----------------------------------------
----------------------                  
,,opmerkingen ,,van ,,de ,,bewerker4    
,alle moeite is gedaan om in dit bestand
 een getrouwe                afbeelding 
te geven van de originele versie4 ,in   
het                 origineel wordt  bna
 overal als ae weergegeven1 en          
overal als oe4 ,deze schrfwze is hier   
gehandhaafd4                 ,cursieve  
tekst is weergegeven alscursief1 vet    
gedrukte of         extra gespatieerde  
tekst wordt hier weergegeven als tekst4 
,inconsequente spelling als van         
desme_/deisme enz4 is                   
gehandhaafd4                            
,hier en daar zn echter spatiring of    
punctuatie                    stilzwgend
 gecorrigeerd4 ,zelfstandige naamwoorden
 in               het ,duits zn waar    
nodig stilzwgend van een hoofdletter    
voorzien4                               
,overduidelijke druk- en spelfouten in  
het origineel zijn                      
gecorrigeerd4 ,aan het eind van het boek

 volgt een overzicht         van de     
aangebrachte correcties4                
----------------------------------------
----------------------                  
,,gereformeerde ,,dogmatiek4            
,,gereformeerde ,,dogmatiek4      ,,door
      ,,dr4 ,h4 ,,bavinck4              
,,eerste ,,deel4      ,,inleiding4 --   
,,principia4          ,,kampen4 -- ,j4  
,h4 ,,bos4 -- #ahie4                    
,nmegen4 -- ,snelpersdruk der           
,weesinrichting4          ,,voorbericht4
      ,met een kort woord moge het      
standpunt dezer dogmatiek in het licht  
worden gesteld4 ,niet alleen de         
geloovige1 ook de dogmaticus heeft      
beldenis te doen van de gemeenschap der 
heiligen4 ,alleen met alle  de heiligen 
kan h begrpen1 welke de breedte en      
lengte en diepte en  hoogte z en        
bekennen de liefde van ,christus1 die de
 kennis te boven  gaat4 ,eerst in en    
door hunne gemeenschap leert h het dogma
 verstaan1  waarin het christelk geloof 
zich uitspreekt4 ,bovendien ligt er in  

deze gemeenschap der heiligen eene      
sterkende kracht en een uitnemende      
troost4 ,dogmatiek is thans niet in     
eere2 het christelk dogma deelt  niet in
 de gunst van den td4 ,vandaar1 naar het
 woord van ,groen van  ,prinsterer1     
,ongeloof en ,revolutie #ahfh bl4 #ag1  
somwlen een gevoel van  verlatenheid1   
van isolement4 ,maar des te meer stemt  
het dan tot dank1  een beroep te kunnen 
doen op het bondgenootschap der         
voorgeslachten4 ,om  deze redenen is er 
aan de patristische en scholastische    
theologie meer  aandacht gewd1 dan      
anders wel b protestantsche dogmatici   
het geval  is4 ,mannen als ,irenaeus1   
,augustinus1 ,thomas1 behooren niet     
uitsluitend  aan ,rome4 ,z zn patres en 
doctores1 aan wie de gansche christelke 
kerk verplichtingen heeft4 ,voorts is   
ook de ,roomsche theologie na de        
,hervorming niet vergeten4 ,er is onder 
de ,protestanten menigmaal te  weinig   
bekendheid zoowel met hetgeen hun met   
,rome gemeen is als wat  van ,rome hen  

scheidt4 ,de herleving der ,roomsche    
theologie onder de  auspicin van        
,thomas1 maakt het voor den             
protestantschen ,christen  dubbel       
noodzakelk1 zich van zne verhouding tot 
,rome welbewuste en  heldere rekenschap 
te geven4    ,het nauwst sluit echter   
deze dogmatiek zich aan b dat type1     
hetwelk  de christelke religie en       
theologie in de zestiende eeuw door de  
,reformatie1 bepaaldelk in ,zwitserland1
 ontving4 ,niet omdat dit de            
eenig-ware1 maar wl het naar de         
overtuiging van den schrver de          
relatief-zuiverste uitdrukking der      
waarheid is4 ,in geen confessie is  het 
christelke in zn religieus1 ethisch en  
theologisch karakter zoo  tot zn recht  
gekomen2 nergens is het zoo diep en     
breed1 zoo ruim en  vr1 zoo waarlk      
katholiek opgevat als in die van de     
,gereformeerde  kerken4 ,daarom is het  
te meer te betreuren1 dat deze          
reformatie van  religie en theologie1   
evenals die van kerk en wetenschap1 zoo 

spoedig  is gestuit4 ,er is in weerwil  
van veel goeds1 dat ook de latere       
ontwikkeling niet alleen hier te lande1 
maar evenzeer in ,engeland1  ,schotland1
 ,amerika te aanschouwen geeft1 toch    
weldra stilstand  ingetreden en         
deformatie gevolgd4 ,b voorkeur zich    
beroepende op de  oudere generatie1 die 
in frischheid en oorspronkelkheid de    
latere  verre overtreft1 acht schrver   
dezes het het recht van den dogmaticus1 
om in de geschiedenis der ,gereformeerde
 theologie tusschen koren en  kaf       
onderscheid te maken4 ,het oude te loven
 alleen omdat het oud is1  is noch      
gereformeerd noch christelk4 ,en        
dogmatiek beschrft niet wat  gegolden   
heeft1 maar wat gelden moet4 ,z wortelt 
in het verleden1 maar  arbeidt voor de  
toekomst4    ,daarom eindelk wenscht    
deze dogmatiek ook het stempel te dragen
 van  haar td4 ,het ware een onbegonnen 
werk1 zich los te maken van het  heden2 
maar het zou ook niet goed zn voor ,god1
 die in deze eeuw niet  minder luide en 

ernstig tot ons spreekt dan in vorige   
geslachten4 ,er  is acht geslagen op de 
velerlei richtingen1 die op theologisch 
gebied  elkander kruisen4 ,er is te     
midden van die alle eene plaats gezocht 
en positie gekozen4 ,waar afwking plicht
 was1 is er rekenschap van  gegeven4    
,maar ook dan is er naar gestreefd1 om  
het goede te waardeeren1  waar het te   
vinden was4 ,dikwerf deed voortgezette  
studie verwantschap  ontdekken1 die     
aanvankelk heel niet scheen te bestaan4 
,op dezen grondslag opgetrokken1 tracht 
deze dogmatiek een handboek te  zn voor 
wie aan hare beoefening zich wdt4 ,ook  
waar z geen instemming  verwerven kan1  
moge z tot studie opwekken4 ,met het oog
 hierop zn de  vraagstukken en de       
verschillende oplossingen1 die beproefd 
zn1 zoo  objectief mogelk voorgesteld4  
,litteratuur werd in die mate opgegeven1
  dat men spoedig zelf zich orinteeren  
en aan de oplossing mede arbeiden  kan4 
,dit eerste deel bespreekt de inleiding 
en de principia4 ,het tweede  deel zal  

het dogma behandelen4 ,waarschnlk zal   
dit in twee gedeelten  het licht zien1  
die in geen geval grooter van omvang    
zullen zn dan dit  eerste deel1 en zoo  
spoedig doenlk zullen volgen4 ,een      
uitvoerige index  zal het werk          
besluiten4        ,h ,bavinck4          
,kampen1 ,april #ahie4                  
,,inhoud4        ,,inleiding4           
,paragraaf4                             
,bladz4          #a4 ,naam en begrip der
 ,dogmatiek                  #a         
#b4 ,encyclopaedische plaats der        
,dogmatiek         #i        #c4        
,methode der ,dogmatiek                 
#ad        #d4 ,indeeling der ,dogmatiek
                      #ca        #e4    
,geschiedenis en ,litteratuur der       
,dogmatiek    #ea      ,,deel ,i4       
,principia der ,dogmatiek4              
,,hoofdstuk ,i4      ,,principia ,,in   
,,het ,,algemeen4          #f4          
,beteekenis der ,principia              
#adj        #g4 ,principia in de        
,wetenschap                  #ade       

#h4 ,principia in de ,religie           
#aga        ,,hoofdstuk ,,ii4           
,,principium ,,externum4          #i4   
,algemeene ,openbaring                  
#bae       #aj4 ,bzondere ,openbaring   
#bdd       #aa4 ,de ,heilige ,schrift   
#bie       #ab4 ,eigenschappen der      
,schrift                   #cfc         
,,hoofdstuk ,,iii4      ,,principium    
,,internum4         #ac4 ,beteekenis van
 het principium internum      #daf      
#ad4 ,de historisch-apologetische       
methode         #dbc       #ae4 ,de     
speculatieve methode                    
#dca       #af4 ,de                     
ethisch-psychologische methode          
#ddd       #ag4 ,het geloof             
#dfe       #ah4 ,de grond des geloofs   
#dhd       #ai4 ,geloof en theologie    
#eji          ,,inleiding4       #a4    
,,naam ,,en ,,begrip ,,der ,,dogmatiek4 
#a4 ,de naam dogmatiek is nog van jonge 
dagteekening4 ,vroeger waren  gansch    
andere namen in gebruik4 ,origenes gaf  
aan zn dogmatisch  hoofdwerk den titel  

4 ,augustinus omschreef zn ,enchiridium 
ad ,laurentium door de bvoeging1 sive de
 fide1 spe et caritate4  ,johannes      
,damascenus gaf eene     4 ,met         
,isidorus ,hispalensis komt de naam     
,sententi op1 die in de #ac;de eeuw     
plaats maakt voor ,summa theologi4      
,melanchton sprak van ,loci communes    
rerum theologicarum1 sive hypotyposes   
theologi4 ,de uitdrukking loci  is aan  
,cicero ontleend1 en eene vertaling van 
het grieksche 4  ,aristoteles verstond  
onder  de algemeene regelen der         
dialectiek1  die van zichzelf bekend    
waren en vaststonden en daarom als      
dienst konden doen1 ,rhet4 lib4 ,,ii c4 
#bb  #ac4 ,metaph4 lib4  ,,iv c4 #c  #c4
 ,cicero bracht deze leer der  van de   
dialectiek op de  rhetorica over1 en    
verstond er die plaatsen door1 waar de  
redenaar de  argumenten vinden kon1 die 
h in zne rede noodig had4 ,h verklaart  
de  uitdrukking door sedes1 not         
argumentorum1 en wst als zulke bronnen  
aan het begrip1 de definitie1 de        

divisie1 de grondbeteekenis van het     
woord1 de synoniemen enz4 ,top4 ,,ii c4 
#b4 ,dit gebruik van het woord  loci    
stemt met de beteekenis b ,aristoteles  
niet geheel overeen1 en  werd in de     
latere logica nog meer gewzigd4         
,melanchton zelf verklaart  in zne      
,dialectica1 lib4 ,,iv de uitdrukking   
loci door signa qudam1  quibus rerum1 qu
 dici tractarique debent1 capita        
indicantur4 ,loci  communes zn volgens  
,cicero1 de ,orat4 ,,iii #bg4 ,brutus   
#ab1 zulke  stellingen1 die op geen     
bepaald object betrekking hebben1       
algemeen  zn en daarom altd en overal   
gelden2 in onderscheiding van loci      
proprii1 die concreet zn en daarom      
alleen b een bepaald onderwerp of  in   
eene speciale wetenschap van kracht zn4 
,melanchton wilde in zne  loci communes 
alleen de voornaamste hoofdstukken van  
de christelke  religie geven1 gelk die  
vooral door ,paulus in zn brief aan de  
,romeinen waren behandeld4 ,h zelf      
omschrft ze daarom door hypotyposes1    

ontwerp1 schets1 lineamenta der         
theologie4 ,en de ,duitsche vertaling   
van ,spalatin gaf den titel weer door3  
,hauptartikel und frnehmste  ,punkte der
 ganzen ,heiligen ,schrift4 ,naam en    
inhoud van ,melanchton's  dogmatiek     
staan dus in tegenstelling met de       
scholastieke ,sententiae  en ,summae4   
,ze bedoelde niet een volledig          
dogmatisch systeem aan de  ontwikkelden 
te geven1 maar veeleer de onontwikkelden
 in te leiden tot  de kennis der        
,heilige ,schrift4 ,cf4 ,heppe1 ,dogm4  
des ,deutschen ,protest4  #aheg ,i s4   
#d-ad2 ,herzog u4 ,plitt1 ,real4 ,enc4  
#h1 #gjh f42 ,sanseverino1  ,philosophia
 ,christiana1 ed4 nov4 ,neap4 #ahgh     
,,iii #bhf-cae4 ,daaruit laat  zich     
verklaren1 dat de naam loci communes b  
de ,roomsche theologen1  op eene enkele 
uitzondering na1 geen ingang vond4 ,wel 
bezigen ze de  uitdrukking loci1 maar   
niet in den zin van ,melanchton1 maar in
 dien  van ,cicero of ,aristoteles4 ,z  
verstaan er niet onder de articuli      

fidei1 maar de principia of bronnen der 
,theologie1 ,dens1 ,theologia ad  usum  
,seminariorum4 ,mechl4 #ahbh ,i #e2     
,billuart1 ,summa ,s4 ,thomae sive      
,cursus ,theologiae #agdg ,i #dg2       
,daelman1 ,theologia seu ,observ4 theol4
 in  ,summam ,d4 ,thomae #agei ,i #ah4  
,het beroemde werk van ,melchior ,canus1
 ,loci  ,theologici #aefc vat de        
uitdrukking in denzelfden zin op en     
behandelt  niet de dogmatiek zelve1 maar
 hare bronnen1 welke tien in aantal zn3 
,schrift1 traditie1 ,paus1 concilien1   
kerk1 kerkvaders1 scholastici1  rede1   
philosophie1 geschiedenis4 ,daarentegen 
werd de naam loci communes  van         
,melanchton door vele luthersche en     
geref4 theologen overgenomen1  zooals   
,chemniz1 ,hutter1 ,gerhard1 ,calovius2 
,martyr1 ,musculus1 ,hyperius1  ,ursinus
 enz4 ,maar toch moest h vr spoedig voor
 een anderen titel  wken4 ,zwingli had  
dogmatische geschriften in het licht    
gegeven onder  den titel van            
,commentarius de vera ac falsa          

religione1 ,christianae  fidei brevis et
 clara expositio4 ,calvn verkoos den    
naam van ,institutio  religionis        
,christianae4 ,en latere theologen uit  
de luth4 en geref4 kerk  keerden tot den
 ouden naam van theologia terug4 ,ter   
onderscheiding  van andere theologische 
vakken1 die allengs in aantal en in     
gewicht  toenamen1 moest deze naam van  
,theologia nader omschreven worden4     
,daartoe diende de bvoeging didactica1  
systematica1 theoretica1  positiva1 en  
sedert ,l4 ,reinhart1 ,synopsis         
theologiae dogmaticae #afei1  ook die   
van dogmatica4 ,deze omschrving lag voor
 de hand1 wl de  geloofswaarheden reeds 
lang met den naam van dogmata werden    
aangeduid1  en de met ,danaeus en       
,calixtus begonnen scheiding van        
dogmatiek en  ethiek voor beide vakken  
een afzonderlken naam eischte4 ,sedert  
heeft  deze bvoeging zoo groote         
heerschapp verkregen1 dat z het         
hoofdbegrip  van theologie heeft        
gebannen en zelfstandig is opgetreden1  

dat z onder  theologen van allerlei     
beldenis instemming heeft gevonden1 en  
door de  nieuwere namen van geloofsleer1
 heilsleer1 christelke leer enz4 niet   
is kunnen verdrongen worden4    #b4 ,het
 woord 1 van 1 dunken1 duidt datgene    
aan1 wat  bepaald1 besloten is en daarom
 vaststaat1  1 statutum1  decretum1     
placitum4 ,in de ,schrift wordt het     
gebezigd van bevelen der  overheid1     
,,lxx1 ,esth4 #c3i2 ,dan4 #b3ac2 #f3h2  
,luk4 #b3a2 ,hd4 #ag3g1 van de          
inzettingen des ,o4 ,verbonds ,ef4      
#b3ae2 ,col4 #b3ad1 en van de besluiten 
der vergadering te ,jeruzalem1 ,hd4     
#ae3bh2 #af3ad4 ,b de klassieken heeft  
het de beteekenis van besluit of bevel  
en in de philosophie die van  door      
zichzelf of door bewzen vaststaande     
waarheden1 ,plato1 de ,rep4  ,,vii c4   
#af4 p4 #ech ,c42 ,arist4 ,phys4 ausc4  
#d1 #b2 ,cic4 de fin4 #b1 #cb2  ,acad4  
prior4 #b1 #i4  #bg2 ,seneca ,epist4    
#id1 #ie4 ,in deze beteekenissen  wordt 
het woord ook in de theologie           

overgenomen4 ,josephus1 c4 ,ap4 ,i1 #h  
zegt1 dat de ,joden de boeken des ,ouden
 ,verbonds van kindsbeen af houden  voor
  4 ,in dezelfde beteekenis spreken de  
kerkvaders van de  christelke religie of
 leer als   1 van de menschwording  van 
,christus als   1 van de waarheden des  
geloofs1  die in en voor de kerk gelden 
als    1 en evenzoo  van de leeringen   
der ketters als    enz4 ,cf4  ,suicerus1
 ,thesaurus ,eccles4 s4 v42 ,herzog s4  
v4 ,dogmatik2 ,h4 ,cremer1  ,wrterbuch  
der neutest4 ,grcitt s4 v4 ,dezen       
zelfden zin behoudt het  woord b de     
,latnen1 zooals ,vincentius in zn       
,commonitorium c4 #bi1 en  b de         
,protest4 theologen zooals ,sohnius1    
,opera #afji ,i #cb2 ,ursinus1  ,tract4 
,theol4 #aehd p4 #bb2 ,hyperius1        
,methodus ,theol4 #aegd p4 #cd2         
,polanus1 ,synt4 ,theol4 #afbe p4 #acc4 
#c4 ,het gebruik van het woord leert ons
 in de eerste plaats1 dat  met dogma    
allerlei bevelen1 besluiten1            
philosophische waarheden1  theoretische 

stellingen1 practische regels enz4      
kunnen worden  aangeduid1 maar het      
gemeenschappelke erin is1 dat er altd   
eene zekere  autoriteit aan ten         
grondslag ligt4 ,een dogma is eene      
stelling1 die  gezag heeft1 ,harnack1   
,lehrbuch der ,dogmengeschichte1 #bte   
,aufl4 #ahhh ,i4  #ae4 ,in het woord    
dogma ligt echter op zichzelf niet1 op  
welk gezag het  steunt4 ,b de           
verschillende dogmata is ook dat gezag  
verschillend4 ,b  politieke dogmata is  
dat gezag de overheid1 b philosophische 
dogmata  de innerlke evidentie of de    
kracht der bewzen2 b de godsdienstige   
of theologische dogmata ligt dat gezag  
alleen in ,gods getuigenis1  hetz deze  
volgens de ,protestanten alleen in de   
,schrift1 of volgens de  ,roomschen ook 
in de kerk wordt vernomen4 ,eene        
stelling heeft in kerk  en theologie    
alleen daarom gezag1 wl ze rust op de   
getuigenis ,gods4  ,ten onrechte wordt  
daarom door en sedert ,schleiermacher   
het wezen en  karakter van een dogma in 

de kerkelke vaststelling en afkondiging 
gezocht1 ,schleiermacher1 ,christl4     
,sitte #ahhd1 ,s4 #e2 ,rothe1 ,zur      
,dogm4  #aj2 ,schweizer1 ,christl4      
,glaub4 ,i4 #bc2 ,daubanton1 ,theol4    
,studien  #ahhe1 bl4 #acf-ade2 ,kuyper1 
,encycl4 ,,iii #cie v4 ,op ,roomsch     
standpunt  ware hier nog iets voor te   
zeggen1 wl de kerk onfeilbaar is4 ,maar 
de reformatie erkent geen waarheid dan  
alleen op het gezag ,gods in  de ,h4    
,schrift4 ,verbum ,dei condit articulos 
fidei1 et praeterea nemo1  ne angelus   
quidem1 ,art4 ,smalc4 ,pars ,,ii art4   
#b4 ,dogmata en articuli  fidei zn      
alleen die waarheden1 quae in scripturis
 proprie ut credenda  proponuntur1      
,hyperius1 ,methodus theol4 p4 #cd1 #ce4
 ,het zn alleen zulke  sententiae1      
quibus credi aut obtemperari necesse est
 propter mandatum  ,dei1 ,ursinus1      
,tract4 ,theol4 #bb4 ,en daarom keert   
telkens b de ,geref4  theologen deze    
stelling terug3 principium1 in quod     
omnia dogmata  theologica resolvuntur1  

est3 ,dominus dixit1 cf4 ,ritschl1      
,lehre v4 d4  ,rechtf4 u4 ,vers4 #cte   
,aufl4 ,,ii #b4 ,maar uit het karakter  
van autoriteit1  dat aan een dogma eigen
 is1 volgt toch in de tweede plaats     
vanzelf1 dat  het als zoodanig ook in   
zekeren kring wordt erkend4 ,er ligt    
ongetwfeld  in het begrip van dogma een 
sociaal element4 ,eene waarheid moge nog
  zoozeer vaststaan2 indien ze niet     
erkend wordt1 is z in het oog van       
anderen niets meer dan eene sententia   
doctoris1 eene particuliere  opinie4    
,het begrip van dogma sluit in1 dat de  
autoriteit1 die het  bezit1 zichzelve   
ook weet te doen erkennen en te         
handhaven4 ,er moet  daarom             
onderscheiden worden tusschen dogma     
quoad se en dogma quoad  nos4 ,eene     
stelling is dogma in zichzelf1 afgedacht
 van alle erkenning1  indien ze rust op 
het gezag ,gods4 ,maar om niet eigen    
opinie te  vereenzelvigen met de        
waarheid ,gods1 is het voor iederen     
geloovige en  vooral ook voor den       

dogmaticus van het hoogste belang te    
weten1 welke  waarheden uit de ,schrift 
onder de leiding des ,h4 ,geestes in de 
kerk van  ,christus tot algemeene       
erkenning zn gebracht4 ,de beldenis kan 
dus  heeten het dogma quoad nos4 ,maar  
ook in dezen subjectieven zin is dogma  
volstrekt niet beperkt tot wat          
uitdrukkelk in de symbolen is opgenomen 
en kerkelk is vastgesteld4 ,de kerk     
heeft een leven en een geloof1  dat veel
 rker is dan in de beldenis tot uiting  
komt4 ,de confessie  formuleert lang    
niet den ganschen inhoud van het        
christelk geloof4  ,z behoort ook niet  
tot het wezen der kerk1 is bkomstig1 en 
bkans  altd uit bzondere omstandigheden 
geboren4 ,z neemt gewoonlk slechts  op1 
wat binnen of buiten haar bestrding     
heeft gevonden4 ,evenals dus  het hout  
niet brandt1 omdat het rookt1 maar de   
rook toch een teeken  is van brand1 zoo 
ook is eene stelling niet een dogma1    
omdat de kerk  het erkent1 al is het ook
 dat de erkenning door de kerk een      

belangrk1  ofschoon altd feilbaar1 bews 
is van de waarheid ervan1 ,kleutgen1    
,theologie der ,vorzeit1 #bte ,aufl4 ,i1
 #ig f4 ,in de derde plaats leert ons   
het gebruik van het woord dogma nog1 dat
 het nu eens in ruimer1 dan  in enger   
zin werd gebezigd4 ,soms wordt er heel  
de christelke religie  mede aangeduid1  
en kan ,basilius ,m41 de ,spiritu       
,sancto c4 #bg onder   7in tegenstelling
 met 1 de uit de ,schrift geputte       
articuli fidei7 de kerkelke ceremonien  
en riten verstaan1 ,suicerus1  ,thes4   
,eccl4 s4 v4 4 ,polanus t4 a4 p4 zegt1  
dat dogma in ruimer zin  alles omvat1   
wat in de ,h4 ,schrift is begrepen1 niet
 alleen de doctrina  evangelii et legis1
 maar ook alle conciones1 historiae     
sacrae enz4  ,gewoonlk werd het woord   
echter in enger zin gebezigd1 voor de   
doctrina  evangelii et legis1 voor die  
sententiae1 quibus credi aut obtemperari
  necesse est propter mandatum ,dei1    
,ursinus t4 a4 p4 #bb4 ,het omvatte dus 
niet alleen de leerstellige1 maar ook de

 ethische waarheid4 ,later  echter is   
het woord dogma nog enger begrensd      
geworden1 doordat de  doctrina legis van
 de doctrina evangelii onderscheiden en 
gescheiden  werd2 dogmata waren nu      
alleen die sententiae1 quibus credi     
necesse  est propter mandatum ,dei4     
,polanus ging nog verder en maakte ook  
nog  onderscheid tusschen de dogmata en 
de principia theologiae4 ,zoo werd      
dogma de aanduiding van de articuli     
fidei1 welke op het gezag van ,gods     
,woord rusten en daarom allen           
verplichten tot geloof4 ,en dogmatiek is
  dan het systeem der articuli fidei4   
#d4 ,toch is daarmee het begrip der     
dogmatiek nog slechts in formeelen  zin 
vastgesteld4 ,eene definitie der        
dogmatiek als wetenschap der  dogmen    
baat weinig1 zoolang we de stof1 den    
inhoud der dogmen niet  kennen4 ,om nu  
het materieele begrip der dogmatiek te  
bepalen1 moeten  we ons herinneren1 dat 
dogmatiek oorspronkelk een adjectief was
 ter  omschrving van het hoofdbegrip    

theologie4 ,daarnaar werd in vroeger td 
de dogmatiek gewoonlk opgevat als       
doctrina de ,deo principaliter et de    
creaturis1 secundum quod referuntur ad  
,deum ut ad principium vel finem1       
,thomas1 ,summa ,theol4 ,i qu4 #a art4  
#c en #g2 ,alb4 ,magnus1 ,sent4 lib4 ,i 
dist4 #a  #b2 ,petavius1 ,opus de theol4
 dogmatibus cap4 #a4 --,gerhard1 ,loci  
,comm41 prooemium de natura theologiae2 
,hase ,hutterus ,redivivus  #aa2  ,h4   
,schmid1 ,dogm4 der ev4 luth4 ,kirche   
#b4 --,fr4 ,junius1 ,opera ,omnia ,i    
fol4 #acge-adbd2 ,polanus1 ,s4 ,theol4  
lib4 ,i cap4 #a-d2 ,gomarus1 ,disput4   
,theol41 thesis #a2 ,owen1 1 sive de    
natura1 ortu4444 verae  theologiae1     
libri sex4 ,oxon4 #affa1 lib4 #a cap4   
#a-d2 ,voetius1 ,diatribe  de theologia4
 ,ultraj4 #affh2 ,coccejus1 ,summa      
theol4 cap4 #a4 ,anderen  echter hadden 
bezwaar1 om ,god tot het hoofdbegrip der
 dogmatiek te  maken1 en noemden haar   
object liever anders4 ,lombardus1 ,sent4
 ,i dist4  #a1 sloot zich b ,augustinus 

aan1 die de doctr4 christ4 lib4 ,i cap4 
#b  zegt3 omnis doctrina vel rerum est1 
vel signorum1 en droeg daarom aan  de   
theologie twee zaken ter behandeling op3
 res1 d4 i4 ,god1 wereld1  mensch1 en   
signa1 d4 i4 sacramenten4 ,maar deze    
onvolledige bepaling  werd spoedig prs  
gegeven en door de commentatoren        
verbeterd4 ,alexander  ,halesius en     
,bonaventura1 ,proleg4 qu4 ,i in #a     
,sent4 en ,breviloquium ,pars  ,i cap4  
#a noemden ,christus en zn mystiek      
lichaam1 de kerk2 ,hugo a ,st4  ,victor1
 ,de sacr4 lib4 ,i c4 #b1 noemde de     
opera reparationis stof en  inhoud der  
theologie of dogmatiek4 ,en ook ,luth4  
en ,geref4 theologen  omschreven den    
inhoud der dogmatiek op deze wze4       
,calovius1 ,isagoge ad  theologiam      
#affb1 bestrdt ten sterkste1 dat ,god   
het eigenlk object is  der theologie2 de
 etymologie beslist hier niets1 de      
theologie op aarde  is heel iets anders 
dan in den hemel1 w streven hier wel    
naar kennisse  ,gods1 maar bereiken ze  

niet4 ,god tot object te maken der      
theologie is  even verkeerd als den     
,vorst tot object te maken van de       
politica1 in  plaats van de res publica1
 p4 #bhc s4 #bia s42 het eigenlk object 
der  theologie is homo in quantum est   
perducendus ad salutem p4 #beb1 #bij  of
 de godsdienst p4 #bii1 #cbd4 ,en zoo   
wordt ook door ,amesius1 ,medulla       
,theol4 ,i c4 #e2 ,maestricht1 ,theor4  
pract4 ,theol4 ,i c4 #a  #dg2 ,marck1   
,merch der ,christ4 ,godg4 ,i  #cd2     
,moor1 ,comment4 in ,marckii ,compendium
  ,i p4 #aab2 ,burmannus1 ,synopsis     
,theol4 ,i c4 #b  #cj2 ,limborch1       
,theol4  ,christ4 ,i c4 #a1 het ,deo    
vivere per ,christum1 de religio1 de    
cultus  ,dei tot inhoud der dogmatiek   
gemaakt4 ,de subjectieve1 practische    
opvatting van de theologie begon alzoo  
langzamerhand meer ingang te  krgen4 ,en
 toen nu de philosophie van ,kant het   
menschelk kenvermogen  tot de zienlke   
dingen beperkte1 het ,agnosticisme de   
onkenbaarheid  ,gods uitsprak1 de       

historische kritiek de bovennatuurlke   
openbaring  ondermnde1 is deze          
subjectieve1 practische opvatting de    
heerschende  geworden4 ,schleiermacher  
vatte de dogmatiek op als               
,glaubenslehre1 en  omschreef de dogmata
 als ,auffassungen der frommen          
,gemthszustnde1  ,der ,christl4 ,glaube 
#ae1 #af4 ,en sedert hebben schier alle 
theologen  dezen overgang mede gemaakt4 
,niet ,god1 maar de godsdienst is object
  der theologie4 ,en wel1 de godsdienst 
in het algemeen als historisch en       
psychologisch verschnsel1 ,tiele1 ,gids 
,mei #ahff2 ,idem1 ,theol4 ,tdschr4     
#aste aflev4 #ahfg2 ,rauwenhoff1 ,theol4
 ,tdschr4 #ahfi bl4 #a v4 #afc v4  ,wet 
op het ,hooger ,onderws van #ahgf1 of   
meer bepaald de christelke  religie1    
gelk z in ,schrift en gemeente tot      
openbaring komt4  ,dienovereenkomstig   
wordt dan aan de dogmatiek tot inhoud   
gegeven de  religio of doctrina         
christiana1 zooals die of uit de ,h4    
,schrift geput1  of door eene of andere 

kerk beleden1 of door persoonlke        
ervaring  gekend wordt4    #e4 ,nu heeft
 reeds ,thomas in zn td tegen hen1 die  
eene andere  omschrving van de          
,theologie gaven1 opgemerkt1 dat z      
daartoe kwamen  wl attendentes ad ea1   
quae in ista scientia tractantur et non 
ad  rationem1 secundum quam             
considerantur1 ,summa ,theol4 ,i qu4 #a 
art4 #g4  ,in de theologie en zoo ook in
 de dogmatiek1 wordt over veel meer dan 
alleen over ,god gehandeld2 ook engel en
 mensch1 hemel en aarde1 ja  alle       
schepselen komen daarin ter sprake4     
,maar de vraag is1 onder welk           
gezichtspunt en met welk doel ze in de  
theologie behandeld worden4  ,immers1   
behandeld worden al deze dingen ook in  
andere wetenschappen2  het eigenaardige 
hunner behandeling in de theologie      
bestaat daarin1  dat z beschouwd worden 
in hunne relatie tot ,god1 ut ad        
principium et  finem1 ,kaftan1 ,wahrheit
 der ,chr4 ,rel4 ,s4 #c4 ,voorts ware de
 definitie  van de dogmatiek als        

wetenschap van de religio christiana op 
zichzelve  nog niet zoo verkeerd1       
wanneer1 gelk in vroeger td1 daaronder  
die  religio werd verstaan1 welke       
objectief in de ,schrift was neergelegd4
  ,maar na ,kant en ,schleiermacher     
heeft deze definitie een anderen  zin   
gekregen en is de dogmatiek de          
beschrving geworden van dat  historisch 
verschnsel1 dat christelke religie heet 
en zich ook in  een eigenaardig geloof  
en leer openbaart4 ,wordt nu de         
dogmatiek in  dezen zin verstaan1 dan   
houdt ze op dogmatiek te zn en wordt    
eenvoudig  beschrving van wat in zekeren
 kring voor waarheid op godsdienstig    
gebied gehouden wordt4 ,maar wetenschap 
is het om waarheid te doen2  indien de  
dogmatiek werkelk wetenschap wil zn1 dan
 is ze niet  tevreden met de beschrving 
van wat is1 maar behoort ze aan te wzen1
  wat als waarheid gelden moet4 ,niet   
het 1 maar het 1 niet de  werkelkheid1  
maar de waarheid2 niet het reele1 maar  
het ideele1  het logische1 het          

noodwendige behoort ze aan te toonen4   
,zoodra ze dat  echter beproeft1 komt ze
 terstond tot ,god terug1 wordt ze in   
eigenlken  zin wederom theologie4       
,immers1 al wie het ,christendom maakt  
tot object  van eene eigen wetenschap1  
gaat uit niet van het feit van het      
bestaan  van dat ,christendom --want dan
 ware behandeling van dat historisch    
verschnsel in de litt4 faculteit        
volkomen voldoende-- maar van eene      
bzondere waardeering van dat feit1      
,gunning en ,saussaye ,jr41 ,het        
ethische beginsel der ,theologie #dg4   
,de theologie als eene afzonderlke      
faculteitswetenschap onderstelt1 dat in 
die historische feiten van  het         
,christendom ,god op eene bzondere wze  
zich heeft geopenbaard1  onderstelt en  
eischt dus het bestaan en de openbaring 
,gods4 ,dat is1 de  theologie eischt1 om
 theologie te zn en te blven1 dat alles 
in haar  sub ratione ,dei beschouwd     
wordt4 ,en indien hiertegen de          
onkenbaarheid  ,gods worde ingebracht1  

dan geldt de regel3 qui nimis probat1   
nihil  probat4 ,indien ,god niet kenbaar
 is1 valt daarmede niet alleen de       
dogmatiek en de theologie1 maar ook de  
religie1 want deze is op de  kennis     
,gods gebouwd4 ,alzoo is dogmatiek het  
wetenschappelk systeem der  kennisse    
,gods1 d4 i4 van die kennis1 welke ,h   
aangaande zichzelf en  aangaande alle   
schepsel als in relatie tot ,hem in zn  
,woord aan de kerk  heeft geopenbaard4  
#b4 ,,encyclopaedische ,,plaats ,,der   
,,dogmatiek4    #a4 ,over de plaats der 
dogmatiek in de encyclopaedie der       
theologie  is bna geen verschil4 ,allen 
brengen haar tot de ,systematische of   
,dogmatische ,theologie1 d4 i4 tot die  
groep van vakken1 welke zich  met het   
dogma bezig houden1 en waartoe behalve  
de dogmatiek1 ook de  ethiek1 symboliek1
 dogmengeschiedenis en elenctiek        
behooren4 ,alleen  ,schleiermacher1     
,kurze ,darstellung des theol4          
,studiums1 #bte ,ausg4 #ahcj   #aie1    
voegde ze b de historische theologie1   

omdat z de wetenschap  is von dem       
,zusammenhange der in der ,kirche zu    
einer gegebenen ,zeit  geltenden ,lehre1
 ,der ,christl4 ,glaube  #ai1 ook       
,rothe1 ,zur ,dogm4 #ahfc  ,s4 #ad1 en  
dus eene statistiek geeft van het heden4
 ,schleiermacher  kwam tot dit          
eigenaardig gevoelen1 wl h de dogmatiek 
zoo streng  mogelk scheiden wilde van de
 apologetiek4 ,terwl deze als deel der  
philosophische theologie heeft aan te   
toonen wat christelke waarheid  is1     
heeft gene alleen te beschrven1 wat als 
waarheid in eene of  andere christelke  
kerk geldt4 ,toch bedoelde              
,schleiermacher hiermede  volstrekt     
niet1 om aan de dogmatiek alleen een    
refereerend karakter  toe te kennen2 h  
schrft haar wel terdege eene kritische  
taak toe en  verlangt1 dat ze           
systematisch z1 dat ze eigen overtuiging
 geve1 en  dat ze beschrve niet wat     
gegolden heeft1 maar wat geldt1 ,dr4    
,is4 van  ,dk1 ,begrip en methode der   
,dogmatiek #ch v42 ,hagenbach1 ,encycl4 

#hj4  ,maar daarmede gaat ze dan ook de 
zuiver historische beschrving reeds  te 
boven4 ,de christelke gemeente kan zich 
niet tevreden stellen met  een objectief
 referaat van haar geloofsinhoud1 maar  
verlangt dat haar  geloof ook als       
waarheid ontvouwd en uiteengezet wordt4 
,de dogmaticus  staat ook niet neutraal 
buiten en tegenover het geloof der      
gemeente1  gelk tegenover de            
godsdienstige leer van ,mohammedanen en 
,buddhisten1  maar behoort tot die      
gemeente1 en beschrft dus ook1 wat voor 
hem  als waarheid geldt en gelden moet4 
,en eindelk is er een wezenlk           
onderscheid tusschen werken als van     
,hase1 ,schmid1 ,schweizer en ,heppe1   
die eene objectieve beschrving geven van
 de ,luth4 en ,geref4 leer1 en  de      
dogmatiek1 die de waarheid der          
religieuse overtuigingen aantoonen  en  
voorstellen wil4 ,als ,schleiermacher1  
de dogmatiek een historisch  vak        
noemende1 daarmede niet anders bedoelde 
dan dat z eene thetische1  positieve    

wetenschap is1 die haar object niet     
zoekt maar vindt en nu  beschrft1 dan is
 zne bedoeling te waardeeren1 maar de   
benaming toch  onjuist4 ,wanneer h      
echter de meening koesterde1 dat de     
dogmatiek  slechts een historisch       
gegeven had te beschrven en geen        
aanspraak  maakte op normatieve         
waarheid1 dan is zne opvatting zeer     
zeker onjuist  geweest en tegenwoordig  
dan ook algemeen verworpen4 ,hagenbach1 
,encycl4   #hj2 ,herzog #c1 #fdc4    #b4
 ,behoort alzoo de dogmatiek tot de     
vakken der dogmatische theologie1  z    
moet van hare zusteren wel onderscheiden
 worden4 ,alle vakken in  dit deel der  
theologie hebben het met het dogma te   
doen1 d4 i4 met de  waarheid1 gelk ,god 
ze heeft geopenbaard1 maar ieder op eene
 eigene  wze4 ,het kan beluisterd       
worden1 zooals het door de gemeente     
klaar en  krachtig in haar confessie    
beleden wordt1 en dan ontstaat de       
theologia  symbolica4 ,het kan in       
eenvoudigen1 bevattelken vorm1 als melk 

#a  ,petr4 #b3b aan de jeugdige leden1  
de kinderen der gemeente1 worden        
voorgedragen1 en dan is de theologia    
catechetica aan het woord1 wel  te      
onderscheiden van de catechetiek1 de    
kunst om dat te doen4 ,het kan  in zn   
waarheid en recht tegenover bestrders   
worden gehandhaafd1 en  dan volbrengt de
 theologia elenctica hare taak4 ,het kan
 ook thetisch  en positief1 maar in     
wetenschappelken1 systematischen vorm1  
voor het  ontwikkeld bewustzn worden    
uiteengezet1 en dan wordt de dogmatiek  
beoefend4 ,al deze vakken hebben met    
elkander gemeen1 dat ze de  thesauri    
,sacrae ,scripturae uitstallen1 maar    
ieder op eigene wze4  ,de dogmatiek doet
 dat1 gelk men oudtds zeide1 op         
scholastieke1  schoolsche wze1 dat is1 z
 als het in de scholen der wetenschap   
behoort te geschieden4 ,natuurlk hangt  
hier zoo niet alles1 dan toch  veel af  
van het standpunt1 dat de dogmaticus    
inneemt4 ,indien h met  de pitisten en  
theologi biblici eene scherpe           

tegenstelling aanneemt  tusschen        
,schrift-en kerkleer1 dan zal h zoo eng 
mogelk aan de  ,schrift zich aansluiten1
 ook in woorden en uitdrukkingen1 en zoo
 min  mogelk de gevonden stof denkend   
verwerken4 ,ziet h in de beldenis  der  
kerk1 in de historia dogmatum1 geen     
verbastering maar ontwikkeling  der     
,schriftuurlke waarheid1 dan zal zne    
dogmatiek kerkelk en  confessioneel     
gekleurd zn4 ,en als h tegen ,schrift en
 kerk beide  rationalistisch overstaat1 
zullen de geloofsovertuigingen1 die h   
voordraagt1 vooral een negatief karakter
 dragen4 ,dat alles is een  verschil van
 methode en komt later ter sprake4 ,maar
 juist daarom is het  niet goed1 met    
,prof4 ,doedes1 ,encyclopaedie1  #dh1   
drierlei dogmatiek  te onderscheiden1   
n4l4 ,n4 ,test4 of christelke1 kerkelke 
en kritische4  ,want daardoor wordt aan 
alle drie gelke rang en bestaansrecht   
toegekend1 neemt de verwarring nog toe1 
komt de ,n4 ,test4 dogmatiek als  de    
christelke b uitnemendheid tegenover de 

beide anderen te staan1  kunnen de beide
 eerste soorten van dogmatiek geheel    
buiten de eigen  overtuiging omgaan1 en 
wordt de kritische dogmatiek alleen die 
van  de eigene zelfstandige beschouwing4
 ,de taak der dogmatiek is veeleer  altd
 eene en dezelfde4 ,z is en kan naar    
haar aard niets anders zn  dan eene     
wetenschappelke uiteenzetting der       
godsdienstige waarheid1  eene enarratio 
verbi ,dei1 eene uitstalling van de     
thesauri ,sacrae  ,scripturae1 eene    1
 ,rom4 #f3ag1 zoodat w in  haar hebben  
eene forma en imago van de doctrina     
coelestis4 ,de dogmatiek  is dus zelve  
niet het ,woord ,gods1 z is er altd maar
 een flauw beeld  en eene zwakke        
gelkenis van2 z is eene feilbare1       
menschelke poging  om op eigene1 vre wze
 na te denken en na te spreken1 wat ,god
 voortds  veelmalen en op velerlei wze  
door de ,profeten en in deze laatste    
dagen tot ons gesproken heeft door den  
,zoon1 ,polanus1 ,syntagma p4  #eci2    
,heidegger1 ,corpus ,theol4 ,christ4    

,loc4 ,i  #eh4 ,de vraag1 hoe de        
dogmatiek het best deze haar taak       
vervullen kan1 is eene vraag van        
methode en moet later afzonderlk        
behandeld worden4    #c4 ,het nauwst    
verwant is de dogmatiek aan de ethiek4  
,het woord dogma  omvatte oudtds beide1 
de articuli fidei en de praecepta       
decalogi1 de  dogmata fidei en de       
dogmata morum4 ,de ethiek werd of in de 
dogmatiek  opgenomen1 b ,lombardus1     
,thomas1 ,melanchton1 ,calvn1 ,martyr1  
,musculus1  ,sohnius enz41 of in een    
tweede deel na de dogmatiek bewerkt1 b  
,polanus1 ,amesius1 ,heidegger1         
,wollebius1 ,wendelinus1 ,maestricht1   
,brakel enz4 of ook geheel zelfstandig1 
gescheiden van de dogmatiek1  behandeld1
 b ,danaeus1 ,ethices ,christ4 libri    
,,iii #aegg1 ,keckermann1  ,walaeus1    
,polyander1 ,amyraldus1 ,pictet1        
,driessen1 ,hoornbeek1 ,heidegger1      
,osterwald1 ,j4 ,a4 ,turretinus1        
,stapfer1 ,beck1 ,wyttenbach1 ,endeman1 
cf4  ,a4 ,schweizer1 ,die ,entw4 des    

,moralsystems in der ref4 ,kirche1      
,stud4  u4 ,krit4 #ahej1 ,heft #a2      
,gass1 ,gesch4 der chr4 ,ethik ,,ii     
,bd41 #ate ,abth4  #ahhf ,s4 #aca f42   
,luthardt1 ,gesch4 der chr4 ,eth41 #bte 
,hlfte #ahic4 ,de  invloed van          
,aristoteles1 die met ,melanchtons      
philosophia moralis #aeci  reeds begon1 
hield de ontwikkeling van de christelke 
ethiek tegen4 ,de  scheiding1 die later 
intrad1 had tengevolge1 dat de ethiek   
een eigen  beginsel miste1 dit ter      
kwader ure zoeken ging b de philosophie1
  als verbasterde theol4 ethiek vandig  
kwam te staan tegenover de  dogmatiek en
 deze verdrong van haar plaats1 en      
eindelk de grenzen  tusschen haar en de 
dogmatiek geheel uitwischte4 ,ten bewze 
strekken  de vruchtelooze pogingen1 om  
beide te onderscheiden4 ,b ,kant heeft  
de  godsdienst geen eigen inhoud meer1  
maar is slechts de opvatting van  het   
goede als gebod ,gods1 ,religion        
innerhalb der ,grenzen der blossen      
,vernunft1 ed4 ,rosenkranz ,s4 #ahd4    

,schleiermacher gaf aan beide tot       
inhoud het christelk leven1 maar de     
dogmatiek beschrft dat leven in         
relatieve rust1 de ethiek in relatieve  
beweging1 ,die ,christl4 ,sitte1  ed4   
,jonas1 #bte ,aufl4 #ahhd ,s4 #ab-bd4   
,rothe zag het onvoldoende dezer        
onderscheiding in en maakte daarom de   
dogmatiek tot een historisch vak1  dat  
de dogmata der kerk behandelde1 de      
ethiek tot een speculatieve  wetenschap1
 die haar stof dialectisch uit het      
,godsbewustzn ontwikkelt1  ,theol4      
,ethik1  #ae4 ,dorner1 ,glaubenslehre ,i
 #i f41 ,sittenlehre #dg1  ,herzog #d1  
#ceb1 ,wuttke1 ,christl4 ,sittenlehre ,i
 #i1 ,palmer1 ,moral des  ,christ4 #bd  
f4 e4 a41 onderscheiden beide als kennen
 en doen1 verstand  en wil4 ,doedes1    
,encycl4  #eb n4 #d en ,van ,oosterzee1 
,chr4 ,dogm4  #d  n4 #d als heil-en als 
levensleer2 ,gunning1 ,het ethische     
beginsel der  ,theologie #ab als leven  
van ,christus in de kerk en in den      
individu2  ,daubanton1 ,theol4 ,stud4   

,,iii #aad v4 als leer van ,god en leer 
van den  mensch1 enz4 ,al deze          
onderscheidingen gaan daaraan mank1 dat 
ze een  principiel verschil zoeken      
tusschen dogmatiek en ethiek4 ,en dat is
 er  niet4 ,de theol4 ethiek1 wel te    
onderscheiden van de philos4 ethiek1    
heeft geen eigen beginsel1 maar wortelt 
geheel en al in de dogmatiek4  ,de      
aangegeven scheidingslnen scheppen een  
dualisme tusschen ,god en  mensch1      
individu en gemeenschap1 heil en leven1 
rust en beweging1  verstand en wil1 en  
banen er den weg toe1 dat de ethiek een 
eigen  beginsel gaat zoeken langs       
speculatieven philosophischen weg1      
zooals b  ,rothe1 haar theologisch      
karakter verliest en van uit hare       
speculatieve  hoogte op de historische1 
positieve dogmatiek minachtend neerziet4
  ,indien dogmatiek en ethiek afzonderlk
 behandeld moeten worden1 wat om        
verschillende redenen wenschelk is1 maar
 nog altd door velen ontraden  wordt1   
als ,sartorius1 ,nitzsch1 ,beck1 ,a4    

,dorner1 ,ueber das ,verhltniss  der    
,dogm4 u4 ,ethik in der ,theol4 ,jahrb4 
f4 prot4 ,theol4 ,oct4 #ahhi2  ,hofmann1
 ,schriftbeweis ,i #ad2 ,wendt1 ,die    
,aufgabe der ,system4 ,theol4  #ahid ,s4
 #ab f41 dan kan de onderscheiding      
tusschen beide alleen hierin  gelegen   
zn1 dat de mensch1 hoezeer ten allen tde
 van ,god volstrekt  afhankelk1 toch ook
 een vr en zelfstandig handelend wezen  
is4 ,door de  genade des ,h4 ,geestes   
wedergeboren en vernieuwd1 ontvangt de  
zondige  mensch ook wederom lust en     
kracht1 om naar ,gods geboden te leven4 
,de  dogmatiek beschrft de daden ,gods  
voor en aan en in den mensch1 de  ethiek
 beschrft de daden1 die de vernieuwde   
mensch nu doet op grond en  in de kracht
 van die daden ,gods4 ,in de dogmatiek  
is de mensch passief1  ontvangt en      
gelooft2 in de ethiek treedt h zelf     
handelend op4 ,in de  dogmatiek komen de
 articuli fidei1 in de ethiek de        
praecepta decalogi  in behandeling4     
,daar wordt gehandeld de fide1 hier de  

caritate1  obedientia1 bonis operibus4  
,de dogmatiek ontwikkelt wat ,god is en 
doet  voor den mensch en doet hem ,god  
kennen als zn ,schepper1 ,verlosser1    
,heiligmaker2 de ethiek zet uiteen wat  
de mensch nu is en doet voor ,god1  hoe 
de mensch geheel en al1 met verstand en 
wil en alle krachten1 zich  ,gode wdt   
uit dankbaarheid en liefde4 ,de         
dogmatiek is het systeem der  kennisse  
,gods1 de ethiek dat van den dienst     
,gods4 ,ritschl1 ,rechtf4 u4  ,vers4    
,,iii #ad42 ,h4 ,schultz1 ,grundriss der
 ev4 ,dogm4 #bte ,aufl4 #ahib ,s4 #c2   
,wendt1 t4 a4 p4 #ag4 ,beide            
wetenschappen zn niet zelfstandig       
tegenover  elkaar1 maar vormen sam n    
systeem1 zn b elkander behoorende leden 
van n organisme1 ,wendt1 ib4 #ai4       
#c4 ,,methode ,,der ,,dogmatiek4    #a4 
,onder methode der dogmatiek is in      
ruimen zin te verstaan de wze1  waarop  
de dogmatische stof verkregen en        
behandeld wordt4 ,drie zaken  komen     
daarb in aanmerking3 de ,schrift1 de    

beldenis der kerk en  het persoonlk     
geloof van den dogmaticus4 ,al naar     
gelang deze drie  verwaarloosd of       
gebruikt en dan in verhouding tot       
elkander gesteld  worden1 verschilt het 
uitgangspunt en daarom de weg en de     
uitkomst der  dogmatiek4 ,feitelk gaat  
het nu altd zoo toe1 dat ieder          
,christen1 ook  de dogmaticus1 zne      
geloofsovertuigingen ontvangt uit den   
kring1 waarin  h geboren en opgevoed is4
 ,door prediking wordt de kerk gesticht 
en  overgeplant van geslacht tot        
geslacht4 ,het geloof is uit het gehoor4
  ,de traditie1 door ,rome onfeilbaar   
verklaard1 is ook door de ,reformatie   
niet ten eenenmale verworpen en spoedig 
daarna tot eene macht geworden1  die    
alle vrheid aan banden legde4 ,men      
ontving de dogmatische stof  uit de     
handen der kerk en der school4 ,materia 
theologiae proprie  sunt loci communes1 
materia remota est ,s4 ,scriptura1      
zeggen ,alsted  en ,alting1 ,schweizer1 
,glaub4 der ev4 ref4 ,k4 ,i #baj4 ,en na

 de reactie  der zoogenaamde ,theologia 
,biblica is in deze eeuw het sociaal    
element in de religie1 het kerkelk      
karakter der dogmatiek weer van         
verschillende zde in het helderst licht 
gesteld4 ,er is schier niemand1  die de 
confessioneele bepaaldheid van religie  
en dogmatiek ontkent1  ,schleiermacher1 
,glaub4 #ai2 ,rothe1 ,zur ,dogm4 ,s4    
#bg2 ,lange1 ,dogm4 ,i  #fei f42 ,herzog
 #ab1 #fea f4 e4 a4 ,hier te lande      
legden de ,groninger  ,godgeleerden weer
 op de kerk den nadruk1 ,h4 de ,groot1  
,de ,gron4 ,godg4  #fh1 #ga-gd1 #ig v4  
,instit4 theol4 nat4  #cg2 ,voorlez4    
over de gesch4 der  opvoeding des       
menschdoms door ,god1 ,,ii4 #af;de en   
#ag;de voorl4 ,en zelfs  moderne        
theologen sluiten gewoonlk in de        
behandeling der geloofsleer  b het      
kerkelk dogma zich aan4 ,biedermann1    
,chr4 ,dogm4 #bte ,aufl4 ,,ii4  #agj f42
 ,lipsius1 ,dogm4  #g2 ,scholten1 ,leer 
der ,herv4 ,kerk4    #b4 ,maar de kerk  
met hare beldenis kan toch het          

principium der  dogmatiek niet zn4 ,de  
,grieksche en ,roomsche kerk hebben de  
traditie  wel voor onfeilbaar verklaard1
 maar ten allen tde hebben kerken1      
secten en richtingen1 aan wie het       
christelk karakter niet kon worden      
ontzegd1 van die overlevering een beroep
 gedaan op de ,h4 ,schrift4 ,zelfs  is  
in de ,theologia biblica de poging      
beproefd1 om zonder de hulp van  kerk en
 beldenis uit de ,schrift alleen te     
komen tot eene leer des  geloofs4 ,ze   
werd reeds voorbereid door ,erasmus1    
,joh4 ,jansen1 ,gesch4  des deutschen   
,volkes ,,ii4 #ae1 de ,socinianen1      
,herzog #ad1 #chi1 en de                
,remonstranten1 in de praefatie voor de 
apologie hunner confessie4  ,ze vond    
steun b de vele secten1 die daarna in en
 naast de kerken  der ,hervorming       
optraden4 ,ze werd in de kerken zelve   
ingeleid door  ,calixtus en ,coccejus1  
en won in de #ah;de eeuw hoe langer hoe 
meer  veld4 ,hare bedoeling wordt       
kenbaar b4v4 uit de werken van ,a4 ,f4  

,bsching1 ,epitome ,theol4 ,christ4 e   
solis ,s4 ,s4 verbis concinnatae et  ab 
omnibus rebus et verbis scholasticis    
purgatae1 ,gott4 #agee4 ,gedanken  von  
der ,beschaffenheid und dem ,vorzge der 
bibl4 dogm4 ,theologie vor  der         
scholastischen #ageh4 ,nog in deze eeuw 
wordt zulk eene ,bbelsche  richting in  
de dogmatiek voorgestaan door ,beck en  
zne volgelingen1  door ,doedes1 ,leer   
der zaligheid1 #b;de dr4 #ahgf1 en ook  
door ,ritschl  en zne school1 die van de
 door de ,grieksche philosophie         
verbasterde  dogmatiek terugkeert tot de
 openbaring ,gods in den persoon van    
,christus4    #c4 ,maar ook daarme is de
 mogelkheid van conflict tusschen de    
leer  der ,schrift en de persoonlke     
overtuiging van den dogmaticus nog niet 
weggenomen4 ,zoolang de waarheid        
objectief voor den dogmaticus in de     
,schrift of in de kerkleer is nergelegd1
 schnt aan de persoonlkheid  van den    
dogmaticus geen recht te kunnen         
wedervaren4 ,dogmatiek blft  dan eene   

uiteenzetting der leer van ,schrift of  
kerk1 maar misschien  zonder persoonlke 
instemming van den dogmaticus4 ,dat is  
echter geen  dogmatiek4 ,want deze      
bestaat niet in een historisch referaat1
 maar zet  uiteen1 wat als waarheid     
gelden moet1 en houdt dus in de         
persoonlke  overtuiging van den         
dogmaticus4 ,sedert de autoriteit in    
zake religie  voor velen geheel wegviel 
en de religio subjectiva van de religio 
objectiva onafhankelk werd gemaakt1 is  
het religieus bewustzn1  het geweten1   
het gevoel1 de rede of hoe men het      
noemen wil1 de bron  en maatstaf van de 
godsdienstige voorstellingen geworden4  
,heel de  theologie is door en na       
,schleiermacher1 zoowel onder de        
orthodoxen  als onder de modernen1      
bewustznstheologie4 ,scholten1          
,schweizer1  ,biedermann1 ,lipsius mogen
 nog b de behandeling der dogmata van de
  kerkelke formuleering uitgaan1 z geven
 toch ten slotte niets anders  dan hun  
persoonlk geloof4 ,en ook theologen als 

,martensen1 ,dorner1  ,hofmann1         
,philippi1 ,frank e4 a41 nemen hun      
uitgangspunt in het bewustzn  van den   
geloovige4 ,hier te lande nam ,van      
,oosterzee1 ,dogm4  #aj1 het  christelk 
bewustzn op onder de bronnen der        
dogmatiek4 ,des ,amorie van  der ,hoeven
 ,jr4 dichtte in ,geloof des harten3 het
 onuitspreeklk woord  staat in ons hart 
te lezen1 en ,christus gaf er klanken   
aan4 ,beets1  ,dichtwerken ,,iv #acj    
zong3 ,gansch objectief te zn1 is de    
eisch1 is  menschlk4 ,maar zou het      
mooglk zn8 ,och1 paai u met geen schn6  
,de  stelsels zn persoonlk of           
onmenschlk4 ,en prof4 ,van ,manen wees1 
in  zne inaugureele oratie te           
,groningen1 op het persoonlk karakter   
der  leerstellige ,godgeleerdheid1      
,gron4 #ahhd4 ,uit dat persoonlk        
karakter  der dogmatiek verklaart       
,doedes1 ,encycl4 bl4 #afh v4 de        
grenzelooze  verwarring1 die er op haar 
gebied heerscht4    #d4 ,reeds dit      
overzicht van de drie dogmatische       

richtingen maakt  het duidelk1 dat geen 
der drie de andere ontberen kan4 ,elk   
wordt  op zichzelve genomen eenzdig en  
vervalt tot dwaling4 ,de kritische      
richting1 die beldenis en ,schrift als  
kenbron verwerpt en alle  religieuse    
waarheid uit het subject afleiden wil1  
is allereerst al  met de ervaring in    
strd4 ,ook religieus zn we producten van
 onze  omgeving4 ,w ontvangen onze      
godsdienstige voorstellingen en         
indrukken  van degenen1 die ons         
verzorgen en opvoeden1 en blven ten     
allen tde  gebonden aan den kring1      
waarin w leven4 ,eene goede psychologie 
toont  aan1 dat verstand en hart1 rede  
en geweten1 gevoel en verbeelding op    
geen enkel terrein als kenbron der      
waarheid kunnen gelden4 ,evenals  w     
physisch aan de natuur gebonden zn en   
spze en drank1 deksel en  kleeding van  
haar ontvangen moeten1 zoo zn we ook    
psychisch1 in kunst1  wetenschap1       
godsdienst1 zedelkheid afhankelk van de 
wereld buiten  ons4 ,al onze kennis komt

 van buiten2 er zn geen ideae innatae4  
,vooral  het gevoel kan als kenbron niet
 in aanmerking komen1 want het gevoel   
is nooit een prius1 maar altd een       
posterius2 het reageert alleen op       
hetgeen het aandoet en geeft dan een    
gewaarwording van lust of onlust1  van  
aangenaam of onaangenaam1 ,tholuck1 art4
 ,gefhl in ,herzog2 ,bender1  ,jahrb4 f4
 deutsche ,theol4 #ahgb ,s4 #fei f42    
,philippi1 ,kirchl4 ,glaub4 ,i  #fj f42 
,hodge1 ,system4 ,theol4 ,i #fe f42     
,hoekstra1 ,godg4 ,bdr4 #ahfd bl4       
#a-dc4 ,id4 ,wsgeerige ,godsdienstleer1 
,amst4 #ahid bl4 #ei v4 #bac v4 ,het    
autonoom verklaren van den              
godsdienstigen en zedelken mensch hangt 
altd met het desme of het panthesme sam4
 ,het desme maakt den  mensch           
onafhankelk van ,god en wereld1 leert de
 algenoegzaamheid zner  rede en leidt   
tot rationalisme2 het panthesme laat    
,god in den mensch  tot openbaring en   
zelfbewustzn komen en kweekt het        
mysticisme4 ,beide  vernietigen de      

objectieve waarheid1 laten rede en      
gevoel1 verstand en  hart aan zichzelve 
over1 en eindigen in ongeloof of        
bgeloof4 ,de rede  critiseert alle      
openbaring weg1 en het gevoel geeft aan 
den ,roomsche  evenveel recht1 om zich  
,maria voor te stellen als de zondelooze
  koningin des hemels als aan den       
,protestant om dit geloof te bestrden1  
,schweizer1 ,glaub4 der ev4 ref4 ,k4 ,i 
#id4 ,opmerkelk is het daarom1 dat  de  
,h4 ,schrift den mensch nooit naar      
zichzelf als kenbron en maatstaf  der   
godsdienstige waarheid verwst4 ,hoe zou 
z het ook kunnen1 waar z  den           
psychischen mensch geheel en al1 in zn  
verstand ,ps4 #ad3c2 ,rom4  #a3ba-bc2   
,rom4 #h3g2 #a ,cor4 #a3bc1 #b3ad2 #b   
,cor4 #c3e2 ,ef4 #d3bc2 ,gal4 #a3f1  #g2
 #a ,tim4 #f3e2 #b ,tim4 #c3h2 in zn    
hart ,gen4 #f3e2 #h3ba2 ,jer4 #ag3i2    
,ezech4 #cf3bf2 ,mark4 #g3ba2 in zn wil 
,joh4 #h3cd2 ,rom4 #g3ad2 #h3g2 ,ef4    
#b3c2 en ook in zn geweten ,jer4 #ag3i2 
#a ,cor4 #h3g1 #aj1 #ab2 #aj3bh2 #a     

,tim4  #d3b2 ,tit4 #a3ae als door de    
zonde verduisterd en verdorven beschrft4
  ,voor de kennis der waarheid verwst ze
 hem altd naar de objectieve            
openbaring1 naar het woord1 de          
onderwzing1 die van ,god is uitgegaan1  
,deut4 #d3a2 ,jes4 #h3bj2 ,joh4 #e3ci2  
#b ,tim4 #c3ae2 #b ,petr4 #a3ai enz4 ,en
 ook1  waar de objectieve waarheid door 
het geloof ons persoonlk eigendom       
wordt1 is dat geloof toch nooit gelk aan
 eene fontein1 die het levende  water   
uit zichzelve voortbrengt1 maar aan een 
kanaal1 dat het water van  elders ons   
toevoert4    #e4 ,rome heeft deze       
onmogelkheid eener religieuse en zedelke
  autonomie uitnemend begrepen en daarom
 den mensch op straffe van  de zaligheid
 zner ziel gebonden aan de onfeilbare   
kerk4 ,deze1 en  dus ter laatste        
instantie de onfeilbare ,paus1 is voor  
den roomschen  ,christen het principium 
van zn geloof4 ,het ,papa dixit is het  
einde  aller tegenspraak4 ,maar de      
historie leert1 dat deze theoretische of

  practische onfeilbaarheid der kerk    
niet alleen in ,rome1 maar ook in  de   
kerken der ,hervorming ten allen tde    
tegenspraak en oppositie  heeft ontmoet4
 ,niet de ongeloovige1 maar de vrome    
kringen zn het in  de eerste plaats1 die
 deze macht der hierarchie als een      
knellenden  band voor de conscientie    
hebben gevoeld4 ,er is alle eeuwen door 
niet  slechts een wetenschappelke1      
maatschappelke1 staatkundige1 maar ook  
eene innig godsdienstige en zedelke     
oppositie tegen de hierarchische  macht 
der kerk geweest4 ,het gaat niet aan1   
deze oppositie uit ongeloof  en         
ongehoorzaamheid te verklaren1 en als   
met opzet de religieuse  motieven te    
miskennen1 die aan de oppositie der     
verschillende secten  en richtingen ten 
grondslag lagen4 ,niemand durft al deze 
secten  verdoemen1 omdat ze tegen de    
kerk en hare traditie in verzet kwamen4 
,zelfs ,rome deinst voor deze           
gevolgtrekking terug4 ,het extra        
ecclesiam  nulla salus is eene beldenis1

 die ook aan het sterkste geloof nog te 
zwaar valt4 ,de wet1 die we op alle     
terrein zien heerschen1 gaat dan ook  in
 godsdienst en zedelkheid door4 ,er is  
eenerzds een revolutionaire  geest1 die 
al het historisch gewordene tot den     
grond toe wil slechten1  om dan van     
nieuws aan het bouwen te gaan2 maar er  
is ook een valsch  conservatisme1 dat er
 behagen in schept om het bestaande     
onaangetast te  laten alleen omdat het  
bestaat en1 naar het bekende woord van  
,calvn1  malum bene positum non movere4 
,overal en op alle terrein is er te zner
  td een zeker radikalisme van noode1 om
 het evenwicht te herstellen1  de       
ontwikkeling te doen voortgaan1 en den  
stroom van het leven niet te  laten     
verzanden4 ,in kunst en wetenschap1 in  
staat en maatschapp en  zoo ook in      
godsdienst en zedelkheid1 ontstaat er   
langzamerhand eene  sleur1 die de       
rechten der persoonlkheid1 het genie1 de
 vinding1 de  inspiratie1 de vrheid1 de 
conscientie onderdrukt en verkracht4    

