$ibilitatis1 actus praep>atorii1 gratia infusa1 bona op]a1 visio ,dei vorm5 de v]s*ill5de tr$5 van de ladd]1 die /aat op de a>de en reikt 9 d5 hemel4 #b4 ,de ,re=matie heeft nu wel 9 beg9sel deze hi]>*ie van ,rome be/r$5 en e5 &] /&punt +5om54 ,z nam ha> positie niet 9 de natuurlke r$e1 om deze successief tot het gelo( op te leid51 ma> 9 het *ri/elk gelo(4 ,en z sprak zoo besli/ mogelk uit1 gelk lat] zal word5 aangetoond1 dat dat gelo( alle5 /eunde op ,gods gezag en alle5 gew]kt w]d door d5 ,h4 ,gee/4 ,ma> de ,prote/ants*e !olog5 hebb5 dit beg9sel to* niet altd /r5g va/geh\d5 en zn me]mal5 tot de le] d] !ologia naturalis en van de hi/oris*e bewz5 voor de wa>heid d] op5b>+ t]uggeke]d4 ,calvn zegt1 ,in/4 ,i1 #g1 #c1 dat het hem gemakkelk vall5 z\1 de goddelkheid d] ,h4 ,s*rift te bewz5 en vo]t 9 cap4 #h v]s*ill5de grond5 da>voor aan4 ,en zoo sprek5 en do5 ook ,urs9us1 ,tract4 ,!ol4 p4 #a-cc4 ,zan*ius1 ,op4 ,,viii col4 #cce sq4 ,polanus1 ,synt4 ,!ol4 ,i c4 #ag sq4 c4 #bg1 #bh4 ,synopsis pur4 !ol4 disp4 #b1 #aj sq4 ,du ,plessis-,mornay1 ,trait de la vrit de la religion *rti5ne contre les ,a?es etc4 ,anv]s #aeha4 ,abbadie1 ,trait de la vrit de la religion *rt4 #afhd enz4 ,cf4 ,heppe1 ,dogm4 d] ev4 ref4 ,k4 ,s4 #bj-bb4 ,hase1 ,hutt4 ,r$iv4 #cg4 ,s*mid1 ,dogm4 d] ev4 lu?4 ,k4 ,s4 #cb1 #cc4 ,de ov]tuig+1 dat deze bewz5 g5oegzaam w>5 om al?ans e5e fides humana te bew]k51 heeft er onwillekeurig toe bg$rag51 om de r$e te emancipe]5 van het gelo( en de dogmata d] !ol4 naturalis en van de ,h4 ,s*rift buit5 de fides salvifica te plaats54 ,da>m$e begon dan ook het rationalisme 9 de ,prote/4 k]k54 ,het ,soc9ianisme v]wi]p het te/imonium ,spiritus ,sancti en grondde de wa>heid van het ,*ri/5dom op hi/oris*e bewz51 ,cate*4 ,racov4 qu4 #e-cj4 ,fock1 d] ,soc94 #cch f4 ,het ,remon/rantisme g+ d5zelfd5 weg op1 ,episcopius1 ,in/it4 ,!ol4 ,lib4 ,,iv cap4 #b4 ,limbor*1 ,!ol4 ,*ri/4 ,i c4 #d4 ,id4 ,de v]itate relig4 ,*ri/4 collatio cum erudito ,iudaeo #afhg4 ,hugo ,grotius1 de v]itate relig4 *ri/4 #afbg4 ,cf4 ,wnmal51 ,hugo de ,groot als v]d$ig] van het ,*ri/4 ,utre*t #ahfi4 ,door ,c>tesius drong het rationalisme ook 9 de ,g]ef4 k]k5 door4 ,de !ologia naturalis kwam zelf/&ig naa/ de !ologia revelata te /aan4 ,en b9n5 deze laat/e w]d aan de r$e het re*t tot ond]zoek en v]kl>+ van de gelo(sbriev5 d] op5b>+ toegek5d1 ,h4 ,a4 ,roll1 ,diss]t4 de !ol4 naturali #agjj enz4 ,leibniz sprak de algeme5 he]s*5de op9ie uit1 als h de op5b>+ teg5ov] de r$e /elde1 gelk e5 buit5gewoon gezant teg5ov] e5e bevoegde v]gad]+ /aat4 ,deze ond]zoekt zne gelo(sbriev5 en gaat1 als z deze e*t bevond5 heeft1 e]bi$ig na> hem lui/]54 ,disc\rs sur la con=mit de la foi avec la raison #bi4 ,het deisme 9 ,engel& en het rationalisme 9 ,duits*l& leidde da>uit weldra af1 dat de !ologia naturalis volkom5 voldo5de 04 ,en het supranaturalisme1 dat de emancipatie d] r$e 9 de !ol4 naturalis en 9 het ond]zoek na> de wa>heid d] op5b>+ toegaf1 kon voor die r$e met ge5 &]e dan hi/oris*e en rationeele bewz5 v]s*n54 ,op die wze w]d het ,*ri/5dom v]d$igd en de dogmatiek be>beid door e5 aantal mann5 9 ,engel&1 ,duits*l&1 ,n$]l&1 van wie we hi] sle*ts de nam5 h]9n]5 van ,butl]1 ,! analogy ( religion natural & reveal$ #agcf4 ,paley1 ,view ( ! evid5ces ( *ri/ianity #agid4 ,id4 ,natural ,!ology #ahjb4 ,*alm]s1 ,! evid5ce & au?ority ( ! *ri/4 revelation #ahag4 ,id4 ,natural !ology #ahbc2 cf4 ,?oluck1 ,v]mis*te ,s*rift5 ,i ,s4 #afc-bbd4 ,re9h>d1 ,morus1 ,do$]le91 ,knapp1 ,/orr e4 a42 hi] te l&e door ,van ,nus ,kl9k5b]g1 ,munt+he1 ,h]+a1 ,v9ke enz4 en de w]k5 van het ,haags* ,g5oots*ap4 ,en voorts v9d5 we ook lat] dit /&punt nog t]ug b ,p>eau en ,h(/$e de ,groot1 ,comp5dium ,dogm4 et ,apolog4 ,*ri/4 #c ed4 #ahdh p4 #agi sq42 ,van ,oo/]zee1 die e]/ het /&punt van ,s*lei]ma*] ov]nam ,ja>b4 v4 wet4 ,!ol4 #ahde bl4 #a-gd1 ma> lat] heil zo*t 9 e5e apologetiek die aan de dogmatiek voorafg+1 ,ja>b4 v4 wet4 ,!ol4 ,v bl4 #djf4 ,de ,le] d] ,h]v4 ,k]k van ,j4 ,h4 ,s*olt5 bes*\wd #ahea bl4 #ea1 #ec4 ,dogmatiek #cj-cd1 #ch enz42 ,do$es1 die door onbevooroordeeld1 zuiv] hi/oris* ond]zoek het ,*ri/5dom wil le]5 k5n51 ,het regt des ,*ri/4 teg5ov] de wsbeg4 geh&haafd #ahdg1 ,mod]n ( ,apo/4 ,*ri/4 #ahfj1 ,de zoog54 mod]ne ,!ol4 e5igsz9s toegeli*t #ahfb2 9 het buit5l& b ,voigt1 ,fundam5taldogmatik #ahgd ,s4 #ahd f4 #bcb f4 ,gretillat1 ,expos de !ol4 sy/matique ,,ii #agf s4 ,a4 ,b4 ,bruce1 ,apologetics1 ,ed9burgh1 ,cl>k #ahib p4 #db4 ,w4 ,m4 ,mc4 ,pheet]s1 ,apo/olical sanction ! te/ ( canonicity1 ,presb4 & ,ref4 ,rev4 ,jan4 #ahie4 ,ed4 ,knig1 ,d] ,glaub5sact des ,*ri/51 ,erl4 #ahia1 ,s4 #adc f4 en vele &]e apologetis*e w]k51 cf4 ,*ri/lieb1 ,art4 ,apologetik 9 ,h]zog4 #c4 ,ma> dit /&punt is door de ges*i$5is van het supranaturalisme zelf en door de s*]pe kritiek van ,r\sseau en ,less+1 van ,kant en ,s*lei]ma*] onh\dba> geblek54 ,de apologetiek heeft zond] twfel re*t van be/aan2 e5e belangrke taak is ha> toebetr\wd4 ,z heeft de wa>heid ,gods te h&hav5 en te v]d$ig5 teg5ov] alle be/rd+ zo[el van b9n5 als van buit54 ,door v]s*ill5de om/&igh$5 is z t5 onre*te 9 m9a*t+ gekom54 ,voore]/ v]loor z vel] liefde door de zwakheid en subtiliteit d] argum5t51 die z teg5 de ern/ige en wet5s*appelke be/rd+ van het *ri/elk gelo( te b]de bra*t4 ,v]volg5s begon ze hoe lang] hoe me] afke] 9 te boezem5 door de ond]/ell+1 wa>van z dikw]f uitg+1 dat het ,*ri/5dom e5e le] 01 die v]/&elk kon g$emon/re]d word54 ,voorts heeft vrees voor de wet5s*ap1 die m5igmaal op zoo hoog5 toon sprak en zoo onfeilba> h>e dogmata afkondigde1 de geloovig5 dikw]f van v]d$ig+ afges*rikt4 ,m5 bleef wel geloov51 ma> trok zi* ang/ig t]ug1 en me$ alle aanrak+ met de wet5s*ap2 soms nam m5 gretig tot het my/icisme ( het agno/icisme de toevlu*t4 ,to* is er ge5 r$51 om de apologetiek te v]a*t54 ,de apologet5 d] twe$e eeuw1 de k]kvad]s1 de s*ola/ieke !olog51 de h]vorm]s enz41 z /ond5 all5 9 het va/e gelo(1 dat de wa>heid ,gods teg5ov] de be/rd+1 wa>aan z van alle zd5 bloot/ond1 v]d$igd moe/ en kon word54 ,z liet5 de aanvall5 niet onbeantwoord4 ,z zo*t5 d5 v& op en ru/t5 niet1 voordat z hem ov]wonn5 hadd54 ,dat gelo( is re$s e5e kra*t en bna de halve ov]w9n+4 ,twfel en wantr\w5 9 de zaak die w voor/aan1 maakt ons ma*teloos 9 d5 /rd4 ,ma> da>m$e is vanzelf ook re$s het /&punt aangegev51 van wa>uit alle5 e5e go$e v]d$ig+ d] wa>heid ond]nom5 kan word54 ,de apologetiek kan niet aan het gelo( voorafgaan en tra*t niet de wa>heid van de op5b>+ apriori te betoog54 ,z ond]/elt de wa>heid en het gelo( aan de wa>heid2 z /aat op d5 grondslag d] dogmatiek en beproeft nu het dogma te h&hav5 en te v]d$ig5 teg5 de be/rd+1 wa>aan het ond]worp5 wordt4 ,indi5 e*t] de *ri/elke op5b>+1 die de dui/]nis en de dwal+ van d5 psy*is*5 m5s* ond]/elt1 zi* vooraf aan zne r$e t] beoordeel+ ov]gaf1 z\ z da>m$e zi*zelve we]sprek54 ,z z\ zi* da>m$e plaats5 voor e5e re*tbank1 wi] bevoegdheid z e]/ _h ontk5d4 ,en e5maal 9 de pr9cipia het re*t d] r$e erk5n5de1 z\ ze /raks 9 de articuli fidei dat re*t niet me] kunn5 be/rd54 ,het supranaturalisme moet altd leid5 tot rationalisme1 wl het 9 beg9sel re$s rationali/is* is4 ,ma> afg$a*t van dit pr9cipieele bezwa>1 de hi/oris*-apologetis*e bewsvo]+ vo]t ook niet tot het gew5s*te resultaat4 ,z kon het nog e5 e9d v] br5g5 9 e5 td1 to5 de e*!id d] bbelboek5 en de hi/oris*e wa>heid van hun inh\d nog vr algeme5 va//ond4 ,ma> de wond]5 en voorspell+5 d] ,s*rift hebb5 ?ans zelf zooveel v]d$ig+ van noode1 dat z onmogelk me] als argum5t5 di5/ kunn5 do54 ,de apologetiek z\1 om iets te bewz51 e]/ heel de zoog5aamde inleid+swet5s*ap moet5 beh&el5 en tal van &]e vakk5 9 zi* moet5 opnem51 e] z met de uite5zett+ d] wa>heid e5 aanvang kon mak52 aan het gelo(1 aan de dogmatiek kwam het op deze wze nooit toe2 de p>s =malis z\ zoo uitden1 dat er voor de p>s mat]ialis ge5 td en ge5 plaats me] ov]bleef4 ,deze lange weg z\ dan nog +eslag5 kunn5 word5 door iem&1 die td en kra*t en gave g5oeg bezat om zulk e5 ond]zoek na> de wa>heid van het *ri/elk gelo( 9 te /ell52 ma> h z\ geheel ontoegankelk zn voor d5 e5v\dige1 die to* ook ev5 go$ als de gele]de1 en niet e]/ morg5 ma> nu re$s1 op dit oog5blik1 behoefte heeft aan d5 vr$e en d5 troo/ des gelo(s1 en die da>om voor de zaligheid zn] ziel afhankelk z\ word5 van e5 intellectueel en dies te ondragelk] cl]icalisme4 ,en /el al1 dat dit nog ge5 ov]weg5d bezwa> w>e en dat hi/oris* ond]zoek voor alle m5s*5 de e5ige weg tot de k5nis d] wa>heid w>e2 dan z\ to* het resultaat1 dat 9 de gun/ig/e om/&igh$5 v]kreg5 w]d1 ge5 &] zn dan e5e fides humana1 welke morg5 aan d5 dag we] door &]e en bet]e ond]zoek+5 ges*okt en omv]geworp5 kon word54 ,de eeuwigheid kan ind]daad niet hang5 aan e5 sp9rag4 ,9 de religie mag ge5 m5s* en ge5 s*epsel in/aan tuss*5 ,god en mne ziel4 ,getroo/ en zalig te lev5 en te /]v5 is niet mogelk1 zoolang ik ru/ 9 e5 m5s*elk1 feilba> getuig5is4 ,9 de religie is er ge5 m9d]e ma> e5e veel /]k]e en va/]e zek]heid dan 9 de wet5s*ap van noode4 ,er is hi] alle5 ru/e 9 de getuig5is ,gods4 ,ook de getuig5is d] k]k is onvoldo5de4 ,z is van groote wa>de niet alle5 b het ont/aan ma> ook b d5 voortduur van het *ri/elk gelo(4 ,z blft e5 /eun tot het e9de des lev5s toe4 ,z is ind]daad e5 motivum p]petuum tot het gelo(4 ,w zn 9 heel ons lev5 aan e5e geme5s*ap gebond54 ,e5 m5s* is e5 4 ,de geme5s*ap h\dt ons /a&e1 telk5s als we dreig5 te /ruikel54 ,de wolke van getuig51 rondom ons he5 ligg5de1 mo$igt ons aan 9 d5 /rd4 ,er behoort e5 ongewone mo$ en gee/kra*t toe1 om pal te blv51 als all5 ons v]lat5 en teg5ov] ons /aan4 ,ma> geme5s*ap /]kt de eig5 ov]tuig+4 ,to* kan da>om de getuig5is d] k]k niet de laat/e en diep/e grond zn van het gelo(4 ,ook ,rooms*e !olog5 erk5n5 dat zelf1 gelk lat] blk5 zal4 ,z zn b het ond]zoek na> de grond5 des gelo(s met hun onfeilb>e k]k 9 hoeg5aamd ge5 bet]e conditie dan de ,prote/ant54 ,want ook z moet5 de vraag /ell53 wa>op ru/ het gelo( aan de k]k8 ,indi5 op apologetis*e bewz51 dan rz5 da>teg5 dezelfde bezw>51 die bov5 zn +ebra*t4 ,en indi5 op het te/imonium ,spiritus ,sancti1 dan is deze le] de hoek/e5 van het *ri/elk gelo(4 #ae4 ,,de ,,speculatieve ,,me?ode4 #a4 ,het supranaturalisme viel ond] de slag5 van ,r\sseau en ,kant1 van ,less+ en ,s*lei]ma*]4 ,er volgde e5 ma*tige omke]4 ,het klassicisme week op elk gebi$ voor de romantiek1 de he]s*app en autonomie van het subject4 ,9 d5 e]/5 td1 b het gevoel d] vrheid1 g+ deze reactie zoo v]1 dat ze al het objectieve wegcf]de en het subject zi*zelf voor g5oegzaam hield4 ,het subject produce]t zoo niet de /( 7,fi*te71 dan to* d5 vorm 7,kant7 d] w]eld4 ,het niet-ik is e5 product van het ,ik1 de z$elke w]eldorde komt door d5 m5s* zelf tot /&1 en de z$ewet wordt vr en kon9klk door het g5ie op z gezet4 ,ook ,s*lei]ma*] nam e]/ dit /&punt 94 ,ma> dit absolute idealisme leidde tot all]lei s*rikkelke gevolg54 ,de ,frans*e ,revolutie toonde het geva>lke van deze autonomie van d5 m5s*4 ,er moe/ to* iets objectiefs zn1 dat va//ond en gezag _h4 ,zoo kwam de re/auratie1 d4 i4 de pog+1 om met beh\d van hetzelfde uitgangspunt1 to* uit het subject we] tot het objectieve te kom54 ,van die re/auratie 0 ,hegel de wsge]ige tolk4 ,h v]hief het subjectief1 e?is* idealisme van ,fi*te tot e5 objectief1 logis* idealisme1 en v]v+ de idee van het zn door die van het word54 ,heel de w]eld w]d e5 proces1 e5e ontwikkel+ van de logis*e idee4 ,9 deze evolutie heeft ook de religie ha> plaats4 ,ma> die religie hult zi* 9 vorm5 en symbol51 die alle5 door de speculatieve r$e 9 hun diepe beteek5is kunn5 begrep5 word54 ,het rationalisme heeft da> niets van v]/aan1 en heeft de dogmata d] k]k e5v\dig t]zde ge/eld1 niet wet5de wat er m$e te do54 ,ma> die dogmata zn vol diep51 wsge]ig5 z94 ,hegels gee/ wi]p zi* op die dogmata1 ontde$ ze van hun hi/oris*e symbolis*e vorm51 en spoorde er de idee van op4 ,de hi/orie is ma> de s*aal1 het omhulsel2 de k]n zelve is diepe1 w>e philosophie4 ,niet de rationali/is*e le]/ukk5 ,god1 deugd1 on/]felkheid1 ma> de hoog/e en diep/e dogmata van het ,*ri/5dom1 zooals de tr9iteit1 de m5s*word+1 de voldo5+1 word5 het voorw]p d] /\te1 wsge]ige speculatie4 ,buit5 de ,s*rift en buit5 e5ige autoriteit om word5 die dogmata als noodw5dig uit de r$e afgeleid en als t5 hoog/e r$elk bewez54 ,!ologie en philosophie w]d5 s*nba> v]zo5d1 het gelo( w]d door de speculatieve r$e 9 absoluut wet5 omgezet4 ,deze speculatieve me?ode w]d ov]g5om5 en op de dogmatiek toegepa/1 wel is wa> met ze] v]s*ill5de uitkom/1 door ,daub1 ,m>ke9eke1 ,/rauss1 ,feu]ba*1 ,vatke1 ,weisse1 het laat/ door ,bi$]mann4 ,bi$]mann wkt op gewi*tige punt5 van ,hegel af en aanva>dt niet zne aprioris*e me?ode2 ma> uitga&e van de *ri/elke dogmata1 tra*t h deze to* op dezelfde mani] als ,hegel te ontl$5 9 het religieus pr9cipe dat er aan t5 grondslag ligt en de hi/oris*e uitdrukk+ die z hebb5 aang5om51 en dan voorts speculatief en practis* v]d] te ontwikkel51 ,*ri/l4 ,dogm4 #b;e ,aufl4 ,i #ae1 #af4 ,en ev5zoo heeft hi] te l&e ,s*olt5 beproefd1 om 9 de ,g]e=me]de dogmata te ond]s*eid5 tuss*5 inkle$+ en idee1 en ze te int]prete]5 9 moni/is*5 en det]m9i/is*5 z94 #b4 ,ma> deze speculatieve me?ode heeft ook 9 de s*ool van ,s*lei]ma*] +ang gevond54 ,s*lei]ma*] _h met ,hegel het subjectieve uitgangspunt geme51 do* h nam positie niet 9 de r$e ma> 9 het gevoel4 ,religie is e5e eig5a>dige bepaaldheid des gevoels ( van het onmiddellk zelfbewu/zn4 ,voorts vatte h dat gevoel niet individueel op1 ma> hi/oris*1 zooals het 9 e5e religieuse geme5s*ap be/ond en 9 de *ri/elke geme5te bepaaldelk door ,jezus als d5 ,erls] gevormd 04 ,en e9delk zag h 9 de dogmatiek ge5e speculatieve ontwikkel+ ma> alle5 bes*rv+ van de vrome gemo$/oe/&5 ( van het gelo( d] geme5te2 ,s*lei]ma*] be/re$ 9 !orie alle v]m5g+ van !ologie en philosophie4 ,ma> t] &]e zde toonde ,s*lei]ma*]'s ,glaub5slehre to*1 dat zne eig5e religieuse erv>+ ze] /]k afweek van die d] *ri/elke geme5te en ze] zek] m$e ond] invlo$ van ,sp9oza gevormd 02 en 9 zne ,kurze ,d>/ellung gaf h de e]/e plaats aan de philosophis*e !ologie1 die tot taak kreeg1 om het wez5 van het ,*ri/5dom te bepal54 ,feitelk w]d de !ologie b ,s*lei]ma*] geheel van de philosophie afhankelk1 ,kurze ,d>/4 #bd1 #cb f4 cf4 ,*ri/l4 ,glaub4 #b f4 ,de ,v]mittelung/heologie nam met ,s*lei]ma*] ha> /&punt 9 het bewu/zn1 9 het gelo(1 de beld5is d] geme5te1 ma> v]bond da>m$e de speculatieve me?ode van ,hegel1 om da>door het gelo( tot wet5 te v]heff5 en de autoriteit te do5 wk5 voor zelf/&ig r$elk inzi*t4 ,twe/5 /reeft er na>1 om door middel van r$5e]+ uit het vroom gevoel e5e or?odox-lu!rs*e dogmatiek af te leid51 ,vorles4 ,i #ba f4 ,mll] wil langs regressiev5 weg1 door reflectie ov] zn eig5 erv>+1 uit de religieuse zek]heid des gelo(s kom5 tot e5 objectief wet5 van ,god1 ,dogm4 ,abh&lung5 #ahgj ,s4 #a-db1 en art4 ,dogmatik 9 ,h]zog4 ,m>t5s5 draagt aan het w$]gebor5 bewu/zn de taak op1 om uit zn eig5 diept5 de le] d] ,s*rift en d] k]k wet5s*appelk te reproduce]51 ,dogm4 #ca f4 ,b ,dorn] is de ,glaub5slehre niet enkel bes*rv5d1 ma> ook con/ructief en progressief2 z br5gt het religieuse wet5 tot sy/ematis*e ,begrndung und ,entfaltung en tra*t de *ri/elke ,godsidee als noodw5dig aantetoon51 door aan te wz5 dat z de aanvull+ en voltooing van het ,godsbegrip b]haupt is1 ,glaub4 ,i #aee f4 ,vooral 9 ,ro! komt deze speculatieve me?ode d] ,v]mittelung/heologie duidelk uit2 het ,godsbewu/zn is de idee1 wa>uit h met behulp d] ,hegels*e dialectiek heel de s*epp+1 natuur1 ges*i$5is1 zonde1 v]loss+ afleidt1 ,!ol4 ,e?ik #g4 ,ond] de ,v]mittelung/heolog5 is ov]ig5s groote v]s*eid5heid1 ma> z hebb5 all5 uitgangspunt en me?ode met elk&] geme52 z gaan uit niet van e5e ( &]e autoriteit1 ma> van het *ri/elk bewu/zn d] geme5te1 en zoek5 het bews voor de wa>heid des gelo(s niet 9 e5 b]oep op e5 ( &] gezag ma> 9 de inn]lke evid5tie1 9 de d5knoodw5digheid4 #c4 ,zelfs buit5 d5 kr+ di] !olog51 die 9 eng]5 z9 aan ,hegel en ,s*lei]ma*] zi* aansluit51 heeft deze me?ode +ang gevond54 ,h(mann vat de dogmatiek wel niet op als bes*rv+ van gemo$/oe/&51 ev5m9 als reproductie van ,s*rift- ( k]kle] en ook niet als ontwikkel+ d] *ri/elke k5nis uit e5 algeme5 pr9cipe1 ma> h gaat to* ev5als ,s*lei]ma*] van de *ri/elke vroomheid uit4 ,dogmatiek is ontv\w+ van dat1 wat d5 ,*ri/5 tot ,*ri/5 maakt1 van de door ,*ri/us bemiddelde p]soonlke geme5s*ap ,gods met d5 m5s*4 ,die ,erk5ntniss und ,aussage des ,*ri/5?ums i/ vor allem ,selb/]k5ntniss und ,selb/aussage des ,*ri/51 ,s*riftbeweis1 #b;e ,aufl4 ,i ,s4 #e-af4 ,philippi1 ,kir*l4 ,glaub4 ,i #eb f4 #ajh f4 ,kahnis1 ,lu!r4 ,dogm4 ,i #g1 #h hebb5 ditzelfde subjectieve uitgangspunt4 ,ebr>d tra*t 9 de dogmatiek de wa>heid en noodw5digheid d] ,erlsung/hatsa*5 aan te toon51 door ze op alle punt5 te v]gelk5 met het wet5s*appelk ontwikkeld ,erlsungsb$rfniss1 ,dogm4 #eb4 enz4 ,vooral ,frank heeft 9 zn ,sy/em d] ,*ri/l4 ,gewis%eit1 #b;e ,aufl4 #ahhd deze g$a*te ov]g5om5 en uitgew]kt4 ,h(mann nam zn /&punt 9 d5 ,?atbe/& d] geme5s*ap ,gods met d5 m5s*4 ,deze ru/ en draagt de zek]heid 9 zi*zelve1 en de ,s*rift geeft er getuig5is aan4 ,hi] 0 dus voor e5 sy/eem d] *ri/elke zek]heid ge5 plaats4 ,de ,*ri/5 is zi*zelf bewu/1 en da>m$e is alles gezegd4 ,ma> ,frank blft hi]b niet /aan2 h tra*t rek5s*ap te gev5 wa>om de ,*ri/5 dat alles gelo(t1 wat zn gelo( inh\dt4 ,h con/rue]t dus e5 ,sy/em d] *ri/li*5 ,gewis%eit4 ,de !ologie1 zoo zegt h1 moet 9 ond]s*eid+ van de philosophie ,i #bf f41 zi* niet buit5 ma> midd5 9 het *ri/elk bewu/zn plaats51 en v&a> uit alles1 ook het natuurlke1 ov]zi5 en beoordeel51 ,s4 #ca1 #cb1 #aai1 #acg4 ,de *ri/elke zek]heid heeft imm]s ha> grondslag en wez5 niet 9 all]lei uitw5dige bewz51 no* ook 9 e5e ext]ne autoriteit1 ma> 9 d5 ,*ri/5 zelf1 9 zne z$elke erv>+ en zelfbepal+4 ,deze bzond]e z$elke erv>+ is de w$]geboorte en beke]+1 ,s4 #aac4 ,de ,*ri/5 weet1 dat er e5e v]&]+ met hem heeft plaats gehad en nog voortdur5d plaats heeft1 zoo dat er nu tweerlei ri*t+1 tweerlei ik 9 hem woont1 ,s4 #abj f42 en h is da>van ev5 zek] als e5 kranke1 die g5as1 zi* bewu/ is van zne vroeg]e ziekte en zne teg5woordige gezondheid1 ,s4 #abi4 ,vanuit deze erv>+ d] w$]geboorte pone]t h nu vanzelf en t]/ond heel d5 inh\d d] *ri/elke wa>heid2 h doet zoo kra*t5s d5 a>d van het hem ges*onk5 nieuwe lev5 en kan zi* van deze gelo(swa>heid ev5 we9ig als van zi*zelv5 ontdo51 ,s4 #aic4 ,9 drie kr+5 groepe]t die *ri/elke gelo(swa>heid zi* rondom de erv>+ d] w$]geboorte he54 ,e]/ pone]t de ,*ri/5 kra*t5s zn nieuw lev5 die gelo(swa>h$51 welke met het feit d] w$]geboorte re*t/reeks en onmiddellk gegev5 zn1 n4l4 de w]kelkheid d] zonde1 d] g]e*tigheid en d] toekom/ige volmak+4 ,dit is het gebi$ d] c5trale1 imman5te wa>h$51 die nog geheel tot het zelfbewu/zn des ,*ri/5s behoor54 ,da>omhe5 vormt zi* e5 twe$e kr+ van wa>h$52 de geloovige kan n4l4 dez5 nieuw5 toe/& sle*ts v]kl>5 door de realiteit van d5 p]soonlk5 ,god1 het be/aan van ,god als ,drieenige1 en de v]zo5+1 v]worv5 door d5 ,godm5s*4 ,deze drie vorm5 sam5 de groep d] transc5d5te wa>h$51 en wz5 de factor5 aan1 welke die z$elke v]&]+ d] w$]geboorte 9 d5 ,*ri/5 hebb5 teweeggebra*t4 ,en e9delk vormt zi* da>om he5 nog e5 d]de kr+ van wa>h$51 n4l4 de transeunte1 welke de middel5 aanwz51 wa>door de bov5g5oemde transc5d5te factor5 de heils]v>+ b d5 ,*ri/5 bew]k52 en dat zn k]k1 woord ,gods1 ,s*rift1 sacram5t1 wond]51 op5b>+ en inspiratie4 ,t5 slotte h\dt de *ri/elke zek]heid ook nog 9 e5e bepaalde v]h\d+ van d5 w$]gebor5e tot het natuurlke lev51 tot w]eld en m5s*heid1 ,s4 #aia f4 #d4 ,deze speculatieve me?ode _h belangrke voordeel5 bov5 de apologetis*e van d5 rationali/is*5 td4 ,de kla>heid1 die 9 de vorige eeuw voor d5 maat/af d] wa>heid geh\d5 w]d1 _h de op5b>+ v]&]d 9 e5e le]1 de k]k 9 e5e s*ool1 w$]geboorte 9 z$elke v]bet]+1 d5 gekrui/5 ,*ri/us 9 d5 wze van ,naz>e?4 ,het rationalisme _h heel de *ri/elke religie v]vals*t4 ,met v]a*t+ ke]d5 de bes*aafd5 zi* af van op5b>+ en religie1 van geme5te en gelo(4 ,er behoorde mo$ toe om1 gelk ,s*lei]ma*] en ,hegel d$51 tot de geme5te en h>e dogmata t]ug te gaan en da>91 z het ook sle*ts 9 zek]5 z91 diepe religieuse wa>heid te ontdekk54 ,het 0 e5 betoon van z$elke kra*t1 om te brek5 met d5 rationali/is*5 eis* d] kla>heid1 om het op te nem5 voor de v]a*te religie d] geme5te en w$]om het re*t en de wa>de uit te sprek5 van het *ri/elk gelo(4 ,me] nog1 er lag 9 het uitgangspunt van ,hegel en ,s*lei]ma*] e5e he]lke wa>heid4 ,d5k5 en zn zn t5 innig/e v]want en beantwoord5 aan elka>4 ,het rationalisme tra*tte de religie te re*tva>dig5 voor de onbevoegde re*tbank van het gezond v]/&4 ,ma> ,hegel en ,s*lei]ma*] zag5 beid5 91 dat de religie e5e eig5e plaats inneemt 9 het m5s*elk lev51 dat z e5e zelf/&ige groo!id vormt en da>om ook e5 eig5 corresponde]5d orgaan eis*t 9 de m5s*elke natuur4 ,hegel en ,s*lei]ma*] v]s*ild5 ond]l+ 9 de aanwz+ van dat orgaan1 de e5 zo*t het 9 de r$e1 de &]e 9 het gevoel4 ,ma> beid5 kwam5 to* het vulgaire rationalisme te bov5 en beid5 wez5 op de sam5/emm+ van subject en object4 ,indi5 z met hun subjectief uitgangspunt niets &]s hadd5 b$oeld1 z\ hunne ov]w9n+ van het rationalisme sle*ts in/emm+ hebb5 v]di5d4 ,het objectieve to* be/aat voor ons niet dan voorzoov] het tot ons bewu/zn komt4 ,het is op ge5 &]e wze te b5ad]5 dan door het bewu/zn he54 ,en de religie is da>om ook ge5e realiteit voor m1 dan inzoov] ik ha> 9 gevoel ( r$e1 ( welk ha> orgaan ook moge zn 9 d5 m5s*1 heb opg5om54 ,ma> ,hegel en ,s*lei]ma*] hebb5 zi* niet v]g5oegd met de /ell+1 dat d5k5 en zn aan elk&] beantwoord52 z hebb5 beide geid5tifice]d4 ,deze v]e5zelvig+ van d5k5 en zn is het d] speculatieve philosophie4 ,plato g+ da>van re$s uit1 als h de ideen voor de wa>a*tige w]eld hield4 ,c>tesius nam ha> ov] 9 zn cogito ergo sum4 ,sp9oza sprak 9 d5zelfd5 z9 van e5e causa sui1 cujus ess5tia involvit exi/5tiam4 ,fi*te bra*t ze tot he]s*app 9 de nieuw]e philosophie4 ,de groote vraag da>b is deze3 d5k5 w iets1 omdat het be/aat ( be/aat iets1 wl w het noodzakelk1 logis* d5k5 moet58 ,de speculatieve wsbege]te zei het laat/e4 ,ma> tuss*5 d5k5 en zn moge nog zoo groote ov]e5/emm+ be/aan2 er is e5 niet m9d] wez5lk ond]s*eid4 ,uit het d5k5 is ge5 conclusie tot het zn1 wl het zn van alle s*epsel5 ge5 emanatie is van het d5k5 ma> b]u/ op e5e daad van ma*t4 ,de ess5tie d] d+5 is aan het d5k51 de exi/5tie alle5 aan het will5 ,gods te dank54 ,het m5s*elk d5k5 ond]/elt dus het zn2 het v]heft zi* e]/ op d5 grondslag van het ges*ap5e2 w kunn5 sle*ts nad5k51 wat ons voorg$a*t is en door de w]eld he5 tot ons bewu/zn komt4 ,indi5 m5 e*t] met de nieuw]e philosophie alle /( v]w]pt1 die van buit5 tot ons gekom5 is1 en de zuiv]e r$e ( het ab/racte gevoel tot zn uitgangspunt neemt1 h\dt m5 niets ov] ( hoog/5s e5 zoo algeme51 inh\dloos en vaag pr9cipe1 dat er niets1 laat /aan de gans*e w]eld1 ( heel de *ri/elke op5b>+ en religie1 uit af te leid5 is1 cf4 bov5 bl4 #adh v4 ,de philosophie van ,hegel 0 da>om niet zoo ons*uldig1 als z oorspronkelk s*n5 kon4 ,z 0 de uitw]k+ en toepass+ van ,fi*te's /ell+1 dat het ik het niet-ik pone]t1 dat het subject het object s*ept4 ,s*lei]ma*] g+ 9 de !ologie tot dit pr9cipe t]ug1 wl alle autoriteit 9 de religie voor hem 0 weggevall51 de rationeele en hi/oris*e bewz5 voor het ,*ri/5dom hem niet vold$51 en ,god ook na> zne me5+ voor de r$e onk5ba> 04 ,gelk ,kant door de practis*e r$e h]/ell5 wilde wat h door de kritiek d] zuiv]e r$e _h v]lor51 zoo zag ook ,s*lei]ma*] ge5 kans om de religie te r$d5 dan door uit te gaan van het religieuse subject1 van het gevoel1 van het bewu/zn4 ,da>uit volgde1 dat de dogmatiek niets &]s kon zn dan bes*rv+ van gemo$/oe/&5 en dus eig5lk ?uis hoorde 9 de hi/oris*e !ologie4 ,de !ologie w]d an?ropologie1 pi/eologie1 ecclesiologie1 en hield op wat z altd bewe]d _h te zn1 k5nisse ,gods4 ,ma> da>b kon ,s*lei]ma*] to* niet blv5 /aan2 het is ons ook 9 de religie niet om w]kelkheid ma> om wa>heid te do54 ,de re*tva>dig+ van het ,*ri/5dom w]d da>om 9 het e]/e deel d] encyclopa$ie opg$rag5 aan de philosophie4 ,wl er ge5 &]e grond me] is1 wa>op het *ri/elk gelo( ru/1 krgt de wsbege]te de taak om d5 godsdi5/ 9 zn re*t en wa>de te h&hav54 ,de ,v]mittelung/heologie nam het subjectieve uitgangspunt van ,s*lei]ma*] ov]1 volgde het spoor door hem voor de v]d$ig+ d] religieuse wa>heid geteek5d en kwam zoo vanzelve tot e5 v]bond met de dialectis*e1 speculatieve me?ode van ,hegel4 ,z kon zi* met de empiris*e k5nis van d5 inh\d van het *ri/elk bewu/zn niet tevr$5 /ell54 ,zulk e5 k5nis 0 to* ge5 wet5s*ap4 ,niet het feit des gelo(s alle5 moe/ word5 gecon/ate]d1 ook het re*t en de wa>heid des gelo(s moe/ betoogd word54 ,en wl m5 ge5 &] bews _h1 w]d de toevlu*t g5om5 tot de speculatie4 ,de speculatieve !ologie1 die na ,s*lei]ma*] opkwam1 /reefde na> e5e hoog]e k5nis van het ,*ri/5dom1 dan die /eunde op autoriteit en v]kreg5 w]d door het gelo(4 ,z 0 e5e v]nieuw+ van de oude gno/iek4 ,de *ri/elke dogmata1 zooals de tr9iteit1 de m5s*word+1 de voldo5+ moe/5 niet ma> als artikel5 des gelo(s bel$5 ma> ook 9 hunne noodzakelkheid doorzi5 en v]/aan word54 ,het dat is niet voldo5de2 ook het hoe en wa>om moet begrep5 word54 ,de speculatieve ,v]mittelung/heologie zo*t da>om aan het lag]e /&punt van het gezag te ontkom5 en /reefde erna> om het ,*ri/5dom als absolute wa>heid 9 zi*zelf te do5 ru/54 ,z g+ wel uit van het gelo( ma> /elde zi* het wet5 t5 doel4 ,d5knoodw5digheid 0 ha> het bews d] wa>heid4 ,dat deze me?ode no* 9 de philosophie no* 9 de !ologie tot e5 gew5s*t resultaat z\ leid51 0 te voorzi5 en is door de hi/orie treff5d bewez54 ,we]legg+ is s*i] ov]bodig4 ,de speculatie heeft re$s lang ha> td gehad4 ,de philosophie van ,hegel leidde b ,feu]ba* en ,/rauss tot v]w]p+ van heel het *ri/elk gelo(4 ,de wsge]ige bew]k+ d] or?odoxe dogmatiek door ,s*weiz]1 ,s*olt51 ,bi$]mann heeft de dogmatis*e armo$e d] mod]ne !ologie sle*ts voor e5 kort5 td b$ekt4 ,de me] re*tz9nige ,v]mittelung/heologie kan met re*t zi* b]oem5 op de w]k5 van ,ro!1 ,dorn]1 ,lange1 ,m>t5s51 ,mll] enz41 die vol zn van diepe en s*oone g$a*t52 ma> z heeft to* vol/rekt niet beantwoord aan de v]wa*t+1 welke z opgewekt _h4 ,het is ha> niet gelukt1 om de dwaa%eid des kruises te v]&]5 9 e5e w%eid d] w]eld2 z slaagde er niet 91 om door h>e diepz9nige bes*\w+5 de k9d]5 dez] eeuw w$]om voor ,*ri/us te w9n54 ,integ5deel1 de bemiddel+ liep uit op e5e nog radikal]e s*eid+ van geloov5 en wet51 van !ologie en philosophie1 van geme5te en w]eld4 ,de speculatie1 die door e5 deel d] ,v]mittelung/heologie w]d nage/reefd1 g+ ook uit van de onjui/e ond]/ell+1 dat het ,*ri/5dom e5 logis* g$a*t5sy/eem 01 wa>van uit het e]/e lid alle volg5de door d5k5 en r$5e]5 kond5 word5 afgeleid4 ,ma> als het zn d] d+5 9 het algeme5 re$s niet op het d5k5 ma> op het will5 b]u/2 als de hi/orie1 hoeze] uitvo]+ van e5 raad ,gods1 to* nog iets wez5lk &]s is dan e5 rek5exempel2 dan is nog veelme] de *ri/elke religie ond]s*eid5 van e5 logis* g$a*t5/elsel4 ,want het ,*ri/5dom is hi/orie1 het is e5e hi/orie van g5ade1 en g5ade is iets &]s en iets me] dan e5e logis*e conclusie4 ,9 de *ri/elke religie komt da>om ook de diep/e d5k] nooit het k9d]lk /&punt van het gezag en het gelo( te bov54 ,zie behalve de litt]atuur1 bov5 bl4 #aea g5oemd1 de art4 ,specul4 ,!ol4 en ,!osophie 9 ,h]zog4 ,pelt1 ,!ol4 ,encyklopdie #ahdc ,s4 #ecb f4 ,ro!1 ,!ol4 ,e?ik1 #b;e ,aufl4 #a f4 ,j4 ,mll]1 ,die *ri/l4 ,lehre v4 d4 ,snde1 #ete ,aufl4 ,i ,s4 #a-ca4 #e4 ,afzond]lke besprek+ v]di5t de !ologie van ,dr4 ,fr4 ,h4 ,r4 ,frank1 hoogl4 te ,erlang51 ,febr4 #ahid4 ,frank be/rdt zoo /]k mogelk de zoog5aamde prolegom5a d] dogmatiek1 ,sy/em d] *ri/l4 ,gewis%eit #b;e ,aufl4 #ahhd ,i #cf f4 en geeft 9 plaats da>van e5 ,sy/em d] *ri/li*5 ,gewis%eit4 ,deze titel is e*t] niet bzond] duidelk4 ,gewi%eid1 zek]heid is e5 toe/& d] ziel en sluit als zoodanig sy/eem uit4 ,indi5 gewi%eid hi] e*t] g5om5 wordt voor de object5 des gelo(s1 wa>van de ,*ri/5 zek] is1 dan is ,sy/em d] *ri/l4 ,gewis%eit zooveel als ,sy/em d] *ri/l4 ,wahrheit4 ,dat kan de b$oel+ niet zn1 want ,frank heeft aan zn twe$e belangrk w]k jui/ dez5 titel gegev54 ,9 zn ,sy/em d] *ri/l4 ,gewis%eit ,i #dh v]kla>t h zi* nad] en zegt1 dat dit zn sy/eem tot object heeft de ,gewis%eit1 voor zoov] z zi* uit/rekt tot d5 zu v]brg5d5 ,wahrheitsgehalt1 d4 i4 de zek]heid als psy*ologis*5 toe/& met al datg5e1 wat z v]zek]t 9 zoov]re als z het v]zek]t4 ,het sy/eem d] *ri/elke gewi%eid komt di5t5gevolge ne] op e5 =meel s*ema van de v]s*ill5de soort5 en grad5 van zek]heid1 die uit het *ri/elk zelfbewu/zn t5 opzi*te van de gelo(sobject5 voortvloei54 ,nu is het e*t] ,franks b$oel+ niet1 dat de object5 van het *ri/elk gelo( niet vooraf z\d5 be/aan en bek5d z\d5 zn4 ,h v]kla>t uitdrukkelk het teg5deel1 ,gew4 ,i #cac4 ,h ontk5t ev5m91 dat de *ri/elke zek]heid ont/aan z\ door het woord1 ,dogmatis*e ,/udi51 ,erl4 u4 ,leipz4 #ahib ,s4 #ef4 ,h wil die objectieve wa>h$5 niet afleid5 uit het w$]gebor5 subject1 ib4 ,s4 #fh1 #fi4 ,me] nog2 als h al datg5e1 wat uit het *ri/elk zelfbewu/zn volgt1 da>uit afgeleid en heel het sy/eem d] *ri/elke zek]heid ontwikkeld en voltooid heeft1 dan zegt h met duidelke woord51 dat er nu e5 omke] volgt1 en dat het laat/e het e]/e wordt4 ,de ,*ri/5 heeft uit en door zne eig5e zek]heid d5 objectiev5 grond gevond51 wa>op h met zn gelo(slev5 ru/1 n4l4 de g5ade ,gods 