,maar  dan staat ook altd te zner td de 
man op1 die het onder dien druk  niet   
houden kan1 die het juk der             
dienstbaarheid van zich werpt1 en  die  
het weder opneemt voor de vrheid van den
 mensch1 voor de vrheid  van den        
,christen4 ,dat zn de keerpunten in de  
geschiedenis4 ,zoo  trad ,christus zelf 
eenmaal op tegen de traditie der ouden  
en keerde  tot de wet en de profeten    
terug4 ,en zoo heeft eenmaal de         
reformatie  het bestaan1 om niet ter    
wille van eenig wetenschappelk1 sociaal 
of  staatkundig belang1 maar in naam van
 den ,christenmensch te protesteeren    
tegen ,rome's hierarchie4 ,zelfs b de   
secten en richtingen1 die later  in de  
,protestantsche kerken opkwamen1 is     
menigmaal dat religieus1  ethisch motief
 niet te miskennen4 ,ook de theologia   
biblica verdedigt  een belangrk stuk der
 godsdienstige waarheid4 ,als kerk en   
theologie de  rust verkiezen boven den  
strd1 roepen z zelve de oppositie       
wakker1  die haar herinneren aan heur   

christelke roeping en taak4 ,rome kan   
uitteraard zulk eene oppositie nimmer   
goedkeuren en moet ze reeds van  te     
voren veroordeelen4 ,de reformatie is er
 zelve uit voortgekomen en  kan aan     
anderen niet onthouden wat z voor zich  
zelve nam4 ,en de ,h4  ,schrift1 hoewel 
verre van alle revolutionair verzet1    
heeft toch het  recht van tegenspraak   
tegen alle menschelk1 met ,gods ,woord  
strdend  bevel gewettigd in het koninklk
 woord van ,petrus3       1 ,hd4 #e3bi4 
#f4 ,zoo schnt alleen die methode de    
ware te zn1 welke door de  bbelsche     
theologen toegepast wordt4 ,maar ook    
deze richting ldt  aan groote           
eenzdigheid4 ,z meent geheel            
onvooringenomen tegenover  de ,schrift  
te staan en zuiver en objectief haar    
inhoud weer te  geven4 ,maar z vergeet1 
dat elk geloovige en ieder dogmaticus   
zne  geloofsovertuigingen allereerst    
ontvangt uit de hand zner kerk4 ,h  komt
 dus nooit van buiten af1 zonder eenige 
kennis en vooropgevatte  meening tot de 

,schrift1 maar brengt van huis uit reeds
 eene zekere  opvatting van den inhoud  
der openbaring mede en beziet dus ook de
  ,schrift met den bril1 dien de kerk   
hem voorhoudt4 ,elk dogmaticus staat1   
als h aan den arbeid gaat1 of h 't      
erkent of niet1 in die historische      
verschning van het ,christendom1 waarin 
h geboren en opgevoed is en  komt als   
gereformeerd of luthersch of roomsch    
,christen tot de ,schrift4  ,men kan    
zich ook hier eenvoudig van zne omgeving
 niet ontdoen1 men is  altd kind van zn 
td1 product van zne omgeving1           
,toorenenbergen1 ,de  ,chr4             
,geloofsleer1 bl4 #f42 ,nitzsch1 ,lehrb4
 der ev4 ,dogm4 #ahhi ,s4 #h f4  ,de    
uitkomst beantwoordt dan ook aan deze   
verwachting2 alle dogmatische           
handboeken1 die door de bbelsche        
richting in 't licht zn gegeven1        
weerspiegelen getrouw het persoonlke en 
kerkelke standpunt van den  auteur2 ze  
kunnen op geen meerdere objectiviteit   
aanspraak maken dan  die van de kerkelke

 dogmatici4 ,het zuivere ,evangelie1 dat
 ,ritschl bv4  b ,luther en b ,jezus    
terugvindt1 beantwoordt geheel aan de   
opvatting1  die h er zich zelf van      
gevormd heeft4 ,al deze bbelsche        
richtingen  worden dan ook voortdurend  
door de historie geoordeeld1 ze doen    
haar  nut voor een td en roepen eene    
vergeten waarheid wakker1 maar ze       
veranderen den stroom van het kerkelk   
leven niet en hebben geen  bestand in   
zich zelve4 ,gewoonlk komen z voort uit 
eene godsdienstige  overtuiging1 die ook
 in de ,schrift zich niet meer vinden   
kan4 ,wel  beginnen ze steeds met van de
 beldenis op de ,schrift zich te        
beroepen1  maar ze gaan straks van de   
,schrift naar den persoon van ,christus 
terug  en eindigen er mede om ook zne   
autoriteit aan te tasten4 ,en altd      
toont dan de historie weer1 dat het     
,christendom het relatief zuiverst  in  
de confessies der kerken is bewaard4    
,maar zulk eene bbelsche  opvatting is  
niet alleen practisch onmogelk1 z is ook

 theoretisch  onjuist4 ,de ,schrift is  
geen wetboek1 waarvan de artikelen maar 
behoeven  nageslagen te worden1 om in   
een bepaald geval haar opinie te kennen4
  ,z is samengesteld uit vele boeken van
 onderscheidene personen1 uit  zeer     
verschillende tden1 met uiteenloopenden 
inhoud4 ,z is geen  abstracte1 maar eene
 organische1 levende eenheid4 ,z bevat  
nergens  eene schets der geloofsleer1   
maar deze moet uit heel het organisme   
der ,schrift worden afgeleid4 ,de       
,schrift is er niet op ingericht1 dat  w
 haar napraten1 maar dat w haar als vre 
kinderen ,gods nadenken  zullen4 ,maar  
dan is ook alle zoogenaamde             
,voraussetzungslosigkeit en             
objectiviteit onmogelk4 ,dan is er      
zooveel studie en nadenken van het      
subject mee verbonden1 dat n persoon    
daartoe ten eenenmale onbekwaam  is4    
,daar zn eeuwen voor noodig4 ,daar is de
 kerk voor aangesteld1 die  de belofte  
heeft van de leiding des ,geestes in    
alle waarheid4 ,wie van  de kerk1 d4 i4 

van de ,christenheid1 van de gansche    
dogmenhistorie  zich isoleert1 verliest 
de christelke waarheid4 ,h wordt een tak
  gelk1 die van den boom is gescheurd en
 wegsterft1 een lid dat van  het lichaam
 is gescheiden en daarom voor den dood  
is bestemd4 ,alleen  in de gemeenschap  
der heiligen is de lengte en breedte1 de
 diepte en  hoogte van de liefde van    
,christus te verstaan1 ,ef4 #c3ah4 ,daar
 komt nog  b1 dat de voorstanders dezer 
richting vergeten1 dat het ,christendom 
universeel is en ingaan kan en moet in  
alle vormen en toestanden4 ,ze  stellen 
de genade vandig tegenover de natuur en 
rekenen niet genoeg  met de             
vleeschwording des ,woords4 ,want even  
waarachtig als de ,zone  ,gods mensch is
 geworden1 wordt ook de gedachte ,gods  
nergelegd in de  ,schrift1 vleesch en   
bloed in het bewustzn der menschen4     
,dogmatiek is  en behoort te zn1 de     
goddelke gedachte volkomen ingegaan en  
opgenomen  in ons menschelk bewustzn1   
uitgesproken vr en zelfstandig in onze  

taal1 in haar wezen vrucht der tden1 in 
haar vorm van dezen td 7,da  ,costa74   
,daarom is ook de tegenstelling onjuist1
 die er dikwerf gemaakt  wordt tusschen 
,bbelsche ,theologie en ,dogmatiek1     
alsof gene den inhoud  der ,schrift1    
deze dien der kerkelke dogmata zou      
wergeven4 ,want de  dogmatiek bedoelt   
niets anders dan de gedachten ,gods te  
exponeeren1 die  ,h in de ,h4 ,schrift  
neergelegd heeft1 ,maresius1 ,syst4     
,theol4 loc4 #a4   #h4 ,maar ze doet    
dat1 gelk behoort1 op wetenschappelke   
manier1 in een  vorm en naar eene       
methode1 gelk die wetenschappelk geischt
 zn4 ,in  dezen zin hebben de           
,gereformeerden vroeger het recht der   
zoogenaamde  theologia scholastica      
verdedigd4 ,z hadden er volstrekt niet  
op tegen1  dat de geopenbaarde waarheid 
ook in eenvoudiger vorm onder den naam  
van theologia positiva1 catechetica enz4
 werd voorgedragen4 ,maar ze  bestreden 
ten sterkste1 dat deze beide verschilden
 in inhoud2 wat ze  onderscheidde1 was  

alleen een verschil in vorm en methode4 
,en door  dit standpunt in te nemen1    
hebben z eenerzds zoo sterk mogelk  de  
eenheid en den samenhang van geloof en  
theologie1 van kerk en  school1         
gehandhaafd1 maar anderzds ook het      
wetenschappelk karakter  der theologie  
hoog gehouden4 ,de gedachten ,gods      
mochten nog zoo hoog  en wonderbaar zn1 
ze waren toch geen aphorismen1 maar     
vormden een  organische eenheid1 een    
systematisch geheel1 dat ook ingedacht  
en in  een wetenschappelken vorm kon    
weergegeven worden4 ,de ,schrift zelve  
spoort tot dezen theologischen arbeid   
aan1 als z niet op het abstracte  weten1
 maar op leer en waarheid1 kennis en    
wsheid allerwege den  sterksten nadruk  
legt4    #g4 ,eene goede methode der    
dogmatiek dient dus met alle drie       
gegevens1  met ,schrift1 kerk en        
persoonlke overtuiging rekening te      
houden4 ,dan  alleen is het mogelk1 om  
voor grove eenzdigheden te worden       
bewaard4  ,toch komt het er dan nog op  

aan1 de verhouding te bepalen1 waarin   
deze  drie gegevens tot elkaar staan4   
,in den regel gaat het zoo1 dat we  onze
 godsdienstige overtuigingen ontvangen  
uit onze omgeving4 ,dat is  het geval in
 alle godsdiensten1 en ook in het       
,christendom4 ,w worden  allen als leden
 eener kerk geboren4 ,het verbond der   
genade neemt ons  op van onze geboorte  
aan4 ,de beloften ,gods in ,christus    
gelden niet  alleen de geloovigen maar  
ook hun zaad4 ,in kritische tden1 gelk  
den onzen1 gebeurt het dikwerf1 dat er  
dan later eene smartelke  breuke komt   
tusschen het geloof der kindsheid en de 
persoonlke  overtuiging4 ,is deze breuke
 van dien aard1 dat men wel zn eigen    
kerk  verlaten moet maar toch b eene    
andere historisch bestaande kerk  zich  
aansluiten kan1 dan is ze betrekkelk    
spoedig geheeld4 ,er is  dan wel        
verandering1 maar geen verlies van de   
religie zelve1 van den  ,christennaam1  
van de gemeenschap1 van de beldenis4 ,er
 blft dan nog  een dogma1 dat vaststaat 

en ons steun en troost biedt in het     
leven4  ,op dit standpunt blft er dus   
ook nog eene dogmatiek mogelk1 die de   
waarheid ,gods beschrft1 gelk ze in eene
 bepaalde kerk erkenning vond4  ,maar   
dikwerf grpt de twfel veel dieper in het
 religieuse leven in4  ,velen verliezen 
alle geloof en komen tot skepticisme en 
agnosticisme2  hier is er van dogmatiek1
 van geloof1 van beldenis1 van          
gemeenschap  geen sprake meer2 loutere  
negatie is tot het stichten van         
gemeenschap  onbekwaam4 ,anderen echter1
 het geloof der kindsheid niet meer     
kunnende  handhaven1 trachten onder     
ernstige inspanning en strd zich een    
eigen  godsdienstige overtuiging te     
verwerven4 ,ook hierb laat natuurlk de  
invloed der omgeving zich gelden2 geheel
 zelfstandig komt men tot eene          
godsdienstige overtuiging nooit4 ,alleen
 is er daarb dan dit verschil1  dat     
hetgeen in eene kerk niet meer gevonden 
werd1 nu gezocht wordt in  eene         
wsgeerige school4 ,iedere wsbegeerte is 

in deze eeuw beurtelings  aangegrepen1  
om zekere godsdienstige overtuigingen te
 wekken en te  handhaven4 ,ook op dit   
standpunt is er van dogmatiek geen      
sprake meer4  ,er is alleen nog een     
godsdienstig geloof1 eene               
,glaubenslehre1 een  wsbegeerte van den 
godsdienst1 eene wsgeerige              
godsdienstleer4    ,dogmatiek is er dus 
alleen mogelk voor hem1 die in          
gemeenschap des  geloofs staat met eene 
of andere christelke kerk4 ,dit ligt ook
 in  den aard van het godsdienstig      
geloof4 ,religieuse voorstellingen zn   
van wetenschappelke o4 a4 daarin        
onderscheiden1 dat ze niet steunen  op  
eigen inzicht1 op het gezag van eenig   
mensch1 maar alleen op het  gezag ,gods4
 ,maar dit sluit in1 dat ze ook in een  
godsdienstigen kring1  d4 i4 in eene    
kerk geloof en erkenning hebben         
gevonden4 ,daarin wordt  alleen het     
religieus gezag van eene godsdienstige  
voorstelling kenbaar4  ,eene kerk       
gelooft hare beldenis niet1 wl ze de    

waarheid ervan  wetenschappelk inziet1  
maar enkel en alleen op grond van het   
,woord  ,gods1 hetz dit alleen in de    
,schrift of ook door kerkelke organen   
zich uit4 ,wie zne godsdienstige        
overtuiging zoekt b eene wsgeerige      
school1 verwart godsdienst met          
wetenschap en ontvangt niets dan eene   
altd onzekere1 door velen bestredene1   
sententia of opinio doctoris4  ,het     
godsdienstig geloof echter is krachtens 
zn eigen natuur aan eene  gemeenschap en
 aan hare beldenis verbonden4 ,ook hier 
is het als overal  elders4 ,abstracties1
 universalia zn er in de werkelkheid    
niet4 ,de  boom1 de mensch1 de          
wetenschap1 de taal1 de godsdienst1 de  
theologie zn nergens te vinden4 ,er zn  
alleen bzondere boomen1  menschen1      
wetenschappen1 talen en godsdiensten2   
zooals eene taal  samenhangt met een    
volk1 zooals wetenschap en wsbegeerte   
altd in eene  zekere richting en school 
beoefend worden1 zoo is religie en      
theologie  alleen te vinden en te       

kweeken in eene haar verwante           
gemeenschap4 ,eene  kerk is de natuurlke
 bodem voor religie en theologie4       
,evenmin als er  nu reeds de kerk is1 is
 er ook de religie en de theologie4 ,er 
zn  slechts verschillende kerken1 en zoo
 ook verschillende theologien4  ,en dit 
zal duren1 tot de gemeente in ,christus 
haar vollen wasdom  zal hebben bereikt  
en allen gekomen zn tot de eenheid des  
geloofs  en der kennis van den ,zone    
,gods4 ,deze eenheid is niet met geweld 
te grpen1 maar kan het best worden      
bevorderd als elk het geloof  zner      
eigene kerk indenkt1 en 't zuiverst     
voorstelt4 ,niet buiten de  bestaande   
kerken om1 maar door deze heen bereidt  
,christus zich zne  ne heilige1         
algemeene gemeente4 ,en niet buiten de  
verschillende  kerkelke dogmata om1 maar
 door deze heen wordt de eenheid der    
kennisse  ,gods voorbereid en verkregen4
 ,op deze wze zal de dogmaticus ook het 
best vruchtbaar kunnen werken voor de   
reiniging en de ontwikkeling  van het   

religieuse leven en de leer zner kerk4  
,aanknooping aan het  bestaande is      
voorwaarde tot verbetering in de        
toekomst4 ,in het nu ligt  wat worden   
zal1 ,twesten1 ,vorles4 ber die ,dogm4  
#b;e ,aufl4 ,i #df4 ,deze  beteekenis   
der kerk voor de theologie en dogmatiek 
is gegrond in het  verband1 dat         
,christus zelf tusschen beide gelegd    
heeft4 ,h heeft aan  ,zne kerk den ,h4  
,geest beloofd1 die haar leiden zou in  
de waarheid4  ,de dogmenhistorie komt   
hierdoor in een heerlk licht te staan4  
,z is  de explicatie der ,schrift1      
,lange1 ,christl4 ,dogm4 ,i #c2         
,schoeberlein1  ,princip4 und ,system   
der ,dogm4 #bf2 de uitlegging1 welke de 
,h4 ,geest in  de kerk van de schatten  
des ,woords gegeven heeft4 ,de          
dogmaticus heeft  dus de stof voor zne  
dogmatiek niet te putten alleen uit de  
geschreven  confessie zner eigene kerk1 
maar deze in samenhang te beschouwen met
  heel 't eigenaardig geloof en leven   
zner kerk1 en deze wederom met  de      

geschiedenis der gansche kerk van       
,christus4 ,h staat dus op de  schouders
 der voorgeslachten4 ,h voelt zich      
omringd door eene wolke  van getuigen1  
en laat zne getuigenis saamvloeien met  
die stemme veler  wateren4 ,elke        
dogmatiek behoort mede in te stemmen in 
den lofzang1 die  door de kerk aller    
eeuwen ,gode toegebracht wordt4    #h4  
,maar daarmee is de dogmenhistorie en de
 beldenis der kerk nog niet  verheven   
tot een onfeilbaar gezag4 ,er is        
onderscheid tusschen den weg1  waarlangs
 de dogmaticus gevormd wordt1 en het    
beginsel1 waaruit de  dogmatiek haar    
stof ontvangt4 ,in iedere wetenschap    
begint de beoefenaar  te leven van de   
traditie4 ,de eerste kennis van zn vak  
verkrgt h  altd door autoriteit4 ,h moet
 eerst de geschiedenis van zn vak in    
zich opnemen en opklimmen tot de hoogte 
en den tegenwoordigen stand  van zne    
wetenschap1 om daarna zelfstandig aan   
den arbeid te gaan en  zich een eigen   
inzicht in het voorwerp van zn onderzoek

 te verwerven4  ,maar niemand zal daarom
 de traditie1 die paedagogisch van zoo  
groot  belang was1 voor de bron zner    
wetenschap houden4 ,niet anders is het  
met den dogmaticus4 ,paedagogisch gaat  
de kerk aan de ,schrift vooraf4  ,maar  
naar logische orde is de ,schrift het   
principium unicum van kerk  en          
theologie4 ,b verschil1 waarvan de      
mogelkheid op reformatorisch  standpunt 
nooit kan worden ontkend1 moet kerk en  
beldenis wken voor  de ,schrift4        
,niet de kerk maar de ,schrift is 1     
judex controversiarum1  sui ipsius      
interpres4 ,niets mag met haar op ne ln 
worden gesteld4  ,kerk1 beldenis1       
traditie1 alles moet naar haar zich     
regelen1 aan haar  zich onderwerpen4 ,de
 ,remonstranten beschuldigden de        
,gereformeerden  wel1 dat z door de     
beldenis aan het gezag1 de              
genoegzaamheid en de  volmaaktheid der  
,h4 ,schrift te kort deden4 ,maar de    
,gereformeerden1  schoon in deze        
bedeeling der kerk beldenis noodzakelk  

achtende1 om  het ,woord ,gods te       
verklaren1 de ketteren te weren en de   
eenigheid des  geloofs te onderhouden1  
bestreden zoo sterk mogelk dat de       
beldenis  ook maar eenig gezag zou      
hebben naast de ,schrift4 ,de ,schrift  
is alleen  norma en regula fidei et     
vitae1 de beldenis verdient alleen      
geloof  omdat en in zoover z met de     
,schrift overeenkomt en blft1 als       
feilbaar  menschenwerk1 revisibel en    
examinabel aan de ,schrift4 ,de         
confessie is  dus hoogstens norma       
secundaria1 non veritatis sed doctrinae 
in aliqua  ecclesia receptae1 en daarom 
bindend voor allen1 die in gemeenschap  
met  de kerk willen leven4 ,binnen de   
kerk heeft de beldenis autoriteit als   
accoord van gemeenschap1 als uitdrukking
 van het geloof der gemeente1  maar z   
gelooft en handhaaft die beldenis alleen
 op grond van de  ,schrift1 ,voetius1   
,pol4 ,eccl4 ,,iv #a-gd2 ,turret1       
,theol4 ,el4 ,loc4 #ah4 cap4  #cj2      
,examen van het ,ontwerp van            

,tolerantie1 #h;e ,sam4 bl4 #ei-acf2    
,moor1  ,comm4 in ,marckii ,comp4 ,,vi  
#cec s41 enz4 ,alle christelke kerken zn
 n  in de beldenis1 dat de ,h4 ,schrift 
het principium is der theologie1 en  de 
reformatie erkende haar eenparig als    
principium unicum4 ,de ,nederl4         
,confessie spreekt dat uit in art4 #e1  
en alle ,luthersche en ,geref4          
theologen zn hiermede eenstemmig1       
,schmid1 ,dogm4 der ev4 luth4 ,k4  #d2  
,heppe1 ,dogm4 der ev4 ref4 ,k4 loc4 #b4
 ,wel is waar wordt in art4 #b der      
,ned4 ,conf4 beleden1 dat ,god door twee
 middelen gekend wordt1 nl4 door  de    
natuur en de ,schrift1 en is door alle  
,geref4 theologen de theologia          
naturalis in haar waarheid en waarde    
gehandhaafd4 ,maar in den eersten  td1  
voordat het rationalisme de ,geref4     
theologie had vervalscht1 werd  duidelk 
ingezien1 dat natuur en ,schrift niet   
onafhankelk en los naast  elkander      
stonden1 evenmin als de theologia       
naturalis en revelata4  ,calvn nam de   

theol4 naturalis op in het corpus der   
christelke  dogmatiek1 en zei dat de    
,schrift de bril was1 waarmede de       
geloovige  klaarder ,god aanschouwde ook
 in de werken der natuur1 ,instit4 ,i4  
#f1  #a4 ,de theologia naturalis had    
oorspronkelk volstrekt niet ten doel1   
om langzamerhand en geleidelk den weg te
 banen tot de theologia  revelata2 men  
nam b haar niet het voorloopige         
standpunt der rede in1  om dan door     
redeneering en bews op te klimmen tot   
het standpunt des  geloofs4 ,maar van   
den aanvang af stond de dogmaticus op   
den grondslag  des geloofs1 en bezag als
 ,christen1 als geloovige nu ook de     
natuur2 en  dan ontdekte h1 met zn      
christelk oog1 gewapend met de ,h4      
,schrift1  ook in de natuur sporen van  
dien ,god1 dien h door de ,schrift1 in  
,christus1 als zn ,vader had leeren     
kennen4 ,subjectief kwam dus in de      
dogmatiek niet eerst de natuurlke rede  
en daarna het geloof aan het  woord2 het
 was altd de geloovige ,christen1 die in

 den catechismus1 in  de confessie1 in  
de dogmatiek zn geloof uitsprak4 ,en    
evenzoo stond  objectief de natuur niet 
als een zelfstandig en onafhankelk      
principium  naast de ,h4 ,schrift1 beide
 een eigen stel van waarheden leverend4 
,maar  de natuur werd bezien in het     
licht der ,schrift1 en de ,schrift      
bevatte  niet alleen de in strikten zin 
geopenbaarde waarheid1 maar bevatte ook 
de waarheden1 welke de geloovige in de  
natuur ontdekken kan4 ,zoo erkent       
,alsted in zne ,praecognita ,theologiae 
#afbc4 p4 #aae1 wel eene theologia      
naturalis in den onwedergeborene maar   
deze is verward en duister2 voor  den   
geloovige zn de principia et            
conclusiones theologiae naturalis in  de
 ,schrift klaar en duidelk herhaald1    
,hodge1 ,system4 ,theol4 ,i #aa4 #ae2   
,shedd1 ,dogm4 ,theol4 ,i #fh4    ,ook  
al is er daarom een kennisse ,gods uit  
de natuur1 de dogmatiek  heeft toch maar
 een eenig principium externum1 n4l4 de 
,h4 ,schrift1  evenals ook maar een     

eenig principium internum1 n4l4 de      
geloovige  rede4 ,en nu niet slechts z1 
dat de ,h4 ,schrift alleen norma zou zn 
en geen bron1 maar bepaaldelk in den zin
 van principium theologiae4  ,er is     
tusschen vroegere theologen en die van  
den tegenwoordigen td  een groot        
onderscheid4 ,sedert ,schleiermacher van
 het object tot het  subject terugging1 
zn eene schare van theologen in de      
gemeente en  hare beldenis de bron der  
dogmatische waarheid gaan zien4 ,niet   
alleen  hebben ze1 en terecht1 het      
confessioneel en kerkelk karakter der   
dogmatiek erkend en uitgesproken1 maar  
ze hebben ook de beldenis der  gemeente 
tot kenbron gemaakt en de ,h4 ,schrift  
tot norma verlaagd1  ,schleiermacher1   
,glaub4  #ai2 ,rothe1 ,zur ,dogm4 #bg2  
,schoeberlein #bc2  ,gunning en         
,saussaye1 ,het ethisch beginsel #ab2   
,dr4 ,van ,dk1 ,begrip  en methode der  
dogm4 #ad v42 ,dr4 ,daubanton1          
,confessie en ,dogmatiek #bi  v41 of ook
 de beldenis naast de ,h4 ,schrift als  

kenbron geplaatst1  ,lange1 ,dogm4 ,,ii 
#c2 ,van ,oost  #i2 ,von der ,goltz1    
#ah2 ,reiff1 ,i #bef4  ,en ,dr4 ,gunning
 t4 a4 p4 #ca-cd beweerde zelfs1 dat de 
leer van de  ,schrift als bron in plaats
 van als norma niet gereformeerd1 maar  
eigenlk remonstrantsch was4 ,maar deze  
voorstelling berust op eene  onjuiste   
opvatting van de verhouding tusschen    
kerk en ,schrift4 ,in  den eersten td   
van de christelke gemeente kon er nog   
sprake zn  van eene zuivere traditie1   
die parallel liep met de geschriften der
  ,apostelen4 ,maar die beide stroomen  
zn reeds lang samengevloeid4 ,er  is nu 
geen kennis van de christelke waarheid  
meer1 dan alleen uit  de ,h4 ,schrift4  
,ook al voedt het religieuse leven in de
 gemeente zich  veel meer uit stichtelke
 werken dan uit de ,schrift1 ,ritschl1  
,rechtf4  u4 ,vers4 ,,ii #ab1 het zn    
toch slechts kanalen1 waardoor de       
waarheid  der ,h4 ,schrift in meer      
bevattelken vorm den geloovigen         
toegevoerd  wordt4 ,bovendien1 de       

dogmatiek is iets gansch anders dan     
symboliek4  ,deze beschrft en verklaart 
de beldenis der kerk4 ,maar de dogmatiek
  dogmatiseert1 d4 i4 z zet uiteen1 wat 
op godsdienstig gebied niet als         
waarheid geldt1 maar als waarheid gelden
 moet4 ,z behoort wel met de  beldenis  
in verband te staan1 evenals met de     
school en de kerk4 ,maar  de dogmatiek  
staat toch zelfstandig naast de         
confessie1 z exponeert  de waarheid     
,gods op eene haar eigene wze4 ,de      
,schrift is aan de kerk1  maar ook aan  
de school1 aan de wetenschap gegeven2 en
 beide lezen  en onderzoeken1 verklaren 
en beschrven haar inhoud4 ,confessie en 
dogmatiek werken daarb op elkander in2  
de confessie is op haar beurt  evenzeer 
afhankelk van de dogmatiek1 als deze van
 gene4 ,dogmata zn  niet door de kerk   
voortgebracht1 maar zn vrucht der       
theologie4 ,eerst  waren er de          
,apologeten1 toen kwam ,nicea4 ,eerst   
traden de ,hervormers op  en later      
volgden de ,protest4 confessies enz41   

,harnack1 ,dogmengesch4  ,i #aj1 en mn  
artikel ,theol4 ,stud4 #ahia1 bl4       
#beh-bge4 ,en eindelk is  de leer van de
 ,h4 ,schrift als unicum principium     
theologiae ook alleen  zuiver           
reformatorisch en gereformeerd4 ,de     
,nederl4 ,conf4 leert in art4  #b en #g 
uitdrukkelk1 dat de kennis van ,god en  
zn dienst alleen uit de  ,schrift wordt 
geput en dat ze dus wel ter dege bron is
 en niet alleen  norma4 ,calvn1 ,instit4
 ,i4 cap4 #f1 ,melanchton in de         
praefatie voor zne  ,loci en alle       
dogmatici verklaren1 dat de kennisse    
,gods alleen klaar  en volkomen uit de  
,schrift kan worden verkregen4 ,iedere  
dogmatiek  haast begint met de leer der 
,schrift als unicum principium          
theologiae4  ,de eigenschappen van de   
auctoritas1 sufficientia1 perfectio1 die
 de  ,protestanten tegenover ,rome aan  
de ,h4 ,schrift toekenden1 betoogen     
datzelfde1 ,daubanton1 ,theol4 ,stud4   
#ahhe1 bl4 #aia-baj4 ,dat z daarb       
liefst niet van fons1 maar van          

principium spraken1 verzwakt deze       
geheel eenige beteekenis van de ,schrift
 voor de dogmatiek niet4 ,de  naam      
principium is zelfs boven dien van fons 
te verkiezen4 ,de laatste  uitdrukking  
duidt de relatie tusschen ,schrift en   
theologie als eene  mechanische aan2 en 
doet het voorkomen alsof de dogmata uit 
de ,h4  ,schrift geput konden worden als
 water uit de bron4 ,maar principium    
wst op een organisch verband4 ,dogmata  
zn er niet in de ,schrift1 maar  de stof
 ervan ligt in haar vervat4 ,de ,schrift
 bevat de kiemen1 de  zaden waaruit de  
dogmata onder de onderwzing des ,geestes
 in de kerk  opwassen4 ,dogmatiek is de 
waarheid der ,schrift1 heengegaan door  
het  denkend bewustzn van den mensch1 en
 weergegeven in wetenschappelken  vorm4 
#i4 ,daarmede is echter het persoonlk   
karakter der leerstellige               
,godgeleerdheid niet te niet gedaan4    
,dat kan en mag niet1 wl dogmatiek  niet
 is een historisch referaat1 maar eene  
aanwzing van wat op  religieus gebied   

als waarheid gelden moet4 ,dat persoonlk
 karakter  der dogmatiek vloeit echter  
niet daaruit voort1 dat alle band aan   
het  object wordt doorgesneden en elk nu
 maar voordraagt wat h gelieft4 ,dan    
toch houdt de dogmatiek op eene         
wetenschap te zn en is ze niets dan     
eene private opinie4 ,als de dogmatiek1 
volgens ,prof4 ,van ,manen bl4 #bc1  den
 waan moet laten varen1 dat er eene van 
buiten gegeven1 objectieve  waarheid is1
 dan is er geen dogmatiek meer4 ,dan zn 
er maar subjectieve  meeningen1 waarvan 
de eene even goed is als de andere4     
,elke wetenschap1  welke op dien naam   
aanspraak heeft1 moet hebben een eigen1 
in de  werkelke wereld bestaand object2 
onderstelt verder1 dat dat object       
kenbaar is2 en is dan aan dat object zoo
 streng mogelk gebonden4 ,voor  de      
dogmatiek geldt geen andere eisch2 ook z
 moet een eigen voorwerp  hebben1 dat   
voorwerp moet kenbaar zn1 en aan dat    
voorwerp is ze  volstrekt gebonden4     
,maar de loochening van zulk een eigen1 

kenbaar  object mag nooit worden        
goedgemaakt met een beroep op het       
persoonlk  karakter der leerstellige    
,godgeleerdheid4 ,dat is verwarring van 
twee geheel verschillende kwestin4 ,van 
een persoonlk karakter der  dogmatiek   
kan er eerst dan sprake zn1 als vooraf  
vaststaat1 dat ze een  eigen object     
heeft4    ,immers1 elke wetenschap1 van 
natuur1 geschiedenis1 recht1 zede enz4  
heeft een object1 dat in de werkelke    
wereld aanwezig is4 ,maar daarom  draagt
 iedere wetenschap toch nog wel een     
persoonlk karakter2 de eene  zeker      
minder dan de andere1 de wiskunde bv4 in
 veel geringere mate  dan de            
geschiedenis4 ,maar naarmate de         
wetenschappen minder formeel  zn1 en    
meer nab het centrum liggen1 naar die   
mate neemt de invloed  van de           
persoonlkheid toe4 ,een mensch kan zich 
b de beoefening der  wetenschap1 evenmin
 als ergens elders1 van zichzelven      
ontdoen2 h  brengt zn opvoeding1        
levensbeschouwing1 hart en geweten1     

sympathien  en antipathien mede1 en deze
 oefenen vanzelf invloed op zn onderzoek
  en nadenken4 ,dit nu is op zichzelf   
niet verkeerd2 het dualisme1 dat  den   
mensch in twee helften deelt en b de    
beoefening der wetenschappen  tot een   
puur verstand verlaagt1 is practisch    
onmogelk en theoretisch  valsch gedacht4
 ,eisch is alleen1 dat de mensch altd en
 overal1 ook  dan als h de wetenschap   
beoefent1 een goed mensch z1 een mensch 
,gods  tot alle goed werk bekwamelk     
toegerust4 ,en niet anders is het in de 
dogmatiek2 ja hier is dit alles a       
fortiori het geval4 ,want de dogmatiek  
heeft het juist te doen met de diepste  
geloofsovertuigingen van den  mensch en 
met het centrum aller wetenschap4 ,hier 
bovenal is het de  eisch1 dat de mensch 
een goed mensch z1 dat h in de rechte   
verhouding  sta tot ,god1 wien te kennen
 het eeuwige leven is4    ,daarom is het
 ook de leer der ,schrift1 dat de       
objectieve revelatie  zich voltooit in  
de subjectieve illuminatie4 ,de         

,gereformeerde leer van  de ,schrift    
staat in het nauwste verband met die van
 het testimonium  ,spiritus ,sancti4    
,het verbum externum blft niet buiten   
ons1 maar wordt  door 't geloof een     
verbum internum4 ,de ,h4 ,geest1 die de 
,schrift gaf1  geeft ook getuigenis aan 
die ,schrift in het hart der geloovigen4
 ,de  ,schrift zorgt zelve voor haar    
eigen zegepraal in het bewustzn der     
gemeente van ,christus4 ,daarvoor voelt 
de geloovige zich met heel zn  ziel     
gebonden aan de ,schrift4 ,in haar wordt
 ,h ingeleid door den ,h4  ,geest1 den  
,doctor ecclesiae4 ,en al zn bedoelen   
is1 om die gedachten  ,gods1 neergelegd 
in de ,schrift1 in zn bewustzn op te    
nemen en ze  denkend te verstaan4 ,maar 
daarb blft h mensch1 met eigen aanleg1  
opvoeding1 inzicht2 het geloof zelf     
ontstaat in ieder mensch niet  op       
dezelfde wze en is niet in allen van    
dezelfde kracht2 de rede  verschilt in  
scherpte1 diepte1 klaarheid van denken2 
de invloed  der zonde blft nawerken1 ook

 in zn bewustzn en verstand4 ,en ten    
gevolge van alle deze invloeden blft de 
leerstellige ,godgeleerdheid  een       
persoonlk karakter dragen4 ,dat is hier1
 als in elke wetenschap1  het geval4    
,zelfs profeten en apostelen zagen      
dezelfde waarheid van  verschillende    
zden4 ,de eenigheid des geloofs is nog  
evenmin als de  eenheid der kennis      
bereikt4 ,maar juist door de            
verscheidenheid heen  voert ,god ,zne   
gemeente de eenheid te gemoet4 ,als die 
eenheid des  geloofs en der kennis is   
bereikt1 heeft ook de dogmatiek haar    
taak  volbracht4 ,zoo lang echter blft  
haar de roeping toebetrouwd1 om op  de  
erve der wetenschap de gedachten te     
vertolken1 die ,god in de ,h4           
,schriftuur voor ons heeft neergelegd4  
,tot deze taak zal de dogmaticus  het   
uitnemendst toegerust zn1 als h in      
geloofsgemeenschap leeft  met de kerk   
van ,christus en de ,schrift als het    
eenig en genoegzaam  principium der     
kennisse ,gods beldt4 ,de dogmaticus    

ontvangt dus den  inhoud van zn geloof  
uit de handen der kerk4 ,in             
paedagogischen zin  komt h door de kerk 
tot de ,schrift4 ,maar daarb mag h1     
evenmin als  eenig geloovige1 blven     
staan4 ,h heeft de roeping1 om de       
dogmata1  die h door de kerk heeft      
leeren kennen1 te ontleden tot in hun   
vezelen toe1 en na te gaan1 hoe ze      
wortelen in de ,h4 ,schrift4 ,zoo  zou  
zne taak hierin bestaan1 dat h eerst de 
dogmata objectief  overgaf1 en daarna   
herleidde tot de ,h4 ,schrift2 zne      
methode ware  dan historisch-analytisch4
 ,maar al heeft deze methode voor een   
enkel  dogma op zichzelf misschien veel 
aanbevelenswaardig2 en al is ze in de   
dogmatiek ook ondergeschikt van waarde2 
toch heeft ze dit tegen1 dat  het b haar
 niet komt tot een wetenschappelk       
systeem4 ,de dogmaticus  doet daarom    
beter een anderen weg te bewandelen2    
niet van de rivier tot  de bron1 maar   
van de bron tot de rivier4 ,zonder te   
kort te doen aan de  waarheid1 dat de   

kerk in paedagogischen zin aan de       
,schrift voorafgaat1  kan h toch in de  
,schrift zelve als het principium       
theologiae zne  positie nemen1 en dan   
van daaruit de dogmata ontwikkelen4 ,h  
reproduceert dan als het ware den       
denkarbeid der kerk2 h laat ons  zien1  
hoe de dogmata organisch uit de ,schrift
 zn uitgegroeid2 hoe  niet n enkele     
tekst1 maar de ,schrift in haar geheel  
de vaste1 breede  bodem is1 waarop het  
dogmatisch gebouw verrezen is4 ,deze    
synthetische1  genetische methode       
verschaft hem dan in de tweede plaats   
het voordeel1  dat h ook de eenheid en  
het onderling verband der dogmata       
aanwzen  kan4 ,de verschillende dogmata 
zn geen geisoleerde stellingen1 maar  z 
vormen een eenheid4 ,er is eigenlk maar 
n dogma1 dat uit de  ,schrift is geboren
 en in allerlei bzondere dogmata zich   
vertakt en  gesplitst heeft4 ,de methode
 van de dogmaticus kan en mag niet      
anders  dan systematisch zn4 ,en eindelk
 heeft h nog de roeping1 om in deze     

genetische en systematische ontwikkeling
 der dogmata ook op mogelke  afwkingen  
opmerkzaam te maken1 mogelke leemten aan
 te vullen1 en  alzoo te arbeiden aan de
 ontwikkeling der dogmata in de         
toekomst4 ,dat  is de kritische taak1   
waartoe de dogmaticus geroepen is1 maar 
die in de  systematische bearbeiding der
 dogmatische stof vanzelf reeds         
opgesloten  ligt4 ,op die wze tracht h  
in de dogmatiek eene expositie te geven 
van  de schatten der wsheid en der      
kennis1 welke in ,christus verborgen zn 
en in de ,schrift zn uitgestald4        
#d4 ,,indeeling ,,der ,,dogmatiek4      
#a4 ,zoodra de dogmatiek opkwam1 was er 
ook eene indeeling noodig van de  stof  
welke in haar behandeld werd4 ,die      
indeeling was in den beginne  hoogst    
eenvoudig4 ,de drie hoofdwerken van     
,clemens ,alexandrinus1 nl4  ,cohortatio
 ad gentes1 ,paedagogus en ,stromata zn 
wel saam verbonden  door de idee der    
opvoeding van het menschelk geslacht    
door den  ,logos1 maar bevatten toch    

geen eigenlke indeeling2 en het laatste 
werk ontwikkelt wel de ware philosophie 
van het ,christendom tegenover          
,heidendom en ,jodendom1 maar ,clemens  
zegt zelf in 't begin van het #f;e  en  
aan 't slot van het #g;e boek van dat   
werk1 dat h daarin slechts  schreef wat 
hem voor den zin kwam1 en dat men dus   
over het gebrek  aan orde zich niet     
verwonderen moet4 ,origenes' werk  1  de
 principiis1 tracht reeds eenige orde in
 de stof te brengen1 en  heeft dan ook  
vier hoofdbegrippen3 ,god1 wereld1      
vrheid1 openbaring2  het eerste boek    
handelt over ,god1 de ,triniteit en de  
engelen2 het  tweede over de wereld1 den
 ,god des ,o4 ,test41 het goede en      
kwade1  de incarnatie en de opstanding2 
het derde over de wilsvrheid1 de        
verzoekingen en het wereldeinde2 en het 
vierde over de ,h4 ,schrift1  hare      
ingeving en uitlegging4 ,de             
verschillende loci over ,god1 engel1    
mensch1 ,christus1 enz4 komen hier reeds
 voor den dag1 maar nog niet  in goede  

orde en juiste begrenzing1 en ook nog   
onvolledig2 de leer  der sacramenten    
ontbreekt1 die over de ,schrift komt    
achteraan1 en  een indeelingsbeginsel is
 nog niet te ontdekken4 ,deze indeeling 
van  ,origenes wordt verbeterd          
overgenomen door ,theodoretus in het    
#e;e  boek van zn   1 haereticarum      
fabularum  compendium1 dat eene schets  
bevat van het orthodoxe geloof4         
,achtereenvolgens wordt hierin gehandeld
 over ,god1 wereld1 engel en  mensch1   
,christus1 ,schrift en sacrament1       
opstanding en gericht1 terwl  er ten    
slotte eenige ethische capita over      
virginiteit1 boete1 vasten  aan         
toegevoegd worden4 ,voorts ligt         
ditzelfde schema ten grondslag  aan de  
van ,joh4 ,damascenus4  ,de indeeling in
 vier boeken is eerst in de             
,middeleeuwen in het werk  gebracht1    
nadat het op bevel van ,eugenius ,,iii  
door den rechtsgeleerde  ,johannes      
,burgundis uit ,pisa in het latn was    
vertaald1 en ,petrus  ,lombardus in zne 

,sententiae met de indeeling in vier    
boeken was  voorgegaan4 ,damascenus     
begint met de leer van ,god1 ,triniteit1
  eigenschappen 7boek ,i71 spreekt dan  
over de wereld1 schepping1 engelen1     
menschen en de voorzienigheid 7boek     
,,ii71 behandelt vervolgens den  persoon
 en het werk van ,christus 7boek ,,iii  
en ,,iv1 cap4 #a-i71 en eindigt  met    
eenige soteriologische 7geloof1 doop1   
enz471 ethische 7wet1 sabbat1  enz47 en 
eschatologische capita 7boek ,,iv1 cap4 
#aj-bh74    ,daarnaast bood de          
apostolische geloofsbeldenis1 in        
aansluiting aan de  doopsformule1 reeds 
vroeg eene andere indeeling voor de     
dogmatische  stof4 ,de ,expositio       
symboli van ,rufinus en ,augustinus'    
boek de fide et  symbolo leverden       
commentaren daarop1 en behandelden de   
hoofdzaken van  het christelk geloof aan
 de hand van het trinitarisch schema1   
dat  aan 't apostolisch symbool ten     
grondslag lag4 ,maar ,augustinus was    
niet alleen in deze indeeling voor vele 

lateren ten voorbeeld1 maar  in zn      
,enchiridium ad ,laurentium behandelt h 
heel de dogmatische en  ethische stof   
onder de drie christelke deugden geloof1
 hoop en liefde2  echter op zeer        
ongelkmatige wze4 ,na eene inleiding1   
cap4 #a-h1 zet  ,augustinus dat wat     
geloofd moet worden uiteen van cap4 #i  
tot cap4  #aac1 hoofdzakelk aan de hand 
van het apostolisch symbool1 maar wdt   
dan slechts drie capita 7#aad-aaf7 aan  
de hoop1 waarb h 't gebed des  ,heeren  
tot leiddraad neemt1 en de overige      
capita #aag-abb aan de liefde4  ,geloof1
 gebed en gebod vormen hier dus het     
schema der dogmatiek1 dat  later        
dikwerf1 vooral in catechismussen1 is   
overgenomen4 ,ook ,isidorus  van        
,sevilla heeft in het eerste boek van zn
 ,sententiarum sive de  summo bono libri
 ,,iii1 in hoofdzaak deze volgorde van  
het apostolisch  symbool en handelt in  
#cj capita over ,god1 schepping1 wereld1
 engelen  en menschen1 ,christus1 den   
,h4 ,geest1 de kerk1 ,schrift en        

sacramenten1  opstanding en laatste     
dingen en behandelt dan in het tweede en
 derde  boek uitsluitend ethische stof4 
#b4 ,de indeeling1 welke ,lombardus in  
de ,middeleeuwen koos1 herinnert  meer  
aan die van ,origenes1 ,theodoretus en  
,damascenus4 ,zne ,sententiae  zn in    
vier boeken verdeeld4 ,het eerste       
handelt de mysterio trinitatis2  het    
tweede de rerum corporalium et          
spiritualium creatione et  formatione3  
schepping1 engelen1 het hexaemeron1 den 
mensch1 den val1  de zonde2 het derde de
 incarnatione verbi3 den persoon en het 
werk  van ,christus1 het geloof1 de     
hoop1 de liefde1 de #d hoofddeugden en  
andere ethische onderwerpen2 het vierde 
boek de sacramentis3 over #g            
sacramenten1 de opstanding1 het gericht1
 hemel en hel4 ,er is hier reeds        
merkbare vooruitgang te bespeuren3 de   
onderwerpen zn niet alleen  beter       
gegroepeerd en begrensd1 maar het geheel
 is ook in vier deelen  gesplitst1 elk  
met een eigen1 onderscheiden object2 de 

ethische stof is  niet als b            
,theodoretus aan het slot toegevoegd    
maar in de dogmatiek  zelve opgenomen2  
de sacramenten1 vroeger slechts even    
besproken1 worden  breedvoerig          
behandeld2 daarentegen laat de          
rangschikking veelzins te  wenschen over
 en komen verschillende onderwerpen     
zooals ,schrift1 kerk1  en vooral ook de
 soteriologische bna in 't geheel niet  
ter sprake4  ,de meeste ,scholastici    
sloten zich aan dit werk van ,lombardus 
aan en  schreven er commentaren op4     
,sommigen brachten in de ordening der   
stof  gelukkige verbeteringen aan4      
,thomas ontwikkelt bv4 in den proloog   
voor  zn commentaar op de ,sententiae op
 schoone wze1 dat eerst ,god1 en  daarna
 zne werken3 schepping1 herstelling en  
volmaking de onderwerpen  der #d boeken 
zn4 ,maar eene eereplaats wordt ook uit 
formeel oogpunt  ingenomen door het     
,breviloquium van ,bonaventura4         
,vooreerst laat  ,bonaventura een       
prooemium aan zn werk voorafgaan en     

geeft daarin in  #g paragrafen een      
schoon overzicht van de leer der        
,schrift1 vooral  van haar inhoud1 dien 
h in haar lengte en breedte1 diepte en  
hoogte  kortelk ontvouwt4 ,en daarna    
geeft h in #g partes ons een schets der 
geloofswaarheid2 pars #a handelt de     
trinitate1 pars #b de creatura  mundi1  
pars #c de corruptela peccati1 pars #d  
de incarnatione verbi1  pars #e de      
gratia ,spiritus ,sancti1 pars #f de    
medicina sacramentali1  en pars #g de   
statu finalis judicii4 ,hier is een     
vaste1 methodische  gang1 eene volkomene
 beheersching der stof1 eene zuivere    
begrenzing  der onderwerpen1 en ook een 
met bewustheid gekozen                  
indeelingsbeginsel2  want in pars #a    
cap4 #a zegt ,bonaventura dat1 al       
behandelt de theologie  al die zeven    
onderwerpen1 z toch scientia una is1    
want ,god is niet  alleen rerum primum  
principium et exemplar effectivum in    
creatione1  sed etiam refectivum in     
redemptione et perfectivum in           

retributione4  ,geheel anders is de     
indeeling van ,thomas in zne ,summa4    
,dit werk  heeft drie partes1 de partes 
zn verdeeld in quaestiones1 en deze     
weer in articuli4 ,pars ,i handelt in   
#aai quaestiones over ,god en zne       
schepping1 voor en buiten de zonde3 ,god
 als principium en exemplar van  alle   
dingen4 ,pars ,,ii spreekt over den     
mensch als zn imago1 en valt  weer in   
eene prima en secunda uiteen2 de prima  
omvat #aad quaestiones1  begint met het 
einddoel des menschen1 nl4 de zaligheid1
 en ontwikkelt  met het oog daarop den  
wil qu4 #f-ag1 de goede en zondige      
qualiteit der  menschelke daden1        
hartstochten en hebbelkheden qu4 #ah-ed1
 de deugden  in 't algemeen qu4 #ee-gj1 
de zonden in haar verdeeling1 zetel1    
oorzaak  en gevolgen1 qu4 #ga-hi1       
vervolgens de uit-en inwendige motieven 
die  den mensch tot het goede aansporen1
 de wet1 het evangelie1 de genade  en de
 verdienste1 qu4 #ij-aad4 ,de secunda   
van dit tweede deel handelt  dan in #ahi

 quaestiones over de zonden en deugden  
in het bzonder1  vooral naar de orde van
 de drie theologische en de vier        
cardinale  deugden4 ,nadat alzoo het    
einddoel van den mensch is bepaald en   
zne  deugden en zonden in het licht     
gesteld zn1 beschrft ,pars ,,iii den    
weg1 waarlangs w tot de zaligheid van   
het onsterfelk leven kunnen  komen1 dat 
is1 ,christus en de sacramenten4 ,in #ij
 quaestiones worden  de persoon en het  
werk van ,christus en dan het           
sacramentsbegrip1 de  doop1 confirmatie1
 eucharistie en poenitentia beschreven4 
,hier eindigt  het werk van ,thomas2 h  
liet het b zn dood onvoltooid achter4   
,het  supplementum1 dat er uit zne      
andere geschriften aan toegevoegd is1   
bevat #ii quaestiones1 zet de           
sacramenten voort1 en behandelt in qu4  
#fi-ii den toestand der zielen na den   
dood1 de opstanding1 het oordeel1  de   
zaligheid en verdoemenis4 ,een appendix 
spreekt in #c quaestiones nog  over het 
vagevuur4 ,de indeeling van ,thomas wkt 

van die van ,bonaventura  niet alleen   
af1 maar staat daarb ook in veel        
opzichten ten achter4  ,wel wordt in    
,pars ,i qu4 #a1 eene breedvoerige      
ontwikkeling gegeven van  het wezen der 
theologie1 maar daartegenover blft de   
leer der ,schrift  geheel onbesproken4  
,voorts springt ,thomas b het begin van 
het tweede  deel in eens naar het       
einddoel van het menschelk leven over1  
en wordt  daardoor gedrongen om dikwerf 
te anticipeeren op wat eerst later      
behandeld kan worden4 ,de christelke    
deugden1 het evangelie1 de wet1  de     
genade1 welke ,thomas in dit tweede deel
 opneemt1 onderstellen den  persoon en  
het werk van ,christus4 ,de indeeling   
van ,thomas hangt reeds  samen met de   
,roomsche leer van de ordo              
supernaturalis1 waartoe de  mensch      
verheven moet worden4 ,nadat het eerste 
deel over ,god gehandeld  heeft1 spreekt
 het tweede deel over den mensch1 die   
als beeld ,gods voor  de gratia         
supernaturalis is bestemd maar deze niet

 bereiken kan1 en het  derde wst dan in 
den persoon van ,christus en de         
sacramenten den weg  aan1 waarlangs de  
mensch tot deze zne bestemming geraken  
kan4 ,god1  mensch1 ,christus zn dus de 
onderwerpen der drie deelen1 ,werner1   
,der h4  ,thomas v4 ,aq41 ,regensburg   
#aheh ,i1 #hja f42 ,kleutgen1 ,theol4   
der ,vorzeit1  #b;e ,aufl4 ,v1 #fj-gj2  
,kling1 ,descriptio ,summae theol4 ,th4 
,aq41 ,bonn #ahdf4  ,eindelk is ook de  
quaestionarische vorm van behandeling   
niet zonder  bedenking1 ,pierson1       
,studin over ,joh4 ,calvn1 ,i #bbh v4   
,thomas stelt  elke geloofswaarheid in  
den vorm van eene kwestie1 en brengt te 
berde1  al wat er door tegenstanders    
tegen ingebracht is4 ,met een beroep op 
eene of andere autoriteit1 ,schrift1    
kerkvaders1 ,aristoteles1 bewst  h      
echter de waarheid van het gevraagde en 
maakt de conclusio op4  ,deze wordt dan 
toegelicht en eindelk tegen de          
ingebrachte bezwaren  verdedigd4    #c4 
,deze indeelingen werden door de latere 

,roomsche theologen meestal             
overgenomen1 niet alleen in de          
commentaren1 die bv4 door vele          
middeleeuwsche theologen en ook later   
nog door ,estius e4 a4 op de            
,sententiae van ,lombardus of door      
,suarez1 ,valentia1 ,vasquez1 ,billuart1
  ,daelman enz4 op de ,summa van ,thomas
 geleverd werden2 maar ook in           
zelfstandige dogmatische werken4 ,zoo   
werd de indeeling van ,thomas           
overgenomen door ,mart4 ,becanus in zne 
theologia scholastica1 ,mogunt4  #afai1 
de locaalmethode van ,theodoretus1      
,damascenus1 ,lombardus door  ,petavius1
 ,opus de theol4 ,dogm4 ,paris #afdd4   
,proleg cap4 ,i  #d4 ,maar  de          
scholastiek had nog een anderen invloed 
op de indeeling der stof4  ,bonaventura 
had reeds de leer der ,schrift in het   
prooemium opgenomen2  ,thomas behandelde
 vooraf het wezen der theologie3 de     
ontwikkeling  der scholastiek leidde tot
 de onderscheiding van articuli mixti en
  puri1 tot de leer van de praeambula   

fidei en motiva credibilitatis4  ,zoo   
werd de stof voor de prolegomena hoe    
langer hoe uitgebreider4  ,en toen de   
,hervorming straks met het uitsluitend  
gezag der ,schrift  optrad1 werd het    
voor de ,roomsche theologen noodzakelk1 
om ook van  de principia der theologie  
zich rekenschap te geven4 ,melchior     
,canus  vooral in zne loci theologici   
#aefc ontwikkelde de leer van de loci1  
d4 i4 van de bronnen der ,theologie4    
,dit werk is geen dogmatiek1  maar eene 
topica1 in ,cicero's zin 7zie boven1 bl4
 #b74 ,h behandelt  in #ab boeken tien  
bronnen der theologie n4l4 ,schrift1    
traditie1  ,paus1 concilium1 kerk1      
kerkvaders1 scholastici1 rede1          
philosophie en  historie1 waarvan de    
zeven eersten tot twee1 ,schrift en     
traditie1 zn  te herleiden1 en de       
laatste drie slechts ministerialiter    
theologisch  zn4 ,op deze wze is er     
allengs vr de eigenlke dogmatiek eene   
breede inleiding noodzakelk geworden1   
die mede door de principiele  bestrding 

der theologie van den kant der          
philosophie enz4 tot eene  gansche      
fundamenteele dogmatiek is aangegroeid4 
,de meeste ,roomsche  dogmatieken       
behandelen dan ook in een eerste deel   
het wezen of begrip  der theologie1 de  
praeambula fidei 7theol4 naturalis71 de 
motiva  credibilitatis 7religie1        
openbaring1 profetie1 wonderen1         
wonderbare  verbreiding van het christ41
 martelaren enz471 het geloof1 de       
bronnen  7,schrift en kerk71 theologie  
en philosophie 7geloof en rede71 begrip 
der dogmatiek4 ,zoo b ,klee1 ,heinrich1 
,jansen1 ,scheeben1 ,liebermann1        
,perrone e4 a4 ,perrone's werk bv4      
handelt vol4 ,i de vera religione1 en   
in de beide laatste deelen ,,viii en    
,,ix over de loci theologici2 deze      
beide zn wel later na de eigenlke       
dogmatiek verschenen1 maar behooren     
naar des schrvers eigen verklaring1 vol4
 ,,viii1 praef41 zakelk op  het eerste  
deel te volgen4 ,in deze loci laat      
,perrone opzettelk1 in  onderscheiding  

van ,canus1 de kerk aan de ,schrift     
voorafgaan4 ,en zoo  is de rangschikking
 b de meeste ,roomsche dogmatici van den
 nieuweren  td4 ,de kerk dringt hoe     
langer hoe meer op den voorgrond2 z is  
het  principium fidei4 ,de gang der     
dogmatiek is dan gewoonlk die der       
locaalmethode4 ,men begint met ,god1    
beschouwd in zichzelven als eenig  en   
drieenig2 en gaat dan over tot ,god1    
beschouwd in ,zne relatie tot  de       
schepselen1 en wel eerst als ,deus      
,creator1 dan als ,deus ,redemptor1     
daarna als ,deus ,sanctificator en      
eindelk als ,deus ,consummator4    #d4  
,de dogmatiek b de ,hervormers was van  
huis uit anti-scholastisch  en werd     
eerst voorgedragen in zeer eenvoudigen  
en practischen vorm4  ,melanchton's     
,loci1 verschenen in #aeba1 ontstonden  
uit voorlezingen  over ,paulus' brief   
aan de ,romeinen4 ,ze zn door en door   
practisch1  behandelen alleen           
anthropologische en soteriologische     
capita1 vooral  die van zonde en genade1

 wet en evangelie1 en laten de          
objectieve  dogmata van ,god1 triniteit1
 schepping1 vleeschwording1 voldoening  
geheel onbesproken4 ,maar de uitgave van
 #aece werd door ,melanchton  zeer      
uitgebreid en leidde de secunda aetas   
der ,loci in2 ze werd in  eene voorrede 
opgedragen aan ,hendrik ,,viii1 begon   
met #e nieuwe capita  over ,god1        
eenheid1 triniteit1 schepping en oorzaak
 der zonde1 werd  in het midden nog met 
eenige hoofdstukken verrkt en breidde de
 drie  laatste ethische capita uit tot  
tien hoofdstukken van ethischen1        
ecclesiologischen en eschatologischen   
inhoud1 samen #ci capita of  artikelen4 
,in #aedc gingen de ,loci hunne tertia  
aetas in3 er kwam eene  voorrede b pio  
lectori2 het aantal loci daalt wegens   
vereenvoudiging  van #ci tot #bd2 maar  
de inhoud is nog belangrk toegenomen4   
,de laatste  door ,melanchton zelf      
bezorgde editie is die van #aeei4 ,de   
opeenvolgende  uitgaven toonen eene     
steeds grootere toenadering aan de      

synthetische  indeeling1 die b ,god     
begint en tot zne werken in natuur en   
genade  afdaalt2 maar daarb is          
opmerkelk1 dat de prolegomena geheel    
ontbreken1 dat de christologie te kort  
komt wl ,christus' persoon en  werk niet
 afzonderlk behandeld worden1 dat het   
dogmatische en ethische  ten nauwste    
verbonden blft en het geheel niet met de
 eschatologische  dogmata maar met      
eenige ethische capita wordt besloten1  
,phil4  ,melanchtonis ,loci ,theol4 ed4 
,augusti #ahba p4 #afg f4 ,die ,loci ,c4
 des ,ph4  ,m4 in ihrer ,urgestalt nach 
,g4 ,l4 ,plitt4 #b;e ,aufl4 von ,dr4    
,th4 ,kolde1  ,erlangen4 ,deichert      
#ahij4 ,herzog #i1 #ejc f4 ,zckler      
,handb4 der ,theol4  ,wiss4 ,,ii #fbb f4
 en de uitgave der ,loci in het ,corpus 
,reformatorum4    ,zwingli's            
,commentarius de vera et falsa          
religione1 ,opera ed4 ,schuler  et      
,schulthess ,,iii #aec en zne ,fidei    
,christianae ,expositio ib4 ,,iv #de1   
behandelen ook wel eenige dogmatische   

loci1 maar werden spoedig in  de schaduw
 gesteld door ,calvns ,christianae      
,religionis ,institutio4  ,de eerste    
editie verscheen in 't latn te ,bazel in
 ,maart #aecf en  bevatte eene praefatie
 van ,aug4 #aece aan ,frans ,i1 en      
daarna zes  hoofdstukken over de wet1   
het geloof1 het gebed1 de sacramenten1  
de  roomsche sacramenten en de vrheid4  
,ze werd driemalen uitgebreid in  #aeci1
 #aedc en #aeei4 ,de laatste editie was 
ongeveer vfmaal grooter  dan de eerste1 
en bevatte wel vermeerdering en         
uitbreiding1 maar geen  verandering4    
,melanchton was in de latere uitgaven   
synergistisch en  krypto-calvinistisch  
geworden2 ,calvn bleef dezelfde4        
,melanchton's  ,loci werden meer        
synthetisch in den vorm1 maar bleven het
 karakter  van eene reeks van loci      
behouden2 ,calvns ,institutie kreeg meer
 en  meer een systematischen vorm4 ,de  
editie van #aeei bevat vier boeken1     
over de kennis van ,god als ,schepper1  
als ,verlosser1 als ,heiligmaker  en een

 laatste boek over de uitwendige        
genademiddelen4 ,de indeeling  is dus   
niet zuiver trinitarisch maar is        
ontleend aan de apostol4                
geloofsbeldenis2 vandaar dat een vierde 
deel achteraan komt1 handelend          
voornamelk over kerk en sacramenten4    
,het eerste boek geeft veel meer  dan de
 titel belooft1 behandelt ook de bronnen
 der ,godskennis en de  leer der        
triniteit4 ,kosmologie en anthropologie 
worden over het eerste  en tweede boek  
verdeeld4 ,het derde boek bevat behalve 
soteriologische  ook vele ethische      
hoofdstukken1 benevens de leer der      
verkiezing en der  opstanding4 ,het     
uitgangspunt van de ,institutie is      
theologisch1 maar  ,calvn gaat niet uit 
van een abstract ,godsbegrip1 maar van  
,god gelk h  door den mensch uit natuur 
en ,schrift gekend wordt1 ,kstlin1      
,calvins  ,instit4 nach ,form und       
,inhalt in ihrer geschichl4 ,entw4      
,stud4 u4 ,kr4  #ahfa ,s4 #g-fb1        
#daj-dhf4 ,godgel4 ,bdr4 #ahfh bl4 #hfa 

v4 #ahfi bl4 #dhc v4  ,gass1 ,gesch4 der
 prot4 ,dogm4 ,i #ii v4 ,pierson1       
,studien over ,j4 ,kalvn ,i  #abg v4 en 
de uitgave in het ,corpus ,reform4      
#e4 ,luthersche en ,gereformeerde       
theologen hebben deze synthetische      
indeeling van ,melanchton en ,calvn in  
het eerst schier algemeen  nagevolgd4   
,ze werd om verschillende redenen voor  
de beste gehouden4  ,met alleen         
,gereformeerden zooals ,hyperius1       
,methodus ,theol4 #aegd  p4 #aa-af1     
,alsted ,theol4 schol4 didact1 in de    
praefatio1 ,ursinus1  ,opera1 ,heidelb4 
#afab ,i #dag1 ,h4 ,alting1 ,oratio     
inauguralis de methodo  loc4 comm4      
,heidelb4 #afac1 ,leydecker1 de ,verit4 
,rel4 ,christ4 #afij  p4 #gg2 maar ook  
,lutherschen1 zooals ,flacius1 ,clavis  
,scripturae  ,sacrae1 vol4 ,,ii1 tract4 
,i p4 #ed1 ,declaratio tabulae trium    
methodorum  theologiae1 b ,gass1 ,gesch4
 der prot4 ,dogm4 ,i #df hebben aan de  
synthetische methode de voorkeur        
gegeven1 wl daarin gelk ,hyperius  zegt1

 a primis principiis per formas ac      
differentias ad finem usque  fit        
progressus4 ,deze indeeling werd daarom 
geprefereerd1 omdat z  dienzelfden      
historischen gang volgde1 welken ,god in
 ,zne openbaring  had voorgeteekend2    
omdat z de minste aanleiding bood voor  
apriorische  speculatie en het positief 
karakter der theologie het best         
bewaarde2  en omdat z analoog was aan de
 methode in de andere wetenschappen1    
die ook met de eenvoudigste elementen of
 principia beginnen en dan  tot het     
samengestelde voortschrden4 ,deze       
indeeling bleef dan ook  in de          
,luthersche kerk de heerschende tot op  
,calixtus toe2 men vindt  ze in         
hoofdzaak b ,strigel1 ,selneccer1       
,heerbrand1 ,chemniz1 ,hutter1          
,gerhard1 enz4 ,in de ,geref4 theologie 
wordt ze gevolgd tot op ,coccejus  toe1 
door ,sohnius1 ,musculus1 ,hyperius1    
,ursinus1 ,martyr1 ,wollebius1          
,polanus1 ,amesius1 enz4 ,maar toch     
wordt ze in sommige punten belangrk     

gewzigd4 ,reeds spoedig werd aan de     
eigenlke dogmatiek eene inleiding       
voorgevoegd1 waarin het begrip der      
theologie1 de leer der ,schrift1 eene   
enkele maal ook1 bv4 b ,amesius en      
,maestricht1 het wezen des geloofs  werd
 behandeld4 ,de dogmatiek werd dus in   
twee deelen ingedeeld1 de  principiis   
theologiae en de articulis fidei1       
,polanus1 ,syntagma ,theol4  p4 #acc4   
,in het corpus zelf kwam betere         
onderscheiding en begrenzing1 en  ook   
meer systematische ordening der loci3 de
 verkiezing1 door ,calvn  in het derde  
boek behandeld1 kwam naar voren in de   
leer der besluiten1  de leer van wereld1
 mensch1 ,christus1 enz4 kregen ieder   
eene eigene  plaats2 het slot der       
dogmatiek werd niet in beslag genomen   
door eenige  ethische capita1 maar door 
de consummatio seculi2 de ethische stof 
werd  of in de soteriologie ter sprake  
gebracht of ook wel in een tweede  deel1
 de operibus1 in onderscheiding van het 
eerste de fide1 behandeld1  of met      