9 ,*ri/us1 en v&a> uit b\wt h nu het sy/eem d] *ri/elke wa>heid op1 ,sy/4 d] *r4 ,gew4 ,,ii #bha f4 ,de b$oel+ van ,frank is alle51 om antwoord te gev5 op de vraag3 hoe komt e5 m5s* da>toe1 om op die objectieve factor5 des heils1 ,god1 ,*ri/us1 de ,h4 ,s*rift1 enz4 zi* te v]lat51 om de ,s*rift onbepaald als ,gods woord aan te nem51 ,s4 d] *r4 ,gew4 ,,ii #bhe f4 ,dogm4 ,/ud4 #ef4 ,9 het sy/eem d] *ri/elke zek]heid ontwikkelt ,frank dus niet zooze] de grond5 des gelo(s1 als wel de weg51 wa>langs e5 m5s* tot zek]heid komt aanga&e de *ri/elke gelo(swa>h$54 ,en 9 het algeme5 zegt ,frank nu1 dat e5 m5s* deze zek]heid v]krgt niet door hi/oris*e ( rationeele bewz5 en ev5m9 door gezag1 k]k1 traditie1 enz4 ma> alle5 door de erv>+ d] w$]geboorte1 ,s4 d4 *r4 ,gew4 ,i #cad4 ,de vraag1 welke ,frank zi* t] beantwoord+ heeft voorge/eld1 is dus all]belangrk/2 z is ook noodig en go$1 want de *ri/elke zek]heid spreekt niet vanzelve en is dikw]f aan twfel ond]hevig4 ,ook het antwoord1 dat ,frank op die vraag geeft1 is tot op zek]e hoogte jui/4 ,gelk het oog noodig is1 om het li*t te aans*\w51 zoo is de w$]geboorte van noode1 om het kon9krk d] hemel5 te zi54 ,ma> er kan twfel rz5 ( het ,sy/em d] *ri/li*5 ,gewis%eit van ,frank aan deze zne go$e b$oel+ beantwoordt4 ,en voor di5 twfel be/aat grond4 ,imm]s is heel het sy/eem als zoodanig met die uitgesprok5 b$oel+ 9 /rd4 ,als ,frank niets _h will5 do5 dan bes*rv51 hoe de geloovige tot zek]heid komt1 dan _h h alle5 d5 oorsprong en d5 a>d di] zek]heid 9 het li*t ge/eld en 0 h da>m$e geindigd4 ,ev5als de ,erk5ntnis/heorie alle5 de grond5 ontwikkelt wa>op het gelo( aan de buit5w]eld ru/1 ma> niet elk voorw]p 9 die w]eld uit deze zek]heid afleidt1 zoo _h het sy/eem d] *ri/elke zek]heid moet5 vol/aan met het aangev5 van de grond5 d] zek]heid ma> niet ha> inh\d moet5 besprek54 ,dan w>e er e*t] ook ge5 sy/eem 9 eig5lk5 z9 van de v]s*ill5de object51 wa>op de zek]heid betrekk+ heeft1 mogelk gewee/4 ,frank doet e*t] veel me]2 h geeft e5 sy/eem4 ,h leidt alle gelo(swa>h$5 successief1 wel niet 9 temporeel5 ma> to* 9 logis*51 causal5 z91 ,gew4 ,i #dg1 ,,ii #bij uit de w$]geboorte af4 ,h laat d5 ,*ri/5 uit de erv>+ d] w$]geboorte all5gs kom5 tot alle *ri/elke dogmata1 als(0 h er vroeg] en langs &]5 weg niets van wi/4 ,zoo doet ,frank met alle dogmata1 van zonde1 s*uld1 ,god1 drieenheid1 m5s*word+1 op/&+1 enz4 ,w krg5 d5 indruk1 als( al deze wa>h$5 buit5 ,s*rift en k]k om door d5 ,*ri/5 uit zne w$]geboorte kunn5 word5 afgeleid4 ,frank v]w>t onoph\delk met elk&] de causa ess5di en de causa cognosc5di1 d5 objectiev5 grond d] gelo(swa>heid en d5 subjectiev5 weg1 wa>langs iem& tot zek]heid da>van komt4 ,h v]wisselt en v]e5zelvigt objectieve wa>heid en subjectieve zek]heid4 ,me]mal5 drukt h zi* zoo uit1 als( de w$]gebor5e de objectieve gelo(swa>h$5 e5v\dig kra*t5s zne gee/elke erv>+ als realiteit5 pone]t1 ,gew4 ,i #id1 #aic4 ,h spreekt van e5e ,autonomie des *ri/li*5 ,subjektes als ,g>ant5 d] ,wahrheit1 ,i #aea4 #f4 ,dit alles wortelt b ,frank 9 e5e eig5a>dige ,erk5ntnis/heorie4 ,h gaat e5 go$ e9d m$e met het idealisme d] nieuw]e philosophie1 ,i #eh f4 ,het object is als object1 d4 i4 voor het subject sle*ts aanwezig door die ,setzung dur* das ,subject1 ib4 #fa4 ,wel erk5t ,frank de realiteit d] objectieve w]eld1 z het ook niet 9 empiri/is*5 en s5suali/is*5 z91 ib4 #ei1 #fj4 ,ma> onze k5nis heeft het nooit te do5 met het ,d+ an und fr si*1 ma> altd met het ,d+ fr uns4 ,dat w aan het object e5 be/aan op zi*zelf toek5n51 komt da> v&aan1 dat w ons g5oodzaakt zi51 om het object zoo en niet &]s te pone]54 ,beide ri*t+51 zo[el het empirisme als het idealisme1 do5 dat2 z v]s*ill5 alle5 9 de wze1 wa>op z het do51 ib4 #fa4 ,zek]heid is da>om altd zek]heid aanga&e e5 object4 ,z be/aat jui/ hi]91 des ,objectes inne zu se9 als d] ,wahrheit1 ib4 #fc4 ,w kom5 door deze r$5e]+ niet v]d]1 dan dat onze gee/ zoo +]i*t is1 dat h de objectieve realiteit d] voorw]p51 wa>van h zek] is1 moet aannem52 ( de m5s*elke gee/ dit e*t] t]e*t doet en niet aan halluc9atie ldt1 is voor ,frank ge5 vraag4 ,de noodw5digheid d] ,setzung is voor hem de laat/e grond d] objectieve realiteit4 ,de zek]heid is hem niet ess5tieel ma> erk5ntnis/heoretis* de wa>borg d] wa>heid4 ,de realiteit is wel znsgrond d] zek]heid1 ma> deze is k5grond d] realiteit4 ,deze ,erk5ntnis/heorie pa/ ,frank ook toe op het *ri/elk gelo(4 ,de objectieve wa>h$5 en feit5 van het ,*ri/5dom gaan wel ess5tieel en causaal aan het gelo( vooraf1 ma> 9 erk5ntnis/heoretis*5 z9 volg5 z er op4 ,ev5als h nu 9 de philosophie het zelfbewu/zn van d5 m5s* tot uitgangspunt neemt1 zoo gaat h 9 de !ologie uit van het zelfbewu/zn van d5 ,*ri/51 van de erv>+ d] w$]geboorte4 ,ma> teg5 dit uitgangspunt en teg5 deze me?ode zn vele bezw>54 a7 ,deze w$]geboorte van d5 ,*ri/5 en ev5zoo al zne &]e gee/elke erv>+51 +eslot5 zelfs zne zek]heid1 zn niet spontaan 9 d5 ,*ri/5 ont/aan1 ma> /aan van d5 beg9ne af en b d5 voortduur 9 v]b& met de objectieve factor5 van ,s*rift1 k]k1 enz4 ,frank erk5t dat zelf me]mal51 ,i #abc1 #abd1 #aia1 enz42 ma> t5 onre*te maakt h de gee/elke erv>+ dan apriori van die objectieve factor5 los1 om ze op zi*zelve te /ell5 en 9 zi*zelve te do5 ru/54 ,het uitgangspunt van ,frank1 n4l4 de zek]heid des ,*ri/5s1 is e5e l\t]e ab/ractie2 die zek]heid ru/ van d5 aanvang af en altd door op de objectieve1 van buit5 tot d5 geloovige kom5de factor5 des heils4 b7 ,door1 gelk bov5 w]d opgem]kt1 9 het ,sy/em d] *r4 ,gew4 ,,ii #bha f4 te erk5n51 dat de orde nu omke]t1 geeft ,frank zelf toe1 dat de w$]geboorte ge5 g5oegzame zek]heid bi$t voor de objectieve wa>heid van het *ri/elk gelo(4 ,want indi5 de objectieve1 causale orde ind]daad zoo is1 als ,frank die 9 zn ,sy/em d] *ri/li*5 ,wahrheit aangeeft1 n4l4 zoo1 dat het objectieve voorafgaat1 dan moet deze ook de orde zn van heel het sy/eem4 ,het sy/eem moet afdruk zn van de znsorde1 niet van de wze1 wa>op iem& tot k5nis en zek]heid komt van de objectieve wa>heid4 ,want deze wze is zoo v]s*ill5d1 dat ze voor ge5 sy/ematis*e bes*rv+ vatba> is1 cf4 bov5 bl4 #ej4 c7 ,de me?ode1 wa>na> ,frank de objectieve dogmata uit de zek]heid des ,*ri/5s con/rue]t1 is e5e1 die 9 de *ri/elke religie en !ologie niet pa/4 ,z is ontle5d aan de speculatieve philosophie4 ,ev5als deze ha> uitgangspunt nam 9 e5 algeme51 van alles geab/rahe]d1 vaag pr9cipe2 zoo is het van alle objectieve factor5 losgemaakte zelfbewu/zn van d5 ,*ri/51 zne zek]heid an si*1 het cogito ergo sum1 het voor ,frank4 ,da>uit conclude]t h all]e]/ tot de imman5te gelo(swa>h$54 ,v]volg5s roept h de me?ode d] natuurwet5s*ap te hulp en besluit regressief uit het gevolg tot de oorzaak en wil het nieuwe lev5 des ,*ri/5s geheel na> empiris*e me?ode v]kl>51 ,i #ci4 ,zooals de natuurkundige door de spectraalanalyse de *emis*e be/&deel5 van de zon tra*t te le]5 k5n51 zoo beproeft ,frank het lev5 d] w$]geboorte door ontl$+ tot zne objectieve factor5 te h]leid51 ,i #cae4 ,de ,*ri/51 nad5k5de ov] zn gee/elk lev51 kan het niet &]s v]kl>5 dan door aan te nem51 dat ,god drieenig is1 dat ,*ri/us m5s* geword5 is en voldaan heeft1 enz4 d7 ,deze me?ode is ook met alle *ri/elke erv>+ 9 /rd4 ,zoo kwam nooit e5ig ,*ri/5 tot zek]heid aanga&e de objectieve wa>heid4 ,z gaat geheel buit5 de w]kelkheid om4 ,bov5di5 is z onpractis*1 want 9 twfel en ongelo( mi/ de ,*ri/5 jui/ die zek]heid1 welke alle5 volg5s ,frank hem de objectieve wa>heid van zn gelo( wa>borg5 kan4 ,9 zulke td5 heeft h jui/ e5 objectief woord1 e5e objectieve daad van noode1 welke hem /a&e h\dt en wa>aan h zi* va/klemm5 en uit de diepte des twfels en d] aanve*t+ w$]om opheff5 kan4 e7 ,e9delk zn er nog v]s*ill5de &]e b$5k+5 9 te br5g5 teg5 het sy/eem van ,frank4 ,zoo ldt de ov]gang van het natuurlk tot het gee/elk wet5 en ev5zoo het v]b& tuss*5 beide b ,frank aan onduidelkheid4 ,de ond]s*eid+ van e5 tweerlei ik 9 d5 w$]gebor5e is voor all]lei misv]/& vatba>2 9 de w$]geboorte wordt ge5 nieuw ik 9 d5 m5s* ges*ap5 ma> het ik van d5 psy*is*5 m5s* v]nieuwd4 ,de splits+ van de dogmatiek 9 e5 sy/eem d] zek]heid en e5 sy/eem d] wa>heid is niet vol te h\d51 wl de zek]heid des ,*ri/5s niet bes*rev5 kan word5 zond] de wa>heid1 welke z geldt4 ,ma> het bov5/a&e is g5oeg1 om te do5 zi51 dat de bes*uldig+ van subjectivisme1 al is ze ook vaag1 niet geheel t5 onre*te teg5 de !ologie van ,frank1 ev5als teg5 die van ,rits*l +ebra*t is4 ,cf4 ov] ,frank3 ,h5ri ,bois1 ,de la c]titude *rti5ne4 ,essai sur la ?ologie de ,frank1 ,p>is ,fis*ba*] #ahhg4 ,o4 ,flgel1 ,die spekulative ,!ol4 d] ,geg5w>t #b;e ,aufl4 #ahhh ,s4 #ahh f4 ,dr4 ,a4 ,c>lblom1 ,zur ,lehre von d] *ri/l4 ,gewis%eit1 ,leipzig #ahgd4 ,dorn]1 ,*ri/l4 ,glaub5slehre ,i #ahgi ,s4 #cg f4 ,pfleid]]1 ,die ,entwicklung d] prote/4 ,!ol4 usw4 #ahia ,s4 #ahc f4 ,pol/orff1 ,d] ,subjektivismus 9 d] mod]n5 ,!ologie und se9 ,unre*t1 ,gt]sloh #ahic4 ,gotts*ick1 ,die ,kir*li*keit d] s4 g4 kir*l4 ,!ol4 #ahij ,s4 #aaj f4 ,ern/ ,haack1 ,ueb] ,wes5 und ,b$eutung d] *ri/l4 ,erfahrung1 ,s*w]9 #ahid4 #af4 ,,de ,,e?is*-,,psy*ologis*e ,,me?ode4 #a4 ,naa/ de hi/oris*e bewz5 en de speculatieve r$5e]+ be/aat er nog e5e d]de mani]1 wa>op m5 het *ri/elk gelo( heeft zoek5 te re*tva>dig52 en dat is de e?is*-psy*ologis*e me?ode4 ,deze vat het ,*ri/5dom niet op als e5e le]1 die g$emon/re]d1 ( als e5 hi/oris* feit1 dat bewez5 kan word52 ma> als e5e religieus-e?is*e ma*t1 die zi* ri*t tot h>t en gewet54 ,z me5t da>om ook niet1 dat het ,*ri/5dom aan i$] m5s* zond] ond]s*eid en 9 alle om/&igh$5 aannemelk kan word5 gemaakt1 ma> z eis*t 9 d5 m5s* e5e voorafga&e z$elke ge/eldheid1 e5 z9 voor het go$e1 e5e behoefte aan v]loss+1 e5 gevoel van onvoldaanheid enz4 ,en als het ,*ri/5dom dan met zulk e5 m5s* 9 aanrak+ komt1 beveelt het zi*zelf zond] r$5e]+ en bews aan zne consci5tie als goddelke wa>heid aan4 ,want het bevr$igt zne religieus-e?is*e behoeft51 het beantwoordt aan zne hoog]e1 edele inspiratin1 het v]zo5t hem met zi*zelf1 het bevrdt hem van de s*uld en d5 la/ d] zonde1 het s*5kt hem vr$e1 troo/1 zaligheid1 en 9 dit alles bew/ het zi* als de kra*t en de w%eid ,gods4 ,ook deze bewsvo]+ voor de wa>heid van het ,*ri/5dom is re$s ze] oud4 ,t]tullianus b]iep zi* al op het getuig5is1 dat de ziel onwillekeurig voor ,*ri/us aflegt1 de te/4 an4 #a4 cf4 ,apol4 c4 #ag4 ,arnobius1 adv4 g5tes ,,ii1 #b4 ,b vele ,apologet5 v9d5 we de g$a*te1 dat de heid5s*e philosophie en my?ologie onbekwaam zn1 om e5 bevr$ig5d antwoord te gev5 op de vrag5 na> ,god1 m5s* en w]eld2 om aan de religieuse behoeft5 te voldo5 en e5 wa>lk z$elk lev5 te kweek54 ,het ,*ri/5dom da>5teg5 omvat al het w>e en go$e1 dat er v]/rooid ook nog 9 de heid5w]eld aanwezig 02 het geeft /( aan het d5k51 het v]nieuwt het h>t1 het kweekt all]lei deugd52 het ,*ri/5dom is de w>e philosophie4 1 1 ,j4 ,m>t4 ,apol4 ,,ii #ac4 cf4 ,h>nack1 ,d4 ,g4 ,i #dba f4 #dcf f4 ,ev5zoo w/ ,duns ,scotus 9 d5 proloog voor zne ,s5t5tiae op de r$elkheid van d5 inh\d d] op5b>+1 op h>e z$elke w]k+ en op h>e g5oegzaamheid voor d5 m5s*1 om zne be/emm+ te b]eik54 ,de argum5t51 door ,rooms*e en ,prote/ants*e !olog5 voor de wa>heid d] op5b>+ aangevo]d1 w>5 niet alle5 ontle5d aan de wond]5 en voorspell+5 enz42 ma> ook aan de s*oonheid en maje/eit van d5 /l d] ,s*rift1 aan de ond]l+e ov]e5/emm+ van al h>e deel51 aan de v]hev5heid en goddelkheid van ha> inh\d1 aan de w]k+ en invlo$1 die er van de *ri/elke religie uitgegaan 0 op het v]/&elk1 z$elk1 ae/hetis*1 sociaal en politiek lev5 van d5 enkele en van gez9n5 en volk51 ,bell>m9us1 de ,conc4 et ,eccl4 lib4 #d4 cap #aa sq4 ,p]rone1 ,praelect4 ,!ol4 ,i #abi sq4 ,jans5 ,i #aeh sq4 #bfi sq4 ,hake1 ,h&bu* d] allgem4 ,religionswiss4 #ahhg ,,ii #bbh f4 ,calv4 ,in/4 ,i c4 #h4 ,m>esius1 ,sy/4 !ol4 loc4 ,i #ca4 ,synops4 pur4 !ol4 ,disp4 #b4 #ag sq4 #be4 ,vitr+a1 ,doctr4 *ri/4 relig4 cap4 #b #bf-bi4 ,hoornbeek1 ,!ol4 pract4 ,i p4 #dh4 ,qu5/$t1 ,!ol4 didact-pol4 ,i cap4 #c sect4 #b qu4 #af4 ,glassius1 ,philol4 ,sacra ,i tract4 #c4 etc4 ,zelfs ,r\sseau kon 9 zn ,emile aan het lev5 en de le] van ,jezus zn l( niet on?\d53 oui1 si la vie et la mort de ,socrate sont d'un sage1 la vie et la mort de ,jesus sont d'un ,dieu4 ,het supranaturalisme v]deelde de bewz5 voor het ,*ri/5dom 9 uit- en inw5dige1 en v]/ond ond] de laat/e jui/ die1 welke de ov]e5/emm+ van het ,*ri/5dom met de r$elke en z$elke natuur des m5s*5 aantoond5 en vooral voor zn h>t en gewet5 van kra*t w>54 ,ook de !olog5 van deze ri*t+ zag5 91 dat de bewz5 to* niet voor i$] m5s* zond] ond]s*eid voldo5de w>51 dat z ge5 ma!matis*e ma> moreele zek]heid v]s*aft51 en da>om ook e5e zek]e z$elke ge/eldheid van 's m5s*5 zde ond]/eld51 ,knapp1 ,glaub4 ,i ,s4 #ga f4 ,brets*neid]1 ,dogm4 ,i ,s4 #bha f4 ,id41 ,entwicklung all] 9 d] ,dogm4 vork4 ,begriffe1 #d;e ,aufl4 ,s4 #bai-bcj4 ,munt+he1 ,!ol4 ,*ri/4 p>s !or4 #ch4 ,v9ke1 ,!ol4 ,*ri/4 ,dogm4 ,comp4 p4 #ag sq4 ,voigt1 ,fundam5taldogm4 ,s4 #bfi f4 ,oo/]zee1 ,dogm4 ,i bl4 #aii4 #bcd v4 #beb v4 ,gretillat1 ,expos de !ol4 sy/m4 ,,ii #afc s4 #agf s4 ,a4 ,b4 ,bruce1 ,apologetics1 ,ed9b4 #ahib p4 #db4 ,vooral e*t] is de e?is*-psy*ologis*e me?ode 9 e]e gekom5 door ,pascal en ,v9et4 ,b beid5 /ond ze e*t] nog niet met de hi/oris*e bewsvo]+ 9 teg5/ell+4 ,de hi/oris*e bewz5 vorm5 zelfs 9 de apologie van ,pascal e5 noodzakelk elem5t en w]d5 door hem zelf ze] hoog gewa>de]d1 ,wnmal51 ,pascal als be/rd] d] ,jezuit5 en v]d$ig] des ,*ri/5doms #ahfe bl4 #afd-ahh4 ,ma> h gaf to* aan die hi/oris*e bewz5 e5e &]e plaats en beteek5is4 ,zne apologie is an?ropologis*1 ze gaat uit van de ell5de des m5s*51 en wil b hem e5e behoefte na> v]loss+ wekk54 ,en dan toont ze aan1 dat die behoefte niet 9 de heid5s*e godsdi5/5 en 9 de wsge]ige /elsels bevr$ig+ v9dt ma> alle5 9 de door ,israls godsdi5/ voorb]eide *ri/elke religie4 ,en ook ,v9et v]smaadde de hi/oris*e bewz5 niet1 ,disc\rs sur quelques sujets religieux1 #f;e ed4 ,p>is #ahfb p4 #bi4 ,essais de philos4 morale et relig4 #ahcg p4 #cf s41 ma> h a*t ze to* onvoldo5de en he*t groot] wa>de aan het inw5dig bews4 ,h wil1 dat de apologeet d5 e?is*5 weg bew&ele en het ,*ri/5dom van zne e?is*e zde1 als de w>e humaniteit1 aan het gewet5 des m5s*5 aanbevele1 cf4 zn l',evangile compris p> le coeur 9 de ,disc\rs t4 a4 p4 p4 #bi-da1 en ,le reg>d1 9 zne ,etudes ,evangliques #ahdg1 cf4 ,dr4 ,j4 ,cram]1 ,alex4 ,v9et1 ,leid51 ,brill #ahhc bl4 #ii v4 #aag v4 ,s$]t is deze me?ode1 met v]wa>looz+ en soms zelfs met m9a*t+ van de hi/oris*e bewz51 ov]g5om5 en gehuldigd door ,a/i1 ,de !ol4 des v]/&s en de !ol4 des gewet5s1 uit het ,frans* door ,d4 ,*4 de la ,saussaye #ahff4 ,press5s1 ,les ,orig9es1 ,p>is #ahhc p4 #aad-abh4 ,scrtan1 ,la civilisation et la croyance1 ,p>is1 ,alcan #ahhg1 ,saussaye1 mne ,!ol4 van d4 l4 ,s4 bl4 #ee v4 #fd v42 en voorts v9d5 we deze zelfde bewsvo]+ voor het ,*ri/5dom b ,delitzs*1 ,sy/em d] *ri/l4 ,apol4 ,leipzig #ahfi ,s4 #cj1 #cd f4 ,baum/>k1 ,*ri/l4 ,apol4 auf an?ropol4 ,grundlage ,i #ahgb ,s4 #cd-cf4 ,k/l91 ,die ,begrndung uns]] sittli*-relig4 ,ueb]zeugung1 ,b]l9 #ahic ,s4 #eh f4 enz4 #b4 ,v]want aan deze me?ode is het moreel bews1 gelk het door ,kant is voorg$rag54 ,kant nam twee bronn5 voor onze k5nis aan1 de ,s9nli*keit voor de /(1 en het v]/& voor d5 vorm onz] k5nis4 ,ma> da>bov5 /aat nu nog de r$e1 de re9e ,v]nunft1 wi] aprioris*e syn!tis*e ,grundsatz deze is1 dat z uit het ,b$+te tot het ,unb$+te opklimt1 ,kr4 d4 r4 ,v]n4 ed4 ,kir*mann #ete ,aufl4 ,s4 #cjj1 cf4 #caj1 #cab1 #cai1 #cdg4 ,kra*t5s deze eig5a>digheid vormt de !oretis*e r$e v]s*ill5de ,grundstze ( ideen1 ib4 #cjh1 die absoluut1 unb$+t1 transc5d5t zn en door de r$e niet willekeurig1 ma> ov]e5kom/ig h>e natuur word5 voortgebra*t1 ib4 #cab f4 ,die ideen zn vooral e5 drietal1 ,god1 vrheid en on/]felkheid1 ib4 #cag f4 ,deze ideen kunn5 e*t] niet 9 h>e objectieve wa>heid aangetoond1 ma> sle*ts subjectief uit de natuur d] r$e afgeleid word54 ,de object5 di] ideen zn niet wa>neemba>1 en dus niet k5ba>4 ,w kom5 tot die ideen alle5 door e5 no?w5dig5 ,v]nunfts*luss1 ib4 #cba4 ,ze zn alle drie !oretis* onbewsba>4 ,z v]me]d]5 onze k5nis niet1 ma> regel5 en ord55 ze sle*ts1 en do5 ons alles zoo aanzi5 en bes*\w51 alsob0 die ideen realiteit hadd51 ib4 #ccg1 #dbe1 #eab1 #ecj1 #ece1 #ecg1 #eci1 #edj f4 ,dat ze realiteit hebb5 en wat ze zn1 kan ons de !oretis*e r$e niet le]54 ,ma> nu is de r$e niet alle5 !oretis* ma> ook practis*4 ,dat is3 ze draagt e5e z$elke wet1 e5 kategoris*5 imp]atief 9 zi* en h\dt ons d5 pli*t voor4 ,en z eis*t1 dat we di5 pli*t onvoorwa>delk1 zond] bb$oel+1 alle5 uit a*t+ voor di5 pli*t als zoodanig volbr5g5 zull54 ,z op5ba>t dus1 dat de m5s* nog tot e5e &]e orde dan die d] natuur behoort1 n4l4 tot e5e z$elke w]eldorde2 dat h na> e5 hoog/e go$ heeft te /rev51 hetwelk de z9nelke go$]5 des lev5s v] te bov5 gaat en 9 niets &]s be/aat dan 9 de e5heid van deugd en geluk4 ,indi5 dit gebod van d5 pli*t nu ge5 illusie ma> uitvo]ba> is1 en het hoog/e go$1 de e5heid van deugd en geluk1 w]kelk e5s b]eikt zal word52 indi5 m4 a4 w4 de z$elke w]eldorde 9 ons en buit5 ons e5maal zal triumfe]5 ov] de orde d] natuur2 dan moet ,god1 de vrheid1 de on/]felkheid be/aan4 ,deze drie zn dus po/ulat5 d] practis*e r$e1 ha> realiteit wordt door de z$ewet geis*t1 de practis*e r$e heeft ha> be/aan noodig1 ,kr4 d] prakt4 ,v]nunft1 ed4 ,kir*mann1 #c;e ,aufl4 #ahhb4 ,s4 #aei f4 ,dat is 9 ho(dzaak de b]oemde po/ulaat/heorie van ,kant4 ,ma> z is niet bov5 kritiek v]hev54 ,t5 e]/e is het niet held]1 wie deze po/ulat5 uit de practis*e r$e afleidt4 ,kant s*nt te me551 dat de practis*e r$e zelve dit doet4 ,ma> dan kom5 er twee practis*e r$51 e5e voorafga&e en e5e volg5de1 e5e die d5 pli*t voorh\dt en e5e die da>uit door r$5e]+ tot het be/aan d] ideen besluit4 ,de practis*e r$e wordt dan zelve we] !oretis*1 ,rauw5h(f1 ,wsb4 v4 d4 godsd4 #cbe1 #cbh4 ,van me] gewi*t is e5e &]e b$5k+1 welke to* de grond z1 wa>op de !oretis*e ( practis*e r$e tot het be/aan di] ideen besluit2 wat is het dr+5d motief voor die po/ulat58 ,indi5 die grond1 dat motief ligt 9 de practis*e r$e op zi*zelve1 9 d5 kategoris*5 imp]atief1 9 het gebod van d5 pli*t als zoodanig2 dan kan ook de mee/ z$elooze uit het v]s*nsel van die practis*e r$e tot de realiteit dez] drie ideen besluit54 ,nu s*nt het soms1 als( ,kant dit w]kelk me5t4 ,h geeft me]mal5 d5 indruk1 als( de practis*e r$e op zi*zelve1 zond] me]1 om zi* te kunn5 realise]51 deze po/ulat5 /ell5 moet4 ,h zegt niet alle51 dat i$] z$elk ontwikkeld m5s* bevoegd is1 om zoo te po/ule]51 ma> dat het voor elk r$elk wez5 onv]mdelk is1 om zoo te besluit52 dat de ond]/ell+5 van het be/aan van ,god1 vrheid en on/]felkheid ev5 noodw5dig zn als de z$ewet zelve1 ,kr4 d4 pr4 ,v4 #agc noot2 en h betoogt jui/ ,s4 #adf f4 #adi f4 dat de z$ewet1 om uitvo]ba> te zn1 die drie ideen als be/a&e moet aannem54 ,ma>1 indi5 dit ,kants me5+ is1 dan hebb5 we hi] niet met psy*ologis* bemiddelde ma> met objectief logis*e po/ulat5 te do52 en de vraag r/1 wa>om is zulk e5 logis* po/ulaat dan to* ge5 wet51 ge5 elem5t d] !oretis*e r$e8 ,wa>om noemt ,kant dit wet5 alle5 practis*8 ,er pleit da>om me] voor om te d5k51 dat de grond en het motief voor deze po/ulat5 niet ligt 9 de practis*e r$e op zi*zelf1 ma> 9 de z$elke gez9dheid1 9 d5 z$elk5 wil van d5 m5s*1 die ern/ig1 z het ook met zwakheid1 aan d5 pli*t1 welk5 de practis*e r$e hem voors*rft1 tra*t te gehoorzam54 ,da>om v]kla>t h 9 de ,kr4 d4 r4 ,v]nunft ,s4 #fch f41 dat de moralis*e ,glaube e5 voor wa> h\d5 is op psy*ologis*e1 moreele grond52 da>om zegt dit z$elk gelo( niet1 het is zek]1 ma> ik b5 moreel zek]2 da>om ru/ het op de ,voraussetzung moralis*] ,ges9nung51 ib4 #fci4 ,en ev5zoo zegt h1 ,kr4 d4 pr4 ,v4 ,s4 #agb3 d] ,re*ts*aff5e d>f sag52 ik wil dat er e5 ,god is1 ik laat m dit gelo( niet ontnem51 mn z$elk belang vord]t het be/aan van ,god2 en ,s4 #agc3 het moreele gelo( is ge5 gebod1 e5 gelo(1 dat gebod5 wordt1 is e5 ond+2 en ,s4 #agc-age3 het pli*tbesef is objectief en ev5zoo de mogelkheid om z$elk te h&el5 en gelukkig te zn2 ma> ( dat v]b& tuss*5 deugd en geluk nu gelegd wordt door e5 p]soonlk ,god ( door d5 sam5hang d] natuur1 wet5 w niet4 ,het z$elke belang geeft hi] d5 doorslag2 het /aat 9 uns]] ,wahl1 ma> de practis*e ,v]nunft besli/ voor het gelo( aan e5 wz5 ,s*epp] d] w]eld4 ,ind]daad is er b ,kant e5 dubbel /rev5 m]kba>1 e5]zds om de r$elkheid en &]]zds om de vrheid van het gelo( te h&hav54 ,het gelo( aan ,god1 vrheid en on/]felkheid is 9 zoov]re objectief als het gepo/ule]d wordt door de aan all5 eig5e practis*e r$e1 ma> hangt to* ook we] af van de z$elke gez9dheid van d5 individueel5 m5s*4 ,cf4 ov] de practis*e ,v]nunft en de po/ulaat/heorie van ,kant o4 a4 ,s*op5hau]1 ,die ,welt als ,wille und ,vor/ellung1 #f;e ,aufl4 ,i #faj-fbe4 ,j4 ,gotts*ick1 ,kants ,beweis fr das ,dase9 ,grottes #ahgh4 ,e4 ,katz]1 ,d] moralis*e ,gottesbeweis na* ,kant und ,h]b>t1 ,jahrb4 f4 prot4 ,!ol4 #ahgh ,s4 #dhb-ecb1 #fce-fhi4 ,b4 ,pnj]1 ,ges*4 d] *ri/l4 ,religionsphil4 ,,ii ,s4 #ai-cj4 ,fr4 ,pauls51 ,0 uns ,kant se9 kann1 ,sep>at-,abdruck aus d] ,vi]teljahrss*rift fr wiss4 ,philos4 ,v ,s4 #eg f4 ,rauw5h(f1 ,wsbeg4 v4 d4 godsd4 #cba v4 ,le5d]tz1 ,het e?is*-evangelis* /&punt en het *ri/4-godsd4 gelo( #ahia ,i #bae v4 #c4 ,de beteek5is van ,kant voor de !ologie be/ond voornamelk da>91 dat h s*eid+ maakte tuss*5 pha5om5on en n\m5on1 erklrb>e en erlebb>e ,wirkli*keit1 w]eld van 't znde en van de ,w]!1 wet5 en geloov51 wet5s*ap en religie1 !oretis*e en practis*e r$e4 ,de religie kwam naa/ en buit5 de wet5s*ap te /aan1 en ru/te op e5 eig5 grondslag1 op di5 van 's m5s*5 z$elke natuur4 ,re$s t]/ond 0 de invlo$ van ,kants philosophie op de !ologie m]kba>4 ,het supranaturalisme betoogde op grond van de onk5ba>heid van het bov5z9lke de noodzakelkheid d] op5b>+4 ,het rationalisme sloot zi* aan b de rationeele moraal en de morali/is*e religie van ,kant4 ,s*lei]ma*] nam ,kant's le] van de onk5ba>heid van het bov5natuurlke en zne s*eid+ van religie en wet5s*ap ov]1 ma> zo*t voor de religie e5e veilige s*uilplaats 9 het gevoel4 ,ma> vooral nadat de delheid d] hi/oris*-apologetis*e en d] speculatieve bewsvo]+ geblek5 01 g+5 vel5 na> ,kant t]ug4 ,hi] te l&e ges*i$de dit re$s door ,hoek/ra4 ,onbevr$igd door het intellectualisme en det]m9isme van ,s*olt51 zo*t h d5 grondslag van het godsdi5/ig gelo( met ,kant 9 de practis*e r$e en h>e po/ulat54 ,het gelo( is volg5s ,hoek/ra e5 z$elke daad van d5 wil1 e5 po/ulaat van onz5 inw5dig5 gee/elk5 m5s* teg5ov] de lev5s]v>+52 het ru/ op het gelo( aan de wa>heid van ons eig5 inn]lk wez54 ,die w]eldbes*\w+ is alle5 de w>e1 welke aan ons inn]lk wez51 aan onze z$elke behoeft5 beantwoordt1 ,bronn5 en grondsl4 van het godsd4 gelo( #ahfd bl4 #bc v4 #de v4 ,lat] heeft ,hoek/ra 9 e5 artikel 9 het ,!ol4 ,tds*r4 #ahgb bl4 #a v4 zne g$a*te nad] geprecise]d1 en het godsdi5/ig gelo( gegrond niet op onze behoeft51 ideal51 aspiratin 9 het algeme51 ma> bepaald op het onvoorwa>delk pli*tbesef1 ib4 #cb1 cf4 ,wsge]ige ,godsdi5/le] ,i #bbj4 ,9 aansluit+ aan ,hoek/ra lat5 ,ph4 ,r4 ,hug5holtz1 ,/udi5 op godsdi5/- en z$ekundig gebi$1 ,am/4 #ahhd-hi1 bv4 ,,ii #adb v4 ,rauw5h(f1 ,wsb4 v4 d4 godsd4 #cce v4 ,le5d]tz1 ,het e?is*-evang4 /&punt en het *ri/4 godsd4 gelo(4 ,rott4 #ahia ,i #g1 #aj1 #eg v4 en &]5 het godsdi5/ig gelo( wortel5 9 het z$elk zelfbewu/zn4 ,de e?is*e mod]n5 zn nog e5 /ap v]d] gegaan2 afzi5de van de pog+ om tot e5 wsge]ig /elsel te kom51 hebb5 ze gelo( en wet5s*ap zoo s*]p mogelk ges*eid5 en de religie tot het gebi$ van het z$elke bep]kt4 ,religie is z$elk idealisme1 toewd+ aan het z$elk ideaal1 gelo( aan de ma*t van het go$e1 welke ma*t dan volg5s de mee/5 nog wel e5 objectief be/aan heeft1 ma> b enkel5 niets is dan e5e conceptie van d5 m5s*elk5 gee/4 ,cf4 ,rauw5h(f1 ,wsb4 v4 d4 godsd4 bl4 #aaf v41 #cff v41 die bl4 #aaf ook litt4 aangeeft4 ,voorts nog ,j4 ,w4 v4 d4 ,l9d51 9 de ,gids1 ,dec4 #ahhc en ,bblad van de ,h]v4 #i ,sept4 #ahhg4 ,dr4 ,a4 ,bru9+1 ,v]s*ill5de s*ake]+5 van mod]n51 ,bblad v4 d4 ,h]v4 #aj ,febr4 #ahhe4 ,de ,bussy1 ,e?is* idealisme #ahge4 ,id4 ,ov] de wa>de en d5 inh\d van godsd4 voor/ell+5 #ahh,o4 ,id4 ,de maat/af van het z$elk oordeel1 enz4 #ahhi4 ,id4 ,!ol4 ,tds*4 ,jan4 #ahie bl4 #a-ad4 ,e5 soortgelk dualisme wordt ook aangetr(f5 b ,dr4 ,j4 ,h4 ,gunn+1 ,ov]lev]+ en wet5s*ap #ahgi1 ,dr4 ,j4 ,w4 ,gunn+1 9 de inleid+ voor ,*ri/5dom en ,natuurwet5s*ap1 a*t voordra*t5 van ,fr$4 ,temple1 ,ha>lem #ahhg1 en ev5e5s b ,do$es1 als h s*eid+ maakt tuss*5 het gelo(1 dat op grond5 /eunt en de wet5s*ap1 die op bewz5 ru/1 ,inl4 tot de ,le] van ,god #ahhj bl4 #g v4 #d4 ,9 ,duits*l& dagteek5t de t]ugke] tot ,kant van ,liebmann's boek ov] ,kant und die ,epigon5 #ahfe en ,f4 ,a4 ,lange's ,ges*i*te des ,mat]ialismus #ahff4 ,cf4 ,hans ,vaih+]1 ,h>tmann1 ,dhr+ und ,lange1 ,is]lohn #ahgf ,s4 #ah f4 #ed f4 usw4 ,ed4 von ,h>tmann1 ,neukantianismus1 ,s*op5hau]ianismus und ,hegelianismus1 #b;e ,aufl4 #ahgg ,s4 #a-aah4 ,9 de !ologie w]d het ,kantianisme v]nieuwd door ,rits*l en ,lipsius4 ,de pr9cipia d] !ologie van ,rits*l en zne s*ool zn deze3 all]e]/ moet er e5e s*eid+ gemaakt word5 tuss*5 metaphysica en religie 7!ologie74 ,het metaphysis* begrip van het ,absolute heeft niets te mak5 met de religieuse ,godsidee1 ,rits*l1 ,!ol4 u4 ,metaph4 #ahha ,s4 #ac4 ,re*tf4 u4 ,v]s4 ,,iii #bja f4 #baa f4 #bba f4 ,h]rmann1 ,die ,religion im ,v]hltniss zum ,welt]k5n5 und zur ,sittli*keit1 ,halle #ahgi trok de s*eid+ nog v]d] door1 en maakte ond]s*eid tuss*5 het object d] metaphysica en d] religie1 ib4 ,s4 #ajj1 tuss*5 de erklrb>e en de erlebb>e ,wirkli*keit1 ,s4 #ajj1 #ajg1 tuss*5 de natuurlke en de z$elke w]eld1 ,s4 #bfi1 #cee4 ,cf4 ook ,kaftan1 ,das ,wes5 d] *ri/l4 ,religion1 ,basel #ahha ,s4 #bjj4 ,v]volg5s heeft de !ologie ha> /&punt niet te nem5 vr het gelo(1 9 e5e !ologia naturalis1 die niet be/aat1 ma> 9 het gelo( d] geme5te4 ,van da> moet ze uitgaan en alles bes*\w5 en wa>de]51 ,rits*l1 ,!ol4 u4 ,metaph4 ,s4 #aa f4 #fa4 ,re*tf4 u4 ,v]s4 ,i #cfd ,,iii #b-h1 #ac1 #cb1 #afb1 #afe1 #aih1 #cjd1 #cef f4 ,de or?odoxie liet aan de fides salvifica1 d4 i4 de fiducia1 nog wel de fides hi/orica1 d5 ass5sus voorafgaan1 ma> dat 0 9 /rd met de oorspronkelke le] d] ,h]vorm+ b ,lu!r1 ,melan*ton en ,calvn4 ,op die wze z\ het gelo( altd we] afhang5 van uitw5dige bewz51 be/aan 9 het aannem5 van e5ige wa>h$51 en van alle vrheid1 zelf/&igheid en zek]heid word5 b]o(d1 ,rits*l1 ,fides implicita1 ,bonn1 #ahij ,s4 #fi4 ,gotts*ick1 ,die ,kir*li*keit d] sog5annt5 kir*l4 ,!ol4 ,freiburg1 #ahij ,s4 #aa-ec1 #fi f4 ,traub1 ,glaube u4 ,!ol41 ,/ud4 u4 ,krit4 #ahic1 #ctes ,heft ,s4 #efh-ehh4 ,h]rmann1 ,die ,gewis%eit des ,glaub5s und die ,freiheit d] ,!ol41 ,freiburg #ahhg1 #b;e ,aufl4 #ahhi4 ,id4 ,d] ,v]kehr des ,*ri/5 mit ,gott1 ,/uttg>t #ahhf ,s4 #ah f4 #hc f4 #ib f4 #b;e ,aufl4 #ahib4 ,id4 ,d] evang4 ,glaube und die ,!ol4 ,albr4 ,rits*ls #ahij4 ,id4 9 ,beweis des ,glaub5s #ahij4 ,kaftan1 ,brau*5 wir e9 neues ,dogma1 #ahij1 ,s4 #cg4 ,id4 ,glaube u4 ,dogma4 ,zeits4 f4 ,!ol4 u4 ,kir*e v4 ,gotts*ick #ahia ,s4 #dgh f4 cf4 #ahic ,s4 #dbg f4 ,katt5bus*1 ,ueb] religis5 ,glaub5 im ,s9ne des ,*ri/4 ,giess5 #ahhg4 ,9 de d]de plaats tra*t de !ologie van ,rits*l het zaligmak5d gelo( te b9d5 aan de hi/oris*e op5b>+ 9 d5 p]soon van ,*ri/us4 ,het gelo( is jui/ als fiducia niet aannem5 van e5e le] ma> v]tr\w5 op e5 p]soon4 ,ma> dan komt het gelo( natuurlk niet vanzelf uit d5 m5s* op1 ma> ond]/elt het e5 object en e5ige voorafga&e k5nis van dat object4 ,h]rmann erk5t zelfs dat de notitia e5e ,vorb$+ung des ,glaub5s is1 ,v]kehr des ,*ri/5 mit ,gott1 #b;e ,aufl4 ,s4 #ahb4 ,zeits4 f4 ,!ol4 u4 ,k4 von ,gotts*ick ,,iv1 #dtes ,heft ,s4 #bgc4 ,op welk5 grond /aat nu dat object1 die hi/oris*e op5b>+ 9 ,*ri/us1 va/8 ,van wa> komt de zek]heid aanga&e h>e realiteit8 ,het antwoord1 dat op die belangrke vraag door de ,rits*lian5 gegev5 wordt1 is ze] v]s*ill5d4 ,rits*l zelf geeft eig5lk ge5 antwoord4 ,h v]w/ d5 enkel5 m5s* na> de geme5te1 die de erv>+ heeft van de v]gev+ d] zond5 en van het k9ds*ap ,gods1 ma> zegt niet1 wat d5 individueel5 m5s* nop5 moet om b die geme5te zi* aan te sluit54 ,alle5 grondt h het be/aan ,gods en de r$elkheid d] *ri/elke w]eldbes*\w+ op de zelfwa>de]+ des gee/es1 ,re*tf4 u4 ,v]s4 ,,iii #bjj f4 #bji f4 #egc f4 ,zne volgel+5 slaan e*t] gewoonlk &]e weg5 9 en lat5 de wa>heid d] op5b>+ 9 ,*ri/us ru/5 op de inn]lke erv>+4 ,de aans*\w+ van ,*ri/us treft ons door zne z$elke groo!id2 ,h maakt op het onbevang5 gemo$ e5 diep5 indruk1 v]ootmo$igt ma> heft ook op tot het v]tr\w5 dat ,god onze ,vad] is1 ,h]rmann1 ,d] ,v]kehr des ,*ri/5 mit ,gott #ahhf ,s4 #ah f4 #bf f4 ,beweis des ,glaub5s #ahij ,s4 #ha f4 ,gotts*ick1 ,die ,kir*li*keit d] sog54 kir*l4 ,!ol4 #ahij ,s4 #bbb1 #bbf4 ,traub1 ,/ud4 u4 ,krit4 #ahic1 ,s4 #egg4 cf4 ,k/l91 ,die ,begrndung uns]] sittl4 relig4 ,ueb]zeugung #ahic1 ,s4 #ih f4 ,frank1 ,dogmatis*e ,/udi5 #ahib1 ,s4 #df f4 ,h]rmann be/rdt zoo /]k mogelk1 dat hi/oris*e bewz5 ons ov]tuig5 kunn5 van de wa>heid van d5 p]soon van ,*ri/us2 h laat de hi/oris*e kritiek ook volkom5 vr en onttrekt ha> niets1 ma> h zegt to* dat de ,*ri/us extra nos de grond is van zn gelo(1 ,zeits4 f4 ,!ol4 u4 ,k4 #ahid1 ,,iv #dtes ,heft ,s4 #bha2 h spreekt van e5e zweifellose ,?atsa*e1 ,s4 #bhj2 v9dt dat de grondtrekk5 van het beeld van ,jezus ge5 twfel aan de hi/oris*e w]kelkheid van ,jezus toelat51 ,s4 #bhe1 en erk5t deze objectieve wa>heid niet op grond van bewz51 ma> omdat h de ma*t van het lev5 van ,jezus ov] zi* gevoeld en doorleefd heeft1 ,s4 #bhh2 omdat ,jezus' lev5 de kra*t heeft1 si* uns]m ,gewiss5 als e9e wirkli*e ,?atsa*e zu bezeug51 ,s4 #bic4 ,en alle5 dat is inh\d des gelo(s1 wat de kra*t heeft si* dem ,gewiss5 als wirkli*e ,?atsa*e zu bezeug51 ,s4 #bic4 ,e5e diep]e ontl$+ van de wa>heid en zek]heid des gelo(s wordt ons 9 de s*ool van ,rits*l niet gegev52 de indruk1 di5 de p]soon van ,*ri/us op ons maakt1 de kra*t die er van het evangelie uitgaat 9 ons gemo$1 de z$elke erv>+ van deemo$ en vreugde1 de ov]e5/emm+ van de idee van het ,godsrk met onze behoeft5 en eis*51 ,kaftan1 ,die ,wahrheit d] *r4 ,relig4 ,basel #ahhi ,s4 #ecg f41 s*nt voor de wa>heid d] op5b>+ 9 d5 p]soon en het lev5 van ,*ri/us 9 te /aan4 ,e9delk wordt de inh\d des gelo(s 9 de !ologie van ,rits*l tot e5 m9imum g]$uce]d4 ,rits*l zeide1 ,re*tf4 u4 ,v]s4 ,,iii #cfi cf4 #aia f4 alle ,erk5ntnisse religis] ,art s9d directe ,w]?ur!ile4 ,ook de philosophie wa>de]t wel4 ,ma> da> zn de ,w]?ur!ile bkom/ig en begeleid5d4 ,9 de religie zn ze zelf/&ig2 b]u/5 ze op 's m5s*5 lu/ ( onlu/1 op zn wel ( wee2 hebb5 ze betrekk+ op zne v]h\d+ tot de w]eld1 en zn onafhankelk van de wet5s*ap4 ,als de wet5s*ap zi* dus h\dt op ha> t]re9 en ge5e w]eldbes*\w+ tra*t op te b\w51 dan is er ge5 /rd mogelk1 ,rits*l1 ,!ol4 u4 ,metaph4 #g1 #i4 ,re*tf4 u4 ,v]s4 ,,iii #ahi-aig4 ,fides implicita ,s4 #fh1 #gj4 ,h]rmann g+ nog v]d] en sprak zelfs uit1 dat de w]kelkheid des gelo(s voor de wet5s*ap e5e inbeeld+ 01 ,die ,religion usw4 ,s4 #ajh1 #aab4 ,ma> to* hebb5 ,rits*l en ,h]rmann de hi/oris*e op5b>+ ,gods 9 ,*ri/us als grondslag en bron van het godsdi5/ig gelo( va/geh\d5 en 9 zoov] de religie niet alle5 9 ,w]?