,danaeus en ,calixtus geheel van de     
dogmatiek gescheiden4 ,de  behandeling  
der afzonderlke loci werd in de #ag;e   
eeuw hoe langer zoo  scholastischer2 de 
samenhang met het leven des geloofs werd
 hoe langer  hoe minder gevoeld4    #f4 
,de reactie tegen deze scholastiek kon  
op den duur niet uitblven4  ,z begon in 
de ,luth4 kerk met ,calixtus1 in de     
,geref4 met ,coccejus4  ,calixtus vatte 
de theologie als eene practische        
wetenschap op en volgde  in zn ,epitome 
theologiae #afai de analytische         
indeeling4 ,nieuw was deze  in zooverre 
niet1 als ook ,thomas na de leer van    
,god in het tweede deel  tot de         
bestemming van den mensch overgaat en in
 het derde deel den weg  beschrft1 die  
in ,christus daarheen leidt4 ,maar      
,calixtus begint in eens  met het doel1 
de bestemming van den mensch4 ,deel ,i  
handelt de fine1 d4  i4 de immortalitate
 animae1 resurrectione et extremo       
judicio4 ,deel ,,ii  spreekt de         
subjecto1 d4 i4 over ,god1 engel1       

mensch1 zonde4 ,deel ,,iii  handelt de  
mediis1 d4 i4 over praedestinatie1      
incarnatie1 ,christus1  rechtvaardiging1
 woord1 sacrament1 enz4 ,deze drie      
deelen vormen de pars  communis1 welke  
allen geloovigen aangaat2 maar daarop   
volgt nog een  pars propria1 dat vooral 
over de kerk handelt en inzonderheid    
voor de  ambtsdragers van belang is4 ,al
 was er nu veel goeds in1 om tegenover  
de scholastische behandeling der        
theologie op haar practisch karakter    
den nadruk te leggen1 toch wordt deze   
indeeling door vele bezwaren  gedrukt4  
,afgedacht daarvan1 dat de in de pars   
propria behandelde leer  van de kerk    
eene waarheid geldt1 voor alle          
geloovigen van belang2  het maakt een   
vreemden indruk1 dat de dogmatiek met   
het einde1 de  onsterfelkheid1 enz4     
begint2 het tweede deel moet handelen   
van het  subject der theologie1 den     
mensch1 maar bevat ook heel de leer over
  ,god2 het derde deel beantwoordt nog  
het best aan zn titel1 maar doet  de    

soterologie b de soteriologie te kort   
komen1 ,gass1 ,gesch4 der prot4  ,dogm4 
,i1 #cjd f4 ,toch werd deze analytische 
methode door de latere  ,luthersche     
theologen1 ,calovius1 ,quenstedt1 ,knig1
 ,baier1 ,scherzer  nagevolgd4 ,en ook  
onder de ,gereformeerden vond ze ingang4
 ,barth4  ,keckermann te ,dantzig had   
reeds vr ,calixtus in #afjc een systema 
,s4 ,theologiae het licht doen zien1    
waarin h met beroep op ,ursinus  in zne 
,catechesis de theologie omschrft niet  
als eene scientia  contemplatrix maar   
als eene disciplina operatrix1 of nog   
beter als eene  prudentia religiosa ad  
salutem perveniendi1 cap4 #a4 ,daarom   
kiest h met  beslistheid de analytische 
methode1 want de synthetische methode is
  eigen aan de wetenschappen1 maar de   
analytische past aan de disciplinae     
operatrices4 ,en zoo verdeelt h dan zne 
theologie in drie deelen4 ,in  het      
eerste deel handelt h over de principia 
der theologie1 nl4 ,god1  het principium
 essendi1 en zn ,woord1 het principium  

cognoscendi4 ,uit  deze beide worden    
alleen het doel en de daartoe leidende  
middelen ons  bekend4 ,in het tweede    
deel zegt h dan met een enkel woord dat 
het  doel der ,theologie is vita1 salus 
aeterna1 gelk ook ,ursinus in zn        
catechismus vraag #a dit voorop stelt4  
,de middelen1 om dit doel te  bereiken1 
zn tweerlei3 kennis van onze ellende1 en
 verlossing uit  die ellende1 lib4 ,,ii1
 cap4 #a4 ,boek ,,ii handelt dus over   
den mensch en  zne zonde1 en ,boek ,,iii
 over de media salutis1 verkiezing1     
,christus1  kerk1 rechtvaardiging1      
sacramenten4 ,opmerkelk is nog1 dat     
,keckermann  met voorliefde de theologie
 met de medische wetenschap vergelkt en 
zelfs de namen aan haar ontleent voor de
 verschillende deelen van zne           
theologie4 ,bonaventura ,brevil4 ,pars  
,i1 cap4 #a1 had dit reeds vr hem       
gedaan4 ,hem en anderen navolgend1      
spreekt ,keckermann van eene pars       
pathologica1 therapeutica1 diaetetica   
der theologie1 p4 #bad1 #bie1 cf4       

,kuyper1 ,encycl4 ,i1 #dj4    ,evenzoo  
werd door ,coccejus het theologische met
 het anthropologische  standpunt        
verwisseld4 ,het nieuwe in zn ,systema  
doctrinae de foedere et  testamento ,dei
 #afdh bestond niet in het              
verbondsbegrip als zoodanig1  dat al b  
,zwingli en ,calvn voorkomt en door     
,bullinger1 ,olevianus1  ,cloppenburg   
ontwikkeld was4 ,maar het lag hierin1   
dat ,coccejus voor het  eerst heel de   
dogmatische stof van uit dit begrip     
indeelde1 en daarmee  bedoelde eene meer
 bbelsch-theologische1                  
anti-scholastische dogmatiek  te geven2 
voorts dat h in de rangschikking der    
stof de historische  orde van de        
bedeelingen des verbonds volgde1 deze   
bedeelingen z  scherp onderscheidde1 dat
 haar eenheid te loor ging en slechts   
door  willekeurige typische exegese     
bewaard kon worden2 en eindelk1 dat h   
heel de geschiedenis van het            
genadeverbond van het begin tot het     
einde  beschouwt als eene afschaffing   

van het werkverbond2 zonde1 ,christus1  
,nieuw ,verbond1 lichamelke dood en     
opstanding zn de vf keerpunten1         
waardoor successief het werkverbond van 
al zne kracht en werking  wordt beroofd1
 cap4 ,,iii  #fh4 ,deze indeeling wordt 
door vele bezwaren  gedrukt2 ze neemt   
haar standpunt niet theologisch in ,god1
 maar in  het verbond van ,god en mensch
 en kan dus de leer over ,god en mensch 
niet anders dan vooraf in eene          
inleiding1 b wze van onderstelling1     
behandelen2 ze wischt door haar         
historischen gang de grens uit tusschen 
de geschiedenis der openbaring en de    
dogmatiek en ondermnt daardoor  de      
laatste2 ze valt in veelvuldige         
herhalingen en komt er vanzelf  toe1 om 
eenerzds de analogien en anderzds de    
onderscheidingen in  de verschillende   
bedeelingen van het verbond te          
overdrven4 ,toch  vond ze b velen       
navolging1 o4 a4 b ,momma1 ,heydanus1   
,vitringa1  ,braun1 ,witsius1 en ook b  
,lutheranen1 zooals ,w4 ,jger1 #agjb4   

,en zelfs  ,leydecker1 een volgeling van
 ,voetius en bestrder van ,coccejus1    
trachtte de trinitarische indeeling met 
de foederalistische op die wze  te      
verbinden1 dat de opeenvolgende         
huishoudingen der genade in verband     
werden gebracht met de drie personen en 
de drierlei werkzaamheid in de          
triniteit1 ,schweizer1 ,gl4 der ev4 ref4
 k4 ,i #aae f4    #g4 ,maar nog grooter 
verandering kwam er in den vorm der     
dogmatiek  door den invloed der         
wsbegeerte4 ,vooral hierin komt dit uit1
 dat de  eigenlke materieele dogmatiek  
hoe langer hoe armer wordt1 en de pars  
formalis aan omvang en uitgebreidheid   
steeds wint4 ,tot dusver was het  gansch
 anders2 de prolegomena ontbraken       
geheel1 of waren klein van  omvang en   
handelden hoogstens over theologie en   
,schrift2 alle kracht  werd gewd aan de 
uitwerking en verdediging der bzondere  
dogmata4 ,het  fundament lag zoo vast1  
dat het heel niet werd onderzocht2 alle 
arbeid  werd besteed aan het gebouw1 dat

 op dien grondslag werd opgetrokken4    
,dit veranderde door de philosophie1    
door de rechten die de rede  allengs    
tegenover de openbaring zich aanmatigde4
 ,z was niet langer  tevreden met de    
bescheiden rol van dienaresse1 en       
verlangde eene stem  in het kapittel4   
,in de pars materialis had dit ten      
gevolge1 dat alle  scholastieke         
bewerking der dogmata zooveel mogelk    
werd vermeden2 men  gaat van de beldenis
 tot de ,schrift terug en huldigt de    
historische1  bbelsche methode2 de      
dogmata worden vereenvoudigd en         
afgesleten en  verliezen het            
kenmerkende2 alle dieper indenken van de
 dogmata wordt  gebannen2 de eenvoud    
wordt oppervlakkigheid4 ,maar nog       
grooter was  de invloed op het formeele 
deel der dogmatiek4 ,men verliet hier   
het  reformatorische uitgangspunt des   
geloofs en keerde tot dat van de        
,roomsche theologie terug4 ,vooreerst   
meende men1 dat de menschelke  rede1 ook
 buiten het geloof1 al de waarheden der 

theol4 naturalis uit  zichzelve kon     
voortbrengen2 de theol4 naturalis ging  
als praeambula  fidei aan de theol4     
revelata vooraf1 de rede werd van het   
geloof1 van  de openbaring gemancipeerd1
 beide stonden zelfstandig naast elkaar4
  ,s4 van ,til behandelde ze beide      
afzonderlk in zn ,theologiae utriusque  
compendium1 cum naturalis tum revelatae 
#agjf4 ,vervolgens kreeg die  rede niet 
alleen een eigen terrein naast de       
openbaring1 maar strekte  ze haar macht 
ook over die openbaring zelve uit4 ,aan 
haar werd het  recht toegekend1 om de   
waarheid der openbaring te onderzoeken4 
,in de  theologia naturalis stond men op
 vasten grondslag1 op eene zuiver       
wetenschappelke basis2 van dit standpunt
 uit werd ook de openbaring  onderzocht1
 en als dan de rede door allerlei       
rationeele en historische  bewzen1 als  
zoovele motiva credibilitatis1 de       
waarheid der openbaring  had aangetoond1
 was het immers redelk die openbaring te
 gelooven  en zich aan haar te          

onderwerpen4 ,zoo werden de prolegomena 
al meer  uitgebreid4 ,eerst wordt       
gehandeld over de religie als           
onderscheiden  van de theologie2 daarna 
over de theol4 naturalis en de natuurlke
  of redewaarheden2 vervolgens over de  
openbaring1 wier mogelkheid1            
noodzakelkheid en werkelkheid           
breedvoerig wordt aangetoond2 en        
eindelk over de ,h4 ,schrift1 wier      
waarheid door allerlei historische1     
kritische1 rationeele bewzen wordt      
gestaafd4 ,en eerst na dien langen  weg 
komt men toe aan de eigenlke dogmatiek1 
die er zoo sober en zoo  eenvoudig      
mogelk uitziet4 ,heel het standpunt is  
veranderd2 het  uitgangspunt is niet    
meer het geloof maar de rede4 ,wat      
wonder dat  deze in het desme en        
rationalisme heel de openbaring ontkent1
 eene  openbaring1 die immers toch niets
 nieuws geeft en geheel overbodig is4   
,deze orde van behandeling is wezenlk   
eigen aan de scholastieke en  ,roomsche 
theologie4 ,de ,socinianen zn dit       

rationalistisch standpunt  nooit te     
boven gekomen1 ,fock1 ,der ,socin4 #bia 
f4 ,en de ,remonstranten  zn weer tot   
deze methode teruggekeerd4 ,limborch1   
,theol4 ,christ4  spreekt in cap4 #a de 
theologia ac religione1 in cap4 #b de   
existentia  ,dei en dan in cap4 #c v4   
over de ,h4 ,schrift4 ,episcopius breidt
 in zne  ,instit4 ,theol4 deze          
inleidende stof nog uit1 spreekt eerst  
zelfs over  de vereischten van den      
theoloog1 en dan over het practisch     
karakter  der theologie1 de theol4      
naturalis1 de religie1 de openbaring en 
de  ,h4 ,schrift4 ,langzamerhand drong  
deze uitbreiding der prolegomena  ook in
 de orthodoxe dogmatiek door4 ,de       
indeeling der dogmatiek in  twee deelen3
 de fide en de operibus brengt er       
,amesius en ,maestricht  toe1 om in den 
aanvang na theologie en ,schrift ook de 
natuur van het  geloof te bespreken2    
,marck en ,moor spreken in het derde    
hoofdstuk  over den godsdienst2 ,brakel 
begint met een hoofdstuk over de theol4 

naturalis4 ,er is dus veel verschil en  
verwarring over wat in de  inleiding    
thuis hoort4 ,maar langzamerhand begint 
er in de #ah;e eeuw een  reeks van      
onderwerpen voor de inleiding vast te   
staan als theologie1  natuurlke         
,godskennis1 openbaring1 ,schrift2 bv4 b
 ,j4 ,a4 ,turretinus1  ,werenfels1      
,osterwald1 ,buurt en alle theologen van
 rationalistische en                    
supranaturalistische richting4    #h4   
,wel werd nu door ,kant die             
rationalistische grondslag der dogmatiek
  ondermnd1 en wel trachtte             
,schleiermacher geloof en geloofsleer te
  redden1 door ze te beperken tot het   
gevoel en de beschrving daarvan4  ,maar 
feitelk is er in deze orde der dogmatiek
 geene verandering  gekomen4 ,de        
aanvallen op de christelke religie in   
deze eeuw richten  zich in de eerste    
plaats tegen de fundamenten zelve4 ,in  
vroeger  eeuwen was het geloof          
krachtiger en kwam de vraag3 waarom     
geloof ik1  haast niet op4 ,de          

grondslagen schenen zoo vast1 dat een   
onderzoek  ervan geheel onnoodig was2   
alle kracht werd aan het optrekken van  
het  gebouw besteed4 ,maar thans wordt  
de dogmatiek juist in hare wsgeerige    
onderstellingen bestreden2 niet een of  
ander leerstuk in de dogmatiek1  maar de
 mogelkheid der dogmatiek wordt ontkend1
 ,pierson1 ,ter uitvaart  #ahgj4 ,het   
menschelk kenvermogen wordt tot de      
zienlke dingen beperkt2  de openbaring  
wordt onmogelk geacht2 de ,h4 ,schrift  
wordt door de  historische kritiek van  
haar goddelk gezag beroofd en zelfs het 
recht en de waarde van den godsdienst   
wordt ernstig betwist4 ,b en  ten deele 
door dit alles is het religieuse leven  
sterk verminderd2  er is wel veel       
beweging op godsdienstig gebied1 maar er
 is weinig  echt godsdienstig leven4    
,het geloof voelt zich niet zeker meer2 
zelfs  onder de geloovigen is er veel   
twfel en onvastheid4 ,het kinderlke  en 
tegelk heroieke3 ik geloof1 wordt zelden
 gehoord en heeft voor  het kritisch    

twfelen plaats gemaakt4 ,men gelooft    
misschien nog zne  beldenis1 maar men   
beldt niet meer zn geloof 7,schweizer74 
,in tden  van opgewekt godsdienstig     
leven spreekt men als machthebbende1 en 
niet  als de schriftgeleerde2 dan klinkt
 het3 ik weet in wien ik geloof1 van  de
 lippen4 ,maar in een kritischen td als 
den onzen is er onzekerheid  juist over 
de principia1 over kenbron1 methode1    
bews1 enz4 ,de pars  formalis is daarom 
nog het voornaamste deel der dogmatiek4 
,eene  gansche apologetiek gaat aan de  
dogmatiek vooraf1 ,hoekstra1 ,godgel4   
,bdr4 #ahfd bl4 #b v4 ,schleiermacher   
heeft de dogmatiek wel tot eene         
positieve1 historische wetenschap       
gemaakt en haar van alle apologetiek    
trachten te verlossen4 ,maar h liet aan 
de historische theologie1  waartoe de   
dogmatiek behoort1 de philosophische    
voorafgaan1 die haar  uitgangspunt moest
 nemen ber dem ,christenthum1 in het    
religieuse  gemeenschapsleven in het    
algemeen1 en van daaruit kritisch het   

wezen  des ,christendoms had te bepalen1
 ,kurze ,darstellung des theol4 ,stud4  
#b;e ,ausg4  #cb f4 ,feitelk heeft h dus
 de theologie niet van de  philosophie  
bevrd1 maar zoo sterk mogelk van haar   
afhankelk gemaakt4  ,dit komt ook daarin
 uit1 dat h in zne ,glaubenslehre eene  
breede  inleiding laat voorafgaan met   
allerlei ,lehnstze uit de ethiek1 de    
religionsphilosophie en de apologetiek4 
,nu heeft het voorbeeld van             
,schleiermacher1 om encyclopaedisch de  
philosophische theologie aan  de        
historische te laten voorafgaan1 wel    
slechts b enkelen navolging  gevonden2  
maar in aansluiting aan hem is het toch 
gewoonte geworden1  om de dogmatiek aan 
te vangen met een apologetisch deel4    
,zoo schreef  ,voigt eene               
,fundamentaldogmatik1 ,lange eene       
philosophische dogmatiek1  die aan de   
positieve voorafging1 ,van ,oosterzee   
legde een apologetischen  grondslag1    
,dorner laat een fundamentaler ,theil of
 ,apologetik  voorafgaan1 ,biedermann   

een prinzipieller ,theil1 ,lipsius en   
,nitzsch een  ,principienlehre1 enz4 ,de
 raad van ,liebner1 ,jahrb4 f4 d4 ,th4  
#ahef ,i #aif  f4 om in de inleiding    
alleen het begrip der dogmatiek te      
ontwikkelen1  daar er anders eene       
gansche dogmatiek komt vr de dogmatiek1 
en de  begrippen van religie1 openbaring
 reeds de leer van ,god en mensch       
onderstellen1 is weinig opgevolgd4 ,de  
onderwerpen1 die in deze                
,principienlehre behandeld worden1 zn   
niet b allen gelk1 maar loopen  toch    
meest over de begrippen3 aard onzer     
kennis in religieuse dingen1  religie1  
openbaring1 ,h4 ,schrift en kerk4 ,het  
hoofdstuk theologie1  vroeger meermalen 
opgenomen1 is verhuisd naar de          
,encyclopaedie4 ,de  indeeling van de   
materieele dogmatiek is zeer            
verschillend4 ,sommigen  volgen de      
trinitarische indeeling1 zooals         
,martensen1 ,lange1 ,kahnis1  ,ebrard1  
,schweizer4 ,anderen gaan uit van       
,christus en behandelen de              

onderstellingen1 den persoon en het werk
 van ,christus1 zooals ,liebner1        
,thomasius1 ,lange4 ,de tegenstelling   
van zonde en genade1 met de daaraan     
voorafgaande onderstelling van de       
verhouding van ,god en wereld1 ligt  ten
 grondslag aan de indeeling van         
,schleiermacher en ,rothe1 zur ,dogm4   
#bi4 ,hofmann1 ,philippi1 ,lutbardt1    
hebben het foedusbegrip1 d4 i4 de       
gemeenschap ,gods tot uitgangspunt      
genomen en behandelen den oorsprong1  de
 verstoring1 de objectieve herstelling1 
de subjectieve verwezenlking  en de     
voltooing dier gemeenschap4 ,het        
koninkrk ,gods wordt tot  principium    
dividendi gekozen door ,van ,oosterzee2 
het begrip van liefde  door             
,schoeberlein2 dat van leven door       
,oetinger1 ,reiff1 enz41 terwl  eindelk 
velen de gewone orde volgen van         
theologie1 anthropologie enz41  zooals  
,vilmar1 ,hodge1 ,shedd1 ,bhl e4 a4     
#i4 ,wat allereerst aangaat de indeeling
 der dogmatiek in een algemeen en  een  

bzonder deel1 deze is niet alleen door  
de principieele bestrding  der dogmatiek
 noodzakelk geworden1 maar is ook op    
zichzelve nuttig  en goed4 ,reeds vroeg 
werd er behoefte gevoeld1 om vr de      
eigenlke  dogmata het wezen der         
theologie en hare principia in het licht
 te  stellen4 ,polanus maakte al        
onderscheid tusschen de principia en de 
articuli fidei4 ,en allengs is het      
dringende behoefte geworden voor  den   
geloovige1 niet alleen te weten wat1    
maar ook waarom h gelooft4  ,maar       
daartoe is dan ook de taak van het      
eerste1 algemeene deel der  dogmatiek   
bepaald4 ,dit eerste deel heeft zich    
niet in te laten met  allerlei          
encyclopaedische kwestin1 zooals het    
wezen1 de geschiedenis1  de indeeling   
der theologie1 gelk ,gretillat1 ,expos  
de thol4 system4 ,i  #ahhe1 p4 #aii s41 
nog doet4 ,vroeger geschiedde dat1 omdat
 theologie met  dogmatiek vereenzelvigd 
werd1 en omdat de theol4 encyclopaedie  
nog niet  als eigen vak werd beoefend4  

,thans echter moet aan de encyclopaedie 
overgelaten worden de ontwikkeling van  
het wezen der theologie2 in  de         
dogmatiek behoort alleen nog de         
uiteenzetting van naam1 begrip1         
methode1 indeeling en geschiedenis der  
dogmatiek zelve1 zooals dat  in de      
inleiding geschiedt4 ,maar ook nog op   
eene andere wze moet het  principieele  
deel der dogmatiek beperkt worden4 ,de  
methode1 die reeds  met de ,scholastiek 
is opgekomen en dan later ook b de      
,protestanten  ingang vond1 om nl4 eerst
 de natuurlke ,godskennis 7praeambula   
fidei7  en daarna al de historische en  
redebewzen 7motiva credibilitatis7 voor 
de openbaring te behandelen1 verdient   
daarom afkeuring1 wl z in het  begin en 
in beginsel het standpunt des geloofs   
prsgeeft1 het positief  karakter der    
dogmatiek miskent1 op het terrein van   
den tegenstander  overgaat1 en dus      
feitelk rationalistisch is en de        
dogmatiek van de  philosophie afhankelk 
maakt4 ,daartoe behoort ook de poging om

 de  theologia of religio naturalis met 
het foedus operum te vereenzelvigen  en 
dan te behandelen als eene voorbereiding
 voor de theologia revelata1  die zakelk
 n is met het foedus gratiae1           
,schweizer1 ,gl4 der4 ev4  ref4 ,k4 ,i1 
#ajg-aae1 ,,ii #a f4 en ,scholten ,l4   
,h4 ,k4 ,i #cjd v4 ,cf4 ,dr4 van  ,dk1  
,studin1 ,,vi #ahhj1 #a;e stuk blz4 #aa 
v4 ,beiden maken de natuurlke  religie  
7foedus operum1 status integritatis71 de
 wetsreligie 7foedus  gratiae ante legem
 en sub lege7 en de ,erlsungsreligion   
7foedus gratiae  post legem7 tot drie   
momenten in het religieuse proces4      
,daardoor wordt  de openbaring niet     
alleen van haar bovennatuurlk karakter  
beroofd1  maar ook van de ,geref4       
indeeling een gebruik gemaakt tegen haar
  bedoeling in4 ,het foedus operum1 vr  
den val1 is geen voorbereiding  van maar
 vormt eene tegenstelling met het foedus
 gratiae1 dat eerst  na verbreking van  
het foedus operum door de zonde in de   
historie  optreedt4 ,de onderscheiding  

van theol4 naturalis en relevata is     
daarentegen eene gansch andere1 niet    
eene historische maar eene1 die  nog    
altd in de theologie bestaat en         
voortduurt4 ,tegenover zulk eene        
rationaliseering van religie en         
theologie moet met ,schleiermacher1     
,rothe1 ,frank1 ,ritschl1 enz4 het      
positief karakter gehandhaafd worden4   
,ook de principia fidei zn articuli     
fidei1 die niet op menschelke           
redeneeringen en bewzen maar op goddelk 
gezag rusten4 ,de erkenning  van de     
openbaring1 van de ,schrift als ,gods   
,woord is een vrucht en daad  des       
geloofs4 ,in de dogmatiek is van het    
begin tot het eind de geloovige  aan het
 woord1 zoowel in de principia als in de
 articuli fidei2 h  beldt en geeft      
rekenschap van zn geloof1 van grond en  
van inhoud4 ,in  het eerste deel worden 
dus alleen de principia fidei           
ontwikkeld4 ,deze  zn tweevoudig1       
principium externum en internum1        
objectivum en formale1  ,voetius1 ,disp4

 ,i #b4 ,alting1 ,theol4 ,schol4 didact4
 p4 #aj1 evenals de  religio objectiva  
en subjectiva onderscheiden moet worden4
 ,en in deze  twee wordt heel het eerste
 deel der dogmatiek afgehandeld4    ,b  
de ordening van de stof in het tweede   
deel is de trinitarische  indeeling te  
verwerpen1 omdat z de behandeling der   
triniteit zelve  natuurlk niet in eene  
der drie oeconomien kan opnemen en dus b
 wze  van onderstelling in een hoofdstuk
 vooraf moet laten gaan4 ,voorts        
bestaat er b deze indeeling gevaar1 dat 
de opera ad extra veel te  veel als     
opera personalia worden opgevat en te   
weinig worden beschouwd  als opera      
essentialia1 als gemeenschappelke werken
 der drie personen1  of ook andererzds  
dat b handhaving der eenheid de         
triniteit slechts  oeconomisch genomen  
en in haar ontologisch karakter miskend 
wordt4  ,eindelk is aan deze indeeling  
nog de schaduwzde verbonden1 dat de     
loci over schepping1 engel1 mensch1     
zonde1 kerk1 enz4 onder de personen  der

 triniteit verdeeld1 niet tot hun recht 
kunnen komen4 ,maar nog veel  meer      
bezwaren bestaan er tegen de            
christologische indeeling4 ,hoeveel     
aanlokkelks ze ook b den eersten        
oogopslag hebben moge1 ze is toch       
onbruikbaar4 ,ze rust ten eerste dikwerf
 op de onjuiste voorstelling1  alsof    
niet de ,schrift maar bepaald de persoon
 van ,christus het  principium en de    
kenbron ware der dogmatiek1 en toch     
weten we van  ,christus niets af dan uit
 en door de ,schrift4 ,voorts is        
,christus zeer  zeker het centrum en de 
hoofdinhoud der ,h4 ,schrift1 maar juist
 omdat  h het middelpunt is1 is h het   
uitgangspunt niet2 h onderstelt ,god  en
 den mensch1 gelk h ook niet terstond b1
 maar eerst vele eeuwen  na de belofte  
in de historie is opgetreden4           
,vervolgens is het buiten  twfel1 dat   
,christus ons den ,vader heeft          
geopenbaard1 maar dit spreken  ,gods    
door den ,zoon doet het spreken ,gods op
 velerlei wze door de  profeten niet te 

niet2 niet het ,nieuwe ,testament       
alleen1 noch ook  alleen de woorden van 
,jezus1 maar heel de ,schrift is een    
,woord ,gods1  dat door ,christus tot   
ons komt4 ,eindelk is het duidelk1 dat  
de  christologische indeeling de loci   
over ,god1 schepping1 wereld1 mensch    
slechts b wze van onderstellingen en    
postulaten behandelen en dus  niet in   
hunne rke beteekenis ontwikkelen kan4   
,de andere indeelingen1  ontleend aan de
 drie deugden geloof1 hoop1 liefde1     
geloof1 gebed en  gebod1 aan de         
bestemming en het einddoel des menschen1
 aan het verbond  of de gemeenschap van 
,god en mensch1 aan het rk ,gods1 aan de
 begrippen  van leven1 liefde1 geest1   
enz4 mogen practisch veel voor hebben en
 in  een catechismus op haar plaats zn2 
z kunnen voor eene dogmatiek1 die  het  
systeem der kennisse ,gods is1 niet in  
aanmerking komen4 ,ze zn  daartoe niet  
centraal en algemeen genoeg4 ,z zn dan  
ook f van buiten  aangebracht en        
beheerschen het systeem niet1 gelk b    

,van ,oosterzee2  f z zn als            
indeelingsbeginsel streng vastgehouden  
maar doen aan  verschillende loci te    
kort4    #aj4 ,inhoud der dogmatiek is  
de kennisse ,gods1 gelk ,h die in       
,christus1  door zn ,woord1 heeft       
geopenbaard4 ,het eigenaardige van de   
kennis des  geloovigen bestaat daarin1  
dat h alles religieus1 theologisch      
beziet1  dat h alles beschouwt in 't    
licht ,gods1 sub specie aeternitatis4   
,dat  is het onderscheid tusschen zne en
 eene wsgeerige of wetenschappelke      
wereldbeschouwing4 ,in de dogmatiek is  
altd de geloovige1 de ,christen  aan het
 woord4 ,h speculeert niet over ,god1 h 
gaat niet van een  abstract1            
philosophisch ,godsbegrip uit1 en komt  
niet door de theologia  naturalis tot de
 theologia revelata4 ,h redeneert niet  
over ,god1 gelk  ,h in zichzelven       
bestaat1 want deze kennis is volkomen   
onbereikbaar4  ,h beschrft alleen die   
kennisse ,gods1 welke hem in ,christus  
is  geopenbaard4 ,ook als h dus in het  

eerste deel der dogmatiek over  ,god1   
zne eigenschappen1 de triniteit handelt1
 spreekt en denkt h  als geloovige1 als 
,christen1 als theoloog en niet als     
philosoof4 ,in  elk dogma klopt dus het 
hart der religie4 ,dogmatiek is geen    
wsgeerig  systeem1 dogmatiek is         
theologie4 ,maar daarom juist beschrft  
de  dogmaticus in zn systeem der        
kennisse ,gods niet1 hoe h tot het      
geloof  kwam en door het geloof         
subjectief en successief inzicht        
verkreeg in de  verschillende waarheden 
des geloofs4 ,dat ware eene analytische 
methode1  die in een catechismus        
uitnemend is maar in eene dogmatiek niet
 past4  ,maar h expliceert den inhoud   
van zn geloof1 gelk die objectief1 in   
de openbaring1 door ,god zelven voor zn 
geloofsoog uitgespreid is4 ,h  ontleent 
het beginsel van indeeling en de        
rangschikking der stof niet  aan zn     
eigen geloofsleven1 maar aan het        
voorwerp zelf1 dat h in zne  dogmatiek  
te beschrven heeft2 niet aan het        

geloovig subject1 maar  aan het object  
des geloofs4 ,al stemmen we er dus van  
harte mede in1  dat in de dogmatiek altd
 en overal1 van het begin tot het einde1
 de  geloovige denkt en spreekt2 toch is
 dit iets gansch anders1 dan dat h  ook 
de ordening der dogmatische stof aan zn 
eigen ervaring ontleenen  zou4 ,daardoor
 zou de dogmatiek in haar karakter      
miskend worden1 in  anthropologie       
overgaan1 en ophouden theologisch te zn4
 ,dit blft ze  alleen1 als het systeem  
der dogmatiek aan haar eigen stof en    
inhoud  wordt ontleend4    ,indien dit  
uitgangspunt goed is gekozen1 zn er maar
 twee indeelingen1  die zichzelve       
daarvoor aanbevelen4 ,de eerste is de   
reeds besprokene  trinitarische         
indeeling4 ,er ligt in haar veel        
bekoorlks2 vandaar dat  ze telkens weer 
ingang vond en ook in de philosophie    
grooten invloed  oefende4 ,z beveelt    
zich aan door haar zuiver theologisch   
karakter4  ,god is begin en einde1 alpha
 en omega4 ,natuur en geschiedenis      

worden  onder ,hem gesubsumeerd4 ,alles 
is uit ,god en tot ,god4 ,het           
trinitarische  behoedt voor             
eenvormigheid en waarborgt leven1       
ontwikkeling1 proces4  ,maar daarmede is
 tegelk haar gevaar aangewezen4 ,z is te
 speculatief1  ze offert de historie op 
aan het systeem1 ze neemt zoo licht de  
kosmogonie op in het trinitarische leven
 ,gods en wordt dan tot  theogonie4 ,de 
philosophie van ,erigena1 ,bhme1        
,baader1 ,schelling1 ,hegel  strekt ten 
bewze4 ,daarom verdient die indeeling de
 voorkeur1 welke  theologisch is en     
tevens een historisch-genetisch karakter
 draagt4  ,ook z neemt haar uitgangspunt
 in ,god en beschouwt alle schepselen   
slechts in relatie tot ,hem4 ,maar van  
,god uitgaande1 daalt ze tot  zne werken
 af1 om dan door deze heen weer tot ,hem
 op te klimmen en  in ,hem te eindigen4 
,ook b deze indeeling is ,god dus het   
begin1 het  midden en het einde4 ,uit   
,hem1 door ,hem en tot ,hem zn alle     
dingen4  ,maar ,god wordt hier niet     

neergetrokken in het proces der         
historie1  en de geschiedenis komt hier 
beter tot haar recht4 ,tusschen ,god en 
zne werken wordt onderscheid gemaakt4   
,in die werken treedt ,h op  als        
,schepper1 ,hersteller en ,volmaker4 ,h 
is exemplar effectivum in  creatione1   
refectivum in redemptione1 perfectivum  
in retributione4 ,de  dogmatiek is het  
systeem der kennisse ,gods gelk ,h in   
,christus zich  heeft geopenbaard2 z is 
het systeem der christelke religie4 ,en 
het  wezen der christelke religie       
bestaat daarin1 dat de schepping des    
,vaders1 door de zonde verwoest1 weer in
 den dood van den ,zone ,gods  wordt    
hersteld en door de genade des ,h4      
,geestes herschapen wordt tot  een      
koninkrk ,gods4 ,de dogmatiek toont ons1
 hoe ,god1 de ,algenoegzame  in         
zichzelven1 zich nochtans verheerlkt in 
zne schepping1 die1 ook  als ze door de 
zonde wordt uiteengeslagen1 toch weer in
 ,christus  wordt beenvergaderd ,ef4    
#a3aj4 ,z beschrft ons ,god1 altd ,god1 

van  het begin tot het einde1 ,god in zn
 wezen1 ,god in zne schepping1  ,god    
tegenover de zonde1 ,god in ,christus1  
,god door den ,h4 ,geest allen          
tegenstand brekend1 en heel de schepping
 heenleidend tot het door ,hem          
vastgestelde doel1 de glorie van zn     
naam4 ,dogmatiek is dus geen dorre      
wetenschap4 ,z is eene theodicee1 een   
lofzang op alle ,gods deugden en        
volmaaktheden1 een lied der aanbidding  
en der dankzegging1 een     4       #e4 
,,geschiedenis ,,en ,,litteratuur ,,der 
,,dogmatiek4    ,a4 ,opkomst der        
dogmatiek1 #b;e-#d;e eeuw4    #a4 ,de   
,h4 ,schrift is geen dogmatiek4 ,z bevat
 al de ons noodige kennisse  ,gods1 maar
 heeft deze niet dogmatisch             
geformuleerd4 ,de waarheid is  daar     
neergelegd als vrucht van openbaring en 
inspiratie1 in eene taal1  die de       
onmiddellke uiting is van het leven en  
daarom altd frisch  en oorspronkelk     
blft4 ,maar z is nog geen voorwerp van  
reflectie  geworden en nog niet         

heengegaan door het denkend bewustzn4   
,hier en  daar1 b4v4 in den brief aan de
 ,romeinen1 moge er een aanvang van     
dogmatische ontwikkeling zn2 meer dan   
een aanvang is het ook niet4 ,de        
periode der openbaring moest gesloten   
zn1 eer die van de dogmatische          
reproductie een aanvang kon nemen4 ,de  
,schrift is de goudmn1 maar de  kerk is 
het1 die het goud eruit opdelft1 het    
stempelt en in gangbare  munt omzet1    
,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,,ii #bj f4
 ,deze dogmatische  verwerking van den  
inhoud der ,h4 ,schrift is echter niet  
het werk  van n enkel theoloog1 of van  
eene bzondere kerk of school1 maar  van 
de gansche kerk door alle eeuwen heen1  
van heel de nieuwe1 door  ,christus     
herborene menschheid4 ,gelk er eenheid  
en continuiteit is in  de ontwikkeling  
van iedere wetenschap1 zoo is dat ook   
het geval in  de theologie en in de     
dogmatiek4 ,ook deze hebben eene        
geschiedenis4  ,niet alleen in dien zin1
 dat de stof en inhoud allengs1 in een  

verloop  van eeuwen1 door ,god werd     
geopenbaard2 noch slechts alzoo1 dat de 
verschillende waarheden door de kerk    
allengs duidelker geformuleerd  en in   
het leven toegepast zn2 maar ook nog in 
deze beteekenis1 dat  het wetenschappelk
 bewustzn hoe langer hoe meer een helder
 inzicht  kreeg in het organisme en het 
systeem dier geopenbaarde waarheid4 ,ook
  het wetenschappelk karakter van       
dogmatiek en theologie heeft eene       
geschiedenis doorloopen4    ,de         
,apostolische ,vaders1 o4 a4 uitgegeven 
door ,hefele-,funk1 ,tbingen            
#ahgh-ahha4 ,gebhardt1 ,harnack1 ,zahn1 
,patrum apost4 opera4 ,lips4  #ahge-'gg1
 ed minor repetita4 ,lips4 #ahid4       
,hilgenfeld1 ,nov4 ,test4 extra  canonem
 receptum1 ed sec4 ,lips4 #ahhd1        
vertaald door ,duker en ,van ,manen1    
,oud-,christ4 letterkunde4 ,amst4 #ahga1
 staan nog geheel op het standpunt  van 
een naef1 kinderlk geloof4 ,het         
,christendom was geen vrucht van        
menschelk onderzoek1 maar van openbaring

 en vorderde daarom in de  eerste plaats
 geloof4 ,men spreekt de ,h4 ,schrift   
nog na4 ,de bbelsche  begrippen1 zooals 
van ,christus als ,heer1 zn dood1       
geloof1 bekeering1  gemeente1 waken1    
gebed1 aalmoes1 opstanding1 leven1      
onsterfelkheid1  enz4 worden wel        
overgenomen1 maar zonder dat de         
reflectie ontwaakt  en de inhoud ervan  
ingedacht en ontleed wordt4 ,het        
,christendom vond  trouwens ook meest   
ingang onder de eenvoudigen en          
onontwikkelden4 ,des  te meer is al het 
streven erop gericht1 om de christelke  
waarheid om  te zetten in het leven en  
ze practisch ook in cultus en           
organisatie tot  heerschapp te brengen2 
niet op de gnosis maar op een heilig    
leven1  op de beoefening der christelke 
deugden van liefde1 zachtmoedigheid1    
vrede1 eenheid enz4 wordt de nadruk     
gelegd4 ,de kring van denkbeelden1      
waarin men zich beweegt1 is daarom ook  
nog eng2 vele bbelsche  begrippen       
ontbreken geheel1 en andere worden      

verzwakt of gewzigd2 de  werkheilige    
opvatting van het ,christendom wordt    
voorbereid4 ,over het  algemeen zn de   
geschriften der ,apost4 ,vaders ethisch 
krachtiger en  rker dan dogmatisch4 ,in 
weerwil van denzelfden briefvorm en ten 
deele  dezelfde gemeenten1 aan wie z    
zich richten1 springt het onderscheid en
  de afstand tusschen de ,apostelen en  
de ,apostolische ,vaders zeer sterk  in 
het oog4 ,het heidensche bewustzn kon   
zoo spoedig de christelke  gedachten    
niet in zich opnemen1 ,lbkert1 ,die     
,theol4 der apost4 ,vter1  in ,niedner's
 ,zeits4 f4 hist4 ,th4 #ahed ,s4 #ehi f4
 ,sprinzl1 ,die ,theol4 der  apost4     
,vter1 ,wien #ahhj4 ,lechler1 ,das      
apost4 u4 nachapost4 ,zeitalter1  #c;e  
,ausg4 #ehf-faj4 ,zckler1 ,handbuch der 
theol4 ,wiss4 ,supplementband  #ahhi ,s4
 #ah f4 ,dorner1 ,entw4 ,gesch4 der     
,lehre v4 d4 ,person ,christi1 #b;e     
,aufl4 ,i #acj f4 ,harnack1             
,dogmengesch4 ,i #abe-ahf4    #b4 ,b    
deze eenvoudige herhaling en practische 

toepassing der  ,schriftwaarheid kon    
echter de theologie niet blven staan4   
,de  tegenstand1 dien het ,christendom  
allengs van de heidensche cultuur       
ondervond1 dwong tot nadenken1 en       
verdediging4 ,in den eersten td         
bepaalde zich de heidensche macht tot   
vervolging1 ,uhlhorn1 der ,kampf  des   
,christ4 mit dem ,heid4 #c;e ,aufl4     
,stuttgart #ahgi1 haat1 verachting en   
spot1 gelk ze door ,tacitus1 ,ann4      
#ae3dd en ,lucianus in zn ,peregrinus   
,proteus worden geuit1 ,th4 ,keim1 ,rom 
und das ,christenthum1 herausg4 v4  ,h4 
,ziegler #ahha4 ,stud4 u4 ,kr4 #ahea1   
,s4 #hbf f4 ,herzog #h1 #ggb4 ,maar     
langzamerhand moet de heidensche wereld 
met het ,christendom rekenen  en valt z 
het wetenschappelk aan4 ,heinrich       
,kellner heeft in zn  ,hellenismus und  
,christenthum1 ,klln #ahff deze geistige
 ,reaktion des  antiken ,heidenthums    
gegen das ,christenthum opzettelk       
beschreven1 en  ten slotte1 ,s4 #dca f4 
ook op hare verwantschap met de         

bestrding van  het ,christendom in den  
tegenwoordigen td gewezen4 ,de          
voornaamste  wetenschappelke bestrders  
zn3 ,celsus1 7,w4 ,th4 ,keim1 ,celsus'  
wahres  ,wort4 ,zrich #ahgc4 ,origenes1 
contra ,celsum4 ,bindemann1 ,zeits4 f4  
d4  histor4 ,theol4 #ahdb1 #btes ,heft  
,s4 #eh f4 ,baur1 ,kirch4 ,gesch4 der #c
  ersten ,jahrh4 #chc f4 ,herzog #aa1   
#ajj f4 ,vigouroux1 ,les livres saints  
et la critique rationaliste1 #c;e ed4 ,i
 #acc s47 ,porphyrius1 7,baur1  ib4 #dbj
 f4 ,jahrb4 f4 d4 ,theol4 #ahgh4 #btes  
,heft ,s4 #bfi f4 ,herzog  #aj1 #ebd4   
,vigouroux1 ib4 ,i #aef s471 ,fronto1 de
 vriend van ,aurelius  7blkens ,minucius
 ,felix1 ,octavius #i1 #ca4 ,boissier1  
,les polmiques  religieuses au second   
sicle1 ,revue des ,deux ,mondes #a ,jan4
 #ahgi1  ,herzog #h1 #ggb71 en later nog
 ,julianus1 die blkens de weerlegging   
van ,cyrillus1 contra ,julianum1 een    
boek tegen de christenen schreef1  7,c4 
,j4 ,neumann1 ,juliani imperatoris      
librorum contra ,christianos quae       

supersunt ,lips4 ,teubner #ahhj1 ook    
vertaald in 't ,duitsch4 ib474 ,al  de  
argumenten1 die later alle eeuwen door  
tegen het ,christendom zn  ingebracht1  
zn reeds b hen te vinden1 zoo b4v4 tegen
 de echtheid en  waarheid van vele      
,bbelboeken1 den ,pentateuch1 ,danil1 de
 ,evangelin1  tegen de openbaring en de 
wonderen2 tegen verschillende dogmata   
zooals de menschwording1 de voldoening1 
de vergeving1 de opstanding1  de        
eeuwigheid der straf2 tegen de moraal1  
zooals het ascetisme1  de               
wereldverachting1 de onbeschaafdheid2 om
 niet te spreken van  de lasterlke      
beschuldigingen van het aanbidden van   
een ezelskop1  kindermoord1 echtbreuk   
enz4 ,toch heeft ook deze               
wetenschappelke  bestrding het          
,christendom niet overwonnen4 ,en de    
,heidenen zagen zich  gedrongen1 om of  
den ouden godsdienst tot nieuw leven te 
brengen1 gelk  het ,neopythagoresme en  
,neoplatonisme beproefden1 ,zeller1     
,philos4 der  ,griechen #c;e ,aufl4 ,v  

#gi f4 #dai f41 of het ,christendom met 
het ,heidendom  te vermengen en te      
verbinden1 gelk dat geschiedde in het   
,gnosticisme  en ,manichaeisme4 ,vooral 
het ,gnosticisme was eene machtige      
poging1 om  het ,christendom in de      
combinatie en fusie van allerlei        
heidensche  elementen1 neoplaton4       
wsbegeerte1 syrische en phenicische     
mythologie1  chaldeeuwsche astrologie1  
perzisch dualisme1 enz4 optenemen en zoo
 van  zn absoluut karakter te ontdoen4  
,de hoofdvraag daarb was deze1 hoe de   
menschelke geest in de banden der       
materie gekomen was en daaruit nu  kon  
worden bevrd4 ,gewoonlk is ,god in het  
,gnosticisme de abstracte1              
onderscheidlooze eenheid4 ,uit hem is de
 materie1 de oorzaak van het  kwaad1    
niet te verklaren4 ,deze wordt afgeleid 
uit een lageren god1  den demiurg1 die  
tusschen den hoogsten ,god en de        
zinnelke wereld in  staat en            
vereenzelvigd wordt met den ,god des ,o4
 ,test4 ,ter verlossing  van de in de   

materie geboeide geesten gaan er uit    
,god verschillende  aeonen1 die de      
verschillende godsdiensten              
vertegenwoordigen en hun  hoogtepunt    
bereiken in den aeon ,christus4 ,het    
,christendom is dus niet  de eenige maar
 de hoogste godsdienst4 ,christus echter
 wordt docetisch  opgevat1 want niet op 
het feit1 de historie1 maar op de idee  
komt het  aan4 ,daarom bestaat de       
hoogste zaligheid ook in het kennen2    
kennis met  askese maakt zalig4 ,de     
pistis1 de theologie1 moge goed zn voor 
de  onontwikkelden2 de gnosis1 de       
philosophie is het hoogste1 z is het    
eigendom der 4 ,deze ideen werden door  
allegorische exegese  met de ,schrift in
 overeenstemming gebracht1 en           
voorgedragen in vormen  en beelden1 aan 
de mythologie ontleend en door de       
phantasie versierd4  ,ze veranderden het
 ,christendom in een soort van          
,religionsphilosophie1  van speculatieve
 philosophie1 welke alle eeuwen door1   
tot in de  stelsels van ,hegel en       

,schelling toe1 haar invloed geoefend   
heeft1 cf4  ,jacobi in ,herzog #e1 #bjd 
f4 ,harnack ,dogm4 ,i #ahf f4 ,vigouroux
 t4 a4 p4 ,i  #ajf s4 en de daar aangeh4
 litt4    ,tegenover deze verschillende 
aanvallen was verdediging noodig4 ,de   
,christenen werden gedwongen1 om over   
den inhoud der openbaring na  te denken1
 en eene ware1 christelke gnosis te     
stellen tegenover  de valsche4 ,de      
geopenbaarde waarheid wordt object van  
methodisch1  wetenschappelk denken4 ,er 
ontstond theologie1 niet uit en voor de 
kerk  en ter opleiding harer dienaren1  
maar naar aanleiding en ter afwering    
van de aanvallen1 die op het            
,christendom gericht werden4 ,natuurlk  
was tot zulk eene denkende werkzaamheid1
 kennis van de heidensche  philosophie  
van noode2 de theologie ontstond feitelk
 met behulp van  en door verbinding met 
de philosophie4 ,de ,gnostieken hadden  
dit ook  reeds beproefd1 maar er was een
 wezenlk verschil in de wze1 waarop de  
,gnostieken en waarop de ,apologeten die

 verbinding zochten4 ,dat verschil      
bestaat niet daarin1 dat genen eene     
acute1 en dezen eene allmhlige          
,hellenisirung van het ,christendom     
ondernamen1 ,harnack1 ,dogmengesch4  ,i 
#afh f4 #dac f4 ,maar b de ,gnostieken  
ging de positieve1 absolute  inhoud der 
christelke religie te loor1 b de        
,apologeten bleef deze  bewaard2 b genen
 was het gebruik der philosophie        
materieel1 b dezen  in hoofdzaak        
formeel2 genen werden daarom door de    
kerk verloochend1  dezen erkend2 genen  
stelden de verschillende philosophien   
voor als  een religieus proces1 waarin  
ook het ,christendom werd opgenomen1    
dezen trachtten de christelke religie1  
die ze erkenden en aannamen1  aan te    
toonen als de hoogste waarheid1 als de  
ware philosophie1 die  alle             
waarheidselementen van elders in zich   
vereenigt4 ,dit laatste  is zelfs de    
grondgedachte der ,apologeten1 en ze    
werken deze aldus  uit3 ,god is n1      
onuitsprekelk1 geestelk enz41 maar ,h is

 door den  ,logos ook schepper der      
wereld1 laatste oorzaak van al het znde 
en  principe van al het zedelk goede4   
,het gnostisch dualisme is hier         
overwonnen2 de wereld draagt overal den 
stempel van den goddelken  ,logos1 ook  
de materie is goed en door ,god         
geschapen4 ,de mensch is  oorspronkelk  
goed geschapen1 ontving rede en vrheid  
en werd voor de   bestemd2 deze moest en
 kon h bereiken in den weg der vre      
gehoorzaamheid4 ,maar h heeft zich laten
 verleiden door de daemonen en  is nu   
onder de heerschapp der zinnelkheid     
gekomen1 aan de dwaling  en den dood    
vervallen4 ,ook hier is het dualisme    
vermeden en wordt de  oorzaak der zonde 
in den wil des menschen gezocht4 ,maar  
daarom zn er  nu nieuwe middelen van    
noode1 om den mensch van den weg der    
leugen en  des doods terug te brengen en
 heen te leiden naar de onsterfelkheid4 
,god openbaarde zich door den ,logos van
 de oudste tden af1 en deelde  kennis   
der waarheid mede ook wel aan sommige   

,heidenen1 maar vooral aan  de profeten 
onder ,israel1 en eindelk in znen ,zoon 
,jezus ,christus4  ,in ,hem is alle     
vroegere waarheid bevestigd en voltooid4
 ,door ,hem als  leeraar der waarheid   
wordt de mensch wederom tot zne         
bestemming  gebracht4 ,de ,apologeten zn
 dus intellectualistisch en             
moralistisch2  toch ontbreekt b4v4 b    
,justinus het streven niet1 om ,christus
 ook als  ,verzoener en ,verlosser te   
begrpen1 door wiens bloed w vergeving   
der zonde ontvangen4 ,uitgave der       
,apologeten ,justinus1 ,tatianus1       
,athenagoras1 ,theophilus en ,hermias1 b
 ,migne ser4 gr4 t4 #f4 ,van hen  is    
,justinus verreweg de belangrkste1      
,semisch1 ,justin der ,martyrer1        
,breslau #ahdj4 ,bhringer1 ,kirch4      
,gesch4 in ,biogr4 ,i #a ,s4 #if-bgj4   
,aub ,st4  ,justin philosophe et martyr4
 ,paris #ahfa4 ,weiszcker1 ,die ,theol4 
des ,j4  ,m4 7,jahrb4 f4 d4 ,th4 #ahfg1 
,s4 #fj-aai74 ,engelhardt1 ,das ,christ4
 ,j4 d4 ,m4  ,erlangen #ahgh en ,herz4  

#g1 #cah4 ,sthlin1 ,justin der ,martyrer
 ,leipz4  #ahhj4 ,harnack ,d4 ,g4 ,i    
#dac-dfd4 ,dr4 ,h4 ,veit1 ,justinus des 
,philos4 und  ,martyrers ,rechtfertigung
 des ,christ4 ,strassburg1 ,heitz4      
#ahid4    #c4 ,de aanvangen der         
theologie b de ,apologeten waren echter 
niet  alleen zwak maar in velerlei      
opzicht ook van eenzdigheid en dwaling  
niet vr4 ,de problemen die zich         
voordeden waren vele en machtige2 de    
verhouding van theologie en philosophie1
 de leer van den ,logos in zne          
verhouding tot ,god1 de beteekenis van  
,christus en zn dood enz4 waren  veel te
 diep1 dan dat in eens het rechte       
inzicht verkregen kon worden4  ,verschil
 van opvatting deed zich menigmaal voor4
 ,zoodra er theologie  kwam1 kwam er ook
 onderscheid van richting en school4    
,tweerlei  dogmatische richting laat    
zich weldra onderscheiden4 ,eenerzds    
die1  welke vertegenwoordigd wordt door 
,tertullianus 7ed4 van ,oehler1         
,leipzig #ahec1 van ,gersdorf1 ,bibl4   

patr4 eccles4 lat4 vol4 #d-g4 ,migne1   
ser4 lat4 t4 #a-b74 ,cyprianus 7ed4     
,gersdorf4 vol4 #b-c4 ,hartel1 ,vienna  
#c vol4 #ahfh-ga4 ,migne ser4 lat4 t4   
#d7 en ,lactantius 7ed4 ,gersdorf4  vol4
 #aj-aa4 ,migne t4 #f71 en ook door     
,irenaeus1 van wien alleen het          
hoofdwerk      1 gewoonlk  geciteerd    
,adversus haereses libr4 ,v is bewaard  
gebleven 7ed4 ,stieren1  ,leipzig #ahec4
 ,migne ser4 gr4 t4 #g7 en zn leerling  
,hippolytus van  ,rome1 waarschnlk      
schrver van de eerst aan ,origenes      
toegeschreven        7ed4 ,duncker u4   
,schneidewin  ,gtt4 #ahei4 ,migne1 ser4 
gr4 t4 #aj74 ,dezen allen staan         
antithetisch  tegenover de philosophie4 
,irenaeus waarschuwt er zeer ernstig    
tegen1  adv4 haer4 ,,ii #be-bh en       
,tertullianus bant ze geheel en zoo     
scherp  mogelk1 de praescr4 #g1 in de   
bekende plaats3 wat heeft ,athene en    
,jeruzalem1 de akademie en de kerk1 de  
,christenen en de ketters gemeen  enz4  
,toch maken z er allen weer het naefste 

gebruik van2 ,tertullianus  is voor de  
theologie daarom zoo belangrk1 wl h een 
aantal termini  voor het trinitarisch en
 christologisch dogma heeft ingevoerd1  
zooals  trias1 trinitas1 satisfacere1   
meritum1 sacramentum1 una substantia  en
 tres personae1 duae substantiae in una 
persona enz4 ,maar ze staan  daarb op   
den grondslag van het geloof der kerk2  
ze zn historisch1  positief1 realistisch
 en maken tusschen geloof en theologie1 
en  1 geen qualitatief maar hoogstens   
een quantitatief onderscheid1  ,iren4   
adv4 haer4 ,i #aj1 #c4 ,en wel is nog   
van een dogmatisch systeem  b deze      
mannen geen sprake2 de dogmata staan los
 naast elkander1 een  bepaald principe  
is niet te vinden1 zelfs is in de       
christologie door  ,tertullianus en     
,hippolytus het gnosticisme niet geheel 
overwonnen2  maar toch is de theologie  
van deze mannen1 inzonderheid van       
,irenaeus1  die der volgende eeuwen     
geweest4 ,al de latere dogmata zn b hem 
te  vinden4 ,de eenheid ,gods1 de       

wezenseenheid van ,vader en ,zoon1 van  
den  ,god der schepping en der          
herschepping1 de eenheid van den ,god   
des ,o4  en dien des ,n4 ,v41 de        
schepping der wereld uit niets1 de      
eenheid van  het menschelk geslacht1 de 
oorsprong der zonde uit de wilsvrheid1  
de  beide naturen van ,christus1 de     
absolute openbaring ,gods in ,christus1 
de  opstanding aller menschen enz4 zn   
door hem tegenover het ,gnosticisme     
duidelk uitgesproken en gehandhaafd4    
,het ,christendom heeft b ,irenaeus  het
 eerst eene eigene1 zelfstandige        
theologische wetenschap ontvouwd1       
,harnack1 ,dogm4 ,gesch4 ,i #dfd-edg1 de
 artikelen over de genoemde  theologen b
 ,herzog1 de monographien over hen1 bv4 
over ,irenaeus1  ,bhringer1             
,kirchengesch4 in ,biogr4 #b;e ,aufl4 ,i
 ,bd4 #a;e ,abth4 ,ziegler1  ,irenaeus1 
,der ,bischof von ,lyon1 ,berlin #ahga4 
,reville1 ,revue des deux  ,mondes      
#ahfe4 ,alzog1 ,grundriss der           
,patrologie1 #d;e ,aufl4 ,freiburg #ahhh

 ,s  #ajd f4 enz4 ,zckler ,supplement   
,s4 #dj f4#a        #a ,kortheidshalve  
worden hier eenige werken genoemd voor  
de ,concilin1 ,kerkvaders1 ,kerkelke    
schrvers1 enz4 en      litteratuur      
daarover4 ,de acten der concilin zn     
verzameld      in3 ,joa4 ,harduinus1    
,conciliorum collectio regia maxima4    
,par4 #agad4 #aa ,tomi in #ab vol41     
loopt tot #agad4 ,j4 ,domin4            
,mansi4 ,sacrorum conciliorum nova et   
amplissima collectio4      ,flor4       
#agei-aghh4 #ca vol42 eene nieuwe1      
verbeterde editie      verschnt sedert  
#ahhe te ,pars4 ,acta et decreta        
sacrorum      conciliorum recentiorum4  
,collectio ,lacensis 7,maria ,laach71 #g
      vol4 ,frib4 ,brisg4 #ahgj-ahij1   
bevat de acta der concilia van          
#afhb-ahgj4 ,de voornaamste besluiten   
van concilin en ,pausen      zn         
verzameld door ,h4 ,denzinger4          
,enchiridion symbolorum et              
definitionum1 ed4 #f aucta ab ,ign4     
,stahl4 ,wirceb4 #ahhh4 ,de             

geschiedenis der concilin is het        
volledigst behandeld door      ,karl    
,joseph von ,hefele1                    
,concilingeschichte1 nach den ,quellen  
bearbeitet1 #g ,bde4 ,freiburg          
#ahhe-afga1 #b;e ,aufl4 ,bd4 #a-d door  
,hefele zelf1 ,bd4 #e-f door ,knpfler2  
't werk is voortgezet      door         
,hergenrther1 die ,bd4 #h-i eraan       
toevoegde #ahfg en #ahij4        ,de    
,kerkvaders en andere kerkelke schrvers 
zn uitgegeven      o4 a4 door3 ,andr4   
,gallandius1 ,bibliotheca veterum patrum
      antiquorumque scriptorum          
ecclesiasticorum1 ,venet4 #agfc-agha1   
#ad tomi fol4 ,j4 ,p4 ,migne1           
,patrologiae cursus completus1      sive
 ,bibliotheca universatis 4444 omnium   
,s4 ,s4 ,patrum1      doctorum          
scriptorumque ecclesiasticorum1 sive    
latinorum1      sive graecorum4 ,paris  
#ahdd sq4 #dgc tomi2 series latina #bba 
tomi1 series graeca #aff tomi1          
patrologia graeca latine      tantum    
edita #hf tomi4 ,voorts zn verschillende

 kerkvaders      afzonderlk uitgegeven  
door de ,mauriner monniken 7,cf4        
art4 ,herz71 zooals ,origenes door      
,delarue ,paris #agcc1                  
,chrysostomus door ,montfaucon #agah1   
,augustinus door ,delfau e4      a4     
#afgi-agjb enz4 ,en eindelk verschnt er 
eene uitnemende      editie van de ,lat4
 kerkvaders te ,weenen onder leiding van
      de ,keizerlke ,akademie der       
wetenschappen3 ,corpus scriptorum       
ecclesiasticorum ,latinorum4 ,vindob4   
#ahff sq4 waarin reeds                  
verschillende kerkvaders ,minucius      
,felix1 ,cyprianus1 ,arnob41            
,lact41 enz4 of gedeelten van kerkvaders
 ,tert41 ,august4 enz4      verschenen  
zn4 ,zie verder ,bellarminus1 ,de       
,scriptoribus      ecclesiasticis ,romae
 #afac4 ,ed4 du ,pin1 ,nouvelle         
,bibliothque      des auteurs           
ecclsiastiques1 #dg vol4 ,par4          
#afhf-agad4 ,cave1      ,historia       
literaria script4 eccles4 #b vol4 ,lond4
 #afhi1 ,basil4      #agda4 ,walch1     

,bibl4 theol4 sel4 ,jenae #d vol4 #ageg 
sq4 ,ritter1      ,geschichte der       
christl4 ,philosophie1 #d ,theile1      
,hamburg      #ahda-ahde4 ,ueberweg1    
,grundriss der ,gesch4 d4 ,phil4 der    
patr4      u4 schol4 ,zeit4 #f;e ,aufl4 
#ahha4 ,nirschl4 ,lehrb4 der ,patrol4   
u4 ,patristik1 #c ,bde4 ,mainz          
#ahha-ahhe4 ,alzog1 ,grundriss der      
,patrologie1 #d;e ,aufl4 ,freiburg      
#ahhh4 ,g4 ,krger1 ,gesch4 der          
altchristl4 ,litteratur in den ersten   
drei ,jahrh4 ,freiburg      #ahie4      
,als hulpmiddelen kunnen dienst doen3   
voor het kerkelk      ,grieksch1 het    
woordenboek van ,j4 ,c4 ,suicerus1      
,thesaurus      ecclesiasticus1 ed4 #b;a
 longe auctior ,amst4 #agbh1 #b tomi2   
voor      het middeleeuwsch ,grieksch   
,c4 ,dufresne1 dominus du ,cange1       
,glossarium ad scriptores mediae et     
infimae graecitatis4 ,lugd1      #afhh1 
#b tomi2 voor het middeleeuwsch ,latn   
,c4 ,dufresne1      dominus du ,cange1  
,glossarium ad scriptores mediae et     

infimae      latinitatis4 ,par4 #afgh1  
#c vol42 nieuwe uitgave door de         
,benedictnen in #f deelen #agcc-cf2 door
 ,g4 ,a4 ,l4 ,henschel1      ,par4      
#ahdj-ej in #g deelen2 en door ,leopold 
,favre in #aj      deelen #ahhc-hg4 ,ook
 ,forcellini1 ,totius latinitatis       
lexicon1      in #d deelen ,padua #agga2
 nieuwe uitgave door ,furlanetto      in
 #d deelen4 ,padua #ahbh-'ca3 engelsche 
uitgave te ,londen      #ahbf2 duitsche 
door ,voigtlander en ,hertel te ,zwickau
 en      ,schneeberg #ahbi-cc1 nieuwe   
uitgave in ,itali door ,corradini       
te ,padua #ahei en door ,d4 ,vinc4 ,de  
,vit in #f deelen te ,prato             
#aheh-gi4 ,voor de plaatsnamen3 ,j4 ,v4 
,muller1 ,lexicon manuale1              
geographiam antiquam et mediam cum      
,latine tum ,germanice      illustrans1 
,lips4 #ahca4 ,j4 ,g4 ,th4 ,graesse1    
,orbis latinus over      ,verzeichniss  
der lateinischen ,benennungen der       
bekanntesten      ,stdte usw4 ,dresden  
#ahfa4    ,gansch anders was de houding1

 die door de ,alexandrnsche theologen   
tegenover de philosophie en het         
gnosticisme werd aangenomen4 ,op        
verschillende plaatsen1 vooral in       
,alexandri1 ontwaakte tegen het einde   
der #b;e en in het begin der #c;e eeuw  
het streven1 om de christelke  stof     
wetenschappelk te bewerken en zoo mit   
dem ,zeitbewusstsein  zu vermitteln1    
,harnack1 ,d4 ,g4 ,i #edi4 ,de oorsprong
 en het ontstaan  der ,katechetenschool 
in ,alexandri is ons onbekend1          
,guericke1 ,de  schola quae ,alexandriae
 floruit catechetica #ahbd4 ,vacherot1  
,hist4  crit4 de l'cole d',alex4        
#ahdf-ea4 ,herzog ,i #bij-bib1 maar ze  
bestond  reeds ongeveer #aij en nam     
spoedig in aanzien en invloed toe4 ,de  
eerste leeraar1 die ons door zne        
overgebleven geschriften bekend  is1 is 
,clemens ,alexandrinus4 ,maar h wordt in
 de schaduw gesteld  door ,origenes1 den
 invloedrksten theoloog uit de eerste   
eeuwen4  ,hun streven was1 om de        
kerkelke geloofsleer om te zetten in een

  speculatieve wetenschap4 ,wel         
handhaafden z het geloof1 en namen z  in
 onderscheiding van de gnostieken in de 
positieve leer der kerk hun             
uitgangspunt4 ,clemens noemde het geloof
 zelfs een  1  schatte het hooger dan de
 heidensche wsheid2 het ,christendom is 
een  weg ter zaligheid voor alle        
menschen en kan slechts door het geloof 
toegeeigend worden2 de inhoud van dat   
geloof is door de kerk in haar  beldenis
 samengevat1 en de kenbron der waarheid 
is enkel en alleen de  openbaring1 de   
,h4 ,schrift4 ,dit alles wordt door     
,clemens en ,origenes  even sterk       
vastgehouden als door ,irenaeus en      
,tertullianus4 ,maar het  onderscheid   
begint hier1 dat de ,alexandrnen een    
qualitatief verschil  aannamen tusschen 
geloof en wetenschap4 ,geloof moge goed 
zn en noodig  voor de eenvoudigen2 de   
ontwikkelden hebben daaraan niet genoeg4
 ,de  theologie moet er naar staan1 om  
den inhoud des geloofs te ontwikkelen   
tot eene wetenschap1 die niet rust op   

autoriteit maar in zichzelve  haar      
waarborg en bevestiging vindt4 ,de      
pistis moet tot gnosis verheven  worden4
 ,de gnosis is hier geen middel meer1 om
 de ketter te weren  en te bestrden maar
 wordt doel4 ,de pistis voert slechts   
tot een   1 maar de theologie moet uit  
de ,h4 ,schrift den    ontwikkelen4 ,wat
 ,philo beproefd had voor de  ,joden1   
ondernamen ,clemens en ,origenes voor de
 ,christenen2 z zetten  het werk van    
,justinus ,martyr voort4 ,om dit doel te
 bereiken1 moesten  z natuurlk kennis   
hebben en gebruik maken van de          
philosophie2 ze  sluiten zich wel niet  
aan b een bepaald systeem1 maar ze      
bedienen  zich van de gansche grieksche 
philosophie sedert ,socrates1 vooral van
  die van ,plato en van de ,stoa4 ,en   
met behulp daarvan levert ,origenes  een
 systeem dat zonder twfel van genialen  
blik en diepe denkkracht  getuigt1 maar 
dat ook telkens gevaar loopt1 om de     
theologie in  philosophie te doen       
ondergaan4 ,subordinatie van den ,zoon1 

eeuwigheid  der schepping1              
praeexistentie der zielen1 dualisme van 
geest en stof1  aardsche loutering1     
herstelling aller dingen zn zoovele     
elementen in  het stelsel van ,origenes1
 die het met het geloof der kerk in strd
  brachten en later zne veroordeeling   
bewerkten4 ,met de ,schrift werd  dit   
alles overeengebracht door eene         
pneumatische1 allegorische exegese4     
,maar feitelk wordt in deze theologie   
van ,origenes de christelke  religie in 
ideen opgelost4 ,z zoekt eene transactie
 tusschen kerk en  wereld1 geloof en    
wetenschap1 theologie en philosophie1   
een compromis  tusschen de dwaasheid des
 kruises en de wsheid der wereld en is  
zoo de schoonste en rkste type van de   
telkens in de kerk opkomende            
,vermittelungstheologie1 ,bigg1 ,the    
,christian ,platonists of ,alexandria4  
,oxford #ahhf4 ,harnack ,d4 ,g4 ,i      
#edg-fjd1 art4 in ,herzog en de daar en 
b  ,harnack aangeh4 litt42 ook ,zckler1 
,supplement ,s4 #ea f4    #d4 ,in den   

aanvang der derde eeuw zn de grondslagen
 der christelke  theologie gelegd4 ,de  
kerk heeft tegenover het ,heidendom en  
,jodendom1  tegenover het ,gnosticisme  
en ,ebionitisme welbewust eene vaste    
positie  ingenomen1 en de               
zelfstandigheid van het ,christendom    
gered4 ,maar nu  komen in de derde eeuw 
allerlei inwendige twisten op4 ,de      
groote strd  der #c;e eeuw liep over de 
verhouding van den ,logos 7en den       
,geest7  tot den ,vader1 en de ketter   
die moest bestreden worden was het      
,monarchianisme in zne beide vormen van 
dynamistisch en modalistisch            
,monarchianisme4 ,de eersten zooals de  
,alogi1 ,theodotus en zne part1         
,artemas c4 s4 en vooral ook in het     
,oosten ,paulus van ,samosata1 bisschop 
van ,antiochi sedert #bfj1 trachtten de 
eenheid ,gods zoo te handhaven1  dat ze 
,zoon en ,geest niet voor personen maar 
voor eigenschappen  hielden en aan      
,jezus de ,godheid ontzegden2 ,jezus was
 een mensch1 in  bzondere mate door den 

,goddelken ,logos toegerust en met ,gods
 ,geest  gezalfd4 ,de modalistische     
,monarchianen echter leerden1 dat de    
,godheid  zelve in ,christus vleesch    
geworden was2 z erkenden dus de ,godheid
  van ,christus maar identifieerden     
,vader en ,zoon en kwamen zoo tot het   
patripassianisme4 ,dit gevoelen was in  
de #c;e eeuw zeer verbreid en vond  veel
 aanhang2 het werd verdedigd en         
voorgestaan door ,noetus1 ,epigonus1    
,kleomenes1 ,aeschines1 ,praxeas1       
,victorinus1 ,zephyrinus1 ,kallistus en 
vooral ,sabellius4 ,de monarchianen en  
antitrinitarirs zn bestreden  door      
,hippolytus in ,contra haeresin ,noeti1 
en ,philosophumena1 en  ook in 't       
zoogen4 ,parvus ,labyrinthus 7b ,euseb4 
h4 e4 #e1 #bh71 door  ,tertullianus adv4
 ,praxeam1 ,novatianus de trinitate1    
,dionysius ,alex4  adv4 ,sabellium1     
,eusebius contra ,marcellum1 de eccles4 
theologia1 en  de fide ad ,sabellium4   
,zie ,harnack ,d4 ,g4 ,i #fjd-gji1 en   
art4 ,monarch4 in  ,herzog #aj1 #agh4   

,dorner1 ,gesch4 d4 ,lehre v4 d4 ,p4    
,christi1 #b;e ,aufl4 ,i  #dig f4       
,lange1 ,gesch4 u4 ,entw4 der ,systeme  
der ,unitarir vor der nic4  ,synode1    
#ahca4 ,hagemann1 ,die rmische ,kirche  
in den #c ersten ,jahrh4  #ahfd4 ,aan   
het eind der #c;e eeuw stond het dogma  
van ,christus' ,godheid  en van zn      
onderscheid van den ,vader vast4 ,er    
waren drie hypostasen in  't ,goddelk   
wezen1 ,vader1 ,zoon en ,geest4 ,dit was
 het geloof zoowel in  het ,oosten als  
in het ,westen1 ,harnack ,d4 ,g4 ,i     
#ffg1 #gji4 ,de begrippen1  waarmede het
 denken in de volgende eeuw zich zal    
bezighouden1 zooals  1 1 1 1  enz4      
bestaan reeds1 maar  zullen eerst later 
hun bepaald karakter en vaste waarde    
verkrgen4 ,de  grondslag is gelegd1 en  
de grenzen zn afgebakend1 binnen welke  
de  christelke speculatie haar kracht   
beproeven zal4      ,b4 ,de dogmatiek in
 de ,oostersche ,kerk4    #e4 ,de       
periode van de #d;e tot de #h;e eeuw    
wordt in het ,oosten geheel  in beslag  

genomen door de christologische twisten4
 ,de homoousie van  den in ,christus    
mensch geworden ,zoon met den ,vader was
 het dogma b  uitnemendheid4 ,het       
religieus belang1 hierb in 't spel1 was 
dat ,god  zelf mensch moest worden1     
opdat w menschen van den dood bevrd1 tot
 de  onsterfelkheid en de aanschouwing  
,gods geleid1 en der goddelke natuur    
deelachtig gemaakt zouden worden4 ,de   
,godheid van ,christus is het wezen  des
 ,christendoms4 ,niemand heeft dit beter
 begrepen dan ,athanasius4 ,zne         
geschiedenis is die zner eeuw4 ,voor hem
 concentreert zich heel het             
,christendom in de verlossing ten       
eeuwigen leven door den waarachtigen    
,zoon van ,god4 ,daarin handhaaft h het 
specifiek karakter der christ4  religie1
 maakt de leer der triniteit vr van     
kosmologische speculaties1  die er nog b
 ,origenes en ,tertullianus mede        
verbonden waren1 en  bewaart 't         
,christendom voor verwereldlking1       
,harnack ,,ii #ba-bg1 #bjd f4           

,athanasius is christoloog4 ,h voelt    
diep het religieus belang van de        
,godheid van ,christus4 ,christus moest 
,god zn1 om onze ,zaligmaker te  kunnen 
wezen4 ,door deze geheel eenige         
beteekenis van het christologisch  dogma
 zien geen eigenlke dogmatische systemen
 het licht4 ,wel echter  zn er een      
aantal belangrke dogmatische            
verhandelingen4 ,het ,arianisme  wordt  
bestreden door ,alexander1 bisschop van 
,alexandri1 in zn  ,epistolae de ,ariana
 haeresi deque ,arii depositione1 door  
,athanasius  in al zne geschriften1     
vooral in zne ,orationes contra         
,arianos1 door  ,basilius in zn ,libri  
,v adv4 ,eunomium en in zn ,liber de    
,spiritu  ,sancto1 door ,gregorius ,naz4
 in zn ,orationes ,v de theologia1 door 
,gregorius ,nyss4 ,libri s4 orationes   
,,xii c4 ,eunomium1 door ,cyrillus1     
,hilarius1 ,ambrosius1 ,fulgentius e4   
a41 en op de ,synode van ,nicea en      
,constantinopel veroordeeld4 ,de        
,godheid en homoousie des ,h4 ,geestes  

werd  tegen ,macedonius van             
,constantinopel verdedigd door          
,athanasius in zn  ,epistolae ad        
,serapionem1 door ,basilius in zn werk  
tegen ,eunomius1 en  in zn verhandeling 
de ,spiritu ,sancto1 door ,greg4 ,naz4  
in verschillende  van zne ,orationes    
theologicae1 door ,greg4 ,nyss4 in zn   
adv4  pneumatomachos ,macedonianos1 en  
vooral ook door ,didymus in zn werken   
de ,trinitate libri tres en de ,spiritu 
,sancto1 en werd vastgesteld op  de     
,syn4 te ,constantinopel #cha4 ,reeds   
tdens de vraag over de homoousie  des   
,zoons kwam eene tweede vraag op over de
 menschelke natuur en over  hare        
vereeniging met de goddelke natuur4     
,apollinaris erkende dat de  ,verlosser 
,god moest zn1 maar h kon geen volkomen 
mensch zn1 want  dan waren er twee      
wezens en twee personen en kwam er geen 
eenheid4 ,de  ,logos nam daarom aan     
bezielde  en vormde daarin zelf het 1   
het ik1 het principe van zelfbewustzn en
 zelfbepaling4 ,maar h werd  bestreden  

door ,athanasius1 de incarnatione domini
 nostri ,j4 ,c4 contra  ,apollinarem1 en
 de salutari adventu ,j4 ,c41 door      
,greg4 ,naz4 in zne  ,epistolae ad      
,cledonium en door ,greg4 ,nyss4 in zn  
,antirrheticus adv4  ,apollinarem1 en op
 de ,synode te ,rome #cgg en te         
,constantinopel #cha  veroordeeld4 ,toen
 de twee naturen waren vastgesteld1 rees
 er verschil  over den aard harer       
vereeniging4 ,niet substantieel en      
wezenlk1  maar moreel en relatief1 zei  
,nestorius2 er zn in ,christus twee     
personen1 4 ,maar h vond een sterk      
bestrder in ,cyrillus van  ,alexandri1  
die hem in verschillende werken de      
incarnatione ,unigeniti1  adversus      
,nestorii blasphemias contradictionum   
,libri ,v1 enz4 aanviel1 en  werd       
veroordeeld op de ,synode te ,efeze     
#dca4 ,het lnrecht daartegenover        
staande gevoelen van ,eutyches werd     
bestreden door ,theodoretus in zn     en
 ,leo ,magnus in zn ,epistola ad        
,flavianum en  werd veroordeeld op de   

,synode te ,chalcedon #dea4    #f4 ,het 
chalcedonisme bracht echter geen vrede1 
de verwarring nam  toe1 het             
monophysitisme was in het ,oosten te    
sterk4 ,het vond wel een  krachtig      
verdediger in ,leontius van ,byzantium  
#dhe-edc1 door ,harnack ,,ii  #chc de   
eerste scholasticus genoemd1 en werd ook
 erkend op de #e;e synode  te           
,constantinopel #eea4 ,maar de          
,monophysieten werden niet gewonnen1 ook
  niet door de bemoeiingen van          
,justinianus ,i4 ,de in de #g;e eeuw    
opkomende  monergistische en            
monotheletische strd eindigde met de    
vaststelling  van twee willen in        
,christus op de #f;e synode te          
,constantinopel #fhj4 ,en  tot den      
huidigen dag zn er monophysitische      
,christenen in ,syrie1 art4  ,jacobiten 
in ,herzog1 ,dr4 ,h4 ,g4 ,klen1 ,jakob  
,baradeus4 ,leiden #ahha4  ,ze nemen ne 
natuur in ,christus aan1 ex4 niet in    
duabus naturis1  verwerpen ,chalcedon en
 erkennen de zoogenaamde rooversynode te

 ,efeze1  gebruiken gezuurd brood b het 
avondmaal1 maken het kruis met n        
vinger1 hebben beelden- en              
heiligenvereering van de grieksche en   
roomsche kerk overgenomen en staan onder
 den ,patriarch van ,antiochi0  die     
echter gewoonlk in ,diarbekr woont4     
,dogmatisch van belang is de            
geloofsbeldenis van ,baradeus b ,klen   
bl4 #aaj v4 ,monophysieten zn  er voorts
 in ,egypte1 ,kopten geheeten1 onder een
 patriarch wonend in  ,karo1 ,herzog #a1
 #agh f41 in ,abessyni1 onder een       
,abbna1 door den  patriarch in ,karo    
benoemd en resideerende in ,gondar1     
,herzog #a1 #fi f41  in ,armeni onder   
een ,katholikos in ,etschmiadsin1 een   
klooster b ,erivan  in ,armeni4 ,zie    
,hofmann1 ,symboliek  #fb-fh1 met de    
daar en in ,herzog  aangegeven          
litteratuur1 ,kattenbusch1              
,confessionskunde ,i #bje-bcd4    ,maar 
dogmatisch zn niet alleen de            
christologische geschriften van  belang1
 ook andere verhandelingen komen in     

aanmerking4 ,de leer van  ,god1 zn      
namen1 eigenschappen1 voorzienigheid    
werden behandeld  in aansluiting aan de 
apologeten1 die het christelk           
,godsbegrip  tegenover het gnosticisme  
hadden gehandhaafd4 ,men ging meest uit 
van  de natuurlke ,godskennis1 van ,god 
als een eenvoudig1 onveranderlk  zn1    
wiens bestaan psychologisch1            
kosmologisch en teleologisch bewezen    
kon worden1 die wel onkenbaar was in zn 
wezen1 maar in de ,schrift  als         
,drieenige was geopenbaard1             
,chrysostomus1 ,homiliae #ab contra     
,anomoeos seu de incomprehensibili ,dei 
natura1 ,pseudodiomysius de  divinis    
nominibus1 ,chrysostomus de providentia 
,l4 ,,iii4 ,theodoretus de  providentia 
orationes ,x1 ,harnack ,,ii #aaf-abb1   
,mnscher-v4 ,coelln ,i #abd  f4         
,kosmologie en anthropologie werden     
vooral behandeld in aansluiting  aan    
,genesis #a-c1 en zoo1 dat het          
,origenisme vermeden werd4 ,god had de  
wereld geschapen door den ,logos naar   

het voorbeeld eener bovenaardsche       
geestelke wereld2 de zonde ontstond door
 den vren wil en wordt  opgewogen door  
de straf en de verlossing1 ,basilius1   
,homiliae ,,ix in  hexaemeron4 ,greg4   
,nyss4 ,explicatio apologetica in       
hexaemeron en de  hominis opificio1     
,ambrosius ,l4 ,,vi in hexaemeron4      
,augustinus1 de ,genesi  contra ,manich4
 ,l4 ,,ii1 ,de ,genesi ad litteram liber
 imperfectus4 ,johannes  ,philoponus1 de
 ternitate mundi c4 ,proclum1 en de     
mundi creatione l4  ,,vii1 ,anastasius  
,sinaita1 ,anagogic contemplationes in  
hexaemeron1 libri  ,,xii4 ,harnack ,d4  
,g4 ,,ii #abb-abi4 ,mnscher-v4 ,coelln  
,i #ada f4 ,schwane ,d4  ,g4 ,,ii4      
,voorts werden er ook zeer vele         
tractaten geschreven over de            
virginiteit1 het monnikschap1 de        
volmaaktheid1 de priesterschap1 de      
opstanding enz41 zooals door ,ephraem   
,syrus1 ,greg4 ,naz41 ,chrysost41       
,greg4 ,nyss41 ,chrysost41 benevens vele
 apologien tegen ,joden1 ,heidenen  en  

,ketters4 ,het merkwaardigst voor de    
geschiedenis der dogmatiek zn  de 1     
,institutiones theologic libr4 ,,vii1 in
 fragmenten b  ,athanasius1 en verzameld
 in ,gallandii ,bibl4 ,,iii #ffb-ffc4   
,routh ,reliq4  ,sacr4 ,,iii en ,migne  
ser4 gr4 #ah1 waarvan de drie eerste    
boeken handelen  over ,god1 den ,vader  
en den ,schepper1 den ,zoon en den      
,geest1 het vierde  over engelen en     
daemonen1 het vfde en zesde over de     
incarnatie en  het zevende over de      
schepping4 ,voorts de  van ,cyrillus1   
#ah  voordrachten voor  over de         
waarheden des geloofs en vf voor   over 
de mysterin1 doop1 zalving1 eucharistie1
 liturgie1  ,plitt1 de ,cyrilli         
,hierosol4 orationibus1 quae exstant    
catecheticis4  ,heidelb4 #ahee4         
,gregorius van ,nyssa1 ,oratio          
catechetica in #dj cap4  bevat eene     
philosophische bewsvoering voor de      
hoofdwaarheden des  ,christendoms1 ,gods
 bestaan1 wezen1 triniteit1 schepping en
 val1  verlossing1 sacramenten1 vooral  

boete en eucharistie1 en eschatologie4  
,chrysostomus' ,catecheses duo zn vooral
 zedelke toespraken tot de              
catechumenen4 ,theodoretus gaf een      
compendium van het christ4 geloof  in   
het #e;e boek van zn    ,haereticarum   
fabularum compendium4 ,maximus          
,confessor behandelde de                
geloofswaarheden  der kerk in korte     
kapittels 1 #bjj over de leer van ,god1 
#cjj  over de menschwording en de zonde1
 #ejj over de liefde4 ,van groote       
beteekenis waren ook de vf geschriften  
1     1    1     benevens #aj brieven1  
die in de vfde eeuw het licht zagen  en 
langen td doorgingen voor geschriften   
van ,dionysius ,areopagita4  ,ze        
gebruikten neoplatonische philosophie en
 panthestische mystiek  tot toelichting 
en bewerking der christelke leer en     
werden spoedig  hooggeschat1            
gecommentarierd door ,maximus           
,confessor1 ,pachymeres e4 a41  door    
theologen1 mystici1 asceten vooral in de
 ,middeleeuwen gebruikt en  haast met de

 ,schrift gelk gesteld4 ,al de elementen
 der dogmatische  ontwikkeling werden   
eindelk saamgevat en vereenigd door     
,joh4  ,damascenus in zn  4 ,dit werk   
bestaat uit #c deelen4 ,in deel  #a     
geeft h een schets der philosophie als  
dienares  en werktuig der theologie1    
bepaaldelk der logica naar ,aristoteles 
en  ,porphyrius4 ,deel #b is historisch1
   en geeft een overzicht  der ketteren 
tot ,mohammed toe4 ,deel #c       is het
 eigenlk dogmatische deel in #ajj       
capita2 h erkent zelf  daarin niets te  
geven dan wat de vaderen geleerd hebben 
en haalt dan  ook de grieksche vaders1  
en ,paus ,leo telkens aan1 ,j4 ,langen1 
,johannes  van ,damaskus1 ,gotha #ahgi4 
,grundlehner1 ,joh4 ,dam4 ,utrecht      
#ahgf4    ,eene geschiedenis van de     
theologie en de dogmatiek in de         
,oostersche  kerk na ,damascenus bestaat
 nog niet4 ,de patristische td1 waarin  
de  groote dogmenvorming plaats had1    
eindigde ongeveer met ,justinianus ,i   
#ebg-efe1 of ook met ,photius  #hfj4    

,heel deze td van de #f;e tot de #i;e   
eeuw is een td van overgang4 ,de        
beeldenstrd #gbf-hdb is daarin de       
karakteristieke gebeurtenis1 ,harnack1  
,d4 ,g4 ,,ii #deb f4 ,k4 ,schwarzlose1  
,der ,bilderstreit1 ein ,kampf der gr4  
,k4 um ihre ,eigenart und um ihre       
,freiheit1 #ahij4 ,reliquin en beelden  
waren ook al voor de #e;e eeuw  in      
gebruik1 maar het christologisch dogma  
kwam ze ondersteunen4 ,het  eigenaardige
 van het ,christendom scheen daarin     
gelegen1 dat het  het ,goddelke zinlk en
 lichamelk tegenwoordig maakte4 ,het    
beeld  werd weldra van symbool tot      
drager en orgaan van het heilige4 ,het  
heidendom keerde in de christelke kerk  
terug4 ,maar de verdediging  der beelden
 was juist verbonden met die van de     
vrheid der kerk en  met de religieuse   
belangen1 die er toen aanwezig waren4   
,daartegenover  stond de keizerlke part1
 die de beelden bestreed maar daarmede  
ook de kerk aan den staat wilde         
onderwerpen1 die aan den keizer  de     

vaststelling van een kerkelk dogma wilde
 laten1 die door het  bestrden der      
beelden ,joden en ,mohammedanen te      
gemoet wilde komen4 ,in  de             
beeldenvereering trok heel de orthodoxie
 zich samen4 ,in het zinlke  wil men het
 ,goddelke bezitten en genieten4        
,johannes ,damascenus was  een van de   
krachtigste verdedigers der             
beeldenvereering1 in zne de  imaginibus 
orationes ,,iii2 h brengt ze met de     
vleeschwording ,gods in  ,christus in 't
 nauwste verband en ziet in hare        
bestrding judasme  en manichaeisme4 ,de 
dogmatische rechtvaardiging der         
beeldenvereering  is de laatste arbeid  
der kerk in 't ,oosten geweest4 ,de     
,byzantnsche  periode1 van de #i;e eeuw 
tot de inneming van ,constantinopel door
 de  ,turken #adec1 treedt in4 ,het is  
een td van rust1 van machteloosheid in  
het produceeren4 ,de grieksche kerk is  
die der orthodoxie1 z bewaart  alleen2  
het christologisch dogma is het dogma b 
uitnemendheid4 ,toch is  er tot #adec   

toe een sterk wetenschappelk leven      
geweest4 ,de geschriften  der           
,byzantnsche theologen1 van ,damascenus 
af tot die welke de inneming  van       
,constantinopel beleefden1 vormen in den
 ,cursus patrologiae graecae  van ,migne
 de banden #id-afa4 ,na ,damascenus1    
wiens dogmatiek nog tot  heden toe norma
 is1 verdient uit de ,byzantnsche       
periode vooral  genoemd te worden       
,photius1 patriarch van ,constantinopel 
#hia1 wiens  hoofdwerk  of ,bibliotheca 
geleerde excerpten uit allerlei         
schrvers bevat en die als dogmaticus    
optrad in zne     1 ed4 ,hergenrther1   
,ratisb4 #aheg2 cf4 ,gass in ,herzog1   
,hergenrther1 ,photius1 ,patriarch v4   
,k41 ,regensburg #ahfg-fi4 ,voorts      
,euthymius ,zigabenus in de #ab;e eeuw1 
die op last van keizer ,alexius ,i      
schreef eene         1 en ,nicetas      
,choniates  #abbj die het werk van      
,euthymius  aanvulde in zn  1 ten deele 
uitgegeven1 cf4 ,ullmann1  ,nic4 v4     
,meth41 ,euth4 ,zigab4 und ,nicetas     

,chon4 oder die dogm4 ,entw4 der  gr4   
,k4 im #ab ,jahrh41 ,stud4 u4 ,kr4 #ahhc
 #dtes ,heft4 ,verder is het werk  van  
,nicolaus ,kabasilas1        door ,gass 
uitgegeven #ahdi2 en eene verhandeling  
van ,demetrius ,kydonius       door     
,kuinoel1 ,lips4 #aghf4    ,na de       
inneming van ,constantinopel door de    
,turken zou de grieksche  kerk in het   
,oosten geheel vernietigd of tot eene   
secte ineengekrompen  zn1 indien ze niet
 steun had gevonden in het ,russische   
rk1 dat in  de #aj;e eeuw gekerstend    
werd en het grieksch-orthodoxe geloof in
 zn  geheel en zonder kritiek overnam4  
,van de theol4 litteratuur na dien  td  
is ons nog veel minder bekend1 dan in   
het vroegere tdvak4 ,migne's  uitgave   
gaat niet verder en laat ons hier in den
 steek4 ,een overzicht  van namen en    
werken wordt gegeven in  1    1 ,athene 
#ahfh4 ,de pogingen tot vereeniging met 
,rome  op de concilies van ,lyon #abgd  
en ,florence #adci zn ons uit de akten  
bekend4 ,de correspondentie van de      

,tubingsche theologen #aegf met den     
patriarch ,jeremias ,,ii is te          
,wittenberg #aehd uitgegeven1 ,gass     
,symb4  der gr4 ,k4 #de f42 over die van
 ,cyrillus ,lucaris met vele protest4   
theologen en staatslieden zie men ,gass1
 art4 ,lucaris in ,herzog #i1  #e f41   
,kattenbusch #ada f4 ,men kan de        
geschiedenis dezer litteratuur  niet in 
n woord3 versteening1 orthodoxisme1 enz4
 samenvatten4 ,het  zwaartepunt der     
grieksche kerk is naar ,rusland verlegd1
 en ,rusland is  nog jong1 heeft nog    
geen verleden en komt eerst op4 ,zn     
litterarisch en  wetenschappelk leven   
heeft nog pas een aanvang genomen4 ,uit 
de vorige  eeuw wordt genoemd           
,theophanes ,procopowitsch1 die als de  
vader der  russische systematische      
theologie geldt1 ,philaret1 ,gesch4 der 
,kirche  ,russlands ,,ii #bji v4 ,en uit
 deze eeuw ,philaret1 ,ausfhrl4 ,catech4
 der  rechtglub4 kath4 morgenl4 ,kirche 
in 't werk van ,philaret ,gesch4 d4 ,k4 
,russl4 ,,ii #bic f4 ,macarius1         

,handbuch zum ,studium der christl4     
orthodox4  dogm4 ,theol41 deutsch von   
,blumenthal #ahge4 ,zie ,zckler         
,supplement  #aab f4 ,kurtz1 ,lehrb4 d4 
,k4 ,g4  #fh4 ,gass1 ,beitrge zur       
kirchl4 litt4  u4 dogm4 gesch4 des gr4  
,m4 ,a41 #b ,bde4 ,breslau #ahdd-dg4    
,ook3 ,a4 v4  ,reinholdt1 ,gesch4 der   
russ4 ,lit4 v4 ihren ,anfngen bis auf   
die neueste  ,zeit #ahhf4 ,k4           
,krumbacher1 ,gesch4 der byzant4 ,litt4 
#ahia4 ,kattenbusch1  ,conf4 #beb-bhg4  
,het leerbegrip der grieksche           
7russische7 kerk is te  vinden b ,walch 
,i #dca sq4 ,e4 ,j4 ,kimmel1 ,monumenta 
fidei ecclesiae  orientalis1 #b ,bde4   
#ahej4 ,schaff1 ,creeds of ,christ4 ,i4 
#ahha4 p4 #bd-hb2  ,,ii #eg-gc2         
#bge-eed4 1       ,i #ahhc4 ,w4 ,gass1  
,symbolik der gr4 ,kirche #ahgb4 ,h4    
,schmidt1  ,handbuch der ,symbolik1     
#ahij4 ,s4 #cj f4 ,hoffmann1 ,symboliek 
bl4 #acj  v4 ,kattenbusch1 ,lehrb4 der  
vergl4 ,confessionskunde ,i3 ,die       
orthodoxe  anatolische ,kirche ,i #ahib4

 ,voorts kan men nog raadplegen over de 
kerken in het ,oosten1 vooral in        
,rusland1 de werken genoemd door ,walch 
,bibl4 theol4 sel4 ,,ii #eei sq4 ,le    
,quien1 ,oriens christianus1 #c ,bde4   
#agdj4 ,j4 ,mason ,neall1 ,history of   
the holy eastern church ,i #ahej4 ,gass1
  art4 ,gr4 u4 gr4 russ4 ,kirche1       
,konstant4 in ,herzog4 ,j4 ,silbernagl1 
,verfassung und gegenwartiger ,bestand  
smmtlicher ,kirchen des ,orients1       
,landshut #ahfe4 ,victor ,frank1        
,russische ,selbstzeugnisse4 ,i ,russ4  
,christ4  ,paderborn #ahhi4 ,h4 ,dalton1
 ,die russ4 ,kirche1 ,leipzig #ahib4    
,presb4  and ,ref4 ,rev4 ,jan4 #ahib p4 
#ajc v4 ,anatole ,leroy ,beaulieu1 ,das 
,reich  des ,czaren und der ,russen1    
autor4 deutsche mit ,schluszbemerkungen 
versehene ,ausgabe von ,l4 ,pezold und  
,j4 ,muller4 ,sondershausen #ahhd-ij4   
,,iii ,bd43 ,die ,macht der ,religion1  
,kirche1 ,geistlichkeit und ,sektenwezen
  in ,russland4 ,h4 ,dalton1 ,evangel4  
,strmungen in der russ4 ,kirche der     

,gegenwart1 ,heilbronn #ahha4 ,nik4 von 
,gerbel-,embach1 ,russische ,sectirer1  
,heilbronn #ahhc 7beide in de           
,zeitfragen des ,christ4 ,volkslebens   
,bd4  ,,vi en ,,viii74 ,over de         
,stundisten3 ,the ,stundists1 the story 
of a great  religious revolt4 ,james    
,clarke1 ,fleetstreet1 ,london4 ,dr4    
,ferd4 ,knie1  ,die russ4-schismatische 
,kirche1 ,ihr ,lehre und ihr ,cult4     
,graz #ahid4  ,kattenbusch #bcd f4 #edb 
f4      ,c4 ,de ,dogmatiek in de        
,latnsche1 ,roomsche ,kerk4    #h4 ,de  
kerk en theologie draagt in het ,westen 
van den aanvang af een  eigen karakter4 
,b ,tertullianus1 ,cyprianus1 ,irenaeus 
komt dit reeds  duidelk uit4 ,in het    
,oosten is de heerschende gedachte in de
 dogmatiek  deze1 dat de mensch door de 
zonde aan de  onderworpen is en nu  door
 ,god zelven in ,christus van den dood  
bevrd en het leven1 de  onsterfelkheid1 
de goddelke natuur deelachtig wordt     
gemaakt4 ,de  ideen van substantie1     
wezen1 natuur1 staan hier op den        

voorgrond en  kweeken stilstand1 rust1  
zoowel in de leer als in het leven4 ,in 
het  ,westen daarentegen valt de nadruk 
op de relatie1 waarin de mensch tot     
,god staat4 ,en deze relatie is die van 
een schuldige tegenover een             
rechtvaardig ,god1 wiens geboden h      
overtreden heeft4 ,christus heeft       
echter door zn werk de genade ,gods1 de 
vergeving der zonden1 de kracht  tot    
onderhouding der wet verworven4 ,en dit 
drft uit tot een werkdadig  leven1 tot  
gehoorzaamheid en onderwerping4 ,in het 
,oosten sluit men  zich vooral b        
,johannes1 in het ,westen b ,paulus aan4
 ,daar ligt het  zwaartepunt in de      
vleeschwording1 hier in den dood van    
,christus4 ,daar  staat de persoon1 hier
 het werk van ,christus op den          
voorgrond4 ,in het  ,oosten komt het in 
de eerste plaats aan op de godmenschelke
 natuur1  op de eenheid van beide       
naturen in ,christus2 in het ,westen    
daarentegen  op het onderscheid van     
beide naturen1 op de ,middelaarsplaats1 

welke  ,christus tusschen ,god en mensch
 inneemt4 ,daar heerscht het mystische1 
liturgische1 hier het juridische1       
politieke element1 ,kattenbusch1        
,confessionskunde ,i #ajc f4 ,dit       
onderscheid is van den beginne af       
aanwezig4 ,de scheuring was eene kwestie
 van td4 ,met de opkomst van            
,constantinopel begon de openlke strd4  
,constantinopel kon niet wzen  op een   
apostolischen oorsprong en ontleende al 
zne beteekenis aan de  politiek1 aan het
 keizerlk hof4 ,het wilde een tweede    
,rome zn4 ,de  bisschop van             
,constantinopel kreeg volgens het       
concilie van #cha can4  #c     na den   
bisschop van ,rome1       4 ,daarmede   
was het tevreden1 met eene plaats naast 
,rome4 ,het  ,oosten wilde ne kerk1 ja1 
maar in twee helften1 met twee keizers1 
twee hoofdsteden1 twee bisschoppen van  
gelken rang4 ,de grieksche kerk  noemt  
zich de orthodoxe1 z acht zichzelve in  
het volle bezit der  waarheid1 z rust en
 geniet4 ,maar z noemt zich ook de      

anatolische1 z  bindt zich aan een      
bepaald land en is hiermede voldaan4    
,gansch anders  was het met ,rome4 ,rome
 handhaafde zich niet als politieke stad
 naast  ,constantinopel1 maar plaatste  
zich als sedes apostolica hoog boven    
,constantinopel4 ,rome vertegenwoordigde
 en verdedigde een religieus  belang4   
,het baseerde zne aanspraken en rechten 
weldra op ,mt4 #af3ah1  en eischte eene 
universeele1 eene katholieke plaats4 ,in
 de ,westersche  kerk zit daarom eene   
aggressieve1 eene wereldveroverende     
tendenz4 ,deze  tweerlei richting dreef 
het ,oosten en ,westen uiteen4 ,toen    
daarb nog  verschillen kwamen in        
gebruiken1 riten en vooral in de        
beldenis van  het filioque1 werd het    
schisma hoe langer hoe meer voorbereid4 
,in #ajed  kwam het formeel tot stand4  
,toch was het ,westen in veel opzichten 
van het ,oosten afhankelk4 ,hier  was   
toch het eerst de kerk gesticht4 ,hier  
traden de ,apostolische  vaders en de   
,apologeten op4 ,hier werd de machtige  

strd tegen het  ,gnosticisme en het     
,manichaeisme gestreden4 ,hier werden de
 theologische  en christologische       
dogmata op de concilin vastgesteld4     
,synoden zn er1  in de tweede eeuw1 het 
eerst in ,klein-,azi opgekomen4 ,de     
oecumenische  concilin1 van #cbe af tot 
het midden der #i;e eeuw toe1 zn alle in
 het  ,oosten1 in ,klein-,azi of        
,constantinopel gehouden1 en worden tot 
dat  van #hgi toe alle ook door de      
,westersche kerk erkend4 ,de objectieve 
grondslagen van de kerkleer zn in het   
,oosten en ,westen dezelfde4  ,sedert de
 tweede helft der tweede eeuw drong de  
oostersche theologie  ook in het ,westen
 door4 ,victorinus ,rhetor1 ,hilarius1  
,ambrosius1  ,hieronymus1 ,rufinus      
hebben de theologische gedachtenwereld  
van het  ,oosten naar het ,westen       
overgebracht4 ,oudtest4 exegese1        
platonische  theologie1 monnikenwezen1  
het ideaal der virginiteit deden in het 
westen hun intocht en huwden daar met   
den westerschen geest4 ,ambrosius       

#cig1 bestudeerde de werken van         
,clemens1 ,origenes1 ,didymus1 vooral   
van ,basilius1 en bracht de ,oudtest4   
exegese 7,hexaemeron1 de ,paradiso1  de 
,cain et ,abel etc4 naar ,basilius71 het
 ideaal der virginiteit  in den zin van 
het mystieke huwelk der ziel met        
,christus 7de  virginitate1 liber de    
,isaac et anima1 naar ,origenes1        
,methodius71 en  ook de triniteitsleer  
en de christologie der ,cappadocirs1    
7,libri ,v  de fide1 ,libri ,,iii de    
,spiritu ,s1 liber de incarnationis     
dominic  sacramento7 in het ,westen     
over4 ,hilarius van ,pictavium  #cfh    
verkeerde  gedurende zne ballingschap   
#cef-cei in ,kl4 ,azi1 lichtte in zn    
werk  de ,synodis seu de fide           
,orientalium de bisschoppen van ,gallie 
in over  den christologischen strd in   
het ,oosten1 verdedigt deze leer in zn  
werk de ,trinitate in #ab boeken1 en    
maakt in zne exegetische werken  over   
,mattheus en enkele psalmen ruim gebruik
 van de typische en  allegorische       

exegese4 ,victorinus rhetor1 door       
,augustinus1 ,conf4 #h1b  zeer geprezen1
 voerde in zne geschriften ,liber ad    
,justinum ,manichum  contra duo         
principia ,manichorum et de vera carne  
,christi1 in zn liber  de generatione   
divina en in zn strdschrift ,adversus   
,arium ,libri ,,iv  de neoplatonische   
philosophie in de theologie in en werd  
daardoor van  den grootsten invloed op  
,augustinus4 ,rufinus  #daj verkeerde   
vele  jaren in ,egypte en ,palestina1 en
 ging om met de kluizenaars1 met        
,hieronymus1 ,didymus in ,alexandri1    
,johannes in ,jeruzalem1 en was vooral  
daardoor van beteekenis1 dat h vele     
grieksche werken van ,josephus1         
,eusebius1 ,origenes1 ,basilius1        
,gregorius ,naz41 enz4 in 't latn       
bewerkte4 ,bovendien schreef h eene     
,historia monachorum1 biografien  van   
#cc heiligen in de nitrische woestn1 en 
,peregrinationes ad loca  sancta2       
verschillende commentaren op boeken des 
,o4 ,t42 en eindelk eene  ,expositio    

symboli apostolici1 wier waarde voor de 
historie grooter is  dan voor de        
dogmatiek4 ,eindelk moet hier           
,hieronymus  #dbj genoemd  worden4      
,schoon opgevoed in ,rome1 vertoefde h  
't grootste deel van  zn leven in ,syri 
en ,palestina4 ,zne verdienste ligt     
vooral in zne  vele ,schriftstudin2 in  
de theologie is h weinig zelfstandig1 en
 zeer  angstig voor zne orthodoxie2 in  
zne exegese huldigt h dikwerf de        
allegorische methode van ,philo en de   
,alexandrnsche theologen1 vooral  is h  
een lofredenaar van de askese2 h        
verdedigde de jonkvrouwelkheid  van     
,maria tegen ,helvidius1 de             
verdienstelkheid van het vasten en van  
het coelibaat tegen ,jovinianus1 de     
vereering der martelaars en van  hunne  
reliquin tegen ,vigilantius en spreekt  
naar ,luthers woord in de               
tafelgesprekken altd van vasten1 spze1  
virginiteit en schier nooit  van geloof 
en hoop en liefde4    #i4 ,heel deze    
dogmatische ontwikkeling van het ,oosten

 en ,westen  loopt uit op ,augustinus4  
,de triniteitsleer en de christologie   
van  de ,oostersche theologen2 de leer  
van mensch1 zonde1 genade1 geloof1      
voldoening1 verdienste van ,tertullianus
 en ,ambrosius2 het neoplatonisme  van  
,victorinus2 de leer van ,cyprianus over
 kerk en sacrament2  het monnikideaal   
van ,hieronymus en ,hilarius2 dat alles 
is door  ,augustinus overgenomen en door
 hem1 in zn rke levenservaring1 tot  zn 
geestelk eigendom gemaakt4 ,een         
theologisch1 dogmatisch systeem  heeft  
,augustinus niet geleverd4 ,de stof die 
hem van alle kanten1  uit ,schrift1     
traditie1 philosophie1 toestroomt en die
 h door zn  rke persoonlkheid uitbreidt 
en vermeerdert1 liet zich niet in eens  
overzien en systematiseeren4 ,het       
voornaamste1 dat ,augustinus in dit     
opzicht geleverd heeft1 is zn           
,enchiridion de fide1 spe et caritate1  
eene verklaring van de voornaamste      
geloofswaarheden aan de hand van  het   
apost4 symbool4 ,maar aan               

tegenstrdigheden ontbreekt het in zne   
leer niet1 vooral niet aan die tusschen 
zne kerk-en zne genadeleer4  ,reuter    
heeft aangetoond1 dat die               
tegenstrdigheden niet te vereffenen  zn1
 en dat de gedachten van ,augustinus    
zich niet in een systeem  laten         
samenvatten4 ,en toch is er geen        
kerkvader geweest1 die zoo diep  alle   
theol4 problemen heeft ingedacht en zoo 
geworsteld heeft om tot  eenheid te     
komen1 ,harnack ,,iii #hg4 ,h is de     
eerste geweest1 die zich  duidelk       
trachtte rekenschap te geven van al die 
theol4 vragen1 welke  later in de       
prolegomena der dogmatiek zouden        
behandeld worden1 en die  tot de laatste
 psychologische en notische problemen   
doordringt4 ,het  vaste punt1 waarvan h 
uitgaat1 is de mensch1 zn zelfbewustzn1 
zne  onuitroeibare zucht naar en        
behoefte aan waarheid1 geluk1 't goede1 
welke alle n zn4 ,dit uitgangspunt is   
zeker en betrouwbaar 7tegen de          
sceptici71 wl het twfelen zelf nog      

geloof aan waarheid onderstelt  en het  
zelfbewustzn de laatste grond der       
waarheid is4 ,augustinus  werd zelf door
 zulk eene brandende waarheidsliefde    
verteerd4 ,nu neemt  ,augustinus wel    
twee kenorganen aan1 sensus en          
intellectus4 ,maar de  kennis1 door 't  
laatste verkregen1 gaat die van het     
eerste ver te  boven4 ,het zinlke is de 
waarheid zelve niet1 het is er maar een 
beeld  van4 ,eeuwige1 onveranderlke     
waarheid is slechts door het denken te  
vinden4 ,wel ontkent ,augustinus niet1  
dat w ook door het zienlke  heen tot het
 onzienlke kunnen opklimmen1 maar       
gewoonlk zoekt h den  weg tot de        
waarheid niet buiten ons door de natuur 
heen1 maar door 's  menschen eigen      
geest4 ,daar vindt h in zne1 in de aan  
allen eigene  rede eeuwige1             
onveranderlke waarheden1 welke zelve    
weer terugwzen  op en zich samenvatten  
in ,god3 de hoogste waarheid1 het       
hoogste zn1  het eenig goed1 aeterna    
ratio1 principium universorum4 ,daarom1 

wl ,god  de volle waarheid1 het zn1 het 
goede1 het schoone zelf is1 daarom  is  
er in ,hem alleen rust voor den mensch1 
voor zn denken en willen4  ,zelfkennis  
en ,godskennis zn de twee polen1        
waartusschen al zn denken  zich beweegt4
 ,de wetenschap der natuur wordt wel    
niet veracht1 maar  toch achtergesteld4 
,deum et animam scire cupio6 ,noverim me
 noverim te6  ,god is de zon der        
geesten4 ,we zien en kennen geen        
waarheid dan in en  door zn licht4      
,maar de philosophie is toch            
onvoldoende4 ,niet slechts door het     
onvermogen der rede1 om den weg tot de  
waarheid te vinden1 maar vooral  ook    
doordat haar de superbia in den weg     
staat4 ,en humilitas is alleen  de weg  
ten leven4 ,er is daarom nog een andere 
weg tot de waarheid1 n4l4  de           
auctoritas1 de fides4 ,het onderstelt   
eenerzds eenig weten1 maar  zoekt       
andererzds naar weten en streeft naar   
kennis4 ,niet alleen het  bestaan van   
,god en de onsterfelkheid der ziel1 maar

 ook de triniteit  trachtte ,augustinus 
uit de natuur en vooral uit den mensch  
zelf te  bewzen4 ,maar ,god is voor hem 
niet het abstracte1 praedicaatlooze  zn1
 maar de levende ,god1 de hoogste       
waarheid en het hoogste goed1  de       
hoogste zaligheid1 en daarom de eenige  
en volle bevrediging van  's menschen   
hart4 ,heel ,augustinus' denken is      
religieus1 theologisch2  h ziet alles in
 ,god4 ,in dat licht beziet h ook de    
wereld2 z is  eenerzds een niet-zn1 een 
beeld1 vergankelk1 maar andererzds  als 
schepping ,gods een kunstwerk1 naar de  
ideen in ,gods bewustzn  geschapen1 en  
allengs1 trapsgewze1 b graden die ideen 
realiseerende1  en eene eenheid         
vormende1 die de rkste verscheidenheid  
in zich bevat2  de dingen verschillen   
onderling in mate van zn en dus van     
waarheid  en goedheid4 ,ze is een       
kosmos1 berustend op idee en getal1     
orde1  maat1 samengehouden door n wil1 n
 rede1 een amplissima inmensaque        
respublica2 waarin de wonderen slechts  

zn contra quam est nota  natura1 waarin 
de zonde slechts eene privatio is1 door 
de straf wordt  gecompenseerd1 en mede  
bdraagt tot de schoonheid en harmonie   
van het  geheel4 ,in het pulcherrimum   
carmen der schepping is ook deze        
antithese  van noode2 de zonde is aan de
 tegenstellingen in eene redevoering1   
aan de barbarismen in de taal1 aan de   
schaduw op de schilder gelk4            
,augustinus tracht het kwade in te      
voegen in de orde van het geheel4  ,maar
 daarmee vergoelkt h de zonde niet4 ,h  
stelt n4l4 't doel der  dingen niet in  
't ethisch goede1 maar daarin dat de    
schepping is en  meer en meer worde een 
harmonische openbaring van al ,gods     
deugden en  volmaaktheden4 ,en daaraan  
wordt de zonde ook door ,gods wil       
dienstbaar  gemaakt4 ,voorts weet men1  
hoe diep en ernstig ,augustinus de zonde
  opvatte4 ,nondum considerasti1 quanti 
ponderis sit peccatum4 ,h zag  het om   
zich heen en voelde het3 de mensch zoekt
 ,god en heeft behoefte  aan ,hem1 en h 

kan en wil niet tot ,hem komen4 ,aan den
 mensch is nog  alleen goed1 dat h is4  
,de menschheid is eene massa            
perditionis4  ,zonde is vooral hoogmoed1
 superbia in de ziel en concupiscentia  
is 't  lichaam4 ,zonde is in ,adam ons  
aller daad geweest en daarom ons aller  
lot geworden4 ,z is carentia dei1       
privatio boni1 eene daad niet alleen    
maar een toestand1 natura vitiata1 een  
defectus1 inopia1 corruptio1  een non   
posse non peccare4 ,deugden der heidenen
 zn splendida vitia4  ,redding uit dien 
toestand is er alleen door de gratia1   
die haar aanvang  reeds neemt in de     
praedestinatio1 die zich objectief      
openbaart in den  persoon en het werk   
van ,christus1 certum propriumque fidei 
catholicae  fundamentum1 maar die ook   
subjectief in ons komen moet als gratia 
interna1 en 't geloof en de liefde ons  
moet instorten4 ,maar die gratia  werkt 
b ,augustinus alleen binnen de grenzen  
der zichtbare kerk4 ,deze  is b hem eene
 inrichting des heils1 uitdeelster der  

genade1 zetel der  autoriteit1 waarborg 
der ,schrift1 woonplaats der liefde1    
stichting  des ,geestes1 ja het regnum  
,dei zelf4 ,augustinus heeft diep het   
belang  der gemeenschap voor de religie 
gevoeld2 de kerk is de moeder der       
geloovigen4 ,de leer van de             
praedestinatio en van de gratia is met  
dit  begrip van kerk en sacrament niet  
overeen te brengen4 ,multi qui foris    
videntur intus sunt et multi qui intus  
videntur foris sunt4 ,er zn  schapen    
buiten en wolven binnen de kooi4 ,ook   
leerde ,augustinus wel de  perseverantia
 sanctorum1 maar h durfde de subjectieve
 verzekerdheid  daarvan niet aan4 ,en   
juist vanwege deze opvatting van kerk en
 sacrament  konden het geloof en de     
vergeving in de theologie van           
,augustinus niet  tot hun recht komen4  
,geloof en liefde1 vergeving en         
heiligmaking worden  niet duidelk       
onderscheiden4 ,het is alsof geloof en  
vergeving maar  voorloopig zn2          
,augustinus gaat van deze terstond tot  

de liefde1 de  heiligmaking1 de goede   
werken over4 ,de gemeenschap met ,god1  
de religio1  wordt daardoor het         
resultaat van een proces1 dat geloof1   
liefde1 goede  werken1 enz4             
langzamerhand tot stand doen komen4 ,de 
zaligheid1 het  eeuwige leven1 de visio 
en fruitio ,dei1 worden toch weer eene  
vrucht  van verdienste1 en askese is een
 van de middelen1 die den mensch dit    
doel doen bereiken4    ,zoo is          
,augustinus van de grootste beteekenis  
geworden voor de latere  dogmatiek4 ,h  
beheerscht de volgende eeuwen4 ,elke    
reformatie keert tot  hem en tot ,paulus
 terug4 ,in elk dogma heeft h een       
formule gevonden  die door allen        
overgenomen en herhaald wordt4 ,zn      
invloed strekt tot  alle kerken1        
richtingen en secten zich uit4 ,rome    
beroept zich op hem  voor hare leer van 
kerk1 sacrament en autoriteit2 de       
reformatie voelde  zich aan hem verwant 
in de leer van praedestinatio en gratia2
 de  scholastiek bouwde voort op de     

fnheid zner waarneming1 de scherpte  van
 zn verstand1 de kracht zner speculatie1
 ,thomas heette optimus  interpres ,s4  
,augustini2 de mystiek vond stof in zn  
neoplatonisme en  religieus enthusiasme2
 roomsche en protestantsche vroomheid   
sterkt zich  door zne geschriften2      
askese en pitisme vinden voedsel en     
steun h  hem4 ,augustinus behoort niet  
aan ne kerk1 maar aan alle kerken te    
zamen4 ,h is ,doctor universalis4 ,zelfs
 de philosophie kan niet dan tot  eigen 
schade hem verwaarloozen4 ,en door zn   
schoonen1 betooverenden  stl1 door zne  
fne1 nauwkeurige1 hoogst individueele en
 toch weer  algemeen-menschelke         
uitdrukking is h meer dan eenig ander   
kerkvader  nog heden te genieten4 ,h is 
de meest christelke en de meest moderne 
van alle kerkvaders1 h staat van allen  
het dichtst b ons4 ,h heeft  de         
aesthetische wereldbeschouwing vervangen
 door de ethische1 de  klassieke door de
 christelke4 ,onze beste1 diepste en    
rkste gedachten  in de dogmatiek danken 

w aan hem4 ,augustinus is de dogmaticus 
der  christelke kerk geweest4 ,cf4      
,harnack4 ,dogm4 ,,iii #c-bae4    #aj4  
,het ,augustinisme was meer dan eene    
eeuw voorwerp van heftigen  strd1 het   
hield de gemoederen verdeeld4 ,het vond 
niet alleen  bestrding b ,pelagius1     
,coelestius1 ,julianus1 de eigenlke     
,pelagianen1  maar ook b vele monniken  
in ,gallie1 onder wie vooral genoemd    
worden  ,joh4 ,cassianus1 ,vincentius   
van ,lerinum1 die in zn ,commonitorium  
niet  alleen de kenmerken der traditie  
aangeeft maar aan het slot ook tegen    
het strenge ,augustinisme part kiest1   
,eucherius van ,lyon1 ,hilarius  van    
,arles1 ,salvianus van ,massilia1       
,faustus van ,rhegium1 ,gennadius van   
,massilia1 schrver van de fide sua ceu  
de dogmatibus ecclesiasticis  in #hh    
capita4 ,aan ,augustinus' zde stonden1  
behalve ,possidius van  ,calama in      
,numidi1 ,orosius van ,bracara in       
,spanje1 ,marius ,mercator in           
,constantinopel e4 a4 vooral ook        

,prosper ,aquitanus1 ,vigilius van      
,tapsus  in ,numidi1 ,fulgentius van    
,ruspe1 schrver van de fide ad ,petrum  
seu  de regula verae fidei1 een korte   
schets van de hoofdwaarheden des        
geloofs1 ,caesarius van ,arles1 ,avitus 
van ,vienna e4 a4 ,de synode te  ,orange
 in #ebi gaf in den strd wel eenige     
beslissing ten gunste van  ,augustinus1 
maar voorkwam niet1 dat                 
semipelagiaansche denkbeelden hoe       
langer hoe meer ingang vonden4 ,de      
gratia praeveniens werd aangenomen1     
maar de gratia irresistibilis en de     
particuliere praedestinatie toch  niet  
beslist aanvaard1 ,wiggers4 ,versuch    
einer pragm4 ,darstellung des  ,august4 
u4 ,pelag4 ,hamburg1 ,perthes1 #b       
,theile4 #ahcc4 ,id4 ,zeits4 f4  d4     
hist4 ,theol4 #ahed-ahei behandelt      
denzelfden strd van ,gregorius  tot     
,gottschalk4 ,harnack1 ,d4 ,g4 ,,iii    
#bai f4 ,in het vervolg bleef  er van   
het ,augustinisme niet veel over4 ,paus 
,gregorius de ,groote   #fjd1 naast     

,augustinus1 ,hieronymus en ,ambrosius  
wel de vierde groote  kerkleeraar       
genoemd1 heeft niets nieuws             
voortgebracht1 maar heeft de  ideen der 
vroegere kerkleeraars zich toegeeigend  
en voor het leven  op velerlei wze      
verwerkt4 ,zne richting is practisch en 
tegelk  mystisch-allegorisch4 ,h heeft  
geen systeem gevormd1 maar eenvoudig het
  verkregene bewaard1 de dogmata voor   
clerus en leek pasklaar gemaakt1  en    
vooral de verschillende middelaars en   
middelen 7engelen1 heiligen1  ,christus1
 aalmoes1 zielmis1 vagevuur1 boete7     
geschematiseerd1 die het  den verzwakten
 wil des menschen mogelk maken1 om van  
de straffen  der zonde bevrd te worden4 
,door dit alles heeft h met trouwe zorg 
gearbeid aan de opvoeding der nieuwe    
volken en aan de vorming van den        
clerus4 ,h heeft de uitwendige wettelke 
religie der roomsche kerk               
gesanctioneerd1 en aan het middeleeuwsch
 katholicisme zn eigenlke  type gegeven4
 ,h is de sluitsteen der oude1 de       

grondsteen der nieuwe  wereld4 ,door zne
 liturgische geschriften en door zn     
kerkgezang  heeft h den roomschen cultus
 onder de ,germanen ingevoerd4 ,door    
populariseering van de dogmata der      
kerkvaders heeft h de leer der  kerk    
practisch bruikbaar gemaakt voor de     
onbeschaafde1 heidensche  ,germanen en  
bgeloof1 askese1 werkheiligheid         
bevorderd4 ,met ,boethius  en           
,cassiodorius heeft h op de vorming en  
het ontstaan der wetenschap  b de       
,germanen grooten invloed geoefend4     
,cassiodorius   #efe schreef  een ,liber
 de artibus ac disciplinis liberalium   
litterarum en besprak  daarin de        
beteekenis van elk der #g vre kunsten en
 gaf in zn werk de  institutione        
divinarum litterarum eene methodologie  
der theol4 studie4  ,boethius heeft door
 zne vertalingen en verklaringen van de 
logika van  ,aristoteles1 de ,isagoge   
van ,porphyrius de kennis en het gebruik
 der  grieksche philosophie b de        
,germanen ingeleid4 ,en ,gregorius heeft

 de  theologie in de kerk naar de       
,germanen overgebracht1 ,harnack1 ,d4   
,g4 ,,iii  #bcc-bdd4 ,lau1 ,gregor4 ,i  
nach seinem ,leben und seiner ,lehre    
geschildert1  ,leipzig #ahde1 art4 in   
,herzog4 ,alzog1 ,patrologie #ejj4    ,b
 alle gemis van cultuur en b de onrust  
der volksverhuizing kon er  in den      
eersten td onder de germaansche volken  
van een wetenschappelk  leven geen      
sprake zn4 ,de eerste sporen zn te      
vinden in de  bbelvertaling en de       
ariaansche geloofsbeldenis van ,ulfilas 
#chc4  ,tegen het einde der #e;e eeuw   
waren de ,oost-en ,westgothen1          
,vandalen1  ,sueven1 ,bourgondiers1     
,herculers1 ,longobarden enz4 reeds     
gekerstend  in ariaanschen zin4 ,maar   
,clovis #dha-eaa nam met zn ,frankenrk  
het  roomsche ,christendom aan4 ,patrik1
 schrver van ,confessiones1 is apostel  
der ,ieren  #dfe4 ,schotland werd       
gekerstend door ,columba  #eig4 ,de     
,angelsaksen werden bekeerd door        
,augustinus met #dj monniken1 daarheen  

gezonden door ,paus ,gregorius ,i in    
#eif4 ,fridolinus en ,columbanus   #fae 
e4 a4 werkten in ,frankrk en ,itali2 de 
laatste liet belangrke  brieven en ook  
een regula coenobialis na4 ,allemanni1  
,beieren1  ,thuringen1 ,friesland enz4  
werden in de #f;e en #g;e ,e4           
gekerstend4  ,bonifacius is de apostel  
der ,duitschers in de #h;e eeuw  #gee1  
,j4 ,p4  ,muller1 ,bonif4 eene kerkhist4
 studie1 ,amst4 #ahfi4 ,de ,saksers     
werden  't laatst onder ,karel den      
,groote door oorlogen #ggb-hjd          
toegebracht1  en het ,noorden vooral    
door ,ansgar  #hfe4 ,een der eerste     
dogmatici is  ,isidorus ,hispalensis    
#fcf2 zne geschriften zn van            
grammatischen1  historischen1           
archaeologischen1 dogmatischen1 moreelen
 en ascetischen  inhoud en omvatten al  
wat in dien td te weten viel4 ,h brengt 
de  klassieke en patristische           
geleerdheid over tot zn volk4 ,h is niet
  oorspronkelk1 maar geeft uittreksels  
uit heidensche en christelke  werken4   

,in zn ,originum sive etymologiarum     
libri ,,xx spreekt h in  boek #f over de
 ,schrift1 in boek #g over ,god1 de     
engelen1 profeten1  apostelen1 clerici1 
geloovigen1 in boek #h over de kerk1 in 
boek #i over  de volken4 ,zne ,libri    
,,iii ,sententiarum s4 de summo bono is 
vooral  geexcerpeerd uit ,augustinus en 
,gregorius en is een voorbeeld voor de  
middeleeuwsche sententieverzamelaars    
geweest4 ,boek ,i handelt over  ,god1   
schepping1 td1 wereld1 zonde1 engel1    
mensch1 ziel1 ,christus1 ,h4  ,geest1   
kerk1 ketter1 wet1 ,schrift1 ,oud en    
,nieuw ,verbond1 gebed1 doop1           
martyrium1 wonderen1 antichrist1        
wereldeinde2 boek ,,ii en ,,iii zn van  
ethischen inhoud4 ,het is een           
compendium1 dat het theologisch kapitaal
  der vorige eeuwen aan het ,germaansche
 volk overlevert4 ,maar tot eene        
zelfstandige bewerking kwam het niet4   
,karel de ,groote trachtte wel  met     
geweld de oude cultuur in het ,frankenrk
 intevoeren4 ,en inderdaad  ontbrak het 

in de karolingische periode niet aan    
mannen van groote  geleerdheid1 maar    
vltig verzamelen en onzelfstandig       
reproduceeren  blven toch de            
karaktertrekken van de periode1 die met 
de #g;e ,e4 begint  en eerst met de     
kruistochten eindigt4 ,augustinus en    
,gregorius waren  de autoriteiten4 ,de  
voornaamste onder deze karolingische    
theologen  was ,alcuinus  #hjd1 die het 
adoptianisme van ,elipandus van ,toledo 
en ,felix van ,urgel bestreed in ,liber 
contra haeresin ,felicis1 ,libri  ,,vii 
contra ,felicem en ,libri ,,iv adv4     
,elipandum en voorts nog schreef  de    
fide sanctae et individuae ,trinitatis  
,libri ,,iii1 de ,trinitate ad          
,fredegisum quaestiones en ,libellus de 
processione ,sp4 ,si4 ,in al deze       
werken toont ,alcuinus zne vertrouwdheid
 met de werken der kerkvaders1  h       
weerlegt de adoptiaansche dwalingen met 
dezelfde argumenten die  vroeger tegen  
het ,nestorianisme b4v4 door ,cyrillus  
werden gebezigd4  ,de studie van        