- ma> ook 9 ,se9sur!ile lat5 be/aan4 ,het 0 ook al te duidelk1 dat het religieuse k5n5 ev5go$ de ov]tuig+ insluit van de realiteit van zn object als het wet5s*appelk k5n54 ,w]?ur!ile zn van ,se9sur!ile afhankelk ( &]s niets dan inbeeld+4 ,kaftan1 ,das ,wes5 d] *ri/l4 ,religion ,s4 #ce f4 #da f4 #ee f4 erk5t dan ook1 dat de ,w]?ur!ile de objectieve wa>heid ond]/ell51 al laat h 9 erk5ntnis/heoretis*5 z9 deze ook van g5e afhang54 ,en ,hr+1 ,die ,!ol4 und d] ,vorwurf d] doppelt5 ,wahrheit #ahhf zegt wel1 dat practis*e1 z$elke grond5 ons beweg5 tot het gelo(1 ma> voegt er to* aan toe1 dat het *ri/elk gelo( d5 wa>borg voor de wa>heid van het gelo(de niet 9 zi*zelf draagt1 want w5s*5 is ge5 bews voor de v]vull+ van d5 w5s*2 ma> dat het di5 wa>borg v9dt 9 het hi/oris* feit van de op5b>+ ,gods 9 ,*ri/us1 cf4 ,hr+ ook ,zur ,lehre von d] h4 ,s*rift1 ,/ud4 u4 ,krit4 #ahic1 #a;es ,heft ,s4 #agg-bab1 vooral ,s4 #aii f4 ,v&a>1 dat &]5 er op wz51 dat1 al moge er nog zooveel 9 de ,s*rift voor de kritiek bezwk51 er to* nog g5oeg va/ blft /aan4 ,die ganze ,ers*e9ung ,*ri/i kan to* niet onhi/oris* zn4 ,het gelo( is van de bov5natuurlke geboorte van ,*ri/us1 ,h>nack1 ,das apo/4 ,glaub5sbek5ntniss1 ,b]l91 #ahib1 van de op/&+1 ,h>nack1 ,dogm5ges*4 ,i #gc f4 ,gotts*ick1 ,die ,kir*li*keit usw4 ,s4 #ij1 van de wond]5 onafhankelk4 ,e]/ als het hi/oris*-kritis* ond]zoek ons z\ will5 ontnem51 dat ,*ri/us onze ,he] is1 dan z\ het *ri/elk gelo( da>teg5 9 v]zet kom51 cf4 ,otto ,rits*l1 ,d] hi/or4 ,*ri/us1 d] *ri/l4 ,glaube u4 die !ol4 ,wiss5s*aft1 ,zeits4 f4 ,!ol4 u4 ,kir*e v4 ,gotts*ick ,,iii #d1 #etes ,heft ,s4 #cga f41 ,traub1 ,/ud4 u4 ,krit4 #ahic1 ,s4 #egg f4 ,eri* ,haupt1 ,die ,b$eutung d] h4 ,s*rift fr d5 evang4 ,*ri/51 #ahia4 ,max ,reis*le1 ,d] ,glaube an ,jesus ,*ri/us und die ges*i*tli*e ,er=s*ung se9es ,leb5s1 ,leipzig #ahic4 ,van de rke litt4 ov] de !ologie van ,rits*l en zne s*ool z alle5 g5oemd ,/hl91 ,kant1 ,lotze1 ,albr4 ,rits*l #ahhh4 ,pfleid]]1 ,die ,rits*l's*e ,!ol41 ,jahrb4 f4 prot4 ,!ol4 ,april #ahhi ,s4 #afb f41 ook afzond]lk uitgeg4 te ,brauns*weig b ,s*wetske4 ,id4 ov] ,h]rmann1 ,kaftan en ,b5d]1 ,jahrb4 f4 prot4 ,!ol4 #ahia ,s4 #cba-chc4 ,id4 ,entw4 d] prot4 ,!ol4 #ahia ,s4 #bbh f4 ,flgel1 ,die spekul4 ,!ol4 d] ,geg5w>t #ahhh ,s4 #bcj f4 ,frank1 ,die ,!ol4 ,a4 ,rits*l's #c;e ,aufl4 ,erl4 #ahia4 ,flgel1 ,rits*l's philos4 und !ol4 ,ansi*t51 #b;e ,aufl4 #ahib4 ,g4 ,mielke1 ,das ,sy/em ,a4 ,rits*l's d>ge/ellt1 ni*t kritisirt1 ,bonn ,m>cus #ahid4 ,saussaye ov] ,rits*l1 ,!ol4 ,/ud4 van ,dr4 ,daubanton #ahhd bl4 #bei v4 en mn art4 alda> #ahhh bl4 #cfi v4 #e4 ,e5 zelfde /&punt wordt e9delk ook +5om5 door ,r4 ,a4 ,lipsius1 ,lehrbu* d] ev4 prot4 ,dogm4 #ahgf1 #b;e ,aufl4 #ahgi1 #c;e ,aufl4 #ahic4 ,dogmatis*e ,beitrge1 ,jahrb4 f4 prot4 ,!ol4 #ahgh1 ook afzond]lk uitgegev5 ,leipzig1 ,b>?1 #ahgh4 ,neue ,beitrge1 ,jahrb4 f4 prot4 ,!ol4 #ahhe1 en afzond]lk uitgegev5 ond] d5 titel ,philosophie und ,religion1 ,leipzig #ahhe4 ,die ,hauptpunkte d] *ri/4 ,glaub5slehre1 ,jahrb4 f4 prot4 ,!ol4 #ahhi ,s4 #a-da1 en afzond]lk uitgegev5 ,brauns*w4 #ahhi1 #b;e ,aufl4 #ahia4 ,ook ,lipsius bep]kt de wet5s*ap tot het gebi$ d] 9- en uitw5dige erv>+1 ,lehrb4 d] ev4 prot4 ,dogm4 #a4 ,jahrb4 f4 prot4 ,!ol4 #ahhe ,s4 #aha f4 #ahhi ,s4 #a f4 ,ma> nu erk5t ,lipsius to*1 9 ond]s*eid+ van ,rits*l en ,h]rmann1 nog e5ig re*t d] metaphysica4 ,onze r$e gevoelt behoefte en drang om uit de erv>+sw]eld op te klimm5 tot e5 unb$+t5 ,grund1 en vormt zoo de begripp5 van het ,absolute1 de ziel enz41 ,jahrb4 #ahhe ,s4 #bjj1 #bgh f4 #cgb1 #cie1 ib4 #ahhi ,s4 #c4 ,onze gee/ /reeft na> e5heid1 ,jahrb4 #ahhe ,s4 #bhc4 ,ma> dit metaphysis* ( philosophis* d5k5 is ge5 eig5lke wet5s*ap me]1 het produce]t ge5 positiev5 inh\d1 het v]me]d]t ons wa>heidsbezit niet1 gelk ,bi$]mann me5t2 het lev]t sle*ts ,=mbe/imm+51 ,grundbegriffe1 regulative ,pr9zipi51 ,jahrb4 #ahhe ,s4 #bge-bhc4 ,wanne] w er to* e5ig5 inh\d 9 will5 legg5 en er transc5d5te k5nis door will5 v]krg51 dan drag5 w er z9nelke vorm5 op ov]1 en wikkel5 we ons 9 e5e ant9omie4 ,de logis*e en de symbolis*e opvatt+ van het metaphysis*e /rd5 met elka>1 ,jahrb4 #ahhe ,s4 #bha-bhc1 ib4 #ahhi ,s4 #d4 ,langs dez5 weg is er dus ge5 k5nis van het bov5z9lke te bekom54 ,ma> er is nog e5 &]e weg1 die d] praktis*e1 sittli*e ,n?igung54 ,de m5s* is n4l4 e5 d5k5d ma> ook e5 will5d en h&el5d wez51 en h gevoelt zi* g$rong51 om zi* als zoodanig teg5ov] de w]eld te h&hav54 ,uit d5 ,wid]spru* tuss*5 's m5s*5 gee/ en de natuur wordt b hem de religie gebor54 ,deze is e5e practis*e aangeleg5heid des gee/es1 en ont/aat niet all]e]/ uit !oretis*e ma> uit practis*e behoeft54 ,de practis*e1 e?is*e drang1 om zi* 9 zn be/aan te h&hav51 dr+t d5 m5s* tot het gelo( aan ,god1 tot het po/ule]5 van e5e bov5z9nelke w]eld4 ,het gelo( beg9t dus1 wa> de wet5s*ap oph\dt1 ,jahrb4 #ahhe ,s4 #cgg f4 #eeg f4 ,dit gelo( br5gt e5e eig5 zek]heid m$e1 ge5 wet5s*appelke ma> moreele zek]heid1 e5 zek]heid van erv>+1 b]u/5d op de erlebte ,gewis%eit van mn eig5 p]soon1 ,jahrb4 #ahhe ,s4 #che f4 #dch f4 ,voor e5 &] is deze zek]heid miss*i5 niets dan inbeeld+1 ma> voor het subject zelf is ze gewis1 ib4 #chg f4 ,zoodanige erv>+ is ook het e5ig crit]ium voor de wa>heid d] *ri/elke religie1 d] op5b>+ 9 ,*ri/us4 ,de toeig5+ d] hi/oris*e op5b>+ tot p]soonlk bezit is het e5ige directe bews voor de wa>heid d] *ri/elke religie4 ,de p]soonlke erv>+ d] geloovig5 beve/igt de hi/oris*e op5b>+1 gelk deze g5e wekt en v]/]kt1 ,jahrb4 #ahhe ,s4 #fjj f4 ,en de ,*ri/51 alzoo geloov5de1 doet dan beld5is van bov5z9lke realiteit52 9 de dogmata geeft h niet ma> e5e bes*rv+ van gemo$/oe/&5 en ,w]?ur!ile1 ma> ,se9sur!ile ov] de v]h\d+ van d5 m5s* tot ,god en van ,god tot m5s* en w]eld4 ,deze religise ,aussag5 zn objectief wa>1 indi5 ze 9 onv]brekelk1 d5knoodw5dig v]b& /aan met de v]wez5lk+ van onze hoog/e lev5sbe/emm+4 ,niet toevallige1 ma> wel noodw5dige ,w]?ur!ile bewz5 de objectieve wa>heid d] religieuse uitsprak51 ,jahrb4 #ahhe ,s4 #ddj1 #dde4 ,voor d5 geloovige zelv5 zn deze bewz5 voldo5de2 en teg5ov] niet-geloovig5 heeft h nog altd e5 indirect apologetis* bews da>91 dat practis*e ,n?igung5 d5 m5s* tot religie dw+52 de religie is ge5 dwang1 ge5 natuurma*t1 ma> is practis*1 psy*is* noodzakelk1 en is 9 zoov] 9 's m5s*5 wez5 gegrond1 ,jahrb4 #ahhe ,s4 #fbg f4 #fci f4 ,dogmatis* heeft de geloovige bov5di5 nog de taak1 om d5 gelo(s9h\d met al zne k5nis van de w]eld saam te voeg5 tot n geheel4 ,h]rmann heeft geloov5 en wet5 zoo /r5g mogelk en t5 e9de toe ges*eid5 geh\d54 ,ma> ,lipsius laat beid] inh\d wel opkom5 uit e5e eig5 bron1 ma> wil di5 dan to* t5 slotte saamvatt5 9 e5e e9heitli*e ,weltans*auung4 ,de dogmatiek kan d5 gelo(s9h\d wel niet bewz5 en het geloov5 niet tot wet5 v]heff51 ma> ze kan en moet de *ri/elke1 de teleologis*e w]eldbes*\w+ 9 v]b& br5g5 met de causale w]eldbes*\w+1 met de van eld]s v]kreg5 k5nis d] w]eld1 en ze heeft dan aan te toon5 dat er ge5 /rd is1 dat het conflict sle*ts s*nba> is1 dat er ind]daad e5heid is4 ,al behelz5 de dogmata ge5 wet5s*appelke wa>heid1 ge5 !oretis*e ,erk5ntnisse2 al zn ze alle bildli* en an?ropomorphi/is*2 ze mog5 to* niet 9 /rd zn met de va/e resultat5 d] wet5s*ap4 ,de e5heid van onz5 gee/ v]bi$t het aannem5 van e5e dubbele wa>heid4 ,de religieuse ,godsidee en het begrip van het ,absolute1 vrheid en noodw5digheid1 teleologis*e en causale w]eldbes*\w+ enz4 moet5 v]e5igba> zn1 ,jahrb4 #ahhe ,s4 #fdh f4 #feh f4 #ffb f4 ib4 #ahhi ,s4 #f4 ,dogm4 #c4 ,cf4 ov] ,lipsius o4 a4 ,ed4 von ,h>tmann1 ,die ,krisis des ,*ri/4 9 d] mod4 ,!ol4 ,b]l9 #ahhj ,s4 #fi f4 ,bi$]mann1 ,*ri/l4 ,dogm4 #ahhd ,i #eh f4 #afj f4 ,flgel1 ,die spekul4 ,!ol4 d] ,geg5w>t #ahhh ,s4 #ie f4 ,pfleid]]1 ,entw4 d] prot4 ,!ol4 #ahia1 ,s4 #bda f4 ,bru9+1 ,!ol4 ,tds*r4 ,nov4 #ahid enz4 #f4 ,deze e?is*e1 practis*e me?ode tot re*tva>dig+ van religie en ,*ri/5dom v]di5t zek] v]re de voorkeur bov5 de hi/oris*e en speculatieve bewsvo]+4 ,z vat de religie niet enkel op als le]1 die voor het v]/& moet g]e*tva>digd word51 no* als e5 toe/& van het subject1 die d5k5d ontle$ moet word54 ,ma> ze ziet 9 de religie e5e hi/oris*e1 objectieve ma*t1 die aan de z$elke ge/eldheid van d5 m5s* beantwoordt en da>9 ha> bews en h>e re*tva>dig+ v9dt4 ,ma> to* is ook deze me?ode aan ern/ige b$5k+5 ond]hevig4 ,9 de e]/e plaats is de ov]e5/emm+ van e5e religie met de z$elke behoeft5 des m5s*5 ze] zek] van groote beteek5is4 ,de bevr$ig+ van h>t en gewet5 is het zegel en de kroon d] religie4 ,e5 godsdi5/1 die niet troo/5 kan 9 r\w en sm>t1 9 lev5 en /]v51 kan de w>e godsdi5/ niet zn4 ,van &]e wet5s*app51 logika1 ma!sis1 natuurkunde1 enz4 v]wa*t5 we niet1 dat z troo/ zull5 bi$5 aan de s*uldige consci5tie en het b$roefde gemo$4 ,ma> e5e religie1 die aan krank- en /]fb$ v]leg5 /aat1 die het twfel5de niet beve/ig5 en het n$]gebog5e niet opri*t5 kan1 is di5 naam niet wa>d1 ,gotts*ick1 ,die ,kir*li*keit usw4 ,s4 #d f4 ,de zoo dikw]f gemaakte teg5/ell+ tuss*5 wa>heid en troo/ hoort 9 de religie niet ?uis4 ,e5e wa>heid1 die ge5 troo/ bevat1 die niet sam5hangt met het religieus-e?is*e lev5 van d5 m5s*1 h\dt da>door ook op e5e religieuse wa>heid te zn4 ,gelk de m$is*e wet5s*ap 9 al h>e ond]deel5 behe]s*t wordt door de g5ez+ van het kranke1 zoo is het 9 de religie d5 m5s* om vr$e en zaligheid te do54 ,ma> hoe hoog deze troo/ 9 de religie ook moge ges*at word5 en hoeze] h met &]e bewz5 als e5 kra*tig motivum cr$ibilitatis 9 aanm]k+ mag kom52 to* is h1 alle5 en op zi*zelf ge/eld1 als bews onvoldo5de4 ,imm]s1 e5ige troo/ en bevr$ig+ is er te v9d5 9 alle religies2 de erv>+5 van ell5de en s*uld1 van twfel en v]tr\w51 van ldzaamheid en hope zn niet alle5 b de ,*ri/551 ma> ook 9 me]d]e ( m9d]e mate b ,mohamm$an51 ,buddhi/51 enz4 aanwezig4 ,e5e religie1 die ge5 troo/ bi$t en ge5 bevr$ig+ s*5kt aan de z$elke behoeft5 van d5 m5s*1 is zek] vals*2 ma> omgeke]d is nog niet elke religie de w>e1 wa>9 de m5s* zn troo/ en zne bevr$ig+ zoekt4 ,voorts zn de behoeft5 van h>t en gewet51 wa>aan e5e ( &]e religie voldoet1 ( zelve ond] d5 invlo$ di] religie gewekt1 en dan is h>e bevr$ig+ vr natuurlk en e5 we9ig kra*tig bews2 ( ze zn buit5 die religie om1 ond] &]e invlo$5 en ond] de w]k+ van e5 &]5 godsdi5/1 ont/aan1 en dan is jui/ die eig5a>dige behoefte1 welke deze religie ond]/elt1 niet aanwezig en de bevr$ig+ ontbreekt geheel4 ,van e5e onbewu/e aspiratie d] ziel na> het ,*ri/5dom wordt 9 de w]kelkheid s*i] niets gevond54 ,van e5e rpheid d] volk5 voor het ,evangelie le]t de ges*i$5is d] z5d+ bitt] we9ig4 ,het ,evangelie is niet na> d5 m5s*1 niet na> de behoeft51 gelk de m5s* die zelf zi* voor/elt4 ,buit5 de op5b>+ k5t ook de m5s* zi*zelv5 niet4 ,de m5igmaal h]haalde bew]+1 dat het ,*ri/5dom aan 's m5s*5 behoeft5 beantwoordt1 br5gt het ern/ig geva> met zi*1 dat de wa>heid paskla> gemaakt wordt voor de m5s*elke natuur4 ,de /ell+1 dat de wa>heid e*t m5s*elk is omdat ze goddelk is1 slaat zoo li*t 9 het teg5deel om1 dat ze sle*ts goddelk is omdat ze m5s*elk is4 ,de pr$ik+ na> d5 mond 9 plaats van na> het h>t van ,j]uzalem is ook op *ri/elke kansels niet ongewoon4 ,v]volg5s is de erv>+1 9 welke het bews voor de wa>heid d] religie gezo*t wordt1 e5 ze] zwev5d begrip4 ,wat is er dan to* 9 e5e hi/oris*e religie1 dat w]kelk inh\d van erv>+ kan zn8 ,erv>5 word5 e5ige religieus-e?is*e a&o5+5 van s*uld1 b]\w1 v]giff5is1 dankba>heid1 vreugde1 enz4 ,ma> al het &]e1 dat 9 e5e hi/oris*e religie voorkomt1 valt buit5 de erv>+4 ,voor ge5 enkel d] twaalf gelo(s>tikel5 kan het3 ik gelo( door het3 ik erva> v]vang5 word54 ,dat ,god ,s*epp] is van hemel en a>de1 dat ,*ri/us is ,gods e5gebor5 ,zoon1 ontvang5 van d5 ,h4 ,gee/1 gebor5 uit ,m>ia1 enz41 enz41 is uitt]a>d voor ge5 erv>+ vatba>4 ,op d5 grondslag d] religieus-e?is*e erv>+ kan nimm] de wa>heid van het hi/oris*e ,*ri/5dom word5 geb\wd4 ,gevolg van deze v]heff+ van de erv>+ tot pr9cipium cognosc5di is dan ook alle51 dat de inh\d van gelo( en dogmatiek hoe lang] hoe me] van al het hi/oris*e wordt losgemaakt en tot het zoog5aamd religieus-e?is*e bep]kt wordt4 ,dat is e*t] niet &]s dan e5 nieuwe vorm voor de re$s me]mal5 te v]geefs beproefde s*eid+ tuss*5 idee en feit 9 het ,*ri/5dom4 ,de vru*t kan e*t] niet lang] geplukt word51 als de boom wordt omgeh\w52 en het friss*e1 held]e wat] /roomt niet me]1 wanne] de bron wordt ge/opt4 #g4 ,9 plaats van 9 de bevr$ig+ van h>t en gewet51 hebb5 &]5 9 zoog5aamde ,w]?ur!ile d5 inh\d en het bews d] *ri/elke religie gezo*t4 ,to* is dit sle*ts e5 &]e naam voor dezelfde zaak4 ,indi5 da>m$e nu niets &]s b$oeld w]d1 dan dat e5 dogma altd e5e religieus-e?is*e wa>de bevatt5 moe/1 z\ niem& teg5 deze ,w]?ur!ile e5ig bezwa> kunn5 inbr5g54 ,9 elk dogma moet m5 gelk vroeg] re$s gezegd w]d1 het h>t d] religie hoor5 slaan4 ,ma> 9 de !ologie van ,rits*l kreg5 deze ,w]?ur!ile e5e geheele &]e beteek5is4 ,van al het metaphysis*e losgemaakt1 w]d5 ze de grondslag en de inh\d d] dogmatiek4 ,en dat is onmogelk4 ,religie sluit de ov]tuig+ 9 van de realiteit van ha> object4 ,religieuse en e?is*e wa>de]+ ond]/elt de wa>heid van d5 p]soon ( de zaak1 op welke z betrekk+ heeft4 ,w]?ur!ile zn da>om van ,se9sur!ile afhankelk2 z /aan en vall5 met deze4 ,indi5 de wa>de]+ van e5 voorw]p niet 9 zne realiteit is gegrond1 wordt z niets dan e5e inbeeld+1 e5e s*epp+ d] phantasie ( e5e ideaalvorm+ 9 d5 z9 van ,lange en ,pi]son4 ,het gaat da>om niet aan1 om te zegg53 lat5 de feit5 zoo ( &]s zn1 de wa>de]+ besli/2 want met de feit5 v]&]t ook deze4 ,indi5 ,israels volk en godsdi5/ zi* zoo ontwikkeld heeft1 als de nieuw]e kritiek het voor/elt1 moet de wa>de]+ van het ,oude ,te/am5t pr9cipieel word5 gewzigd4 ,e5e mod]ne hi/oriebes*\w+ en e5e or?odoxe wa>de]+ pass5 sle*t b elka>4 ,indi5 ,*ri/us niet wa>a*tig ,god is1 dan kan h ook voor d5 ,*ri/5 niet de wa>de van ,god hebb54 ,en zoo is het met alle dogmata4 ,religieuse wa>de]+ /aat met de objectieve wa>heid 9 het nauw/e v]b&4 ,er z\d5 heel wat nevel5 v]dwn51 als na> ,bi$]mann's w5s* het ,mode/i*wort3 ,w]?ur!ile gebann5 w]d4 ,cf4 ook ,s*eibe1 ,die ,b$eutung d] ,w]?ur!ile fr das relig4 ,erk5n51 ,halle #ahic4 ,o4 ,rits*l1 ,ueb] ,w]?ur!ile1 ,freiburg ,mohr #ahie4 ,langzam]h& w9t de ov]tuig+ veld1 dat religieus-e?is*e erv>+ en wa>de]+1 van hoe groot gewi*t ook1 to* niet de wa>heid van ha> object kunn5 wa>borg5 no* ook de maat/af kunn5 zn voor d5 inh\d d] dogmatiek4 ,ook psy*ologis* is deze voor/ell+ niet te re*tva>dig54 ,want de besliss+ ov] de realiteit d] d+5 komt niet toe aan wil ( gevoel1 aan h>t ( gewet51 ma> aan het bewu/zn4 ,e]/ als de realiteit van e5 d+ voor het bewu/zn va//aat1 kunn5 de &]e v]mog5s d] ziel da>m$e w]kzaam word54 ,het w5s*51 gevoel51 erv>51 v]beeld5 sluit 9 ge55 deele 9 de realiteit van hunne object54 ,de weg tot het h>t ligt geba& door het ho(d4 ,to* hebb5 vel51 (s*oon de zwakheid inzi5de van het erv>+s- en wa>de]+sbews1 er nog iets van tra*t5 te r$d5 door middel van de po/ulaat/heorie van ,kant4 ,m5 geeft dan wel toe1 dat de z$elke natuur des m5s*5 niet mag do5 besluit5 tot de realiteit van all]lei godsdi5/ige voor/ell+5 ( ook tot de wa>heid d] *ri/elke religie2 ma> to* wordt aan ha> het re*t ontle5d1 om het w]kelk be/aan te po/ule]5 van al datg5e1 wat met die z$elke natuur noodw5dig sam5hangt1 en zond] hetwelk z ond]mnd en v]nietigd wordt4 ,ma> wa>9 dit be/aat1 kan niem& aangev52 de gevoel5s loop5 v]re uite54 ,wie kan ook 9 het afgetrokk5e bepal51 wat met de z$elke natuur des m5s*5 onmiddellk en re*t/reeks gegev5 is8 ,b i$] is die z$elke natuur v]s*ill5d na> gelang van de omgev+1 wa>9 z gevormd is4 ,elk po/ule]t jui/ zooveel1 als wa>aan h voor zne religie g5oeg heeft4 ,kant leidde uit de practis*e r$e datg5e af1 wat d5 inh\d uitmaakte van zne moralis*e ,v]nunftreligion1 het be/aan van ,god1 vrheid en on/]felkheid4 ,fi*te _h g5oeg aan de z$elke w]eldorde4 ,en ,rauw5h(f bewe]t1 dat het gelo( 9 onszelf noodw5dig po/ule]t het gelo( aan e5e zoodanige ge/eldheid van de w]eld1 dat de wet van het pli*tbesef da>9 he]s*5 kan1 ,wsb4 v4 d4 godsd4 bl4 #cdc4 ,wa>9 deze ge/eldheid be/aat1 wordt ons niet nad] gezegd4 ,de z$elke w]eldorde1 door ,rauw5h(f gepo/ule]d1 is niets &]s dan het go$e 9 ons1 bl4 #ecf v4 ,ma> da>m$e kom5 we ge5 /ap v]d]4 ,want deze ma*t van het go$e is ook ?ans re$s 9 d5 m5s* aanwezig en valt geheel saam met die z$elke natuur1 op welke jui/ het po/ulaat 0 geb\wd4 ,( het po/ulaat nog iets me] insluit1 bv4 dat het go$e triumfe]5 zal1 dat e5s alle m5s*5 het zull5 kunn5 en will5 volbr5g51 da>ov] wordt het zwg5 bewa>d4 ,rauw5h(f v]wa*t dez5 triumf van het go$e1 ma> op welk5 grond1 zegt h niet4 ,indi5 e*t] de teg5woordige ge/eldheid d] w]eld be/aanba> is met de he]s*app d] z$ewet 9 ons1 wa>om z\ z het dan ook niet kunn5 zn 9 de toekom/8 ,wat re*t geeft de z$elke natuur van d5 m5s*1 om aan het e9d de volkom5 zegepraal van het go$e1 de h>monie van deugd en geluk1 de ov]e5/emm+ van natuurlke en z$elke w]eldorde te eis*58 ,b ,rauw5h(f is de po/ulaat/heorie da>mee gee9digd1 dat z tot het punt van uitgang is t]uggeke]d2 z gaf aan het e9d niet me] dan z re$s bevatte 9 het beg94 ,ma> afgezi5 van h>e pov]e resultat51 r/ de vraag1 ( de grondslag betr\wba> is1 wa>op het po/ulaat wordt geb\wd8 ,voor d5 mod]n5 godsdi5/wsge] is dit niet bov5 alle b$5k+ v]hev54 ,9 de religie wil h van e5e oorspronkelke religieuse natuur des m5s*5 niet wet54 ,dat w>e met e5e wet5s*appelke v]kl>+ 9 /rd4 ,de religie moet afgeleid word5 uit factor51 die elk op zi*zelf nog niet religieus zn4 ,ma> toegekom5 aan de z$elke natuur van d5 m5s*1 s*nt h d5 eis* zn] wet5s*appelke v]kl>+ geheel te v]get54 ,zond] zi* te bekomm]5 om de bezw>51 van de zde d] mat]iali/is*e wet5s*ap +ebra*t1 gaat h van de z$elke natuur des m5s*5 als van e5e va//a&e1 onv]&]lke1 oorspronkelke eig5s*ap uit en b\wt da>op de realiteit e5] z$elke w]eldorde ( zelfs van e5e geheele metaphysis*e w]eld4 ,het re*t da>toe _h t5 m9/e moet5 aangetoond zn4 ,indi5 dit ond]zoek vooraf w>e +e/eld1 z\ miss*i5 geblek5 zn1 dat de z$elke natuur van d5 m5s* zelve re$s de religie ond]/elt4 ,9 erk5ntnis/heoretis*5 z9 moge m5 ev5als b het moreel bews voor het be/aan van ,god uit het z$elke opklimm5 tot het religieuse2 logis* en reel gaat to* de religie aan het e?is*e vooraf4 ,er is ge5 moraal zond] metaphysica4 ,de idee van pli*t involve]t die van e5e absolute ma*t1 die b9dt 9 de consci5tie4 ,ov] ,rauw5h(f's ,wsb4 v4 d4 godsd4 wordt litt4 opgegev5 door ,ku55 9 zn ,lev5sb]i*t van ,r41 ,maats*4 v4 ,n$4 ,lett4 #ahhi bl4 #abf1 en da>b de ,bussy1 ,gids ,oct4 #ahhi4 ,cannegiet]1 ,de godsdi5/ uit pli*tsbesef enz4 ,leid5 #ahij4 #h4 ,e5 laat/e bezwa> teg5 de bov5g5oemde ri*t+ be/aat da>91 dat z altd kom5 moet tot e5 zek] dualisme van geloov5 en wet54 ,sommig5 hebb5 dit ze] kras uitgesprok54 ,de s*ola/iek e9digde 9 de ,middeleeuw5 b enkele !olog5 met de /ell+1 dat iets 9 de !ologie wa> en 9 de philosophie vals* kon zn4 ,jacobi bele$ e5 heid5 met het v]/& ma> e5 *ri/5 met het h>t te zn4 ,h]rmann noemde de w]kelkheid des gelo(s voor de wet5s*ap e5e inbeeld+4 ,de e?is*e mod]n5 eis*t5 e5e voll$ige s*eid+ tuss*5 wsbege]te en godsdi5/ig lev54 ,de mee/5 durv5 e*t] zoov] niet gaan en zi5 de onmogelkheid 91 om als wsge]5 ne5 en als godsdi5/ige m5s*5 ja te zegg54 ,z erk5n51 dat er aan het e9d to* sam5/emm+ moet be/aan tuss*5 de uitsprak5 des gelo(s en de resultat5 d] wet5s*ap4 ,de wsbege]te moge de godsdi5/ige voor/ell+5 niet kunn5 re*tva>dig52 z moet er to* ook niet de onwa>heid van kunn5 aantoon54 ,beide1 de uitkom/5 van het wet5s*appelk ond]zoek en de uitsprak5 van het godsdi5/ig gelo( moet5 tot n geheel v]bond5 kunn5 word5 ( al?ans zond] /rd en v&s*ap naa/ elk&] kunn5 be/aan4 ,deze ov]e5/emm+ aan 't e9d1 9 de resultat51 tra*t m5 dan da>door te v]krg51 dat m5 e5]zds de wet5s*ap 9 betrekk+ tot het bov5z9lke en bov5natuurlke agno/is* maakt1 en aan de &]e zde de uitsprak5 van het godsdi5/ig gelo( /rikt tot het religieus-e?is*e bep]kt4 ,ma> al tra*t m5 op die wze het dualisme 9 het resultaat te v]md51 feitelk blft m5 het to* huldig5 9 het orgaan1 wa>door en d5 weg ( de me?ode1 wa>langs m5 tot k5nis d] wa>heid komt4 ,het h>t is op zn t]re9 ev5go$ e5 orgaan voor de wa>heid als het ho(d4 ,godsdi5/ig-z$elke erv>+ wa>borgt de realiteit d] onzi5lke d+5 ev5 /]k als de z9nelke wa>nem+ die d] zi*tb>e w]eld4 ,het gelo( met zn grond5 heeft ev5veel re*t als de wet5s*ap met h>e bewz54 ,ma> het is moeilk 9 te zi51 hoe m5 aan het dualisme1 dat m5 b d5 aanvang1 9 pr9cipe aanva>dt1 9 het e9d b het resultaat ontkom5 kan4 ,indi5 ho(d en h>t e5 eig5 lev5 hebb51 9 di5 z91 dat z elk e5 zelf/&ig orgaan vorm5 tot k5nis d] wa>heid1 dan is ook de e5heid van de wa>heid1 van de w]eld1 ja van ,god zelv51 niet me] te h&hav54 ,gelk subjectief de m5s* 9 tween uite5valt1 en e5]zds e5 godsdi5/loos wez5 is1 +eslot5 9 het natuurv]b&1 en &]]zds e5 religieus-e?is* wez51 burg] van e5e z$elke w]eldorde2 zoo /aan objectief wet5s*ap en religie1 erklrb>e en erlebb>e ,wirkli*keit1 de w]eld van het zn en van de wa>de]+1 de zi5lke en de onzi5lke d+51 de absolute natuurma*t en de religieuse ,godsidee ges*eid5 naa/ en /raks v&ig teg5ov] elka>4 ,nu ligt er ongetwfeld 9 dit dualisme e5e zek]e wa>heid1 die niet misk5d word5 mag4 ,er is n4l4 behalve e5e logis*e1 ook nog e5e zek]heid des gelo(s4 ,ma> deze ond]s*eid+ is1 gelk lat] blk5 zal1 e5e gans* &]e dan de s*eid+1 welke door het bov5 oms*rev5 dualisme wordt voorge/eld4 ,deze tweerlei zek]heid to* deelt no* d5 m5s* no* de w]eld 9 twee helft51 ma> maakt 9 d5 kr+ d] wet5s*ap zelv5 ond]s*eid tuss*5 datg5e wat onmiddellk en wat door middel van bewz5 tot onze k5nis komt4 ,ma> het dualisme1 dat 9 de nieuw]e philosophie tot he]s*app is gekom51 laat al het ges*ap5e 9 twee geheel ges*eid5 kr+5 uite5vall51 en is da>door 9 /rd met de e5heid van 's m5s*5 gee/1 met de e5heid d] wet5s*ap en d] wa>heid1 met de e5heid d] w]eld1 met de e5heid van het goddelk ,wez5 zelf4 ,da>om is het ook niet 9 /aat1 om geloov5 en wet5 met elk&] te v]zo552 veele] doet het d5 /rd tuss*5 beide nog to5em54 ,het gelo( imm]s kan met die s*eid+ niet tevr$5 zn1 wl het al het hi/oris*e en metaphysis*e1 wa> het altd 9 me]d]e ( m9d]e mate m$e sam5hangt1 zi* ontnom5 ziet1 en da>om ( van de wet5s*ap geheel afhankelk wordt ( 9 het vage1 my/]ieuse gevoel zi* t]ugtrekk5 moet4 ,en de wet5s*ap kan er ge5 vr$e b hebb51 omdat de besliss+ ov] de realiteit d] d+5 opg$rag5 wordt aan e5e faculteit1 die da>toe t5 e55male het re*t en de bevoegdheid mi/4 ,beide1 gelo( en wet5s*ap1 lat5 zi* niet op die wze bep]k54 ,z grp5 i$] oog5blik op elk&] 94 ,het kan ook ge5 go$e eis* zn1 dat de religieuse m5s* oph\de ,god te di551 als h aan de wet5s*ap zi* wdt1 ( de man van wet5s*ap zn d5k5 het zwg5 oplegge1 als h het t]re9 d] religie betre$t1 cf4 bov5 bl4 #bi1 #aee v4 #ag4 ,,het ,,gelo(4 #a4 ,uit het voorafga& ond]zoek is ons duidelk geword51 dat het pr9cipium int]num d] *ri/elke religie en !ologie niet geleg5 kan zn 9 het v]/&1 de r$e ( het h>t van d5 psy*is*5 m5s*4 ,no* bewz5 no* r$5e]+5 no* ook ov]e5/emm+ met 's m5s*5 behoeft5 zn 9 /aat1 om ons te ov]tuig5 van de div9iteit d] religieuse wa>heid4 ,op i$] t]re91 en zoo ook 9 de religie behoort het pr9cipium int]num aan het pr9cipium ext]num te beantwoord52 het moet da>m$e van gelke natuur zn4 ,gelk het li*t alle5 wa> te nem5 is door het oog1 zoo kan de goddelke wa>heid alle5 erk5d word5 door hem1 die ,gode v]want en zn beeld is4 ,alle bov5g5oemde ri*t+5 hebb5 dit 9 me]d]e ( m9d]e mate beseft4 ,zelfs z1 die de wa>heid d] *ri/elke religie v]/&elk wild5 bewz51 oordeeld5 to*1 dat er van 's m5s*5 zde e5e zek]e z$elke ge/eldheid noodig 01 om de kra*t di] bewz5 te gevoel54 ,pascal beproefde 9 het e]/e deel zn] apologie d5 m5s* tot k5nis zn] ell5de te br5g5 en de behoefte b hem op te wekk5 na> v]loss+ en vr$e4 ,door en na ,s*lei]ma*] zn de mee/e !olog5 tot het inzi*t gekom51 dat de religie van e5e eig5e natuur is en da>om ook door e5 eig5 orgaan 9 d5 m5s* moet word5 gek5d4 ,de pog+1 om dat orgaan te v9d5 9 de r$e1 het gewet51 het h>t1 het gevoel 0 re$s e5e s*r$e op d5 go$5 weg1 en v]di5de v]re de voorkeur bov5 het rationali/is* /rev51 om de godsdi5/ige wa>heid te betoog5 voor het nu*t] v]/&4 ,ma> to* 0 da>m$e nog niet g5oeg g$aan4 ,indi5 er ge5 zonde w>e1 z\ de m5s* 9 zi*zelf het v]mog5 bezitt51 om de wa>heid van de leug5 te ond]k5n5 ev5 held] als het oog het li*t ond]s*eidt van de dui/]nis4 ,ma> niem& kan bew]51 dat dit het geval is4 ,de zonde heeft d5 m5s* v]dui/]d 9 het v]/& en b$orv5 9 d5 wil4 ,de onre9e van h>t kan ,god niet zi54 ,da>om is noodig1 dat objectief de wa>heid ons zuiv] te gemoet tr$e en dat subjectief ons oog voor die wa>heid worde geop5d4 ,de ,s*rift gaat hi]van uit4 ,z ond]w]pt zi* niet aan het oordeel van d5 natuurlk5 m5s*2 want alle5 de gee/elke m5s*1 de w$]gebor5e1 kan de d+5 des ,gee/es ,gods en van het kon9krk d] hemel5 ond]s*eid54 ,da>om beh\dt de ,s*rift zelve het re*t en de ma*t zi* voor1 om d5 m5s* tot erk5n+ h>] wa>heid te br5g54 ,ze doet dat op gee/elke wze1 niet door bewz5 en r$5e]+5 ma> 9 d5 weg e5] gee/elke erv>+1 door de ond]wz+ des ,h4 ,gee/es4 ,er is da>om niet alle5 e5e op5b>+ ,gods 9 ,*ri/us buit5 ons1 ma> ook e5e v]li*t+ des ,h4 ,gee/es 9 ons2 nadat ,god door d5 ,zoon tot ons heeft gesprok51 is de ,h4 ,gee/ gekom5 om ons te leid5 9 de wa>heid4 ,god gaf niet alle5 e5e ,s*rift1 die de objectieve op5b>+ volkom5 bevat1 ma> /i*tte ook e5e k]k1 welke het woord ,gods v]/aat en als wa>heid beldt4 ,het is om die r$5 ook met het wez5 d] *ri/elke religie 9 /rd1 om ha> wa>heid te lat5 afhang5 van het ond]zoek en de uitspraak van d5 zondig5 m5s*4 ,de dogmaticus heeft zn /&punt te nem5 niet vr ( buit51 ma> midd5 9 het gelo(4 ,de me?odis*e twfel van ,bacon en ,c>tesius is no* 9 de philosophie no* 9 de !ologie op zne plaats4 ,twfel moge hoog/5s aanleid+ zn om de wa>heid te gaan zoek51 het gelo( alle5 doet ze v9d52 gelo( is altd de diep/e grond van d5 arbeid d] wet5s*ap1 ,snell51 ,bblad v4 d4 ,h]v4 #bf ,febr4 #ahie bl4 #e4 ,voetius trok da>om t]e*t te velde teg5 de !ologia dubitans van ,c>tesius1 ,disp4 ,sel4 ,,iii #hbe-hgj4 ,a4 ,c4 ,duk]1 ,s*oolgezag en eig5 ond]zoek #ahfa bl4 #aib v4 ,het is e5e v]ke]de me?ode1 als de wsge] van zne natuurlke zek]heid en de dogmaticus van zn gelo( zi* ontdoet1 e] h met d5 wet5s*appelk5 arbeid e5 aanvang maakt4 ,zulk e5e me?ode is niet alle5 onpractis* ma> laadt op d5 man van wet5s*ap ook d5 s*n1 als( zne ov]tuig+ en zn gelo( w]kelk op die grond5 ru/1 die zn d5k5 hem a*t]na v9d5 doet4 ,c>tesius vond e5 va/ uitgangspunt 9 het cogito ergo sum4 ,ma> niem& zal me551 dat h da>m$e d5 laat/5 en diep/5 grond van het gelo( aan zn eig5 be/aan heeft g5oemd4 ,ook al w]d de onjui/heid van deze !sis hem aangetoond1 h z\ to* ev5 va/ aan zn eig5 be/aan blv5 geloov5 als vr di5 td4 ,ev5m9 als de wsbege]te de natuurlke zek]heid t] zde mag /ell51 kan de dogmaticus zne positie nem5 buit5 het gelo(1 wa>9 h m5igmaal al van d] jeugd aan is opgevo$4 ,de wet5s*ap heeft ha> object niet te s*epp51 ma> te v]kl>54 ,de *ri/elke !ologie heeft da>om e5 subjectief uitgangspunt4 ,z neemt ha> /&punt 9 de geme5te1 die de wa>heid ,gods gelo(t en beldt4 ,e5 &] /&punt is er niet4 ,rome zoekt er wel na> ma> kan het niet v9d54 ,de ,re=matie heeft ook het zoek5 erna> nagelat52 z g+ uit van het geloovig subject4 ,en to5 de !ologie van het rationalisme en het supranaturalisme dit /&punt _h prsgegev51 is de nieuw]e !ologie door en na ,s*lei]ma*] s*i] 9 al h>e ri*t+5 tot dit re=matoris* beg9sel t]uggeke]d4 ,heel de !ologie is e?is* geword51 9 di5 z9 dat ze ern/ heeft gemaakt met de /ell+1 dat alle5 de w$]gebor5e het kon9krk ,gods ziet en dat alle51 wie ,gods wil wil do51 erk5n5 kan ( ,jezus' le] uit ,god is4 ,s*i] alle !olog5 nem5 ?ans hun /&punt 9 het geloovig bewu/zn1 9 de w$]geboorte1 9 de religieuse erv>+4 ,er is 9 dit alles e5e m]kwa>dige ov]e5/emm+4 ,de bes*uldig+ van subjectivisme teg5 dit /&punt is geheel misplaat/4 ,er is n]g5s1 9 ge5 enkele wet5s*ap1 e5 &] uitgangspunt4 ,het li*t ond]/elt het oog1 de klank is alle5 wa>neemba> voor het oor4 ,al het objectieve be/aat voor ons sle*ts door bemiddel+ van het subjectief bewu/zn4 ,zond] bewu/zn is de gans*e w]eld dood voor m4 ,e5e objectiviteit te bege]51 die niet subjectief bemiddeld w>e1 is e5 onmogelke eis*4 ,tuss*5 het zn d] d+5 en ons eig5 zn blft altd de wa>nem+ in/aan4 ,het subjectieve uitgangspunt heeft dus de !ologie met alle wet5s*ap1 ja met alle v]h\d+51 die er be/aan tuss*5 m5s* en w]eld1 geme54 ,de bes*uldig+ van subjectivisme krgt dan e]/ re*t van be/aan1 wanne] het subjectief orgaan1 dat onmisba> is tot wa>nem+ van het objectief be/a&e1 tot pr9cipium d] k5nis v]hev5 wordt4 ,het oog moge onontbe]lk orgaan wez5 voor de wa>nem+ van het li*t1 het is er to* niet de bron van4 ,het is jui/ de f\t van het ideali/is* rationalisme1 dat het het orgaan met de bron d] k5nis v]e5zelvigt1 bov5 bl4 #adi4 ,het d5k5 is niet de bron van het g$a*te1 de voor/ell+ niet de oorzaak van het d+1 het ik niet de s*epp] van het niet-ik2 en zoo kan ook het gelo(1 de w$]geboorte1 de erv>+ niet de bron onz] religieuse k5nis en niet het beg9sel onz] !ologie zn4 ,hoeze] de nieuw]e !ologie dus t]e*t ha> /&punt neemt 9 het subject1 ze dwaalt1 als z da>om ond] invlo$ d] ideali/is*e wsbege]te de !ologie 9 an?ropologie1 ecclesiologie1 godsdi5/wet5s*ap v]&]t4 ,9 zoov]re heeft ,rits*l te re*t de bewu/zn/heologie1 die algeme5 na ,s*lei]ma*] 0 opgekom51 t]ugg]oep5 na> de objectieve1 hi/oris*e op5b>+ 9 ,*ri/us4 #b4 ,mee/5tds wordt 9 de ,s*rift1 al?ans 9 het ,n4 ,te/am5t1 dit pr9cipium int]num aang$uid met d5 naam van gelo(4 ,ook w$]geboorte1 re9heid des h>t51 liefde tot ,gods wil1 de ,gee/ ,gods word5 9 de ,s*rift als pr9cipium int]num voorge/eld1 ,mt4 #e3h2 ,joh4 #c3c1 #e1 #g3ag2 #a ,cor4 #b3ab enz4 ,to* v]di5t de naam van gelo( t] a&uid+ van dit pr9cipium de voorkeur4 ,niet alle51 omdat het gelo( 9 de ,s*rift het mee/ als zoodanig op d5 voorgrond tre$t4 ,ma> vooral ook1 omdat het begrip gelo( ons plaat/ op het t]re9 van het bewu/zn en da>b d5 sam5hang bewa>t met de wze1 wa>op we op &] gebi$ tot k5nis kom54 ,vroeg] zag5 we1 dat de m5s*elke r$e nooit en n]g5s bron is d] k5nis4 ,aangebor5 begripp5 zn er niet4 ,de m5s* is physis* en ev5zoo intellectueel geheel afhankelk van de w]eld buit5 hem4 ,alle k5nis komt van buit54 ,ma> al die k5nis is van 's m5s*5 zde bemiddeld door zn bewu/zn4 ,niet het gevoel ( het h>t1 ma> het ho(d1 het bewu/zn 9 zn gans*5 omvang 7gewa>word+1 besef1 wa>nem+1 v]/&1 r$e1 gewet57 is het subjectieve orgaan d] wa>heid4 ,als de ,s*rift het gelo( nu het pr9cipium int]num noemt1 dan huldigt ze da>m$e dezelfde opvatt+1 en erk5t dat ook de op5b>+ ,gods alle5 tot onze k5nis kom5 kan door het bewu/zn he54 ,niet als( w$]geboorte1 liefde1 re9heid des h>t51 da>b niet van de groot/e beteek5is z\d5 zn2 het teg5deel zal lat] blk54 ,ma> het eig5lk orgaan1 wa>door de op5b>+ ,gods gek5d wordt1 is e5 akte van het bewu/zn1 n4l4 het gelo(4 ,de op5b>+ ,gods is e5 sy/eem van woord5 en dad5 ,gods1 welke buit5 en onafhankelk van ons be/aan4 ,hoe z\d5 deze ooit tot onze k5nis kunn5 kom5 dan door het bewu/zn he58 ,de op5b>+ ,gods is evangelie1 is bel(te1 bel(te van v]gev+ en zaligheid2 ma> aan e5e bel(te kan onz]zds niets dan gelo( beantwoord54 ,alle5 door gelo( wordt e5e bel(te ons eig5dom4 ,het gelo( is da>om het pr9cipium int]num cognosc5di van de op5b>+1 en alzoo ook van de religie en de !ologie1 ,h>tmann1 ,religionsphilos4 ,,ii #fe f4 ,ma> ook om nog e5e &]e r$5 v]di5t het de voorkeur1 om het pr9cipium int]num aan te duid5 met d5 naam van gelo(4 ,want da>door wordt de sam5hang bewa>d van het religieuse k5n5 met alle &]e k5n5 van d5 m5s*4 ,er is zek] ond]s*eid1 ma> all]e]/ di5t to* op de ov]e5/emm+ te word5 gelet4 ,w kom5 9 religie en !ologie op ge5 &]e wze tot k5nis dan 9 de &]e wet5s*app54 ,het gelo( is ge5 nieuw orgaan1 dat 9 d5 m5s* wordt +eplant1 ge5 zesde z9tuig1 ge5 donum sup]additum4 ,hoeze] het /rde met d5 natuurlk50 m5s*1 het is to* volkom5 natuurlk1 normaal1 m5s*elk4 ,de op5b>+ sluit objectief en subjectief b de natuur1 de h]s*epp+ b de s*epp+ zi* aan4 ,geloov5 9 het algeme5 is e5 ze] gewone weg1 om tot k5nis en zek]heid te kom54 ,w beg9n5 op i$] gebi$ met geloov54 ,onze natuurlke g5eigdheid is te geloov54 ,alle5 v]worv5 k5nis en erv>+ le]5 ons ongeloovigheid1 ,hoek/ra1 ,bronn5 en grondslag5 van het godsd4 gelo( #ahfd bl4 #chc4 ,gelo( is de grondslag d] maats*app en het fundam5t d] wet5s*ap4 ,alle zek]heid ru/ t5 slotte 9 gelo(4 ,wel wordt het woord geloov5 ook 9 e5e zwakk]e beteek5is gebruikt1 als w iets niet zek] wet5 ma> to* op voor onszelv5 voldo5de grond5 voor wa>s*nlk h\d54 ,geloov5 vormt dan e5e teg5/ell+ met wet5 en is aan me55 v]want4 ,zoo komt het voor 9 de uitdrukk+3 ik weet het niet1 ma> gelo( het wel4 ,ma> 9 deze beteek5is gaat het gebruik van het woord lang niet op4 ,re$s de etymologie w/ aan1 dat er 9 het gelo( nog e5e &]e diep]e beteek5is s*uilt4 ,het woord gelo( is met lov51 v]lov51 belov51 v]oorlov51 oorl(1 l(1 gel(te afkom/ig van d5zelfd5 /am2 het is met liev5 v]want1 en drukt uit e5 met heel zn p]soon v]tr\w5 op1 e5e liefdevolle ov]gave en toewd+ aan iem&1 ,kahnis1 ,lu?4 ,dogm4 #b;e ,ausg4 ,i #ajf4 ,hoek/ra1 ,wsg4 ,godsd4 ,i #hb v4 cf4 ,woord5boek d] ,n$4 ,taal s4 v4 ,ook 9 &]e tal5 heeft het woord gelo( deze oorspronkelke beteek5is van toewd+1 v]tr\w51 zek]heid1 zooals 1 2 1 2 fido1 fides2 foi2 fai? naa/ belief enz4 ,geloov5 wordt dan ook dikw]f gebezigd voor al zulke zek]e k5nis1 welke niet op bewz5 ma> op onmiddellk1 re*t/reeks* inzi*t /eunt4 ,plato ond]s*eidde 1 1 en en v]/ond ond] de zek]heid aanga&e de z9nelke w]eld op grond van de wa>nem+1 de ,rep4 ,,vi p4 #eaa1 ,,vii p4 #ecd1 cf4 ,zell]1 ,philos4 d] ,grie*51 #d;e ,aufl4 ,,ii #eia1 #eic4 ,siebeck1 ,ges*4 d] ,psy*4 ,s4 #bji4 ,da>om zegt h ,tim4 p4 #bi c43 1 4 ,ari/oteles maakte ond]s*eid tuss*5 k5nis1 welke langs demon/ratiev5 weg w]d v]kreg51 en k5nis d] pr9cipia1 die uit d5 zelv5 w]d afgeleid4 ,nu noemt h deze laat/e wel niet met d5 naam van gelo(1 ma> to* zegt h1 ,e?4 ,nicom4 ,,vi #c3 1 4 ,to5 da>na 9 het ,*ri/5dom het woord gelo( zulk e5e diepe religieuse beteek5is kreeg1 wez5 vele k]kvad]s met voorliefde op de belangrke plaats1 welke het geloov5 9 lev5 en wet5s*ap inneemt4 ,clem5s ,alex&r9us v]/aat ond] m5igmaal alle onmiddellke k5nis en zek]heid1 en zegt dan1 dat er ge5 wet5s*ap is zond] gelo(1 dat de e]/e pr9cipia1 wa>ond] bv4 ook het be/aan ,gods1 niet bewez5 ma> gelo(d word51 ,/rom4 ,,ii n4 #d1 #f1 cf4 ,d5z+]1 ,vi] ,b*] von d] relig4 ,erk4 ,,ii #dgj4 ,/rauss1 ,glaub4 ,i #cja f4 ,vooral ,augu/9us heeft deze beteek5is van het gelo( voor maats*app en wet5s*ap 9 het li*t ge/eld4 ,wie niet gelo(t1 komt nimm] tot wet52 nisi cr$id]itis1 non intelligetis1 de tr94 #ae1 #b en passim4 ,het gelo( is grondslag en b& van heel de m5s*elke sam5lev+4 ,als de /ell+ doorg+1 quod non video1 cr$]e non debeo1 z\d5 alle b&5 des blo$s1 d] vri5ds*ap en d] liefde v]brok5 word54 ,si ergo non cr$5tibus nobis quae vid]e non possumus1 ipsa humana societas1 concordia p]eunte1 non /abit2 quanto magis fides1 quamvis quae non vid5tur1 rebus e/ adhib5da div9is8 de fide r]um invisibilium cap4 #c1 cf4 de util4 cr$4 c4 #aj sq4 ,conf4 #f1 #e1 cf4 ,ritt]1 ,ges*4 d] *ri/l4 ,philos4 ,,ii #beb f4 ,gangauf ,metaph4 ,psy*4 des ,aug4 #aheb ,s4 #eb f4 ,s$]t ke]5 deze zelfde g$a*t5 b de *ri/elke !olog5 telk5s t]ug1 bv4 9 d5 nieuw]5 td b ,dorn]1 ,glaub4 ,i #c4 ,lange1 ,dogm4 ,i #cdb f4 ,oo/]zee1 voor ,k]k en ,!ol4 ,i #id4 ,kuyp]1 ,encycl4 ,,ii #ga v4 enz4 ,de naam van gelo( is dan gegev5 geword5 aan de onmiddellke k5nis d] pr9cipia2 aan het v]tr\w5 op onszelf1 op onze wa>nem+ en ons d5k52 aan de erk5n+ van het objectief be/aan d] buit5w]eld2 aan het ond]l+ v]tr\w51 wa>op heel de m5s*elke sam5lev+ is geb\wd2 aan al datg5e1 wat door intuitie gewet5 en g$aan wordt4 ,9 zulk e5 gelo( zag ,s*ill] d5 wa>borg van het be/aan di] nieuwe w]eld1 welke ,columbus zo*t3 ,wr' sie no* ni*t1 sie /ieg' jetzt aus d5 ,flu!n empor4 ,niem&1 die doord5kt1 zal deze diepe beteek5is d] voor lev51 kun/ en wet5s*ap loo*554 ,teg5ov] h51 die me551 dat niets voor wa> geh\d5 mag word51 wat niet z9nelk wa> te nem5 ( ma!matis* te bewz5 is1 /aat het bov5 all5 twfel va/1 dat v]reweg het mee/e en het belangrk/e1 dat w wet51 niet op bewz5 /eunt1 ma> op onmiddellke zek]heid4 ,het gebi$ dez] laat/e is veel groot] dan dat d] demon/ratieve zek]heid4 ,en deze laat/e is altd we] op de e]/e geb\wd1 en /aat en valt met deze4 ,de weg1 om op e5e &]e wze dan door ma!matis*e en logis*e bewz5 tot k5nis en zek]heid te kom51 is dus niets vreemds aan de m5s*elke natuur4 ,gelo( 9 algeme551 ruim5 z9 is e5 onmisba> elem5t 9 de sam5lev+1 en e5 normale weg tot wet5s*ap4 ,het is niet e]/ door de zonde noodzakelk geword52 buit5 de zonde z\ de intuitieve k5nis en de onmiddellke zek]heid nog bre$] plaats hebb5 +5om5 9 het m5s*elk lev54 ,nog is 9 die mate 's m5s*5 oorspronkelkheid groot]1 als h niet uit de reflectie ma> uit de intuitie leeft4 ,als analogien van het religieuse gelo( kunn5 alle bov5g5oemde voorbeeld5 dus uitnem5d5 di5/ bewz54 ,z hebb5 met het godsdi5/ig gelo( dit geme51 dat de k5nis onmiddellk1 niet door nad5k5 wordt v]kreg51 en dat ze 9 zek]heid niets ond]doet voor die1 welke op bewz5 ru/4 ,z h\d5 bov5di5 het v]b& va/1 dat er be/aat tuss*5 d5 gewon5 weg1 wa>op w m5s*5 tot k5nis kom51 en d5 weg des gelo(s1 die op religieus t]re9 tot zek]heid leidt4 ,z toon51 dat geloov5 op zi*zelf zoo we9ig met de m5s*elke natuur en met d5 eis* d] wet5s*ap 9 /rd is1 dat er zond] dat van e5 normaal m5s* en e5e normale wet5s*ap ge5 sprake kan zn4 #c4 ,ma> om deze ov]e5/emm+ mag to* het v]s*il niet ov] het ho(d word5 gezi51 dat er be/aat tuss*5 het gelo( als onmiddellke zek]heid en het gelo( 9 godsdi5/ig5 z94 ,9 de religie1 bepaaldelk 9 de *ri/elke1 krgt e5e eig5e wa>de4 ,ook de ,griek5 bezigd5 het woord 9 religieus5 z91 van het gelo( aan de god51 ,crem]1 ,wrt]bu* d] neut4 ,grcitt s4 v42 ma> ook dan heeft het to* zelf ge5 religieuse beteek5is1 ev5m9 als wanne] w sprek5 van gelo( aan ,god1 aan de ziel en h>e on/]felkheid enz4 ,geloov5 is hi] nog het gewone gelo(1 dat we dagelks oef551 ma> toegepa/ op godsdi5/ige voor/ell+54 ,9 het ,n4 ,te/4 wordt e*t] geheel en al religieus bepaald1 9 voorw]p1 grond en oorsprong2 het duidt zelf e5e religieuse v]h\d+ aan van d5 m5s* tot ,god4 ,9 ,hebr4 #aa3a word5 1 het algeme5e voorw]p van het *ri/elk gelo( g5oemd4 ,re$s hi]door is het gelo( 9 religieus5 z9 ond]s*eid5 van de k5nis1 die we door onmiddellke zek]heid bezitt54 ,het gelo( aan de buit5w]eld1 aan de z9tuig51 aan de d5kwett51 enz4 b]u/ op eig5 inw5dige wa>nem+4 ,w hebb5 van al deze zak5 e5 onmiddellk besef4 ,ma> het voorw]p van het *ri/elk gelo( is onzi5lk en voor ge5 wa>nem+ vatba>4 ,als iets onmiddellk door onszelf wordt wa>g5om51 is gelo( ov]bodig2 het gelo( /aat teg5 aans*\w5 ov]1 ,rom4 #h3bd2 #b ,cor4 #e3g4 ,da>m$e is niet 9 /rd1 dat de op5b>+ to* plaats _h 9 ruimte en td1 dat de p]soon van ,*ri/us aans*\wd en geta/ kon word54 ,want als voorw]p des gelo(s is heel deze op5b>+ to* niet wa>neemba>4 ,vel5 zag5 ,jezus en gelo(d5 to* niet 9 ,hem2 alle5 zne discipel5 aans*\wd5 9 ,hem e5e 1 ,joh4 #a3ad4 ,object van het gelo( zn woord5 en dad5 alle5 sub ratione ,dei4 ,ma> 9 de ,s*rift krgt als fides salvifica e5e nog praegnant] beteek5is2 het heeft tot voorw]p niet all]lei woord5 en dad5 ,gods op zi*zelf1 ma> de g5ade ,gods 9 ,*ri/us1 de bel(t5 des evangelies1 ,mk4 #a3ae2 ,joh4 #c3af1 #ag3c2 ,rom4 #c3bb2 ,gal4 #b3bj1 #c3bf enz4 ,dit speciale object komt voor het gelo( nog ond] e5e &]e kategorie 9 aanm]k+ dan ond] die van wa> teg5ov] vals*4 ,en de algeme5e natuur van het gelo( wordt er zoo door gewzigd1 dat het 9 e5 va/ en zek] wet51 9 e5 objectief voor wa> h\d5 niet opgaat1 ma> ook insluit e5 h>telk v]tr\w5 op1 e5e algeheele ov]gave aan1 e5e p]soonlke toeig5+ van de bel(t5 ,gods1 9 het evangelie ges*onk54 ,v]volg5s is het gelo( 9 religieus5 z9 van de onmiddellke zek]heid da>9 ond]s*eid51 dat de laat/e op eig51 ma> het e]/e op &]] inzi*t /eunt4 ,re$s dit is opm]kelk1 dat het woord gelo( voor al die gevall51 wa>9 k5nis op onmiddellke wa>nem+ ru/1 niet algeme5 9 gebruik is4 ,het gelo( aan de buit5w]eld1 aan de z9tuig51 aan de d5kwett51 aan de prima pr9cipia wordt gewoonlk als onmiddellk wet5 aang$uid4 ,en ind]daad b]u/ deze onmiddellke k5nis ev5als de demon/ratieve op eig5 wa>nem+ en inzi*t4 ,9 zoov] kan z dan ook e5 wet5 word5 g5oemd 9 ond]s*eid+ van geloov54 ,do* b de fides salvifica is het e5 &] geval4 ,deze heeft ze] zek] de g5ade ,gods 9 ,*ri/us tot object4 ,ma> van die g5ade ,gods z\d5 we niet de m9/e k5nis drag51 indi5 z niet door het getuig5is van &]5 tot ons gekom5 w>e1 indi5 z ons niet v]zek]d wi]d 9 de ,h4 ,s*rift4 ,tuss*5 d5 p]soon van ,*ri/us en ons gelo( komt dus het getuig5is van de apo/el5 9 te /aan4 ,het woord ,gods is m$ium gratiae4 ,wel komt nu die ,s*rift voor het gelo( alle5 als ,gods woord 9 aanm]k+1 #a ,!ss4 #b3ac4 ,want het religieus gelo( kan niet ru/5 dan 9 e5e getuig5is ,gods1 ,joh4 #c3cc2 ,rom4 #aj3ad v42 #a ,joh4 #e3i-aa4 ,ma> to* is het gelo( aan die ,s*rift v]bond54 ,het heeft de g5ade ,gods tot object ma> gelk ze betuigd wordt 9 de ,h4 ,s*rift2 (1 gelk ,calvn ,in/4 ,,iii1 #b1 #f het uitdrukt1 het heeft tot voorw]p ,*ri/um evangelio suo ve/itum4 ,da>om /rekt het gelo( als 9 n akte n na> d5 p]soon van ,*ri/us n na> de ,s*rift zi* uit4 ,het omhel/ ,*ri/us als ,zaligmak] en de ,s*rift als ,gods woord4 ,en da>om is ook beide wa>3 door ,*ri/us tot de ,s*rift en door de ,s*rift tot ,*ri/us4 ,de ,s*rift leidt tot ,*ri/us h55 en ri*t 's m5s*5 g$a*t5 en g5eg5h$5 op ,hem1 die ?ans leeft 9 d5 hemel4 ,zelfs z1 die alle notitia en ass5sus uit de fides salvifica wegnem5 en ze geheel en al 9 fiducia will5 lat5 opgaan1 kunn5 er niet buit51 om deze fiducia te lat5 ont/aan uit e5 indruk1 door het beeld van ,*ri/us op de ziel gemaakt4 ,ook het pitisme is aan uitw5dige middel5 gebond54 ,het moge die middel5 bep]k5 en niets will5 wet5 van e5 cate*ismus ( dogmatiek2 het tra*t to* de k9d]5 tot beke]+ te leid5 door tot h5 te sprek5 van d5 liev5 ,jezus1 ,pi]son1 ,e5e lev5sbes*\w+ bl4 #ac4 ,er is ook ge5 &]e weg tot het h>t des m5s*5 dan door zn ho(d en zn bewu/zn he54 ,gods ,gee/ alle5 kan onmiddellk w]k5 9 het h>t2 w zn aan de middel5 gebond54 ,de ,s*rift is en blft m$ium gratiae4 ,ma> omgeke]d w]kt het gelo( 9 ,*ri/us ook we] t]ug op het gelo( aan de ,s*rift2 het b9dt en legt ons va/ aan die ,s*rift en doet er ons op v]tr\w5 9 nood en dood4 ,onze ziel moge dus aan ,*ri/us1 d5 lev5d5 ,he] 9 de hemel51 onv]breekba> gebond5 zn door de unio my/ica des ,h4 ,gee/es2 voor ons bewu/zn is ,*ri/us1 is heel de w]eld d] er sle*ts door het getuig5is ,gods 9 zn woord4 ,en da>om sluit de fides salvifica ook altd e5 k5n5 94 ,wel is deze k5nis van het zaligmak5d gelo( wez5lk ond]s*eid5 van de k5nis d] fides hi/orica4 ,zelfs als deze laat/e voorafgaat1 wordt z to* lat] op de fides salvifica nieuw +ent en v]&]t van k>akt]4 ,z is ge5 bloot voor wa> h\d5 ma> e5e va/e en zek]e k5nis 9 d5 z9 d] ,h4 ,s*rift4 ,de bbels*e idee van k5n5 is e5e gans* &]e en veel diep]e dan die van het gewone spraakgebruik4 ,ma> desniettem9 is de k5nis1 welke de geloovige bezit1 niet onmiddellk en niet door eig5 inzi*t v]kreg52 z is gebond5 aan de ,h4 ,s*rift2 z ru/ op het getuig5is van apo/el5 en pr(et5 als op het woord ,gods4 ,e9delk is het *ri/elk gelo( van de onmiddellke zek]heid nog da>door ond]s*eid51 dat het niet vanzelf opkomt uit de m5s*elke natuur4 ,aan de buit5w]eld1 aan de pr9cipia1 aan de wa>nem+1 aan de d5kwett5 enz4 gelo(t i$] m5s* vanzelf1 zond] bevel1 op grond van eig5 inzi*t4 ,ma> alzoo is het niet met het *ri/elk gelo(4 ,het gelo( is niet all]1 #b ,!ss4 #c3b4 ,hoeze] het volkom5 m5s*elk is1 ge5 donum sup]additum1 ma> de h]/ell+ van d5 m5s*2 to* /aat de psy*is*e m5s* v&ig teg5 het geloov5 ov]4 ,want gelo( 9 *ri/elk5 z9 ond]/elt zelfv]loo*5+1 kruisig+ van eig5 g$a*t5 en wil1 wantr\w5 9 onszelf1 en da>teg5ov] v]tr\w5 op ,gods g5ade 9 ,*ri/us4 ,da>om1 gelk de fides salvifica ,god zelv5 tot voorw]p heeft en op zne getuig5is /eunt2 zoo heeft het ,hem ook tot auteur4 ,h zelf is het1 die door d5 ,h4 ,gee/ d5 m5s* tot het gelo( beweegt en al zne g$a*t5 gevang5 leidt tot de gehoorzaamheid van ,*ri/us1 ,mt4 #af3ag2 ,joh4 #f3dd2 #a ,cor4 #ab3c2 #b ,cor4 #aj3e2 #a ,!ss4 #b3ac2 #b ,!ss4 #c3b2 ,ef4 #a3ae1 #af2 ,col4 #a3ac2 ,phil4 #a3bi4 ,da>door is het *ri/elk gelo( geheel en al religieus bepaald4 ,voorw]p1 grond en oorsprong ligg5 geheel en alle5 9 ,god4 ,door dit religieus k>akt] is de fides salvifica wez5lk ond]s*eid5 van de onmiddellke zek]heid1 die soms met d5 naam van gelo( wordt be/empeld en ook van de 1 wa>van de ,griek5 soms sprak5 9 godsdi5/ig5 z94 ,het *ri/elk gelo( is l\t] religie1 religio subjectiva4 ,die m5s* is wa>lk religieus1 die alzoo gelo(t2 h is beeld1 k9d1 erfg5aam ,gods4 #d4 ,9 de *ri/elke k]k is e*t] spo$ig die opvatt+ de he]s*5de geword51 welke 9 het gelo( zag e5e toe/emm+ des v]/&s aan de geop5ba>de wa>heid4 ,ze] gewoon is de oms*rv+ van het gelo( als 1 als 1 cf4 ,suic]us1 ,!s4 ,eccl4 s4 v4 ,d5z+]1 ,vi] ,b*] von d] relig4 ,erk4 ,,ii #dfg f4 ,kleutg51 ,!ol4 d] ,vorzeit1 #b;e ,aufl4 ,,iv #bdf f4 ,augu/9us geeft dezelfde def9itie3 cr$]e e/ cum ass5sione cogit>e1 de pra$4 sanct4 c4 #b4 ,quid e/ cr$]e1 nisi cons5tire1 v]um esse quod dicitur1 de spir4 et litt4 c4 #ca4 ,fides e/ virtus1 qua cr$untur1 quae non vid5tur1 ,en*ir4 c4 #h4 ,tract4 #dj 9 ,joh4 n4 #i4 de tr94 #ac1 #a4 ,de s*ola/ieke !ologie begon het ond]zoek na> de natuur des gelo(s gewoonlk met de oms*rv+ 9 ,hebr4 #aa3a en de laat/g5oemde def9itie van ,augu/9us1 ,lomb>dus1 ,s5t4 #c1 #bc e4 a4 ,?omas h&elt ov] het gelo( 9 zne ,summa ,!ol4 ,,ii #b qu4 #a sq4 en zegt1 dat het object des gelo(s ,god is en &]e d+5 nisi secundum quod hab5t aliquem ord9em ad ,deum1 qu4 #a art4 #a4 ,de grond des gelo(s ligt alle5 da>91 dat aliquid e/ a ,deo revelatum1 ib4 en de auteur ervan is ,god alle51 ib4 qu4 #f art4 #a en #b4 ,het ,vaticanum oms*reef het gelo( als e5e virtus sup]naturalis1 qua ,dei aspirante et adjuvante gratia1 ab eo revelata v]a esse cr$imus1 non propt] intr9secam r]um v]itatem naturali rationis lum9e p]spectam s$ propt] auctoritatem ipsius ,dei revelantis1 qui nec falli nec fall]e pote/1 sess4 #c1 ,con/4 dogm4 de fide cap4 #c4 ,het gelo( is b ,rome e5 ass5sus firmus ac c]tus aan de wa>h$5 d] op5b>+ op grond van het gezag ,gods 9 ,s*rift en k]k1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,,ii #b qu4 #b art4 #a4 qu4 #d art4 #b4 ,bell>m9us1 de ju/ific4 ,i c4 #e1 #f4 ,becanus1 ,!ol4 s*ol4 tom4 ,,ii p>s #b tract4 #a cap4 #a sq4 ,p]rone1 ,praelect !ol4 ,v #ahdj p4 #bea sq4 ,jans51 ,praelect4 !ol4 ,i #fhd4 ,kleutg51 ,!ol4 d] ,vorzeit1 ,,iv #bje f4 ,d5z+]1 ,vi] ,b*] von d] rel4 ,erk4 ,,ii #dbf f4 ,9 de practk _h deze opvatt+ van het gelo( ze] s*adelke gevolg54 ,voore]/ w]d het gelo( feitelk niets &]s dan e5e v]/&elke toe/emm+ aan e5e de r$e v] te bov5 ga&e1 my/]ieuse le]1 hetz explicite aan al h>e v]s*ill5de ( implicite aan sommige noodzakelke dogmata4 ,de ond]s*eid+ tuss*5 dit gelo( en de door de ,prote/ant5 aang5om5e fides hi/orica is b deze opvatt+ niet mogelk en w]d dan ook door de ,rooms*e !ologie besli/ v]worp54 ,rome heeft niet &]s dan e5e fides hi/orica4 ,da>uit vloeide v]d] voort1 dat dit gelo(1 indi5 het niets &]s 0 dan e5e v]/&elke toe/emm+1 onmogelk voldo5de t] zaligheid kon zn4 ,het moe/ aangevuld word5 door e5e &]e deugd 9 d5 wil1 n4l4 de liefde1 en wordt dan fides =mata4 ,het gelo( v]lie/ da>door zne c5trale plaats 9 het *ri/elk lev51 het wordt v]laagd tot ne d] zev5 praep>ationes voor de gratia infusa d] ju/ificatio2 en het zwa>tepunt komt geheel te ligg5 9 de liefde1 d4 i4 9 de go$e w]k54 ,en e9delk 0 het moeilk vol te h\d51 dat het gelo( 9 bov5g5oemd5 z9 e5e vru*t 0 van de gratia int]na1 gelk ,augu/9us die v]/ond4 ,de beld5is1 dat het gelo( e5e gave ,gods 01 w]d v]zwakt4 ,de assi/5tie en inspiratie1 wa> het ,vaticanum van spreekt1 wordt dikw]f 9 de ,rooms*e !ologie bep]kt tot de gave e5] algeme5e g5ade ( ook zelfs tot de gave d] natuurlke kra*t54 ,het geloov5 0 te v]di5/elk] na>mate het me] 's m5s*5 eig5 vre daad 0 en me] be/ond 9 het aannem5 van onbegrpelke my/]ia fidei1 9 e5 sacrificium intellectus4 ,de ,re=matie heeft deze ,rooms*e opvatt+ van het gelo( 9 alle opzi*t5 gewzigd4 ,z heeft de religieuse natuur van de h]/eld4 ,t5 e]/e maakte z e5 pr9cipieel ond]s*eid tuss*5 de fides hi/orica en de fides salvifica4 ,hi/oris* gelo( mo*t 9 sommige gevall5 voorafgaan en op zi*zelf van groote wa>de zn2 het 0 en bleef ess5tieel v]s*ill5d van het zaligmak5d gelo(4 ,alle ,h]vorm]s w>5 e5/emmig van oordeel1 dat het zaligmak5d gelo(1 indi5 niet alle5 dan to* zek] ook1 9 k5nis be/ond4 ,ze hebb5 ge5 van all5 het gelo( 9 e5e onbewu/e a&o5+ ( /emm+ des gemo$s lat5 opgaan4 ,ma> de k5nis1 die elem5t 0 van het zaligmak5d gelo(1 0 to* e5e gans* &]e dan die van het hi/oris* gelo(4 ,deze laat/e mo*t lat] aan de fides salvifica t5 go$e kom52 z v]&]de da>m$e to* zelve van k>akt] en g+ lev5 uit e5 nieuw beg9sel4 ,de fides kreeg b de ,h]vorm]s da>om we] e5e eig5e1 gee/elke1 religieuse natuur1 niet gradueel ma> ess5tieel ond]s*eid5 van alle &] gelo( 9 het lev5 en de wet5s*ap1 ja zelfs van het hi/oris* gelo(4 ,natuurlk kon zulk e5 gelo( dan ook niet voortvloei5 uit hetzelfde beg9sel1 als wa>uit alle &]e gelo( b d5 m5s* opkomt4 ,de ,re=matie 0 e5p>ig 9 de beld5is1 dat de fides salvifica e5e gave ,gods 04 ,z 0 ge5 vru*t van de natuurlke kra*t5 van d5 m5s* no* ook van de algeme5e g5ade4 ,z 0 e5e vru*t van de bzond]e g5ade des ,h4 ,gee/es1 e5e w]kzaamheid van d5 nieuw51 w$]gebor5 m5s*1 en da>om ook volkom5 g5oegzaam tot zaligheid4 ,b ,rome neemt het gelo( sle*ts e5e praep>atoire plaats 92 en t]e*t1 want het is 9 d5 grond niets &]s dan hi/oris* gelo(4 ,ma> b de ,h]vorm+ kreeg het w$]om de c5trale plaats1 welke het bekle$t 9 het ,n4 ,te/42 het behoeft niet aangevuld te word5 door de liefde1 het is g5oegzaam om deel te krg5 aan alle go$]5 des heils4 ,wie alzoo gelo(t1 /aat niet 9 het voorportaal ma> 9 het heiligdom d] *ri/elke wa>heid2 h is ,*ri/us +elfd1 al zne weldad5 deela*tig1 e5 erfg5aam d] eeuwige zaligheid4 ,moeilk 0 het e*t] b deze diepe opvatt+ van de fides salvifica1 om h>e natuur jui/ te oms*rv5 en 9 duidelke woord5 we] te gev54 ,de !ologie van de ,h]vorm+ heeft er t5 all5 tde m$e gewor/eld4 ,t5 aanzi5 van de vraag1 wa>9 de eig5lke akte van het gelo( geleg5 is1 loop5 de antwoord5 ze] v]re uite54 ,het is door k5n51 toe/emm51 v]tr\w51 toevlu*tnem51 enz41 ( door n van deze ( door alle te zam5 oms*rev5 geword54 ,e]/ lat] kan b de le] des gelo(s dit alles nad] word5 ond]zo*t4 ,ma> zooveel /aat va/1 dat het gelo( 9 de !ologie d] ,h]vorm+ ge5 wet5 0 van e5ige le]/ellige wa>h$51 ma> dat het e5 b& d] ziel 0 aan d5 p]soon van ,*ri/us na> de ,s*rift5 en aan de ,s*rift als het woord van ,*ri/us4 ,de fides salvifica 0 w$]om door en door religieus4 ,gods g5ade 9 ,*ri/us 0 ha> voorw]p1 de getuig5is ,gods 9 zn woord 0 ha> grond1 de ,h4 ,gee/ 0 ha> auteur4 ,z 0 9 i$] opzi*t religieus bepaald4 #e4 ,dit gelo( br5gt na> de ,s*rift e5 eig5 zek]heid m$e4 ,het is e5 en van de gehoopte en ongezi5e d+51 ,hebr4 #aa3a2 niet omdat het 9 zi*zelf zoo he*t en va/ is1 ma> wl het op ,gods getuig5is en bel(te /eunt1 gelk het v]volg van ,hebr4 #aa duidelk le]t4 ,het maakt de onzi5lke go$]5 des heils zoo zek] voor ons1 ja veel zek]d]1 dan eig5 inzi*t ( e5 wet5s*appelk bews dat ooit z\d5 v]mog5 te do54 ,da>om is er 9 de ,s*rift sprake van de 1 ,hebr4 #d3af2 1 ,ef4 #c3ab2 1 ,hebr4 #f3aa1 #ab1 #aj3bb des gelo(s2 en wordt er 1 ,mt4 #i3b2 1 ,rom4 #e3ab2 1 #a ,petr4 #a3h1 enz4 aan toeges*rev54 ,het /aat teg5ov] twfel1 zorg1 vrees1 wantr\w51 ,mt4 #f3ca1 #h3bf1 #aj3ca1 #ad3ca1 #ba3ba2 ,mk4 #d3dj2 ,luk4 #h3be2 ,joh4 #ad3a2 ,rom4 #d3bj2 ,jak4 #a3af4 ,zek]heid is door heel de ,s*rift he5 e5 k5m]k des gelo(s4 ,zelfs te midd5 van de zwa>/e aanve*t+51 als alles teg5 is1 op hope teg5 hope1 h\dt de geloovige zi* /a&e als zi5de d5 ,onzi5lke1 ,job #ai3be2 ,ps4 #bc1 #cb1 #ea2 ,rom4 #d3bj1 #ba1 #e3a1 #h3ch2 ,hebr4 #aa1 enz4 ,e] geeft de geloovige alles prs1 dan dat h zn gelo( v]loo*5t4 ,niets is hem te ko/ba> voor zn gelo(1 no* zn geld no* zn go$1 no* zn e] no* zn lev54 ,het gelo( is 1 #a ,joh4 #e3d4 ,deze zek]heid des gelo(s 0 aan de wet5s*ap onbek5d4 ,z de$ met het ,*ri/5dom ha> intr$e 9 de w]eld1 ,janet et ,sailles1 ,hi/oire de la philosophie1 ,p>is #ahhg p4 #ffh4 ,de ,grieks*e philosophie erk5de twee soort5 van zek]heid1 ne1 die uit de z9lke wa>nem+1 en e5e &]e1 welke door het d5k5 w]d v]kreg54 ,geme5lk w]d de e]/e v]re b5$5 de twe$e ge/eld2 de z9lke wa>nem+ gaf sle*ts 1 ma> het d5k5 leidde tot 4 ,ari/oteles ond]s*eidde 9 de laat/e w$]om tuss*5 die1 welke op bewz51 en die1 welke op evid5tie ru/te4 ,er w>5 9 de wet5s*ap dus drie weg51 om tot zek]heid te kom53 de wa>nem+1 de argum5tatie en de evid5tie4 ,deze drierlei zek]heid kreeg burg]re*t 9 de wsbege]te1 met di5 v]/&e1 dat de empiri/5 de zek]heid voornamelk zo*t5 9 de wa>nem+ en de rationali/5 9 het d5k54 ,naa/ deze wet5s*appelke zek]heid plaat/e het ,*ri/5dom de zek]heid des gelo(s4 ,concreet en practis* w]d deze zek]heid aan de skeptis*e w]eld v]toond 9 de geloovige geme5te1 vooral 9 h>e m>tela>s en blo$getuig54 ,en !oretis* w]d z uitgesprok5 en ontwikkeld 9 de *ri/elke !ologie4 ,er is 9 de le] van de zek]heid des gelo(s e5 belangrk v]s*il tuss*5 ,rome en de ,h]vorm+ t5 aanzi5 van de vraag1 ( de c]titudo fidei ook insluit de c]titudo salutis1 de vol/rekte v]zek]dheid van eig5 zaligheid4 ,van ,augu/9us af aan is deze c]titudo salutis door de ,rooms*e k]k en !ologie ontk5d en be/r$54 ,rome bewe]t1 dat vol/rekte v]zek]dheid d] zaligheid sle*ts het deel is van enkele geloovig51 die ha> door e5e bzond]e op5b>+ ontvang5 hebb51 ma> vol/rekt niet voortvloeit uit de natuur des gelo(s4 ,gewone geloovig5 hebb5 t5 aanzi5 van hunne zaligheid sle*ts e5e c]titudo moralis1 conjecturalis1 ma> ge5 c]titudo fidei4 ,voor deze zek]heid is er 9 het ,rooms*e /elsel ge5 plaats1 wl z alle5 be/aanba> is b de beld5is van ,gods v]kiez5de liefde1 en de leek5 onafhankelk mak5 z\ van k]k en prie/]4 ,cf4 ,augu/9us1 de bono p]sev4 c4 #h1 #ac1 #bb1 de civ4 ,dei c4 #ab4 ,epi/1 #ajg1 etc4 ,g4 ,j4 ,vossius1 ,hi/oria pelagiana #afee p4 #egh sq4 ,comm5t4 op ,s5t4 ,i di/4 #ag4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,,ii #a qu4 #aab art4 #e4 ,bell>m9us1 de ,ju/if4 ,i c4 #aj4 ,,iii c4 #b sq4 ,conc4 ,trid4 sess4 #f cap4 #i c4 #ac1 #ad1 en lat] b de le] des gelo(s4 ,wel erk5n5 e*t] de ,rooms*e godgele]d5 de c]titudo fidei t5 opzi*te van de objectieve wa>h$5 d] op5b>+4 ,facilius1 zeide ,augu/9us1 ,conf4 #g1 #aj1 dubit>em viv]e me1 quam non esse v]itatem1 quae p] ea1 quae facta sunt1 intellecta conspicitur4 ,alb]tus ,magnus maakte ond]s*eid tuss*5 gelo( 9 de philosophie en 9 de !ologie4 ,da> is gelo( niets &]s dan cr$ulitas en ge5 weg tot k5nis2 ma> 9 !ologicis fides lum5 e/1 c]tissimam faci5s adhaesionem et ass5sum4444 et ideo e/ via et m$ium ad sci5tiam v]itatis div9orum1 b ,/ckl1 ,philos4 d] ,m4 ,a4 ,,ii #cfe1 cf4 v]d] ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,,ii #b qu4 #d art4 #h4 ,bell>m9us1 de ,ju/if4 ,,iii c4 #b4 ,billu>t1 ,summa ,s4 ,?omae ,,viii p4 #hf sq4 ,d5s1 ,!ol4 ,,ii #bda sq4 ,daelman1 ,!ol4 ,i p4 #ab sq4 ,en da>m$e /emm5 ov] het algeme5 de ,prote/ants*e !olog5 ov]e54 ,niem& heeft krass] en /]k] deze zek]heid des gelo(s uitgesprok5 dan ,calvn4 ,het gelo( is b hem c]ta1 firma1 pl5a et fixa c]titudo1 me] c]titudo dan appreh5sio1 cordis fiducia et securitas1 enz4 ,in/4 ,i1 #g1 #e2 ,,ii1 #b1 #h2 ,,iii1 #b1 #ad v41 #ad1 #h2 #bd1 #d1 enz4 ,zo[el b ,lu!rs*e als ,g]e=me]de !olog5 is het gelo( e5 firmus ass5sus1 e5e c]ta cognitio1 die all5 twfel en alle onzek]heid buit5sluit1 ,s*mid1 ,dogm4 d] ev4 lu?4 ,k4 ,s4 #bii f4 ,hase1 ,hutt4 ,r$iv4 #ajh4 ,heid4 ,cate*4 vr4 #ba4 ,heppe1 ,dogm4 d] ev4 ref4 ,k4 ,s4 #chd f4 #f4 ,door de wet5s*ap1 bepaaldelk door de wsbege]te1 is aan deze gelo(szek]heid ov] het algeme5 we9ig a&a*t gewd4 ,e]/ ,kant heeft ze 9 gewzigd5 z9 opg5om5 en erk5d4 ,kant nam 9 ho(dzaak drie soort5 van zek]heid aan4 ,de e]/e is de empiris*e1 problematis*e zek]heid1 welke b]u/ op eig5 ( &]] wa>nem+ en be/aat 9 e5 me551 9 e5 !oretis* ( practis* geloov54 ,v]volg5s is er e5e logis*e1 wet5s*appelke1 apodictis*e zek]heid1 die we] tweel$ig is en ( e5 intuitief1 zooals 9 de ma!sis1 (1 gelk 9 de philosophie1 e5 discursief k>akt] draagt4 ,dit zn dezelfde soort5 van zek]heid1 die ook re$s 9 de grieks*e philosophie w]d5 aang5om54 ,ma> b deze ruimt ,kant nu ook nog e5e plaats 9 voor de moreele1 ass]toris*e zek]heid4 ,het bov5z9lke en het bov5natuurlke is n4l4 volg5s ,kant onk5ba>4 ,god heeft de k5nis da>van met opzet ons on?