,augustinus leidde ,gottschalk in de    
#i;e ,e4 tot beldenis  der gemina       
praedestinatio2 h vond steun b          
,prudentius van ,troyes1  ,remigius van 
,lyon1 ,ratramnus1 ,lupus van ,ferrires 
e4 a41 maar werd  tevens heftig         
bestreden door ,rhabanus1 ,hinkmar1     
,erigena4 ,het filioque  kwam uit       
,spanje in het ,frankenrk en werd       
opgenomen in 't symbool4  ,reeds op de  
synode te ,gentilly #gfg had men de     
overtuiging1 dat het  symbolisch was4   
,het werd met talent door ,karels       
theologen verdedigd1  ,alcuinus de      
processione ,sp4 ,si41 ,theodulf van    
,orleans de ,spiritu  ,s4 ,de synode te 
,aken #hji besliste1 dat 't filioque in 
het symbool  behoorde4 ,de              
beeldenvereering vond in het ,frankenrk 
tegenkanting1  de #g;e oecumenische     
synode1 die servitium en adoratio der   
beelden  verlangde1 werd niet erkend1   
maar na de #i;e eeuw zweeg allengs de   
oppositie4 ,en eindelk werd in de       
karolingische periode ook nog de mis    

verder ontwikkeld1 vooral door          
,pachasius ,radbertus1 liber de corpore 
et sanguine domini #hca1 die bestreden  
werd door ,rhabanus en ,ratramnus4      
,radbertus is ook bekend als schrver van
 een compendium de fide1 spe et         
caritate1 dat geloofswaarheden tot een  
zeker geheel samenvat4 ,vooral  verdient
 in deze periode nog genoemd te worden  
,joh4 ,scotus ,erigena    #hia1 ofschoon
 h meer thuis hoort in de philosophie   
dan in de  theologie4 ,h is niet de     
vader der scholastiek maar der          
speculatieve  theologie4 ,h sluit zich  
aan b de gnosis van ,origenes en de     
mystiek  van ,pseudo-dionysius4 ,zne    
grondgedachte is de neoplaton4          
emanatieleer4  ,in zn werk de divisione 
naturae zegt h eerst1 dat theologie en  
philosophie eigenlk n zn4 ,de recta     
ratio en de vera auctoritas  strden     
niet4 ,de fides heeft haar waarheid1 als
 theologia 1  affirmativa1 in ,schrift  
en traditie1 maar de rede1 als theologia
  negativa1 1 ontdoet deze waarheid van 

hare omhulselen en  spoort er de idee   
van op4 ,zoo verandert h de dogmatische 
waarheid in  een kosmisch en theogonisch
 proces4 ,al 't znde vat h samen onder n
  begrip1 natura1 welke in #d ,stufen   
van 't znde1 door den ,logos heen1 in   
de verschningswereld zich openbaart en  
weer tot ,god terugkeert4    #aa4 ,na de
 tiende eeuw1 het saeculum obscurum1    
ontwaakt er overal  een nieuw leven4    
,van het klooster te ,clugny gaat er    
eene religieuse  reformatie uit1 die in 
de bedelorden der #ab;e eeuw zich       
voortzet4 ,de  vroomheid wordt opgevat  
als een navolgen en nabootsen van het   
leven  van ,jezus1 vooral in zne laatste
 ldensweek4 ,de kruistochten brengen    
nieuwe gedachten en verruimen den       
gezichtskring4 ,de macht der ,pausen    
neemt toe en stelt zich niets minder dan
 de wereldheerschapp tot  haar ideaal4  
,de wetenschap krgt in de               
,universiteiten eene eigen  kweekplaats 
en treedt in de theologie op als        
scholastiek4 ,theologia  scholastica    

duidt1 in onderscheiding van de         
theologia positiva1 die  de dogmata in  
eenvoudigen1 thetischen vorm voordraagt1
 aan1 dat de  dogmatische stof naar eene
 wetenschappelke1 in de scholen         
gebruikelke  methode1 verwerkt wordt4   
,scholastiek is op zichzelve niets      
anders dan  wetenschappelke theologie4  
,z begint1 waar de theologia positiva   
eindigt4 ,deze is tevreden1 als z de    
dogmata heeft uitgesproken en  bewezen4 
,maar de theologia scholastica gaat van 
die dogmata als hare  principia uit1    
,thomas1 ,s4 ,theol4 ,i qu4 #b en #h1 en
 tracht van daar uit  door redeneering  
den samenhang der dogmata op te sporen1 
dieper in  de kennis der geopenbaarde   
waarheid in te dringen1 en ze tegen alle
  bestrding te verdedigen4 ,in de       
,middeleeuwen kreeg de scholastiek      
echter door verschillende omstandigheden
 een bepaald karakter1 dat haar  in     
discrediet heeft gebracht4 ,ten eerste  
was het in de ,middeleeuwen  met        
bronnenstudie zeer droevig gesteld4 ,de 

waarneming werd in theorie  niet als    
principium der kennis geloochend1 maar  
feitelk legde men  zich eenvoudig b de  
overlevering neer en meende men1 dat de 
vroegere  geslachten de waarneming al   
voldoende hadden toegepast en volledig  
in  de boeken hadden neergelegd4        
,physica1 medicnen1 psychologie enz41   
alles werd uit boeken bestudeerd4 ,in de
 theologie lag de stof volledig  voor   
oogen in de ,schrift1 maar vooral in de 
traditie1 in de kerkvaders1  concilin   
enz4 ,de scholastiek stond daar niet    
kritisch en skeptisch1  maar kinderlk   
geloovig tegenover4 ,het geloof was     
uitgangspunt der  scholastiek4 ,men     
zocht de dogmatische stof in de ,schrift
 en de traditie  en nam ze aan zonder   
eenige kritiek4 ,van de ,schrift kwam   
daarb  dikwerf niet veel te recht4      
,hebreeuwsch en grieksch kende men niet4
  ,grammaticale en historische zin      
ontbrak schier geheel4 ,men haalde de   
stof vooral uit de kerkvaders1 uit      
,augustinus1 ,hilarius1 ,ambrosius1     

,hieronymus1 ,gregorius1 ,isidorus1     
,pseudodionysius1 ,damascenus en        
,bothius4 ,daarb kwam nu in de tweede   
plaats1 dat het denken door de  logische
 geschriften van ,aristoteles allengs   
geoefend werd1 om deze  dogmatische stof
 dialectisch en systematisch te         
verwerken4 ,eerst  waren er van         
,aristoteles slechts de beide logische  
geschriften de  categoriis en de        
interpretatione in latnsche vertaling1  
benevens de  inleiding van ,porphyrius  
op de categorin1 en verschillende       
commentaren  vooral van ,bothius bekend2
 van ,plato had men slechts een gedeelte
  van den ,timaeus in vertaling en      
voorts aanhalingen b ,augustinus1       
pseudo-,dionysius e4 a4 ,de wetenschap  
buiten de theologie was in het  trivium 
en quadrivium verdeeld en was vervat in 
het encyclopaedisch  werk van           
,cassiodorius4 ,eerst sedert 't midden  
der #ab;e eeuw werd het  ,organon van   
,aristoteles volledig bekend en in 't   
begin der #ac;e eeuw ook  zne andere    

werken over metaphysica1 physica1       
psychologie en ethiek4  ,aan deze       
philosophie ontleende men de            
dialectische methode1 maar voorts  ook  
allerlei problemen en kwesties over de  
verhouding van geloof  en rede1         
theologie en philosophie1 over de       
realiteit der algemeene  begrippen1 over
 de eigenschappen ,gods1 de wonderen1 de
 schepping  van eeuwigheid1 de ziel enz4
 ,aristoteles werd praecursor ,christi  
in naturalibus1 evenals ,johannes de    
,dooper in gratuitis4 ,allerlei         
kosmologische1 natuurkundige1           
psychologische1 philosophische stof werd
  daardoor in de dogmatiek opgenomen4   
,de dogmatiek was geen geloofsleer  meer
 maar werd een systeem der philosophie1 
eene encyclopaedie der  wetenschap1     
waarin allerlei wsgeerige stof werd     
opgenomen maar waarin  de religie       
dikwerf te kort kwam4 ,en eindelk werd  
heel dit scholastiek  systeem           
voorgedragen in een vorm1 die hoe langer
 hoe meer tot ernstige  bedenkingen     

aanleiding gaf4 ,niet alleen werd de    
stof zoo dialectisch  bewerkt1 zoo      
haarfn uitgeplozen en zoo juristisch    
behandeld1 dat de  samenhang met het    
religieuse leven der gemeente geheel    
werd verbroken2  b voorkeur hield men   
zich bezig met allerlei spitsvondige    
kwestin  over engelen en duivelen1 hemel
 en hel enz4 ,maar de questionaire vorm1
  waarin alles gegoten werd1 bevorderde 
den twfel en liet auctoritas en  ratio  
dikwerf geheel uiteengaan en vandig     
tegenover elkander staan4  ,menigmaal   
schnt de zaak van een dogma geheel      
verloren2 maar een enkel  beroep op een 
tekst1 op een kerkvader maakt alles weer
 goed4 ,de indruk  blft echter1 dat het 
er met het dogma hopeloos bstaat4 ,de   
taal  was op den duur niet geschikt1 om 
met den inhoud van het systeem te       
bevredigen4 ,het barbaarsch latn1 dat   
men schreef was naar de opmerking  van  
,paulsen wel een bews1 dat men          
zelfstandig dacht en vr de woorden      
vormde1 die men voor zne denkbeelden van

 noode had1 maar kon toch niet  voldoen1
 zoodra de zin voor het klassieke1 het  
eenvoudige schoon weer  eenigermate     
ontwaakte4    #ab4 ,de scholastiek      
verloopt in drie perioden1 in eene aetas
 vetus1  media en nova4 ,ze begint met  
,anselmus4 ,deze leeft nog in het naef  
vertrouwen1 dat het geloof tot weten kan
 verheven worden1 en  beproeft dat voor 
het bestaan van ,god in zn ,monologium1 
en voor de  menschwording en voldoening 
in zn ,cur ,deus homo4 ,h doet het nog  
niet in den aristotelisch-scholastischen
 vorm1 maar meer in den zin  van        
,plato's dialogen2 toch neemt de        
scholastische speculatie b hem  een     
aanvang4 ,lombardus gaf in zne          
,sententiarum libri ,,iv niet enkele    
tractaten1 zooals ,anselmus1 maar een   
volledig dogmatisch en ethisch          
handboek4 ,h leverde den tekst voor de  
scholastieke theologie1 en maakt  zelf  
reeds een ruim gebruik van de           
philosophie1 tot verduidelking  en      
verdediging der waarheid4 ,alexander    

,halesius schreef eene ,summa  universae
 theologiae1 welke eigenlk reeds een    
commentaar is op het  werk van          
,lombardus2 maar1 terwl deze over een   
onderwerp in eens ten  einde toe        
voortredeneert1 kleedt ,halesius zne    
gedachten in een streng  dialectischen1 
syllogistischen vorm4 ,daarmede was de  
scholastische  methode voorgoed         
gevestigd4 ,het ging niet geheel zonder 
strd4 ,velen  hadden bezwaar tegen het  
gebruik van ,aristoteles in de          
theologie4 ,er  bleven ten allen tde    
,platonici1 die ,plato veel meer in     
overeenstemming  achtten met de         
kerkleer4 ,johannes van ,salisbury1     
,gerhoch1 ,walther van  ,st4 ,victor1   
,petrus ,cantor1 ,alanus ab insulis1    
,willem van ,auvergne  e4 a4 wezen op de
 gevaren der philosophie2 en ,abaelard  
scheen een  afschrikwekkend voorbeeld4  
,maar de scholastische methode1 door    
beroemde  mannen gedekt1 won veld4      
,weldra werd ,aristoteles' wsbegeerte1  
ofschoon  hier en daar gewzigd1 de beste

 verdediging der kerkleer geacht4 ,het  
volledigst werd naar deze methode de    
dogmatiek bewerkt door ,albertus        
,magnus  #abhj1 ,thomas ,aquinas  #abgd 
en ,bonaventura  #abgd4 ,alle drie      
schreven een commentaar op het werk van 
,lombardus1 en werden daarin  later door
 velen gevolgd4 ,fleury telde er in zn  
td reeds #bdd4  ,bovendien schreef      
,albertus een ,summa theologiae         
7onvoltooid7 en een  ,summa de          
creaturis2 ,thomas een ,summa theologiae
 7onvoltooid71 en ,summa  de veritate   
cath4 fidei contra gentiles2            
,bonaventura een ,breviloquium4  ,alle  
drie hebben de scholastiek algemeen in  
eere gebracht1 aan de  theologie eene   
eereplaats verzekerd onder de           
wetenschappen1 en met  buitengewone     
denkkracht de diepste problemen         
behandeld4 ,maar de  scholastiek heeft  
zich niet op die hoogte kunnen houden4  
,b ,duns ,scotus   #acjh is het         
vertrouwen al geschokt4 ,h verwerpt het 
nominalisme1 maar  bestrdt ,thomas toch 

overal1 waar h maar durft en kan4 ,de   
,franciscaner  de ,rada  #afjh telde    
later in zne ,controversiae theol4 inter
 ,thomam  et ,scotum1 ,colon4 #afbj niet
 minder dan #hf punten van geschil op4  
,de  voornaamste daarvan waren die over 
de kenbaarheid ,gods1 het onderscheid   
in de goddelke eigenschappen1 de        
erfzonde1 de verdiensten van  ,christus1
 enz4 en vooral ook de onbevlekte       
ontvangenis van ,maria4  ,scotus is nog 
wel realist1 maar h is ook sceptisch en 
plaatst  theologie en philosophie naast 
elkaar1 ,werner1 ,joh4 ,duns ,scotus1   
,wien  #ahha4 ,de philosophie bereikt   
,god niet1 de theologie rust alleen op  
gezag1 op openbaring4 ,maar vooral het  
nominalisme droeg tot verval  der       
scholastiek b2 het was al opgekomen b   
,roscellinus1 ,berengarius1  maar won   
vooral terrein in de #ad;e en #ae;e     
eeuw4 ,petrus ,aureolus   #acba1 schrver
 van een commentaar op ,lombardus en van
 ,quodlibeta  zei1 dat de universalia   
niet objectief in de dingen bestonden1  

maar  slechts gedachten waren2 het      
werkelke is altd individueel4 ,willem   
,durand de ,st4 ,porciano  #accb        
ontkende de universalia en loochende 't 
wetenschappelk karakter der theologie1  
ze is geen eenheid1 ze kan  de waarheid 
der dogmata niet aantoonen en de gronden
 er tegen niet  weerleggen4 ,willem van 
,occam  #acdi1 die den paus alle macht  
ontzegde  over wereldlke vorsten1 dezen 
in hun verzet tegen den paus steunde    
maar ook op zn beurt bescherming van hem
 vroeg1 viel zoowel de school  van      
,thomas als die van ,scotus aan4 ,h     
schiep er behagen in1 om de  onzekerheid
 der theologie aan te toonen2 bestaan1  
eenheid1 almacht  ,gods1 eindigheid der 
wereld1 onstoffelkheid der ziel1        
noodzakelkheid  der openbaring enz41    
alles is onbewsbaar4 ,alles is alleen1  
wl ,god het  zoo wil4 ,er zn geen       
redewaarheden4 ,god kon mensch maar h   
kon ook een  steen worden4 ,het         
,platonisme en ,augustinisme verdwnt uit
 de theologie4  ,alles wordt willekeur4 

,de theologie gaat onder in skepticisme4
 ,al bleef  in de scholen ook meest het 
realisme heerschen3 het had toch geen   
scheppende kracht meer1 de vorm werd    
stver1 de taal barbaarscher1 de  methode
 spitsvondiger2 subtiliteit verving     
grondigheid1 ostentatie  kwam in de     
plaats van wetenschappelken ernst1      
dogmatiek ontaardde  in een eindeloos   
dispuut4 ,daarb kreeg het nominalisme   
van ,occam  aanhangers1 ,adam ,goddam1  
,armand de ,beauvoir1 ,robert ,holkot1  
van wien  het gezegde herkomstig zou zn1
 dat iets in de theologie waar en in  de
 philosophie valsch kan zn1 ,joh4       
,buridan1 ,petrus van ,alliaco en       
,gabril ,biel  #adie1 den laatsten      
scholasticus4 ,litteratuur over de      
,scholastiek3 ,alsted1 ,theol4 schol4   
didact4 #afjh p4 #d-h4 ,voetius1 ,disp4 
,i #ab-bi4 ,ueberweg1 ,grundriss der    
,gesch4 der ,philos4 ,band ,,ii4 #f;e   
,aufl4  #ahha4 ,windelband1 ,gesch4 der 
,philos4 #ahib ,s4 #bjg-bgd4 ,ritter1   
,gesch4  der ,philos4 ,bd4 ,,vii-,,viii4

 ,erdman1 ,grundriss der ,gesch4 der    
,philos4 ,i  #bdj f4 ,bach1 ,dogm4      
gesch4 des ,m4 ,a4 #b ,bde41 ,wien1     
#ahgc1 '#ge4 ,schwane1  ,dogm4 gesch4   
der mittl4 ,zeit4 #ahhb4 ,harnack1      
,dogm4 gesch4 ,,iii #cab f41  en andere 
dogmenhistor4 werken van ,hagenbach1    
,thomasius1 ,seeberg1  ,nitzsch enz4    
,prantl41 ,gesch4 der ,logik4 ,bd4      
,,ii-,,iv4 ,h4 ,siebeck1 ,gesch4  der   
,psychol4 #b;e ,abth4 #ahhd4 ,reuter1   
,gesch4 der relig4 ,aufklrung im ,m4    
,a4 #b ,bde41 ,berlin1 #ahge-gg4        
,werner1 ,die ,schol4 des spteren ,m4   
,a4 #c  ,bde41 ,wien1 #ahha4 ,stckl1    
,gesch4 der ,philos4 des ,m4 ,a41 #c    
,bde41 ,mainz1  #ahfd-ff4 ,haurau1      
,histoire de la philos4 schol4 #b;e ed41
 ,paris1 #ahgb1  '#hj4 ,rousselot1      
,etudes sur la philos4 du moyen-ge41    
,paris1 #ahdj-db4  ,pierson1 ,gesch4 van
 het ,r4 ,kath4 #c;e deel4 ,id4 ,de     
,nomin4 et real4 #ahee4  ,nitzsch1 art4 
,schol4 ,theol4 in ,herzog4 ,h4 v4      
,eicken1 ,gesch4 der  mittelalt4        

,weltanschauung1 ,stuttgart1 #ahhh4 ,w4 
,kaulich1 ,gesch4 der  ,schol4 ,philos4 
,prag1 #ahfc4 ,j4 ,h4 ,lwe1 ,der ,kampf 
zwischen ,nom4 u4 ,real4  im ,m4 ,a41   
sein ,ursprung und sein ,verlauf1 ,prag1
 #ahgf4 ,m4 ,maywald1 ,die  ,lehre von  
der doppelten ,wahrheit1 ,berlin1 #ahga1
 enz4    #ac4 ,een bzondere vorm van de 
scholastiek was de mystiek1 die  vroeger
 wel als der scholastiek vandig werd    
beschouwd maar thans  beter in haar aard
 en karakter wordt verstaan4 ,de mystici
 hebben de  scholastieke theologie nooit
 bestreden2 mannen als ,hugo en ,richard
 van  ,st4 ,victor hebben in hun        
traktaten verschillende deelen der      
theologie  naar dezelfde methode        
behandeld als ,lombardus1 en omgekeerd  
hebben  scholastici zooals ,halesius1   
,albertus1 ,thomas1 ,bonaventura ook    
vele  mystieke geschriften nagelaten4   
,de mystiek wordt zelfs in de schol4    
theol4 opgenomen1 ,thomas ,s4 ,th4 ,,ii1
 #b qu4 #agi sq4 ,van een strd en       
antagonisme is er dus geen sprake4      

,daarb komt1 dat kerk en theologie  ten 
allen tde tusschen ware en valsche      
mystiek hebben onderscheiden2  het      
,neoplatonisme1 het ,gnosticisme1       
,erigena1 ,almarich1 ,eckhart1          
,molinos1 ,bhme1 enz4 zn steeds         
veroordeeld1 maar de geschriften van    
pseudo-,dionysius1 ,albertus1           
,bonaventura1 enz4 zn altd geprezen en  
goedgekeurd door de ,roomsche kerk4 ,er 
moet dus onderscheid zn tusschen  de    
orthodoxe en de panthestische mystiek4  
,de eerste nu stond niet  vandig        
tegenover de scholastiek4 ,maar ze was  
er wel van onderscheiden4  ,ten eerste  
in methode3 de scholastiek volgde de    
analytische methode  van ,aristoteles en
 trachtte door redeneering uit de       
eindige dingen  tot ,god op te klimmen2 
de mystiek volgde de synthetische       
methode  van ,plato en trachtte uit de  
hoogere aanschouwing1 die de ziel door  
de genade bereikte1 inzicht te krgen in 
de waarheden des geloofs4  ,in          
oorsprong3 de scholastiek ontstond      

vooral door het bekend worden  der      
geschriften van ,aristoteles1 en had tot
 object de sententiae van  ,lombardus1  
de mystiek ontstond vooral door het     
bekend worden der  werken van           
pseudo-,dionysius1 die in 't ,westen    
ingang vonden door de  vertaling van    
,erigena4 ,in wezen3 de scholastiek is  
de poging1 om  met behulp van de        
philosophie wetenschappelke kennis te   
verkrgen  van de geopenbaarde waarheid2 
de mystische theologie had tot object   
de mystieke gemeenschap met ,god1 die   
aan enkele bevoorrechten door  bzondere 
genade geschonken werd1 en beschreef nu 
hoe en langs welken  weg de ziel daartoe
 geraken kon en welk licht van daaruit1 
van uit  die gemeenschap met ,god1      
verspreid kon worden over de waarheden  
des  geloofs4 ,de mystiek in dezen zin  
had ten allen tde in de christelke  kerk
 hare vertegenwoordigers1 en komt in    
meerdere of mindere mate b  alle        
kerkvaders voor2 ze hangt ten nauwste   
samen met het monnikideaal2  ze gaat uit

 van de onderstelling dat er niet alleen
 eene kennis van ,god  is door 't       
verstand1 maar ook eene ervaring1       
bevinding1 gemeenschap  ,gods is door   
het gemoed4 ,ze sloot in de             
,middeleeuwen zich vooral aan  b        
,augustinus1 die het eerst de diepte van
 het zieleleven had gepeild  en in      
onnavolgbare taal had weergegeven1 en b 
pseudo-,dionysius1  die de trappen en   
mlpalen had aangewezen langs welke de   
ziel uit  de eindigheid tot den         
oneindigen ,god opklimmen kon4 ,door    
practische  oefeningen1 zooals askese1  
reiniging1 zelfpniging1 wereldvlucht1   
enz4 of ook door theoretische           
bespiegeling1 zooals auditio1 lectio1   
oratio1 cogitatio1 consideratio1        
meditatio1 kan de ziel hier op aarde    
reeds komen tot een toestand van        
aanschouwen of genieten van ,god4 ,zoo  
wordt de mystiek opgevat en beschreven  
in verschillende werken van  ,bernard   
van ,clairvaux1 ,hugo en ,richard van   
,st4 ,victor1 ,bonaventura1  ,thomas1   

,gerson en ,thomas  ,kempis4 ,maar het  
lag voor de hand1 dat  de mystiek1 alzoo
 den nadruk leggende op de contemplatie1
 de kennis  ging geringschatten2 in de  
genieting des harten ging de helderheid 
des bewustzns1 de waarde der kennis te  
loor2 ze kwam onder invloed  menigmaal  
van 't neoplatonisme en kreeg bv4 b     
,eckhart  #acbg e4 a4  een              
panthestischen trek1 ,w4 ,preger1       
,gesch4 der deutschen ,mystik im  ,m4   
,a41 #b ,bde4 ,leipzig #ahge-ha4 ,grres1
 ,die christ4 ,mystik1 #b;e ,aufl4 #e   
,bde4 ,regensburg #ahhj4 ,harnack1 ,d4  
,g4 ,,iii #cad f4 #cgd f4 ,art4 ,myst4  
in  ,herzog4 ,de dogmengesch4 en philos4
 werken1 boven b de schol4 genoemd1     
benevens de monographien over ,tauler1  
,eckhart1 enz4 ,kleutgen1 ,theol4  der  
,vorzeit ,,iv #di f4 ,verdere litter4 b 
,kihn1 ,encycl4 u4 ,methodol4 der       
,theol4 #ahib4 ,s4 #dec f4    #ad4 ,het 
ontbrak echter in de ,middeleeuwen niet 
aan protesten tegen de  richting1 waarin
 kerk en theologie zich ontwikkelden4   

,verschillende  secten traden er op1    
,katharen1 ,albigenzen1 de volgelingen  
van ,amalrik  van ,bena1 ,david van     
,dinant1 ,ortlieb1 de secte des vren    
geestes enz4  en vernieuwden de oude    
manicheesche en gnostische dwalingen1   
,reuter1  ,gesch4 der relig4 ,aufklrung 
im ,m4 ,a4 ,berlin #ahge-'gg4 ,l4       
,flathe1  ,gesch4 der ,ketzer im ,m4 ,a4
 #c ,bde4 ,stuttgart #ahde4 ,kurtz1     
,lehrb4 der  ,kirch4 gesch4  #ajh4      
,dllinger1 ,beitrge zur ,sektengesch4   
des ,m4 ,a4 #b  ,th4 ,mnchen1 ,beck1    
#ahij4 ,de ,waldenzen kwamen met ,rome  
in conflict door  hun leer van de vrheid
 der prediking1 ,comba1 art4 in ,herzog1
 ,haupt1  ,waldenzerthum und            
,inquisition im sdstl4 ,deutschl4       
,freiburg1 ,mohr1  #ahij4 ,in vele      
kringen was er een terugkeer tot        
,augustinus en ,paulus4  ,bradwardina   
#acdi trad in een geschrift de causa    
,dei contra ,pelagium  op als een moedig
 verdediger van de genade ,gods1        
,lechler1 ,de ,th4  ,bradwardina        

commentatio1 ,lips4 #ahfc en art4 in    
,herzog4 ,wiclif  #achd  was van hem    
afhankelk gelk ,hus  #adea op zn beurt  
weder van ,wiclif4  ,wiclifs werken     
worden sedert #ahhb uitgegeven door de  
,wiclif ,society te  ,londen4 ,zne leer 
wordt het best gekend uit zne ,summa in 
#ab boeken1  verkort en systematisch    
samengevat in zn ,trialogus1 uitgeg4    
door  ,lechler1 uit zne verhandeling de 
,christo et suo adversario ,antichristo 
uitgeg4 door ,buddensieg1 en uit zn     
tractaat de ecclesia uitgeg4 door       
,loserth4 ,dat ,hus geheel van ,wiclif  
afhankelk is1 is aangetoond door        
,loserth1 ,hus und ,wiclif1 ,prag4 u4   
,leipz4 #ahhd4 ,zelfs binnen de kerk    
stonden velen op1 die een reformatie in 
capite et membris verlangden4  ,petrus  
d' ,ailly  #adbe1 ,gerson  #adbi1 ,nic4 
van ,clmanges  #adad1  ,nicolaus        
,cusanus  #adfd e4 a4 verdedigden het   
episcopale stelsel2 en de               
reformatorische concilien van ,pisa     
#adji1 ,constanz #adad en ,bazel #adca  

spraken zich uit in dien geest4 ,het    
concilie te ,constanz in de #d;e en #e;e
  zitting verklaarde1 dat een           
oecumenisch concilie zn gezag onmiddellk
  van ,christus had en dat de paus ook  
daaraan onderworpen was4 ,maar  al deze 
reformatin hadden weinig succes4 ,ze    
waren kritiek van 't  bestaande van uit 
eenzelfde beginsel1 ,harnack ,d4 ,g4    
,,iii #djh f4 #egj f4  ,en toen in de   
#af;e eeuw de ,protest4 reformatie      
opkwam1 nam de ,roomsche  kerk ook      
weldra tegen haar positie4 ,vr het      
concilie te ,trente waren  de           
voornaamste theologen ,cajetanus  #aecd1
 ,dr4 ,eck  #aedc1 ,cochlaeus   #aeeb1  
,sadoletus  #aedg e4 a4 ,ze             
onderscheiden zich nog daardoor1  dat ze
 vrmoedig de gebreken der kerk erkennen4
 ,hun geschriften zn  meest polemisch   
tegen de ,hervormers4 't ,merkwaardigst 
is ,dr4 ,eck's  ,enchiridion locorum    
omnium adv4 ,lutherum et alios hostes   
ecclesiae  #aebe1 dat tot #aegf toe #df 
maal werd herdrukt1 ,hugo ,lmmer1 ,die  

vortrident4 kath4 ,theol4 des           
,reformationszeitalters1 ,berlin #aheh4 
,de  theologie was1 vooral door den spot
 der ,humanisten1 in discrediet2 op  de 
,middeleeuwen zag men terug als een td  
van gothische barbaarschheid2  en ook de
 vromen verlangden meer eenvoud en      
waarheid1 meer practisch  ,christendom4 
,er behoorde voor de ,roomsche theologen
 eenige moed toe  en er was ook eenige  
td voor noodig1 om tot bezinning te     
komen en  den draad der scholastiek weer
 op te vatten4 ,het concilie te ,trente 
nam wel verschillende besluiten ter     
reformatie1 maar koos zoo sterk  mogelk 
tegen de ,prot4 reformatie part4 ,de    
dogmata1 waarover met de  reformatie    
geschil was1 zooals de leer van de      
traditie1 de zonde1 den  vren wil1 de   
rechtvaardiging1 de sacramenten1 werden 
kras en duidelk1  in roomschen zin1     
geformuleerd2 maar de onderlinge        
verschillen liet men  rusten4 ,de       
kwestie van paus en concilie1 van       
,thomisme en ,scotisme enz4  werd niet  

besproken of zoo omzichtig mogelk       
behandeld1 ,harnack1 ,d4 ,g4  ,,iii #ehh
 f4 ,herzog #af1 #d f4 en de daar       
aangeh4 litt4 ,b gelegenheid1  dat men  
te ,trente beraadslaagde over het houden
 van voorlezingen  over de ,h4 ,schrift 
in alle kloosters1 stelde een           
,benedictnerabt  voor1 om een verbod der
 scholastiek daaraan toe te voegen4     
,maar de  ,dominikaan ,soto nam het     
woord1 weerlegde de bezwaren1 prees het 
nut der  scholastiek en vond algemeen   
instemming1 ,kleutgen1 ,theol4 d4       
,vorzeit ,,iv  #hj4 ,langzamerhand werd 
de scholastiek in hare eere hersteld1   
maar met  wziging4 ,melchior ,canus     
#aefj wdt in zn werk de locis           
theologicis  een geheel boek aan de     
verdediging der scholastiek1 lib4       
,,viii3 de  auctoritate scholasticorum  
doctorum en geeft toe dat vele          
scholastici  aan verschillende fouten   
zich hebben schuldig gemaakt2 h keurt   
die  gebreken af maar verdedigt beslist 
de scholastische methode4 ,ze werd      

vereenvoudigd en van overdrving ontdaan1
 maar overigens behouden4  ,eene tweede 
verandering bestond hierin1 dat         
,lombardus meer en meer  voor ,thomas   
plaats maakt4 ,in de ,middeleeuwen waren
 de ,sententiae van  ,lombardus het     
dogmatisch handboek geweest2 en ook na  
de hervorming  schreven ,soto  #aefj1   
,maldonatus  #aehc1 ,estius  #afjh en   
anderen  nog commentaren op dat werk4   
,maar de beroemde ,cajetanus leverde een
  commentaar op de ,summa van ,thomas4  
,en ,franziscus ,vittoria  #aeff1       
,hironymus ,perez  #aeef1 ,barth4 van   
,torres  #aeeh e4 a4 volgden zn         
voorbeeld4 ,tegen het einde der #af;e   
eeuw was ,lombardus in de meeste        
scholen door ,thomas vervangen2 deze was
 zuiverder1 uitgebreider1  methodischer1
 en drong dieper in de dogmata door dan 
,lombardus4  ,voorts was ook dit nog een
 onderscheid tusschen de oude en de     
nieuwe  scholastiek1 dat de laatste veel
 nauwer met de positieve theologie  zich
 verbond4 ,in de ,middeleeuwen werd de  

positieve dogmatiek1 d4  i4 het bews    
voor de waarheid uit ,schrift en        
traditie1 bna geheel  verwaarloosd2 maar
 nu werd deze in de dogmatiek opgenomen 
en met groote  geleerdheid bewerkt4     
,canus schreef een eigen werk over de   
bewsbronnen1  die h loci theologici     
noemt2 door alle neo-scholastici ,greg4 
van  ,valentia1 ,suarez1 ,bannez1 ,diego
 ,ruyz1 enz4 wordt de studie van        
,schrift  en traditie verig beoefend4   
,exegese1 kerkhistorie1 patristiek1     
archaeologie1 enz4 worden eigene1       
zelfstandige wetenschappen4 ,theologie  
is nog iets anders en meer dan          
dogmatiek4 ,en omdat eindelk de nieuwe  
scholastici niet die rust genoten als de
 theologen in de ,middeleeuwen1  maar   
van alle zden werden aangevallen en op  
alle punten de ,roomsche  leer hadden te
 verdedigen1 bleef er voor de subtiele  
kwesties en de  spitsvondige            
onderscheidingen geen plaats en geen td 
meer2 vorm1  methode1 taal1 uitdrukking 
werd eenvoudiger2 de werken van         

,canisius1  ,canus1 ,petavius1          
,bellarminus1 enz4 zn geschreven in     
zuiver latn1 en  in een aangenamen stl1 
en zn in dit opzicht gunstig            
onderscheiden  van de werken der        
,middeleeuwsche theologen4 ,maar wat ook
 veranderd  en verbeterd werd1 de geest 
bleef dezelfde4 ,rome heeft zichzelf    
niet  verloochend en ook door de        
reformatie niets geleerd4 ,zelfs is het 
eigenlke karakter der ,roomsche leer na 
en door de reformatie nog  duidelker aan
 het licht getreden4 ,het ,pelagianisme 
en het ,curialisme  hebben na het       
concilie van ,trente zich verder        
ontwikkeld en hebben  eene volledige    
overwinning behaald4 ,vergelk voor de   
geschiedenis der  ,roomsche theologie na
 ,trente3 ,walch1 ,bibl4 theol4 sel4 ,i 
#adh sq4 ,pfaff1  ,introductio in ,hist4
 theol4 liter4 #agbd p4 #aid sq4 #bjf   
sq4 ,m4 ,brhl1  ,gesch4 der kath4       
,liter4 ,deutschl4 vom #ag ,jahrh4 #b;e 
,aufl4 ,wien #ahfa4  ,h4 ,hurter1       
,nomenclator literarius recentioris     

theol4 cathol4 #d vol4  ,innsbr4        
#ahga-'hc4 ,karl ,werner1 ,gesch4 der   
apol4 u4 polem4 ,lit4 der  christl4     
,theol4 #e ,bde4 ,schaffh4 #ahfa-fg4    
,id4 ,gesch4 der kath4 ,theol4          
,deutschl4 seit dem ,trienter ,concil   
bis zur ,gegenwart1 ,mnchen1 #ahff1     
#b;e ,aufl4 #ahhi4 ,id4 ,der heilige    
,thomas von ,aquino1 #c ,bde4           
,regensburg  #aheh-ei4 ,bd4 ,i ,leben   
und ,schriften4 ,bd4 ,,ii ,lehre4 ,bd4  
,,iii ,geschichte  des ,thomismus4 ,id4 
,franz ,suarez und die ,schol4 der      
letzten ,jahrh4 #b  ,bde4 ,regensburg   
#ahfa1 #fb4 ,schwane1 ,dogmengesch4 der 
neueren ,zeit1  ,freiburg #ahij ,s4 #af 
f4 ,a4 ,stckl1 ,gesch4 der ,philos4 des 
,m4 ,a4 ,,iii #ahff  ,s4 #fbh f4 ,herzog
 #ae1 #ehi f4 ,harnack1 ,d4 ,g4 ,,iii   
#fag f4    #ae4 ,de neo-scholastische   
theologie kwam op in ,spanje en werd    
daar  vooral beoefend aan de            
hoogescholen van ,salamanca1 ,alcala    
7,complutum7  en ,coimbra4 ,franz de    
,vittoria #adhj-aeff1 geboortig uit     

,vittoria in  ,cantabri1 behoorde tot de
 ,dominikanen en werd van wege zne orde 
naar  ,pars gezonden om zich toe te     
leggen op de theologie4 ,daar           
bestudeerde  h vooral ,thomas4 ,in      
,spanje teruggekeerd1 werd h hoogleeraar
 te  ,salamanca en verbreidde daar de   
leer van ,aquinas1 op wiens ,summa  h   
ook een commentaar schreef4 ,onder zne  
leerlingen behoorden de  beroemdste     
theologen van ,spanje1 ,melchior ,canus 
#aefj1 ,loci theolog4  #aefc2 ,dominicus
 ,soto  #aefj1 ,comm4 in #dm librum     
,sent4 #aeeg-fj en  de natura et gratia 
libri ,,iii #aedg tegen den ,scotist    
,catharinus2  ,barthol4 ,medina1        
,expositio in ,i #b ,thomae #aegf4 ,de  
thomistische  theologie werd vooral     
beoefend door de orde der ,dominikanen1 
tot wie  behalve de bovengenoemden ook  
behoorden3 ,petrus de ,soto1 prof4 te   
,dillingen  #aefc1 ,institutiones       
christ4 #aedh1 ,methodus confessionis   
#aeec1 ,compendium doctrinae cathol4    
#aeef1 ,defensio cathol4 confessionis   

#aeeg tegen ,brenz2 ,dom4 ,bannez1      
,comm4 in ,i ,thomae1 #b tomi #aehd1    
'#hh2  ,didacus ,alvarez1 de auxiliis   
gratiae div4 et humani arbitrii viribus 
et libertate etc4 ,lugd4 #afaa1 de      
incarn4 verbi div4 ,lugd4 #afad2        
,vincentius ,contenson1 ,theologia      
mentis et cordis1 #b tom4 ,colon4 #afhg2
  ,j4 ,baptista ,gonetus  #afha1        
,clypeus theol4 thomist4 #afei-fi1 diss4
  theol4 de probabilitate casuistarum2  
,natalis ,alexander1 ,theol4 dogm4  et  
mor4 sec4 ordinem catech4 ,conc4 ,trid4 
,paris #agjc2 ,billuart  #ageg1  ,summa 
,s4 ,thomae hodiernis academiarum       
moribus accommodata1 #ai tom4  ,leodii  
#agdg-ei1 nieuwe uitgave b ,palm te     
,pars in #h vol42 en verder  nog ,fr4 de
 ,sylvestris1 ,joh4 ,viguerius1 ,joh4   
,gonsalez1 ,martin ,ledesma1  ,joh4     
,vincentius1 ,balt4 ,navarretus1        
,raphael ,ripa1 ,franz en ,dominicus    
,perez1 ,gazzaniga  #agii1 ,praelect4   
theol4 ,bononiae #agij e4 a4 ,b de      
,dominikanen sluiten zich de            

,karmelieten aan1 van wie vooral beroemd
 is  ,salmanticensis collegii           
,carmelitarum discalceatorum cursus     
theol4 in ,d4  ,thomam1 #aj vol4 ,lugd4 
#afgi sq4 ,maar ook de scotistische     
theologie vond  in den nieuwen td nog   
aanhang en verdediging1 b ,ambrosius    
,catharinus   #aeec1 ,fr4 ,lychetus1    
,comm4 in ,i ,,ii ,,iii librum ,sent4   
,scoti1 ,venet4  #aehi2 ,frassenius     
#agaa1 ,scotus ,academicus1 #d tom4     
,paris #affb-gg2  ,dupasquier  #agah1   
,summa theol4 scotisticae2 ,barth4      
,durandus1 ,clypeus  ,scoticae          
doctrinae2 ,thomas van ,charmes1 ,theol4
 universa2 en voorts b  ,brancatus1     
,mastrius1 ,faber  #afcj1 ,bonaventura  
,bellutus  #afgf1 ,lukas  ,wadding      
#afeg1 uitgever van ,scotus' werken te  
,lyon #afci v4 e4 a4 ,de  ,franciscaner 
de ,rada1 bisschop van ,trani1  #afjh   
gaf in zn boven reeds  aangehaald werk  
een overzicht van de controversen       
tusschen de ,thomisten  en de           
,scotisten4    ,de scholastische        

theologie werd echter vooral beoefend   
door de  ,jezuten1 die meer dan eenige  
andere orde tot haar herleving en bloei 
hebben bgedragen4 ,methodisch en met    
buitengewoon talent namen z de          
contrareformatie ter hand4 ,als polemici
 tegen de leer der ,protestanten  traden
 onder hen op ,possevinus  #afaa2       
,bellarminus  #afba1 ,disput4 de        
controv4 christ4 fidei adv4 hujus       
temporis haereticos1 ,ingolstadt #aeha4 
,gretser1 ,opera omnia in #ag tomi1     
,regensburg #agcd sq4 ,becanus1 ,manuale
  controversiarum4 ,de beroemdste       
theologen uit de orde der ,jezuten  zn  
,petrus ,canisius  #aeig1 ,summa        
doctrinae et institutionis christ4      
#aeed1 in #acj jaar #djj maal           
uitgegeven1 en een kleiner catechismus3 
,institutiones christ4 pietatis #aeff4  
,franc4 ,toletus  #aeif1 ,in ,summam    
,s4 ,thomae tom4 #d1 opnieuw uitgeg4 te 
,rome #ahfi1 ,joh4 ,maldonatus1         
leerling van ,toletus en ,soto te       
,salamanca  #aehc1 beroemd exegeet1 en  

schrver van vele dogm4 tractaten1 de    
sacramentis1 de libero arbitrio1  de    
gratia etc4 ,leonh4 ,lessius prof4 te   
,leuven  #afbc1 ,disput4 de  gratia1    
decretis divinis1 libertate arbitrii et 
praescientia ,dei  conditionata ,antw4  
#afaj4 ,de perfectionibus divinis libri 
#ad1 ,antw4  #afbj4 ,theologia #afea    
etc4 ,lud4 ,molina prof4 te ,evora1     
later te ,madrid   #afjj1 ,liberi       
arbitrii cum gratiae donis1 divina      
praescientia1 provid4  praedest4 et     
reprob4 concordia #aehh1 de justitia et 
jure1 en commentaar  op het eerste deel 
van ,thomas4 ,greg4 de ,valentia prof4  
te ,dillingen1  ,ingolstadt1 ,rome      
#afjc1 ,analysis fidei cathol4 #aehe4   
,theol4 ,comment4  in ,summam ,s4       
,thomae ,tomi ,,iv #afjb4 ,mart4        
,becanus1 prof4 te ,mainz  #afbd4       
,manuale controv4 en ,theol4            
scholastica1 #c partes #afab-'bb4       
,roderich  ,arriaga1 prof4 in           
,valladolid1 ,salamanca1 ,praag  #affg1 
,disputationes  theol4 #h tomi #afdc sq4

 ,franz4 ,suarez  #afag1 ,commentaria et
  disputationes in ,thomam1 tomi ,v1 en 
vele tractaten de gratia etc42 een  kort
 excerpt uit zne theologie is           
,theologiae ,r4 ,p4 ,fr4 ,suarez ,s4    
,j41  ,summa seu ,compendium auctore ,t4
 ,noel ,s4 ,j4 ,tomi ,,ii ,paris1 ,migne
 #aheh4  ,gabr4 ,vasquez  #afjd1 ,comm4 
in ,summam ,s4 ,thomae1 ,ingolstadt #g  
vol4 #afji  sq42 ,didacus ,ruyz de      
,montoya  #afcb1 ,comment4 op           
verschillende loci van  ,thomas1 ,theol4
 scholastica #afcj4 ,clavis ,theol4     
#afcd2 ,antoine1 ,theologia  universa   
speculativa et dogmatica1 ,paris #agac2 
,dion4 ,petavius  #afeb1  ,de theol4    
dogmatibus1 #e tomi1 onvoltooid ,paris  
#afdd2 en verder nog  ,melch4 de        
,castro1 ,lusitanus1 ,zunniga1 ,tannez1 
,hurtado1 ,ripalda  #afdh1  ,mendoza1   
,lugo  #affj1 ,arriago1 ,gotti  #agdb1  
,zaccaria  #agie e4 a4  ,afzonderlke    
vermelding verdient nog de door de      
,wrzburger professoren  ,s4 ,j4         
geschreven ,theologia ,wirceburgensis1  

dogm4 polem4 schol4 et mor4  #ad vol4   
,wirceb4 #agff-agga1 nieuwe uitg4 in #aj
 vol4 ,paris #ahhj4    ,de ,jezuiten    
volgden over het algemeen ,thomas1 maar 
weken tengevolge van  hun pelagianisme  
in de leer van de zonde1 den vren wil en
 de genade  van hem af4 ,dit werd       
oorzaak van een langdurigen strd4 ,h    
begon met  ,bajus1 prof4 te ,leuven     
#aehi1 die de leer van ,augustinus over 
de zonde  en de onvrheid van wil        
voordroeg en ook de onbevlekte          
ontvangenis  van ,maria verwierp4 ,reeds
 in #aefj werden verschillende theses   
van  ,bajus door de ,sorbonne verworpen1
 en ,paus ,pius ,v veroordeelde #gi     
stellingen van ,bajus in de bul ,ex     
omnibus afflictionibus #aefg4 ,bajus    
herriep4 ,maar daarmede was de strd niet
 uit4 ,h ontbrandde opnieuw  in #aehh   
door het werk van ,molina1 ,liberi      
arbitrii cum gratiae donis  444         
concordia4 ,de ,thomisten1 meest        
,dominikanen1 vielen dit werk aan1      
vooral b monde van een hunner beroemdste

 vertegenwoordigers ,bannez   #afjd1 die
 eene physische praedeterminatie leerde4
 ,thomisten1 7,bannez1  ,sylvester1     
,alvarez1 ,lesmos1 ,reginaldi1 enz471   
resp4 ,augustinianen  7,noris  #agjd1   
,laur4 ,berti  #agff1 ,bertieri7 en     
,jezuiten1 ,molinisten  of ,congruisten 
7,bellarminus7 stonden jaren lang       
tegenover elkaar4 ,eene  menigte        
strdschriften over zonde1 vren wil1     
genade zagen het licht1  ,walch1 ,bibl4 
theol4 sel4 ,i #agi sq4 ,de commissie1  
in ,rome benoemd1  werd #afjg ontbonden 
zonder eene beslissing te nemen2 en de  
paus  zeide dat h later uitspraak zou   
doen en dat zoolang de eene part  de    
andere niet verketteren mocht4 ,in      
#afdj1 toen het werk ,augustinus  van   
,cornelius ,jansen1 bisschop van        
,i,jperen verscheen1 werd opnieuw de    
vonk in 't kruit geworpen4 ,de strd     
duurde tot in de #ah;e eeuw voort4  ,de 
mannen van ,port ,royal stonden aan de  
zde van ,jansenius1 ,arnauld   #afid1   
,pascal  #affb1 ,nicole  #afie1 ,sacy   

#afhd1 ,tillemont  #afih1  ,quesnell    
#agai4 ,maar geleerdheid en             
welsprekendheid mochten niet  baten4 ,in
 verschillende bullen #afec1 #afef1     
#affd1 #agje en #agac werd het          
,jansenisme1 en daarin ,augustinus1 en  
zelfs ,paulus veroordeeld1 en later     
werd de bul ,unigenitus van #agac nog   
meermalen bevestigd4 ,en evenals in     
dogmaticis het ,pelagianisme zegevierde1
 zoo behaalde in ethicis het            
,probabilisme en in ecclesiasticis het  
,curialisme of ,papale stelsel de       
zegepraal4    #af4 ,maar in het begin   
der #ag;e eeuw was de bloeitd der       
neoscholastiek  voorb4 ,in heel ,europa 
kwam de rationalistische geest op4 ,de  
philosophie van ,bacon en ,cartesius    
verdrong die van ,aristoteles4  ,zelfs  
theologen1 die de scholastieke dogmata  
aannamen1 meenden1 dat  er een andere   
methode noodig was2 zooals ,bossuet     
#agjd1 de beroemde  verdediger van het  
gallikaansche stelsel en bestrder der   
,protestanten1  ,exposition de la       

doctrine de l'glise cath4 sur les       
matires de  controverse #afga1 ,histoire
 des variations des glises protest4 #b  
vol4  ,paris1 #afhh4 ,fnlon  #agae1     
,thomassinus  #afie1 ,dogmata theol4 ,de
  historische en critische studin1 die  
vooral in ,frankrk beoefend  werden1    
drongen de eigenlke theologie terug4    
,vele geleerde ,maurinen  en            
,oratorianen vervielen zelfs tot        
ongeloof4 ,in de scholen bleef nog  wel 
lang tot diep in de #ah;e eeuw de       
scholastiek heerschen4 ,ook bleven  de  
verschillende richtingen van ,thomisten1
 b4v4 ,peri1 ,quaest4 theol4 #e  vol4   
#agai-cb1 ,scotisten1 b4v4 ,krisper1    
,theol4 scolae scotisticae1 #d  ,tom4   
#agbh-dh1 ,molinisten1 b4v4 ,anton      
,erber1 ,theol4 specul4 tractatus  octo 
#aghg1 en ,augustianen1 b4v4 ,amort1    
,theol4 eclectica moralis et            
scholastica1 #bc tomi1 ,augsburg1 #ageb 
sq4 naast elkaar voortduren4  ,maar de  
scholastiek trok zich toch meer en meer 
in de scholen terug4  ,andere destische1

 naturalistische parten komen op1 krgen 
het hoogste  woord en oefenen invloed op
 de ,roomsche theologie4 ,de            
scholastieke  philosophie werd in       
,frankrk door ,cartesius1 in            
,duitschland door  ,leibniz-,wolff      
terzde gesteld4 ,in ,oostenrk werd #ageb
 de peripatetische  leer verboden en    
#agei de leiding der theol4 en philos4  
studin aan de  ,jezuten ontnomen4 ,de   
orde werd #aggc door ,clemens ,,xiv     
opgeheven4 ,het  ,gallikaansche stelsel 
werd in #agfc door ,nic4 van ,hontheim1 
wbisschop  van ,trier in een werk de    
statu ecclesiae et legitima potestate   
,romani  ,pontificis verdedigd en door  
,jozef ,,ii in #agha als kerkrecht      
ingevoerd4  ,de confessioneele          
verschillen werden vergeten2 in plaats  
van den strd  tegen de ,protestanten    
komt die tegen vrdenkers1 ongeloovigen  
enz4 b  ,klpfel1 ,fahrman1 ,stattler1   
,storchenau1 ,burkhauser4 ,de theologie 
komt  geheel onder invloed der          
wisselende philosophie4 ,de ,aufklrung  

had  haar vertegenwoordiger in ,ad4     
,weishaupt1 prof4 te ,ingolstad1        
stichter  van de orde der ,illuminaten4 
,kant's invloed is merkbaar b ,ildefons 
,schwarz1 ,peutinger1 ,zimmer4 ,jacobi's
 philosophie vond aanhang b ,j4  ,salat 
en ,cajetan ,weiller4 ,thanner stond    
onder invloed van ,schelling4 ,de       
voornaamste theoloog1 die in de #ah;e   
eeuw tegen alle dwalingen pal bleef     
staan1 was ,alphonsus van ,liguori      
#aghg1 door ,pius ,,ix in #ahga         
opgenomen  onder de doctores ecclesiae4 
#ag4 ,ook in deze #ai;e eeuw bleef      
aanvankelk het rationalisme nog in  vele
 ,roomsche kringen heerschen4 ,er was in
 ,duitschland eene groote  part1 die de 
inrichting en leer der ,roomsche kerk in
 overeenstemming  wilde brengen met de  
eischen van den nieuweren td1 ,dalberg  
#ahag1  ,wessenberg  #ahfj1 ,werkmeister
 e4 a41 ,hermes1 prof4 te ,bonn  #ahca1 
,einleitung in die ,christkath4         
,theologie #ahai1 '#bi1 ,christkath4    
,dogm4  #ahcd1 '#cf trachtte de         

openbaring1 de autoriteit op redelke    
gronden te  doen rusten1 en gaf aan de  
rede b de beoordeeling van wat          
openbaring  is dezelfde rechten1 als de 
,wolffsche philosophie gedaan had4      
,eerst  had ,hermes vele aanhangers1    
,achterfeldt1 die zne dogmatiek uitgaf1 
,braun1 von ,droste-,hlfshof1 prof4 in  
de rechten te ,bonn1 ,spiegel1          
aartsbisschop van ,keulen2 maar toen    
paus ,gregorius ,,xvi #bf ,sept4 #ahce  
het ,hermesianisme veroordeeld had1     
daalde zn invloed4 ,anton ,gnther       
#ahfc in ,weenen1 ,vorschule zur specul4
 ,theol4 #ahbh4 ,peregrius ,gastmahl    
#ahcj u4 s4 w4 sloot zich b ,hegel's    
stelling aan1 dat philosophie en        
speculatieve theologie eigenlk n zn4 ,er
 is geen tweerlei waarheid  en          
zekerheid4 ,maar gelooven is de aanvang 
en onderstelling van alle  weten1 en    
alle geloof1 ook aan de openbaring1 kan 
in weten overgaan en  tot evidentie     
worden verheven4 ,ook ,gnther had vele  
aanhangers1 ,pabst1  ,merten1 ,veith1   

,gaugauf1 ,baltzer1 ,knoodt2 maar h werd
 #aheg veroordeeld4  ,franz von ,baader 
#ahda1 ,vorlesungen ber specul4         
,dogmatik1 ,smmtliche  schriften1       
,leipzig #ahej-eg in #ae deelen1 onder  
invloed van ,bhme en  ,schelling1 zocht 
heil niet in terugkeer1 maar in nieuwe  
ontwikkeling  van het oude1 in          
vernieuwing der dogmata1 en wilde langs 
theosophischen  weg het gelooven tot    
weten verheffen4 ,zne aanhangers waren  
,schaden1  ,lutterbek1 ,hoffmann1       
,hamberger1 ,sengler1 ,schlter1 maar    
,baader werd  wegens zn bestrding van   
het primaat gecensureerd4 ,j4           
,frohschammer1  ,einleitung in die      
,philosophie und ,grundriss der         
,metaphysik #aheh  enz4 verwierp de     
scholastieke en de idealistische        
philosophie1  en trachtte de            
metaphysica1 de theologie op te bouwen  
niet op de  abstracte rede maar op het  
concreete1 algemeene1 historische feit  
van  het ,godsbewustzn in de menschheid4
 ,theologie en philosophie vallen  dus  

voor hem in inhoud samen2 ze verschillen
 alleen in methode2 't  natuurlke en 't 
bovennatuurlke zn niet streng te        
scheiden4 ,pius  ,,ix veroordeelde deze 
philosophie in een brief aan den        
aartsbisschop  te ,mnchen #aa ,dec4     
#ahfb4 ,zne werken werden op den index  
geplaatst1  hzelf in #ahfc              
gesuspendeerd4 ,frohschammer onderwierp 
zich echter niet  en bleef in tal van   
geschriften voor de vrheid der          
wetenschap en  tegen de aanspraken van  
den paus strden4 ,zoo werd door ,rome   
eenerzds  de onafhankelkheid der        
wetenschap bestreden1 maar andererzds   
toch  ook weer in haar betrekkelke      
vrheid erkend4 ,na de revolutie kwam  in
 ,frankrk het traditionalisme op1 nl4 de
 leer1 dat de hoogere  metaphysische    
waarheden niet door de rede te vinden   
zn1 maar alleen  verkregen worden uit de
 openbaring1 die van den eersten mensch 
af in de  menschheid door traditie is   
voortgeplant en in de taal wordt        
bewaard4  ,deze theorie werd met talent 

verdedigd door de ,bonald1 ,recherches  
philos4 sur les premiers objets des     
connaissances morales1 ,paris #ahag1    
,lamennais1 ,essai sur l'indiffrence en 
matire de religion1 ,paris #ahag1  en   
,bautain1 de l'enseignement de la       
philos4 en ,france au #ai;e sicle1      
#ahcc1 ,philos4 du ,christianisme1      
#ahce4 ,maar ze kon te ,rome geen genade
  vinden4 ,bautain onderteekende in     
#ahdj zes theses1 die hem werden        
voorgelegd1 en herriep zne leer4 ,en    
evenzoo werd het ontologisme van        
,gerdil  #ahjb1 ,gioberti  #aheb1       
,rosmini  #ahee1 ,gratry  #ahgb1 ,ubaghs
  e4 a4 verworpen1 dat naar het         
idealisme van ,malebranche terugging en 
alle hoogere waarheid afleidde uit de   
onmiddellke aanschouwing ,gods en  der  
ideen4    ,al deze veroordeelingen      
bewzen1 dat ,rome na het rationalisme   
der  vorige eeuw hoe langer hoe meer    
zichzelf bewust werd en tot ontwaking   
kwam4 ,er is na de revolutie ook eene   
herleving van de ,roomsche kerk en      

theologie geweest4 ,het romantisme kwam 
aan ,rome ten goede en maakte  vele     
bekeerlingen1 ,winckelmann1 ,stolberg1  
,schlegel1 ,ad4 ,mller1 ,z4  ,werner1   
,schlosser1 ,haller enz4 ,in ,frankrk   
kwam er reactie tegen de  revolutie en  
het ongeloof door ,chateaubriand1 ,gnie 
du christianisme1  ,joseph de ,maistre1 
#ahba1 ,bonald1 ,lamennais4 ,het        
,puseyisme of  ,tractarianisme1 dat     
onder ,pusey en ,newman in #ahcc te     
,oxford begon1  leidde velen tot de     
,roomsche kerk en versterkte de         
hoogkerkelke1  ritualiseerende en       
romaniseerende richting in de episcop4  
kerk4 ,de  geloovige theologie1 die in  
,duitschland opkwam1 sloot zich eerst in
  menig punt b ,schleiermacher aan4 ,zne
 leer van ,schrift1 wedergeboorte1      
rechtvaardiging1 kerk bevatte vele      
elementen1 die de ,roomschen ten  hunnen
 voordeele konden aanwenden4 ,en dat    
geschiedde dan ook met talent  en ver   
door ,grres1 ,baader1 ,phillips1        
,dllinger in ,mnchen2 ,klee in  ,bonn2  

,mhler1 ,hirscher1 ,drey in ,mnchen en  
,tbingen2 ,staudenmaier en  ,kuhn in    
,giessen enz4 ,de mannen van deze       
richting waren nog wel niet  geheel en  
al naar het hart van ,rome en het       
,jezutisme2 ze streefden  allen nog naar
 bemiddeling1 ze zochten eene verzoening
 van gelooven en  weten1 z trachtten    
door de speculatieve methode de dogmata 
te bewzen  en waren al te liberaal      
tegenover de ,protestanten en deden nu  
en dan  belangrke concessies4 ,maar ze  
hadden uitnemende woordvoerders1 en     
droegen veel b tot herleving van de     
,roomsche theologie4    ,maar toch1 op  
den duur voldeed deze verzoenende en    
bemiddelende  richting niet4            
,langzamerhand kwam de neo-scholastieke 
richting op4 ,in  #ahad werd de         
,jezuitenorde hersteld1 en haar invloed 
op het ,pausdom nam  hoe langer hoe meer
 toe2 haar macht breidde zich in alle   
landen uit4 ,de  vrheid der wetenschap0 
werd door haar met alle macht bestreden4
 ,al  de bovengenoemde veroordeelingen  

liepen uit op de beroemde encycliek  van
 #h ,dec4 #ahfd1 en op het ,vaticanum   
van #ahgj1 waarin de onfeilbaarheid  van
 den ,paus werd uitgesproken4 ,deze     
neo-scholastieke richting werd in       
,itali vooral voorgestaan door den      
philosoof ,sanseverino1 ,philosophia    
christiana1 #g vol4 ed4 nov4 ,neap4     
#ahgh en door den theoloog ,j4          
,perrone1 ,praelectiones theologiae1 #i 
vol4 #ahch-dc2 in ,duitschland  door ,j4
 ,kleutgen1 ,theol4 der ,vorzeit1 #e    
,th4 #b;e ,aufl41 ,mnster #ahfg en      
,philos4 der ,vorzeit1 #b ,th41 ,innsbr4
 #ahgh en ,a4 ,stckl in verschillende   
philosophische werken4 ,de tegenwoordige
 ,paus zette #d ,aug4 #ahgi daarop  het 
zegel1 door in zne encycliek ,aeterni   
,patris de studie van ,thomas  aan te   
bevelen4 ,en sedert is er een machtig en
 algemeen streven1 om  de autoriteit van
 ,thomas op elk gebied van wetenschap te
 herstellen4  ,staats-en rechtsleer1    
psychologie en ethiek1 theologie en     
philosophie  worden in zn geest         

bestudeerd4 ,in dienzelfden geest werd  
de dogmatiek  behandeld door ,franzelin1
 ,scheeben1 ,heinrich1 ,bautz1 enz42    
hier te  lande door ,g4 ,m4 ,jansen1    
prof4 te ,rsenburg1 ,praelect4 theol4   
fundam4  ,ultraj4 #ahge-gf1 ,theol4     
dogm4 spec4 #ahgg-gi4 ,zie verdere      
litter4 b  ,kihn1 ,enc4 u4 ,meth4 der   
,theol41 ,freiburg #ahib ,s4 #dab f4    
,d4 ,de ,dogmatiek in de ,luthersche    
,kerk4    #ah4 ,voor de geschiedenis der
 ,luthersche dogmatiek kunnen als       
hulpbronnen dienst doen3 ,walch1 ,bibl4 
theol4 selecta ,i #ce sq4 ,pfaff1       
,introductio in historiam theol4        
litterariam #agbd p4 #bjd sq4 ,g4       
,frank1  ,gesch4 der prot4 ,theol41 #c  
,theile #ahfb-ge4 ,dorner1 ,gesch4 d4   
prot4 ,th4  #ahfg4 ,gass1 ,gesch4 der   
prot4 ,dogm41 #d ,theile #ahed-fg4      
,tholuck1 ,das  kirchl4 ,leben im #ag   
,jahrh4 #ahfa-b4 ,id4 ,das akad4 ,leben 
des #ag ,jahrh4  #ahec-d1 samen vormend 
die ,vorgesch4 des ,ration4 ,id4 ,gesch4
 des ,ration41  ,ier ,theil1 #ahfe4 ,id4

 ,der ,geist der luth4 ,theologen       
,wittenbergs im #ag  ,jahrh4 #aheb4     
,kahnis1 ,der innere ,gang des deutschen
 ,protest41 #b ,th41  ,leipzig #ahgd4   
,ritschl1 ,gesch4 des ,pietismus1 #c    
,th4 #ahhj-f4 ,harnack1  ,dogmengesch4  
,,iii #fia f4 ,zckler1 ,handbuch der    
theol4 ,wiss41 ,supplement  #add f4     
,luther was geen systematische natuur2  
eene dogmatiek liet h  niet na4 ,des te 
meer was h een oorspronkelke1 een       
scheppende geest4  ,h heeft het         
,christendom van ,paulus en ,augustinus 
opnieuw ontdekt1  het ,evangelie weer   
als eene heerlke boodschap der genade en
 der  vergeving verstaan1 en de religie 
in de religie hersteld4 ,daardoor  is h 
vruchtbaar geworden voor heel de        
theologie1 en voor de gansche           
dogmatiek1 zelfs de oude dogmata zn wel 
door hem opgenomen maar met  een nieuw  
religieus leven bezield1 ,th4 ,harnack1 
,luthers ,theologie1  #b ,th41 ,erlangen
 #ahfb-ff4 ,j4 ,kstlin1 ,luthers        
,theologie1 #b;e ,ausg41  ,stuttgart    

#ahhc4 ,lommatzsch1 ,luthers ,lehre vom 
eth4 relig4 ,standp41  ,berlin #ahgi4   
,voordat de ,luthersche reformatie eene 
confessie had1 had  ze reeds een        
dogmatiek in ,melanchton's ,loci #aeba1 
opnieuw uitgegeven  door ,augusti #ahba1
 ,plitt #ahfd1 ,bindseil in ,corpus     
,reform4 ,,xxi p4 #fb4  ,dit werk1      
ontstaan uit eene verklaring van den    
brief aan de ,romeinen1  was practisch1 
eenvoudig1 soteriologisch1 zonder eenige
 scholastiek1  eigenlk veel meer eene   
confessie dan eene dogmatiek4 ,in dit   
werk vond  de ,duitsche reformatie een  
td lang haar eenheid4 ,maar reeds in    
#aebf  kwam ,melanchton eenigszins van  
de beldenis der strenge praedestinatie  
terug1 en straks begon h ook op andere  
punten1 vooral in zake de               
avondmaalsleer1 van ,luther af te wken4 
,deze dissensus van ,luther komt  het   
eerst duidelk uit in de nieuwe uitgaven 
der ,loci van #aece en  #aedc1 dan in de
 verandering der ,augustana #aedj en    
#aedb1 en eindelk in  het ,leipziger    

,interim en den daardoor veroorzaakten  
adiaphoristischen  strd4 ,nu kwamen er  
twee parten tegenover elkander te staan4
 ,aan de  eene zde de aanhangers van    
,melanchton1 de ,philippisten1 vooral   
aan de  akademin te ,wittenberg en      
,leipzig1 zooals ,g4 ,major1 ,paul      
,eber1 ,joh4  ,pfeffinger1 ,victor      
,strigel  #aefi1 wiens ,loci ,theologici
 ontstonden uit  voorlezingen over      
,melanchtons ,loci en door ,pezel in #d 
deelen #aehb-e  werden uitgegeven1      
,christ4 ,pezel  #afjd1 schrver van     
,argumenta et  objectiones de praecipuis
 articulis doctrinae christ41 ,neost4   
#aehj-hi1  ,sohnius1 ,opera4 ,herb4     
#afji1 e4 a4 ,cf4 ,h4 ,heppe1 ,dogm4 des
 deutschen  ,protest4 im #af ,jahrh4 #c 
,bde4 ,gotha #aheg4 ,aan de andere zde  
stonden de  ,gnesio-lutheranen1 vooral  
in ,weimar en ,jena1 zooals ,nic4 von   
,amsdorf   #aefe1 ,matth4 ,flacius      
#aege1 schrver van de ,solida           
,confutatio  et condemnatio praecipuarum
 sectarum en vele andere polemische     

geschriften1 ,joh4 ,wigand  #aehg1 ,joh4
 ,marbach  #aeha1 ,joachim ,westphal    
#aegd1 die vooral ,calvns avondmaalsleer
 bestreed1 ,tileman ,heshusius   #aehh  
e4 a4 ,de velerlei dogmatische twisten1 
die in deze eerste  periode onder de    
,luthersche theologen opkwamen1 over de 
wet met  ,agricola1 over de             
rechtvaardiging met ,osiander1 over de  
hellevaart van  ,christus met ,aepinus1 
over de obedientia activa met           
,parsimonius1 over  de adiaphora1 het   
synergisme en het kryptocalvinisme met  
,melanchton  c4 s41 over de goede werken
 met ,major1 over de erfzonde met       
,flacius1  leidden eindelk tot en werden
 bgelegd in de ,formula ,concordiae van 
#aehj1 ,frank1 ,die ,theologie der      
,konkordienformel1 #b ,th41 ,erl4       
,deichert  #aheh-fa4 ,ze was het werk   
vooral van ,jakob ,andreae  #aeij en van
 ,mart4  ,chemnitz  #aehf1 den          
voornaamsten ,lutherschen theoloog in   
deze eeuw1  schrver van het ,examen     
,concilii ,tridentini1 #d tomi #aefe-gc1

 opnieuw  uitgegeven door ,preuss #ahfa1
 van een verhandeling de duabus naturis 
in  ,christo1 etc4 #aega1 vermeerderd   
#aegh1 en van ,loci ,theol41 na zn dood 
door ,leyser in #aeib uitgegeven4       
#ai4 ,toen alzoo het ,luthersche dogma  
gereed was1 werd het in de #ag;e  eeuw  
op scholastische wze behandeld en       
ontwikkeld4 ,heerbrand  #afjj1          
,compendium theologiae #aegc1 belangrk  
vermeerderd #aegh1 en ,hafenreffer1     
,loci ,theologici certa methodo ac      
ratione in libros tres tributi #afjc    
maakten daarmee reeds den aanvang4 ,de  
scholastische behandeling wordt  dan    
voortgezet door ,leonhard ,hutter       
#afaf1 ,compendium locorum theol4  ex   
,scriptura sacra et libro ,concordiae   
collectum #afaj1 ,joh4 ,gerhard   #afcg1
 ,loci ,communes theologici1 #i tomi    
#afaj-bb1 beste editie van  ,cotta      
#agfb-hg1 herdrukt ,berlin-,leipzig     
#ahfd-ge1 en bereikt haar  hoogtepunt in
 ,dannhauer  #afff1 ,hodosophia         
christiana1 ,hlsemann   #afce           