\d51 opdat w de be/emm+ van d5 m5s* niet 9 het wet5 z\d5 /ell5 ma> 9 het h&el51 9 de v]vull+ zn] z$elke roep+4 ,met het oog op deze e?is*e be/emm+ neemt de m5s* de wa>heid van sommige /ell+5 aan1 zond] welke h deze e?is*e taak niet v]vull5 kan4 ,zoo gelo(t h op practis*e1 psy*ologis*e grond5 aan het be/aan van ,god1 de ziel en de on/]felkheid4 ,dit is moreel gelo(4 ,de zek]heid1 welke de m5s* door dit gelo( v]krgt1 is niet !oretis* van a>d1 ma> practis*1 moreel4 ,z doet hem zegg51 niet3 ik b5 zek]2 no* ook3 het is moreel zek]2 ma>3 ik b5 moreel zek]4 ,er is dus drierlei zek]heid1 e5e empiris*e1 logis*e en moreele1 uitg$rukt en we]gegev5 door de woord5 me551 wet5 en geloov51 ,kritik d] re95 ,v]nunft1 ,me?od5lehre ,,ii #c1 ed4 ,kir*mann ,s4 #fcb f4 ,de wsbege]te na ,kant heeft deze le] d] zek]heid van ,kant wel t5 deele ov]g5om51 ma> er niets wez5lk nieuws aan toegevoegd4 ,cf4 ,dr4 ,franz ,grung1 ,das ,problem d] ,gewis%eit1 ,heidelb4 #ahhf4 ,da>5teg5 heeft ,kants le] van de moreele zek]heid op de !ologie groot5 invlo$ geoef5d4 ,to5 de autoriteit van ,s*rift en k]k 0 ond]mnd1 heeft m5 9 ha> het fundam5t van religie en !ologie gezo*t4 ,de bek5de tek/ ,joh4 #g3ag1 door ,kant zelv5 re$s aangew5d1 ,rel4 inn]halb d] ,gr4 usw4 ed4 ,ros5kranz ,s4 #ace1 is het uitgangspunt van deze ri*t+ geword54 ,ind]daad ligt er 9 deze moreele zek]heid e5e diepe wa>heid1 en dankba> mag erk5d1 dat ,kant ha> e5e plaats heeft +]uimd 9 zne philosophie4 ,van de onzi5lke d+5 hebb5 we e5e gans* &]e zek]heid dan van die1 welke w met onze z9tuig5 kunn5 wa>nem5 ( met ons d5k5 kunn5 bewz54 ,het gelo( aan de d+51 die m5 hoopt en niet ziet1 gaat ook niet om buit5 d5 wil1 buit5 de z$elke ge/eldheid en de gee/elke erv>+4 ,ma> to* v]di5t het ge5 aanbevel+1 om de gelo(szek]heid van de ,h4 ,s*rift1 van de geme5te en van de *ri/elke !ologie 9 te wissel5 voor de moreele zek]heid van ,kant4 ,voore]/ is de opm]k+ niet ov]bodig1 dat zek]heid altd e5 toe/& is van het bewu/zn4 ,de m5s*elke gee/ kan t5 aanzi5 van e5e vraag ( e5e /ell+ 9 e5 v]s*ill5d5 toe/& v]ke]52 h kan er teg5ov] /aan 9 e5 toe/& van onzek]heid1 twfel1 v]mo$51 me5+1 enz4 ma> ook 9 e5 toe/& van vol/rekte zek]heid4 ,zek]heid is de ru/ van het m5s*elk bewu/zn 9 de gevond5 en erk5de wa>heid4 ,het v]/& /reeft n4l4 na> k5nis1 na> wa>heid4 ,dat is de a>d en de natuur van het v]/&2 het w>e is zn go$1 zn rkdom1 de v]vull+ van zne behoefte4 ,wanne] het die wa>heid v9dt is het da>om bevr$igd2 het ru/ da>91 het voelt zi* veilig en zek]4 ,zek]heid is ru/1 vr$e1 vreugde1 zaligheid2 9 v]itate requies4 ,zek]heid is de normale toe/& van d5 m5s*elk5 gee/1 ev5als de gezondheid die van het li*aam4 ,twfel1 onzek]heid da>5teg5 is onru/1 onvr$e1 ell5de4 ,/rikt g5om5 is dus niet de zek]heid zelve moreel2 z heet alle5 zoo1 wl de grond51 wa>op de wa>heid b ha> ru/1 van moreel5 a>d zn4 ,ma> v]volg5s zn de grond51 wa>op de wet5s*appelke en de moreele wa>heid ru/1 niet alzoo als !oretis* en practis* van elk&] te s*eid5 en teg5ov] elk&] te /ell54 ,er be/aat 9 de w]kelkheid zulk e5 dualisme niet1 als ,kant 9 zne tweerlei zek]heid aanneemt4 ,subjectief zn ho(d en h>t1 en objectief zn de zi5lke en onzi5lke d+5 niet alzoo 9 tween te deel54 ,het h>t oef5t ook invlo$ b het wet5s*appelk ond]zoek4 ,de 9 ruim5 z9 neemt ook da> e5e groote plaats 94 ,veel van wat 9 de wet5s*ap voor va/ en zek] doorgaat1 ru/ op moreele ( immoreele grond54 ,en omgeke]d is het to* het bewu/zn1 dat ook b de moreele zek]heid de z$elke grond5 weegt en beoordeelt1 wa>op e5e ( &]e /ell+ als wa> wordt erk5d en aang5om54 ,de wil moge het v]/& tot het aannem5 van e5e ( &]e wa>heid beweg52 dat aannem5 zelf is to* e5e daad des v]/&s2 en het v]/& kan dit alle5 do51 wl het zelf 9 me]d]e ( m9d]e mate de wa>heid erk5t en inziet4 ,de gelo(szek]heid komt niet tot /& door !oretis*e bewz5 ma> ev5m9 door e5 wilsbesluit4 ,e9delk zn er vroeg] re$s teg5 de po/ulaat/heorie van ,kant v]s*ill5de bezw>5 +ebra*t4 ,ze kunn5 nog v]me]d]d word5 met deze vrag53 komt het ov]e5 met de natuur d] w>e z$elkheid1 die to* ook 9 ootmo$1 n$]igheid enz4 be/aat1 om op grond van onze z$elke natuur en be/emm+ het be/aan van ,god en van de on/]felkheid te po/ule]58 blft de moreele zek]heid ook dan nog ha> kra*t beh\d51 als de z$elke m5s* 9 zond5 valt1 9 aanve*t+ en be/rd+ v]ke]t1 en door d5 twfel he5 en we] wordt gesl+]d8 zn z$elke grond5 voldo5de1 om teg5ov] de be/rd+ d] wet5s*ap da>op het gelo( aan ,gods be/aan1 het bewu/zn d] v]gev+1 de hope d] zaligheid te b\w58 ,ma> al w>e de moreele zek]heid ook g5oegzaam voor d5 wsge]1 z is onbruikba> voor d5 ,*ri/54 ,want al kon de ,v]nunftreligion van ,kant op ha> als op e5 va/5 grondslag ru/52 z is niet 9 /aat1 om de wa>heid d] *ri/elke religie te drag54 ,om al deze r$55 kan de moreele zek]heid van ,kant de *ri/elke gelo(szek]heid niet v]vang54 ,t5 ov]vlo$e wordt dit nog bewez5 door het ond]s*eid1 dat ,kant maakt tuss*5 me551 geloov5 en wet54 ,me55 0 volg5s hem e5 voor wa> h\d5 op onvoldo5de1 geloov5 op subjectief voldo5de en wet5 op objectief voldo5de grond51 ,kritik d] re95 ,v]n4 ed4 ,kir*mann ,s4 #fcb f4 ,nu is dit ond]s*eid jui/ t5 aanzi5 van het geloov5 9 het dagelks* lev5 en met betrekk+ van zulke d+51 die gewet5 kunn5 word54 ,dan is ind]daad geloov5 e5 m9d]e en zwakk]e graad van het wet54 ,ma> 9 de religie is gelo( de zek]heid zelve4 ,jui/] w]d het ond]s*eid re$s door ,augu/9us bepaald4 ,h zegt3 tria sunt item velut f9itima sibimet 9 animis hom9um di/9ctione dignissima3 intellig]e1 cr$]e1 op9>i4 ,quae si p] se ipsa consid]5tur1 primum semp] s9e vitio e/1 secundum aliqu&o cum vitio1 t]tium nunquam sive vitio1 de util4 cr$4 c4 #aa4 ,int] cr$]e autem atque op9>i hoc di/at1 quod aliqu&o ille1 qui cr$it1 s5tit se ignor>e quod cr$it1 quamvis de re1 quam se ignor>e novit1 omn9o non dubitet1 sic enim firme cr$it2 qui autem op9atur1 putat se scire1 quod nescit1 de m5dac4 c4 #c4 ,?omas oms*rft het ond]s*eid aldus3 de ratione op9ionis e/ quod accipiatur unum cum =mid9e alt]ius oppositi2 unde non habet firmam inhaesionem4 ,de ratione v]o sci5tiae e/ quod habeat firmam inhaesionem cum visione intellectiva2 habet enim c]titud9em proc$5tem ex intellectu pr9cipiorum4 ,fides autem m$io modo se habet2 exc$it enim op9ionem 9 hoc quod habet firmam inhaesionem2 deficit v]o a sci5tia 9 eo quod non habet visionem1 ,s4 ,!ol4 ,,ii #a qu4 #fg art4 #c4 ,9 gelk5 z9 gaf ,zan*ius deze def9itie3 op9io is e5e cognitio neque c]ta neque evid5s1 fides is e5e cognitio c]ta s$ non evid5s1 sci5tia is e5e cognitio aeque c]ta ac evid5s1 ,op4 ,,ii #aif4 ,geloov5 en wet5 zn dus niet 9 zek]heid ond]s*eid54 ,het gelo( br5gt e5e ev5 /]ke zek]heid m$e als het wet54 ,ja de gelo(szek]heid is van beide de int5sief /]k/e2 z is s*i] onwankelba> en onuitroeiba>4 ,voor het gelo( heeft iem& zn lev5 en alles veil4 ,galilei zwo] tot driemal5 toe zn gelo( af aan het ,kop]nikaans*e /elsel4 ,kepl] hield zi* teg5 zne ov]tuig+ te ,graz bezig met de a/rologie om 9 zn ond]h\d te voorzi52 de behoeftige mo$] 7a/ronomie7 moe/ lev5 van de dwaze do*t] 7a/rologie74 ,wie geeft voor e5e wet5s*appelke !sis1 bv4 dat de a>de om de zon draait1 zn lev5 prs8 ,ma> de religie kweekt m>tela>s4 ,de gelo(szek]heid gaat 9 int5sieve kra*t de wet5s*appelke zek]heid v] te bov54 ,bonav5tura maakt e*t] 9 de zek]heid t]e*t ond]s*eid tuss*5 de c]titudo adhaesionis en de c]titudo speculationis1 ,s5t4 ,,iii di/4 #bc art4 #a qu4 #d1 cf4 ,/ckl4 ,philos4 des ,m4 ,a4 ,,ii #hhc4 ,de e]/e is b de gelo(szek]heid groot] dan b de wet5s*appelke zek]heid1 want dikw]f zn ge5 argum5t51 ge5 vlei]en1 ge5 pnig+5 9 /aat1 om iem& 9 zn gelo( aan het wankel5 te br5g54 ,h klemt met heel zn ziel aan het voorw]p des gelo(s zi* va/4 ,ma> de c]titudo speculationis behoeft wel niet altd1 ma> kan soms to* /]k] zn 9 de wet5s*ap dan 9 het gelo(4 ,het is dezelfde g$a*te1 die ,augu/9us uitsprak3 wet5 is altd s9e vitio1 ma> geloov5 ges*i$t aliqu&o cum vitio4 ,het geloov5 zelf is ge5 bews voor de wa>heid van het gelo(de4 ,er is groot v]s*il tuss*5 subjectieve v]zek]dheid en objectieve wa>heid4 ,alles hangt b het gelo( van de grond5 af1 wa>op het ru/4 #ah4 ,,de ,,grond ,,des ,,gelo(s4 #a4 ,zoodra de *ri/elke !ologie ern/ig g+ nad5k5 ov] d5 laat/5 en diep/5 grond des gelo(s1 kwam z tot de erk5t5is1 dat ge5 enkel v]/&elk ( hi/oris* bews1 voor de wa>heid d] op5b>+ aangevo]d1 t5 slotte da>voor geld5 kon4 ,de apologet5 d] #b;e eeuw he*tt5 aan die bewz5 groote wa>de1 bov5 bl4 #dbc1 en legd5 er teg5ov] het heid5s* naturalisme nadruk op1 dat het gelo( e5e r$elke1 vre daad 0 van d5 m5s*1 ,j4 ,m4 ,dial4 c4 #hh4 #ajb4 #aca4 ,!ophilus1 ad ,autol4 ,,ii #bg4 ,ir5aeus1 adv4 ha]4 ,,iv #cg1 #e1 enz4 ,ma> to* v9d5 w ook b h5 re$s het besef1 dat al die bewz5 onma*tig zn1 om iem& mett]daad te beweg5 tot het gelo(4 ,da>toe is nog iets &]s en me] van noode1 n4l4 de goddelke g5ade1 ,j4 ,m4 ,dial4 c4 #aai4 ,apol4 #a1 #aj4 #b1 #aj4 ,ir54 adv4 ha]4 ,,iv #ci1 #b4 ,orig4 de pr9c4 ,i #aj1 #ad1 #ai4 ,ir5aeus v]gelkt ha> b d5 dauw en d5 reg51 die d5 akk] vru*tba> maakt1 ib4 ,,iii #ag1 #b1 #c4 ,ma> ,augu/9us 0 de e]/e1 die de noodzakelkheid d] gratia int]na duidelk inzag en bele$4 ,h s*rft eld]s groote wa>de toe aan de k]k als motief des gelo(s2 ma> zne le] van de gratia int]na bew/1 dat deze voor hem niet 0 de laat/e en diep/e oorzaak van zn gelo(4 ,dat 0 ,god alle54 ,op]atur ,deus fidem no/ram miro modo ag5s 9 cordibus no/ris1 ut cr$amus1 de pra$4 sanct4 #b1 #f4 ,imm]s1 geloov5 is altd vrwillig1 nemo cr$it nisi vol5s4 ,en ,god buigt da>om door zne g5ade d5 wil en doet ons geloov5 met het v]/&1 ,conf4 #ac1 #a4 de div4 quae/4 #a qu4 #b n4 #ba1 de pra$4 sanct4 #ai1 de dono p]sev4 #af1 enz4 ,ook de lat]e !olog5 hebb5 groote kra*t aan de praeambula fidei en de motiva cr$ibilitatis toegek5d2 en ond] deze nam de k]k hoe lang] hoe voornam] plaats 94 ,ma> all5 gev5 toe1 dat die motiva de op5b>+ non evid5t] v]am ma> sle*ts evid5t] cr$ibilem mak54 ,z sluit5 r$elk5 twfel uit1 en toon5 dat het niet onr$elk is1 om te geloov5 en wel onr$elk1 om het teg5deel aan te nem51 ,?omas ,s4 ,!ol4 ,,ii #b qu4 #a art4 #e ad4 #b4 ,s4 c4 ,g5t4 ,i c4 #i4 ,ma> afdo5de zn ze niet4 ,ja1 ,?omas zegt uitdrukkelk b geleg5heid dat h h&elt ov] de philosophis*e bewz5 voor de tr9iteit3 qui autem prob>e nititur tr9itatem p]son>um naturali ratione1 fidei d]ogat1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #cb art4 #a4 ,teg5ov] teg5/&]s bat5 bewz5 we9ig1 quia ipsa rationum insuffici5tia eos magis 9 suo errore confirm>et1 dum ae/im>5t nos propt] tam debiles rationes v]itati fidei cons5tire1 ,s4 c4 ,g5t4 ,i c4 #i4 ,de op5b>+ moge door de bewz5 nog zoo gelo(wa>dig gemaakt word51 ze is en blft to* e5e gelo(swa>heid1 ,bell>m4 de ,conc4 et ,eccl4 ,,iv #c4 ,ze moet dat b ,rome ook nog om deze r$5 blv51 wl &]s de vrwilligheid en da>door de v]di5/elkheid des gelo(s te loor z\ gaan1 ,?omas ,s4 ,!ol4 ,,ii #b4 qu4 #b art4 #i en #aj4 ,het gelo( neemt dus de wa>heid aan niet op grond van eig5 inzi*t1 ma> van goddelke autoriteit4 ,non enim fides ass5tit alicui1 nisi quia e/ a ,deo revelatum1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,,ii #b qu4 #a art4 #a4 ,s4 c4 ,g5t4 ,i c4 #i4 ,becanus1 ,,ii #b4 p4 #c-ag4 ,billu>t1 ,,ii #b4 ,tom4 #a de fide p4 #a sq4 ,d5s1 ,,ii #bhj sq4 ,jans5 ,i #gja-gaa4 ,en om die autoriteit ,gods te erk5n51 moet er 9 d5 m5s* e5e v]&]+ van d5 wil voorafgaan4 ,geloov5 is wel e5e daad des v]/&s1 ,?omas ,s4 ,!ol4 ,,ii #b4 qu4 #d art4 #b1 ma> het ond]/elt e5e buig+ van d5 wil door de g5ade4 ,het v]/& moet tot het gelo( door d5 wil g$et]m9e]d word51 ,s4 ,!ol4 ,,ii #b qu4 #b art4 #a ad4 #c4 ,de ass5sus fidei is dus alle5 a ,deo1 int]ius mov5te p] gratiam1 ib4 ,i qu4 #fb art4 #b ad #c4 ,,ii #a qu4 #aji art4 #f4 qu4 #aab art4 #b4 ,,ii #b qu4 #f art4 #a4 ,gregorius ,,xvi v]oordeelde 9 de breve van #bf ,septemb] #ahce het gevoel5 van ,h]mes1 dat de motiva cr$ibilitatis de eig5lke grond des gelo(s aan de op5b>+ w>54 ,en het ,vaticaans* ,concilie /elde va/ 9 sess4 #c1 ,con/4 dogm4 de fide cap4 #c1 dat de motiev5 de goddelke op5b>+ wel cr$ibilis kond5 mak51 nemo tam5 evangelicae pra$icationi cons5tire pote/1 sicut oportet ad salutem consequ5dam absque illum9atione et inspiratione ,spiritus ,sancti4 #b4 ,feitelk neemt ,rome da>m$e hetzelfde subjectieve /&punt 9 als de k]k5 d] ,h]vorm+4 ,de motiev51 hoe /]k ook1 kunn5 niet mett]daad beweg5 tot het gelo(4 ,het is ,gods ,gee/ alle51 die iem& inw5dig va/ en zek] ov]tuig5 kan van de wa>heid d] goddelke op5b>+4 ,de diep/e grond voor het gelo( is ook b ,rome niet de ,s*rift ( de k]k1 ma> het lum5 int]ius4 ,v]s*ill5de !olog5 hebb5 dit ook erk5d4 ,duidelk%alve moge de akte des gelo(s voor e5 oog5blik 9 e5 syllogisme word5 ontle$4 ,de maior luidt dan3 ,god is wa>a*tig2 indi5 ,h zi* op5ba>t1 moet zne op5b>+ 9 gelo( word5 aang5om52 de m9or heet3 deze feit51 b4 v4 de k]k1 de ,s*rift zn op5b>+5 ,gods2 en dan volgt de conclusie3 dus moet5 deze ook gelo(d word54 ,ov] d5 major is er ge5 v]s*il4 ,deze /aat va/ kra*t5s de idee ,gods en wordt door all5 erk5d4 ,niem& ontk5t1 dat1 indi5 ,god zi* op5ba>t1 ,h ook als de wa>a*tige gelo( v]di5t4 ,des te me] komt alles aan op d5 m9or4 ,het v]s*il loopt jui/ hi]ov]1 ( en wa> ,god zi* geop5ba>d heeft4 ,de geloovige ,*ri/5 zegt3 9 de ,s*rift ( ook 9 de k]k4 ,ma> hoe en wa>om word5 deze als op5b>+ ,gods erk5d8 ,indi5 op grond van bewz51 van de motiva cr$ibilitatis2 dan is die grond m5s*elk1 feilba>1 en het gelo( niet zuiv] religieus en zek]4 ,de op5b>+ ,gods kan 9 religieus5 z9 alle5 word5 gelo(d op grond van ,gods autoriteit4 ,ma> die autoriteit ,gods laat zi* alle5 hoor51 f buit5 m1 9 de ,s*rift ( de k]k1 na> wi] laat/5 gelo(sgrond ik jui/ ond]zoek doe2 f b9n5 9 m1 9 de g5ade die m tot het gelo( beweegt1 9 het lum5 int]ius1 het te/imonium ,sp4 ,s4 ,wie de autoriteit ,gods als laat/5 grond des gelo(s en dus het gelo( 9 zn religieuse natuur h&hav5 wil1 moet e5 van deze beide /&punt5 innem54 ,nu zei ,canus zond] a>zel51 dat de laat/e grond lag 9 de g5ade1 die hem inw5dig tot het gelo( bewoog4 ,ik gelo(1 sprak h1 dat ,god drieenig is1 wl ,god het heeft geop5ba>d2 huic autem3 ,deus revelavit1 imm$iate cr$o1 a ,deo motus p] in/9ctum specialem1 ,loc4 ,!ol4 l4 #b c4 #h ad #d4 ,b ,canus lag dus de laat/e grond voor zn gelo( objectief 9 de getuig5is ,gods2 ma> dat h deze getuig5is als goddelk erk5de1 0 te dank5 aan de g5ade1 die zn wil en v]/& tot het geloov5 bewoog4 ,dit gevoel5 van ,canus w]d wel door enkele &]e ,rooms*e godgele]d51 zooals ,arragon1 ,gonet1 enz4 ov]g5om52 ,pr(4 ,hayd1 ,philos4 ,jahrbu* von ,gutb]let ,,iii #ahij ,s4 #bg sprak zelfs van e5 onmiddellk getuig5is ,gods 9 ons1 dat ons de goddelkheid van ,jezus' p]soon en le] v]zek]t4 ,ma> er w]d to* door vel5 deze b$5k+ teg5 +ebra*t1 dat ,canus eig5lk ge5 antwoord geeft op de vraag1 op welk5 grond h de getuig5is ,gods 9 de ,s*rift en de k]k als goddelk aanneemt4 ,h zegt alle51 dat ,god het hem alzoo inw5dig door zne g5ade te geloov5 geeft1 ma> legt er ge5 v]d]e rek5s*ap van af4 ,bov5di5 beval zi* dit gevoel5 van ,canus ook da>om niet aan1 wl het1 gelk ,su>ez re$s opm]kte1 zooveel ov]e5kom/ _h met en zoo li*t v]leid5 kon tot de le] van ,calvn ov] het te/imonium ,spiritus ,sancti4 ,da>om w>5 de ,rooms*e !olog5 erop b$a*t1 om d5 laat/5 grond des gelo(s eld]s te zoek5 dan 9 het lum5 int]ius4 ,su>ez 0 van oordeel1 dat niet alle5 het voorw]p1 ma> ook de grond des gelo(s zelf we] e5e zaak des gelo(s is4 ,w geloov5 niet alle5 dat de ,s*rift wa> is1 wl ,god zi* da>9 heeft geop5ba>d2 ma> ook het feit1 dat ,god zi* da>9 heeft geop5ba>d1 geloov5 w1 omdat ,god zelf het 9 de ,s*rift getuigt4 ,de op5b>+ is tegelk het quo en het quod cr$itur4 ,unus enim et idem actus cr$it ,deum et ,deo4 ,gelk het oog de kleur5 en tev5s het li*t1 wa>door die kleur5 zi*tba> word51 wa>neemt2 gelk de r$e de afgeleide wa>h$5 k5t en tev5s de pr9cipia1 wa>door ze k5ba> zn2 zoo ook k5t het gelo( zo[el de geop5ba>de wa>h$51 als de getuig5is1 wa>op ze ru/51 als goddelk4 ,ze] vele !olog51 ook 9 d5 nieuw]5 td1 hebb5 met dit gevoel5 van ,su>ez hun in/emm+ betuigd1 ma> het bevr$igde niet all54 ,de cirkelr$5e]+ 0 to* duidelk3 de ,s*rift wordt gelo(d1 wl ze geop5ba>d is1 en dat ze geop5ba>d is1 wordt w$]om gelo(d1 wl de ,s*rift het getuigt4 ,het leidt ook tot e5 progressus 9 inf9itum3 ik gelo( e5e op5b>+1 omdat e5e &]e op5b>+ het getuigt enz4 ,wel antwoordt ,su>ez op deze b$5k+1 dat de op5b>+ om zi*zelve moet gelo(d word52 dat ,god1 zi* op5b>5d1 ook da>9 tegelk op5ba>t1 dat ,h het is1 die zi* op5ba>t4 ,ma> altd blft to* de vraag nog op51 wa>om geloov5 w het getuig5is1 wa>b ,god v]kla>t1 dat ,h het is1 die zi* heeft geop5ba>d4 ,lugo le]de da>om1 dat het aannem5 van het feit1 dat ,god zi* 9 de ,s*rift geop5ba>d heeft1 wel bov5natuurlk 01 ma> dat het to* niet 9 eig5lk5 z9 gelo( kon word5 g5oemd4 ,geloov5 to* is altd iets voor wa> aannem5 op grond van e5 getuig5is4 ,indi5 nu het aannem5 van het feit1 dat ,god zi* geop5ba>d heeft1 e5 geloov5 w>e 9 eig5lk5 z91 dan ond]/elde dit w$]om e5 goddelk getuig5is1 en zoo 9 inf9itum4 ,lugo nam da>om aan1 dat het erk5n5 van het feit d] op5b>+ niet ru/te op het getuig5is ,gods1 ma> da>op1 dat de geloovige de op5b>+ zelve met ha> wond]51 pr(etien enz4 onmiddellk en re*t/reeks als op5b>+ inzag1 ev5als de r$e de wa>heid d] pr9cipia onmiddellk erk5t4 ,de op5b>+ kondigt zi* zelve door ha> inh\d als goddelk aan1 ev5als na> het beeld van ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,,iii qu4 #dc art4 #a e5 gezant zi* door d5 inh\d zn] boods*ap1 bv4 door geheim51 die alle5 zn la/gev] wet5 kan1 v]ifie]t4 ,ma> deze voor/ell+ /uit w$] op het bezwa>1 dat deze erk5n+ d] op5b>+ f w]kelk onmiddellk is1 9 welk geval z e5e nieuwe op5b>+ wordt 9 het subject1 e5e aans*\w+ van het goddelke1 die we hi] op a>de1 als w&el5de 9 het gelo(1 niet deela*tig word52 f dat ze feitelk middellk is1 ma> dan ook voortvloeit uit de indicia en crit]ia d] op5b>+1 en alzoo w$]om komt te ru/5 op de bewz5 voor de op5b>+1 op de motiva cr$ibilitatis4 ,ook deze oploss+ is dus onbevr$ig5d4 ,da>om hebb5 w$]om &]5 gezegd3 het getuig5is ,gods is de laat/e grond des gelo(s4 ,op de vraag3 wa>om gelo(t g8 antwoordt de ,*ri/53 omdat ,god gesprok5 heeft4 ,deus dixit4 ,e5 &]51 diep]5 grond kan h 9 dez5 niet aangev54 ,als hem v]d] wordt gevraagd3 ma> wa>om gelo(t g1 dat ,god gesprok5 heeft1 bv4 9 de ,s*rift8 dan kan h alle5 nog t5 antwoord gev51 dat ,god hem inw5dig alzoo bew]kt1 dat h die ,s*rift als ,gods woord erk5t4 ,ma> da>m$e heeft h ook alles gezegd4 ,het getuig5is ,gods is de grond1 ma> de g5ade1 de wil is de oorzaak des gelo(s4 ,de bewz5 mog5 motiva cr$ibilitatis zn1 de wil is t5 slotte het motivum cr$5di4 ,bov5 kritiek is ook dit /&punt niet v]hev54 ,want er kan gevraagd word5 en er is ook w]kelk gevraagd1 welk5 grond het v]/& heeft1 om de ,s*rift als woord ,gods aan te nem54 ,het antwoord1 dat de wil ( de g5ade het v]/& da>toe beweegt1 is onvoldo5de4 ,de wil kan het v]/& to* niet beweg51 om iets voor wa> aan te nem5 zond] grond1 wa>van het zelf het gelo(wa>dige niet inziet4 ,het v]/& moet imm]s zelf erk5n51 dat iets goddelk is en da>om gelo( v]di5t4 ,&]s is het gelo( onr$elk en maakt de geloovige met e5 sic volo1 sic jubeo1 /at pro ratione voluntas van de moeilkheid zi* af4 ,ook de ,rooms*e godgele]d5 hebb5 da>om op de vraag na> d5 diep/5 grond des gelo(s ge5 all5 bevr$ig5d antwoord wet5 te gev54 ,ze] vel5 on?\d5 zi* e5v\dig van e5e besliss+ en lat5 de keuze tuss*5 de v]s*ill5de bov5g5oemde gevoel5s vr4 ,g5oeg1 om te do5 zi51 dat ook ,rome met zne onfeilb>e k]k en zn onfeilb>5 paus niets vr heeft bov5 de k]k5 d] ,h]vorm+4 ,de diep/e grond van het gelo( ligt ook b ,rome1 ev5go$ als b het ,prote/antisme1 9 het subject4 ,cf4 ,d5z+]1 ,vi] ,b*] von d] rel4 ,erk4 ,,ii #dhf-ejj4 ,kleutg51 ,!ol4 d] ,vorzeit1 #b;e ,aufl4 ,,iv #dgc-ecb4 ,von ,s*zl]1 ,neue ,unt]su*ung5 b] das ,dogma von d] ,gnade und das ,wes5 des ,glaub5s1 ,ma9z #ahfg ,s4 #eac-ecg4 ,al4 ,s*mid1 ,unt]su*ung5 b] d5 letzt5 ,gewis%eitsgrund des ,(f5b>ungsglaub5s1 ,mn*51 #ahgi4 ,jans51 ,praelect4 ,!ol4 ,i #gaa-gbd4 #c4 ,de ,re=matie nam welbewu/ en vr ha> /&punt 9 het religieuse subject1 9 het gelo( van d5 ,*ri/51 9 het getuig5is des ,h4 ,gee/es4 ,wel is wa> kom5 er b ,lu!r1 ,zw+li en ,melan*ton sle*ts enkele uitsprak5 voor ov] het te/imonium ,spiritus ,sancti1 ,k/l91 ,lu!rs ,!ol4 ,i #bgi1 ,,ii #bed f4 ,s*olt51 ,l4 ,h4 ,k4 ,i #ahf v4 ,ma> ,calvn heeft deze le] bre$vo]ig ontwikkeld en ha> 9 v]b& gebra*t niet alle5 met d5 inh\d ma> ook met d5 vorm en het gezag d] ,s*rift4 ,dat de ,s*rift ,gods woord is1 zegt ,calvn1 /aat niet va/ door de k]k1 ma> /ond va/ vr ha> besluit1 want de k]k is gegrond op het fundam5t van apo/el5 en pr(et54 ,de ,s*rift br5gt ha> eig5 gezag m$e1 z ru/ 9 zi*zelve1 z is 4 ,ev5als het li*t van de dui/]nis1 de witte van de zw>te kleur1 het zoet van het bitt] ond]s*eid5 is1 zoo wordt de ,s*rift door ha> eig5 wa>heid ond]k5d4 ,ma> zek]heid b ons krgt die ,s*rift als ,gods woord alle5 door het getuig5is des ,h4 ,gee/es4 ,bewz5 en r$5e]+5 zn wel veel wa>d1 ma> dit getuig5is gaat ze alle 9 wa>de v]re te bov51 het is omni ratione prae/antius4 ,gelk ,god alle5 van zi*zelf getuig5 kan 9 zn woord1 zoo v9dt zn woord niet e]d] gelo( 9 het h>t d] m5s*51 dan nadat het door het inw5dig getuig5is des ,gee/es bezegeld wordt4 ,dezelfde ,gee/1 die door d5 mond d] pr(et5 sprak1 moet 9 onze h>t5 w]k5 en ons ov]tuig51 dat z getr\w hebb5 ov]gelev]d hetge5 hun van ,god bevol5 04 ,de ,h4 ,gee/ is da>om zegel en beve/ig+ van het gelo( d] vrom54 ,indi5 we dat getuig5is 9 ons hebb51 ru/5 we niet 9 e5ig m5s*elk oordeel1 ma> /ell5 ontwfelba> va/1 als( we ,god zelf 9 ha> aans*\wd51 dat de ,s*rift uit ,gods mond door d5 di5/ van m5s*5 is voortgekom54 ,w ond]w]p5 ons aan ha> ut rei extra ae/im&i aleam positae4 ,ma> dat moet niet zoo word5 v]/aan1 als( we ons bl9del+s ond]wi]p5 aan e5e zaak1 die ons onbek5d is4 ,ne51 w zn ons bewu/1 dat w 9 die ,s*rift de onov]w9b>e wa>heid bezitt5 en voel5 non dubiam vim num9is illic1 vig]e ac spir>e1 wa>door w1 will5s en wet5s en to* lev5dig en kra*tig tot gehoorzaamheid g$rong5 word51 ,in/4 ,i c4 #g4 ,comm4 9 #b ,tim4 #c3af4 ,calvn wi/ 9 deze le] van het te/imonium ,sp4 ,s4 ge5 private op5b>+1 ma> de erv>+ all] geloovig5 te bes*rv51 ,in/4 ,i1 #g1 #e4 ,dit getuig5is des ,h4 ,g4 0 b hem ook niet gesole]d van1 ma> /ond 9 het nauw/e v]b& met heel de w]kzaamheid des ,h4 ,g4 9 het h>t d] geloovig52 door ha> alle5 ont/aat en be/aat de gans*e k]k2 heel de toepass+ des heils is e5 w]k van d5 ,h4 ,gee/2 en het getuig5 aanga&e de ,s*rift is ma> e5e van de vele w]kzaamh$5 des ,h4 ,g4 9 de geme5te d] geloovig54 ,het te/imonium ,sp4 ,s4 geeft ook ge5 nieuwe op5b>+51 ma> maakt d5 geloovige va/ t5 aanzi5 van de wa>heid ,gods1 die voll$ig 9 de ,s*rift is v]vat2 het maakt dat het gelo( e5e cognitio c]ta is en all5 twfel buit5sluit4 ,en het v9dt t5 slotte zne analogie 9 het getuig5is1 dat ons gewet5 geeft aan de wet ,gods1 en 9 de zek]heid1 die we hebb5 aanga&e ,gods be/aan4 ,cf4 ,klaib]1 ,die ,lehre d] altprot4 ,dogm4 von dem te/4 ,sp4 ,s41 ,jahrb4 f4 deuts*e ,!ol4 #aheg ,s4 #a-ed4 ,aug4 ,b5ezeh1 ,?orie de ,calv9 sur l',ecriture ,sa9te1 ,p>is #ahij4 ,jacq4 ,panni]1 ,le tmoignage du ,sa9t-,esprit1 ,p>is #ahic4 ,deze le] van het te/im4 ,sp4 ,s4 w]d opg5om5 9 de ,frans*e1 ,n$]l4 en ,we/m9/]s*e gelo(sbeld5is en 9 ,calvns gee/ ontwikkeld door ,urs9us1 ,tract4 ,!ol4 p4 #ab1 #ac4 ,zan*ius1 ,op4 ,,viii col4 #ccb sq4 ,polanus1 ,synt4 ,!ol4 ,i cap4 #af4 ,trigl&1 ,antapologia p4 #db sq4 ,maccovius1 ,loci ,comm4 p4 #bh4 ,al/$1 ,!ol4 s*ol4 didact4 #afah p4 #aj sq4 #bi sq4 ,m>esius1 ,sy/4 ,!ol4 ,i #cc e4 a4 ,ook buit5 de ,g]ef4 !ologie vond ze +ang b de ,lu!rs*51 nog niet b ,*emniz1 ,he]br& enz4 ma> wel b ,hutt]1 ,hunnius1 ,g]h>d1 ,loc4 ,!ol4 loc4 #a cap4 #c #ci4 ,qu5/$t1 ,hollaz1 cf4 ,hase1 ,hutt]us ,r$iv4 #cg1 #de4 ,s*mid1 ,dogm4 d] ev4 lu?4 ,k4 #f;e ,aufl4 ,s4 #ca4 ,klaib]1 ,jahrb4 f4 d4 ,!ol4 #aheg ,s4 #a-ed4 ,dorn]1 ,ges*4 d] ,prot4 ,!ol4 ,s4 #eci-edi4 ,ma> deze le] vond be/rd+ van d5 kant van het ,soc9ianisme1 ,fock1 d] ,soc9ianismus #ccf f42 van het ,remon/rantisme1 ,episcopius1 ,in/it4 ,!ol4 ,lib4 #d ,sect4 #a cap4 #e #b4 ,limbor*1 ,!ol4 ,*ri/4 ,i c4 #d #ag1 en van het ,romanisme1 ,bell>m9us1 de v]bo ,dei ,,iv #d2 cf4 ,panni]1 ,le tmoignage du ,s4 ,esprit p4 #adj s4 ,langzam]h& begon het te/imonium int]num ook 9 de ,g]ef4 !ologie zne e]eplaats te v]liez54 ,b ,turret9us1 ,!ol4 ,el4 ,,ii qu4 #f #aa sq4 en ,decas disput4 miscell4 p4 #cj-gj1 ,amyraldus1 ,syntagma !sium !ol4 9 acad4 ,salmur4 #affe p4 #aag-adc1 ,mol9aeus1 ,juge des controv]ses1 *ap4 #af1 #ag e4 a4 wordt het re$s v]zwakt1 en v]e5zelvigd met zoodanige v]li*t+ des ,h4 ,gee/es1 wa>door het v]/& 9 /aat wordt ge/eld1 om de notae en crit]ia van de goddelkheid d] ,h4 ,s*rift op te m]k54 ,het gelo( sluit zi* niet re*t/reeks en onmiddellk me] aan de ,s*rift aan1 ma> vloeit uit het inzi*t 9 de v]itatis et div9itatis notae voort4 ,tuss*5 de ,s*rift en het gelo( word5 de k5m]k5 van de wa>heid d] ,s*rift +es*ov54 ,e]/ nog 9 di5 z91 dat het opm]k5 en ond]k5n5 van die crit]ia aan e5e v]li*t+ des v]/&s door d5 ,h4 ,gee/ wordt toeges*rev54 ,ma> het rationalisme a*tte spo$ig ook deze onnoodig1 droeg het ond]zoek van de wa>heid d] op5b>+ op aan de r$e1 en grondde het gezag d] ,s*rift op hi/oris*e bewz54 ,zelfs re*tz9nige !olog5 durfd5 nauwelks me] sprek5 van het te/imonium int]num1 ,brakel1 ,r$4 godsd4 #b3g4 ,m>ck1 ,m]* d] ,godg4 #b3f4 ,als het getuig5is des ,h4 ,g4 nog t] beve/ig+ van het gezag d] ,s*rift t] sprake wordt gebra*t1 komt het geheel a*t]aan1 en wordt het 9 e5 erv>+sbews v]&]d1 ,re9h>d1 ,dogm4 #ete ,aufl4 ,s4 #fi4 ,brets*neid]1 ,dogm4 #ahch ,i #bhc en de da> aangeh4 litt4 ,hase1 ,hutt]us ,r$iv4 #cg1 noot #d4 ,v9ke1 ,!ol4 ,*ri/4 dogm4 ,comp4 p4 #ba1 #bb enz4 ,mi*aelis1 ,dogm4 #b;e ,aufl4 ,gtt4 #aghd ,s4 #ib1 v]kla>de1 dat h nooit zulk e5 getuig5is des ,h4 ,g4 9 zn h>t v]nom5 _h en ook 9 de ,s*rift niet vond4 ,en ,/rauss1 ,gl4 ,i #acf1 bewe]de1 dat het te/imonium ,sp4 ,s4 tot fanatisme ( tot rationalisme leidde en de ,a*ille%iel 0 van het ,prote/ants*e sy/eem4 ,v]s*ill5de oorzak5 hebb5 er e*t] toe m$egew]kt1 om deze le] van het te/imonium int]num to* we] e5ig]mate 9 h>e e] te h]/ell54 ,de kritiek van het rationalisme door ,kant2 het bews des ,gei/es und d] ,kraft1 wa>op ,less+ zi* b]iep2 de romantiek van ,jacobi en ,s*lei]ma*]1 en de onvru*tba>heid d] apologetiek hebb5 de ov]tuig+ do5 gebor5 word51 dat de re*tva>dig+ van de *ri/elke religie uitgaan moet van het gelo( d] geme5te4 ,religieuse wa>heid moet op &]e wze bewez5 word5 dan e5e /ell+ uit de ma!sis4 ,aan de op5b>+ die het pr9cipium ext]num d] religie is1 moet e5 corresponde]5d orgaan 9 d5 m5s* zelf beantwoord54 ,wel v]s*ilt dit alles nog ze] veel van het te/imonium ,sp4 ,s41 gelk het door ,calvn ontwikkeld w]d4 ,dikw]f wordt dit getuig5is door de nieuw]e !olog5 van heel zn bov5natuurlk k>akt] b]o(d4 ,gewoonlk wordt het 9 v]b& gebra*t niet met d5 vorm1 ma> alle5 met d5 inh\d1 en soms alle5 met d5 religieus-e?is*5 inh\d d] ,s*rift4 ,ma> ev5als de ,rooms*e1 zoo moet5 ook de ,prote/ants*e !olog5 erk5n51 dat de laat/e en diep/e grond des gelo(s niet buit5 ons ligg5 kan 9 bewz5 en r$5e]+51 9 k]k en traditie1 ma> alle5 gevond5 kan word5 9 d5 m5s* zelf1 9 het religieuse subject4 ,en die ov]tuig+ komt aan de le] van het te/imonium ,sp4 ,s4 t5 go$e4 ,e5 enkele moge het nog voor de hi/oris*e bewz5 opnem5 en het te/imonium ,sp4 ,s4 be/rd51 zooals ,knig1 ,d] ,glaub5sakt des ,*ri/5 #ahia ,s4 #ib-ii4 ,id4 ,die letzte ,in/anz des bibl4 ,glaub5s #ahib ,s4 #bc f4 ,de mee/e !olog5 nem5 het we] op 9 de dogmatiek1 en ruim5 er e5e groot]e ( kle9]e plaats voor 91 ,oo/]zee1 ,ja>b4 v4 wet4 ,!ol4 #ahde4 ,dogm4 ,i #bdb4 ,s*olt5 ,l4 ,h4 ,k4 ,i #aae-bcc4 ,twe/5 ,i #dcc-g4 ,klaib]1 ,jahrb4 f4 d4 ,!ol4 #aheg4 ,lange ,i #hd4 ,kahnis1 ,lu?4 ,dogm4 ,i #bia4 ,philippi1 ,kir*l4 ,dogm4 #c;e ,aufl4 ,i #ace f4 ,crem] 9 ,h]zog #f1 #gdf4 ,frank1 ,sy/4 d] *r4 ,gewis%eit ,i #aci4 ,id4 ,dogm4 ,/udin #ch-eg4 ,?omasius1 ,*ri/i ,p]son u4 ,w]k #c;e ,aufl4 ,,ii #bfh f4 ,dorn]1 ,gesammelte ,s*rift51 ,b]l9 #ahhc ,s4 #aca f4 ,lipsius1 ,jahrb4 f4 prot4 ,!ol4 #ahhe ,s4 #fad4 ,hodge1 ,sy/4 ,!ol4 ,,iii #fi4 ,panni]1 ,le tmoignage du ,s4 ,esprit p4 #aic s4 ,kuyp]1 ,encycl4 ,,ii #eja-eaa4 ,john de ,witt1 ,! te/imony ( ! ,holy ,_s to ! ,bible1 ,presb4 & ,ref4 ,rev4 ,jan4 #ahie p4 #fi-he4 #d4 ,zo[el de ,rooms*e als de ,prote/ants*e !ologie is b het ond]zoek na> d5 diep/5 grond des gelo(s uitgekom5 b het religieuse subject en moet h>e positie nem5 9 het gelo( d] geme5te4 ,elke &]e weg1 tot bews d] religieuse wa>heid +eslag51 is geblek5 e5e impasse te zn4 ,s*nba> is dit e5e teleur/ell+2 en zoo wordt ze ook gevoeld door elk1 die het eig5lk wez5 van op5b>+ en godsdi5/ misk5t en ze v]&]t 9 e5e v]/&elk bewsb>e le]4 ,ma> feitelk is deze uitkom/ voor de !ologie e5e w9/4 ,want z bew/1 dat de !ologie tot het inzi*t gekom5 is van de eig5soortigheid d] religie en dat z 9 dezelfde conditie v]ke]t als alle &]e wet5s*app54 ,het subjectieve uitgangspunt is to* vol/rekt niet alle5 aan de !ologie eig54 ,al het objectieve is sle*ts van uit het subject te b5ad]52 het ,d+ an si* is onk5ba> en be/aat voor ons niet4 ,de w]eld d] klank5 heeft sle*ts realiteit voor d5 hoor5d51 de w]eld d] g$a*t5 alle5 voor d5 d5k5d5 gee/4 ,het is v]geefs*e moeite1 aan d5 bl9de het objectief be/aan d] kleur5 te will5 bewz54 ,alle lev5 en k5n5 b]u/ op e5e sam5/emm+ van subject en object4 ,en de m5s* is da>om zoo rk1 wl h door de v]s*ill5d/e en de veelvuldig/e relatin aan de objectieve w]eld v]bond5 is4 ,h is aan de gans*e w]eld v]want2 physis*1 vegetatief1 s5sitief1 intellectueel1 e?is*1 religieus /aat h met die w]eld 9 h>monie2 h is e5 mikrokosmos4 ,nu gaat de ,s*rift ons voor1 om al deze relatin van d5 m5s* tot de w]eld religieus op te vatt5 en !/is* te v]kl>54 ,de m5s* heeft zi* niet zelf 9 deze v]h\d+ tot d5 kosmos ge/eld4 ,h is van huis uit op die w]eld aangelegd1 en deze w$]ke]ig op hem4 ,wl h beeld ,gods is1 is h ook he] d] a>de4 ,en niet alle5 is het ,god1 die deze b&5 e5maal tuss*5 m5s* en w]eld gelegd heeft2 ,h is het ook1 die ze voortdur5d van oog5blik tot oog5blik 9 /& h\dt en w]k5 doet4 ,het is e5zelfde ,logos1 wa>door alle d+5 9 en buit5 d5 m5s* zn gemaakt4 ,h is vr alle d+5 en deze be/aan nog altd te zam5 door ,hem1 ,joh4 #a3c2 ,col4 #a3ae4 ,nog nad] doet de ,s*rift ons d5 ,gee/ van ,god k5n5 als pr9cipe en auteur van alle lev5 9 m5s* en w]eld1 ,g54 #a3b2 ,ps4 #cc3f1 #ajd3cj1 #aci3g2 ,job #bf3ac1 #cc3d1 bepaaldelk ook van het intellectueele1 e?is*e en religieuse lev51 ,job #cb3h2 ,jes4 #aa3b4 ,natuurlk is de w]k+ van di5 ,gee/ v]s*ill5d1 ov]e5kom/ig de v]h\d+51 wa>9 de m5s* tot de w]eld /aat4 ,physis* be/aat ze nog sle*ts 9 de a&rift1 die m5s* en di] hunne spze van ,god doet zoek51 ,ps4 #ajd3bj-cj4 ,ze is dan nog gelk aan het in/9ct1 dat onbewu/ de h&el+ leidt4 ,ma> hoog] vorm neemt deze w]k+ van ,gods ,gee/ aan 9 het intellectueele1 e?is*e en religieuse lev5 van d5 m5s*4 ,ze wordt dan tot ratio1 consci5tia1 s5sus div9itatis1 welke ge5 ru/5de v]mog5s ma> vatba>h$5 zn1 die door inw]k+ van v]wante v]s*nsel5 uit de buit5w]eld tot actie ov]gaan4 ,en deze actie kan nu d5 naam van getuig5is drag51 door d5 m5s*elk5 gee/ gegev5 aan de corresponde]5de v]s*nsel5 buit5 hem4 ,onze gee/ doet niets &]s dan altd door getuig5is gev5 aan de wa>heid1 die van buit5 tot ons komt4 ,h br5gt die wa>heid niet d5k5de en r$5e]5de uit zi*zelv5 voort2 h produce]t en s*ept ze niet1 h reproduce]t en d5kt ze sle*ts na4 ,de wa>heid be/aat vr en onafhankelk van d5 m5s*elk5 gee/2 z ru/ 9 zi*zelve1 9 d5 ,logos1 wa>9 alles be/& heeft4 ,van 's m5s*5 zde is alle5 noodig1 dat h de wa>heid inzie en 9 zi* opneme2 dat h er zn getuig5is aan geve en ze d5k5d en k5n5d v]zegele4 ,zoo getuigde ,jezus hetge5 h gezi5 en gehoord _h1 ,joh4 #c3cb2 ,h gaf d] wa>heid getuig5is1 ,joh4 #ah3cg2 en zoo w>5 de apo/el5 getuig5 van het woord des lev5s1 dat z 9 ,*ri/us aans*\wd en geta/ hadd51 ,joh4 #ae3bg2 #a ,joh4 #a3c4 ,zulk e5 getuig5is gev5 aan de wa>heid is voor d5 m5s*elk5 gee/ ru/1 vreugde1 zaligheid4 ,de af/& tuss*5 ons en de wa>heid is dan weggevall52 z heeft ons1 w hebb5 ha> gevond54 ,er is onmiddellke aanrak+4 ,z maakt ons door zi*zelve tot h>e getuig54 ,alle wa>heid maakt van hem1 die ha> k5t1 e5 getuige1 e5 v]kondig]1 e5 pr(eet4 ,+a&e 9 onz5 gee/1 br5gt z h>e eig5e getuig5is m$e2 z br5gt die zelve 9 ons voort4 ,religieus opgevat1 is het de ,logos zelf1 die door onz5 gee/ he5 aan d5 ,logos 9 de w]eld getuig5is geeft4 ,het is e5zelfde ,gee/1 die de wa>heid objectief voor ons uitspreidt en ze subjectief 9 onz5 gee/ tot zek]heid v]heft4 ,het is zn getuig5is1 dat 9 ons bewu/zn gegev5 wordt aan de g$a*t51 welke ,god 9 de s*epsel5 heeft beli*aamd4 ,bov5al 9 de religie is dit getuig5is des ,h4 ,gee/es aan de wa>heid duidelk4 ,god laat zi* niet onbetuigd4 ,h op5ba>t zne en 9 de s*epsel51 en geeft zelf da>aan 9 onz5 door zn5 ,gee/ getuig5is4 ,alle k5n5 d] wa>heid is wez5lk e5 getuig5is1 dat de gee/ des m5s*5 aanga&e ha> aflegt1 en 9 d5 diep/5 grond e5 getuig5is van d5 ,gee/ ,gods aan het ,woord1 wa>door alle d+5 zn gemaakt4 #e4 ,dit getuig5is van des m5s*5 gee/ aan de wa>heid is ond]/ell+ en grondslag1 en tev5s ook analogie van het te/imonium ,spiritus ,sancti4 ,calvn en &]5 wez5 re$s op deze ov]e5kom/1 ,in/it4 ,,ii #h1 #a4 ,m>esius1 ,sy/4 !ol4 ,i #cc4 ,al/$1 ,!ol4 s*ol4 did4 p4 #ca4 ,ma> analogie is ge5 id5titeit4 ,de *ri/elke religie heeft tot pr9cipium ext]num niet de algeme5e op5b>+ ,gods 9 de natuur1 ma> e5e bzond]e op5b>+ ,gods 9 ,*ri/us4 ,da>m$e moet het pr9cipium int]num ov]e5/emm54 ,de van d5 psy*is*5 m5s* is onvoldo5de1 om de d+5 des ,gee/es ,gods te ond]s*eid54 ,god kan alle5 door ,god word5 gek5d4 1 ,joh4 #h3dg1 #c3ba1 #g3ag1 #aj3c v41 #ah3cg4 ,niem& kan ov] ,god sprek51 dan die uit en door ,hem spreekt4 ,da>om kan ook alle5 diezelfde ,gee/1 die door pr(et5 en apo/el5 heeft gesprok51 9 onze h>t5 aan de wa>heid getuig5is gev5 en deze da>door bov5 all5 twfel v]heff5 en tot vol/rekte zek]heid br5g54 ,zulk e5 getuig5is des ,h4 ,gee/es 9 de h>t5 d] geloovig5 wordt 9 de ,s*rift ze] duidelk gele]d4 ,9 de objectieve op5b>+1 d4 i4 9 d5 p]soon van ,*ri/us en 9 de ,s*rift als zn woord1 ligt alles beslot51 wat de m5s* tot de k5nis en d5 di5/ ,gods van noode heeft4 ,de op5b>+ ,gods is 9 ,*ri/us voltooid en 9 de ,s*rift volkom5 g5oegzaam bes*rev54 ,ma> deze op5b>+ 9 ,*ri/us en 9 zn woord is middel1 ge5 doel4 ,doel is de s*epp+ e5] nieuwe m5s*heid1 die het beeld ,gods t5 volle ontv\wt4 ,da>om moet heel de op5b>+ ov]geleid word5 uit ,*ri/us 9 de geme5te1 uit de ,s*rift 9 het bewu/zn2 ,god zoekt e5e won+ 9 d5 m5s*4 ,dit groote1 goddelke w]k van de toepass+ des heils1 van de leid+ 9 alle wa>heid is opg$rag5 aan d5 ,heilig5 ,gee/4 ,re$s 9 de dag5 des ,o4 ,v]bonds 0 ,h de auteur van alle religieus-e?is*e k5nis en lev51 ,ps4 #ea3ac1 #adc3aj2 ,jes4 #fc3aj4 ,ma> ,israel v]ke]de 9 e5 /aat van onmondigheid en 0 ond] de v]zorg+ d] wet ge/eld1 ,gal4 #d3a v4 ,de ,h4 ,gee/ 0 nog niet1 ov]mits ,*ri/us nog niet 0 v]he]lkt1 ,joh4 #g3ci4 ,da>om zag5 de pr(et5 met v]lang5 uit na> de dag5 des ,n4 ,v]bonds1 wa>9 all5 door d5 ,he]e gele]d en all5 door d5 ,h4 ,gee/ geleid z\d5 word51 ,j]4 #ca3cd2 ,eze*4 #cf3be v42 ,joel #b3bh v4 ,na> de bel(te wordt deze ,gee/ uitge/ort op d5 ,p9k/]dag4 ,heel zne w]kzaamheid wordt door ,jezus e5 getuig51 e5 v]he]lk5 van ,hemzelv5 g5oemd1 ,joh4 #ae3bf1 #af3ad4 ,de ,h4 ,gee/ is de wa>a*tige en de alma*tige ,getuige voor ,*ri/us4 ,heel de w]eld /aat v&ig teg5 ,*ri/us ov]1 niem& neemt het voor ,hem op4 ,ma> de ,h4 ,gee/ tre$t b die w]eld als de p>acleet1 als de v]d$ig] van ,*ri/us op4 ,dat doet ,h all]e]/ 9 de ,s*rift2 deze is het getuig5is1 de pleitr$e des ,h4 ,gee/es voor ,*ri/us1 die ,h uitspreekt en h&haaft al de eeuw5 door4 ,dit te/imonium ,spiritus ,sancti 9 ,s4 ,scriptura gaat vooraf en ligt t5 grondslag aan het getuig5is1 dat de ,h4 ,gee/ aflegt 9 de h>t5 d] geloovig54 ,gelk de g$a*t5 ,gods objectief 9 de w]eld beli*aamd zn en da>uit door d5 m5s*elk5 gee/ word5 afgeleid1 zoo is ook het woord d] op5b>+ e]/ volkom5 bes*rev5 9 de ,h4 ,s*riftuur1 om da>na v]zegeld te word5 9 onze h>t5 door het getuig5is des ,h4 ,gee/es4 ,ook hi] be/aat de w]kzaamheid van d5 gee/ des m5s*5 9 niets &]s dan om getuig5is te gev5 aan de wa>heid1 en na te d5k5 wat ,god voorg$a*t heeft4 ,het te/imonium ,sp4 ,s4 9 de geloovig5 blkt hi] alre$e ge5 nieuwe op5b>+ ( me$eel+ van onbek5de wa>h$5 te zn4 ,het is wez5lk ond]s*eid5 van pr(etie en inspiratie2 het doet alle5 de wa>heid1 die buit5 en onafhankelk van ons be/aat1 als wa>heid v]/aan en v]zek]t en v]zegelt ze mitsdi5 9 het m5s*elk bewu/zn4 ,de v]h\d+ van het getuig5is des ,h4 ,gee/es 9 de h>t5 d] geloovig5 tot de wa>heid d] op5b>+ 9 de ,h4 ,s*rift is m4 m4 ge5e &]e dan die van d5 m5s*elk5 gee/ tot het voorw]p van zne k5nis4 ,het subject s*ept de wa>heid niet2 het erk5t en beaamt ze sle*ts4 ,ma> de analogie /rekt zi* nog v]d] uit4 ,de object5 van het m5s*elk wet5 zn alle 1 ze ru/5 9 zi*zelve1 hun be/aan kan erk5d ma> niet bewez5 word54 ,bewz5 9 /rikt5 z9 zn er alle5 mogelk t5 aanzi5 van afgeleide /ell+51 en be/aan dan da>uit1 dat deze tot algeme5e /ell+5 word5 h]leid4 ,bewz5 is3 het onbek5de t]ugleid5 tot het bek5de1 het bzond]e tot het algeme5e1 het onzek]e tot het va//a&e4 ,miss*i5 is het nog jui/] te zegg51 dat bewz5 be/aat 9 het h]leid5 van onzek]e en betwfelde /ell+5 tot zulke1 die nu e5maal algeme5 als va//a&e word5 aang5om54 ,want de prima pr9cipia1 wa> alle bewz5 t5 slotte op ru/51 zn zelve voor ge5 bews vatba>2 z /aan alle5 va/ door en voor het gelo(4 ,bewz5 zn da>om alle5 van kra*t voor hem1 die 9 deze pr9cipia met ons ov]e5/emt4 ,contra pr9cipia negantem non e/ disput&um4 ,zoo kan 9 de moraal het /el5 als ongeoorlo(d word5 bewez5 aan hem1 die het gezag d] z$ewet erk5t1 ma> elk bews is kra*teloos teg5ov] wie dit gezag loo*5t4 ,de z$ewet zelve is 1 z ru/ 9 zi*zelve1 z is als de zon die alle5 gezi5 wordt b ha> eig5 /ral52 z hangt van ge5 bews en r$5e]+ af2 z is ma*tig doordat z er is1 zi*zelve pone]t en h&haaft2 ha> ma*t be/aat 9 ha> gezag1 9 de goddelke maje/eit1 wa>m$e z ha>3 g zult1 9 onze consci5tie hoor5 doet4 ,de z$ewet z\ zi*zelve v]zwakk51 als z met ons g+ r$5e]5 en zi* ond]wi]p aan ons oordeel4 ,z tre$t kategoris* op1 en wil van ge5 exceptin1 van ge5 v]onts*uldig+5 wet54 ,op de vraag3 wa>om ond]w]pt g u aan de z$ewet8 is er ma> n antwoord mogelk3 omdat z m ,gods wil op5ba>t4 ,ma> als dan v]d] gevraagd wordt3 wa>om gelo(t g1 dat die z$ewet ,gods wil is8 is er ge5 afdo5d antwoord me] te gev54 ,wie dan to* antwoord5 wil1 slaat e5 zweg 9 en b]oept zi* op all]lei notae en crit]ia1 wa>9 die goddelkheid d] z$ewet zi* aan hem k5ba> maakt4 ,ma> afdo5de bewz5 zn dit niet4 ,en zoo is het ge/eld met alle pr9cipia4 ,z ru/5 9 zi*zelve en /aan alle5 va/ voor het gelo(4 ,op dezelfde wze v]h\dt het zi* 9 de !ologie4 ,bewz5 zn hi] alle5 mogelk t5 aanzi5 van de afgeleide /ell+54 ,de ,godheid van ,*ri/us kan bewez5 word5 aan hem1 die het gezag d] ,s*rift erk5t4 ,ma> de autoriteit d] ,s*rift ru/ 9 zi*zelve en is voor ge5 bews vatba>4 ,de ,h4 ,s*rift is en da>om de laat/e grond des gelo(s4 ,e5 diep]e grond is niet aan te vo]54 ,op de vraag3 wa>om gelo(t g de ,s*rift8 is het e5ige antwoord1 wl z ,gods woord is4 ,ma> als dan v]d] gevraagd wordt3 wa>om gelo(t g1 dat de ,h4 ,s*rift ,gods woord is8 moet de ,*ri/5 het antwoord s*uldig blv54 ,wel zal h dan e5 b]oep do5 op de notae en crit]ia d] ,s*rift1 op de maje/eit van ha> /l1 de v]hev5heid van ha> inh\d1 de diepte h>] g$a*t51 het zeg5rke h>] vru*t5 enz42 ma> dat zn to* niet de grond5 van zn gelo(1 het zn sle*ts eig5s*app5 en k5m]k51 die lat] door het geloovig d5k5 9 de ,s*rift word5 ontdekt1 ev5als de bewz5 voor ,gods be/aan niet aan het gelo( voorafgaan en dit s*rag51 ma> eruit voortvloei5 en erdoor uitg$a*t zn4 ,alle bewz5 voor het gelo( aan de ,s*rift1 ontle5d aan h>e notae en crit]ia1 toon5 t5 duidelk/e aan1 dat er ge5 diep]e grond kan aangegev5 word54 ,het ,deus dixit is het primum pr9cipium1 wa>toe alle dogmata1 ook dat aanga&e de ,s*rift1 kunn5 h]leid word54 ,de b& d] ziel aan de ,s*rift als het woord ,gods ligt a*t] het bewu/zn1 en ond] de bewz52 h is my/iek van a>d1 ev5als het gelo( aan de pr9cipia 9 de v]s*ill5de wet5s*app54 #f4 ,teg5 deze voor/ell+ wordt e*t] van v]s*ill5de zd5 de b$5k+ +ebra*t1 dat alzoo het geloov5 geheel willekeurig wordt4 ,9 plaats van r$55 op te gev51 wa>om de ,s*rift als woord ,gods wordt gelo(d1 antwoordt m51 dat ,god het alzoo te geloov5 geeft4 ,da>m$e kan de ,mohamm$aan zn gelo( aan d5 ,koran1 en i$] bgeloovige zne sup]/itie bewz54 ,het sic volo1 sic jubeo neemt de plaats 9 van r$5 en bews4 ,cf4 bv4 ,s*olt5 teg5 ,saussaye1 ,le] d] ,h]v4 ,k]k1 #c;e druk1 voorr$e4 ,hi]teg5 worde e*t] 9 de e]/e plaats opgem]kt1 dat de geloovige wel is wa> ge5 diep]5 grond voor de op5b>+ kan aangev5 dan ha> goddelke autoriteit1 welke h door het gelo( erk5t4 ,ma> da>om heeft h nog wel wat 9 het midd5 te br5g5 teg5ov] d5 be/rd] di] op5b>+4 ,het is zoo1 afdo5de bewz5 heeft h niet1 h kan d5 teg5/&] niet beweg5 tot het gelo(1 ma> h heeft t] v]d$ig+ m9/5s ev5veel te zegg5 als g5e tot aanval4 ,ook het ongelo( ru/ t5 slotte niet op bewz5 en r$5e]+5 ma> wortelt 9 het h>t4 ,geloovig5 en ongeloovig5 /aan 9 dit opzi*t volkom5 gelk2 beid] ov]tuig+ hangt met heel hun p]soonlkheid saam en wordt e]/ apo/]iori door bews en r$5e]+ ge/eund4 ,en als nu beid5 teg5 elk&] met deze apo/]ioris*e bewz5 en r$5e]+5 /rd vo]51 v]ke]5 de geloovig5 9 ge5 ongun/ig] conditie dan z1 die niet geloov54 ,god is k5ba> g5oeg voor deg55 die ,hem zoek51 en ook w$] v]borg5 g5oeg voor h51 die ,hem ontvlu*t54 ,il y a assez de lumire p\r ceux1 qui ne dsir5t que de voir1 et assez d'obscurit p\r ceux1 qui ont une disposition contraire4 ,il y a assez de cl>t p\r clair] les lus1 et assez d'obscurit p\r les humili]4 ,il y a assez d'obscurit p\r aveugl] les rpr\vs1 et assez de cl>t1 p\r les condamn] et les r5dre inexcusables1 ,pascal1 ,oeuvres1 ,p>is1 ,ha*ette #ahfi ,i #cde4 ,het /aat met religie1 !sme1 op5b>+ en ,s*rift nog niet zoo hopeloos1 als de wet5s*ap ons j>5 lang heeft will5 do5 geloov54 ,!odor von ,l]b] s*reef onlangs van de wet5s*ap niet geheel t5 onre*te3 i* habe als ,dilettant zu (t neb5 ihr gesess5 und ihr 9 die ,k>t5 und auf die ,f+] ges*aut1 um no* b]mssig5 ,respekt vor d] ,dame zu hab54 ,sie wird mir auf me95 ,grab/e9 s*reib5 mss53 er da*te kle9 von mir und />b1 b ,a4 ,zahn1 ,socialdemokratie und ,!ologie1 ,gt]sloh #ahie ,s4 #cd4 ,hi/oris*e en rationeele bewz5 zull5 niem& beke]51 ma> zn to* tot v]d$ig+ van het gelo( ev5 kra*tig1 als de argum5t5 d] teg5p>t voor de re*tva>dig+ van ha> ongelo(4 ,voorts is het getuig5is1 dat door de geloovig5 aan de *ri/elke op5b>+1 aan de ,s*rift1 gegev5 wordt1 wel niet algeme5 m5s*elk1 ma> to* algeme5 *ri/elk4 ,de gans*e ,*ri/5heid is 9 deze beld5is e5p>ig4 ,het te/imonium ,spiritus ,sancti is niet het getuig5is van e5 spiritus privatus1 ma> van d5 n5 en zelfd5 ,gee/1 die 9 alle geloovig5 woont4 ,calvn v]kla>de1 dit getuig5is besprek5de1 niets te bes*rv5 dan wat de erv>+ 0 van alle geloovig51 ,in/4 ,i #g1 #f4 ,het is e5 ma*tig getuig5is1 dat door de k]k all] eeuw5 gegev5 wordt aan de ,s*rift als het woord ,gods4 ,ov] ge5 dogma he]s*t er zoo groote e5/emmigheid4 ,het is e5 feit1 dat niet met halluc9atie ( willekeur op ne ln mag ge/eld word51 en dat 9 elk geval v]kl>+ behoeft4 ,v]volg5s kan de geloovige ze] zek] ge5 diep]5 grond voor zn gelo( aanwz5 dan de goddelke autoriteit d] ,h4 ,s*rift4 ,ma> h kan wel nad]e v]kl>+ gev5 aanga&e de wze1 wa>op h tot dit gelo( is gekom54 ,het is zoo1 9 d5 regel wordt iem& 9 dat gelo( gebor5 en opgevo$2 lat] ontdekt h zelf1 dat h met heel zne ziel aan de ,s*rift gebond5 ligt1 en tra*t dan erov] na te d5k5 en van dez5 my/iek5 b& zi* rek5s*ap te gev54 ,ma> me]mal5 gebeurt het1 dat iem& op lat]5 leeftd tot beke]+ komt en tot het gelo( aan de ,s*rift4 ,en ook z1 die van d] jeugd aan uit dat gelo( hebb5 geleefd1 word5 dikw]f ges*okt en door de kritiek he5 en we] gesl+]d2 e]/ all5gs kom5 z tot de va/e v]zek]dheid des gelo(s4 ,welke is nu de erv>+1 wa>door het gelo( aan de op5b>+ voor het e]/ gewekt ( lat] h]/eld en v]/]kt wordt8 ,z is natuurlk v]s*ill5d 9 de v]s*ill5de geloovig52 ma> z is to* altd van religieus-e?is*51 van gee/elk5 a>d4 ,wat ons w]kelk geloov5 doet is niet het inzi*t van ons v]/& no* e5 besluit van onz5 wil2 ma> het is e5e ma*t1 die bov5 ons /aat1 die onz5 wil buigt1 die ons v]/& v]li*t1 die zond] dwang en to* kra*tdadig onze g$a*t5 en ov]legg+5 gevang5 leidt tot de gehoorzaamheid van ,*ri/us4 ,dat bele$ ,augu/9us1 als h het gelo( toes*reef aan de gratia int]na4 ,dat erk5de ,?omas1 als h zei1 dat de ass5sus fidei 0 a ,deo1 int]ius mov5te p] gratiam4 ,dat sprak het ,vaticaans*e concilie uit1 als het getuigde dat het gelo( niet tot /& kwam absque illum9atione et inspiratione ,spiritus ,sancti4 ,en dat 0 de ov]tuig+ van heel de ,re=matie3 het gelo( is e5e gave ,gods1 e5e w]k+ des ,h4 ,gee/es4 ,geloov5 is e5e daad des v]/&s1 is e5e onmiddellke1 niet door bewz5 bemiddelde1 aansluit+ van het bewu/zn aan de op5b>+4 ,ma> dat gelo( ond]/elt e5e v]&]+ 9 de relatie van d5 gans*5 m5s* tot ,god1 het ond]/elt de w$]geboorte1 de omzett+ van d5 wil4 ,nemo cr$it nisi vol5s4 ,het wet5 dw+t2 niem& kan e5e ma!matis*e /ell+ ontk5n54 ,ma> geloov5 is vr1 het is de daad d] hoog/e vrheid1 wl de daad van de diep/e zelfv]loo*5+4 ,als ,god de zaligheid niet aan het wet5 ma> aan het geloov5 v]b9dt1 dan is dat e5 bews1 dat ,h niet dw+t en niet dw+5 wil4 ,de brief aan ,diognetus1 cap4 #g zegt zoo s*oon3 4 ,jui/1 wl het gelo( ge5 vru*t is van wet5s*appelke bewz51 komt het niet buit5 het h>t en d5 wil des m5s*5 om tot /&4 ,dat is de wa>heid1 die er ligt 9 de le] van ,kant en de ,neokantian5 aanga&e d5 moralis*5 ,glaub54 ,het gelo( is ge5 conclusie van e5 syllogisme4 ,to* is het aan de &]e zde ook ge5 wilsbesluit1 ge5 po/ulaat4 ,po/ule]5 doet de v]lor5 zoon niet1 als h t]ugke]t na> het vad]huis4 ,het gelo( is ook ge5 imp]ium voluntatis4 ,m5 kan niet geloov5 als m5 wil4 ,de wil kan aan het bewu/zn niet bevel51 om iets als wa>heid aan te nem51 als het zelf hoeg5aamd de wa>heid er niet van inziet4 ,geloov5 is ge5 willekeur1 ma> het is ook niet bl9d4 ,het ond]/elt e5e wilsv]&]+1 op]>i sequitur esse2 ma> het is e5e vre1 spontane erk5n+ des v]/&s van het woord ,gods4 ,gelk het oog1 de zon zi5de1 van ha> realiteit t]/ond ov]tuigd is1 zoo aans*\wt de w$]gebor5e de wa>heid van ,gods op5b>+4 ,voor d5 w$]gebor5e is het gelo( aan de op5b>+ ev5 natuurlk als voor d5 z$elk5 m5s* de erk5n+ d] z$ewet4 ,het is +es*ap5 9 de natuur van het gee/elk lev52 het wortelt 9 de geheimz9nige diept5 van het w$]gebor5 h>t4 ,de geloovige kan dit gelo( ev5 we9ig prsgev5 als zi*zelv54 ,ja1 zi*zelf kan h v]loo*551 zn lev5 kan h op(f]51 ma> zn gelo( kan h niet lat5 v>54 ,het gelo( aan de op5b>+ is b d5 ,*ri/5 n met het gelo( aan zi*zelv51 ,hoek/ra1 ,wsg4 ,godsd4 ,i #bbb4 ,kuyp]1 ,encycl4 ,,ii #gg4 ,de ,*ri/5 z\ het gelo( aan zi*zelf1 aan zn k9ds*ap1 aan de v]gev+ zn] zond51 aan de wa>a*tigheid en de tr\we ,gods moet5 prsgev51 om 9 de op5b>+ niet het woord ,gods te zi54 ,het gelo( aan de op5b>+ is n met het be/e dat 9 hem is2 9 zne be/e oog5blikk5 /aat h het /]k/ 9 dat gelo(4 ,wat er teg5 opkome1 h kan niet &]s en mag niet &]s4 ,e9delk1 er komt veel op teg5 dit zn gelo(4 ,niet alle5 van buit51 ma> veel me] nog van b9n54 ,hoeze] de wil is gebog5 en het v]/& is v]li*t1 er blft 9 d5 geloovige nog veel1 dat teg5 deze gehoorzaamheid des gelo(s zi* v]heft4 ,het gelo( is1 wl het e5 bews is van zak5 die m5 niet ziet1 e5 voortdur5de /rd4 ,zond5 van het h>t en dwal+5 van het ho(d v]zett5 zi* teg5 het gelo(2 en ze hebb5 dikw]f d5 s*n voor zi*4 ,er blft e5 dualisme 9 d5 geloovige1 zoolang h op a>de is2 e5 dualisme niet van ho(d en h>t1 ma> van en 1 van d5 en d5 4 ,het gelo( beh\dt m9 ( me] e5 supranatureel k>akt]1 inzoov] het de natuur van d5 psy*is*5 m5s* te bov5 gaat4 ,het is nog niet t5 volle natuurlk2 zoodra het dat wordt1 h\dt het zelf op en gaat het ov] 9 aans*\w54 ,het gelo( is jui/ gelo(1 wl het iets ziet1 wat de psy*is*e m5s* niet wa>neemt4 ,ma> dit dualisme1 hoe pnlk ook1 di5t to* t] &]e zde tot beve/ig+ van het gelo(4 ,want als het gelo( niet opkomt uit de natuurlke hebbelkh$5 van d5 m5s*1 en no* e5 conclusie van e5 syllogisme is no* e5 besluit van d5 wil2 dan is zne aanwezigheid tev5s e5 bews voor zn wa>heid4 ,onze eig5 gee/ drft ons niet van nature1 om ,god onz5 ,vad] te noem5 en ons ond] zne k9d]5 te rek554 ,er is e5 wez5lk en ook gemakkelk k5ba> v]s*il tuss*5 het getuig5is des ,h4 ,gee/es1 als ,h tot onze ziele zegt3 ik b5 uw heil1 en de v]leid+ van ,satan als h spreekt3 ,vr$e1 vr$e en ge5 geva>4 ,pote/ne quis a diabolo impelli1 ut ,deum 9 fide ,abba1 ,patrem vocet8 ,heidegg]1 ,corpus ,!ol4 loc4 #bd #gh4 ,het *ri/elk gelo( w/ op het te/imonium ,spiritus ,sancti t]ug4 ,( ,godgele]dheid smale en ,wsbege]te spott'1 ,god zelf is laat/e grond van mn gelo( 9 ,god 7,beets74 #g4 ,dit te/imonium ,spiritus ,sancti is door ,calvn en de ,g]ef4 !olog5 al te e5zdig betrokk5 op de autoriteit d] ,h4 ,s*rift4 ,het s*e51 dat het ge5 &]5 inh\d _h dan de subjectieve v]zek]+ van de ,s*rift als het woord ,gods4 ,da>door kwam dit te/imonium op zi*zelf te /aan2 het w]d van het gelo(slev5 losgemaakt en s*e5 e5e buit5gewone op5b>+ aan te duid51 wa>van ,mi*aelis zoo e]lk 0 te erk5n51 dat h ze nimm] _h erv>54 ,de ,s*rift le]t e*t] gans* &]s4 ,9 het algeme5 wordt de ,h4 ,gee/ door ,jezus belo(d als de ,troo/]1 als de ,gee/ d] wa>heid1 die 9 de e]/e plaats de apo/el5 ma> dan door hun woord ook alle geloovig5 leidt 9 de wa>heid1 b h5 van ,*ri/us getuigt en ,hem v]he]lkt1 ,joh4 #ad3ag1 #ae3bf1 #af3ad4 ,da>toe ov]tuigt ,h van zonde1 ,joh4 #af3h-aa1 w$]ba>t1 ,joh4 #c3c1 en br5gt tot de beld5is van ,*ri/us als ,he]1 #a ,cor4 #ab3c4 ,en voorts v]zek]t ,h van het k9ds*ap en van de hemels*e erf5is1 ,rom4 #h3ad v42 #b ,cor4 #a3bb1 #e3e2 ,ef4 #a3ac1 #d3cj1 doet alle d+5 k5n5 die d5 geloovig5 van ,god ges*onk5 zn1 #a ,cor4 #b3ab2 #a ,joh4 #b3bj1 #c3bd1 #d3f-ac1 en is 9 de geme5te de auteur van alle *ri/elke deugd5 en van alle gee/elke gav51 ,gal4 #e3bb2 #a ,cor4 #ab3h-aa4 ,duidelk blkt uit al deze plaats51 dat het getuig5is des ,h4 ,g4 van religieus-e?is*5 a>d is en t5 nauw/e sam5hangt met het eig5 gelo(slev54 ,het gaat niet buit5 het gelo( om1 het is ge5 /em uit d5 hemel1 ge5 droom ( visio52 het is e5 getuig5is1 dat de ,h4 ,gee/ 91 met1 door onz5 eig5 gee/ he5 9 het gelo( aflegt4 ,het wordt niet aan ongeloovig5 ges*onk5 ma> is het deel alle5 d] k9d]5 ,gods4 ,episcopius1 ,in/it4 ,!ol4 ,,iv sect4 #a c4 #e #b1 maakte da>om de b$5k+1 dat het te/imonium ,sp4 ,s4 ge5 grond des gelo(s kan zn1 wl het er e]/ op volgt1 ,joh4 #g3ch1 #ad3ag2 ,hd4 #e3cb2 ,gal4 #c3b1 #d3f4 ,ma> het gelo( is zelf van d5 e]/5 aanvang af e5 w]k des ,h4 ,gee/es1 #a ,cor4 #ab3c en ontvangt 9 d5 ,gee/ d] zn zegel en beve/ig+4 ,het geloov5 zelf is e5 getuig5 des ,h4 ,gee/es 9 onze h>t5 en door onz5 gee/ he54 ,er is alle5 9 zoov] ond]s*eid tuss*5 d5 ,gee/ ,gods en onz5 gee/ b dit getuig5is1 als onze gee/ zi* telk5s nog da>teg5 v]zet en voortdur5d tot gehoorzaamheid geleid moet word54 ,da>om geeft het getuig5is des ,h4 ,gee/es ge5 v]zek]+ van de objectieve wa>h$5 des heils buit5 v]b& met d5 /aat van het religieuse subject4 ,het v]zek]t die wa>h$51 omdat ze 9 onlosmakelk v]b& /aan met w$]geboorte en beke]+1 v]gev+ en k9ds*ap van d5 geloovige4 ,het te/imonium ,spiritus ,sancti is all]e]/ e5e v]zek]+1 dat w k9d]5 ,gods zn4 ,dat is de c5trale wa>heid1 de k]n en het middelpunt van dit getuig5is4 ,ma> 9 v]b& da>m$e v]zegelt het ook de objectieve wa>h$5 des heils1 de transc5d5te en transeunte wa>h$51 gelk ,frank ze noemde4 ,e*t] met deze nad]e bepal+1 dat het te/imonium ,sp4 ,s4 ons ge5 van deze wa>h$5 op5ba>t1 no* ook ons 9 /aat /elt om ze door nad5k5 uit de natuur van ons gee/elk lev5 af te leid54 ,de v]li*t+ des ,h4 ,gee/es is ge5 k5bron d] *ri/elke wa>heid2 z doet ons ge5e mat]ieele wa>h$5 k5n51 die aan d5 natuurlk5 m5s* v]borg5 zn2 z doet ons dezelfde zak5 alle5 &]s1 diep]1 gee/elk v]/aan en opvatt54 ,paulus zegt uitdrukkelk1 dat de ,gee/ ons doet wet5 de d+5 die ons objectief door ,god 9 ,*ri/us ges*onk5 zn1 #a ,cor4 #b1 cf4 ,hoek/ra1 ,grondslag1 wez5 en op5b>+ van het godsd4 gelo( #ahfa bl4 #afe v4 #ahd4 ,de ,gee/1 di5 de geloovig5 ontvang51 is de ,gee/ van ,*ri/us1 die alles uit ,*ri/us neemt en ontvang5 wordt uit de pr$ik+ des evangelies1 ,joh4 #ad3ag2 ,gal4 #c3b1 #d3f2 #a ,joh4 #b3bj1 #bd1 #bg4 ,ma> de wa>h$5 zelve zn van eld]s uit de ,s*rift ons bek5d2 z word5 alle5 subjectief v]zegeld door het getuig5is des ,h4 ,gee/es4 ,da>uit volgt1 dat het eig5lk object1 wa>aan de ,h4 ,gee/ 9 de h>t5 d] geloovig5 getuig5is geeft1 niets &]s is dan de div9itas d] wa>heid1 9 ,*ri/us ons ges*onk54 ,hi/oris*e1 *ronologis*e1 geographis*e data zn nooit als zoodanig1 op zi*zelve1 object van het getuig5is des ,h4 ,gee/es4 ,zelfs de feit5 des heils zn niet als nuda facta1 inh\d van dat getuig5is4 ,ge5 enkel geloovige wordt door het getuig5is des ,h4 ,gee/es 9 wet5s*appelk5 z9 v]zek]d van de bov5natuurlke ontvang5is en de op/&+ van ,*ri/us4 ,het e5ige1 wa> het getuig5is des ,h4 ,gee/es betrekk+ op heeft1 is de div9itas4 ,ma> dan ook de div9itas van al die wa>h$51 welke 9 de ,s*rift zn geop5ba>d en door ,god 9 ,*ri/us ons ges*onk5 zn4 ,het is onjui/1 het te/imonium ,sp4 ,s4 alle5 te lat5 slaan op datg5e1 wat 9 eng]5 z9 alle5 religieus-e?is* is4 ,wel is de div9itas het e5ige directe object van dat getuig5is1 ma> deze div9itas is niet alle5 e5e eig5s*ap van enkele godsdi5/ige en z$elke uitsprak51 ma> ev5ze] van feit5 en dad54 ,*ri/us zelf is e5 hi/oris* p]soon1 de v]loss+ is door hi/oris*e dad5 tot /& gebra*t1 en het te/imonium ,sp4 ,s4 drukt ook op deze hi/orie het m]kteek5 d] div9itas4 ,da>om is dit te/imonium ,sp4 ,s4 door ,calvn ook t]e*t 9 v]b& gebra*t met de ,s*rift als het woord ,gods4 ,want niet alle5 heeft deze ,s*rift omnium cons5su e5e rke religieus-e?is*e beteek5is voor het *ri/elk lev51 ma> z bevat ook e5e le] ov] zi*zelve4 ,de ,h4 ,gee/ op5ba>t aan d5 geloovige ge5 enkele wa>heid1 ev5m9 aanga&e d5 p]soon van ,*ri/us als aanga&e de ,h4 ,s*rift4 ,de geloovige kan alle5 beld5 wat ,god 9 ,*ri/us hem ges*onk5 heeft4 ,ma> de ,s*rift bevat ook e5e le] ov] zi*zelve ev5go$ als ov] ,*ri/us4 ,en het te/imonium ,sp4 ,s4 t5 aanzi5 van de ,h4 ,s*rift be/aat da>91 niet dat de geloovige e5e onmiddellke1 hemels*e aans*\w+ ontvangt van de goddelkheid d] ,s*rift2 no* ook1 dat h middellk uit de notae en crit]ia tot h>e goddelkheid besluit2 ev5m9 dat h uit de erv>+ van de kra*t die van ha> uitgaat1 tot h>e goddelkheid opklimt2 ma> hi]9 dat h vr en spontaan het gezag erk5t1 wa>m$e de ,h4 ,s*rift all]wege optre$t en dat z zelve telk5s uitdrukkelk voor zi*zelve v9dice]t4 ,niet de au!ntie1 no* de canoniciteit1 no* zelfs de inspiratie1 ma> de div9itas d] ,s*rift1 h>e goddelke autoriteit is hi]b het eig5lk object van het getuig5is des ,h4 ,gee/es4 ,het doet d5 geloovige zi* ond]w]p5 aan de ,s*rift en b9dt hem 9 dezelfde mate en kra*t aan deze als aan d5 p]soon van ,*ri/us zelv54 ,het v]zek]t hem1 dat h 9 nood en dood1 9 lev5 en /]v5 op dat woord ,gods zi* v]lat5 en da>m$e zelfs zond] vreeze voor d5 ,re*t] van hemel en a>de v]s*n5 kan4 ,hi/oris*e kritiek d] ,s*rift v9dt da>om alle5 9 zoov]re b de geme5te teg5/&1 als z afbreuk doet aan deze div9itas d] ,h4 ,s*rift en da>door het getuig5is van het k9ds*ap ,gods1 de hope d] he]lkheid1 de zek]heid d] zaligheid ond]mnt4 ,9 zek]5 z9 s*uilt er 9 dit te/imonium ,sp4 ,s4 e5e cirkelr$5e]+4 ,de div9itas d] ,s*rift wordt uit dit getuig5is en de div9itas van dit getuig5is w$]om uit de ,s*rift bewez54 ,alle5 komt het te/imonium ,spiritus ,sancti hi] 9 tweerlei opzi*t voor4 ,de geloovige voelt zi* e]/ 9 zne ziel aan het woord ,gods gebond5 en le]t dan lat] uit de ,h4 ,s*rift v]/aan1 dat dat gelo( aan de ,s*rift 9 zn h>t gew]kt is door d5 ,h4 ,gee/4 ,nauwkeurig gesprok5 is het getuig5is des ,h4 ,gee/es ook niet de laat/e grond van zn gelo(1 want de ,s*rift is 2 ma> wel het middel1 wa>door h de goddelkheid d] ,s*rift erk5t4 ,s*rift en getuig5is des ,h4 ,gee/es v]h\d5 zi* als objectieve wa>heid en subjectieve v]zek]dheid1 als de prima pr9cipia en hunne evid5tie1 als het li*t en het oog4 ,e5s 9 h>e goddelkheid erk5d1 /aat de ,s*rift voor het gelo( d] geme5te als woord ,gods onom/ootelk va/1 zoodat z pr9cipium en norma is van gelo( en van lev54 #h4 ,dit getuig5is des ,h4 ,gee/es wordt niet da>door te niet g$aan1 dat het 9 de geloovig5 s*nba> zoo v]s*ill5d is4 ,bell>m9us bra*t er re$s teg5 91 dat ,lu!r en ,calvn ondanks dit te/imonium ,sp4 ,s4 e5 ze] afwk5d oordeel veld5 ov] d5 brief van ,jakobus4 ,ma> de ,h4 ,gee/ getuigt 9 het h>t d] geloovig5 niet alle5 aanga&e de ,h4 ,s*rift ma> ev5ze] 9 betrekk+ tot alle &]e wa>h$5 des heils4 ,er is ge5 k]k1 die 9 dez5 z9 niet e5 getuig5is1 e5e v]li*t+ des ,h4 ,gee/es aanneemt4 ,en to* wordt da>door v]s*il 9 de beld5is d] ond]s*eid5e wa>h$5 niet uitgeslot54 ,w geloov5 ne heilige algeme5e *ri/elke k]k1 e5e geme5s*ap d] heilig52 alle geloovig5 beld5 n ,he]1 n gelo(1 n doop1 en zn g$r5kt tot n5 ,gee/2 en to* is er v]deeldheid en /rd tuss*5 de k]k5 ond]l+ en 9 de voornaam/e artikel5 des gelo(s4 ,de e5heid d] *ri/elke k]k t5 aanzi5 van de ,s*rift is veel groot] dan 9 e5ig &] dogma2 zelfs dat van de tr9iteit en de ,godheid van ,*ri/us niet uitg5om54 ,to* doet al dat v]s*il ons niet twfel5 aan de e5heid des gelo(s en d] k5nis1 aan de ka?oliciteit d] k]k1 aan de leid+ des ,gee/es 9 alle wa>heid2 want v]s*il zal er blv51 zoolang de k]k onvolmaakt1 het h>t v]dorv51 het inzi*t bep]kt1 het gelo( kle9 en zwak is4 ,9 d5 enkel5 geloovige is het te/imonium ,spiritus ,sancti niet altd ev5 /]k en luide2 wl het t5 nauw/e met het gelo( en het gelo(slev5 sam5hangt1 gaat het op en ne] en is aan twfel en be/rd+ ond]hevig4 ,als 9 d5 geloovige de zonde de ov]h& neemt1 wordt de bewu/heid zn] v]gev+ v]dui/]d en v]lie/ het getuig5is des ,h4 ,gee/es aan kra*t4 ,ons gelo( aan de ,s*rift neemt af en toe met ons v]tr\w5 op ,*ri/us4 ,de beld5is van het te/imonium ,spiritus ,sancti is zoo hoog en ideaal1 dat de w]kelkheid van het *ri/elk lev5 er dikw]f v]re b5$5 blft4 ,da>b komt1 dat de ,s*rift ze] zek] e5 boek is ook voor d5 enkel5 geloovige1 ma> to* 9 v]b& met de k]k all] eeuw54 ,de ,s*rift is aan de gans*e k]k ges*onk51 aan de geloovig5 van alle td5 