,breviarium theologiae #afdj1 ,calovius 
#afhf ,systema loc4 theol4  #afee-gg1   
,quenstedt  #afhh ,theologia            
didact-polem4 #afhe1 ,hollaz   #agac    
,examen theol4 acroamaticum #agjg1 ,knig
  #affd ,theol4 positiva  acroamatica   
#affd4 ,de kracht dezer dogmatiek lag in
 hare objectieviteit4  ,de dogmata      
liggen gereed1 het subject onderwerpt er
 zich aan zonder  kritiek2 ze worden    
alleen exegetisch1 dogmenhistorisch1    
polemisch1  scholastisch en practisch   
uitgewerkt en toegepast4 ,maar reeds in 
de #ag;e  eeuw kwam er reactie tegen    
deze methode4 ,het ,philippisme was door
 de  ,formula ,concordiae niet          
overwonnen2 het bleef zn aanhangers     
houden1  vooral in ,altdorf en          
,helmstadt4 ,georg ,calixtus1 hoogl4 te 
,helmstadt   #afef1 kwam door zne studie
 van ,aristoteles1 door zne kennismaking
 met  ,roomsche en ,geref4 theologen en 
door zn afkeer van de scholastische     
orthodoxie tot eene gematigde1 irenische
 theologie4 ,in zne werken de           

praecipuis religionis christianae       
capitibus #afac1 epitome theologiae     
#afai1 de immortalitate animae et       
resurr4 mort4 #afbg kwam h op voor  eene
 scherpere scheiding van philosophie en 
theologie1 en ging h tot  het           
oorspronkelk ,christendom der vier      
eerste eeuwen terug1 om in het          
gemeenschappelke van alle christelke    
confessies eene unie te zoeken  van     
,luth4 ,geref4 en ,roomschen4    #bj4   
,calixtus vond met zn syncretisme       
natuurlk veel bestrding4 ,maar  de eeuw 
der objectieviteit ging voorb4 ,in de   
#ah;e eeuw laat het subject  zich       
gelden2 het herneemt zn rechten en komt 
tegen de macht van het  objectieve in   
verzet4 ,in het ,pitisme van #agjj tot  
#agcj wordt de  subjectieve vroomheid   
het uitgangspunt1 en wordt het          
zwaartepunt uit  het object in het      
subject verlegd4 ,spener1 de vader van  
het ,pitisme  #afce-agje1 oefende door  
zn persoon en door zne werken1 o4 a4    
,pia  desideria #afgh1 ,allgemeine      

,gottesgelahrtheit aller glubigen       
,christen  und rechtschaffenen          
,theologen #afhj1 ,tabulae ,catecheticae
 #afhc1 ,theolog4  ,bedenken #agab enz4 
ontzachlken invloed4 ,in ,halle waren de
 voornaamste  pitisten ,francke  #agbg1 
,breithaupt  #agcb ,instit4 theol4      
#afie4  ,freylinghausen  #agci          
,grundlegung der ,theologie #agjc4      
,joachim ,lange   #agdd ,antibarbarus   
orthodoxiae #agji4 ,mosaisches ,licht u4
 ,recht1 ,rambach   #agce1 ,der         
wohlinformirte ,katechet #agbb4 ,in     
,wurtemberg verbond zich b  ,hedinger   
#agjd1 ,bengel  #ageb1 ,oetinger  #aghb 
het ,pitisme met een  bbelsch realisme  
en met apocalyptische verwachtingen4    
,natuurlk trad  de orthodoxie bv4 b     
monde van ,lscher in ,dresden  #agdi    
zeer vandig  tegen dit ,pitisme op4     
,maar de td voor de orthodoxie was      
voorb4 ,in  de jaren #agcj-fj sluit z in
 ,buddeus  #agbi ,instit4 theol4 dogm4  
et  mor41 ,weismann  #agfj1 ,crusius    
#agge1 ,j4 ,g4 ,walch ,einleitung in die

  dogm4 ,gottesgelahrheit #agdi en zn   
zoon ,ch4 ,w4 ,f4 ,walch ,breviarium    
theol4 dogm4 #agge met het ,pitisme een 
verbond en gaat over in eene            
gemoedelk-vrome richting1 die op de     
practk des geloofs nadruk legt1         
afkeerig is van scholastieke            
spitsvondigheid1 gematigd is in polemiek
  en vooral aan geleerde historische    
onderzoekingen haar krachten wdt4  ,met 
het ,pitisme is het ,herrnhuttisme      
verwant1 dat eveneens eene  reaktie was 
van het gevoel tegen de verstandelke    
orthodoxie4 ,de vader  van von          
,zinzendorf was een ,speneriaan4 ,maar  
terwl het ,pitisme door  een ,busskampf 
tot bekeering wil leiden1 tracht het    
,herrnhuttisme dit  te bereiken door de 
prediking van den lieven ,heiland4 ,het 
wil van  geen wet1 maar alleen van      
,evangelie weten4 ,de genade dringt hier
 de  natuur zoo geheel op zde1 dat      
,jezus zelfs den ,vader vervangt1 ,jezus
  is de ,schepper1 de ,regeerder1 de    
,vader1 de ,jehova des ,o4 ,test4 ,en zn

  persoon en lden werd door ,zinzendorf1
 onder ,roomschen invloed1 zoo          
pathologisch opgevat1 dat de            
verwantschap van mystiek en zinnelkheid1
  vooral in den eersten romantischen td1
 #agdc-agej1 zeer duidelk aan  het licht
 trad4 ,met het ,pitisme loopt evenwdig 
het ,rationalisme4  ,beiden hebben1 elk 
op eigene wze1 aan het gezag der        
orthodoxie  afbreuk gedaan1 beide       
verleggen het zwaartepunt in het        
subject4 ,het  ,rationalisme nu kwam op 
door de philosophie van ,cartesius1     
,spinoza1  ,leibniz  #agaf en ,wolff    
#aged4 ,z maakten klaarheid1            
mathematische  klaarheid tot norm der   
waarheid4 ,carpovius1 prof4 in de       
mathesis  te ,weimar1 poogde in zne     
,oeconomia salutis ,n4 ,t4 seu theologia
  revelata1 dogmatica methodo           
scientifica adornata #agcg-fe1 de       
kerkleer  naar mathematische methode te 
demonstreeren4 ,canz1 ,reusch1          
,schubert1  ,reinbeck1 vooral ,s4 ,j4   
,baumgarten ,halle  #ageg1 ,evangel4    

,glaubenslehre1  uitgeg4 door ,semler   
#agei-fj en ,j4 ,l4 von ,mosheim te     
,gttingen  #agee  behooren tot deze     
,wolffiaansche richting4 ,in hoofdzaak  
waren deze  mannen nog orthodox1 maar   
het religieus belang der waarheid wordt 
niet meer gevoeld1 de geloofsleer wordt 
een object van historische  geleerdheid 
en verstandelke demonstratie4 ,geen     
wonder1 dat b  andere ,wolffianen1      
zooals ,tllner1 ,syst4 der dogm4        
,theol41 ,heilmann1  ,compendium theol4 
dogm4 #agfa1 ,j4 ,p4 ,miller1 ,instit4  
theol4 dogm4 #agfg1  ,seiler1 ,theol4   
dogm4 polem4 #aggd reeds eene vrere     
houding tegenover de  kerkleer wordt    
aangenomen4    #ba4 ,als deze           
rationalistische richting dan van buiten
 af nog gevoed en  versterkt wordt door 
het ,engelsche ,desme en het ,fransche  
ongeloof1  komt na #agfj in ,duitschland
 de ,aufklrung op1 die het gezond       
verstand  van den individueelen mensch  
tot heerschapp tracht te brengen  over  
alle objectieve waarheid4 ,overal moet  

het positieve1 het  traditioneele1 het  
historisch gewordene wken voor het      
rationeele1  het klaar-verstandelke4    
,wolff c4 s4 had de openbaring nog      
redelk  gevonden4 ,maar de ,aufklrung   
was destisch en rationalistisch4        
,frederik  de ,groote was haar koning1  
,berln haar middelpunt1 de ,allgemeine  
,deutsche ,bibliotheek #agfe-ahje haar  
orgaan4 ,de dogmatiek werd in  dezen    
rationalistischen geest bewerkt door ,w4
 ,a4 ,teller1 ,lehrbuch  des christl4   
,glaubens #agfd4 ,religion der          
,vollkommneren #agib4 ,henke1           
,lineamenta instit4 fidei christ4 #agic4
 ,eckermann1 ,compend4 theol4 #agia  en 
vooral door ,wegscheider1 ,instit4      
theol4 christ4 dogm4 #ahae1 #h;e ,aufl4 
#ahdd4 ,tegen dit ,rationalisme nam de  
orthodoxie den verzwakten vorm van  het 
,supranaturalisme aan4 ,z durfde niet   
meer positief en thetisch  haar         
standpunt nemen in het geloof1 maar had 
met hare tegenstanders  den grondslag   
van de rede gemeen2 alleen trachtte ze  

van daaruit toch  nog tot de openbaring 
te komen1 wier noodzakelkheid1          
mogelkheid en  werkelkheid z verdedigde4
 ,de inhoud der openbaring kromp echter 
gaandeweg b haar in2 de dogmata worden  
zooveel mogelk van al het  aanstootelke 
bevrd en door zoogenaamde bbelsche      
voorstelling voor  de rede pasklaar     
gemaakt4 ,op dit standpunt stelden zich 
,doederlein1  ,instit4 theol4 #aghj4    
,morus1 ,epitome ,theol4 christ4 #aghi4 
,knapp1  ,vorles4 ber die christ4       
,glaub4 #ahbg1 vooral ,reinhard1        
,vorles4 ber  die ,dogmatik #ahja4      
,storr1 ,doctrinae christ4 pars theoret4
 #agic4 e4  a4 ,terwl eene verzoening   
van ,rat4 en ,supran4 beproefd werd door
  ,tzschirner1 von ,ammon1 ,schott1 en  
vooral door ,bretschneider1 ,dogm4 der  
ev4 luth4 ,kirche #ahad4    #bb4 ,voor  
de ,luthersche dogmatiek in de #ai;e    
eeuw komen1 behalve de  bovenaangehaalde
 werken1 in aanmerking3 ,mcke1 ,die     
,dogm4 des #ai ,jahrh4  ,gotha #aheg4   
,e4 ,lichtenberger1 ,histoire des ides  

relig4 en ,allemagne4  ,paris1          
,fischbacher4 ,thilo1 ,die              
,wissenschaftlickkeit der modernen      
spekul4 ,theol4 in ihren ,principien    
beleuchtet1 ,leipz4 #ahea4 ,o4 ,flgel1  
,die spekulative ,theol4 der ,gegenwart1
 #b;e ,aufl4 ,cthen #ahhh4 ,hagenbach1  
,ueber die sogenannte                   
,vermittelungstheologie #aheh4 ,carl    
,schwarz1 ,gesch4  der neueren ,theol41 
#aheg1 holl4 van ,krabbe4 ,hartmann1    
,die ,krisis des  ,christ4 in der mod4  
,theol41 ,berlin #ahhj4 ,o4 ,pfleiderer1
 ,die ,entw4 der  prot4 ,theol4 in      
,deutschland seit ,kant und in          
,gross-,britt4 seit #ahbe4  ,freiburg   
#ahia4 ,frank1 ,gesch4 u4 ,krit4 der    
neueren ,theol4 u4 s4 w4  herausgeg4 von
 ,p4 ,schaarschmidt4 ,erl4 ,deichert1   
#ahid4 ,kattenbusch1 von                
,schleiermacher zu ,ritschl4 ,giessen   
#ahib4 ,voor ,scandinavie3 ,presbyt4    
and ,ref4 ,rev4 ,oct4 #ahic4 ,de        
eigenaardigheid der ,luthersche         
dogmatiek  in deze eeuw bestaat daarin1 

dat ze schier geheel onder invloed staat
  van de philosophie4 ,in de vorige eeuw
 had ze door het ,rationalisme  haar    
principe1 methode1 inhoud bna geheel en 
al verloren4 ,ze was  een compendium    
geworden van rationeele gedachten over  
,god1 deugd en  onsterfelkheid4 ,kant   
was de eerste1 die door zne scherpe     
kritiek  van de zuivere rede dezen      
rationeelen grondslag der dogmatiek     
geheel  ondermnde4 ,zne kritiek was     
ontmoedigend1 vernietigend zelfs voor   
het  rationalisme en eudaemonisme der   
,aufklrung4 ,maar door de practische    
,vernunft tracht h te herwinnen1 wat h  
door de reine ,vernunft verloor4  ,de   
kategorische imperatief1 het zedelk     
bewustzn geeft ons recht om  het bestaan
 van ,god1 vrheid en onsterfelkheid te  
postuleeren4 ,de  dogmatiek wordt       
opgebouwd op de moraal1 de religie wordt
 een middel  voor de deugd1 ,god een    
noodhulp voor den mensch4 ,de inhoud der
 religie  en dogmatiek1 door ,kant in   
zne ,religion innerhalb der ,grenzen der

  blossen ,vernunft #agic ontwikkeld1 is
 zuiver rationalistisch2 ,kant  staat   
nog geheel in de #ah;e eeuw1 het        
historische1 positieve heeft  voor hem  
geen waarde1 h isoleert den mensch van  
alle invloeden1  alleen de autonome     
,vernunftreligion is de ware religie4   
,maar door zne  kritiek van de rede1    
door zn beroep op het zedelk bewustzn1  
door  zne strenge opvatting van de      
moraal1 die hem zelfs van het radikal   
,bse in den mensch en van de            
noodzakelkheid eener ,art ,widergeburt  
deed spreken1 is h van grooten invloed  
geweest op de theologie4 ,de  zedelke   
bestemming van den mensch niet alleen1  
maar ook de onmacht  der rede1 om het   
bovenzinnelke te bereiken1 werd een     
argument voor  de noodzakelkheid der    
openbaring1 van geloof en autoriteit4   
,en in  dezen ,kantiaanschen geest werd 
de dogmatiek bewerkt door ,tieftrunk1   
,dilucidationes ad theoreticam          
religionis christ4 partem #agic4        
,studlin1 ,j4 ,e4 ,c4 ,schmidt1 ,ammon  

e4 a4    #bc4 ,eene andere reactie tegen
 de ,aufklrung kwam van de zde des      
gevoels4 ,sentimentaliteit was een      
karaktertrek van de tweede helft der    
#ah;e eeuw4 ,gelk in ,engeland          
,shaftesbury optrad tegen ,hume1 in     
,frankrk  ,rousseau tegen ,voltaire1 zoo
 deed ook in ,duitschland het gevoel b  
mannen als ,hamann1 ,claudius1 ,lavater1
 ,stilling1 ,herder1 ,jacobi zne        
rechten gelden tegenover het koude      
,rationalisme4 ,z gaan allen uit  van de
 onmiddellke ervaring1 van de kracht en 
innigheid des gemoeds2  dat is het      
diepste wezen1 het menschelke in den    
mensch1 daarop rust  de religie1 daaruit
 ontspringt het geloof1 hier verneemt de
 mensch  het goddelke4 ,en van hieruit  
ziet en ontdekt h het goddelke rondom   
zich in de natuur1 in de geschiedenis1  
bovenal in ,christus1 den  menschelksten
 van alle menschen4 ,de inhoud des      
geloofs verschilde b  deze mannen1 te   
meer omdat ze van een systeem afkeerig  
waren2 maar  de grond des geloofs is b  

allen dezelfde4 ,gevoel1 geloof1        
,vernunft1  inspiratie1 ,begeisterung1  
ervaring1 of hoe men het noemen moge1 is
  b allen grondslag en norm der         
waarheid4 ,jacobi wees tegenover het    
voortschrdende kriticisme op den        
onmiddellken zin1 waarin eene  andere1  
hoogere objectieviteit opging voor den  
mensch4 ,h kwam zoo  tot een consequent 
dualisme van hoofd en hart1 van         
philosophie en  geloof1 van zinlke en   
geestelke wereld4 ,in de dogmatiek werd 
dit  dualisme toegepast door de ,wette1 
,bibl4 ,dogmatik1 #c;e ,aufl4 #ahca1    
,dogm4  der prot4 ,kirche1 #c;e ,aufl4  
#ahdj1 ,ueber ,religion u4 ,theol4 #b;e 
,aufl4  #ahba4 ,das ,wezen des christ4  
,glaubens vom ,standpunkt des ,glaubens 
#ahdj1  en na hem door ,hase1 ,evang4   
,dogm4 #ahbf1 #f;e ,aufl4 #ahgj4 ,aan   
allen is  gemeen de scheiding van       
gelooven en weten1 van aesthetische     
7ethische1  religieuse7 en verstandelke 
7empirische7 wereldbeschouwing1 van     
ideale en zinnelke wereld4 ,de waarheid1

 door het religieus gevoel of  bewustzn 
geischt1 is onaantastbaar voor het      
verstand2 z behoort tot  eene andere1   
niet waarneembare wereld4    #bd4 ,nauw 
verwant aan deze richting is de         
theologie van ,schleiermacher4  ,in zne 
,reden ber die ,religion #agii en de    
,monologen #ahjj staat h  geheel onder  
den invloed der romantiek4 ,godsdienst  
is gevoel1 gevoel  voor het universum1  
zin voor het oneindige1 de richting des 
gemoeds op  het eeuwige1 evenals        
,spinoza's cognitio ,dei intuitiva4     
,schleiermacher  neemt dus zn standpunt 
ook in het subject1 maar niet in        
verstand of  wil1 maar in het gevoel4   
,god is hem de eenheid der wereld1 geen 
object  van het denken1 want het denken 
beweegt zich altd in tegenstellingen1   
maar alleen te genieten in het gevoel4  
,en dat genieten van ,god in het  gevoel
 is religie4 ,maar daarmede verbindt    
,schleiermacher nu aanstonds  de idee   
der gemeenschap4 ,uit het wezen der     
religie ontspringt de zucht  naar       

gemeenschap1 tot uitwisseling van het   
genotene4 ,de godsdiensten  verschillen1
 naarmate het oneindige het gevoel      
anders bepaalt en de  gemeenschap anders
 vormt4 ,in zne ,glaubenslehre zn de    
wsgeerige  grondgedachten dezelfde1 maar
 hier wordt het gevoel nader omschreven 
als volstrekte afhankelkheid1 ,god      
opgevat als absolute causaliteit1  en   
het ,christendom omschreven als eene    
ethische religie1 waarin alles  in      
betrekking staat tot de verlossing door 
,christus4 ,dogmata zn en  blven dus    
beschrvingen van subjectieve            
gemoedstoestanden1 maar  toch van zulke1
 die door de christelke gemeenschap1 en 
alzoo door  den persoon van ,christus   
bepaald zn4 ,door deze drie ideen1 van  
het  onmiddellk zelfbewustzn als bron   
der religie1 van de gemeenschap als     
noodzakelke bestaansvorm der religie en 
van den persoon van ,christus  als      
centrum van het ,christendom is         
,schleiermacher van onberekenbaren      
invloed geworden4 ,heel de theologie na 

hem is van hem afhankelk2  zne dogmatiek
 is door niemand overgenomen1 en toch   
heeft h op alle  richtingen1 liberale1  
bemiddelende1 confessioneele en in alle 
kerken1  ,roomsche1 ,luth4 en ,geref4 zn
 invloed doen gevoelen4 ,het naast aan  
hem  verwant zn de dusgenaamde          
,vermittelungstheologen1 ,nitzsch1      
,twesten1  ,neander1 ,j4 ,mller1 ,rothe1
 ,dorner1 ,martensen1 ,schenkel enz4    
,het  eigenaardige en gemeenschappelke  
van al deze mannen is het subjectieve   
uitgangspunt4 ,z gaan allen uit niet van
 eene uitwendige autoriteit  maar van   
het gemoed1 van het religieus bewustzn4 
,z nemen de waarheid  eerst aan als     
inhoud der subjectieve christelke       
ervaring4 ,maar  daarb blven z niet     
staan2 z willen boven ,schleiermacher   
uitgaan1  en daartoe verbinden z het    
subjectieve religieuse uitgangspunt van 
,schleiermacher met ,hegelsche          
speculatie4 ,de agnostische elementen   
in ,schleiermacher1 die h met ,kant     
gemeen had1 werden uitgewisseld  voor de

 ,hegelsche leer van de kenbaarheid van 
het ,absolute4 ,de  waarheid1 eerst als 
inhoud der religieuse ervaring          
aangenomen1 moest  vervolgens op den weg
 der speculatie als denknoodwendig      
begrepen en  voor de rechtbank der      
philosophie gelegitimeerd worden4 ,zoo  
zou geloof  en wetenschap1 het natuurlke
 en het positieve1 kerk en cultuur1     
,schriftgezag en kritiek1 antieke en    
moderne wereldbeschouwing met  elkander 
verzoend en bevredigd worden4    #be4   
,dit was trouwens ook het streven van   
,hegel geweest4 ,hegel is de            
consequenste idealist2 het              
,cartesiaansche uitgangspunt komt hier  
tot  zne laatste gevolgtrekkingen4 ,het 
denken produceert het zn1 al het  znde  
is dus logisch1 redelk4 ,maar deze      
gedachte verbindt h met  die van het    
worden1 van de evolutie4 ,de            
realiseering der gedachte in  't znde   
geschiedt allengs1 van trap tot trap4   
,in den mensch komt  dat denken het     
eerst tot bewustzn4 ,maar op den        

laagsten trap1 als  natuurlke1 eindige  
geest1 voelt de mensch zich van ,god    
gescheiden4  ,in de religie1 vooral in  
de christelke1 ziet h echter die        
scheiding  opgeheven2 ,god en mensch zn 
n4 ,deze eenheid van ,god en mensch is  
het  wezen van alle religie1 maar wordt 
in den godsdienst niet adaequaat        
uitgedrukt2 z is daar gehuld in vormen  
van voorstelling en gevoel4  ,eerst in  
de philosophie komt de idee tot haar    
adaequaat begrip2 z  is het absolute    
weten1 het weten der menschheid van     
,god1 het weten  ,gods van zichzelf4    
,naar deze wsgeerige gedachten trachtte 
,hegel alle  christelke dogmata1        
triniteit1 menschwording1 verzoening1   
enz4 te  verklaren4 ,velen geloofden aan
 de ,hegelsche verzoening van theologie 
en philosophie2 de zoogenaamde          
rechterzde ,marheinecke1 ,daub1 ,gschel1
  ,rosenkranz bewerkte de dogmata in zn 
geest en trachtte ,hegelsche  speculatie
 en orthodoxe theologie te vereenigen4  
,maar allengs werd  openbaar1 wat gevaar

 er in de ,hegelsche philosophie voor de
 christelke  dogmata verscholen lag4    
,feuerbach1 ,strauss1 ,vatke1 ,bruno    
,bauer trokken  de consequenties en     
gaven de voorstelling1 die het kleed is 
der  religie1 prs om alleen over te     
houden het abstracte begrip4 ,strauss   
zag in de ,evangelieverhalen onbewuste  
symbolische verdichtingen van de  ideale
 waarheid1 dat het ,oneindige zich      
uitstort in het eindige1 echter  niet in
 een enkel mensch maar in de menschheid2
 deze is de ware zoon  van ,god1 de     
ideale ,christus4 ,in zne ,glaubenslehre
 #ahdj beproeft h aan  te toonen1 dat de
 geschiedenis van elk dogma tegelk zne  
kritiek en  ontbinding is4 ,religie en  
philosophie verschillen in vorm1 maar   
daarom  ook in inhoud2 de philosophie   
vervangt de religie4 ,de                
neo-,hegelianen1  ,biedermann1          
,pfleiderer1 zn wel behoedzamer         
geworden1 maar hebben  toch van ,hegel  
overgenomen1 dat het denken staat boven 
het religieus  bewustzn en dus tot taak 

heeft1 om de religieuse voorstelling van
  haar tdelken1 zinnelken vorm te       
ontdoen1 in haar ideale kern  voor te   
stellen en in overeenstemming te brengen
 met onze gansche  wereldbeschouwing4   
#bf4 ,terwl ,hegels philosophie alzoo   
tot verwerping van het ,christendom     
leidde1 werd vooral sedert #ahcj bekend1
 dat ,schelling allengs het             
identiteitssysteem verlaten had en thans
 eene positieve philosophie             
ontwikkelde1 waarin niet de             
noodwendigheid maar de vrheid heerschte 
en waarin de wil en de daad in de plaats
 trad van het logisch proces4  ,evenals 
,hamann1 ,lavater1 enz4 in de vorige    
eeuw1 zoo kwam ,schelling  allengs tot  
de overtuiging1 dat er nog een ander1   
dieper zn en leven  is dan dat van het  
logisch verstand1 nl4 dat van den wil1  
van de daad1  van de vrheid4 ,maar alle 
leven is worden1 een wisselwerking van  
tegenstellingen4 ,zoo is het in ,god1 en
 zoo is het in de wereld4 ,in ,god  is  
eerst de donkere natuurgrond1 dan het   

verstand1 en uit beiden wordt  de wil   
geboren4 ,in de wereld is eerst de      
chaos1 dan de geest1 daarna  de kosmos4 
,en zoo is in de religie eerst de       
natuurlke drift in het  ,heidendom1 dan 
het ,woord of het ,licht in ,christus1  
en eindelk het zn  van ,god in allen4   
,onder invloed van ,bhme en ,oetinger   
verbond ,schelling  daarmede allerlei   
theosophische bespiegelingen4 ,de       
theosophie houdt  zich altd op met twee 
problemen1 met den overgang tusschen    
,god en  wereld en tusschen ziel en     
lichaam4 ,het eerste probleem wordt     
hierdoor  opgelost1 dat de grond der    
wereld in de natuur van ,god wordt      
gezocht1  en dat de theogonie1 het      
trinitarisch proces in ,god1 min of meer
  geidentifieerd of althans             
geparalleliseerd wordt met de           
kosmogonie4  ,god zelf komt eerst tot   
volle ontvouwing van zn wezen in en door
 het  wereldproces4 ,het tweede probleem
 wordt op dezelfde wze door de idee  der
 ,geistleiblichkeit opgelost4 ,het      

geestelke1 ,god1 de ziel1 is niet  in   
strikten zin onlichamelk1 wel niet      
stoffelk1 maar bermateriell1  en zoo    
heeft de geest op zn beurt de taak1 om  
het lichaam1 de wereld1  wier grove     
stoffelkheid een gevolg der zonde is1 te
 vergeistigen  en te vergeistlichen4    
,deze theosophische speculatie van      
,schelling  vond ingang in de theologie3
 ,baader1 ,grres1 ,windischmann1 ,j4 ,f4
 von  ,meyer1 ,steffens1 ,wagner1       
,stahl1 ,rothe1 ,hamberger1 ,fr4        
,hoffmann1 ,keerl1  ,osiander1 ,lange1  
,delizsch1 ,bhr1 ,kurtz1 ,splittgerber1 
hebben allen in  meerdere of mindere    
mate zn invloed ondergaan4    #bg4 ,het 
was natuurlk1 dat er tegen deze velerlei
 vermenging van  theologie en           
philosophie verzet kwam van de zde der  
kerkelke  orthodoxie4 ,op de theologie  
der bemiddeling moest wel eene der      
scheiding volgen4 ,de studie der        
confessie1 de historische dogmatieken   
van de ,wette1 ,bretschneider1 ,hase1   
,schmid1 ,schneckenburger kwamen aan    

het confessioneel bewustzn ten goede4   
,altlutheraner zooals ,guericke en      
,rudelbach1 ,neolutheranen zooals       
,harms1 ,hengstenberg1 ,keil1 ,philippi1
  ,vilmar1 ,kliefoth1 ,hfling1          
,thomasius1 ,hofmann1 mannen der        
positieve  ,union zooals ,kahnis1       
,luthardt1 ,zckler1 ,h4 ,schmidt1       
,frank1 ,grau1  enz4 arbeidden aan het  
herstel der oude ,luthersche theologie4 
,toch  waren ook z kinderen van hun td4 
,het ,pitisme werkte na in mannen  als  
,hengstenberg en ,tholuck4 ,vilmar1     
,lhe1 ,mnchmeyer e4 a4 waren in  hunne  
opvatting van kerk4 sacrament en ambt   
niet vr van ,roomsche  overdrving2 de   
,zuidduitsche theologen in ,erlangen1   
,thomasius1 ,hofmann1  en ook de        
tegenwoordige positieve theologen staan 
vrer tegenover de  confessie en wken in 
belangrke punten1 ,christologie1        
voldoening1  ,schrift van de            
oud-luthersche dogmatiek af4 ,zelfs een 
zoo orthodox  ,lutheraan als ,philippi  
gaat evenals ,hofmann en ,frank van het 

subjectief  geloofsbewustzn uit en heeft
 dus zn uitgangspunt aan ,schleiermacher
  ontleend4 ,naast deze confessioneele  
staan de ,bbelsche theologen1  onder wie
 ,beck de voornaamste is1 die het       
dogmatisch systeem niet uit  het        
geloovig bewustzn noch ook uit de       
confessie maar alleen uit de  ,schrift  
willen opbouwen4 ,maar ,beck vatte die  
,schrift op in den zin dier  mystieke   
theosophie1 welke sedert ,oetinger en   
,michael ,hahn in ,zwaben  beoefend     
werd1 als een systeem van hemelsche     
waarheden1 die afdruk  waren van        
hemelsche krachten en deze door de      
werking des ,h4 ,geestes  in de ziel des
 menschen inplantten1 en kwam daardoor  
dikwerf tot eene  vr willekeurige       
exegese1 en tot een systeem1 dat wel    
diep en origineel  was maar ook van een 
eenzdig ascetisme en individualisme niet
 vr te  pleiten was4    #bh4 ,nog van   
eene andere zde kwam er oppositie tegen 
de vermenging van  philosophie en       
theologie4 ,liebmann1 in zn werk ,kant  

und die ,epigonen1  ,stuttgart #ahfe en 
,f4 ,a4 ,lange1 in zne ,geschichte des  
,materialismus  #ahff gaven op wsgeerig 
gebied het parool3 naar ,kant terug4 ,de
  speculatie van ,hegel en ,schelling   
had tot niets geleid2 het verstand      
moest wederom tot besef komen van zne   
eindigheid en beperktheid1 en  geen     
kennis van het bovenzinlke zich         
aanmatigen4 ,er moge daarnaast  plaats  
over blven voor het geloof1 de          
verbeelding1 maar de rede is tot  het   
zinlk-waarneembare beperkt4 ,dit        
standpunt van het ,neo-,kantianisme     
werd op dogmatisch gebied ingenomen door
 ,lipsius en ,ritschl4 ,maar  met niet  
onbelangrk verschil4 ,lipsius erkent1   
,ritschl ontkent het  mystieke element  
in de religie4 ,lipsius acht de religie 
eene eigene1  zelfstandige macht1       
,ritschl laat ze bna geheel in het      
ethische opgaan4  ,lipsius acht de      
religie in de eerste plaats eene zaak   
van het individu1  ,ritschl van de      
gemeenschap4 ,lipsius tracht de         

religieuse voorstellingen  in elk geval 
nog in overeenstemming te brengen met de
 resultaten der  wetenschap1 ,ritschl   
scheidt theologie en wetenschap geheel  
en al4  ,voor ,lipsius is de genade     
,gods in ,christus1 voor ,ritschl is het
 door  ,christus gestichte ,godsrk de   
hoofdinhoud der openbaring enz4 ,maar   
beiden sluiten zich toch aan b ,kant's  
afkeer van metaphysica1 b zne  leer van 
de beperktheid van het menschelk        
kenvermogen4 ,daarom wil  ,ritschl      
volledige scheiding van metaphysica     
7philosophie1 wetenschap7  en religie   
7theologie74 ,de religie en theologie   
spreekt geen zns- maar                  
waardeeringsoordeelen uit4 ,z zegt niets
 over het onkenbare wezen der  dingen   
maar spreekt alleen uit de waarde en    
beteekenis1 die ze hebben  voor ons4    
,door zulk eene scheiding tracht        
,ritschl aan de religie en  theologie   
eene eigene1 voor de wetenschap         
onaantastbare plaats te  verzekeren4 ,de
 religie steunt niet op de wetenschap1  

maar is gegrond op  een eigen beginsel1 
op de zedelke natuur van den mensch4 ,z 
heeft een  eigen inhoud1 n4l4 geen zns- 
maar waardeeringsoordeelen1 d4 i4 zuiver
  relig4-ethische uitspraken4 ,z heeft  
een eigen doel1 n4l4 om den  mensch in  
ethischen zin onafhankelk te maken van  
de wereld4 ,ritschl's  theologie heeft  
thans grooten invloed1 niet alleen in   
maar ook verre  buiten ,duitschland4    
,verschillende oorzaken verklaren haar  
opgang4 ,de  schnbare verzoening van    
gelooven en weten1 de religieus-ethische
  opvatting der religie1 de aansluiting 
aan de openbaring ,gods in  ,christus1  
aan de ,h4 ,schrift en aan de theologie 
van ,luther en  ,melanchton1 de         
verwerping van alle theol4 naturalis en 
scholastieke  dogmatiek enz4 hebben aan 
deze theologie een plotselinge          
verbreiding  en een buitengewonen opgang
 bezorgd4 ,eene schare van mannen1      
,herrmann1  ,kaftan1 ,hring1 ,harnack1  
,schrer1 ,gottschick1 ,kattenbusch1     
,stade1  ,wendt1 ,schultz1 ,lobstein    

enz4 hebben zich b haar aangesloten1 en 
passen hare beginselen op heel het veld 
der theol4 wetenschap toe4 ,toch  is de 
,ritschl'sche leer van het kenvermogen1 
de volledige scheiding van  theologie en
 metaphysica1 de moralistische opvatting
 van de religie1 de  beperking van de   
religie tot waardeeringsoordeelen1 enz4 
onbevredigend4  ,ook deze richting zal  
op den duur noch het hoofd noch het hart
 kunnen  bevredigen1 cf4 mn opstel over 
de ,theol4 van ,ritschl in de ,theol4   
,stud4 van ,dr4 ,daubanton e4 a4 #ahhh4 
,e4 ,de ,dogmatiek in de ,gereformeerde 
,kerk4    #bi4 ,b alle overeenstemming1 
tot zelfs in de beldenis der            
praedestinatie toe1 was er van den      
aanvang af toch een belangrk  verschil  
tusschen de ,duitsche en de ,zwitsersche
 reformatie4 ,het  onderscheid in land  
en volk1 waar ,luther en ,zwingli       
optraden1 het  verschil in afkomst1     
opvoeding1 karakter en levenservaringen 
werkten  er toe mede om beide uiteen te 
doen gaan4 ,het duurde slechts kort1    

eer het aan het licht trad1 dat beide   
hervormers van een anderen  geest waren4
 ,in #aebi werd te ,marburg nog wel de  
vrede geteekend1 maar  alleen op papier4
 ,en toen ,zwingli wegviel en ,calvn1 in
 weerwil van  zne hoogachting voor      
,luther en in zne toenadering in de leer
 van het  avondmaal1 toch principieel de
 zde van ,zwingli koos1 toen werd de    
scheuring tusschen luthersch en         
gereformeerd ,protestantisme hoe langer 
hoe grooter en een feit1 dat niet meer  
ongedaan kon gemaakt worden4 ,de        
historische onderzoekingen naar het     
kenmerkend onderscheid van beide  in    
deze eeuw hebben duidelk aangetoond1 dat
 er een verschil van  beginsel aan ten  
grondslag ligt4 ,in vroeger td somde men
 eenvoudig  de dogmatische verschillen  
op1 zonder ze tot een gemeenschappelk   
principe te herleiden1 ,hoornbeek1      
,summa ,controv4 #afec p4 #fah4 ,maar   
,max ,goebel1 ,die relig4               
,eigenthmlichkeit der luth4 u4 ref4 ,k4 
#ahcg1  holl4 vert4 ,gron4 ,smit #ahda1 

leverde de eerste proeve van eene       
historische en principieele verklaring  
van beider onderscheid4 ,sedert  hebben 
verschillende mannen dat onderzoek      
voortgezet1 zooals ,ullmann1  ,semisch1 
,hagenbach1 ,ebrard1 ,herzog1           
,schweizer1 ,baur1 ,schneckenburger1    
,guder1 ,schenkel1 ,schoeberlein1       
,stahl1 ,hundeshagen1 wier werken       
aangehaald en beoordeeld worden door    
,voigt1 ,fundamentaldogmatik1 #ahgd  ,s4
 #cig-dhj1 ,scholten1 ,leer der ,herv4  
,kerk1 #d;e dr4 ,,ii #cji v4 enz4 ,het  
onderscheid schnt nog het best daardoor 
weergegeven te worden1 dat  de          
gereformeerde theologisch1 de luthersche
 anthropologisch is4 ,de  gereformeerde 
blft niet in de historie staan1 maar    
klimt op tot de  idee1 tot het eeuwig   
besluit ,gods2 de luthersche neemt zn   
standpunt  midden in de                 
heilsgeschiedenis en heeft geen behoefte
 om dieper in den  raad ,gods door te   
dringen4 ,b de gereformeerden is daarom 
de verkiezing  het cor ecclesiae1 b de  

lutherschen is de rechtvaardigmaking het
  articulus stantis et cadentis         
ecclesiae4 ,daar is de eerste en        
voornaamste vraag3 hoe komt ,god tot zne
 eer2 hier daarentegen3 hoe  komt de    
mensch tot de zaligheid4 ,daar is de    
strd vooral tegen het  paganisme1 de    
afgoder2 hier tegen het judasme1 de     
werkheiligheid  gericht4 ,de            
gereformeerde heeft geen rust1 voor h   
rugwaarts alles tot  het besluit ,gods  
heeft herleid en het  der dingen heeft  
opgespoord  en voorwaarts alles aan de  
eere ,gods heeft dienstbaar gemaakt2 de 
luthersche is met het  tevreden en      
geniet in de zaligheid1 die h  door het 
geloof deelachtig is4 ,uit dit verschil 
in beginsel laten  zich de dogmatische  
controversen in de leer van het beeld   
,gods1 de  erfzonde1 den persoon van    
,christus1 de heilsorde1 de sacramenten1
 de  kerkregeering1 de ethiek enz4      
gemakkelk verklaren4    ,de geschiedenis
 der geref4 dogmatiek is veel moeilker  
te beschrven  dan die van de luth4 ,de  

geref4 kerk is niet tot n land en volk  
beperkt1 maar heeft zich in             
verschillende landen en onder           
verschillende  volken uitgebreid4 ,de   
geref4 type is niet in ne beldenis      
neergelegd  maar heeft in tal van       
confessies uitdrukking gevonden4 ,de    
dogmatische  ontwikkeling1 bv4 in de    
leer der verkiezing1 der                
rechtvaardiging1  der wedergeboorte1 der
 sacramenten enz4 is in de geref4 kerk  
veel  rker en veelzdiger dan in de luth4
 geweest4 ,en eindelk is de             
geschiedenis van de geref4 dogmatiek    
veel minder beoefend dan die  van de    
andere kerken2 er ligt hier nog een veld
 voor het onderzoek  open4 ,de          
voornaamste werken1 die over haar       
handelen zn3 ,c4 ,m4 ,pfaff1            
,introductio in historiam theol4        
literariam1 ,tb4 #agbd p4 #beh sq4      
,walch1  ,bibl4 theol4 sel4 ,i #baa sq4 
,b4 ,pictet1 ,de ,christel4 ,godg41     
holl4 vert4  #agbh deel ,,iii4 ,a4      
,ypey1 ,beknopte letterk4 gesch4 der    

system4 ,godg4 #c  deelen1 #agic-ih ,i  
#bjj v4 ,,ii #ee v4 ,id4 ,gesch4 v4 d4  
,krist4 ,kerk in de  #ah;e eeuw1        
,utrecht1 #agig v4 deel ,,vii en ,,viii4
 ,a4 ,schweizer1 ,die ,glaub4  der ev4  
ref4 ,k4 #ahdd ,i #a-acd4 ,id4 ,die     
,centraldogmen der ref4 ,k4 #b ,bde4    
#ahed1 '#ef4 ,j4 ,h4 ,a4 ,ebrard1       
,christl4 ,dogm4 #b;e ,aufl4 #ahfb ,i   
#dd f4 ,j4  ,h4 ,scholten1 ,leer der    
,herv4 ,k4 ,i #fg v4 ,c4 ,sepp1 ,het    
godg4 onderws in  ,nederl4 gedurende de 
#af;e en #ag;e eeuw1 #b deelen1 ,leiden1
 #ahgc1 '#gd4  ,voorts de boven aangeh4 
werken van ,gasz1 ,dorner1 ,frank1      
,ritschl enz4 en  de later te noemen    
litteratuur4    #cj4 ,de ,gereformeerde 
dogmatiek begint met ,zwingli4 ,b hem zn
 de  grondgedachten reeds aanwezig1 het 
theol4 uitgangspunt1 de volstrekte      
afhankelkheid des menschen1 de          
praedestinatie1 de menschelke natuur    
van ,christus1 de geestelke opvatting   
van kerk en sacrament1 de  ethische en  
politieke strekking der reformatie4     

,maar ,zwingli heeft nog  vele leemten  
in zne theologie2 door zn humanisme vat 
h de zonde  en de verzoening te ondiep  
op2 door zn spiritualisme zet h ,god en 
mensch1 divina en humana justitia1      
teeken en beteekende zaak in het        
sacrament enz4 abstract dualistisch     
tegenover elkaar2 zn klaarheid  en      
helderheid van gedachte kan het gemis   
aan diepte niet vergoeden2  en tot een  
eenigszins afgerond en samenhangend     
systeem komt het b  hem niet4 ,zwingli  
heeft slechts de algemeene omtrekken    
ontworpen1  binnen welke de             
verschillende richtingen in de ,geref4  
kerken zich  later bewogen hebben4      
,eerst ,calvns organiseerende en        
systematische  geest gaf aan de         
,zwitsersche reformatie haar belnde leer
 en vaste  organisatie4 ,zne theologie  
stond reeds b de eerste uitgave zner    
,institutie in #aecf vast4 ,er is       
uitbreiding1 ontwikkeling maar geen     
verandering4 ,calvn onderscheidt zich   
daarin van ,zwingli1 dat h alle         

wsgeerige en humanistische ideen bant en
 zich zoo streng mogelk  aansluit aan de
 ,schrift4 ,voorts handhaaft h beter de 
objectieviteit  van de christelke       
religie1 van het verbond ,gods1 van den 
persoon  en het werk van ,christus1 van 
,schrift1 kerk en sacrament en staat    
daarom sterker tegen de ,wederdoopers4  
,verder overwint h zoowel de            
tegenstelling van ,luther tusschen het  
geestelke en wereldlke als die  van     
,zwingli tusschen vleesch en geest1 en  
is daarom wel rigoristisch  maar in geen
 enkel opzicht asceet4 ,eindelk brengt h
 in zne gedachten  eenheid en systeem1  
iets1 wat noch ,luther noch ,zwingli    
vermocht1  en vergeet daarb toch nooit  
het verband met het christelk leven4    
,calvn wist allengs heel ,zwitserland1  
ook in zake de avondmaalsleer           
7,consensus ,tigurinus #aedi7 en de     
praedestinatie 7,consensus ,genev4      
#aeeb1 ,tweede ,helv4 ,conf4 #aefd7 voor
 zich te winnen1 ,hundeshagen1 ,die     
,conflikte des ,zwinglianismus1         

,lutherthums und ,calvinismus in der    
,bernischen ,landeskirche von           
#aecb-aeeh1 ,bern #ahdb4 ,de ,institutie
 van  ,calvn werd weldra overal         
bestudeerd4 ,die van ,bern beriepen zich
 later  evenzeer op ,calvn als die van  
,genve1 ,zurich1 ,bazel en              
,schaffhausen4  ,geheel in ,calvns geest
 werd de dogmatiek in ,zwitserland in   
deze #af;e  eeuw behandeld door ,beza1  
,tractationes theol4 #aegj1 ,petrus     
,martyr  ,vermiglius1 ,loci ,communes   
#aegf1 ,musculus1 ,loci ,comm4 #aefj1   
#aefg en  ,aretius1 ,theol4 problemata  
#aegi4    ,van ,zwitserland breidde     
,calvns theologie zich naar ,frankrk    
uit4 ,h  droeg zne ,institutie in #aecf 
aan ,frans ,i met eene voorrede op4 ,h  
werd  de ziel der ,fransche reformatie4 
,zne leer werd algemeen aangenomen2  zne
 werken werden in 't ,fransch vertaald  
en verspreid2 b hem zocht  men raad en  
troost1 en velen gingen naar ,genve om  
opgeleid te worden  tot den dienst des  
woords4 ,de voornaamste theologen in    

,frankrk in deze  eeuw waren ,chandieu  
#aeia1 die onder den pseudoniem ,sadeel1
 ,zamariel  verschillende theol4        
tractaten schreef1 de verbo ,dei1 de    
,christi  sacerdotio1 de remissione     
peccatorum enz41 ,marlorat  #aefb1      
schrver  van ,thesaurus ,s4 ,scripturae 
in locos comm4 rerum et dogmatum1       
uitgeg4  in #aegd door ,feugueraeus1 en 
du ,plessis ,mornay  #afbc1 die bekend  
is  door zn ,trait de l',eglise #aegh1  
,trait de la vrit de la religion        
chrtienne #aeha en vooral ook door zn in
 citaten zeer onnauwkeurig ,le  mystre  
d'iniquit c'est  dire l'histoire de la  
papaut #afaa4    ,door de uitgewekenen  
naar ,oostfriesland1 de ,paltz1         
,kleefsland1 en van  uit het ,zuiden    
drong het ,calvinisme ook in ,nederland 
door4 ,calvns  ,institutie werd reeds   
#aefj in 't ,ned4 vertaald4 ,dathenus1  
de ,brs1  ,modet1 ,marnix1 ,caspar      
,heydanus e4 a4 waren strenge           
,calvinisten4 ,velen  zochten in ,genve 
en ,heidelberg hun opleiding4 ,maar     

reeds #aege werd  de akademie te        
,leiden1 en #aehe die te ,franeker      
gesticht4 ,feugueraeus1  ,danaeus1      
,saravia1 ,trelcatius ,sr41 ,bastingius1
 ,junius waren te ,leiden2  ,lubbertus1 
,lydius en ,nerdenus waren te ,franeker 
de beroemdste  hoogleeraren in deze     
eeuw4 ,de theol4 arbeid bestond         
voornamelk in  polemiek tegen ,rome en  
tegen de ,wederdoopers4 ,maar toch zagen
 reeds  verschillende dogmatische       
handboeken het licht1 van ,gellius      
,snecanus1  ,methodica descriptio et    
fundamentum trium locorum communium ,s4 
,scr4  #aehd1 van ,bastingius de eerste 
verklaring van den ,catechismus #aeij1  
van ,feugueraeus ,propheticae et        
apostolicae1 i4 e4 totius divinae et    
canonicae scripturae thesaurus #aegd1   
van ,trelcatius ,sr4 ,loci ,communes    
#aehg1 van ,junius ,theses ,theologicae 
7,opera ,omnia ,i #aeib sq474    ,ook in
 ,engeland en ,schotland vond het       
,calvinisme ingang4 ,het kwam  daar in  
strd niet alleen met ,rome1 maar ook met

 de reformatie1 die  van boven af door  
,hendrik ,,viii en ,elisabeth ondernomen
 werd4 ,de  ,hervormingsgezinden1 die   
onder ,maria naar het vasteland         
vluchtten1  kwamen hier in kennis met de
 leer van ,calvn1 ,bullinger1 ,beza1    
,martyr  enz4 en ergerden zich straks b 
hun terugkeer aan de halfheid der       
,engelsche reformatie4 ,het verschil    
liep eerst over de ceremonin4  ,in de   
leer waren ,puriteinen en ,anglikanen   
het oorspronkelk eens4  ,de ,engelsche  
theologie droeg tot in het begin der    
#ag;e eeuw toe een  beslist             
,calvinistisch karakter4 ,op de         
,universiteiten werd ,calvns            
,institutie onderwezen4 ,zelfs de       
episcopale regeeringsvorm werd door     
,cranmer1 ,jewel1 ,hooker e4 a4 niet als
 de eenig ware1 maar alleen  in het     
belang van het welzn der kerk verdedigd1
 ,schaff1 ,creeds of  ,christendom1 #c  
vol4 ,new-,york #ahha ,i #fjb etc4 ,maar
 toen in en sedert  #aefg de            
nonconformisten1 onder wie ,pilkington1 

,whittingham1 ,thomas  ,sampson en      
,humphrey uit ,oxford de voornaamste    
waren1 zich afscheidden1  breidde de    
strd over heel de kerkregeering zich    
uit4 ,de krachtigste  voorstander van   
den presbyterialen kerkvorm was ,thomas 
,cartwight1  prof4 te ,cambridge1 #aegj 
afgezet1 #afjc gestorven4 ,en tegen het 
einde  der eeuw kwam daar nog een       
verschil in de leer b2 ,william ,perkins
   #afjb1 ,alle de werken1 #c vol4      
,amst4 #afei v4 en ,william ,whitaker   
#aeie1 ,opera1 ,genev4 #afaj #b vol41   
hoogleeraren te ,cambridge1 trachtten   
de praedestinatie nog te handhaven in de
 #i ,lambeth-artikelen1 ,schaff1        
,creeds ,i #feh ,,iii #ebc1 welke z aan 
,elisabeths raadsman ,whitgift          
voorlegden1 maar het hoogkerkelke en het
 pelagiaansche gevoelen  nam hoe langer 
hoe meer de overhand4 ,in ,schotland    
werd echter het  ,calvinisme door ,john 
,knox  #aegb1 ,john ,craig  #afjj1 e4 a4
 met kracht  ingevoerd en eindelk ook   
door den ,koning erkend #aeha4    ,in   

,duitschland was de ,geref4 kerk en     
theologie minder afhankelk  van ,calvn4 
,de ,heid4 ,catechismus1 de theologie   
van ,pareus1 ,ursinus1  ,olevianus1     
,hyperius1 ,boquinus1 ook van  ,lasco   
vertoont in veel  opzichten een eigen   
karakter4 ,hofstede de ,groot1 ,ebrard  
en ,heppe hebben  deze eigenaardigheid  
uit ,melanchton verklaard2 maar deze    
voorstelling  is onhistorisch en        
voldoende weerlegd4 ,veel beter wordt ze
 door ,prof4  ,gooszen in twee          
studiewerken over den ,heid4 ,catech4   
#ahij en #ahic en  door ,dr4 ,van 't    
,hooft1 ,de ,theol4 van ,heinrich       
,bullinger #ahhh uit  den opvolger van  
,zwingli in ,zurich afgeleid4 ,toch is  
er tusschen de  theologie van ,calvn en 
van ,bullinger geen enkel zakelk1 maar  
alleen  een formeel en methodologisch   
verschil4 ,het is het onderscheid       
tusschen  het supra- en het             
infralapsarisme1 tusschen het           
streng-theologisch en  het              
foederalistisch uitgangspunt1 dat altd  

in de ,geref4 kerken heeft  bestaan en  
over en weer als gereformeerd is erkend1
 cf4 mn opstel  ,calvin4 en ,geref4 in  
,de ,vre ,kerk1 ,febr4 #ahic1 en de     
repliek van ,prof4  ,gooszen1 ,geloof en
 ,vrheid1 ,dec4 #ahid4 ,naast ,ursinus  
en ,olevianus  werkte dan ook in        
,heidelberg de streng-calvinistische    
,zanchius4    #ca4 ,reeds tegen het     
einde der #af;e eeuw kwam in de ,geref4 
theologie  de scholastische methode op4 
,de eenvoudige behandeling der dogmata1 
gelk we die b ,calvn1 ,hyperius1        
,sohnius aantreffen1 kon op den duur    
niet voldoen4 ,b ,martyr1 ,sadeel1      
,junius treffen we al bekendheid aan    
met de vraagstukken1 die in de          
,middel,e4 door de scholastici werden   
behandeld4 ,vooral ,zanchius  #aeij is  
in zne werken ,de tribus ,elohim1  de   
natura ,dei1 de operibus ,dei1 de       
incarnatione 7,opera ,omnia in #h  tomi1
 ,geneve #afai7 en ,polanus a           
,polansdorf  #afaj in zn ,syntagma      
,theologiae met de theologie der        

kerkvaders en der scholastici  uitnemend
 vertrouwd4 ,op schoolsche manier wordt 
dan de dogmatiek in  de ,geref4 kerken  
in deze eeuw behandeld1 in ,nederland   
door ,trelcatius  ,jr41 ,scholastica et 
methodica locorum omnium ,s4 ,scr4      
institutio #afjd1  ,nerdenus1 ,systema  
theol4 #afaa1 ,maccovius1 ,collegia     
theologica #afbc1  ed4 #c;a #afda4 ,loci
 ,comm4 ,theol4 #afbf1 ,fr4 ,gomarus1   
,opera theol4 omnia  ,amstel4 #affd1    
,gisb4 ,voetius1 ,disputationes sel4 #e 
partes1 ,ultraj4  #afdh-ei1 en elders   
vooral door ,j4 ,h4 ,alsted1 prof4 te   
,herborn en  ,weissenburg  #afch1       
,theol4 scholastica didactica1 exhibens 
locos  communes theol4 methodo          
scholastica #afah4 ,de scholastieke     
methode  vond echter lang niet algemeene
 instemming4 ,maccovius kreeg op de     
,dordsche ,synode de vermaning1 ut cum  
,spiritu ,sancto loquatur1 non  cum     
,bellarmino ant ,suarezio1 ,heringa1 ,de
 twistzaak van ,maccovius1  ,archief    
voor ,kerk4 ,gesch4 ,,iii #ahca bl4 #eje

 v4 ,de twist van ,maccovius  en        
,amesius1 ib4 bl4 #fdc v4 en ,van der   
,tuuk1 ,joh4 ,bogerman bl4 #bbi v4  en  
van ,maresius tegen ,voetius had in     
dezelfde scholastieke methode  haar     
grond4 ,maresius noemde ,voetius een    
theologus paradoxus1 telde  niet minder 
dan #fjj paradoxa in zne theologie op1  
en beschuldigde  hem vooral dat h lacum 
asphaltidem scholasticorum derivare in  
fontem ,siloe2 zie zn ,theologus        
paradoxus retectus et refutatus  #afdi  
en daartegen ,voetius1 ,disput4 ,sel4   
,v4 #egb-gaf4 ,maar ook waar  men voor  
wsgeerige terminologie1 scholastieke    
distincties en dele  schoolsche vragen  
zich wachtte en de waarheid in meer     
eenvoudigen  vorm voordroeg1 was de     
#ag;e eeuw toch de eeuw der             
objectieviteit4 ,de  stof lag gereed1 ze
 behoefde alleen geordend te worden4 ,de
 traditie  werd eene macht4 ,niet alleen
 de ,schrift1 maar ook de beldenis1 ja  
zelfs de dogmatische behandeling kreeg  
eene onaantastbare autoriteit  en deed  

,camero de klacht slaken1 dat men in de 
leer niet afwken kon      1 zonder      
vervolgd te worden1 ,schweizer1         
,centraldogmen ,,ii #bcg4 ,de           
voornaamste godgeleerden in ons land    
waren  ,polyander1 ,walaeus1 ,thysius en
 ,rivetus1 schrvers der ,synopsis       
,purioris theologiae1 ,trigland1        
,hoornbeek te ,leiden2 ,maccovius1      
,acronius1 ,amesius1 ,schotanus1        
,bogerman1 ,cloppenburg1 ,arnoldus te   
,franeker2 ,ravensperger1 ,gomarus1 ,h4 
,alting1 ,maresius te ,groningen2       
,voetius1 ,essenius1 ,mastricht1        
,leydecker te ,utrecht2 verder ,bucanus 
te ,lausanne1 ,wollebius te ,bazel2     
,danaeus1 ,franc4 ,turretinus en ,b4    
,pictet te ,genve2 ,j4 ,h4 ,heidegger en
 ,j4 ,h4 ,hottinger te ,zurich2         
,chamier1 ,brault1 ,garissoles te       
,montauban2 ,tilenus1 ,dumoulin1        
,beaulieu  te ,sedan2 voorts ,benj4     
,basnage1 ,david ,blondel1 ,sam4        
,bochartus1 ,jean  ,mestrezat1 ,charles 
,drelincourt1 ,jean ,daill en vooral de 

theologen te  ,saumur ,camero1          
,amyraldus1 ,cappellus1 ,placaeus1 cf4  
,flice1 ,histoire  des ,protestants de  
,france #g;e ed4 #ahhj4 ,in ,engeland   
won in de #ag;e eeuw  de hoogkerkelke en
 arminiaansche richting veld2 z vond    
steun h  de ,stuarts1 b de              
aartsbisschoppen1 b den adel1 en werd   
bevorderd  door ,bancroft1 den opvolger 
van ,whitgift #afjd-afaj1 die in een    
preek  #aehi het episcopaat als         
noodzakelk verdedigde1 ,buckingham      
#afbe-bh1  aartsbisschop ,laud #afbh-de1
 ,lord ,clarendon  #afgd4 ,daarentegen  
waren er nog vele theologen in de       
,anglikaansche kerk1 die wel het        
,episcopalisme verdedigden maar toch    
trouw aan het ,calvinisme bleven4  ,zoo 
,whitgift1 aartsbisschop van            
,canterbury1 #aehc-afjd1 raadsman van   
,elizabeth1 aartsbisschop ,abbot        
#afjd-afbc1 #afbb in ongenade gevallen1 
de  afgevaardigden ter ,dordsche ,synode
 ,carlton1 ,hall1 ,davenant1 prof4 in   
,cambridge1 later bisschop van          

,salisbury1 ,determinationes quaestionum
  quarundam theologicarum1 ,cambr4      
#afcd1 ,ward1 ,goad1 ,balcanqual en     
voorts  mannen als ,burton1 ,warton1    
,prynne1 ,rouse1 ,preston1 ,usher1      
,corpus  theologiae1 ,dublin #afch1     
holl4 vert4 van ,ruytingius1 't ,lichaam
 der  ,godd4 leer ,amst4 #afef1 ,morton1
 ,joh4 ,prideaux1 ,lectiones            
theologicae1  ,scholasticae theologiae  
syntagma #afea1 ,saunderson1 ,hammond1  
,opera ,omnia  ,lond4 #afhd1 ,westfield1
 ,stillingfleet1 ,op4 ,omn4 ,lond4      
#agji1 ,tillotson  aartsb4 van          
,canterbury1 ,works ,londen #agjd1 ,john
 ,pearson1 ,exposition  of the ,creed   
#afei1 ,lectiones de ,deo et ejus       
attributis1 ,burnet  #agae  prof4 in    
,glasgow1 later bisschop van ,salisbury1
 ,an exposition of the  #ci articles4   
,roger ,boyle1 ,summa theologiae christ4
 ,dubl4 #afhg4 ,j4  ,forbesius a ,corse1
 prof4 te ,aberdeen1 ,instructiones     
histor4 theol4  de doctrina christ4     
#afii4 ,thomas ,pierce1 ,pacificatorium 

orthodoxae  ecclesiae corpusculum #afhe4
 ,foggius1 ,theol4 speculativae schema  
#agab4  ,w4 ,beveridge1 ,thesaurus      
theol4 or a complete system of divinity 
,lond4  #agaj-aa4 ,th4 ,bennet1         
,instructions for studying #a a general 
system or  body of divinity1 #b the #ci 
articles of religion1 ,lond4 #agae4     
,onder  de ,puriteinen zn uit deze      
periode vooral bekend ,bradshaw1        
,raynolds1  ,baynes1 ,byfield1 ,rogers1 
,hooker1 ,white1 ,archer1 ,hildersham1  
,davenport1  ,lightfoot1 ,seldenus1     
,twissus1 ,calamy1 ,gataker1 ,baxter1   
,bates1  ,mead1 ,owen enz4 ,het         
,arminianisme had in ,engeland1 zoowel  
onder de  dissenters als onder de       
,anglikanen grooten invloed4 ,en        
daarnaast werd  vanuit ,frankrk ook het 
,amyraldisme in ,engeland overgebracht4 
,beide  vloeiden dikwerf saam en vonden 
hun vereeniging in de neonomiaansche    
theorie1 die tot een belangrken en      
langdurigen strd aanleiding gaf4  ,de   
neonomianen legden den grond der        

rechtvaardiging in het geloof1  zooals  
b4v4 de ,arminiaan ,john ,goodwin1 de   
vriend van ,milton1 in zn  ,the banner  
of justification displayed1 ,imputatio  
fidei #afdb1 ,richard  ,baxter1         
,justifying ,righteousness1 ,dr4 ,dan4  
,williams1 ,works1 #agej4 ,benj4        
,woodbridge1 ,the method of grace in the
 justification of sinners #afef4        
,daartegenover stonden anderen1 die ten 
onrechte anti-nominianen werden  genoemd
 maar eigenlk anti-neonomianen moesten  
heeten en den grond  der rechtvaardiging
 alleen stelden in de toegerekende      
gerechtigheid  van ,christus1 zooals    
,dr4 ,crisp1 ,dr4 ,tully1 ,justificatio 
paulina  sine operibus #afgg4 ,isaac    
,chauncy1 ,neonomianism unmasked #afib4 
,id4  ,alexipharmacon1 a fresh antidote 
against neonomian bane #agjj4 ,john     
,eaton1 ,the honeycombe of free         
justification by ,christ alone #afdb1   
,william ,eyre1 ,vindiciae              
justificationis gratuitae #afed enz41   
verg4  ,witsius1 ,misc4 ,sacra ,,ii p4  

#gec ,sq4 ,james ,buchanan1 ,the        
doctrine of  justification1 ,edinburgh  
,clark1 #ahfg p4 #agf1 #dfd4 ,over het  
algemeen  genomen1 lag echter het       
zwaartepunt der ,engelsche theologie    
niet in  de dogmatische maar in de      
bbelsche1 kerkhistorische1 patristische1
  archaeologische en praktikale studin4 
,de staatkundige en kerkelke            
verhoudingen gaven daar vanzelf         
aanleiding toe1 ,gass1 ,gesch4 der prot4
  ,theol4 ,,iii #big f4 ,ypey1 ,syst4   
,godg4 ,,ii #bfh v4 en voorts           
,weingarten1  ,die ,revolutionskirchen  
,englands #ahfh4 ,neal1 ,historie der   
,puriteinen1  ,rott4 #ageb v4 ,marsden1 
,history of the early and later         
,puritans from  the reformation to the  
ejection of the nonconf4 clergy in      
#affb1 #b  vol4 ,london #aheb4 ,dr4     
,stoughton1 ,history of religion in     
,england from  the opening of the long  
,parliament to the end of the #ahth     
century1  #h vol4 #ahha4 ,dr4 ,tulloch1 
,rational theology and ,christ4 theology

 in  ,england in the #agth century1 #b  
vol4 #ahgb4 ,rker en krachtiger was naar
  verhouding het dogmatisch leven in    
,schotland4 ,hier had het ,calvinisme   
een geschikten bodem gevonden en werd   
het in strengen1 positieven geest       
verder ontwikkeld4 ,de voornaamste      
theologen in deze periode waren3        
,rollock1 sedert #aehc principal van de 
universiteit te ,edinburgh1  schrver van
 commentaren op de brieven van ,paulus1 
de ,psalmen1 ,danil  en vooral ook van  
eene verhandeling over de krachtdadige  
roeping2  ,john ,welsh1 van ,ayr1 die   
tegen het ,romanisme schreef2 ,john     
,sharp1  die eene harmonie van de       
profeten en de apostelen in het licht   
gaf2  de gebroeders ,simpson1 ,patrick1 
die eene kerkgeschiedenis gaf1          
,william1 die over de ,hebr4 accenten   
schreef1 en ,archibald1 die eene        
uitlegging gaf van de zeven boetpsalmen2
 ,boyd of ,trochrigg1 prof4 te  ,saumur1
 in #afad principal van de universiteit 
te ,glasgow1 beroemd  door zn commentaar

 op den brief aan ,efeze1 die niet      
alleen eene  uitlegging geeft maar een  
ware thesaurus is en allerlei           
dogmatische  en theologische excursen   
bevat1 over triniteit1 praedestinatie1  
vleeschwording1 zonde1 doop1 enz42      
,david ,calderwood1 die hier te lande   
vertoefde en zn ,altare damascenum tegen
 het anglikaansche episcopaat  schreef2 
,samuel ,rutherford1 prof4 te ,st4      
,andrews1 bekend door zne  ,brieven niet
 alleen maar ook door vele andere       
werken1 ,exercitationes  apol4 pro      
divina gratia #afcg1 de ,providentia1   
,examen ,arminianismi1  ,the spiritual  
,antichrist enz42 ,george ,gillespie1   
schrver van ,nihil  respondes1 ,male    
audis1 ,aaron's ,rod blossoming1        
,miscellanies2 en  voorts nog ,baillie1 
,dickson1 ,durham1 ,dr4 ,strang1 ,james 
,wood1 ,patrick  ,gillespie1 ,hugh      
,binning e4 a4 cf4 ,david ,calderwood1  
,the history of the  ,kirk of ,scotland1
 #g vol4 ,edinb4 #ahdb4 ,buckle1        
,history of civilization  in ,england1  

#e vol4 ,leipzig #ahfe1 ch4 #ag-bj4     
,james ,walker1 ,the theology  and      
theologians of ,scotland1 ,edinb4 ,clark
 #ahgb4 ,deze positieve  ontwikkeling   
der ,geref4 dogmatiek bereikt in zekeren
 zin haar hoogte-  en tegelk haar       
eindpunt in de canones van ,dordrecht   
#afah_/ai1 in de  confessie en den      
catechismus van ,westminster #afdf1 in  
den ,consensus  ,helveticus #afge1 en de
 ,walchersche artikelen #afic4    #cb4  
,maar reeds in de #ag;e eeuw waren de   
beginselen aanwezig1 die  de ,geref4    
theologie ondermnden en tot verval      
brachten4 ,in de  hervormingseeuw was er
 niet alleen eene ,luthersche en        
,calvinistische  reformatie1 maar       
daarnaast traden nog twee andere parten 
op1 nl4  de ,wederdoopers en de         
,socinianen1 die juist in de ,geref4    
kerk en  theologie in ,zwitserland1     
,nederland1 ,engeland1 ,amerika ten     
allen tde  van grooten invloed zn       
geweest4 ,z vertegenwoordigen het       
mystieke en  het rationeele element in  

de religie en de theologie4 ,zie voor de
  ,wederdoopers en ,mennonieten3 oudere 
litteratuur van ,luther1 ,melanchton1   
,zwingli1 ,bullinger1 a ,lasco1 de      
,bres1 ,modet1 ,marnix1 ,taffin1 ,caspar
  ,heydanus1 ,spanheim1 ,faukelius1     
,schotanus1 ,hoornbeek1 ,cloppenburg    
enz4  b ,walch ,bibl4 ,theol4 sel4 ,,ii 
#ac-bi1 en nieuwere litteratuur van     
,arnold1 ,schenkel1 ,erbkam1 ,hase1     
,halbertsma1 ,blaupot ten ,cate1        
,hoekstra1  ,gorter1 ,cramer enz4 b     
,scholten1 ,l4 ,h4 ,k4 ,,ii #bga-cjh4   
,voorts ,l4 ,keller1  ,gesch4 der       
,wiedertufer u4 ihres ,reiches in       
,mnster #ahhj4 ,goebel1  ,gesch4 des    
christl4 ,lebens u4 s4 w4 ,i #ahdi ,s4  
#acd f4 ,ritschl1 ,gesch4  des          
,pietismus ,i #ahhj ,s4 #bb f4 ,j4 ,h4  
,maronier1 ,het inwendig woord1 ,amst4  
#ahij4 ,l4 ,keller1 ,die ,reformation u4
 die lteren ,reformparteien1 ,leipzig   
#ahhe1 verschillende opstellen van ,sepp
 in zne ,geschiedk4 ,nasporingen1  #b   
deelen #ahgb_/c en ,kerkhist4 ,studin   

#ahhe4 ,a4 ,brons1 ,ursprung1 ,entw4  u4
 ,schicksale der ,taufgesinnten oder    
,mennoniten1 ,norden #ahhd4 ,art4       
,anabapt4 en ,mennon4 in ,herzog4 ,voor 
de ,socinianen en ,unitarirs van        
vroeger en later td vergelke men ,fock1 
,der ,socinianismus #ahdg4  ,trechsel1  
,die protest4 ,antitrinitarier vor      
,faustus ,socin1 #b ,bde  #ahci_/dd4    
,art4 ,socin in ,herzog4 ,harnack1      
,dogmengesch4 ,,iii #fec-fia4    ,het   
,arminianisme had reeds in de #af;e eeuw
 zne voorloopers in ,coolhaes1          
,coornhert1 ,wiggerts e4 a4 maar werd in
 't begin der #ag;e eeuw eene  macht in 
de kerk4 ,het kwam in verzet tegen de   
beldenis van ,gods  volstrekte          
souvereiniteit op de bekende vf punten1 
de praedestinatie1  de voldoening1 's   
menschen bedorvenheid1 bekeering1 en    
volharding4  ,zie hun ,remonstrantie1   
#afaj aan de ,staten aangeboden1 de     
,confessio en  de ,apologia pro         
confessione1 door ,episcopius opgesteld1
 ,opera ,,ii #fi  sq4 #ie sq42 van de   

confessie verscheen #affe eene holl4    
uitgave door  ,uytenbogaert4 ,arminius1 
,opera ,theologica1 ,francof4 #afca4    
,uytenbogaert1  ,onderwzing in de       
christ4 religie #afdj4 ,episcopius1     
,institut4 ,theol4  ,opera ,i #aa sq4   
,limborch ,theol4 ,christ4 ed4 #e;a     
#agcj4 ,curcellaeus1 ,opera  ,theol4    
,amst4 #afge4    ,het ,cartesianisme was
 in principe eene volkomene emancipatie 
van  alle autoriteit en van alle        
objectieviteit1 en een opbouwen van heel
  den kosmos uit het subject1 uit het   
denken4 ,cogito1 ergo sum4 ,het         
verwerpen van alle traditie en de       
schnbaar zekere mathematische  methode1 
langs welke ,cartesius tot het bestaan  
van de wereld1 van  ,god1 van den geest 
besloot1 behaagde aan velen4 ,cartesius 
kreeg vele  aanhangers1 ook onder de    
theologen4 ,renerius en ,regius in      
,utrecht2  ,raey1 ,heerebord1 ,abr4     
,heydanus in ,leiden1 en voorts ,roell1 
,bekker1  ,joh4 v4 d4 ,waeyen1          
,hautecour1 ,andala1 namen het          

,cartesianisme over  en droegen het     
rationalisme in de kerk in4 ,de         
verhouding van rede  en openbaring werd 
nu de voornaamste kwestie2 de rede      
emancipeert  zich van de openbaring en  
tracht hare zelfstandigheid te          
herwinnen1  ,a4 ,c4 ,duker1 ,schoolgezag
 en eigen onderzoek1 ,leiden #ahfa4     
,daarb  kwam nu nog het ,coccejanisme1  
dat inderdaad aan het ,cartesianisme  in
 methode verwant was4 ,het ,coccejanisme
 was ook eene reactie tegen  de         
traditioneele theologie en kwam dan ook 
spoedig tegen het einde  der eeuw met   
het ,cartesianisme in verbond4 ,het     
nieuwe in ,coccejus   #affi was niet zne
 verbondsleer1 gelk thans algemeen      
erkend wordt1  want deze komt reeds b   
,zwingli1 ,bullinger1 ,olevianus enz4 en
 hier  te lande b ,snecanus1 ,gomarus1  
,trelcatius1 ,cloppenburg enz4 voor1    
maar zne foederalistische methode4      
,coccejus' ,summa doctrinae de  foedere 
et testamento #afdh was eene            
bbelsch-historische dogmatiek1  maakte  

de ,schrift niet alleen tot principe en 
norma maar ook tot  voorwerp der        
dogmatiek1 en plaatste zoo de theologia 
scripturaria  tegenover de theologia    
traditiva1 het foedus tegenover het     
decreet1  de historie tegenover de idee1
 de anthropologische methode tegenover  
de theologische2 het gevaar dezer       
methode bestond daarin1 dat z het       
eeuwige1 onveranderlke 7substantia      
foederis7 neertrok in den stroom  van   
het tdelke1 historische 7oeconomia      
foederis7 en zoo op ,god zelf  de idee  
van het worden overbracht4 ,maar velen  
volgden de ,coccejaansche  methode1     
,heydanus1 ,wittichius1 ,momma1 ,burman1
 ,braun1 ,van der ,waeyen1  ,witsius1   
,camp4 ,vitringa1 ,s4 van ,til1 ,joh4   
d',outrein1 ,f4 ,a4 ,lampe e4  a41      
,diestel1 ,studien zur ,foederaltheol4  
,jahrb4 f4 d4 ,theol4 #ahfe1 #btes      
,heft4 ,de strd van ,voetianen en       
,coccejanen en daarna die van groene  en
 dorre1 vre en stve ,coccejanen duurde  
tot diep in de #ah;e eeuw  voort4 ,ze   

eindigde feitelk met eene overwinning   
van het ,coccejanisme  en het           
,cartesianisme4 ,de scholastiek had haar
 td gehad1 de bloei der  ,aristotelische
 philosophie was voorb4 ,de meeste      
katheders werden  met ,coccejanen bezet4
 ,de komst van ,lampe te ,utrecht #agbj 
was eene  overwinning der ,coccejanen4  
,de dogmatische handboeken1 die nu het  
licht  zagen1 zn meest ,coccejaansch1   
,melchior1 ,systema #afhe4 ,c4          
,vitringa1  ,korte grondstellingen der  
,godg4 #afhh4 ,s4 van ,til #agjd4 ,t4   
,h4 v4 d4  ,honert1 ,waeragtige wegen   
,gods #agjf4 ,ravestein #agaf1 ,j4 v4 d4
 ,honert  #agce enz4 ,in hoofdzaak zn ze
 nog orthodox1 maar ze zn meest klein   
van  omvang1 vermden alle scholastiek1  
en wken op vele punten al van de  oude  
voorstelling af4 ,er rst twfel aangaande
 de bzondere voldoening1  verkiezing1   
generatie des zoons 7,roell71 de        
triniteit 7,p4 ,maty71 het  werkverbond 
7,alting1 ,vlak1 ,bekker1 enz471 rede en
 openbaring 7,roell74  ,de ,voetianen   

werden meer en meer teruggedrongen1 en  
trokken zich in de  stilte terug4       
,marck's ,merch #afhf1 holl4 vert4 #agje
 en ,brakels ,redel4  ,godsd4 #agjj     
waren de laatste dogmatieken in hun     
geest1 maar ook reeds  gespeend aan de  
kracht der vroegere4 ,pitistische1      
labadistische1  anti-nomiaansche        
denkbeelden drongen in hun kringen door1
 ,lodenstein1  ,labadie1 ,koelman1      
,lampe1 ,verschoor1 ,schortinghuis1     
,eswler1 ,antoinette  de ,bourignon enz4
    #cc4 ,en zoo was het verloop der    
theologie in alle ,geref4 kerken4  ,in  
,frankrk werd de akademie van ,saumur   
middelpunt van allerlei  opzienbarende  
stellingen4 ,camero  #afbe sloot niet   
alleen in de  ontkenning der toerekening
 van ,christus' obedientia activa b     
,piscator  in ,herborn zich aan1 maar   
leerde bovendien1 dat de wil altd het   
verstand volgt en dat dus de buiging van
 den wil in de wedergeboorte  geene     
physische maar eene ethische daad was4  
,amyraldus  #affd ,trait  de la         

prdestination maakte de gewone leer van 
de voluntas signi1  van het ernstig en  
welmeenend aanbod der genade tot een    
afzonderlk  besluit1 dat aan dat der    
verkiezing voorafging4 ,h legde daarmee 
een  remonstrantschen grondslag onder   
het ,calvinistische gebouw en liep      
gevaar om de onmacht des menschen tot 't
 geloof tot eene zedelke te  verzwakken4
 ,cappellus  #afeh beweerde in zn werk  
,arcanum punctationis  revelatum1 #afbd 
anoniem uitgegeven te ,leiden door      
,erpenius1 dat de  ,hebr4 punten quoad  
figuram door de ,joodsche geleerden     
later waren  uitgevonden en in den tekst
 gevoegd1 en lokte tegenspraak uit van  
,buxtorf #afdh4 ,in zne ,critica sacra  
#afej leerde h1 dat de ,hebr4  tekst    
niet ongeschonden was1 en in zn         
,diatribe de veris et antiquis          
,hebraeorum literis #afde dat 't        
,samaritaansche schrift ouder was dan   
het  ,hebr4 kwadraatschrift4 ,placaeus1 
de statu hominis lapsi ante gratiam     
#afdj ontkende de onmiddellke           

toerekening van ,adams zonde4 ,claude   
,pajon  #afhe loochende de              
noodzakelkheid van de gratia interna1 en
  werd bestreden door ,jurieu in zn     
,trait de la nature et de la grce       
#afhg4 ,de theologische strd liep dus in
 ,frankrk vooral over den aard  der     
subjectieve genade4 ,camero beperkte    
haar tot verlichting des  verstands1    
,amyraldus maakte de objectieve genade  
universeel1 ,pajon  leerde 't overbodige
 eener bzondere subjectieve genade4 ,het
 desme en  rationalisme werd hierdoor   
voorbereid4    ,in ,engeland was er     
onder de nonconformisten groote         
verscheidenheid4  ,de ,presbyterianen   
gingen na de ,westminster ,synode zoowel
 in aantal  als in invloed achteruit1 en
 moesten de plaats ruimen voor het      
,independentisme1 dat reeds in de #af;e 
eeuw werd omhelsd door ,robert  ,browne1
 ,johnson1 ,ainsworth en ,john ,robinson
  #afbe1 ,works1 #c vol4  ,london #ahea1
 cf4 ,ned4 ,archief v4 ,k4 ,gesch4 v4   
,kist en ,royaards #ahdh  ,,viii bl4    

#cfi-djg1 en tdens den burgeroorlog in  
macht en aanzien  toenam4 ,op de        
,westminster ,synode hadden de          
,presbyterianen nog de  meerderheid en  
beschikten de ,independenten nog slechts
 over enkele  stemmen1 ,thomas ,goodwin 
#afhj1 ,philip ,nye  #afgb1 ,jeremias   
,burroughs   #afdf1 ,william ,bridge    
#afgj1 ,william ,carter  #afeh1 ,sydrach
 ,simpson   #afeh1 ,joseph ,caryll      
#afgc e4 a4 ,maar reeds in ,oct4 #afeh  
waren op eene  vergadering te ,londen   
afgevaardigden van meer dan honderd     
independente  gemeenten aanwezig4 ,daar 
werd de ,savoy ,declaration opgesteld1  
door  ,hoornbeek #afei in het latn      
vertaald en achter zne ,epistola ad     
,duraeum  de ,independentismo afgedrukt1
 ,schaff1 ,creeds ,i #hbj-hdj ,,iii     
#gjg4 ,hun  voornaamste theoloog was    
,dr4 ,john ,owen #afaf-afhc1 ,works1 #ba
 vol4  ,london #ahbf2 de ,doctrina      
,christiana van ,milton werd #ahbg te   
,brunswk  uitgegeven1 ,stud4 u4 ,kr4    
#ahgi1 #dtes ,heft4 ,zie voorts ,jos4   

,fletcher1  ,history of independency in 
,england since the reformation #d vol4  
,london  #ahdg-di1 en andere litt4 b    
,schaff1 ,creeds ,i #hbj4 ,ook het      
,baptisme kwam  reeds in de #af;e eeuw  
sporadisch in ,engeland voor1 maar begon
 toch eerst  sedert #afcc eigen         
gemeenten te vormen4 ,in #afdd telde het
 #g gemeenten  in en #dg buiten ,londen4
 ,in #afgg gaven de ,baptisten eene     
,confession of  faith1 die alleen in de 
kerkregeering en den doop van de        
,westminster  confessie en de ,savoy    
,declaration afweek4 ,op den grondslag  
van deze  confessie werd in #afic door  
,william ,collins een catechismus       
opgesteld1  die algemeen werd           
aangenomen4 ,van de ,calvinistische     
,baptisten zn de  ,general1 ,arminian of
 ,free-will ,baptists onderscheiden4    
,het ,baptisme  vond later vooral in    
,amerika verbreiding door ,roger        
,williams  #afhc4  ,voor de dogmatiek   
heeft het weinig gedaan1 maar het heeft 
in ,john  ,bunjan  #afhh1 ,robert ,hall1

 ,john ,foster1 enz4 machtige predikers 
voortgebracht1 ,schaff1 ,creeds ,i      
#hde-hei1 ,,iii #gch-gef4 ,j4 ,m4       
,cramp1  ,baptist ,history from the     
foundation of the ,christ4 ,church to   
the close  of the #ah century1 ,philad4 
#ahfh4 ,de periode van den burgeroorlog 
was  in ,engeland op religieus en       
theologisch gebied een td van de        
grootste  verwarring4 ,allerlei         
denkbeelden en richtingen woelden       
dooreen4  ,vroeger werden deze voor even
 zoovele secten gehouden1 maar veel     
beter  worden ze met ,weingarten als    
nuanceeringen in de ne groote part  der 
,heiligen beschouwd4 ,arminiaansche1    
baptistische1 chiliastische1            
antinomistische1 en zelfs libertnsche   
gevoelens vonden ingang4 ,er  heerschte 
een religieus individualisme4 ,in het   
,quakerisme bereikte  dit zn toppunt4   
,de emancipatie van de traditie1 de     
confessie1 het  kerkverband voltooit    
zich daarin1 dat ieder geloovige op zich
 zelf  wordt gesteld1 zelfs van de      

,schrift wordt losgemaakt1 en in zich   
zelf1  in den ,geest1 in het inwendig   
licht de bron bezit van zn religieuse   
leven en kennen4 ,al het objectieve1    
,schrift1 ,christus1 kerk1 ambt1        
sacrament wordt ter zde gesteld2 de     
geloovigen leven uit een eigen  beginsel
 en onderscheiden zich ook in de        
maatschapp door eigen zeden1  gewoonten1
 kleeding1 enz4 ,george ,fox #afbd-afdj1
 ,works1 #c vol4 ,london  #afid-agjf was
 stichter van deze secte1 ,robert       
,barclay #afdh-afij1  ,apologia         
theologiae vere christianae1 ,amst4     
#afge was haar theoloog1  en ,william   
,penn #afdd-agah haar staatsman1        
,william ,sewel1 ,history of  the rise1 
increase and progress of the christian  
people called ,quaker1  ,london #agbe4  
,th4 ,evans1 ,an exposition of the faith
 of the religious  society of friends1  
,philad4 #ahbh4 ,schneckenburger1       
,vorles4 ber die  ,lehrbegriffe der     
kleineren prot4 ,kirchenparteien #fi f4 
,weingarten1  ,rev4 ,kirchen ,englands  

#cfd f4 ,mhler1 ,symbolik #dib f4       
,schaff1 ,creeds ,i  #hei-hgc4 ,herzog  
art4 ,quker4    ,al deze                
individualistische lichtingen baanden   
den weg voor het ,desme4  ,het realisme 
van het ,engelsche volkskarakter1 het   
nominalisme van ,duns  ,scotus1 ,roger  
,bacon en ,willem van ,occam1 de        
empiristische philosophie  van ,francis 
,bacon  #afbf hadden het reeds          
voorbereid4 ,en toen daar nu  in de     
#ag;e eeuw de verwarring bkwam in de    
religieuse overtuigingen1 en  heel      
,engeland in parten en secten was       
verdeeld1 ontwaakte b velen  de         
gedachte1 dat alleen in datgene1 wat aan
 allen gemeen was1 het  wezen der       
religie gelegen kon zn4 ,het            
latitudarisme vond ingang en  liep op   
het desme uit4 ,de r der desten werd    
geopend door ,herbert  van ,cherbury    
#afdh1 die in zn werk de veritate #afbd 
en de religione  gentilium #afde het    
wezen der religie tot vf waarheden      
herleidde3  bestaan ,gods1 vereering    

,gods1 deugd1 berouw en vergelding2 maar
 deze  oorspronkelke1 ware en zuivere   
godsdienst is op allerlei wze door de   
priesters vervalscht4 ,dit was het      
program van 't desme4 ,van daaruit  werd
 nu vervolgens de strd tegen de         
openbaring ondernomen4 ,locke   #agjd1  
,the reasonableness of christianity     
#afie1 droeg aan de rede de  beslissing 
over de openbaring op4 ,john ,toland    
#agbb1 ,christianity not  mysterious    
#afif sprak uit dat het ,christ4 niet   
alleen niets tegen maar  ook niets boven
 de rede bevatte4 ,anton ,collins       
#agbi1 ,discourse on  freethinking #agac
 beval het vre1 d4 i4 ongeloovige denken
 aan4 ,thomas  ,woolston  #agca schreef 
,discourses on the miracles of our      
saviour  #agbg-cj en trachtte deze door 
allegorie te verklaren4 ,m4 ,tindal     
#agcc1  ,christianity as old as creation
 #agcj stelde heel de openbaring ter    
zde4 ,het desme eindigde in skepticisme 
b ,henry ,dodwell1 ,christianity  not   
founded on argument #agdb4 ,en deze     

skepsis werd op philosophisch  gebied   
door ,d4 ,hume  #aggf voltooid4    #cd4 
,ongeveer #agej is overal het verval der
 ,geref4 theologie ingetreden4  ,de     
ontbindende elementen1 reeds in de      
vorige eeuw aanwezig1 werken  door en   
ondermnen de dogmatiek4 ,nadat het      
,coccejanisme hier te lande  de         
overwinning had behaald1 kwam van #agdj 
tot #aggj het tdperk der  ,toleranten4  
,de kracht der waarheid werd            
verloochend2 van de beldenis  trok men  
zich naar de ,schrift terug2            
eigenaardige geref4 leerstukken1        
erfschuld1 werkverbond1 bzondere        
voldoening1 enz4 werden losgelaten2     
onder schoonen vorm en bbelschen naam   
kwamen allerlei remonstrantsche  en     
sociniaansche dwalingen op4 ,de belders 
der ,geref4 religie leggen  zich        
hoogstens nog b het voorhandene neer1   
maar ze leven er niet  meer in en       
spreken er niet meer uit4 ,de oude      
dogmatiek werd een  voorwerp van        
historische studie4 ,prof4 ,bernh4 de   

,moor schreef een  ,commentarius        
perpetuus in ,marckii ,compendium1 #f   
vol4 ,lugd4 ,b4 #agfa-ga1  en ,ds4      
,martinus ,vitringa gaf een commentaar  
op de ,doctrina ,christ4  religionis van
 zn vader ,campegius ,vitringa1 onder   
den titel ,doctrina  ,christ4 relig4 per
 aphorismos summatim descripta1 ed4     
sexta4 ,cui nunc  accedit  theologiae   
elencticae in usum scholarum            
domesticarum  ,campegii ,vitringae1     
curante ,martino ,vitringa1 qui         
praefationem1  prolegomena et           
adnotationes adjecit1 nec non analysin  
v4 cl4 ,theodori  ,scheltingae1 #i      
partes1 ,amst4 #agfa4 ,onder de         
weinigen1 die met hart en  ziel aan de  
oude geref4 leer vasthielden en ze met  
talent verdedigden  en verder           
ontwikkelden nemen ,alex4 ,comrie       
#aggd1 ,a4 ,b4 ,c4 des geloofs  #agci1  
,eigengesch4 des zaligm4 geloofs #agdd1 
,verklaring van den ,catech4  #agec1    
,brief over de rechtvaardigmaking #agfa1
 cf4 ,dr4 ,a4 ,g4 ,honig1 ,alex4        

,comrie1 #ahib1 ,nic4 ,holtius  #aggc1  
,verhandeling over de rechtv4 door  het 
geloof #agej1 en ,j4 ,j4 ,brah1         
,aanmerkingen wegens de vf ,walch4 art4 
#ageh eene eerste plaats in4 ,de beide  
eersten bonden in hun ,examen van  het  
ontwerp van ,tolerantie1 in #aj         
,samenspraken1 ,amst4 #agec-ei den strd 
tegen de ,toleranten aan1 onder wie de  
,hoogleeraren ,j4 van den ,honert1  ,j4 
,j4 ,schultens en ,alberti het vooral   
moesten ontgelden4 ,naast hen  verdient 
ook nog ,j4 ,c4 ,appelius genoemd te    
worden1 die bekend is door  zn strd over
 het avondmaal1 ,zedig en vrmoedig      
onderzoek1 enz4 #agfc4  ,over het       
avondmaal #agfd4 ,aanmerkingen over het 
rechte gebruik van het  ,evangelie4     
,vervolg van de ,aanmerkingen1 enz4 ,de 
,hervormde leer #agfi4    ,maar sedert  
#aggj nam de zoogenaamde neologie hoe   
langer hoe meer  aan invloed toe4 ,het  
,engelsche desme1 het ,fransche ongeloof
 en het  ,duitsche rationalisme vond    
hier een vruchtbaren bodem4 ,de         

revolutie  was een totale keer in de    
begrippen4 ,de orthodoxie werd in den   
vorm  van een niet rationalistisch maar 
rationeel1 gematigd1 bbelsch            
supranaturalisme overgeleid naar de     
#ai;e eeuw1 en had als zoodanig haar    
voornaamste vertegenwoordigers in ,p4   
,chevallier1 ,schema ,institutionum     
theol4 #aggc-ge4 ,br4 ,broes1 ,institut4
 ,theol4 theor4 #aghh4 ,j4 van ,nuys    
,klinkenberg1 ,onderws in den godsdienst
 #ab deelen #aghj v4 ,samuel van        
,emdre1 ,katechismus der ,h4 ,godg4     
#aghj4 ,w4 ,e4 de ,perponcher1          
,beschouw4  ,godg4 #agij enz41          
inzonderheid ,h4 ,muntinghe1 ,pars      
theologiae christ4  theoretica #ahjj4   
,en evenzoo ging het in andere landen4  
,frankrk had  in de #ah;e eeuw geen     
eigen geref4 theologie meer4 ,de        
herroeping van  het edict van ,nantes   
bande de beste krachten buiten 's lands4
 ,in de  #ah;e eeuw verwierven ,paul    
,rabaut  #agid en ,antoine ,court       
#agfj1 zich  den eerenaam van           

herstellers der geref4 kerk in ,frankrk4
 ,de ,fransche  predikanten ontvingen   
hunne opleiding meest in ,lausanne1 waar
 een  eigen seminarie was opgericht voor
 de ,fransche studenten naar het plan   
van ,antoine ,court4 ,in ,zwitserland   
kon de ,consensus ,helvetius #afge het  
rationalisme niet keeren4 ,j4 ,e4       
,wettstein en zn zoon in ,bazel1 ,j4 ,c4
  ,suicerus en zn zoon ,henricus in     
,zurich1 ,mestrezat en ,louis ,tronchin 
in ,genve brachten er al bezwaren tegen 
in1 ,schweizer1 ,centraldogmen  ,,ii    
#ffc v42 reeds in #afhe werden er       
pogingen in het werk gesteld om  haar   
terzde te stellen1 en in de #ah;e eeuw  
werden deze in ,genve1  ,bazel1         
,appenzell1 ,zurich1 ,bern enz4 met goed
 gevolg bekroond4 ,j4 ,f4  ,osterwald1  
pred4 te ,neufchatel  #agdg vormt den   
overgang van de #ag;e  eeuwsche         
orthodoxie tot het #ah;e eeuwsch        
rationalisme4 ,in zn ,trait des  sources
 de la corruption1 qui rgne aujourd'hui 
parmi les ,chrtiens  #agjj1 ,catchisme  

#agjb1 ,compendium theol4 ,christ4 #agci
 klaagt h over  de doode orthodoxie en  
de fn uitgesponnen dogmata1 verzwgt h   
vele  leerstukken1 bv4 over de          
verkiezing1 en zoekt herleving der      
moraal4  ,met hem vormden ,j4 ,a4       
,turretinus  #agcg1 ,opera #c vol4 en   
,s4 ,werenfels   #agdj1 ,opuscula1 ed4  
#b4 #agci het ,zwitsersche triumviraat4 
,de door hen  vertegenwoordigde         
gematigde orthodoxie leidde welhaast tot
 besliste  heterodoxie b ,j4 ,j4        
,zimmermann  #ageg4 ,opuscula #agea-ei4 
,j4 ,j4 ,lavater   #agei art4 ,genve in 
de ,dictionn4 ,encycl4 van ,diderot en  
d',alembert1  ,j4 ,vernet1 ,instruction 
,chrtienne #aged4 ,de mathematische     
methode van  ,wolf werd op de theologie 
toegepast door ,d4 ,wyttenbach1         
,tentamen  theol4 dogm4 methodo         
scientifica pertractata1 #c tomi #agdg1 
,j4 ,f4  ,stapfer1 ,institut4           
theol4444444 ordine scientifico         
dispositae1 #e vol4  #agdc1 ,grundlegung
 zur wahren ,religion ,zurich #agea-eb1 

,bernsau1 later  prof4 te ,franeker1    
,theol4 dogmatica1 methodo scientifica  
pertractata  #agde-dg1 in ,duitschland  
door ,ferdinand ,stosch  #aghj1 ,summa  
paedagogiae  scholasticae ad            
praelectiones academicas in theologiam  
revel4 dogm4  #aggj1 ,sam4 ,endemann    
prof4 te ,marburg ,instit4 theol4 dogm4 
#aggg en ,sam4  ,mursinna prof4 te      
,halle1 ,compendium theol4 dogm4 #aggg4 
,in ,engeland  werd de dogmatiek schier 
geheel in beslag genomen door de kwestin
  over voorspelling1 wonder en          
openbaring1 die door het desme aan de   
orde waren gesteld4 ,ofschoon de        
apologetiek dikwerf rationalistisch     
gekleurd was1 had ze toch vele en onder 
hen ook sommige uitnemende              
vertegenwoordigers1 ,samuel ,clarke     
#agbi1 ,nathan ,lardner  #agfh1 ,joseph 
,butler  #ageb1 ,richard ,bentley1      
,william ,whiston1 ,arthur ,ashley      
,sykes1  ,thomas ,sherlock  #agfa1      
,danil ,waterland  #agdb1 ,john         
,coneybeare1 ,john  ,leland1 ,james     

,foster1 ,william ,warburton  #aggi1    
,richard ,watson  #ahaf1  ,william      
,paley  #ahje1 ,evidences of            
,christianity #agid4 ,natural ,theology 
#ahjb enz4 ,onder de dogmatische werken1
 die in deze periode het licht  zagen1  
zn de voornaamste die van ,hutchinson1  
waarvan een uittreksel  gegeven wordt in
 ,a letter to a bishop concerning some  
important  discoveries in philosophy and
 theology #agce2 van ,stackhouse  #ageb1
  ,a complete body of speculative and   
practical divinity #agji1 holl4  vert4  
#ageh1 ,isaac ,watts  #agdh bekend niet 
alleen door zne geestelke  liederen en  
logika maar ook door zn catechismus     
#agbh1 ,philipp  ,doddridge  #agea1     
,rise and progress of religion in the   
soul #agde1 e4 a4  ,onder de ,schotsche 
,godgeleerden in de #ah;e eeuw treden op
 den voorgrond  ,thomas ,boston  #agcb1 
,a complete body of divinity1 #c vol4   
#aggc1  ,fourfold ,state1 holl4 vert4   
#agdb1 ,a view of the covenant of grace1
  holl4 vert4 van ,comrie #agda2 ,adam  

,gib1 en de eerste vf ,seceders1        
,fisher1 ,wilson1 ,moncrieff en de      
gebroeders ,ralph en ,ebenezer ,erskine1
  wier werken ook in 't holl4 zn        
vertaald1 nieuwe uitgave1 ,amst4 #ahef4 
,van belang was de zoogenaamde ,marrow  
controversy1 die in #agag begon  naar   
aanleiding1 dat het werk van den        
,independent ,edward ,fisher1 ,the      
marrow of modern divinity1 verschenen in
 #afdg1 opnieuw in ,schotland  werd     
uitgegeven4 ,de neonomiaansche strd1 die
 in de vorige eeuw in  ,engeland was    
gestreden1 werd daardoor naar ,schotland
 overgeplant4 ,het  boek werd           
aangevallen door ,principal ,hadow van  
,st4 ,andrews in een  werk1 getiteld    
,the antinomianism of the marrow        
detected #agba4 ,men  beschuldigde de   
,marrow divines01 onder wie ,boston de  
voornaamste was1  van antinomianisme1   
maar hield zichzelf van neonomianisme   
niet vr4 ,de  ,general ,assembly        
veroordeelde sommige stellingen in het  
,marrowboek als  dwalingen2 wat mede    

aanleiding gaf tot de scheiding van de  
,erskine's1  die zich aan de zde van    
,boston hadden geschaard4 ,het          
neonomianisme  was de voorbereiding voor
 het rationalisme1 dat langzamerhand ook
 in  de theologie en kerk van ,schotland
 doordrong en in mannen als ,simpson1   
,mc4 ,laurin e4 a4 reeds duidelk        
merkbaar is1 ,walker1 ,the ,theology and
  theol4 of ,scotland p4 #be v4 #ci v4  
#ec v4 ,james ,buchanan1 ,the doctrine  
of  justification #ahfg p4 #ahb-ahh4    
,merle d',aubign1 ,duitschland1         
,engeland  en ,schotland1 ,rotterdam1   
#ahdi4    #ce4 ,in den aanvang der #ai;e
 eeuw verkeerde de ,geref4 theologie bna
  overal in een droevig verval4 ,in den 
vorm van het supranaturalisme  werd de  
theologie hier beoefend door ,van der   
,palm1 ,van ,voorst1 ,borger1           
,clarisse1 ,kist1 van ,hengel te        
,leiden1 door ,abresch1 ,chevallier1    
,muntinghe1 ,ypey te ,groningen1        
,heringa1 ,royaards1 ,bouman1 ,vinke te 
,utrecht1 door vele bekwame en voorname 

predikanten ,dermout1 ,broes1  ,donker  
,curtius1 van ,senden1 ,egeling enz4 en 
door vele verhandelaars  in het         
,stolpiaansch legaat #agef1 ,teylers    
,genootschap #aggh en het  ,haagsch     
,genootschap #aghg4 ,deze supranat4     
richting wilde rationeel  zn1 niet      
rationalistisch in den zin van          
,wegscheider1 ,rhr1 ,paulus1  ze        
handhaafde de openbaring en betoogde    
hare noodzakelkheid1  mogelkheid en     
waarheid op allerlei rationeele en      
historische gronden4  ,ze wilde bbelsch 
zn en was anticonfessioneel1            
antiphilosophisch1  anticalvinistisch2  
ze kreeg een dogmatiek1 die destisch was
 in de  theologie1 pelagiaansch in de   
anthropologie1 moralistisch in de       
,christologie1 collegialistisch in de   
ecclesiologie1 en eudaemonistisch  in de
 eschatologie4 ,ze werd in de noordelke 
provincin des lands  ongeveer #ahce     
vervangen door de ,groninger theologie1 
die op het  voetspoor van de            
,socratische wsbegeerte van ,van ,heusde

  #ahci de  idee van openbaring en leer 
verving door die van opvoeding1 en  dus 
een ethisch element in de verhouding van
 ,god en mensch opnam4  ,god was hier   
niet in de eerste plaats ,leeraar1 maar 
de groote  ,opvoeder1 die door natuur en
 geschiedenis1 door den persoon en de   
kerk van ,christus de menschen als zne  
kinderen opleidde tot wze  en vrome     
christenen1 tot ,godegelkvormigheid4 ,de
 bestrding1 die ze  ondervond van       
orthodoxe1 straks ook van moderne zde1  
en de innerlke  ontwikkeling tot        
,evangelische richting maakten1 dat ze  
ongeveer #ahej  plaats moest maken voor 
de ,moderne ,theologie4 ,deze kwam op   
met  ,opzoomer die hoogleeraar te       
,utrecht werd in #ahde en de            
empiristische  philosophie van ,mill en 
,comte toepaste op den godsdienst4 ,h   
kwam tot  het antisupranaturalisme4     
,scholten gaf in zne ,leer der          
,hervormde  ,kerk ten slotte eene       
moderne dogmatiek onder gereformeerde   
vlag4 ,en  ,kuenen trad op als          

voorstander der evolutie op het gebied  
der ,oudtest4  ,schrift4 ,er was dus    
langzamerhand eene ontwikkeling op      
theologisch  gebied naar het ongeloof   
heen2 de moderne theologie heeft geen   
dogmatiek meer4 ,tegenover deze         
negatieve richtingen kwamen echter in   
deze eeuw op in ons vaderland de        
positieve richtingen van den ,reveil  en
 de afscheiding1 van de ,utrechtsche en 
de ethisch-irenische school  en eindelk 
van het ,calvinisme1 dat er naar streeft
 om ook theologisch  een eigen positie  
te veroveren4 ,zie verder mn opstel over
 de ,gesch4  der theol4 in ,nederland1  
,presb4 and ,ref4 ,review ,april #ahib1 
en ,tdschr4  voor ,geref4 ,theol4 ,juni 
en ,juli #ahid bl4 #afa v4 en de daar   
opgegeven  litteratuur4 ,in ,duitschland
 is de ,geref4 theologie hoe langer hoe 
verder achteruitgegaan4 ,de ,geref4 kerk
 had in ,duitschland een breed  terrein 
veroverd4 ,haar theologie werd beoefend 
in ,heidelberg1 ,duisburg1  ,marburg1   
,frankfurt a_/,o1 ,herborn1 ,bremen1    

,halle4 ,zoo bleef het tot het  midden  
der #ah;e eeuw4 ,maar toen kwam de      
,aufklrung1 in #ahag de ,union1         
vervolgens de invloed der wsbegeerte van
 ,kant1 ,schleiermacher enz1  en al deze
 oorzaken hebben de ,geref4 kerk en     
theol4 in ,duitschland  geheel tot      
verval gebracht4 ,wel kwam er in het    
begin dezer eeuw eenige  ontwaking ook  
van het ,geref4 bewustzn1 b ,krafft in  
,erlangen1 ,g4 ,d4  ,krummacher in      
,elberfeld1 ,geibel in ,lbeck1 ,mallet  
in ,bremen enz4 ,maar  deze was toch    
niet sterk genoeg4 ,zelfs mannen als    
,ebrard  #ahhh in  ,erlangen1 ,heppe    
#ahgi in ,marburg hebben door hun       
,melanchtonianisme  aan de ,geref4 zaak 
groote schade toegebracht4 ,alleen      
,wichelhaus   #aheh in ,halle1 ,karl    
,sdhoff  #ahfe in ,frankfurt a_/,m41    
,bhl in ,weenen1  ,dr4 ,a4 ,zahn in     
,stuttgart1 ,o4 ,thelemann in ,detmold1 
,kohlbrugge  #ahge  in ,elberfeld e4 a4 
stelden zich beslist op den grondslag   
der ,geref4  confessie4 ,thans is er in 

,duitschland geen enkele theol4         
,universiteit  of school1 en geen enkel 
theol4 professor van ,geref4 beldenis   
meer1 ,a4  ,zahn1 ,die ,ursachen des    
,niederganges der ref4 ,kirche in       
,deutschl4 ,barmen  #ahha4 ,id4 ,abriss 
einer ,gesch4 der ev4 ,kirche auf dem   
europ4 ,festlande  im #ai ,jahrh4       
,stuttgart #c;e ,aufl4 #ahic1 #abtes    
,kapitel4    #cf4 ,in ,zwitserland en   
,frankrk kwam er herleving door den     
,reveil1 die  van uit ,schotland daar   
werd overgeplant4 ,de ,reveil1 7cf4     
,wagenaar1 ,het  reveil en de           
afscheiding1 die bl4 #dj litt4 opgeeft4 
,h4 von der ,goltz1  ,die reform4       
,kirche ,genfs im #ai4 ,jahrh4 ,bazel u4
 ,genf #ahfb4 ,lon ,maury1  ,le rveil   
religieux dans l'glise rforme  ,genve et
 en ,france1  ,paris1 ,fischbacher #b   
vol4 #ahib4 ,w4 van ,oosterwk ,brun1    
,het ,reveil  in ,nederland1 ,utrecht   
#ahij4 ,pierson1 ,oudere ,tdgenooten    
#ahhh7 was  eene machtige1 geestelke    
beweging1 maar was van huis uit         

onkerkelk  en anticonfessioneel4 ,h     
stond op algemeen-christelken grondslag 
en  kenmerkte zich verder door zn       
individualistisch1 aristocratisch1      
methodistisch en philanthropisch        
karakter4 ,in ,zwitserland legde h      
vooral op twee dogmata1 de verkiezing   
7,cesar ,malan  #ahfd4 ,biographie  door
 ,malan ,jr4 ,amst4 ,hveker #ahgd7 en de
 inspiratie 7,merle d',aubign   #ahgb4  
,gaussen  #ahfc7 nadruk4 ,maar          
,alexander ,vinet #agig-ahdg1 in        
#ahbb_/'bc onder invloed van den ,reveil
 gekomen1 ging theologisch van  eene    
andere gedachte uit4 ,het levensbeginsel
 van zn geloof en zne  theologie was de 
harmonie van ,christendom en geweten4   
,daardoor kwam  h er toe1 om zoo sterk  
aan te dringen op het verband van dogma 
en  moraal1 op de ethische zde der      
waarheid2 daardoor kwam h tot zn        
synergisme en tot verwerping der        
verkiezing enz4 ,vinet bleef echter tot 
den einde toe aan de hoofdwaarheden van 
het ,christendom vasthouden1  ,dr4 ,j4  

,cramer1 ,alex4 ,vinet als christ4      
moralist en apologeet geteekend  en     
gewaardeerd1 ,leiden1 ,brill #ahhc1 en  
de daar bl4 #f aangeh4 litt4  ,veel     
verder ging echter zn leerling ,e4      
,scherer1 die eerst streng  orthodox was
 maar allengs met zn verleden brak1 en  
in volslagen  ongeloof zn leven         
eindigde4 ,sedert kwam er in ,frankrk en
 ,zwitserland  een liberaal             
,protestantisme1 ,pcaut ,le ,christ et  
la conscience1 ,paris  #ahei1           
,martin-,paschoud1 ,rville2 ,cougnard1  
,buisson4 ,zoo stonden er twee          
richtingen1 eene liberale en eene       
evangelische1 tegenover elkaar4  ,maar  
onder de laatste werkten de beginselen  
van ,vinet door1 later nog  gesteund    
door den invloed van ,ritschl4 ,er zn   
thans drie richtingen  te onderscheiden3
 eene liberale of linkerzde1 ,bouvier in
 ,genve2  eene bemiddelende richting1   
,pressens1 ,asti1 ,scrtan1 ,sabatier1   
,leopold ,monod1 ,chapuis1 ,dandiran1   
,lobstein2 en eene evangelische1        

gematigd-orthodoxe1 ,godet vader en     
zoon1 ,porret1 ,berthoud1 ,martin1      
,doumergue1 ,bertrand1 ,h4 ,bois1       
,gretillat4 ,de strd tusschen deze  twee
 richtingen loopt thans vooral over twee
 vragen4 ,de eene raakt  de autoriteit  
in zake de religie1 of deze n4l4 ligt in
 de ,schrift1  in ,christus of in rede  
en geweten4 ,de tweede geldt den persoon
 van  ,christus1 of h n4l4 waarachtig   
,god is of door kenose zich ontledigd   
heeft of ook slechts een mensch is1     
gradueel van ons verschillend1 cf4      
,gretillat in ,the ,presb4 and ,ref4    
,review1 ,july #ahib en ,july #ahic4    
#cg4 ,een overzicht van de theologie in 
,engeland en ,schotland wordt  gegeven  
door ,pfleiderer1 ,die ,entw4 der prot4 
,theol4 in ,deutschl4 seit  ,kant u4 in 
,grossbritt4 seit #ahbe1 ,freiburg      
#ahia1 ,s4 #chf f4 ,ad4 ,zahn1  ,abriss 
einer ,gesch4 der ev4 ,kirche im        
britischen ,weltreich im #ai ,jahrh4    
,stuttgart #ahia4 ,dr4 ,carl ,clemen1   
,der gegenwrtige ,stand des relig4      

,denkens in ,grossbrittannie1 ,stud4 u4 
,krit4 #ahib1 #ctes ,heft ,s4 #eac-edh4 
,g4 ,elliott1 ,bilder aus dem kirchl4   
,leben ,englands1 ,leipzig ,akad4       
,buchhandlung4 ,g4 d',alviella1         
,l'volution relig4 chez les ,anglais1   
les  ,americains et les ,hindous #ahhd4 
,walker1 ,present theological drifts in 
,scotland1 ,presb4 and ,ref4 ,rev4 ,jan4
 #ahic4 ,het godsdienstig ,engeland1    
gelk w het heden kennen1 is een werk van
 het ,methodisme4 ,john ,wesley         
#agjc-agia was geen wetenschappelk      
theoloog1 maar een machtig prediker1    
die het evangelie individualiseerde1 en 
tot een levensvraag maakte voor  ieder  
mensch cf4 ,j4 ,wedgwood1 ,john ,wesley 
and the evangelical reaction  of the    
eighteenth century #ahgj4 ,het door hem 
en ,george ,whitefield  #agad-agga      
opgekomen ,methodisme was niet in de    
eerste plaats eene  afwking van een of  
ander der #ci artikelen1 maar het       
concentreerde heel  de waarheid der     
religie om twee middelpunten1 n4l4 om de

 plotselinge1  bewuste ervaring van     
schuld en genade1 d4 i4 om de persoonlke
  bekeering1 en ten tweede om de        
openbaring van dat nieuwe leven in  een 
geheel nieuwen vorm1 daarin bestaande   
dat men uitging op het  bekeeren van    
anderen1 van verschillende adiaphora    
zich onthield en de  christelke         
volmaaktheid reeds in dit leven voor    
bereikbaar hield4 ,deze  eenzdigheid    
leidde er toe dat allengs verschillende 
dogmata werden  bestreden1 gewzigd of   
van ondergeschikte waarde werden        
beschouwd2 cf4  over het ,methodisme het
 art4 van ,schoell in ,herzog4          
,saussaye1 ,godsd4  ,bewegingen #aji v4 
,mhler1 ,symbolik  #ge-gf4              
,schneckenburger1 ,vorles4  ber die     
,lehrbegriffe der kleineren prot4       
,kirchenparteien #ahfc ,s4  #ajc-aea4   
,kolde1 der ,methodismus u4 seine       
,bekmpfung1 ,erlangen #ahhf4  ,id4 ,die 
,heilsarmee ib4 #ahhe1 holl4 vert4 van  
,dr4 ,a4 ,w4 ,bronsveld4 ,het           
,methodisme heeft een onberekenbaren    

invloed geoefend1 op ,independenten1    
,baptisten1 ,presbyterianen1            
,anglikanen2 ,wesley is de herschepper  
van  het ,engelsche en ,amerikaansche   
,protestantisme geweest1 de revivals zn 
sedert niet meer uit de ,prot4 kerken   
geweken1 h was de ,archbishop  of the   
,slums1 de vader van de inwendige       
zending1 de stichter van het  christelk 
socialisme4 ,het ,methodisme was echter 
in hoofdzaak beperkt  tot het volk4 ,in 
de hoogere kringen1 in politiek1        
philosophie1 letteren  bleef het koude  
liberalisme heerschen4 ,daartegen kwam  
reactie door  de romantiek1 7,w4 ,scott1
 ,southey1 ,s4 ,t4 ,coleridge  #ahcd71  
welke  op kerkelk en theologisch gebied 
werd overgeplant in de ,oxforder        
beweging4 ,deze beweging heeft de       
hoogkerkelke part1 die al van de #af;e  
eeuw af bestond1 aanzienlk versterkt1 en
 de ,roomsche leer en ritus  in de      
,anglikaansche kerk krachtig bevorderd4 
,cf4 art4 ,traktarianismus  in ,herzog4 
,ook de schrvers van ,lux ,mundi #ahij1 

,canon ,holland1  ,moore1 ,illingworth1 
,talbot1 ,c4 ,gore e4 a4 trachtten het  
,puseyisme te  vernieuwen en de         
christelke dogmata plausibel te maken1  
door ze te  plaatsen in het licht van   
den nieuweren td4 ,naast de hoogkerkelke
 is  de breedkerkelke part opgetreden1  
die reeds in de #ag;e en #ah;e eeuw     
werd voorbereid door het                
,latitudinarisme1 en in deze eeuw       
uitnemende  vertegenwoordigers kreeg in 
,thomas ,arnold  #ahdb1 ,hampden  #ahfh1
  ,f4 ,d4 ,maurice  #ahgb1 ,ch4         
,kingsley  #ahgd1 ,whately  #ahfc1 ,f4  
,w4  ,robertson  #ahec1 ,a4 ,p4 ,stanley
  #ahha4 ,afkeerig van het ,methodisme  
der laagkerkelke part1 hebben z allen op
 ernstige en edele wze  gestreefd naar  
eene verzoening van ,christendom en     
cultuur4 ,de kerk  moest naar hunne     
overtuiging eene opvoedingschool van het
 volk worden2  de religie moest zich    
verzoenen met al het ware1 goede en     
schoone1  waar het ook te vinden was2 en
 het ,christendom moest vooral in de    

zedelke vernieuwing der maatschapp zne  
kracht openbaren4 ,dit breede1          
tolerante standpunt vond hoe langer hoe 
meer instemming4 ,de opkomst  en        
voortgang van het ritualisme1 de        
velerlei secten en richtingen1 de  nood 
der lagere maatschapp en vooral ook het 
,higher ,criticism1 dat  reeds met      
bisschop ,colenso zn intrede in de      
,engelsche wereld deed1 en  dan door    
,rob4 ,smith1 ,t4 ,k4 ,cheyne1 ,s4 ,r4  
,driver gepropageerd werd1  hebben aan  
de breedkerkelke richting de overhand   
verschaft4 ,een van de  voornaamste     
woordvoerders in den tegenwoordigen td  
is ,f4 ,w4 ,farrar1  deken der          
,westminster ,abbey4 ,maar lang niet    
alleen in1 ook ver buiten  de           
,staatskerk wordt dit breede standpunt  
thans door velen ingenomen4  ,onder de  
voornaamste woordvoerders behooren thans
 de ,baptist ,j4  ,clifford2 de         
,congregationalisten ,e4 ,w4 ,dale1 ,the
 old ,evangelicalism and  the new #ahhi1
 ,dr4 ,joseph ,parker te ,londen1 ,dr4  

,fairbairn van ,mansfield  ,college1    
,the place of ,christ in modern         
theology1 cf4 ,theol4 ,stud4 van  ,dr4  
,daubanton1 ,mei1 ,juni #ahid2 de       
,presbyterianen ,prof4 ,henry ,drummond1
  ,the natural law in the spiritual     
world1 ,summum bonum enz4 ,marcus ,dods1
  ,a4 ,b4 ,bruce1 ,apologetics1 or      
,christianity defensively stated1       
,edinburgh  ,clark #ahib4 ,james        
,lindsay1 ,the progressiveness of modern
 ,christian  thought1 ,edinb4 ,blackwood
 #ahib4 ,horton1 ,inspiration and the   
,bible ,rev4  ,j4 ,b4 ,heard1           
,alexandrinian and ,carthaginian        
,theology ,edinb4 ,clark1  ,hulsean     
lectures1 ,prof4 ,edw4 ,caird1 ,the     
evolution of religion1 #b vol41  ,james 
,orr1 ,the ,christian view of ,god and  
the world1 as centring in the           
incarnation1 ,edinb4 ,elliot4 #ahic1 cf4
 mn opstel1 ,theol4 ,stud4 van ,dr4     
,daubanton #ahid4 ,en voorts nog ,flint1
 ,milligan1 ,gloag in de ,establ4       
,church van ,schotland1 ,brown1 ,rainy1 

,davidson1 ,salmond1 ,laidlaw1 ,g4  ,a4 
,smith1 in de ,free ,church1 ,cairns1   
,muir1 ,thomson1 ,j4 ,smith in de       
,united ,presbyt4 enz4 ,behalve door    
haar christologisch uitgangspunt1 dat   
alles concentreert rondom de incarnatie1
 kenmerkt zich deze richting  nog door  
haar unieerende tendenz4 ,de kerkelke   
verschillen worden  uitgewischt of als  
van geringe beteekenis voorgesteld2     
practisch werkt  men met mannen van     
allerlei kerk en richting saam2 en      
theoretisch  streven velen zelfs naar   
vereeniging van alle ,protestantsche    
kerken1  zooals b4v4 ,j4 ,clifford4 ,w4 
,t4 ,stead gaat zeker wel het verst1 als
 h  op eene kerk der toekomst0 hoopt1   
die de gansche sociale hervorming       
leiden1 heel de cultuur1 tot zelfs de   
theaters toe1 in zich opnemen  en alle  
menschen omvatten zal4 ,dikwerf gaat dan
 hiermede nog gepaard  de hope op eene  
wederherstelling aller dingen aan gene  
zde van het  graf2 zie van de rke       
litteratuur alleen ,the wider ,hope1    

,essays and  ,strictures on the doctrine
 and literature of future punishment by 
numerous writers1 lay and clerical1     
,london1 ,fisher ,unwin #ahij4 ,het     
strenge ,calvinisme verliest b den dag  
aan terrein4 ,hier en daar wordt  het   
nog gehandhaafd1 in de ,schotsche       
,hooglanden1 in ,wales enz41 maar  van  
eene wetenschappelke beoefening en      
verdediging is geen sprake  meer4       
,daarentegen breidt de leer der evolutie
 zich in ,engeland b  den dag uit4      
,nadat het ,deisme alreede de wonderen1 
de voorspellingen  en de openbaring aan 
eene geduchte kritiek had onderworpen1  
heeft  onder invloed van de             
afstammingsleer van ,darwin1 het        
agnosticisme van  ,spencer1 het         
empirisme van ,stuart ,mill en het      
materialisme van ,tyndal1  ,huxley1     
,evolution and ethics #ahic cf4         
,tdspiegel1 ,april #ahid dit  religieuse
 ontbindingsproces zich nog verder      
voortgezet4 ,de kritiek  der christelke 
dogmata kreeg een ongedachten1 sterken  

steun van  ,edwin ,hatch1 ,the          
organisation of the early christ4       
churches #ahha1 ,the  influence of      
,greek ideas and usages upon the christ4
 church1 ,hibbert  lectures #ahhh1 die  
evenals reeds ,hampden voor hem in zn   
,the scholastic  philosophy in relation 
to christ4 theology #ahcb de dogmata    
verklaarde  uit de verbinding van de    
heidensche wsbegeerte met het           
oorspronkelk  ,christendom4 ,het        
,unitarisme1 dat in #aggc zne eerste    
gemeente stichtte  en thans in ,james   
,martineau1 ,a study of religion1 its   
sources and  contents #ahhh1 ,the seat  
of authority in religion #ahij een      
uitnemend  woordvoerder bezit1 wint     
gaandeweg aan invloed4 ,velen hebben    
zelfs met  het ,christendom geheel      
gebroken1 ,g4 ,eliott1 ,ch4 ,bradlaugh1 
,a4 ,besant1  ,w4 ,st4 ,ross1 ,morley1  
,j4 ,c4 ,morison1 cf4 ,ch4 ,bradlaugh1  
,a4 ,besant and  ,ch4 ,watts1 ,the      
freethinkers textbook #ahgf2 en zoeken  
hunne religieuse  bevrediging in        

,buddhistische theosophie 7,mevr4       
,blavatzky1 ,a4 ,besant71  in de moraal 
7,m4 ,arnold1 ,literature and dogma     
#ahgc1 ,god and the ,bible  #ahge1 die  
de religie omschreef als morality       
touched with emotion en ,god  als the   
eternal power1 not ourselves1 which     
makes for righteousness71  of in een    
gezelschap voor ethische cultuur1       
7opgericht #ahgf in ,amerika1  #ahhf in 
,engeland4 ,w4 ,m4 ,salter1 ,die        
,religion der ,moral1 deutsch von ,g4   
von ,gizycki1 ,leipzig #ahhe7 of zelfs  
in het ,mohammedanisme1 waarvoor in     
#ahia in ,liverpool eene moskee werd    
geopend4    #ch4 ,voor de geschiedenis  
der dogmatiek in ,amerika kan men o4 a4 
raadplegen ,encyclopedia of living      
divines and ,christian ,workers  of all 
denominations in ,europe and ,america4  
,being a supplement to  ,schaff-,herzog1
 ,encyclopedia of religious knowledge4  
,edited by  ,rev4 ,ph4 ,schaff and ,rev4
 ,s4 ,m4 ,jackson1 ,new-,york #ahhg4    
,adolf ,zahn1  ,abriss einer ,gesch4 der

 ,evang4 ,kirche in ,amerika im #ai     
,jahrh4  ,stuttgart #ahhi4 ,fr4         
,nippold1 ,amerik4 ,kirchengeschichte   
seit der  ,unabhngigkeitserklrung der   
,ver4 ,staaten1 ,berlin #ahib4 ,alle    
kerken  zn uit ,engeland en andere      
landen van ,europa successief in        
,amerika  en ,canada overgeplant4 ,de   
,episcopaalsche kerk is de oudste en    
rkste  en dagteekent al van de          
immigratie in ,virginia in #afjg4 ,de   
,dutch  ,reformed ,church is er         
gevestigd sedert de ontdekking van den  
,hudson  en van ,manhattan ,island      
#afji4 ,de ,independenten of            
,congregationalisten  landden het eerst 
te ,plymouth #afbj4 ,de ,kwakers werden 
door ,william  ,penn in #afhj naar      
,pennsylvanie geleid4 ,de ,baptisten    
kregen vasten voet  in ,amerika op      
,rhode ,island door ,roger ,williams    
#afci4 ,de ,methodisten  vonden er      
ingang door ,wesley #agce en ,whitefield
 #agch4 ,de ,duitsche  kerken1 zoowel de
 ,luthersche als de ,geref4 werden er   

gevestigd sedert  het midden der vorige 
eeuw4 ,de ,presbyteriaansche kerken zn  
er in  verschillende groepen verdeeld4  
,eene schets van de ,presbyt4 theologie 
geeft ,prof4 ,schaff in zn ,theological 
,propaedeutic1 #b parts1 ,new-,york     
#ahib '#ic1 ,,ii p4 #cgd-dje1 en in ,the
 ,independent1 ,new-,york vol4 #de  ,n4 
#bcba1 #bcbd1 #bcbi en #bccj4 ,voor het 
,congregationalisme zie men             
,congregationalists in ,america1 ed4 by 
,dr4 ,albert ,e4 ,dunning1 ,new-,york1  
,hill and ,co4 #ahid4 ,bna al deze      
kerken en richtingen in kerken waren    
van ,calvinistischen oorsprong4 ,van    
alle godsdienstige bewegingen is  het   
,calvinisme in ,amerika de krachtigste  
geweest4 ,het is niet tot  eene of      
andere kerk beperkt1 maar is onder      
allerlei wziging het  bezielend element 
in de ,congregat4 ,bapt4 ,presbyt4      
,holl4 en ,duitsch  ,geref4 kerken enz4 
,van alle kanten werd het in ,amerika   
gebracht1 uit  ,engeland1 ,schotland1   
,frankrk1 ,holland1 ,duitschland4 ,het  

vormde het  karakter van ,new-,england  
gedurende de koloniale periode          
#afbj-aggf4 ,er  moet echter            
onderscheiden worden tusschen het       
,puriteinsche ,calvinisme1  dat vooral  
uit ,engeland kwam en in ,new-,england  
ingang vond1 en het  ,presbyteriaansche 
,calvinisme1 dat van uit ,schotland in  
de ,zuidelke1  ,midden en ,westelke     
,staten werd ingevoerd4 ,beide vormen   
van ,calvinisme  hadden tot basis de    
,westminster confessie van #afdg1 maar  
in beide kwam  ook weldra een strd      
tusschen eene oude en eene nieuwe       
school4 ,de  eerste en voornaamste      
theoloog van ,new-,england was ,jonathan
 ,edwards  #agjc-ageh1 art4 in ,herzog1 
biographie door ,prof4 ,a4 ,v4 ,g4      
,allen1 b  ,houghton1 ,miffin and ,comp4
 ,new-,york1 #a;e deel van ,american    
religious  leaders4 ,zne werken zn in #d
 deelen uitgegeven te ,new-,york1       
,carter  and ,brothers #ahha4 ,h verbond
 diepe metaphysische denkkracht met eene
  ernstige vroomheid4 ,in #agcd1 nog vr 

de komst van ,wesley in ,amerika1  had  
er in zne gemeente te ,northampton eene 
merkwaardige opwekking  plaats2 en later
 heeft h met zn vriend ,whitefield      
dergelke revivals  meermalen geleid en  
verdedigd4 ,theologisch voerde h den    
strd vooral  tegen het ,arminianisme1   
dat door de geschriften van ,daniel     
,whitby and  ,john ,taylor in           
,new-,england doordrong4 ,h trachtte het
 ,calvinisme door  zne metaphysische en 
ethische speculaties te versterken1 maar
 heeft  het toch feitelk door zne       
onderscheiding van natuurlke en zedelke 
onmacht verzwakt4 ,h werd de vader van  
de ,edwardianen1 ,new-,theology  ,men1  
,new-,lights1 zooals ze genoemd worden1 
die wel de ,calvinistische  leer van    
,gods souvereiniteit en uitverkiezing   
handhaafden1 maar  daarmede vereenigden 
de verwerping van de erfschuld en de    
algemeenheid  der verzoening1 evenals de
 ,saumursche theologen dat in ,frankrk  
deden4  ,zn zoon ,jonathan ,edwards     
#agde-ahja droeg in de leer der         

voldoening  in 't wezen der zaak de     
theorie van ,grotius voor4 ,samuel      
,hopkins1 een  leerling van ,edwards    
#agba-ahjc1 wiens werken in #aheb te    
,boston door  ,prof4 ,park van ,andover 
werden uitgegeven1 schreef een systeem  
der  ,godgeleerdheid1 waarin h het      
stelsel van ,edwards teruggaf en vooral 
de  belangelooze liefde tot ,god        
uitwerkte in den zin van ,fnlon en      
,madame  ,guyon4 ,nathaniel ,emmons     
#agde-ahdj1 ,works1 ,boston #ahdb was   
een van de  voornaamste verdedigers van 
het ,hopkinsianisme4 ,b ,timothy ,dwight
  #ageb-ahag1 ,nathaniel ,w4 ,taylor    
#aghf-aheh werd het systeem van ,edwards
  in pelagiaanschen zin gewzigd4 ,en het
 leidde in den tegenwoordigen  td te    
,andover1 onder leiding van ,dr4 ,egbert
 ,c4 ,smyth1 hoogl4 in  kerkhistorie1   
tot verdediging van eene progressieve   
orthodoxie en tot  de leer van the      
future probation4 ,de ,old ,school in de
 theologie van  ,new-,england was vooral
 gerepresenteerd door ,dr4 ,bennet      

,tyler #aghc-aheh1  en ,dr4 ,leonard    
,woods #aggd-ahed1 die het oude         
,calvinisme verdedigden4  ,het          
,puritanisme heeft echter meer en meer  
de standaards van ,dordrecht  en        
,westminster verlaten4 ,op de synode van
 de ,congregat4 kerken in  ,amerika1 te 
,st4 ,louis #ahhj1 werd eene nieuwe     
confessie van #ab artikelen  voorbereid1
 waarin de kenmerkend ,geref4           
leerstukken zn weggelaten4    #ci4 ,de  
theologie in de ,presbyt4 kerken in     
,amerika heeft een parallel  verloop    
gehad4 ,ook hier kwam scheuring niet    
alleen onder de theologen1  tusschen de 
,old ,lights en de ,new ,lights1 maar   
ook in de kerken tusschen  de ,synode   
van ,philadelphia en ,new-,york         
#agda-ageh4 ,een van de eerste          
theologen was ,john ,dickinson          
#afhh-agdg1 wiens voornaamste werk eene 
verdediging is van de vf artikelen tegen
 de ,remonstranten4 ,de ,old  ,school   
vond vooral steun in ,princeton college1
 gesticht #ahab1 en  werd daar          

vertegenwoordigd door ,dr4 ,archibald   
,alexander #aggb-ahea1  ,dr4 ,charles   
,hodge #agig-ahgh1 ,systematic ,theology
 ,london and ,edinb4  ,nelson #ahgc #c  
vol4 en diens zoon en opvolger          
,archibald ,alexander  ,hodge           
#ahbc-ahhf1 ,outlines of ,theology1 ed4 
by ,w4 ,h4 ,goold4 ,london1  ,nelson    
#ahff4 ,evangelical ,theology1 ib4      
#ahij4 ,de zoogenaamde ,princeton       
,theology is in hoofdzaak eene          
reproductie van het ,calvinisme der     
#ag;e eeuw1 gelk het neergelegd is in de
 ,westminster confessie en  den         
,consensus ,helveticus en vooral        
uitgewerkt is door ,f4 ,turretinus  in  
zne ,theol4 ,elenctica4 ,hetzelfde      
systeem wordt ook voorgestaan  door de  
,zuidelke theologen ,james ,h4          
,thornwell #ahab-ahfb1 ,robert  ,j4     
,breckinridge #ahjj-ahga en ,robert ,l4 
,dabney4 ,een van de jongste            
representanten der ,old ,school1 is ,w4 
,g4 ,t4 ,shedd1 sedert #ahij emeritus   
professor van ,union ,seminary te       