en plaats54 ,de enkele geloovige vo$t zi* altd met e5 kle9 g$eelte d] ,s*rift4 ,er zn gans*e g$eelt5 d] ,s*rift1 die voor de individueele geloovig51 ja voor geheele k]k5 en td51 e5 geslot5 boek blv54 ,ma> de beld5is d] ,s*rift als ,gods woord is e5e beld5is d] gans*e k]k1 wa>m$e de enkele geloovige in/emt1 en die h ook voor zn p]soon en na> de mate zns gelo(s /eunt en h&haaft1 ,h(mann1 ,weiss4 und ,erf4 ,i #de f4 ,het te/imonium ,spiritus ,sancti is niet e5e p>ticuli]e op9ie1 ma> het getuig5is van de k]k all] eeuw51 van de gans*e ,*ri/5heid1 van heel de h]bor5e m5s*heid4 ,die k]k /ond ook e5maal 9 al h>e l$51 ev5als de w]eld1 v&ig teg5ov] het woord ,gods4 ,ma> de ,h4 ,gee/ heeft het 9 en b ha> opg5om5 voor de wa>heid van ,*ri/us4 ,h heeft ha> v&s*ap gebrok51 ha> v]/& v]li*t1 ha> wil gebog52 en bewa>t ha> b de wa>heid van eeuw tot eeuw en van dag tot dag4 ,heel de beld5is d] geme5te is e5 te/imonium ,spiritus ,sancti4 ,het is het ja en am51 dat de geme5te uitspreekt op de wa>heid ,gods4 ,het is het3 ,abba ,vad]1 uw woord is de wa>heid1 dat uit de h>t5 all] geloovig5 op/gt4 ,zoo we9ig is het te/imonium ,spiritus ,sancti de ,a*ille%iel van het ,prote/antisme1 dat het veele] v]di5t te heet5 de hoek/e5 d] *ri/elke beld5is1 de kroon en het zegel van alle *ri/elke wa>heid1 de triumf des ,h4 ,gee/es 9 de w]eld4 ,neem het getuig5is des ,h4 ,gee/es weg1 niet alle5 9 betrekk+ tot de ,s*rift ma> tot alle wa>h$5 des heils1 en er is ge5 k]k me]4 ,want het getuig5is1 dat de ,h4 ,gee/ aan de ,s*rift als het woord ,gods geeft1 is ma> e5 enkele toon 9 het li$1 dat ,h op de lipp5 d] geme5te legt2 het is ma> e5 kle9 g$eelte van dat groote1 goddelke w]k1 dat aan d5 ,h4 ,gee/ is opg$rag51 om n4l4 de volheid van ,*ri/us te do5 won5 9 zne geme5te4 ,ma> alzoo bes*\wd1 is dit getuig5is des ,h4 ,gee/es ook teg5ov] teg5/&]s niet van alle wa>de ontbloot4 ,wanne] het losgemaakt wordt van heel zne omgev+ en afgesn$5 wordt van het gelo(slev51 wa>9 het wortelt1 van de geme5s*ap d] heilig51 wa>9 het bloeit1 van het geheel d] *ri/elke wa>heid wa>m$e het sam5hangt2 ze] zek]1 dan v]lie/ het teg5ov] be/rd]s al zne kra*t1 en is het ja van d5 e5 niet /]k] dan het ne5 van d5 &]4 ,ma> opgevat als getuig5is1 door d5 ,h4 ,gee/ afgelegd 9 de h>t5 all] k9d]5 ,gods aanga&e de wa>heid1 welke da> is 9 ,*ri/us d5 ,he]1 laat het niet na indruk te mak5 op het gemo$1 ook van d5 h>dnekkig/5 be/rd]4 ,ook dan komt het nog niet op ne ln te /aan met e5e logis*e r$5e]+ ( e5 ma!matis* bews4 ,het beh\dt e5e eig5e kra*t4 ,ma> ongelukkig w>e de wet5s*ap eraan toe1 als ze alle5 rek55 mo*t met wat demon/rabel is4 ,heeft de consci5tie ge5 ma*t1 omdat de onz$elke m5s* i$] oog5blik teg5 ha> getuig5is +aat8 ,v]di55 de pr9cipia d] wet5s*ap ge5 gelo(1 wl de skepticus ze weig]t te erk5n58 ,is de ,h4 ,s*rift ma*teloos1 omdat ha> wa>heid niet kan betoogd word5 aan d5 psy*is*5 m5s*8 ,de kra*t van al deze z$elke groo!d5 is jui/ da>9 geleg51 dat z zi*zelve niet demon/re]51 ma> 9 hooge maje/eit zi* plaats5 voor i$]s bewu/zn4 ,ze zn ma*tig door het gezag1 wa>m$e z optr$54 ,e5 vad] bew/ zn gezag aan zne k9d]5 niet ma> h\dt het /a&e met droit div94 ,en zoo doet de ,h4 ,s*rift4 ,z heeft ha> gezag 9 de geme5te van ,*ri/us geh&haafd tot op dez5 dag2 z heeft alle geloovig51 en ond] h5 de groot/e gee/5 en de edel/e ziel51 do5 buig5 voor h>e autoriteit4 ,welke ma*t t] w]eld is met die d] ,s*rift te v]gelk58 ,het te/imonium ,spiritus ,sancti is de zegepraal van de dwaa%eid des kruises ov] de w%eid d] w]eld1 de triumf van de g$a*t5 ,gods ov] de ov]legg+5 des m5s*54 ,9 dez5 z9 bezit het getuig5is des ,h4 ,gee/es e5e uitnem5de apologetis*e wa>de4 ,dit to* is de ov]w9n+1 die de w]eld ov]w9t1 namelk ons gelo(4 #ai4 ,,gelo( ,,en ,,!ologie4 #a4 ,de *ri/elke k]k heeft zi* met het gelo( niet tevr$5 ge/eld1 ma> bna van d5 beg9ne af aan na> k5nis d] religieuse wa>heid ge/reefd en aan e5e bzond]e wet5s*ap1 de !ologie1 het aanzn ges*onk54 ,to* kan niet gezegd word51 dat deze drang na> wet5s*ap 9 het gelo( als zoodanig ligt opgeslot54 ,want het gelo( is zek]heid en sluit all5 twfel uit2 het ru/ 9 het woord ,gods en heeft da>aan g5oeg4 ,nobis curiositate opus non e/ po/ ,*ri/um ,jesum1 nec inquisitione po/ evangelium4 ,cum cr$imus1 nihil desid]amus ultra cr$]e1 ,t]tullianus1 de praescr4 ha]4 #h4 ,die ,frmmigkeit i/ ihr] selb/ unmittelb> gewiss1 ,ro!1 ,!ol4 ,e?ik4 #g4 ,het re*t en de wa>de d] !ologis*e wet5s*ap is da>om 9 de *ri/elke k]k me]mal5 be/r$54 ,td5s de monophysitis*e en mono!letis*e twi/5 0 er re$s e5e "p d] ,gnosima*i1 die alle wet5s*ap voor de ,*ri/55 onnoodig a*tt54 ,z le]d51 dat ,god van d5 ,*ri/5 niets v]langt dan go$e w]k5 en dat het bet] 01 simplici rudique animo in/itutum suum p]sequi1 quam multam curam 9 cognosc5dis decretis atque s5t5tiis pon]e1 ,johannes ,damasc5us1 de ha]esibus1 ,op]a ,omnia1 ,basileae #aege p4 #ehe4 ,teg5 het e9de d] ,middeleeuw5 0 de afke] van de !ologie algeme54 ,de s*ola/iek _h alle v]tr\w5 v]lor54 ,9 alle kr+5 en ond] alle sect5 0 er e5 /]k v]lang5 na> e5 me] e5v\dig1 practis* ,*ri/5dom1 ,h>nack1 ,d4 ,g4 ,,iii #egc4 ,het humanisme zag met m9a*t+ ne] op de s*ola/iek1 ,pauls51 ,ges*4 des gelehrt5 ,unt]ri*ts1 ,leipzig #ahhe ,s4 #a f4 ,en s$]t heeft de oppositie teg5 de s*ola/iek 9 de ,rooms*e k]k s*i] nimm] gezweg54 ,bajus1 ,jans5ius1 ,launoy1 vele !olog5 9 de vorige en 9 deze eeuw1 o4 a4 ,gn!r1 hebb5 teg5 de s*ola/is*e !ologie all]lei ern/ige bes*uldig+5 +ebra*t1 ,kleutg51 ,!ol4 d] ,vorzeit ,,iv #acc f4 ,d5z+]1 ,vi] ,b*] von d] rel4 ,erk4 ,,ii #eff f4 ,de ,re=matie nam aanvankelk hetzelfde /&punt 94 ,lu!rs oordeel ov] ,ari/oteles1 de s*ola/iek en de r$e is bek5d4 ,k/l91 ,lu!rs ,!ol4 ,i #ajf f4 ,melan*ton s*reef 9 de e]/e uitgave zn] loci3 hoc e/ ,*ri/um cognosc]e1 b5eficia ejus cognosc]e1 non quod i/i 7s*ola/ici7 doc5t1 ejus naturas1 modos inc>nationis intu]i1 ed4 ,augu/i #ahba p4 #i4 ,zw+li zei1 dat ,*ri/5 te zn niet be/ond 9 s*watz5 von ,*ri/o1 sund] w&eln wie er gew&let hat1 cf4 mne ,e?iek van ,zw+li bl4 #aai v4 ,calvn legt ev5zoo /]k5 nadruk op deze practis*e zde des gelo(s1 ,in/4 ,i1 #b1 #b4 ,i1 #e1 #i4 ,i1 #ab1 #a4 ,comm4 op ,rom4 #a3ai4 ,ma> vel5 g+5 v]d] dan de ,h]vorm]s en v]wi]p5 alle !ologie4 ,c>l/adt v]oordeelde met b]oep op ,mt4 #bc3h alle wet5s*appelke titels en g+ lev5 als e5 bo] ond] de bo]51 ,h]zog #g1 #ebh4 ,de ,w$]doop]s en de ,m5noniet5 wild5 van e5e wet5s*appelke opleid+ tot de b$i5+ des woords niets wet51 en gav5 het re*t tot v]man50 aan alle geloovig54 ,m5no ,simons velde ov] de k]k en h>e di5>51 ov] /udie en gele]dheid m5igmaal e5 ze] /r5g oordeel1 ,alle de ,godtgel4 ,w]ck51 ,am/4 #afha bl4 #cd v4 #ei v4 #bfj4 #bgj enz4 ,e]/ lat] kreg5 de ,m5nonietis*e le]a>s e5e wet5s*appelke opleid+1 ,h]zog #i1 #ege4 ,sepp1 ,k]khi/4 ,/udin1 ,leid5 #ahhe bl4 #hd1 #he4 ,en to5 lat] 9 de prote/ants*e k]k5 de s*ola/is*e beh&el+ d] !ologie veld won1 kwam er van all5 kant reactie4 ,calixtus en ,coccejus1 ,sp5] en ,z9z5dorf1 ,fox en ,wesley enz41 z all5 w]d5 g$rev5 door het v]lang5 na> me] e5v\d en wa>heid 9 de le] des gelo(s4 ,da>toe moe/ m5 van de le] t]uggaan tot het lev51 van de beld5is tot de ,s*rift1 van de !ologie tot de religie4 ,zelfs het deisme en het rationalisme w>5 aan dit /rev5 v]want2 het algeme5e en geme5s*appelke zoek5d1 dat aan alle godsdi5/5 en beld5iss5 t5 grondslag lag1 b]iep5 z zi* van de *ri/li*e ,religion op de ,religion ,*ri/i1 van de /atut>is*e ,religion op de ,v]nunftreligion4 ,door de agno/is*e ri*t+ d] philosophie1 de gevoel/heologie van ,s*lei]ma*]1 de hi/oris*e kritiek d] ,s*rift en &]e invlo$5 is dit /rev5 nog toeg5om54 ,de afke] van de dogmatiek is ?ans algeme54 ,vel5 zi5 reikhalz5d uit na> e5 nieuw woord1 e5 nieuw dogma1 v]lang5 e5e religie zond] !ologie1 e5 lev5 zond] le]1 en v]5 voor e5 practis*1 ondogmatis* ,*ri/5dom 7,drey]1 ,egidy1 ,drummond1 ,tol/o enz474 ,tot op zek]e hoogte heeft dit /rev5 zne wet5s*appelke v]d$ig+ gevond5 9 de s*ool van ,rits*l4 ,z trad op met d5 eis*1 dat de !ologie geheel en al van de metaphysica moe/ word5 v]lo/1 ,rits*l1 ,!ol4 u4 ,metaph4 #ahha1 cf4 ook zne /udin ov] de le] van ,god1 ,jahrb4 fr deuts*e ,!ol4 #ahfe1 #ahfh4 ,h>nack 9 zne ,dogm5ges*i*te1 en ,e4 ,hat* 9 zn w]k1 ,! influ5ce ( ,greek ideas & usages ^u ! *ri/4 *ur*1 ,london #ahij1 duits*e v]tal+ van ,e4 ,preus*51 ,grie*5?um und ,*ri/4 ,freiburg #ahhb1 cf4 ook ,kaftan1 ,die ,wahrheit d] *ri/l4 ,religion #ahhi1 pa/5 dit beg9sel toe op de hi/orie d] dogmata1 en tra*tt5 aan te toon51 dat de !ologie e5e vru*t is van het t] kwad] uur geslot5 huwelk tuss*5 het oorspronkelk ,*ri/5dom en de grieks*e philosophie4 ,de bes*uldig+51 door al deze ri*t+5 teg5 de !ologie1 bepaaldelk teg5 de dogmatiek +ebra*t1 kom5 hi]op ne]1 dat z de zuiv]heid en d5 e5v\d d] *ri/elke religie v]vals*t2 de religie v]&]t 9 e5e le]1 die v]/&elk moet bewez5 en aang5om5 word52 het religieuse lev5 doodt1 e5e k\de dorre or?odoxie bevord]t en de fides implicita noodzakelk maakt2 en e9delk ook nog de religie als le] met de wet5s*ap 9 conflict br5gt1 en de ontwikkelde /&5 van het *ri/elk gelo( v]vreemdt4 ,cf4 bv4 ,kaftan1 ,glaube und ,dogma1 #c;e ,aufl4 #ahhi4 #b4 ,niem& zal ontk5n51 dat er ern/ en wa>heid ligt 9 deze kla*t5 ov] de !ologie4 ,z is m5igmaal ha> doel voorbge/reefd en 9 battologie onta>d4 ,z heeft al te dikw]f v]get51 dat ons k5n5 op a>de e5 k5n5 t5 deele en e5 zi5 9 e5e dui/]e r$e is4 ,soms s*e5 z van de g$a*te uittegaan1 dat ze alle mogelke vrag5 beantwoord5 en alle kwe/ies oploss5 kon4 ,bes*eid5heid1 te$]heid1 e5v\d hebb5 ha> dikw]f ontbrok54 ,dat 0 te erg]1 omdat de !ologie te do5 heeft met de diep/e problem5 en 9 aanrak+ komt met de fn/e ro]sel5 van het m5s*elk h>t4 ,me] dan e5ige &]e wet5s*ap pa/ ha> de v]man+1 ' 4 ,bet] e5 e]lk non liquet dan e5e gewaagde giss+4 ,nescire velle1 quae ,magi/] optimus doc]e non vult1 erudita inscitia e/4 ,ma> da>m$e is to* de !ologie nog niet 9 beg9sel v]oordeeld4 ,imm]s1 indi5 de op5b>+ alle5 be/ond 9 me$eel+ van lev5 en de religie alle5 9 /emm+5 des gemo$s1 er z\ voor e5e eig5lke !ologie ge5 plaats zn4 ,ma> de op5b>+ is e5 sy/eem van woord5 en dad5 ,gods2 z bevat e5e w]eld van g$a*t52 z heeft ha> c5trum 9 de vlees*word+ van d5 ,logos4 ,en de religie is ge5 gevoel en a&o5+ alle51 ma> z is ook gelo(1 e5 bewu/ lev51 e5 di55 ,gods met h>t en ho(d te zam54 ,en da>om kan die op5b>+ ,gods word5 +$a*t1 opdat z te bet] +a 9 het m5s*elk bewu/zn4 ,zelfs kan het d] !ologie da>b niet euvel g$uid word51 als z op held]heid 9 het d5k51 kla>heid 9 de ond]s*eid+1 nauwkeurigheid 9 de uitdrukk+ zi* toelegt4 ,9 alle wet5s*app5 wordt zulk e5e praecisitas nage/reefd en op prs ge/eld2 9 de !ologie is z ev5ze] op h>e plaats4 ,het geva>1 dat z da>door onta>d5 zal 9 spitsvondigh$5 en ha>klov]en1 be/aat 9 de &]e wet5s*app5 bv4 van het re*t1 van de lett]5 ev5ze]4 ,ma> niem& zal da>om het re*t di] wet5s*app5 betwi/54 ,ook de !ologie heeft h>e p]iod5 van bloei en v]val2 ma> het gaat niet aan1 ha>zelve te v]oordeel5 om het misbruik1 dat van ha> is gemaakt4 ,abusus non tollit usum4 ,v]volg5s is ons re$s vroeg] geblek51 dat de s*eid+ tuss*5 de *ri/elke religie t] e5] en de metaphysica enz4 t] &]] zde ev5m9 zuiv] g$a*t als practis* uitvo]ba> is4 ,de hi/orie heeft dit re$s h]haalde mal5 bewez5 en toont het h$5 t5 dage opnieuw4 ,om to* zulk e5e s*eid+ e5igsz9s mogelk te mak51 zn alle bov5g5oemde ri*t+5 g$wong51 zi* van het evangelie van ,*ri/us e5e e5zdige en onvoll$ige voor/ell+ te vorm54 ,s*i] nimm] gaan z t]ug tot de gans*e ,s*rift1 ma> altd tot e5 g$eelte2 tot het ,n4 ,te/am5t alle51 ( tot de evangelin1 ( tot de b]gr$e1 ( zelfs tot n enkel5 tek/4 ,franciscus van ,assisi bv4 ri*tte heel zn lev5 9 na> ,mt4 #aj3i1 #aj1 ,reut]1 ,ges*4 d] rel4 ,aufklrung im ,m4 ,a4 ,,ii #ahd1 #ahf4 ,paul ,sabati]1 ,leb5 des h4 ,fr4 v4 ,a4 deuts* von ,m4 ,l4 ,b]l9 #ahie ,s4 #ec4 ,tol/oi v9dt de k]n van het evangelie 9 ,mt4 #e3ch1 #ci1 ,wor9 be/eht me9 ,glaube1 ,leipzig1 ,dunck] #ahhe ,s4 #ab4 ,drummond zoekt 9 de liefde van #a ,cor4 #ac het summum bonum4 ,rits*l v]&]t de dogmata 9 religieus-e?is*e wa>de]+soordeel54 ,h>nack ,d4 ,g4 ,i #ed komt 9 de opvatt+ van het oorspronkelk evangelie met ,rits*l ov]e54 ,en vel5 vrag5 ?ans1 wa>om de *ri/elke k]k5 to* niet met de b]gr$e tevr$5 zn gewee/4 ,wat het wez5 des ,*ri/5doms is1 wa>9 de op5b>+ ( het woord ,gods be/aat1 wie de p]soon van ,*ri/us is1 wordt niet door de apo/el5 uitgemaakt2 i$] /elt het voor zi*zelf na> zne eig5e inzi*t5 va/4 ,gevolg da>van is1 dat al deze ri*t+5 niet alle5 de k]k1 de beld5is1 de !ologie ma> ook de apo/el5 teg5 ,jezus en teg5 het oorspronkelk evangelie moet5 ov]/ell54 ,h>nack bv4 ,d4 ,g4 ,i #ec f4 erk5t1 dat ook de apo/olis*-ka?olieke le] 9 het ,n4 ,te/4 het evangelie van ,jezus niet zuiv] me] reproduce]t4 ,de invlo$ is er al 9 m]kba> van het judaisme1 het hell5isme en de grieks*-rome9s*e ,religionsphilosophie4 ,re$s de apo/el51 inzond]heid ,paulus en ,johannes1 hebb5 het evangelie v]vals*t4 ,ern/ von ,buns51 ,die ,recon/ruction d] kir*l4 ,autoritt1 ,leipzig ,brockhaus #ahic betoogt1 dat ,paulus het evangelie van ,jezus heeft v]&]d 9 e5e speculatieve !ologie4 ,en als dan e5 feit zooals de op/&+ van ,*ri/us to* niet uit het oorspronkelk evangelie kan wegg5om5 word51 wordt het van zne religieuse wa>de b]o(d1 ,h>nack ,d4 ,g4 ,i #gd4 ,al v]d] vloeit uit deze bes*\w+ voort1 dat de hi/orie van het dogma niet tot ha> re*t kan kom54 ,z wordt ne groote ab]ratie van d5 m5s*elk51 van d5 *ri/elk5 gee/4 ,de bel(te van d5 ,gee/1 die 9 alle wa>heid z\ leid51 blkt del te zn gewee/4 ,de mogelkheid zelfs om de wa>heid te k5n51 wordt aan de k]k ontnom51 wl re$s de apo/el5 ha> op e5 dwaalspoor hebb5 geleid4 ,de le] van d5 logos1 van de tr9iteit1 van d5 e]/5 en d5 twe$5 ,adam1 enz41 altemaal dogmata1 die de inm5g+ van de grieks*e philosophie moet5 bewz51 wordt wel niet woordelk ma> to* zakelk re$s 9 de ,s*rift gevond54 ,9 n woord1 de ges*i$5is d] dogmata is ev5als b ,/rauss de ges*i$5is hunn] kritiek4 ,niet de k]k heeft de w]eld1 ma> de w]eld heeft de k]k ov]wonn54 ,e9delk dreigt b deze e5zdige opvatt+ van het oorspronkelk evangelie nog het geva>1 dat m5 de geme5s*ap v]lie/ met de k]k all] eeuw5 en da>door met d5 td1 9 welk5 m5 leeft4 ,dat is het oordeel van alle sect5 gewee/4 ,afgesn$5 van de k]k5 en de !ologie v]a*t5de1 hebb5 ze d5 invlo$ op h>e eeuw en d5 b& met de cultuur v]lor54 ,geme5te en w]eld1 k]k en s*ool1 religie en wet5s*ap vall5 duali/is* uit elka>4 ,da>5teg5 heeft de !ologie de he]lke roep+1 om deze beide met elk&] 9 v]b& te h\d52 om e5]zds het *ri/elk lev5 te bew>5 voor all]lei gee/elke krankh$5 van my/icisme en sep>atisme1 en &]]zds het wet5s*appelk d5k5 van de dwal+ en leug5 te bevrd5 door de wa>heid van ,*ri/us4 ,het re*t d] !ologie is 9 het wez5 d] *ri/elke religie gegrond4 ,de op5b>+ ri*t zi* tot d5 gans*5 m5s*1 en heeft heel de w]eld tot ha> object4 ,op alle t]re9 b9dt z d5 /rd teg5 de leug5 aan4 ,z bi$t /( aan het diep/e d5k5 en plant op wet5s*appelk t]re9 de k5nisse ,gods naa/ en 9 organis* v]b& met die van m5s* en w]eld4 ,ov] de dogm5hi/oris*e bes*\w+5 van ,h>nack en ,hat* kunn5 g]aadpleegd word5 ,pfleid]]1 ,entw4 d] prot4 ,!ol4 ,s4 #cfi f4 ,ku551 ,!ol4 ,tds*r4 #ahia bl4 #dhg v4 ,van ,rhn1 ,!ol4 ,/udin #ahia bl4 #cfe v41 #dcg v4 ,dr4 ,w4 ,s*midt1 ,d] alte ,glaube und die ,wahrheit des ,*ri/4 ,b]l91 ,wig&t #ahid4 ,h5ri ,bois1 ,le dogme grec1 ,p>is1 ,fis*ba*] #ahib4 #c4 ,al is e*t] het *ri/elk dogma niet uit de grieks*e philosophie te v]kl>51 to* is het niet zond] deze ont/aan4 ,9 de ,s*rift is er nog ge5 dogma en ge5 !ologie 9 eig5lk5 z94 ,zoolang de op5b>+ zelve nog voortg+1 kon ze niet het voorw]p word5 van wet5s*appelk nad5k54 ,de inspiratie moe/ afgeloop5 zn e] de reflectie aan het woord kon kom54 ,het spraakgebruik van ,mozais*e1 ,paul9is*e1 ,bbels*e !ologie en dogmatiek enz41 v]di5t da>om ge5 aanbevel+2 het woord !ologie komt tr\w5s 9 de ,s*rift ook niet voor en heeft e]/ langzam]h& zne teg5woordige beteek5is gekreg51 ,kuyp]1 ,encycl4 ,,ii #aag v4 ,!ologie is 9 de geme5te van ,*ri/us e]/ opgekom51 to5 de k9d]lke naeveteit voorb en het d5k5d bewu/zn ontwaakt 04 ,langzam]h& kwam de behoefte op om de g$a*t5 d] op5b>+ 9 te d5k51 met het ov]ige wet5 9 v]b& te br5g5 en teg5 all]lei aanval te v]d$ig54 ,da>toe _h m5 de philosophie van noode4 ,de wet5s*appelke !ologie is met h>e hulp ont/aan4 ,ma> dat is niet toevallig ges*i$4 ,de k]k is niet het sla*t(f] van misleid+ gewee/4 ,de k]kvad]s hebb5 b de vorm+ en ontwikkel+ d] dogmata e5 ruim gebruik van de philosophie gemaakt4 ,ma> z d$5 dat met volle bewu/heid1 met e5 held] inzi*t 9 de gev>5 die eraan v]bond5 w>51 met kl>e rek5s*ap van de grond51 wa>op z het d$51 en met uitdrukkelke erk5n+ van het woord d] apo/el5 als e5ig5 regel van gelo( en lev54 ,da>om b$i5d5 z zi* ook niet van de gans*e grieks*e philosophie2 z d$5 e5e keuze2 z gebruikt5 alle5 die philosophie1 welke het mee/ ges*ikt 0 om de wa>heid ,gods 9 te d5k5 en te v]d$ig52 z g+5 eclectis* te w]k en hebb5 ge5 enkel wsge]ig /elsel1 hetz van ,plato ( van ,ari/oteles ov]g5om51 ma> met behulp van de grieks*e philosophie e5e eig5e1 *ri/elke philosophie voortgebra*t4 ,voorts gebruikt5 z die philosophie alle5 als hulpmiddel4 ,gelk ,hag> di5/ba> 0 aan ,s>a1 gelk de s*att5 van ,egypte door de ,israliet5 w]d5 aangew5d tot v]si]+ van d5 tab]nakel1 gelk de wz5 uit het ,oo/5 hun ges*5k5 ne]legd5 aan de voet5 van het k9deke 9 ,be?lehem2 zoo 0 na> het oordeel d] k]kvad]s de philosophie ond]ges*ikt aan de !ologie4 ,er spreekt uit dit alles duidelk1 dat het gebruik van de philosophie 9 de !ologie niet op e5e v]giss+1 ma> op e5e va/e en kl>e ov]tuig+ ru/te4 ,de k]kvad]s wi/5 wat ze d$54 ,da>door is nu wel niet uitgeslot51 dat de invlo$ d] philosophie op sommige punt5 hun te /]k is gewee/4 ,ma> dan di5t da>b to* t]/ond ond]s*eid5 te word5 tuss*5 de !ologie d] patres en de dogmata d] k]k4 ,de k]k heeft t5 all5 tde gewaakt teg5 het misbruik d] philosophie2 z heeft niet alle5 het ,gno/icisme v]worp5 ma> ook het ,orig5isme v]oordeeld4 ,en het is tot dusv] niet gelukt1 om de dogmata mat]ieel uit de philosophie te v]kl>52 hoe dikw]f het ook is beproefd1 altd is to* t5 slotte de s*riftmatigheid d] or?odoxie g]e*tva>digd4 ,cf4 ,kleutg51 ,!ol4 d] ,vorzeit ,,iv #adc f4 ,d5z+]1 ,vi] ,b*] usw4 ,,ii #egb f4 ,de ,h]vorm+ nam 9 d5 beg9ne e5e v&ige h\d+ aan teg5 de s*ola/iek en de philosophie4 ,ma> z kwam da>van spo$ig t]ug2 omdat z ge5 secte 0 ( wilde zn1 kon z niet buit5 e5e !ologie4 ,lu!r en ,melan*ton zn da>om re$s tot het gebruik d] philosophie t]uggeke]d en hebb5 het nut da>van erk5d1 cf4 ,ritt]1 ,ges*4 d] neu]n ,philos4 ,i #die f4 ,ueb]weg1 ,grundriss d] ,ges*4 d] ,philos4 ,,iii #ete ,aufl4 #ahhj ,s4 #ag f4 en voor de lat]e lu?4 !olog51 ,hase1 ,hutt]us ,r$iv4 #cj4 ,s*mid1 ,dogm4 d] ev4 lu?4 ,k4 #e4 ,calvn nam van d5 aanvang af dit hooge /&punt 91 ,in/4 ,,ii1 #b1 #ab sq4 en zag 9 de philosophie e5 praecl>um ,dei donum1 ,op]a1 ed4 ,am/4 ,,ix ,b4 #ej4 ,en zoo oordeeld5 alle ,g]e=me]de !olog51 ,hyp]ius1 de !ologo seu de ratione /udii !ol4 #aeef lib4 ,i4 ,zan*ius1 ,op]a ,,iii #bbc sq4 ,,viii #fec sq4 ,al/$1 ,praecognita !ol4 p4 #agd sq4 ,voetius1 ,disp4 ,,iii #gda sq4 #gea sq4 ,ow51 ,!ologum5a p4 #eji sq4 ,moor1 ,comm4 9 ,m>ckii ,comp4 ,i #ga sq4 ,nu loopt de vraag niet hi]ov]1 ( de !ologie zi* van e5 bepaald wsge]ig /elsel b$i55 moet4 ,de *ri/elke !ologie heeft nooit e5ig wsge]ig sy/eem zond] kritiek ov]g5om5 en als wa>heid gekt4 ,no* de philosophie van ,plato no* die van ,ari/oteles is door e5ig !oloog voor de w>e geh\d54 ,dat nogtans aan deze beide wsge]ige /elsels de voorkeur gegev5 w]d1 _h zn oorzaak hi]91 dat deze het be/ zi* le5d51 om de wa>heid te ontwikkel5 en te v]d$ig54 ,er lag ook de g$a*te 91 dat de ,griek5 en ,rome95 e5e eig5a>dige roep+ en gave hadd5 ontvang5 voor het lev5 d] cultuur4 ,feitelk is heel onze bes*av+ nog h$5 t5 dage op die van ,griek5l& en ,rome geb\wd4 ,en het ,*ri/5dom heeft deze niet v]nietigd ma> gek]/5d en alzoo geheiligd4 ,ma> to* is niet e5e bepaalde philosophie voor de !ologie van noode4 ,wat z behoeft is philosophie 9 het algeme54 ,m4 a4 w4 het komt tot ge5 wet5s*appelke !ologie dan door het d5k54 ,het eig5lk pr9cipium cognosc5di int]num d] !ologie is dus niet het gelo( als zoodanig1 ma> het geloovig d5k51 de ratio *ri/iana4 ,het gelo( is zi*zelf bewu/ en zek]4 ,het ru/ 9 de op5b>+4 ,het sluit e5 k5n5 91 ma> dat k5n5 is geheel en al van practis*5 a>d1 e5 9 d5 z9 d] ,h4 ,s*rift4 ,!ologie komt dus niet uit de geloovig5 als zoodanig op2 z is ge5 vru*t van de k]k als ecclesia in/ituta2 z heeft ha> oorsprong niet 9 het ambt1 dat ,*ri/us aan zne geme5te ges*onk5 heeft4 ,ma> de geloovig5 hebb5 nog e5 &]1 rk] lev51 dan 9 de ecclesia in/ituta tot uit+ komt4 ,z lev5 als ,*ri/55 ook 9 gez91 /aat1 maats*app en beoef55 wet5s*ap en kun/4 ,nog veel me] gav5 dan die w]k5 door het ambt word5 hun ges*onk51 gav5 van k5nis en w%eid en pr(etie4 ,ond] h5 zn er ook1 die e5 /]k5 drang tot ond]zoek en k5nis 9 zi* voel51 die gav5 hebb5 ontvang51 om de wa>heid ,gods 9 te d5k5 en 9 sy/eem te br5g54 ,en zoo komt de !ologie op 9 de k]k van ,*ri/us2 z heeft tot subject niet de ge9/itue]de k]k ma> de k]k als organisme1 als het li*aam van ,*ri/us2 z is e5e vru*t van het d5k5 d] ,*ri/5heid4 #d4 ,gelo( en !ologie zn dus ind]daad ond]s*eid54 ,m9 ( me] 0 m5 zi* da>van ook t5 all5 tde bewu/4 ,de s*]pe teg5/ell+1 die het ,gno/icisme maakte tuss*5 en 1 w]d v]worp52 en ook de v]h\d+1 door de ,alex&rns*e s*ool tuss*5 beide aang5om51 w]d niet 9 alle opzi*t5 go$gekeurd en gebillkt1 cf4 bov5 #fj4 ,ma> to* w]d het ond]s*eid nadrukkelk geh&haafd en tegelk het innig v]b& van beide va/geh\d5 en erk5d4 ,augu/9us v]hief de spreuk3 p] fidem ad intellectum tot beg9sel d] !ologie2 h nam tuss*5beide e5e v]h\d+ aan als tuss*5 ontvang5is en geboorte1 w]k en loon4 ,fidei fructus e/ intellectus1 tract4 #bb 9 ,ev4 ,joh4 n4 #b4 ,intellectus m]ces e/ fidei1 tract4 #bi 9 ,ev4 ,joh4 n4 #f4 ,h wekt er toe op1 ut ea1 quae fidei firmitate jam t5es1 etiam rationis luce conspicias4 ,god v]a*t de r$e niet4 ,absit namque1 ut hoc 9 nobis ,deus od]it1 9 quo nos reliquis animantibus excell5tiores creavit1 ,ep4 #abj ad ,cons5t1 n4 #b-d4 ,en dit 0 het beg9sel en de grondg$a*te van heel de s*ola/iek4 ,gelo( en !ologie w>5 ond]s*eid5 als habitus en actus1 als !ologia infusa en acquisita4 ,het gelo( is toe/emm+ aan1 de !ologie is k5nis van de geop5ba>de wa>h$54 ,het gelo( sluit ook wel e5ige k5nis 9 aanga&e ,god en goddelke zak51 ma> deze k5nis geldt me] de exi/5tia dan de rationes van die wa>h$52 de !oloog e*t] dr+t door tot de idee1 spoort het v]b& d] wa>h$5 op en leidt d5k5d er &]e uit af1 ,lieb]mann1 ,in/it4 ,!ol4 ed4 #h4 ,moguntiae #aheg cap4 #a #a4 ,dat m5 zi* het ond]s*eid van religie en !ologie bewu/ 01 blkt ook nog uit de le] d] fides implicita4 ,als het gelo( volg5s ,rome be/ond 9 toe/emm+ aan geop5ba>de wa>h$51 moe/ vroeg ( laat de vraag wel opkom51 welke en hoevele van die wa>h$5 m5 m9/5s k5n5 en aannem5 moe/1 om de zaligheid deela*tig te word54 ,die vraag kon oprz5 met het oog op de ,heid551 met het oog op de geloovig5 des ,o4 ,t4 en ook met het oog op de onkundige en onontwikkelde geloovig5 9 de dag5 des ,n4 ,te/4 ,augu/9us _h al gezegd3 turbam non intellig5di vivacitas1 s$ cr$5di simplicitas tutissimam facit1 c4 ,epi/4 fundam5ti cap4 #d4 ,ma> ,lomb>dus /elde deze vraag 9 zne ,s5t5tiae lib4 ,,iii di/4 #be e]/ duidelk aan de orde4 ,s$]t w]d ze 9 de !ologie bre$vo]ig beh&eld2 9 de #ag;e eeuw gaf ze zelfs 9 ,frankrk aanleid+ tot e5 ern/ig5 /rd1 die door ,innoc5tius ,,xi niet opgelo/ ma> to* beindigd w]d4 ,gewoonlk wordt de le] van de fides implicita 9 de ,rooms*e !ologie op deze wze voorg$rag54 ,de fides c>bon>ia wordt uitdrukkelk v]worp52 alle ,rooms*e godgele]d5 h\d5 /a&e1 dat er tot het zaligmak5d gelo( e5ige1 z het ook g]+e1 k5nis behoort2 geheel impliciet kan en mag het gelo( dus nooit zn4 ,ma> die k5nis v]s*ilt 9 de v]s*ill5de b$eel+5 d] g5ade4 ,9 de dag5 des ,o4 ,t4 van ,adam af tot d5 val van ,j]uzalem toe1 to5 de eig5lke my/]in van het ,*ri/5dom1 zooals de tr9iteit en de vlees*word+ nog niet w>5 gepromulge]d1 w>5 necessitate m$ii alle5 deze twee artikel5 noodig te geloov51 dat ,god is en dat ,h e5 beloon] is1 ,hebr4 #aa3f4 ,da>m$e wordt niet gezegd1 dat vele geloovig5 ond] het ,o4 ,t4 ge5 me]d]e en diep]e k5nis hadd5 van de wa>heid2 ,adam bv4 k5de ook wel de tr9iteit en de vlees*word+1 ,g54 #a3bf1 #b3bc1 #bd1 #c3ae4 ,ma> de e5v\dige geloovig5 kond5 met die twee artikel5 vol/aan4 ,want implicite gelo(d5 ze dan to* ook aan de eig5lke my/]in van het ,*ri/5dom1 de tr9iteit en de inc>natie4 ,9 de exi/5tie en de e5heid ,gods ligt implicite de tr9iteit1 en da>9 dat ,h remun]ator is1 ligt implicite de vlees*word+ opgeslot54 ,nu zag5 &]51 zooals ,wigg]s1 ,daelman enz4 dit laat/e nog niet zoo duidelk 91 en zeid5 da>om1 dat de ,o4 ,t4 geloovig5 vi] artikel5 hadd5 aan te nem51 n4l4 behalve de bov5g5oemde twee ook nog de on/]felkheid d] ziel en het zondeb$]f 7infectio anim>um71 9 welke dan de beide ho(ddogmata des ,*ri/5doms implicite w>5 begrep54 ,de mee/ gewone voor/ell+ 0 e*t]1 dat de twee g5oemde artikel5 voor de ,o4 ,t4 geloovig5 voldo5de w>54 ,ma> na d5 val van ,j]uzalem zn die twee ho(dwa>h$5 des ,*ri/5doms duidelk geop5ba>d en bek5d gemaakt2 en nu is het dus necessitate m$ii noodzakelk voor i$] die zalig wil word51 dat h aanneme deze vi] artikel53 ,deus1 isque remun]ator1 sanctissima tr9itas1 m$iator4 ,&]5 voeg5 er nog &]e artikel5 aan toe1 zooals ,deus ,creator1 ,dei gratia ad salutem necess>ia1 immortalitas2 en sommig5 noem5 zelfs de aannem+ d] #ab artikel51 quoad sub/antiam1 noodzakelk4 ,ma> de voor/&]s van de vi] artikel5 drukk5 to* het mee/ gewone gevoel5 uit4 ,heel deze le] van de fides implicita wordt dan ge/eund met e5 b]oep op ,job #a3ad3 de rund]51 d4 i4 de ontwikkelde geloovig51 w>5 ploeg5de1 en de ezel9n51 d4 i4 de e5v\dige leek51 weid5de aan hunne zde4 ,deze exegese komt al voor b ,gregorius ,m4 ,moral4 lib4 ,,ii cap4 #be en wordt dan door ,lomb>dus1 ,?omas1 ,bell>m9us enz4 ov]g5om54 ,cf4 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,,iii di/4 #be4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,,ii #b qu4 #b art4 #e-h4 ,bell>m9us1 de ,ju/ific4 ,i cap4 #g4 ,billu>t1 ,summa ,s4 ,?omae sive ,cursus ,!ol4 ,,vii p4 #df sq4 ,daelman1 ,!ol4 seu ,obs]v4 !ol4 9 ,summam ,d4 ,?omae ,,iv p4 #dd sq4 ,d5s1 ,!ologia 9 usum sem94 ,,ii #bgh sq4 ,m4 ,becanus1 ,!ol4 ,s*ola/ica1 ,tom4 ,,ii ,p>s ,,ii tract4 #a p4 #bb sq4 ,jans51 ,praelect4 ,!ol4 ,i #fii sq4 ,albr4 ,rits*l1 ,fides implicita1 ,bonn #ahij4 ,de kwe/ie zelve1 die aan deze le] d] fides implicita t5 grondslag ligt1 is ern/ig en belangrk g5oeg2 z betreft to* niets m9d] dan het wez5 van het ,*ri/5dom zelf1 de beteek5is van ,israel1 de mogelkheid van progressie d] op5b>+ b het absoluut k>akt] d] wa>heid4 ,ma> de intellectuali/is*e opvatt+ van het gelo( leidde er toe1 om deze kwe/ie zuiv] quantitatief op te loss52 het aannem5 van vi] gelo(s>tikel5 maakt d5 ,*ri/52 9 de praktk bleek de leg5de van de fides c>bon>ia ma> al te veel wa>heid te bevatt54 ,9 elk geval e*t] bew/ de le] van de fides implicita duidelk1 dat de ,rooms*e !olog5 tuss*5 gelo( en !ologie 9 inh\d en omvang ond]s*eid mak54 #e4 ,ook de ,re=matie bleef zi* van dit v]s*il bewu/4 ,lu!rs*e en ,g]e=me]de !olog5 nam5 de ond]s*eid+ ov] van habitus en actus d] !ologie1 van !ologia infusa en acquisita4 ,de e]/e is het deel van alle geloovig52 9 beg9sel k5n5 z totam !ologiam1 hebb5 z de w>e en zuiv]e k5nisse ,gods4 ,ma> als acquisita is ze alle5 het deel van h51 die de k5nisse ,gods wet5s*appelk beoef554 ,dan to* is ze e5e notitia conclusionum ex pr9cipiis !ologicis p] discursum !ologicum collect>um1 et c]to ord9e disposit>um1 atque animo impress>um diuturno labore ac ex]citio1 ,al/$1 ,me?odus sacrosanctae !ologiae #afbc p4 #aag1 #abf1 #age4 ,ow51 ,!olog\m5a p4 #dfe sq4 ,calovius1 ,isagoge ad ,s4 ,!ol4 p4 #ag1 #ah4 ,wel w]d5 religio en !ologia telk5s met elka> v]wisseld1 cf4 bv4 ,clopp5burg1 ,op4 ,i #fii4 ,ma/ri*t1 ,!or4-pract4 ,!ol4 ,i cap4 #b #c1 wat te li*t] kon ges*i$51 omdat !ologie en dogmatiek ongeve] hetzelfde w>54 ,ma> ook 9 d5 bloeitd d] or?odoxie g+ het ond]s*eid tuss*5 gelo( en !ologie niet geheel te loor1 gelk door de le] van de articuli fundam5tales et non fundam5tales bewez5 wordt4 ,de ,h]vorm+ v]wi]p besli/ de ,rooms*e le] van de fides implicita1 ,calv41 ,in/4 ,,iii4 #b #b-f4 ,*ami]1 ,pan/r4 ,ca?4 ,t4 ,,iii lib4 #ab cap4 #e4 ,polanus1 ,synt4 ,!ol4 p4 #eib4 ,m>esius1 ,synt4 ,!ol4 loc4 #aa #bi1 enz4 ,cf4 ,rits*l1 ,fides implicita ,s4 #ef f4 ,z moe/ dit wel do51 omdat z het zaligmak5d gelo( niet liet be/aan 9 het voor wa> h\d5 van e5ige onbegrep5 artikel51 ma> 9 e5 p]soonlk v]tr\w5 op de g5ade ,gods 9 ,*ri/us4 ,ma> da>voor kwam nu spo$ig 9 de plaats de ond]s*eid+ tuss*5 fundam5teele en niet-fundam5teele artikel54 ,calvn zeide al1 dat m5 om m9d] wez5lke punt5 niet van de k]k s*eid5 moe/1 ,in/it4 ,,iv1 #a #ab1 #ac4 ,,iv1 #b #a4 ,non enim unius sunt =mae omnia v]ae doctr9ae capita4 ,sunt qua$am ita necess>ia cognitu1 ut fixa esse et indubitata omnibus oporteat ceu propria religionis placita1 qualia sunt3 unum esse ,deum1 ,*ri/um ,deum esse ac ,dei filium1 9 ,dei mis]icordia salutem nobis consi/]e et similia4 ,sunt alia1 quae int] ecclesias controv]sa1 fidei tam5 unitatem non dirimant1 ,,iv cap4 #a #ab4 ,de 9 de bes*rv+ des gelo(s gebezigde juxtapositie van e5e zek]e k5nis1 wa>door ik het al voor wa>a*tig h\de wat ,god 9 zn woord heeft geop5ba>d en van e5 v]tr\w51 dat m al mne zond5 om ,*ri/us' wil v]gev5 zn1 kon aanleid+ gev51 om het zwa>tepunt ( 9 de fides g5]alis ( 9 de fides specialis te zoek54 ,het groote aantal van k]k51 die successief uit de ,re=matie voortkwam5 en 9 v]s*ill5de artikel5 van elk&] afwek51 bevord]de de ond]s*eid+ tuss*5 wez5lke en bkom/ige elem5t5 9 de op5b>+4 ,het all5gs opkom5de syncretisme en indiff]5tisme1 dat van het bzond]e tot het geme5s*appelke t]ugg+1 maakte aanwz+ noodzakelk van wat tot de fundam5t5 d] *ri/elke religie behoorde4 ,zoo ont/ond de le] van de articuli fundam5tales4 ,nic4 ,hunnius s*nt de uitdrukk+ het e]/ gebruikt te hebb5 9 zne de fundam5tali diss5su doctr9ae ,lu!ranae et ,calv9ianae #afbf4 ,qu5/$t sprak van articuli prim>ii et secund>ii4 ,&]5 volgd51 beide 9 de ,lu!rs*e en 9 de ,g]e=me]de k]k51 cf4 ,voetius1 ,disp4 ,sel4 ,,ii #eaa-ech4 ,h4 ,alt+1 ,!ol4 probl4 nova ,i #i4 ,spanheim fil41 ,op]a ,,iii col4 #abhi sq4 ,heidegg]1 ,!ol4 ,i #ea sq4 ,turret4 ,!ol4 ,el4 ,i qu4 #ad4 ,moor1 ,comm4 9 ,m>ckii ,comp4 ,i #dha sq4 ,witsius1 ,ex]cit4 9 ,symb4 ,,ii #b4 ,brets*neid]1 ,sy/em4 ,entw4 all] 9 d] ,dogm4 vork4 ,begriffe1 #dte ,aufl4 #ahda ,s4 #ajc f4 ,?oluck1 ,d] ,gei/ d] lu?4 ,!olog5 ,witt5b]gs #aheb ,s4 #beb f4 ,de or?odoxie 0 natuurlk niet g5eigd1 om de articuli fundam5tales tot e5 kle9 getal te bep]k52 ma> to* is het /rev5 m]kba>1 om deze artikel5 c5traal op te vatt5 en ze te groepe]5 rondom d5 p]soon van ,*ri/us4 ,de ,rooms*5 v]wi]p5 e*t] deze ond]s*eid+1 al _h ze s*nba> nog zooveel ov]e5kom/ met de fides implicita4 ,ze bra*t5 de ,g]ef4 en ,lu?4 godgele]d5 9 ge5 g]+e v]leg5heid4 ,ze vraagd51 wa> ,god 9 zn woord tuss*5 wez5lke en bkom/ige wa>h$5 ond]s*eid _h gemaakt2 wa> m5 het re*t aan ontle5de1 om 9 de goddelke op5b>+ het fundam5teele van het niet-fundam5teele te s*eid52 welke wa>h$5 dan tot de fundam5teele moe/5 g]ek5d word52 wie dat bepal5 moe/2 en hoe op zulk /&punt het rationalisme en het indiff]5tisme 0 te v]md58 ,het gelo( heeft to*1 na> ze bewe]d51 niet alle5 tot object de div9a mis]icordia1 ,conc4 ,trid4 sess4 ,,vi c4 #ab1 ma> omnia quae ,deus revelavit1 ,bell>m9us1 de ,ju/if4 ,i c4 #h4 ,volg5s de ,jezuit5 op het religiegesprek te ,reg5sburg #afja 0 het ook e5 articulus fidei1 quod canis ,tobiae caudam mov]it4 ,cf4 ,d5z+]1 ,vi] ,b*] usw4 ,,ii #bgg f4 ,he9ri*1 ,dogm4 ,,ii #feh f4 ,jans51 ,prael4 ,!ol4 ,i #ddi sq4 ,lam5nais1 ,essai sur l'indiffr5ce ,i *4 #f1 #g1 enz4 ,teg5ov] al deze b$5k+5 b]iep5 de ,prote/ants*e !olog5 zi* wel op de ,s*rift1 ,mt4 #af3af2 #a ,cor4 #b3b1 #c3aa v42 ,ef4 #b3bj2 ,gal4 #f3ad2 #a ,petr4 #b3f1 enz4 en maakt5 ze wel all]lei ond]s*eid+51 ,spanheim4 t4 a4 p4 col4 #acjh sq4 ,ma> z ontve9sd5 zi* de moeilkh$5 niet2 ze w>5 bevreesd om 9 excessu en 9 defectu te dwal52 en z e9digd5 met de v]kl>+1 dat z het m9imum van k5nis niet kond5 bepal51 wa>m$e e5 opre*t gelo( gepa>d moe/ gaan1 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #ecg1 #gha4 ,spanheim t4 a4 p4 col4 #abia4 ,witsius1 ,ex]c4 9 ,symb4 ,,ii #b en #ae4 ,hoornbeek1 ,conf4 ,soc94 ,i p4 #bji4 ,de or?odoxie liep uit op rationalisme t] e5] en pitisme t] &]] zde4 ,le] en lev5 viel5 hoe lang] hoe v]d] uit elka>4 ,ho(d en h>t /r$5 om d5 voorrang4 ,!ologie en religie kwam5 teg5ov] elk&] te /aan4 ,w zn de teg5/ell+ nog niet te bov54 ,j>5 lang is er g]oep53 godsdi5/ is ge5 le] ma> lev52 het komt er niet op aan1 wat ge gelo(t1 ma> alle5 hoe ge leeft4 ,langzam]h& e*t] gaan de oog5 ook voor de e5zdigheid van deze ri*t+ op5 en wordt de wa>de d] godsdi5/ige voor/ell+5 voor het religieuse lev5 bet] erk5d1 cf4 bv4 ,dr4 ,bru9+ 9 v]s*ill5de ges*rift51 ,gids ,juni #ahhd4 ,mod]ne my/iek #ahhe4 ,het be/aan van ,god #ahib4 ,!ol4 ,tds*r4 ,nov4 #ahid4 #f4 ,b het ond]zoek na> de v]h\d+ van gelo( en !ologie di5t de vraag zuiv] te word5 ge/eld4 ,z luidt niet1 welke wa>h$5 iem& m9/5s k5n5 en voor wa> h\d5 moet1 om zalig te word54 ,die vraag z aan ,rome ov]gelat52 en de ,rooms*e !ologie make uit1 ( da>toe twee ( vi] ( me] artikel5 van noode zn4 ,de ,prote/ants*e !ologie heeft 9 de le] van de articuli fundam5tales wel d5 s*n op zi* gelad51 als( z e5 d]gelk5 weg bew&el5 wilde4 ,ma> z is geindigd met de erk5t5is1 dat z de grootte van ,gods b>mh>tigheid niet wi/ en da>om de mate van k5nis niet bepal5 kon1 die noodzakelk eig5 is aan e5 opre*t gelo(4 ,en bov5di5 is er tuss*5 de le] d] fides implicita en die d] articuli fundam5tales1 b alle s*nb>e ov]e5/emm+1 e5 belangrk v]s*il4 ,b ,rome w]d die le] ontwikkeld met het oog op de e5v\dige leek51 de as9ae van ,job #a3ad4 ,ma> 9 de !ologie d] ,re=matie _h ze ha> oorsprong 9 het feit1 dat er v]s*ill5de k]k5 naa/ elka> optrad5 met e5e op vele punt5 ond]l+ afwk5de beld5is2 ze 0 dus eig5lk e5 ond]zoek na> het wez5 des ,*ri/5doms4 ,b ,rome is het gelo( toe/emm+ aan all]lei geop5ba>de wa>h$51 die artikelsgewze kunn5 opgeteld word5 en 9 d5 loop d] td5 9 aantal zn toeg5om54 ,ma> de ,re=matie vatte het gelo( op als fides specialis1 met e5 bzond] c5traal object1 de g5ade ,gods 9 ,*ri/us2 hi] 0 e5e optelsom van artikel51 wi] k5nis en toe/emm+ t] zaligheid noodig 01 niet mogelk me]4 ,het gelo( is e5e p]soonlke v]h\d+ des m5s*5 tot ,*ri/us2 het is organis* en heeft de additie1 de quantiteit afgelegd4 ,rome moe/ da>om e5 m9imum bepal51 zond] hetwelk van ge5 zaligheid sprake kan zn2 b de ,re=matie is het gelo( e5 v]tr\w5 op de g5ade ,gods en dus voor ge5 b]ek5+ me] vatba>4 ,i$] geloovige zoo 9 het ,o4 als 9 het ,n4 ,te/4 bezit 9 kiem diezelfde k5nis1 welke 9 de !ologie diep] en bre$] ontwikkeld wordt4 ,van dit /&punt uit is ook de v]h\d+ van gelo( en !ologie nad] 9 het li*t te /ell54 ,all]e]/ is er tuss*5 beide e5e /]ke ov]e5kom/4 ,z hebb5 het pr9cipium3 het woord ,gods1 het voorw]p3 de k5nisse ,gods1 het doel3 de e]e ,gods met elk&] geme54 ,ook de !ologie als wet5s*ap /aat op d5 grondslag des gelo(s4 ,de plaats1 die 9 de &]e wet5s*app5 toekomt aan de wa>nem+1 wordt hi] +5om5 door het gelo(4 ,het gelo( v]s*aft aan de !ologie de /( voor het d5k54 ,9 de mundane wet5s*ap heet het3 s5sus praec$it intellectum1 nihil e/ 9 intellectu quod non prius fu]it 9 s5su2 9 de !ologie is de leuze3 fides praec$it intellectum1 nihil e/ 9 intellectu quod non prius fu]it 9 fide1 ,ro!1 ,!ol4 ,e?ik #bfg ,,ii ,s4 #ahj noot4 ,leibniz v]geleek da>om la foi met l'expri5ce1 ,disc\rs sur la con=mit de la foi avec la raison1 *4 #a4 ,begriffe ohne ,ans*auung5 s9d le]1 zeide ,kant2 en zoo heeft ook de !ologie ge5 inh\d dan uit en door het gelo(4 ,zoodra z het gelo( laat v>51 h\dt z zelve als !ologie op te be/aan4 ,en ook komt z door het d5k5 dit /&punt des gelo(s nimm] te bov54 ,op all]lei wze is dit wel beproefd1 ma> het is del geblek54 ,het gelo( is het beg9 en ook het e9de d] !ologie2 z br5gt het nooit tot e5 wet5 9 eig5lk5 z91 d4 i4 tot e5 k5n5 op grond van eig5 wa>nem+ en inzi*t4 ,da>door wordt de !ologie niet van ha> vrheid b]o(d4 ,het gelo( legt en h&haaft e5v\dig die relatie1 welke er op dit gebi$ tuss*5 subject en object behoort te be/aan4 ,het plaat/ d5 !oloog niet buit5 en teg5ov] en bov51 ma> ond] en 9 de wa>heid1 welke h te ond]zoek5 heeft4 ,het doet niets &]s1 dan de !ologie b9d5 aan ha> eig5 object1 op ge5 &]e wze als elke &]e wet5s*ap gebond5 is en blft aan de wa>nem+ en door ha> 9 relatie /aat met ha> object4 ,de !ologie is ev5 vr en ev5 afhankelk als i$]e &]e wet5s*ap4 ,z is vr van alle b&51 die /rd5 met h>e natuur2 ma> z is geheel en al bepaald door het voorw]p1 dat z zoekt te k5n51 en dit heeft z met alle wet5s*app5 geme54 ,na>mate z zi* /r5g] b9dt aan ha> object1 loopt z te m9d] geva> om te onta>d5 9 dorre s*ola/iek en dele rhetoriek4 ,door het gelo( blft de !ologie e5e wet5s*ap d] religie1 e5e ,!ologie d] ,?atsa*51 die niet ov] begripp5 ma> ov] zak5 d5kt en niet 9 le ab/racties zi* v]lie/ ma> met beide voet5 /aat 9 die w]eld d] realiteit51 welke de ,s*rift ons op5ba>t1 ,vilm>1 ,die ,!ologie d] ,?atsa*5 wid] die ,!ologie d] ,rhetorik1 #d;e ,aufl4 #ahgf4 ,ma> aan de &]e zde is er tuss*5 gelo( en !ologie e5 aanm]kelk v]s*il4 ,9 vroeg] td kond5 beide li*t met elk&] v]wisseld word51 omdat !ologie en dogmatiek met e?iek vr wel id5tis*e begripp5 w>54 ,ma> !ologie is ?ans de naam geword5 voor e5 gans*5 cyclus van vakk54 ,het ond]s*eid spr+t da>om ?ans e5 i$] t]/ond 9 het oog4 ,!ologie omvat teg5woordig e5e m5igte van wet5s*app51 welke de e5v\dige geloovige zelfs niet b "n k5t4 ,ma> al wordt !ologie 9 d5 oud5 z9 g5om51 to* blft het ond]s*eid groot4 ,op elk gebi$ is er v]s*il tuss*5 het gewone1 all$aags*e1 empiris*e wet51 en het eig5lke1 hoog]e1 wet5s*appelk wet54 ,i$] m5s* heeft e5ige empiris*e k5nis van zon1 maan1 /]r5 enz41 ma> deze k5nis v]s*ilt hemelsbre$ van de wet5s*appelke k5nis van d5 a/ronoom4 ,de e]/e k5t alle5 de facta1 deze de rationes4 ,de man van wet5s*ap v]a*t het gewone1 empiris*e wet5 niet2 h w]pt de natuurlke zek]heid niet omv]2 ma> h heeft to* de roep+ om dat gewone wet5 te v]held]51 uit te breid5 en des noodig ook te zuiv]5 en te v]bet]54 ,niet &]s is het 9 de !ologie4 ,het gelo( blft b de feit5 /aan1 de !ologie zoekt door te dr+5 tot de idee4 ,het gelo( heeft g5oeg aan het dat1 de !ologie vraagt na> het wa>om en het hoe4 ,het gelo( is altd p]soonlk1 het /elt het voorw]p altd 9 betrekk+ tot d5 m5s* zelf1 het heeft re*t/reeks* belang b het religieus gehalte d] dogmata2 de !ologie maakt 9 zek]5 z9 het object geg5/ndli*1 z tra*t de wa>heid te bezi5 gelk z objectief 9 zi*zelve be/aat1 z speurt ha> e5heid en ha> inn]lk v]b& na1 en zoekt te kom5 tot e5 sy/eem4 ,het gelo( ri*t zi* op het c5trale object1 de !ologie breidt het ond]zoek na> heel d5 omtrek van d5 cirkel uit4 ,ma> hoe ook v]s*ill5d1 z kunn5 elk&] niet miss54 ,het gelo( bewa>t de !ologie voor secul>isatie1 de !ologie bewa>t het gelo( voor sep>atisme4 ,da>om zn ook k]k en s*ool 7sem9>ie1 !ol4 faculteit7 wel twee1 ma> behoor5 z to* 9 nauw v]b& te /aan4 ,ook hi]door wordt aan de vrheid en onafhankelkheid d] !ologie 9 niets te kort g$aan4 ,elke faculteit beoef5t de wet5s*ap niet alle5 om ha> zelfs wil1 ma> leidt ook mann5 op voor v]s*ill5de betrekk+5 9 de maats*app4 ,i$]e wet5s*ap heeft feitelk te rek55 met de eis*5 van het lev54 ,en zoo ook /aat de !ologie niet hoog bov51 ma> midd5 9 het w]kelke lev51 9 het lev5 d] geme5te4 ,de wanv]h\d+1 die er ?ans s*i] all]wege tuss*5 k]k en !ologie be/aat1 is e5e ramp voor beide4 #g4 ,indi5 de !ologie alzoo niet 9 het gelo( als zoodanig ma> 9 het geloovig d5k5 ha> pr9cipium int]num heeft1 di5t de taak d] r$e 9 de !ologis*e wet5s*ap nog nad] oms*rev5 te word54 ,da>b moet dan all]e]/ pr9cipieel die voor/ell+ word5 afgewez51 welke 9 gelo( en r$e twee zelf/&ige ma*t5 ziet1 die met elka> wor/el5 op lev5 en dood4 ,op die wze maakt m5 e5e teg5/ell+1 die op *ri/elk t]re9 niet ?uis behoort4 ,het gelo( is dan altd supra ( ook zelfs contra rationem4 ,aan d5 e55 kant dreigt het rationalisme en aan de &]e zde het supranaturalisme4 ,het gelo(1 de fides qua cr$itur1 is ge5 orgaan ( v]mog5 naa/ en bov5 de r$e1 ma> e5e gez9dheid1 e5e hebbelkheid van de r$e zelve4 ,de r$e1 ( wil m5 liev]1 het d5k5 is zek] ge5 bron d] !ologie1 ge5 pr9cipium quo seu p] quod aut ex quo seu cur cr$amus1 ,voetius1 ,disp4 ,i p4 #c2 bron is de r$e voor ge5 enkele wet5s*ap ( hoog/5s alle5 voor de =meele wet5s*app51 logika en ma!sis4 ,ma> de r$e is to* subjectum fidei recipi5s1 fidei capax2 het gelo( is e5 akte van het bewu/zn1 van het m5s*elk bewu/zn2 e5 di] is niet tot geloov5 9 /aat4 ,en voorts is het gelo( ge5 dwang1 ma> e5e vre daad van d5 m5s*4 ,de ,*ri/5 gelo(t niet op bevel1 uit vreeze1 door geweld4 ,geloov5 is de natuurlke habitus van zn v]/& geword54 ,natuurlk niet 9 di5 z91 als( er niet telk5s veel 9 zne ziel teg5 dat geloov5 zi* v]zet4 ,ma> to* wel zoo1 dat h1 (s*oon dikw]f do5de wat h niet wil1 to* e5 v]maak heeft 9 de wet ,gods na> d5 inw5dig5 m5s*4 ,geloov5 is de natuurlke ademto*t van het k9d ,gods4 ,zne ond]w]p+ aan het woord ,gods is ge5 slav]n ma> vrheid4 ,het gelo( is 9 dez5 z9 ge5 sacrificium intellectus ma> sanitas m5tis4 ,het gelo( ontslaat d5 ,*ri/5 da>om niet van ond]zoek en nad5k52 e]d] spoort het hem da>toe aan4 ,de natuur wordt door de w$]geboorte niet v]nietigd ma> h]/eld4 ,vooraf heeft da>om de geloovige1 die aan de !ologie zi* wd5 wil1 zn d5k5 te praep>e]5 voor de taak die hem wa*t4 ,er is ge5 +ang 9 d5 tempel d] !ologie dan door de facultas artium he54 ,philosophis*e1 hi/oris*e en l+ui/is*e propra$euse is voor d5 beoef5a> d] godgele]de wet5s*ap onmisba>4 ,de philosophie1 zeide ,clem5s ,alex&r9us1 4 ,keiz] ,julianus wi/ wat h de$1 als h de heid5s*e wet5s*ap aan de ,*ri/55 ontnam2 h vreesde1 met zne eig5e wap55 v]slag5 te word54 ,dit alzoo gepraep>e]de en geoef5de d5k5 heeft dan 9 de !ologie 9 ho(dzaak e5e driev\dige taak4 ,all]e]/ v]le5t het zn di5/ b de v9d+ d] /(4 ,de ,s*rift is het beg9sel d] !ologie4 ,ma> die ,s*rift is ge5 wetboek2 z is e5 organis* geheel4 ,de /( voor de !ologie1 bepaaldelk voor de dogmatiek1 ligt door heel de ,s*rift he5 v]spreid4 ,gelk het g\d uit de mn1 zoo moet de wa>heid des gelo(s met inspann+ all] gee/elke kra*t uit de ,s*rift word5 opg$olv54 ,met e5ige loca probantia is niets g$aan4 ,niet op enkele losse tek/5 ma> op de ,s*rift 9 ha> geheel moet het dogma word5 geb\wd2 het moet organis* opkom5 uit de pr9cipia1 die er all]wege 9 de ,s*rift voor aanwezig zn4 ,de le] van ,god1 van d5 m5s*1 van de zonde1 van ,*ri/us enz4 is imm]s niet sle*ts 9 enkele uitsprak5 te v9d51 ma> is v]spreid door heel de ,s*rift he5 en is niet enkel 9 sommige bewsplaats5 ma> ook 9 all]lei beeld5 en gelk5iss51 c]emonin en ges*i$5iss5 v]vat4 ,er mag ge5 deel d] ,s*rift v]wa>loosd word54 ,de gans*e ,s*rift bewze het gans*e sy/eem1 ,h(mann1 ,d] ,s*riftbeweis1 #b;e ,aufl4 ,i ,s4 #a-cb4 ,ook 9 de !ologie di5t het sep>atisme v]m$5 te word54 ,het is e5 k5m]k van vele sect51 dat z uitgaan van e5 kle9 g$eelte d] ,s*rift en ha> ov]ig5s geheel v]wa>looz54 ,het erg/ en mee/ v]spreid is de v]w]p+ ( v]ona*tzam+ van het ,oude ,te/am5t4 ,het ,m>cionitisme is telk5s 9 de *ri/elke k]k t]uggeke]d en speelt ook 9 de nieuw]e !ologie e5e groote rol1 cf4 ,die/el1 ,ges*4 des ,alt5 ,te/4 9 d] *ri/l4 ,kir*e1 ,j5a #ahfi4 ,h4 ,s*midt1 ,d] ,m>cionitismus 9 d] neu]5 ,!ologie1 ,neue ,jahrb4 f4 deuts*e ,!ol4 #ahic1 en lat] b de le] d] v]bond54 ,al dit willekeurig gebruik d] ,h4 ,s*rift leidt tot e5zdigheid en dwal+ 9 de !ologie en tot krankheid 9 het religieuse lev54 ,het volle rke beeld d] wa>heid komt dan niet aan het li*t4 ,de p]soon en het w]k des ,vad]s ( des ,zoons ( des ,h4 ,gee/es word5 misk5d4 ,aan ,*ri/us wordt te kort g$aan 9 zn pr(etis*1 ( 9 zn prie/]lk1 ( 9 zn kon9klk ambt4 ,de *ri/elke religie boet ha> ka?oliek k>akt] 94 ,ho(d1 h>t en h& des ,*ri/5s word5 niet h>monis* door de wa>heid gevormd en geleid4 ,e]/ de volle1 gans*e ,s*rift bewa>t voor al deze e5zdigh$54 ,ma> da>om heeft ook het d5k5 b deze opspor+ van de !ologis*e /( e5e belangrke taak4 ,v]volg5s heeft de !oloog deze alzoo v]kreg5 /( ook d5k5d te be>beid54 ,de dogmata /aan niet totidem v]bis1 ma> 9 de ,s*rift2 z zn conclusiones fidei4 ,de le] van de tr9iteit1 van de twee natur5 van ,*ri/us1 van de voldo5+1 van de sacram5t5 enz4 is niet op ne enkele uitspraak d] ,s*rift gebase]d1 ma> is opgeb\wd uit vele gegev5s1 die door heel de ,s*rift he5 v]spreid ligg54 ,dogmata zn de korte sam5vatt+ 9 onze taal van alwat de ,s*rift ov] de desbetreff5de ond]w]p5 le]t4 ,de ,rooms*e en ,prote/ants*e godgele]d5 hebb5 da>om teg5ov] all]lei ri*t+51 die b de lett]lke uitdrukk+5 d] ,s*rift wild5 blv5 /aan1 het re*t van de dogmatis*e t]m9ologie v]d$igd4 ,z d$5 dat1 niet omdat z m9d]1 ma> omdat z me] en bet] ,s*riftuurlk wild5 zn dan deze4 ,dan jui/ kwam na> hunne g$a*te de ,s*rift tot ha> volle e]e1 als niet n enkele tek/ lett]lk w]d aangehaald ma> als de gans*e wa>heid1 9 vele tek/5 begrep51 saamgevat en 9 het dogma we]gegev5 w]d4 ,de !ologie is da>om niet sle*ts e5e notis*e1 ma> ook e5e dianotis*e1 ge5 appreh5sieve ma> e5e discursieve wet5s*ap4 ,z d5kt na1 v]gelkt1 beoordeelt1 vat sam51 leidt &]e wa>h$5 uit de v]kreg5e af1 enz4 ,ook ,jezus en de apo/el5 d$5 alzoo1 ,mt4 #bb3cb1 #dd v42 ,joh4 #aj3cd v42 ,hd4 #ae3i v41 #ah3bh2 #a ,cor4 #ae1 enz42 en k]kvad]s1 s*ola/ici1 ,rooms*e en ,prote/ants*e godgele]d5 hebb5 dat voorbeeld gevolgd4 ,god heeft ons niet g]oep5 om lett]lk na te zegg5 ma> om na te d5k51 wat ,h 9 zne op5b>+ ons voorg$a*t heeft4 ,en e9delk heeft het d5k5 9 de !ologie nog tot taak1 om alle wa>heid saam te vatt5 9 n sy/eem4 ,e5 sy/eem is het hoog/e1 wat 9 de wet5s*ap te bege]5 valt4 ,ook de !ologie ru/ niet1 voordat z de e5heid heeft ontdekt1 die 9 de op5b>+ v]s*ol5 ligt4 ,z mag dat sy/eem niet van buit5 opdr+51 en de wa>heid niet p]s5 9 e5 wsge]ig /elsel1 dat aan ha> wez5 vreemd is4 ,ma> z zoekt to* zoolang1 totdat 9 het m5s*elk bewu/zn het sy/eem zi* afspiegele1 dat 9 het object zelf aanwezig is4 ,9 dit alles gaat de !ologie ev5als &]e wet5s*app5 te w]k4 ,z arbeidt op dezelfde mani]4 ,z is ev5als deze gebond5 aan ha> object4 ,z is b het d5k5 ond]worp5 aan de wett51 die voor dat d5k5 geld52 /raffeloos kan ook z niet zondig5 teg5 de logika1 ,al/$1 ,praecognita #ahf4 ,het hoog/e is ook voor ha> de e5heid d] wa>heid1 het sy/eem d] k5nisse ,gods4 ,hoeze] de !ologie dan ook van de &]e wet5s*app5 v]s*ille1 9 beg9sel1 voorw]p en doel2 z komt =meel met ha> ov]e5 en mag t]e*t op d5 naam van wet5s*ap aanspraak mak54 ,en wl de op5b>+ niet met de m5s*elke r$e /rdt p] se1 ma> alle5 p] accid5s corruptionis et pravae dispositionis1 da>om kan de !ologie zelfs 9 zek]5 z9 naturalis en rationalis heet51 ,voetius1 ,disp4 ,i #c4 ,de *ri/elke religie is e5e 1 ,rom4 #ab3a4 ,de litt]atuur ov] het gebruik d] r$e en d] philosophie 9 de !ologie is v]baz5d rk4 ,zie voor de k]kvad]s ,kleutg51 ,!ol4 d] ,vorzeit ,,iv #adc f4 ,d5z+]1 ,vi] ,b*] usw4 ,,ii #egd f41 en voorts ,voetius1 ,disp4 ,sel4 ,i p4 #a-aa4 ,turret9us1 ,!ol4 ,el4 loc4 #a qu4 #h-ac4 ,witsius1 ,misc4 ,sacra ,,ii #ehd sq4 en v]d]e litt4 b ,m4 ,vitr+a's uitgave van ,c4 ,vitr+a1 ,doctr9a *ri/4 relig4 ,i p4 #cb-cd4 #h4 ,ma> al is k5nis 9 de !ologie b]eikba>1 tot begrp5 br5gt z het niet4 ,tuss*5 wet51 k5n5 en begrp5 is e5 groot ond]s*eid4 ,wel word5 deze woord5 dikw]f door elk&] gebruikt2 ma> er is to* e5 duidelk aanwsba> v]s*il4 ,wet5 geldt de exi/5tie1 het dat2 k5n5 de qualiteit1 het wat2 begrp5 de inn]lke mogelkheid1 het hoe van e5 d+4 ,begrp5 do5 we ze] we9ig1 eig5lk alle5 datg5e1 wat geheel 9 onze ma*t /aat1 wat we mak5 en brek5 kunn54 ,e5e ma*9e begrp ik1 als ik zie1 hoe ze 9 elka> zit en hoe ze w]kt1 als er niets wond]lks me] 9 ov]blft4 ,begrp5 sluit v]wond]+ en bewond]+ uit4 ,ik begrp ( me5 te begrp51 wat1 zooals m5 zegt1 vanzelf spreekt en volkom5 natuurlk is4 ,dikw]f h\dt het begrp5 op1 na>mate m5 diep] ond]zoekt4 ,wat vanzelf sprak1 blkt gans* ongewoon en wond]lk te zn4 ,hoe v]d] e5e wet5s*ap doordr+t 9 ha> object1 na> die mate nad]t z het my/]ie4 ,al ontmoette z ge5 &] op h>5 weg1 dan z\ z to* t5 slotte altd /uit5 op het my/]ie des zns4 ,wa> e*t] het begrp5 oph\dt1 blft er to* nog plaats voor het k5n5 en bewond]54 ,zoo is het ook 9 de !ologie4 ,9 de op5b>+ is het ons on?uld1 het my/]ie van ,gods g5ade4 ,w zi5 het1 het tre$t ons als e5e realiteit 9 de ges*i$5is en 9 het eig5 lev5 te gemoet2 ma> w doorgrond5 het niet4 ,9 dez5 z9 heeft de *ri/elke !ologie het altd met my/]in te do51 die z wel k5n5 en bewond]5 ma> niet begrp5 en doorgrond5 kan4 ,dikw]f is e*t] het my/]ie 9 de *ri/elke !ologie 9 gans* &]5 z9 v]/aan4 ,het woord 1 van 1 1 zi* sluit51 di*tgaan1 van oog51 lipp51 wond52 is 9 het gewoon grieks* de naam voor de religieus-politieke geheimle] die 9 sommige g5oots*app5 van ,eleusis1 ,samo?race enz4 alle5 aan de +ewd5 meeg$eeld en voor alle &]5 v]borg5 w]d1 ,f\c>t1 des associations religieuses *ez les ,grecs1 ,p>is #ahgc4 ,edw9 ,hat*1 ,grie*5tum u4 ,*ri/5?um1 deuts* v4 ,preus*5 #ahib ,s4 #baj f4 ,gu/av ,anri*1 ,das antike ,my/]inwes5 9 se9em ,e9fluss auf das ,*ri/4 ,gtt+5 #ahid4 ,9 het ,n4 ,te/4 heeft het woord altd religieuse beteek5is en duidt e5e zaak aan van het kon9krk ,gods1 welke ( van wege d5 dui/]51 raadsela*tig5 vorm1 wa>9 ze wordt voorg$rag51 ,mt4 #ac3aa2 ,mk4 #d3aa2 ,luk4 #h3aj2 ,op4 #a3bj1 #ag3e1 #g1 ( ook van wege ha> inh\d v]borg5 is4 ,vooral heet zoo het univ]seele1 ook de ,heid55 omvatt5de raadbesluit ,gods aanga&e de v]loss+ 9 ,*ri/us1 ,rom4 #af3be2 ,ef4 #a3i1 #c3c1 #f3ai2 ,col4 #a3bf1 #bg1 #b3b1 #d3c1 b5ev5s de wze1 wa>op dit uitgevo]d wordt1 ,rom4 #aa3be2 #a ,cor4 #ae3ea2 #b ,!ss4 #b vs4 #g2 ,op4 #aj3g4 ,ma> dit my/]ium heet dan zoo1 niet omdat het nu nog v]borg5 is1 ma> omdat het vroeg] onbek5d 04 ,?ans is het jui/ door het evangelie van ,*ri/us op5ba> gemaakt2 wordt het door de apo/el5 als v]kondigd1 ,rom4 #af3be1 #bf2 ,col4 #a3bf2 #a ,cor4 #b3ad2 ,mt4 #ac3aa2 #a ,cor4 #d3a2 en tre$t het ook voortaan 9 de hi/orie me] en me] aan het li*t1 #a ,cor4 #ae3ea1 #eb2 #b ,!ss4 #b3g4 ,het ,n4 ,t4 duidt dus ge5 voor het d5k5d v]/& onbegrep5 en onbegrpelke gelo(swa>heid aan1 ma> e5e zaak1 die e]/ b ,god v]borg5 01 da>na 9 het evangelie is bek5d gemaakt en nu door de geloovig5 wordt v]/aan1 ,crem]1 ,wrt]bu* d] neute/4 ,grcitt s4 v4 ,ma> het k]kelke spraakgebruik v]/ond er al spo$ig e5e zaak ond]1 die onbegrpelk 0 en ook het v]/& van d5 geloovige v]re te bov5 g+1 zooals de vlees*word+1 de unio my/ica1 de sacram5t5 enz41 en lat] alle articuli puri1 die door de r$e niet kond5 bewez5 word51 ,suic]us1 ,!s4 ,eccles4 s4 v4 ,ook zoo bleef er nog e5 groot ond]s*eid tuss*5 het heid5s* en het *ri/elk spraakgebruik4 ,want da> duidde het aan e5e geheimle]1 die voor on+ewd5 v]borg5 moe/ geh\d5 word52 ma> 9 de *ri/4 k]k heeft er nooit e5e eig5lke discipl9a arcana be/aan1 al w]d er ook e5e zek]e orde betra*t 9 de me$eel+ d] wa>heid4 ,zezs*witz1 art4 ,ark&iscipl9 9 ,h]zog4 ,hat*1 ,grie*5?um u4 ,*ri/4 #bag f4 ,katt5bus*1 ,v]glei*5de ,konfessionskunde ,i #cic f4 ,suic]us1 ,!s4 ,eccl4 s4 v4 4 ,ma> to* w>5 de dogmata onbegrep5 en onbegrpelke wa>h$5 des gelo(s1 wel niet contra ma> to* hoog supra rationem1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #cb4 art4 ,i ,s4 c4 ,g5t4 ,i c4 #c ,,iv c4 #a4 ,bell>m9us1 de ,*ri/o ,i #c4 ,,ii #f4 ,he9ri* ,,ii #ggb f4 ,d5z+]1 ,vi] ,b*] v4 d4 rel4 ,erk4 ,,ii #hj-aej4 ,kleutg51 ,!ol4 d] ,vorzeit ,v #afd f4 ,9 de v]oordeel+ van ,erig5a1 ,raimundus ,lullus1 ,h]mes1 ,gn!r1 ,frohs*amm] sprak ,rome h>e afkeur+ uit ov] i$]e pog+1 om de my/]in des gelo(s uit de r$e te bewz54 ,en het ,conc4 ,vatic4 sprak uit3 div9a my/]ia suapte natura intellectum creatum sic exc$unt1 ut etiam revelatione tradita et fide suscepta1 ipsius tam5 fidei velam9e contecta et quadam quasi calig9e obvoluta maneant1 quamdiu 9 hac mortali vita p]egr9amur a ,dom9o2 p] fidem enim ambulamus1 et non p] speciem1 sess4 #c cap4 #d4 ,de ,re=matie erk5de nu wel het supranatureel k>akt] d] op5b>+ ma> bra*t to* feitelk e5e groote v]&]+ aan4 ,b ,rome zn de my/]in 9 de e]/e plaats da>om onbegrpelk1 omdat ze behoor5 tot e5e &]e1 hoog]e1 bov5natuurlke orde1 die het v]/& van d5 m5s* als zoodanig v]re ov]treft4 ,het moet da>om all5 nadruk legg5 op de onbegrpelkheid d] my/]in en deze 9 bes*]m+ nem5 en h&hav54 ,het onbegrpelke s*nt op zi*zelf e5 bews voor de wa>heid te zn4 ,cr$ibile e/1 quia ineptum e/4444 ,c]tum1 quia impossibile1 ,t]tull4 de c>ne ,*r4 #e4 ,ma> de ,re=matie v]v+ deze teg5/ell+ van natuurlke en bov5natuurlke orde door die van zonde en g5ade4 ,z zo*t het wez5 van het my/]ie niet da>91 dat het voor d5 m5s* op zi*zelf1 ma> voor het v]/& van d5 psy*is*5 m5s* onbegrpelk 01 ,calv4 ,in/4 ,,ii1 #b1 #bj4 ,voetius1 ,disp4 ,i #c4 ,zond] twfel is deze opvatt+ veel me] met het ,n4 ,te/am5tis* spraakgebruik 9 ov]e5/emm+4 ,n]g5s /aat da> het ab/ract-bov5natuurlke en het wet5s*appelk-onbegrpelke van het my/]ie op d5 voorgrond4 ,ma> t]wl het e5e dwaa%eid is 9 de oog5 van d5 natuurlk5 m5s*1 hoe ws h ook z2 het wordt geop5ba>d aan de geloovig51 die er goddelke w%eid en g5ade 9 zi51 ,mt4 #aa3be1 #ac3aa1 #af3ag2 ,rom4 #aa3cc2 #a ,cor4 #a3cj4 ,natuurlk wil de ,s*rift nu da>m$e ook niet te k5n5 gev51 dat de geloovige die my/]in 9 wet5s*appelk5 z9 begrpt en v]/aat4 ,w w&el5 imm]s door gelo(1 k5n5 t5 deele en zi5 door e5 spiegel 9 e5e dui/]e r$e1 ,rom4 #aa3cd2 #a ,cor4 #ac3ab2 #b ,cor4 #e3g4 ,ma> de geloovige k5t die my/]in to*2 ze zn hem ge5 dwaa%eid en erg]nis me]2 h bewond]t er ,gods w%eid en liefde 94 ,het komt da>om niet 9 hem op1 dat ze zne r$e te bov5 gaan1 dat z supra rationem zn2 h voelt ze niet als e5 drukk5d5 la/ ma> als e5e bevrd+ voor zn d5k54 ,zn gelo( gaat 9 bewond]+ ov]1 zne k5nis e9digt 9 aanbidd+1 en zne beld5is loopt 9 e5 l(- en dankli$ uit4 ,van di5 a>d is ook de k5nisse ,gods1 welke 9 de !ologie wordt beoogd4 ,z is ge5 wet5 alle5 en veel m9d] e5 begrp52 ma> z is bet] en he]lk]1 z is e5e k5nis1 die lev51 eeuwig lev5 is1 ,joh4 #ag3c4 ,cf4 ov] de 1 behalve de re$s g5oemde litt41 ook nog ,brets*neid]1 ,sy/4 ,entw4 all] 9 d] ,dogm4 vork4 ,begriffe ,i #afh4 ,j4 ,boeles1 de my/]iis 9 relig4 *ri/4 #ahdc4 ,s*olt51 ,l4 ,h4 ,k4 ,i #bbc4 ,oo/]zee1 ,dogm4 ,i #afh4 ,philippi ,comm4 op ,rom4 #aa3be4 ,gretillat1 ,expos de ?ol4 sy/4 ,i #ahb s4 ,,ii #ahc4 99 99 99 99 99 ,,correcties4 ,e5 aantal duidelke zet- ( drukf\t5 9 het orig9eel zn als volgt gecorrige]d4 ,pag4 #e3 het woord word50 +evoegd 7,er moet da>om ond]s*eid5 word5 tuss*574 ,pag4 #g3 phy*ologis*0 v]vang5 door psy*ologis*0 7als hi/oris* en psy*ologis* v]s*nsel74 ,pag4 #ca3 geplit/0 v]vang5 door gesplit/0 7zi* v]takt en gesplit/ heeft74 ,pag4 #cb3 0 v]vang5 door 0 7 74 ,pag4 #ce3 ,*ti/us0 v]vang5 door ,*ri/us0 7de p]soon en het w]k van ,*ri/us74 ,pag4 #ed3 ,jahrb40 v]vang5 door ,jahrh40 7,ges*4 d] #c er/5 ,jahrh474 ,pag4 #ei voetnoot #a3 ,el40 v]vang5 door ,ed40 7,ed4 du ,p91 ,n\velle ,biblio?que74 ,pag4 #ge3 d5 d50 v]vang5 door d50 7die d5 m5s* dit doel do5 b]eik574 ,pag4 #gh3 ,erankrk0 v]vang5 door ,frankrk0 7,fridol9us en ,columbanus #fae e4 a4 w]kt5 9 ,frankrk en ,itali74 ,pag4 #ha3 nn0 v]vang5 door nu0 7,da>b kwam nu 9 de twe$e plaats74 ,pag4 #hc3 ?ologie0 v]vang5 door !ologie0 7aan de !ologie e5e e]eplaats v]zek]d74 ,pag4 #ib3 #f;e0 v]vang5 door de0 7,ma> da>m$e 0 de /rd niet uit74 ,pag4 #if3 objects0 v]vang5 door objets0 7les premi]s objets des connaissances morales74 ,pag4 #ajb3 objective0 v]vang5 door objectieve0 7ov] alle objectieve wa>heid74 ,pag4 #ajc3 ,v]numft0 v]vang5 door ,v]nunft0 7inn]halb d] ,gr5z5 d] bloss5 ,v]nunft74 ,pag4 #abb3 ,sanmur0 v]vang5 door ,saumur0 7,9 ,frankrk w]d de akademie van ,saumur74 ,pag4 #abg3 anj\rdhui0 v]vang5 door auj\rd'hui0 7qui rgne auj\rd'hui p>mi les ,*rti5s74 ,pag4 #acb3 eightte5?0 v]vang5 door eighte5?0 7! evangelical reaction ( ! eighte5? c5tury74 ,pag4 #acc3 ,ar*bis*op0 v]vang5 door ,ar*bi%op0 7h 0 de ,ar*bi%op ( ! ,slums74 ,pag4 #ach3 ,sy/ematie0 v]vang5 door ,sy/ematic0 7,sy/ematic ,!ology ,london74 ,pag4 #aec3 ,/(0 v]vang5 door ,/(f0 7,l4 ,b*n]1 ,kraft und ,/(f74 ,pag4 #aeh3 aus*auli*50 v]vang5 door ans*auli*50 7wurzelt auf d] ans*auli*5 ,welt74 ,pag4 #afb3 ,vor/ell+0 v]vang5 door ,vor/ellung0 71 1 species s5sibilis1 p]ception1 ,vor/ellung74 ,pag4 #afg3 &0 v]vang5 door und0 7,nom9alismus und ,realismus 9 d] neue/5 deuts*5 ,philosophie74 ,pag4 #bjh3 contract0 v]vang5 door contrat0 7de aanhang]s van het contrat social74 ,pag4 #bba3 v]oordeelf0 v]vang5 door v]oordeelt0 7en v]oordeelt zo[el het traditionalisme74 ,pag4 #bdj3 unbewu/0 v]vang5 door unbewus/0 7,das unbewus/ ,weissag5de74 ,pag4 #bei3 0 v]vang5 door 0 7,vooral word5 ze ook g5oemd ,ex4 #c3ab74 ,pag4 #bgh3 uniomis0 v]vang5 door unionis0 7niet reconciliationis ma> unionis74 ,pag4 #bgh3 teg5v]0 v]vang5 door teg5ov]0 7,de op5b>+ /aat niet teg5ov] de natuur74 ,pag4 #cji3 sec40 v]vang5 door saec40 7patres apo/olici et apologetae sec4 saec4 ,lips4 #ahgb74 ,pag4 #cac3 #ci0 v]vang5 door #c0 7#c lib] aliquis74 ,pag4 #cac3 ,el40 v]vang5 door ,ed40 7,ed4 du ,p91 ,diss]t4 prlim9aire74 ,pag4 #cbe3 zn0 v]vang5 door z0 7z gaan er van uit74 ,pag4 #cbh3 re$e0 v]vang5 door re$s0 7legd5 de mann5 van ,hizkia re$s e5e twe$e v]zamel+ aan74 ,pag4 #ccc3 b0 v]vang5 door by0 7,! modes ( quotation us$ by ! evangelical writ]s74 ,pag4 #cci3 0 v]vang5 door 0 7 74 ,pag4 #cdc3 #dte0 v]vang5 door #d?0 7#d? ed4 ,london #ahed74 ,pag4 #cdc3 h]o50 v]vang5 door h]on0 7heeft da>om op de h]on ( g5ien gewez574 ,pag4 #chi3 comtemplatie0 v]vang5 door contemplatie0 7dat d] contemplatie en visio ,dei74 ,pag4 #djj3 cont9na0 v]vang5 door cont9ua0 7a ,sp4 ,s4 dictatas et cont9ua successione74 ,pag4 #djd3 ,oevres0 v]vang5 door ,oeuvres0 7,oeuvres ,*oisies de ,joseph de ,mai/re74 ,pag4 #dji3 &i]itis0 v]vang5 door audi]itis0 7quidquid inde audi]itis1 hoc vobis b5e sapiat74 ,pag4 #dbf3 praepatorii0 v]vang5 door praep>atorii0 7de m5s* door de actus praep>atorii zi* voorb]eid heeft74 ,pag4 #dcb3 toepepa/0 v]vang5 door toegepa/0 7op de dogmatiek toegepa/74 ,pag4 #ddd3 *riti5ne0 v]vang5 door *rti5ne0 7,de la c]titude *rti5ne74 ,pag4 #dia3 van0 v]vang5 door von0 7,die ,lehre d] altprot4 ,dogm4 von dem te/4 ,sp4 ,s474 ,pag4 #eaj3 iuc>nationis0 v]vang5 door inc>nationis0 7modos inc>nationis intu]i74