,new-,york1 ,dogmatic ,theology1 #b vol4
  ,new-,york1 ,scribner #ahhh4 ,tusschen
 ,hodge en ,shedd is er echter een      
merkwaardig onderscheid4 ,de eerste is  
foederalist en creatianist1 de  tweede  
is realist en traducianist4 ,beide      
echter stemmen daarin weer  overeen1 dat
 ze de verkiezing zeer ruim opvatten en 
daaronder ook alle  jongstervende       
kinderen opnemen4 ,de ,new ,lights weken
 van de ,oude ,school  af1 behalve in   
het gezag der algem4 synode1 de         
revivals1 de unie met  de               
congregationalisten enz4 vooral ook in  
zake de erfschuld en de  bzondere       
voldoening1 waarb later nog gekomen zn  
de inspiratie der ,h4  ,schrift en de   
eschatologie4 ,vertegenwoordigers dezer 
nieuwe richting  waren ,albert ,barnes  
#agih-ahgj1 ,lyman ,beecher #agge-ahfc  
en ,thomas ,h4  ,skinner #agia-ahga1 die
 echter geen van drie een theol4 systeem
 hebben  nagelaten4 ,barnes en ,beecher 
werden van ketter aangeklaagd maar      
vrgesproken4 ,toch kwam het opnieuw tot 

eene scheuring in de kerken in  #ahcg1  
toen de ,oude ,school de meerderheid in 
de ,algemeene ,synode kreeg  en vier    
synoden van de gemeenschap afsneed4 ,in 
#ahfi werden ze echter  wederom         
vereenigd vooral door den invloed van   
het ,union ,theol4 ,seminary  te        
,new-,york1 gesticht in #ahcf4 ,hier    
werd de dogmatiek gedoceerd door  ,dr4  
,henry ,b4 ,smith #ahae-ahgg1 ,system of
 ,christian ,theology1 ed4 by ,w4  ,s4  
,karr1 #d ed4 ,new-,york ,armstrong     
#ahij1 die tusschen ,oude en ,nieuwe    
,school eene bemiddeling zocht in het   
christocentrische standpunt4  ,een zner 
leerlingen1 ,lewis ,french ,stearns     
#ahib schreef ,present  day ,theology1  
en staat daarin al de nieuwere          
denkbeelden voor over  inspiratie1      
voorzienigheid1 kenosis1 praedestinatie1
 zaligheid4 ,een  ander ,hoogleeraar in 
,union ,seminary1 ,dr4 ,charles ,briggs 
werd in #ahib  aangeklaagd van          
heterodoxie1 wl h de rede voor bron     
houdt1 dwalingen  in de ,schrift        

aanneemt1 het ,higher ,criticism erkent1
 ,the ,bible1 the  ,church and the      
reason2 ,messianic prophecy2            
,inspiration and inerrancy  enz41 en in 
#ahic door de ,general ,assembly        
veroordeeld4 ,maar daarmede is  de      
crisis niet uit4 ,de ,geref4 kerken in  
,amerika doorleven een moeilken  td4 ,de
 dogmata van de onfeilbaarheid der ,h4  
,schrift1 van de triniteit1  van den val
 en de onmacht des menschen1 van de     
bzondere voldoening1  van verkiezing en 
verwerping enz4 worden heimelk ontkend  
of open  bestreden4 ,de revisiekwestie  
is wel tdelk in de ,presbyt4 kerk van   
de baan1 maar komt toch waarschnlk wel  
weer aan de orde4 ,het heden  schnt voor
 den bloei van de ,geref4 theologie niet
 gunstig te zn1 cf4  mn opstel ,the     
future of ,calvinism1 ,presb4 and ,ref4 
,review ,jan4 #ahid4          ,,deel ,i4
    ,,principia ,,der ,,dogmatiek4      
,,hoofdstuk ,i4    ,principia in het    
algemeen4       #f4 ,,beteekenis ,,der  
,,principia4    #a4 ,volgens            

,simplicius1 den neoplatonischen        
commentator van ,aristoteles1  ,phys4   
#cb en evenzoo volgens ,hippolytus in   
zne ,refutatio omnium  haeresium ,i #f1 
cf4 ,h4 ,ritter et ,l4 ,preller1        
,historia philos4 graecae  #ahhf p4 #af1
 #ag1 was ,anaximander de eerste1 die   
den grond der dingen1  waarvoor h het   
hield1 aanduidde met den naam van 4     
,misschien gaf h echter daarmede alleen 
nog te kennen1 dat het   de aanvang en  
het eerste van alle dingen was1 ,ed4    
,zeller1 ,die  ,philosophie der         
,griechen1 #d;e ,aufl4 ,i #bjc4 ,maar in
 de philosophie van  ,plato en          
,aristoteles kreeg dit woord de         
beteekenis van laatste oorzaak  der     
dingen4 ,aristoteles verstaat onder  in 
het algemeen de eerste  dingen in eene  
reeks1 en dan vooral de eerste oorzaken1
 die uit geen  andere zn af te leiden2 h
 geeft ,metaph4 ,v4 #a4 #ajac1 a1 #ag   
deze  definitie3                 1 id   
unde aliquid est aut fit aut            
cognoscitur4  ,zulke oorzaken nam h     

vooral op tweerlei gebied aan1 op dat   
van het  zn en van het bewustzn1 in de  
metaphysica en in de logika4 ,het zn    
der dingen werd door hem uit vier       
afgeleid1 nl4 1 1     en 1 ,phys4 ,,ii1 
#c1 #aid;b1 #af enz4 ,maar evenzoo nam  
h zulke laatste oorzaken in de logika   
aan4 ,aristoteles merkte nl4  op1 dat er
 lang niet van alles een bews kan       
gegeven worden2 van vele  zaken toch    
hebben we niet een middellk weten door  
bewsvoering maar  een onmiddellk weten  
door de rede4 ,de bewzen zelve moeten1  
om niet  een regressus in infinitum te  
vormen1 uitgaan van zulke stellingen1   
die als onmiddellk zeker voor geen bews 
vatbaar zn en het ook niet  behoeven4   
,en deze stellingen noemde ,aristoteles 
1   1  1 of ook wel als algemeene       
onderstelling  van alle bewsvoering 1   
,anal4 post4 ,i #b1 #gb;a1 #g1 enz4 en  
h zegt er daar zelf van3  '     1       
4 ,in denzelfden zin werd het latnsche  
principium gebezigd4 ,cicero spreekt    
b4v4 van rerum principia ,acad4 ,,iv    

#cf1 principia naturae ,off4 ,,iii #ab1 
principia naturalia ,fin4 ,,ii #aa1     
principium philosophiae ,nat4 ,d4 ,i #a1
 principia juris ,leg4 ,i #f1 enz4  ,in 
overeenstemming met de boven aangehaalde
 definitie van ,aristoteles  werd nu    
later in de logika drierlei principium  
onderscheiden1  principium essendi1     
existendi en cognoscendi1 al naar gelang
 het zn1  de wording of de kennis van   
eenig ding uit iets anders moest worden 
afgeleid4 ,van principium was causa dan 
weder zoo onderscheiden1 dat  causa het 
principium aanduidde als influxu suo    
determinans aliquid  sibi insufficiens  
ad existendum1 en als tempore of ten    
minste natura  prius dan de zaak die z  
veroorzaakte4 ,causa is dus een bzondere
 soort  van principium2 alle causa is   
principium1 maar niet alle principium   
is causa1 ,j4 ,f4 ,buddeus1 ,elementa   
philosophiae instrumentalis1 ed4 #e;a   
#agad1 ,i p4 #adj sq4 #bhh sq4          
,liberatore1 ,instit4 philos4 ed4 #h;a  
,romae  #ahee ,i #bag4    #b4 ,ook in de

 ,theologie werd dit spraakgebruik      
overgenomen4 ,in de ,h4  ,schrift heeft 
niet alleen dikwerf temporeele ,marc4   
#a3a1 ,joh4 #a3a  enz41 maar ook enkele 
malen causatieve beteekenis4 ,in de     
,,lxx heet  de vreeze des ,heeren de    
,spr4 #a3g1 en in ,apoc4 #c3ad  en ,col4
 #a3ah wordt ,christus de  der schepping
 en der opstanding  genoemd4 ,de        
kerkvaders spreken dikwerf van den      
,vader als 1 1   van ,zoon en ,geest1   
,athan4 ,c4 ,arianos ,,ii4 ,basilius1   
adv4 ,eunom4  ,i4 ,damasc4 de fide      
orthod4 ,i #i1 enz41 gelk ook           
,augustinus den ,vader  principium      
totius divinitatis noemt1 de ,s4 ,trin4 
,,iv cap4 #bj4 ,zoo was  ,god dus het   
principium essendi of existendi van al  
het geschapene1  dus ook van de         
wetenschap1 en bepaald nog weer van de  
theologie4  ,op dit laatste terrein werd
 het altd uitdrukkelk herhaald1 dat     
,god het principium essendi was der     
theologie4 ,er was hiervoor eene        
bzondere reden4 ,er is geen kennis van  

,god mogelk1 dan alleen uit en  door    
,god ,matth4 #aa3bg2 #a ,cor4 #b3aj v4  
,het was een axioma der vroegere        
theologie3 a deo discendum quid de ipso 
intelligendum1 quia non nisi  ipso      
auctore cognoscitur4 ,dat er in het     
schepsel eenige kennis van ,god  is1 dat
 is alleen aan ,god te danken4 ,h is    
kenbaar alleen omdat en  inzoover ,h dat
 zelf wil4 ,reeds de analogie van een   
mensch bewst de  waarheid hiervan4 ,een 
mensch is tot op zekere hoogte het      
principium  essendi van onze kennis     
aangaande zn persoon1 #a ,cor4 #b3aa2 h 
moet  zich openbaren1 zich door         
verschning1 woord en daad te zien geven1
  opdat we hem eenigszins kunnen leeren 
kennen4 ,maar b een mensch is  dit altd 
relatief2 h openbaart zich dikwerf      
geheel onwillekeurig  en zns ondanks2 h 
openbaart zich menigmaal in             
karaktertrekken en  eigenaardigheden1   
welke hem zelven onbekend zn2 h         
openbaart zich  somtds ook anders dan h 
is1 valsch en onwaar enz4 ,maar dat     

alles valt  in ,god niet4 ,h is in      
absoluten zin principium essendi1 causa 
efficiens  principialis van onze        
,godskennis1 want ,h is volstrekt vr1   
zelfbewust  en waarachtig4 ,zne         
zelfkennis1 zn zelfbewustzn is het      
principium  essendi onzer ,godskennis4  
,zonder zelfbewustzn ,gods geen kennis  
,gods in  de schepselen4 ,het panthesme 
is de dood der theologie4 ,de verhouding
  nu van deze zelfkennis ,gods tot onze 
,godskennis werd vroeger zoo            
uitgedrukt1 dat gene de theologia       
archetypa was van deze1 en deze de      
theologie ectypa van gene4 ,onze        
kennisse ,gods is een afdruk van die    
kennis1 welke ,god van zichzelven heeft1
 maar dan altd in creatuurlken  zin4 ,de
 kennisse ,gods in zne schepselen is    
maar eene zwakke gelkenis1  eene        
eindige1 beperkte1 naar het menschelk of
 creatuurlk bewustzn  geaccommodeerde   
schets van het absolute zelfbewustzn    
,gods4 ,maar hoe  groot de afstand ook  
z1 principium essendi van onze          

,godskennis is  alleen ,god zelf1 die   
zich vr1 zelfbewust en waarachtig       
openbaart4    #c4 ,van dit principium   
essendi is nu het principium cognoscendi
 te  onderscheiden4 ,dat er theologie   
is1 danken we alleen aan ,god1 aan zn   
zelfbewustzn1 aan zn welbehagen4 ,maar  
het middel1 de weg1 waardoor  die       
kennisse ,gods tot ons komt1 is ,gods   
openbaring1 hier nog genomen  in gansch 
algemeenen zin4 ,de aard der zaak brengt
 dit met zich4 ,een  mensch wordt voor  
ons alleen daaruit kenbaar1 dat h zich  
aan ons  openbaart1 d4 w4 z4 dat h      
zichzelf te zien geeft1 spreekt of      
handelt4  ,verschning1 woord en daad zn 
de drie openbaringsvormen van den  eenen
 mensch aan den ander4 ,alzoo is het ook
 b den ,heere onzen ,god2  ook zne      
kennis vloeit ons alleen uit zne        
openbaring toe2 en ook  die openbaring  
kan alleen zn verschning1 woord en daad4
 ,principium  cognoscendi der theologie 
is dus de zelfopenbaring of             
zelfmededeeling  ,gods aan zne          

schepselen4 ,of die zelfopenbaring ,gods
 nu individueel  tot elk mensch komt of 
voor de gansche menschheid neergelegd is
 in  de ,schrift of in de kerk1 kan     
eerst later worden onderzocht4 ,thans   
volsta1 dat de zelfopenbaring ,gods1    
krachtens den aard der zaak1 het  eenige
 principium cognoscendi van onze        
,godskennis kan zn4 ,alleen z  er de    
opmerking aan toegevoegd1 dat1 indien   
die zelfopenbaring ,gods is  neergelegd 
in de ,schrift of in de kerk1 die       
,schrift en die kerk alleen  kunnen     
hebben eene instrumenteele1 en dus in   
zekeren zin toevallige1  voorbgaande    
beteekenis4 ,de ,h4 ,schrift is dus     
hoogstens causa efficiens               
instrumentalis der theologie4           
,immers1 doel der theologie kan geen    
ander zn1 dan dat het redelk  schepsel  
,god kenne en kennend ,hem verheerlke   
,spr4 #af3d1 ,rom4 #aa3cf1 #a  ,cor4    
#h3f1 ,col4 #c3ag4 ,het is zne 1 om door
 menschen gekend te  worden ,matth4     
#aa3be1 #bf4 ,de zelfopenbaring ,gods   

bedoelt dus1 om in het  menschelk       
bewustzn zne kennis in te brengen en    
daardoor heen weer  aan ,god zelf       
heerlkheid en eere te bereiden4 ,maar   
die zelfopenbaring  ,gods kan dan ook   
niet eindigen buiten1 voor1 b den       
mensch1 maar  moet zich voortzetten tot 
in den mensch zelf1 d4 i4 de openbaring 
kan niet alleen uitwendig maar moet ook 
inwendig zn4 ,daarom werd  vroeger      
onderscheid gemaakt tusschen principium 
cognoscendi externum  en internum1      
verbum externum en internum1 revelatio  
en illuminatio1 de  werking van ,gods   
,woord en van zn ,geest4 ,het verbum    
internum is het  verbum principale1 want
 dit brengt de kennisse ,gods in den    
mensch1  en dat is het doel van alle    
theologie1 van heel de zelfopenbaring   
,gods4 ,het verbum externum1 de         
openbaring neergelegd in de ,h4         
,schrift1  doet daarb den dienst van een
 middel2 het is verbum instrumentale1   
noodzakelk misschien om allerlei        
bkomstige redenen in deze  bedeeling1   

maar toch naar zn wezen tdelk en        
toevallig4    #d4 ,zoo leerden we dus   
drie principia kennen4 ,ten eerste ,god 
als het  principium essendi der         
theologie4 ,vervolgens het principium   
cognoscendi  externum1 n4l4 de          
zelfopenbaring ,gods1 die1 in zoover ze 
neergelegd  is in de ,h4 ,schrift1 een  
instrumenteel en tdelk karakter draagt4 
,en  eindelk het principium cognoscendi 
internum1 de illuminatie van den  mensch
 door ,gods ,geest4 ,deze drie zn daarin
 n1 dat ze ,god hebben  tot auteur1 en  
dat ze ne zelfde kennis ,gods tot inhoud
 hebben4 ,de  theologia archetypa in het
 ,goddelk bewustzn2 de theologia ectypa1
  in de openbaring geschonken en in de  
,h4 ,schrift neergelegd2 en de          
theologia in subjecto1 de kennis ,gods1 
voorzoover ze uit de openbaring  in het 
bewustzn van den mensch ingaat en       
opgenomen wordt1 zn alle  drie uit ,god4
 ,het is ,god zelf1 die zne zelfkennis  
ontsluit1 door  openbaring meedeelt1 en 
in den mensch inbrengt4 ,en ook zakelk  

zn  ze n1 want het is ne zelfde zuivere 
en waarachtige kennis van  ,god1 die ,h 
heeft van zichzelf1 die ,h meedeelt in  
de openbaring en  die ,h inbrengt in het
 menschelk bewustzn4 ,ze mogen en kunnen
 dus  nimmer van elkander gescheiden en 
losgemaakt worden4 ,maar andererzds     
dienen ze toch wl te worden             
onderscheiden4 ,want de kennis1 die ,god
  van zichzelven heeft1 is absoluut1    
eenvoudig1 oneindig1 en in haar         
absoluutheid onmededeelbaar aan het     
eindig bewustzn4 ,daarom werd  vroeger  
de theologia archetypa ook wel beperkt  
tot dat gedeelte der  zelfkennis ,god1  
dat ,h besloten had aan schepselen mede 
te deelen4 ,maar  deze distinctie maakt 
de verhouding tusschen theologia        
archetypa en  theologia ectypa tot eene 
mechanische1 en vergeet1 dat absoluut   
niet  alleen ligt in de quantiteit1 maar
 ook in de qualiteit4 ,desniettemin     
ligt er de ware gedachte in1 dat de     
theologia ectypa1 welke door  de        
openbaring aan schepselen geschonken    

wordt1 niet is de absolute  zelfkennis  
,gods1 maar die kennis ,gods1 gelk ze   
geaccommodeerd  is1 naar en geschikt    
gemaakt is voor het eindig bewustzn1 dus
  geanthropomorphiseerd4 ,deze theologia
 ectypa1 welke objectief in de          
openbaring voor ons ligt1 is externa    
maar is bestemd om overgeleid  te worden
 in het bewustzn van de redelke         
schepselen1 om te worden  theologia     
ectypa interna1 theologia in subjecto1  
maar ondergaat ook  daarin weer         
veranderingen naar den aard van het     
subject4 ,z is niet  re et ratione1 maar
 toch gradu et modo in ,christus 7theol4
 unionis71  in de engelen en de         
gezaligden 7theol4 visionis71 in de     
menschen op  aarde 7theol4 viatorum1    
viae1 revelationis7 en dan weer onder   
dezen in  profeten en apostelen1 in     
theologen en leeken verschillend4 ,z is 
in  ieders bewustzn naar zne vatbaarheid
 gemodificeerd4 ,maar zakelk is  en blft
 het toch ne zelfde kennis1 die van ,god
 uitgaat en langs den  weg der          

openbaring in het bewustzn zner redelke 
schepselen wordt  overgeplant4 ,deze    
drierlei principia1 onderscheiden en    
toch wezenlk  n1 berusten in het        
trinitarisch wezen ,gods4 ,het is de    
,vader1 die door  den ,zoon1 als ,logos1
 in den ,geest aan zne schepselen zich  
meedeelt4  ,cf4 over deze principia der 
theologie3 ,thomas ,s4 ,theol4 qu4 #a2  
,fr4  ,junius1 de vera theologia1 ,op4  
,omnia1 ,gen4 #afjg ,i fol4 #acge-adbd1 
ed4  ,kuyper p4 #de sq42 ,gomarus1      
,disput4 ,theol4 thesis #a2 ,voetius1   
,diatribe  de ,theologia ,ultraj4 #affh2
 ,owen1 1 sive de natura1 ortu  444     
verae theol4 libri #f1 ,oxon4 #affa2    
,alsted1 ,methodus ,sacros4 ,theol4     
octo libris tradita1 ,hanov4 #afbc ,i   
,praecognita ,theol4 p4 #a-ach1 en      
voorts de eerste hoofdst4 over theol4 in
 verschillende dogmatieken van          
,turretinus1 ,coccejus1 ,marck1 ,moor1  
,vitringa1 enz4 ,dr4 ,a4 ,kuyper1 ,enc4 
der ,h4 ,godg4 ,,ii #agg v4       #g4   
,,principia ,,in ,,de ,,wetenschap4     

,a4 ,het ,rationalisme4    #a4          
,wetenschap bestaat altd in eene        
logische relatie tusschen subject  en   
object4 ,de verhouding1 waarin we deze  
beide tot elkander stellen1  bepaalt    
onze opvatting van de wetenschap4 ,ten  
allen tde zn er twee  richtingen        
geweest1 die te dezen opzichte lnrecht  
tegenover elkander  staan1 het          
,rationalisme en het ,empirisme4 ,ze zn 
al opgekomen in  de ,grieksche          
philosophie4 ,reeds daar werd de        
tegenstelling gemaakt  van  en 1 van    
zinlke waarneming en denken1 en dus ook 
van  en 4 ,de school van ,elea1 ,plato1 
de ,neoplatonici  stonden aan de zde van
 het rationalisme2 de zinlke waarneming 
geeft  geen kennis1 z heeft tot object  
wisselende verschnselen1 en leert  ons  
alleen kennen dat iets is en zoo is1    
maar niet waarom het zoo  is2 bovendien 
bedriegt z ons menigmaal en verschaft   
ons valsche  voorstellingen1 b4v4 den   
krommen stok in het water1 de opgaande  
zon enz41 welke alleen door het denken  

van hare onwaarheid kunnen  gereinigd   
worden4 ,daarom staat het denken ver    
boven de zinlke  waarneming4 ,dit alleen
 levert ons 2 wetenschap komt niet van  
buiten1 z is een product van den        
menschelken geest4 ,in de nieuwere      
philosophie is deze rationalistische    
richting weer opgekomen met  ,cartesius1
 die1 alles wegwerpende1 ten slotte zn  
vast uitgangspunt  vond in het denken en
 daaruit concludeerde tot het zn1 cogito
 ergo  sum4 ,daarmede werd de           
denknoodwendigheid1 het logisch verband1
 de  mathematische orde van grond en    
gevolg b ,spinoza de maatstaf der       
waarheid4 ,de zinnelke wereld is        
hoogstens aanleiding maar geen bron     
onzer kennis1 de menschelke geest kan   
alle kennis uit zichzelf1 met  eigen    
middelen1 denkende1 voortbrengen4 ,nos  
ides1 mme celles des  choses sensibles1 
viennent de notre propre fond1 ,leibniz1
 ,nouveaux  essais sur l'entendement    
humain ,i ch4 #a4 ,kant heeft nu dit    
rationalisme  wel in zoover getemperd1  

als h niet de stof maar alleen de vormen
  der waarneming afleidde uit den       
menschelken geest 7transcendentaal1     
kritisch idealisme74 ,maar ,fichte zag  
terecht in1 dat zulk eene               
onderscheiding onmogelk was1 en sprak   
daarom uit dat alle elementen  onzer    
kennis1 tot zelfs de waarneming toe1    
apriorisch waren en door het  ,ik werden
 geponeerd 7absoluut idealisme74 ,nu    
werd dit rationalisme b  deze wsgeeren  
nog altd beperkt tot het gebied van het 
kenvermogen1  en dus alleen bedoeld in  
erkenntniss-theoretischen zin4 ,maar dit
  subjectief rationalisme werd door     
,fichte1 ,schelling en ,hegel tot een   
objectief rationalisme uitgebreid2 niet 
slechts de kennis1 maar ook  het zn1    
niet alleen de voorstellingen maar ook  
de dingen zelve zn  alleen uit het      
denken voortgekomen1 denken en zn zn n  
7metaphysisch  idealisme74 ,er is gang  
in deze historie van het rationalisme2  
het  denken1 niet de zinlke waarneming1 
geeft waarheid2 het brengt daartoe  in  

zichzelf de principia1 de semina van    
alle kennis1 mede2 het schept  den vorm 
onzer gedachtenwereld 7,kant71 en ook   
haar stof en inhoud  7,fichte71 ja het  
schept en construeert de gansche wereld1
 niet alleen  van het denken1 maar ook  
van het zn4    #b4 ,in welke            
verschillende vormen dit rationalisme   
ook is opgetreden1  het heeft toch altd 
ne grondgedachte1 n4l4 dat de oorsprong 
der  kennis te zoeken is in het subject4
 ,het is goed te begrpen dat men  tot   
deze gedachte kwam4 ,afgedacht toch van 
de onbetrouwbaarheid der  zinlke        
waarneming1 er is tusschen de           
voorstellingen in ons en de  dingen     
buiten ons zulk een wezenlk verschil1   
dat de eerste niet uit de  laatste zn te
 verklaren4 ,stof kan niet werken op den
 geest2 geestelke  verschnselen1 zooals 
de voorstellingen zn1 zn alleen uit den 
geest  te verklaren2 gelk kan alleen    
door gelk worden gekend4 ,daaruit volgt1
  dat het bestaan en de samenwerking van
 stof en geest1 van dingen buiten  ons  

en voorstellingen in ons f alleen nog   
kan gehandhaafd worden door  hypothesen 
als het occasionalisme 7,geulinx71 de   
harmonia praestabilita  7,leibniz71 de  
aanschouwing der ideen in ,god          
7,malebranche7 enz41 f  dat eenvoudig de
 tweeheid van stof en geest moet worden 
ontkend1 en  dat ding en voorstelling1  
zn en denken beschouwd worden als       
wezenlk  n4 ,immers1 zoo zegt het       
idealisme1 indien ding en voorstelling  
twee  zn1 dan moeten we aan de kennis   
van het ding wanhopen2 w kunnen toch    
nooit onze voorstelling van het ding aan
 het ding zelf toetsen2 w  kunnen nooit 
uit onszelf1 uit onze                   
voorstellingswereld1 uitkomen2 nous  ne 
pouvous nous mettre  la fentre1 pour    
nous voir passer dans la rue            
7,scherer74 ,w blven altd binnen den    
kring onzer voorstellingen en  komen    
nooit met het ding zelf1 maar altd weer 
met onze voorstelling  van het ding1 in 
aanraking2 alleen het bewuste bestaat   
voor ons2 ik  kan alleen het gedachte1  

niet het ding1 denken2 wat niet mn      
gedachte  is1 is voor m ondenkbaar1     
onkenbaar1 bestaat voor m niet4 ,en dit 
idealisme is dan nog versterkt door wat 
de physiologie der zintuigen  thans     
leert4 ,reeds ,democritus maakte        
onderscheid tusschen zulke              
eigenschappen als zwaarte1 dichtheid1   
hardheid1 die objectief zn en  in de    
dingen zelve liggen1 en andere1 zooals  
warmte1 koude1 smaak1  kleur1 die alleen
 subjectief in onze gewaarwordingen     
aanwezig zn1  ,zeller1 ,philos4 der ,gr4
 ,i#d #ghc4 ,deze onderscheiding van    
objectieve  en subjectieve1             
quantitatieve en qualitatieve           
eigenschappen is  door ,cartesius1      
,hobbes1 ,locke1 die ze het eerst noemde
 primaire en  secundaire eigenschappen1 
,an essay concerning human              
understanding1 ,,ii  ch4 #h  #ai etc4   
overgenomen1 en dan in deze eeuw vooral 
uitgewerkt door  ,helmholtz in zn       
,handbuch der physiol4 ,optik1 ,leipzig 
#ahfe-ff en ,lehre  von den             

,tonempfindungen1 ,braunschw4 #ahfb1    
#d;e ,aufl4 #ahgg1 cf4 ook ,lange1      
,gesch4 des ,mater4 #d;e ,aufl4 #ahhb   
,s4 #gab f4 ,pierson1 ,gids ,juni #ahga4
  ,volgens dit zoogenaamd semi-idealisme
 zn er buiten ons in de wereld  alleen  
mechanische bewegingen der atomen1 de   
materie is qualiteitloos4  ,onze        
zintuigen ontvangen slechts indrukken   
door de beweging en golving  der atomen2
 die indrukken zn qualitatief gelk2 maar
 in onze hersenen  brengen we uit die   
eenvormige bewegingen de oneindige      
verscheidenheid  der waarnemingswereld  
voort4 ,licht1 geluid1 kleur1 smaak1    
warmte1  koude1 alle qualitatieve       
eigenschappen1 die w in de dingen meenen
  waar te nemen1 bestaan niet buiten    
maar ontstaan en bestaan alleen in  den 
menschelken geest4 ,een zelfde beweging 
der materie1 onzen tastzin  rakend1     
maakt den indruk van warmte2 en vallend 
in het oog1 verschaft  z ons de         
gewaarwording van licht4 ,de wereld is  
in haar substantie  niet1 maar toch in  

haar vorm een product van den mensch4   
,zoo heeft het  idealisme hoe langer hoe
 meer in de philosophie veld gewonnen en
 zelfs  van de natuurwetenschap         
krachtigen steun ontvangen4    #c4 ,toch
 zn er tegen het idealisme zeer ernstige
 bezwaren4 ,in de  eerste plaats is het 
met alle ervaring in strd4 ,w zn van    
nature  allen realisten1 en de          
idealisten zelven zn het ook in de      
practk4  ,feitelk is het idealisme eene 
zaak1 eene opinie der school1 die met   
het leven en de ervaring in lnrechten   
strd is4 ,het verklaart niet1  hoe en   
waarom ieder mensch er vanzelf en       
onwillekeurig toe komt1  om aan de      
waargenomen verschnselen objectieviteit 
en zelfstandige  realiteit toe te       
schrven1 en ze niet louter op te vatten 
als innerlke  bewustznstoestanden1 terwl
 we toch duidelk onderscheid maken      
tusschen inwendige toestanden en        
uitwendige dingen1 tusschen wat in en   
buiten ons is1 tusschen droom           
7hallucinatie7 en werkelkheid4 ,daarb   

komt1 dat de mensch nooit en op geen    
enkel gebied autonoom is1 maar  overal  
en altd afhankelk is van de natuur      
rondom hem heen4 ,door  zn lichaam is h 
aan de aarde gebonden4 ,deksel1 voedsel1
 kleeding  ontvangt h van haar2 het zou 
vreemd zn1 als het intellectueel  anders
 met hem gesteld ware4 ,zooals w voedsel
 en kleeding wel met  onze hand         
bereiden1 maar toch de stof ervoor aan  
de natuur buiten ons  ontleenen1 zoo ook
 ontvangen we met het intellect de stof 
van buiten4  ,het intellect is ook hier 
instrument1 geen bron4 ,het idealisme   
vereenzelvigt het orgaan met de bron der
 kennis1 maakt als het ware het  oog tot
 de bron van het licht1 leidt het       
gedachte af uit het denken4  ,dat kan   
echter niet1 omdat een ding en zne      
voorstelling1 zn en  denken1 esse en    
percipi twee zn en niet kunnen          
vereenzelvigd worden4  ,ze zn immers    
beide toto genere verschillend4 ,een    
ding stgt niet  in ons op als een droom1
 en volgt ook niet logisch uit          

voorafgaande  voorstellingen1 maar komt 
dikwerf plotseling van buiten af tot m  
en  breekt de reeks mner voorstellingen 
af1 het is onafhankelk van m1  en heeft 
een bestaan buiten m2 het heeft         
eigenschappen1 die niet  aan de         
voorstelling ervan kunnen worden        
toegeschreven4 ,het ding1 dat  men een  
kachel noemt1 is b4v4 warm1 maar de     
voorstelling1 die van  dat ding in mn   
bewustzn is1 heeft zulk een eigenschap  
niet4 ,indien  desniettemin ding en     
voorstelling met elkaar vereenzelvigd   
worden1  moet het idealisme leiden tot  
absoluut illusionisme2 niet alleen de   
wereld buiten m wordt schn1 maar ook ik 
zelf ben niets dan een  voorstelling1   
een verschnsel voor m zelf4 ,alles wordt
 een droom1 er  is geen werkelkheid maar
 ook geen waarheid meer4 ,het idealisme 
moge  nu op handel en gedrag zner       
aanhangers geen invloed oefenen1 ,land1 
,inleiding tot de wsbegeerte1 's ,grav4 
#ahhi bl4 #ib v4 ,fr4 ,paulsen1         
,einleitung in die ,philosophie1 ,berlin

 #ahib1 ,s4 #cfc1 wl het leven          
menigmaal beter en sterker is dan de    
leer1 toch is niet in te zien1  hoe b4v4
 godsdienst en zedelkheid nog           
theoretisch te rechtvaardigen  zn1 als  
beide geen reele verhoudingen zn tot    
buiten m bestaande  wezens maar slechts 
tot voorstellingen in m4 ,het dualisme  
van denken  en zn1 waarvan het idealisme
 b ,plato1 ,cartesius1 ,kant uitgaat1   
slaat  dan ook altd weer in de          
identiteit van beide b ,spinoza1        
,fichte1  ,schelling en ,hegel om2 het  
subjectief rationalisme leidt tot       
absoluut  en objectief rationalisme4    
,maar het abstracte1 inhoudlooze denken1
 het  alleralgemeenste principe van     
substantie1 't absolute1 't znde1 het   
denken1 waarvan de idealistische        
philosophie dan haar uitgangspunt       
neemt1 is niet b machte het rke volle zn
 te produceeren4 ,uit dat  dorre        
abstractum is niet de levende wereld1   
uit dat levenloos ne  niet de veelheid  
der verschnselen te verklaren4 ,de klip1

 waarop alle  panthesme strandt1 is de  
veelheid2 er is geen overgang te vinden 
van  het abstracte tot het concreete1   
van het algemeene tot het bzondere4     
,schelling sprak het dan ook open uit1  
dass es schwer sei an die  ,wirklichkeit
 heran zu kommen1 b ,liberatore1 ,die   
,erkenntnisstheorie  des h4 ,thomas v4  
,aquin1 deutsch von ,eugen ,franz1      
,mainz #ahfa ,s4 ,,vii4  ,eindelk1 eene 
onderscheiding als van ,kant tusschen   
den vorm1 dien  we zelf b de waarneming 
meebrengen1 en de stof1 die van buiten  
tot  ons komt1 of als die van het       
semi-idealisme tusschen objectieve1     
primaire en subjectieve1 secundaire     
verschnselen is daarom onhoudbaar1  wl  
eene grens tusschen beiden niet is aan  
te wzen4 ,de stof eener  voorstelling   
behoort1 zooals ,fichte dan ook         
uitsprak1 evengoed tot de  voorstelling 
als haar vorm4 ,en de primaire          
quantitatieve eigenschappen1  ja ook de 
lichamen zelf1 zn evengoed waargenomen  
verschnselen als  de qualitatieve       

eigenschappen van toon en kleur enz4 ,er
 bestaat geen  reden om de getuigenis   
van n zintuig1 den tastzin1 aan te nemen
 en  die van de andere vier te          
verwerpen1 en dus voor de eigenschappen 
der  uitgebreidheid1 hardheid enz4      
alleen eene uitzondering te maken4 ,er  
is  geen bezwaar1 om aan de vormen der  
waarneming1 td en ruimte1 en aan de     
kategorien van het denken ook objectieve
 realiteit in de dingen zelve  toe te   
kennen4 ,en de physiologie der zintuigen
 verhindert ons niet1 om  juist in de   
verschillende quantitatieve verhoudingen
 en bewegingen den  objectieven grond   
der qualitatieve verschnselen te zien1  
,f4 ,pillon1  ,l'volution historique de 
l'idalisme1 de ,dmocrite  ,locke1 in    
,l'anne  philosophique1 sous la         
direction de ,f4 ,pillon #c;e anne1     
,paris1 ,alcan1  #ahic1 p4 #gg-bab4     
,georges ,lyon1 ,l'idalisme en          
,angleterre au #ah;e sicle1  ,paris1    
,alcan1 #ahhh4 ,dr4 ,glossner1 ,der     
moderne ,idealismus1 ,mnster #ahhj4     

,ernst ,laas1 ,idealismus und           
,positivismus1 #c ,theile ,berlin #ahgi 
f4 ,e4  von ,hartmann1 ,kritische       
,grundlegung des transcendentalen       
,realismus1  ,berlin #ahhe4 ,id4 ,das   
,grundproblem der ,erkenntniss-theorie1 
,leipzig1  ,bd4 ,i ,abth4 #b van de     
,ausgewhlte ,werke1 ,s4 #dj f4 ,id4     
,neukantianismus1  ,schopenhaueranismus 
und ,hegelianismus1 ,berlin #ahgg4      
,stckl1 ,lehrbuch  der ,philos4 #f;e    
,aufl4 ,i #cfc f4 ,e4 ,l4 ,fischer1 die 
,grundfragen der  ,erkentniss-theorie   
#ahhg ,s4 #di f4 ,id4 ,theorie der      
,gesichtswahrnemung1  ,mainz1 ,kirchheim
 #ahia4 ,al ,schmid1 ,erkenntnisslehre  
#b ,bde4 ,freiburg  #ahij ,,ii #acd-ada4
 ,l4 ,strmpell1 ,die ,einleitung in die 
,philosophie1  ,leipzig1 #ahhf1 ,s4 #afe
 f4 ,paulsen1 ,einleitung in die        
,philos4 ,berlin  #ahib ,s4 #ced f4 ,c4 
,a4 ,thilo1 ,die ,wissenschaftlichkeit  
der modernen  specul4 ,theol4 #ahea ,s4 
#a-dh4 ,flgel1 ,die specul4 ,theol4 der 
,gegenwart  #ahhh4 ,j4 ,t4 ,beck1       

,vorlesungen ber ,chr4 ,glaubenslehre1  
,i #ahhg1 ,s4 #dd  f4 ,f4 ,j4 ,stahl1   
,philos4 des ,rechts1 #e;e ,aufl4 #ahgh 
,i #ij f4 ,nathusius1  ,das ,wesen der  
,wissenschaft1 ,leipzig #ahhe1 ,s4 #bfe 
f4 ,gretillat1 ,expos  de thol4 systm4  
#ahhe ,i p4 #fc s4 ,pierson1            
,bespiegeling1 gezag en  ervaring1      
#ahee1 cap4 #a  #a4 ,opzoomer1          
,wetenschap en ,wsbegeerte1 #aheg1      
hoofdst4 #a4 ,land1 ,inleiding tot de   
wsbeg4 #ahhi1 bl4 #hb v4 ,bilderdk1     
,verhandelingen1 ziel-1 zede- en        
rechtsleer betreffende1 #ahba bl4 #aba  
v3  over de oorzakelkheid1 bl4 #ada v4  
van het menschelk verstand1 enz4        
,b4 ,het ,empirisme4    #d4 ,lnrecht    
tegenover het ,rationalisme staat het   
,empirisme1 dat  reeds b de ,grieken in 
de ,atomisten zne voorloopers had1 dan  
in de  ,middeleeuwen als ,nominalisme   
optrad1 vervolgens als philosophische   
richting in den nieuwen td met ,fr4     
,bacon zn intrede deed1 en over  ,locke1
 ,hume en de ,fransche ,encyclopaedisten

 heen in deze eeuw is  uitgeloopen op   
het ,positivisme van ,a4 ,comte1 de     
ervaringswsbegeerte  van ,stuart ,mill1 
het ,agnosticisme van ,h4 ,spencer en   
het ,materialisme  van ,bchner1 ,czolbe1
 ,moleschott enz4 ,ook het empirisme    
treedt in  verschillende vormen en      
stelsels op1 maar heeft toch altd dit   
beginsel  tot uitgangspunt1 dat alleen  
de zinlke waarneming de bron onzer      
kennis is4 ,terwl het rationalisme de   
objectieve wereld zich geheel  of ten   
deele richten laat naar den menschelken 
geest1 onderwerpt het  empirisme het    
bewustzn geheel en al aan de wereld     
buiten ons4 ,de  mensch brengt b het    
streven naar kennis niets mede dan      
alleen het  vermogen van waarnemen2     
daaruit neemt alle intellectuele        
werkzaamheid  haar aanvang en oorsprong4
 ,aangeboren begrippen zn er dus niet2  
alle  vooropgevatte meeningen moet de   
wetenschappelke onderzoeker ter  zde    
stellen4 ,uit den tempel der waarheid1  
dien h in zn bewustzn  opbouwen wil1    

moet h alle idola verwderen2 geen       
anticipatio  mentis1 maar interpretatio 
naturae1 mera experientia moet hem      
leiden  7,bacon74 ,de menschelke geest  
is en moet zn eene tabula rasa1 in  qua 
nihil scriptum est1 volkomen            
voraussetzungslos4 ,dan slechts is  de  
kennis betrouwbaar1 als ze enkel en     
alleen uit de waarneming is  opgebouwd4 
,begriffe ohne ,anschauungen sind leer4 
,hoe verder de mensch  van de ervaring  
zich verwdert en boven haar uitgaat1 hoe
 minder h  in zn wetenschappelk streven 
te vertrouwen is4 ,daarom is er ook     
geen wetenschap mogelk van het          
bovenzinlke 7noumena7 en van het        
bovennatuurlke4 ,metaphysica1 theologie1
 de geestelke wetenschappen in  het     
algemeen1 zelfs volgens ,comte de       
psychologie1 zn geen wetenschap  in     
eigenlken zin4 ,wetenschap is tot de    
sciences exactes beperkt4  ,en zelfs    
binnen den kring van de waarneembare    
verschnselen bepaalt  zich onze kennis  
tot het dat en hoe2 het wat en het      

waarom blft  verborgen4 ,oorzaak en     
doel1 oorsprong en bestemming der dingen
 liggen  buiten ons bereik2 alleen de   
onderlinge betrekking der dingen1 de    
relations invariables de succession et  
de similitude1 ,a4 ,comte1 ,cours  de   
philos4 positive ,i p4 #h s4 zn het     
voorwerp van het wetenschappelk         
onderzoek4 ,of er achter en boven de    
waarneembare verschnselen nog  iets     
anders is1 of de ziel1 ,god1 het        
jenseits bestaat1 moge misschien  langs 
anderen weg1 door de practische rede1   
het geloof1 de phantasie  enz4 aannemelk
 kunnen gemaakt worden1 maar            
wetenschappelk is en  blft dat alles    
eene terra incognita4 ,het doel der     
wetenschap kan dus  niet meer daarin    
gelegen zn dat men eene ,welterklrung   
geve1 maar  strekt zich slechts uit naar
 eene zoodanige kennis der werkelkheid1 
dat we daarnaar ons leven kunnen        
inrichten en er practisch nut van       
trekken4 ,savoir1 c'est prvoir2 science1
 d'o prvoyance2 prvoyance1  d'o action4 

,maar deze absolute gebondenheid van den
 geest aan de  waarnemingswereld1 heeft 
anderen tot de poging geleid1 om niet   
alleen  den denkinhoud des geestes1 maar
 ook het bewustzn en den geest zelf  uit
 de wereld te verklaren1 het empirisme  
is in materialisme geindigd4  ,ook hier 
is dus gang1 geschiedenis1 ontwikkeling 
op te merken4 ,eerst  wordt de          
gedachteninhoud1 dan de faculteit1      
eindelk ook de substantie  des geestes  
uit de stoffelke wereld afgeleid4 ,e4   
,laas1 ,idealismus und  ,positivismus1  
#c ,bde #ahgi-hd4 ,kuno ,fischer1       
,francis ,bacon und seine  ,nachfolger1 
#b;e ,aufl4 ,leipzig #ahge4 ,a4 ,comte1 
,cours de philosophie  positive1 #b;e   
ed4 #ahfa-fd4 ,die positive ,philosophie
 von ,a4 ,comte1 im  ,auszuge von ,jules
 ,rig1 bersetzt von ,j4 ,h4 von         
,kirchmann1 ,heidelberg1  ,weiss1 #b    
,bde4 ,littr1 ,aug4 ,comte et la        
philosophie positive1 ,paris  #ahfc4    
,id4 ,analyse raisonne du ,cours de     
philos4 positive de ,m4 ,a4  ,comte1    

,utrecht1 ,kemink #ahde4 ,j4 ,stuart    
,mill1 ,aug4 ,comte et le  ,positivisme1
 fransche vert4 door ,clmenceau1 ,paris 
#ahfh4 ,henri ,taine1  ,de              
l'intelligence1 #b vol4 #c;e ed4 ,paris1
 ,hachette1 #ahgh4 l',ange ,huet1  ,de  
methode der posit4 filosofie1 ,leiden   
#ahff4 ,id4 ,nieuwe oplossing van  een  
oud vraagstuk1 ,leiden #ahgb4 ,algemeene
 grondslagen der stellige  wsbegeerte   
door ,a4 ,comte1 's ,hage1 #ahdf 7bevat 
de twee eerste lessen  uit ,comte's     
werk74 ,pnjer in ,jahrb4 f4 prot4       
,theol4 #ahgh ,s4 #gi-aba4  #ahhb ,s4   
#che-djd4 7,bibl4 voor mod4 ,theol4     
#ahhc bl4 #bdc v74 ,h4 ,gruber1 ,a4     
,comte1 der ,begrnder des ,positivismus1
 ,freiburg4 ,id4 ,der ,positivismus  von
 ,a4 ,comte bis auf unsere ,tage        
#aheg-ia1 ,freiburg #ahia4 ,herzog  art4
 ,positivismus1 van ,zckler4 ,j4 ,stuart
 ,mill1 ,system of ,logic1              
ratiocinative and inductive1 #b ,bde    
#ith ed4 ,lond4 #ahge1 duitsche vert4   
van ,gomperz1 #b;e ,aufl4 ,leipzig      

#ahhd4 ,opzoomer1 ,de weg der           
wetenschap1  een handboek der logica    
#ahea1 #c;e omgewerkte druk onder den   
titel ,het  wezen der kennis1 een       
leerboek der logica #ahfc4 ,id4         
,wetenschap en  wsbegeerte #aheg4 ,id4  
,de waarheid en hare kenbronnen #ahei4  
,pierson1  ,bespiegeling1 gezag en      
ervaring #ahee4 ,id4 ,eene              
levensbeschouwing #ahge  bl4 #fe v4 ,h4 
,spencer1 ,a4 system of synthetic       
philosophy1 ,vol4 ,i ,first  principles1
 #eth ed4 ,williams and ,norgate1       
,london #ahhg4 ,f4 ,a4 ,lange1          
,geschichte des ,materialismus1 #d;e    
,aufl4 ,iserlohn #ahhb4 ,l4 ,bchner1    
,kraft  und ,stoff1 #af;e ,aufl4        
,leipzig #ahhh enz4    #e4 ,dit         
empirisme heeft nu wel een machtigen    
steun in de afhankelkheid  des menschen 
van de hem omringende natuur1 maar wordt
 toch ook door  wichtige bezwaren       
gedrukt4 ,vooreerst staat het vast1 dat 
de geest des  menschen b zne            
intellectueele werkzaamheid nooit in    

volstrekten  zin passief of zelfs       
receptief is1 maar altd ook in meerdere 
of  mindere mate actief optreedt4 ,het  
is toch niet het oog dat ziet en  het   
oor dat hoort1 maar de mensch zelf1 die 
door het oog ziet en  hoort door het    
oor4 ,de eenvoudigste gewaarwording en  
voorstelling  onderstelt reeds de       
bewustheid1 en dus eene werkzaamheid der
 ziel4  ,tabula rasa1 waarop de         
buitenwereld schrven kan wat ze wil1 is 
de  menschelke geest nooit2 h is het    
zelf1 die waarneemt1 de waarnemingen    
verbindt1 vergelkt1 beoordeelt4 ,maar er
 is meer2 ,kant1 ,kritik der  reinen    
,vernunft1 ,einleitung  #b zegt terecht3
 ,erfahrung lehrt uns  zwar1 dass etwas 
so oder so beschaffen sei1 aber nicht1  
dass es  nicht anders sein knne4 ,nu    
hebben we echter niet alleen bzondere   
en toevallige1 maar ook algemeene en    
noodwendige waarheden1 in de  logika1 de
 mathesis1 enz41 die de empiristen      
tevergeefs uit de  ervaring hebben      
trachten af te leiden4 ,het principe der

 causaliteit  bv4 is naar waarheid het  
bolwerk der intuitieve school genoemd2  
en  alle moeite1 die er aangewend is om 
dit principe en fundament aller         
wetenschap uit de wilsbepaling1 uit de  
gewoonte1 enz4 te verklaren1  is        
vruchteloos geweest1 ,dr4 ,g4 ,hemans1  
,schets eener kritische gesch4  van het 
causaliteitsbegrip in de nieuwere       
wsbegeerte1 ,leiden1 ,brill  #ahij4 ,dr4
 ,e4 ,koenig1 ,die ,entwicklung des     
,causalproblems von ,cartesius  bis     
,kant1 ,leipzig1 ,wigand #ahhh4 ,spruyt1
 ,proeve van eene geschiedenis  van de  
leer der aangeboren begrippen1 ,leiden1 
,brill #ahgi4 ,ja1 alle  wetenschappen  
gaan van eene reeks onbewezene en       
onbewsbare stellingen  uit1 die apriori 
aangenomen worden en tot uitgangspunt   
dienen voor  alle redeneering en bews4  
,aristoteles heeft dit reeds ingezien2  
er is geen regressus in infinitum2 juist
 om bewskracht te hebben1  moeten de    
bewzen ten slotte rusten in eene        
stelling1 die geen bews  behoeft1 die in

 zichzelve rust1 en die daarom als  1   
principium argumentationis dienst kan   
doen1 ,zeller1 ,philos4 der ,gr4  ,,iii 
#aij f4 #bce f4 ,schopenhauer1 ,die     
,welt als ,wille u4 ,vorstellung1 #f;e  
,aufl4 ,leipzig #ahhg ,i #gh4 ,een      
gebouw kan niet in de lucht staan1 en   
eene redeneering kan alleen rusten op   
een fundament dat vast ligt door        
evidentie1 en niet door bews4 ,het      
uitgangspunt van het empirisme is       
hiermede geoordeeld1 maar ook zne       
opvatting van de wetenschap is aan      
ernstige bedenking onderhevig4 ,immers1 
het is der wetenschap naar haar  aard om
 de kennis van het algemeene1 het       
noodzakelke en eeuwige1 het  logische1  
de idee te doen4 ,kennis van            
verschnselen1 personen1 feiten  enz4 is 
goed1 maar is toch slechts een          
voorbereidende arbeid2 analyse  ga      
voorop1 maar de synthesis moet volgen4  
,wetenschap is er dan eerst1  als w de  
dingen in hun oorzaak en wezen1 in hun  
doel en bestemming  doorzien1 als we    

niet slechts het  maar ook het  kennen  
en  alzoo rerum dignoscimus causas4 ,het
 empirisme is echter genoodzaakt1 om    
aan alle wetenschappen den naam van     
wetenschap te ontzeggen en dezen  alleen
 over te laten voor de sciences exactes4
 ,maar deze beperking  is om eene       
dubbele reden onmogelk4 ,eerst omdat er 
behalve1 en dan  nog maar in zekeren    
zin1 de zuiver formeele wetenschappen   
7logika1  mathesis1 mechanica1          
astronomie1 chemie7 geene wetenschap    
mogelk is  zonder een wsgeerig element1 
en in elke wetenschap dus de vinding1 de
  intuitie1 de phantasie1 i4 e4 w4 het  
genie en in verband daarmede de         
wetenschappelke hypothese eene zeer     
gewichtige plaats inneemt4 ,en ten      
andere1 wl de naam van wetenschap dan   
ten slotte alleen behouden kan  blven   
voor enkele subsidiaire vakken1 en juist
 die kennis1 welke voor  den mensch het 
belangrkste is en waarom het hem b het  
onderzoek in de  eerste plaats te doen  
is1 van de erve der wetenschap verbannen

 wordt4  ,het blft toch waar1 wat op het
 voorbeeld van ,aristoteles1 ,ethic4    
#aj1g2 de part4 an4 #a1e2 de coelo et   
mundo #b1e4 ,thomas ,aquinas zeide ,s4  
,theol4 ,i qu4 #a art4 #e1 ad4 #a1      
,minimum quod potest haberi de          
cognitione  rerum altissimarum1         
desiderabilius est quam certissima      
cognitio1 quae  habetur de minimis      
rebus4 ,en ,schopenhauer sprak in gelken
 geest3 ,sie  hren nicht auf1 die       
,zuverlssigkeit und ,gewissheit der     
,mathematik  zu rhmen4 ,aber was hilft  
es mir1 noch so gewiss und zuverlssig zu
  wissen1 daran mir gar nichts gelegen  
ist1 b ,van ,oosterzee1 voor ,kerk  en  
,theol4 ,i #aja4 ,trouwens1 de wereld   
der geestelke dingen1 de ,welt  der     
,werthe1 van goed en kwaad1 recht en    
zede1 religie en moraal1 van  al wat ons
 liefde en haat inboezemt1 ons opbeurt  
en troost of ook  neerslaat en smart1   
die gansche rke onzienlke wereld is even
 goed  voor ons eene realiteit1 als de  
,welt der ,wirklichkeit1 die we         

waarnemen  met onze zintuigen4 ,haar    
macht op ons leven en in de geschiedenis
  der menschheid is nog veel grooter dan
 die van de zienlke dingen  rondom ons  
heen4 ,vr moge men dan den mensch den   
eisch stellen1 dat  h zich in zn        
onderzoek beperke wl op dit terrein geen
 kennis  mogelk is2 die eisch stuit af  
op wat ,schopenhauer genoemd heeft das  
metaphysische ,bedrfniss van den        
menschelken geest4 ,de mensch is  niet  
alleen een verstandelk maar ook een     
willend en gevoelend wezen2  h is geen  
denkmachine maar heeft b zn hoofd ook   
een hart1 een  wereld van aandoeningen  
en hartstochten4 ,deze brengt h mede b  
zn  wetenschappelk onderzoek1 h kan b   
zne werkzaamheid in studeerkamer  en    
laboratorium zichzelf niet              
buitensluiten4 ,het kan geen eisch zn1  
dat de mensch b den wetenschappelken    
arbeid1 dat is1 b eene van de  edelste  
en hoogste werkzaamheden zns geestes1   
aan zn gemoed1 aan zn  hart1 aan het    
beste dat in hem is het zwgen oplegge1  

en zichzelf  alzoo verminke4 ,dit alleen
 mag altd en zoo ook b den beoefenaar   
der  wetenschap worden geeischt1 dat h  
een goed1 een waar mensch z1 een  mensch
 ,gods1 tot alle goed werk1 ook tot dit 
werk der wetenschap1  bekwamelk         
toegerust 7verg4 boven bl4 #bi74 ,indien
 men echter de  wetenschap zoowel in    
subjectieven als in objectieven zin     
beperkt1 zal  men niet anders verkrgen  
dan dat toch langs andere wegen         
voorziening  in het metaphysische       
,bedrfniss wordt gezocht4 ,kant sloeg   
den weg der  practische ,vernunft in1   
,comte voerde een dienst der menschheid 
in en  wdde zichzelf tot hoogepriester1 
,spencer buigt zich in ootmoed neer     
voor ,the ,unknowable4 ,allen zoeken op 
de eene of andere wze1 tot in  het      
spiritisme1 de magie1 de theosophie toe1
 vergoeding voor wat de  wetenschap hun 
niet schenkt4 ,en de religie met alle   
geestelke kennis1  eerst smadelk ter    
voordeur uitgejaagd1 wordt1 maar dan    
menigmaal  in superstitieusen vorm1     

wederom ter achterdeur ingelaten4       
,naturam  expellas furc1 tamen usque    
recurret4 ,het onvermdelk gevolg is dan 
alleen dit1 dat de wetenschap           
onverdedigd en ongewapend overgelaten   
wordt aan het materialisme4 ,daartoe    
heeft feitelk het empirisme ook  geleid4
 ,indien de inhoud en straks ook de     
intellectueele faculteit  der ziel      
geheel en al uit de buitenwereld        
voortkomt1 waarom zou dan  ook de       
substantie der ziel ten slotte niet uit 
haar kunnen worden  verklaard8          
,daartegenover staan echter nog altd de 
sieben ,weltrthsel0  tot eene kwelling  
en eene ergernis voor het               
materialistisch denken4  ,het geestelke 
is nog niet uit het stoffelke verklaard1
 evenmin als  het aan het rationalisme  
gelukt is1 om het zn af te leiden uit   
het  denken4 ,de overgang tusschen beide
 is niet gevonden4 ,hier is eene  klove1
 die noch idealisme noch materialisme   
overbruggen kan4 ,het is  zelfs niet    
gewaagd1 hier niet alleen van een       

,ignoramus maar ook van een             
,ignorabimus te spreken4 ,maar als we   
zien hoe empirisme en rationalisme1     
trots de groote beloften en de nog      
grooter verwachtingen1 in deze eeuw1  op
 niets anders dan materialisme en       
illusionisme zn uitgeloopen1 en  in     
weerwil van hun tegenstelling toch      
elkander bevorderd en in de hand        
gewerkt hebben --het idealisme van      
,hegel liep b ,feuerbach en ,strauss op 
materialisme uit1 en het materialisme   
gaat b vele natuuronderzoekers  weer in 
half of heel idealisme over1-- dan is er
 in elk geval wel reden  om te vragen1  
of er niet herziening noodig is van heel
 de nieuwere  philosophie1 zoowel in    
haar ,cartesiaansche als in haar        
,baconische  richting2 of er niet andere
 en betere principia der wetenschap zn1 
die  ons voor materialisme en idealisme 
beide behoeden8 ,schopenhauer1 ,die     
,welt als ,wille und ,vorstellung1 #f;e 
,aufl4 #ahhg1 ,i #eje f4 ,,ii #aib f4   
,e4  v4 ,hartmann1 ,naturwissenschaft u4

 ,philosophie1 ,gesammelte ,studien und 
,aufstze1 ,berlin #ahgf1 ,s4 #dba f4 ,e4
 ,l4 ,fischer1 ,die ,grundfragen der    
,erkenntnisstheorie1 ,mainz #ahhg1 ,s4  
#cad f4 ,schmid1 ,erkenntnisslehre1     
,freiburg #ahij ,i #aaa f4 #bdc f4 ,,ii 
#ac f4 ,stckl1 ,lehrb4 der ,philos4 ,i  
#cde  f4 ,paulsen1 ,einl4 in die        
,philos4 #cid f4 ,strmpell1 ,einl4 in   
die ,philos4  #ge f4 ,w4 ,dilthey1      
,einleitung in die                      
,geisteswissenschaften1 ,leipzig1       
,duncker u4 ,humblot #ahhc4 ,emil du    
,roys-,reymond1 ,uber die ,grenzen des  
,naturerkennens4 ,die sieben            
,weltrthsel4 ,leipzig1 ,veit u4 ,c4     
#ahhb4  ,pressens1 ,les ,origines1      
,paris ,fischbacher #ahhc p4 #a-abh4 ,p4
 ,vallet1  ,le ,kantisme et le          
,positivisme1 ,paris #ahhg4 ,gretillat1 
,expos de thol4  systm4 ,i p4 #db s4 ,d4
 ,chantepie de la ,saussaye1 ,leven en  
,rigting #ahfe4  ,id4 ,empirisch of     
ethisch 7,ernst en ,vrede4 #aheh bl4    
#aic v47 enz4      ,c4 ,het ,realisme4  

#f4 ,uitgangspunt der                   
,erkenntnisstheorie behoort te zn de    
gewone1  dagelksche ervaring1 de        
algemeene en natuurlke zekerheid des    
menschen aangaande de objectieviteit en 
waarheid zner kennis4 ,de  philosophie  
schept toch het kenvermogen en het      
kennen niet1 maar  vindt het en beproeft
 het nu te verklaren2 en elke solutie1  
die het  kenvermogen niet verklaart maar
 vernietigt en het kennen niet begrpt   
maar tot eene illusie maakt1 is daardoor
 geoordeeld4 ,alleen zulk eene          
,erkenntnisstheorie heeft kans van      
slagen1 die eenerzds den bodem der      
ervaring niet verlaat maar andererzds   
ook in heel de diepte van het  probleem 
indringt1 ,prior homo1 quam philosophus 
vel poeta1 ,tertull4 de  test4 an #e4   
,primum vivere1 deinde philosophari4 ,de
 natuurlke zekerheid  is de onmisbare   
grondslag der wetenschap4 ,het          
wetenschappelk weten  is geen           
vernietiging maar eene zuivering1       
uitbreiding1 voltooiing van  het gewone 

weten1 ,kaftan1 ,die ,wahrheit der ,chr4
 ,rel4 ,basel1 #ahhi ,s4  #cag f4 ,ieder
 mensch toch neemt de betrouwbaarheid   
der zintuigen en  het bestaan der       
buitenwereld aan1 niet door een logisch 
besluit uit  de werking1 in casu de     
voorstelling in zn bewustzn1 tot de     
oorzaak  buiten zich1 noch ook door eene
 redeneering uit den tegenstand1 dien   
zn wil ondervindt1 tot eene objectieve  
realiteit welke dien tegenstand  biedt2 
maar vr alle reflectie en redeneering is
 elk van het reel  bestaan der wereld   
ten volle verzekerd4 ,deze zekerheid is 
niet uit  een syllogisme geboren en     
steunt op geen bews1 maar is onmiddellk1
  spontaan met de waarneming zelve in m 
ontstaande1 niet product maar  grondslag
 en uitgangspunt van alle andere        
zekerheid4 ,denn die ganze  ,welt der   
,reflexion ruht und wurzelt auf der     
anschaulichen ,welt1  ,schopenhauer1    
,welt als ,w4 u4 ,v4 #f;e ,aufl4 ,i #gh4
 ,alleen moet hierb  wel worden         
onderscheiden tusschen de zekerheid1 die

 terstond met de  actueele waarneming   
van een voorwerp gegeven is1 en die1    
welke later1  nadat de waarneming reeds 
lang voorb is1 uit de achtergebleven    
voorstelling volgt4 ,over de eerste     
wordt hier alleen gehandeld1 en  deze is
 geen besluit uit eene redeneering1 maar
 onmiddellk met de  waarneming zelve in 
m aanwezig4 ,cf4 ,ed4 ,zeller1 ,ueber   
die ,grnde  unseres ,glaubens an die    
,realitt der ,aussenwelt #ahhd4 ,e4 ,l4 
,fischer1  ,die ,grundfragen der        
,erkenntnisstheorie #ahhg ,s4 #cib f4   
,paulsen1  ,einl4 in die ,philos4 #che  
f4 ,flgel1 ,die ,probleme der           
,philosophie  und ihre ,lsungen1 ,cthen1
 ,schulze1 #b;e ,aufl4 #ahhh ,s4 #ajd f4
 ,schmid1  ,erkenntnisslehre #ahij ,,ii 
#cjg f4 ,land1 ,inl4 tot de wsbeg4 bl4  
#ig v4 enz4    #g4 ,reeds dit ne feit1  
de natuurlke zekerheid aangaande de     
betrouwbaarheid der zintuigen en de     
realiteit der buitenwereld1 bewst  dat  
er nog eene andere dan wetenschappelke1 
demonstratieve zekerheid  bestaat4 ,de  

empiristen hebben dit ten onrechte      
ontkend4 ,de ervaring  leert alleen dat 
iets is1 maar niet dat het zn moet1     
leert ons alleen  het toevallige1       
veranderlke1 de werkelkheid kennen4 ,w  
hebben  echter ook algemeene1           
noodzakelke waarheden1 waarvan we niet  
door  waarneming en redeneering1 maar   
apriori zeker zn4 ,de meeste wsgeeren   
hebben daarom naast de wetenschappelke  
of middellke ook nog eene               
metaphysische1 intuitieve1 onmiddellke  
zekerheid aangenomen1 ook wel  eene     
zekerheid des geloofs1 der evidentie    
genoemd4 ,aristoteles heeft  het eerst  
duidelk ingezien1 dat de  ter laatster  
instantie  op onbewsbare1 evidente      
waarheden is gebouwd4 ,sommigen zooals  
,plato1  ,cartesius1 ,leibniz1 ,rosmini 
hebben dit onveranderlk1 eeuwig karakter
  der waarheid zoeken te verklaren door 
de leer der aangeboren ideen1  cf4      
,spruyt1 ,proeve van eene gesch4 van de 
leer der aangeb4 begrippen1  ,leiden    
#ahgi4 ,maar deze leer rust op een      

onhoudbaar dualisme van subject  en     
object1 maakt den menschelken geest     
onafhankelk van den kosmos1  is in      
beginsel rationalistisch en leidt       
logisch en ook historisch tot  het      
absolute idealisme4 ,dit was de reden1  
waarom de leer der ideae  innatae       
eenparig door de scholastieke en ook    
door de ,geref4 theologen  verworpen    
werd1 ,spruyt ib4 #eg-fj4 ,frohschammer1
 ,die ,philosophie des  ,thomas von     
,aquino1 ,leipzig1 ,brockhaus #ahhi ,s4 
#dd f4 ,liberatore1 ,die                
,erkenntnisstheorie des ,h4 ,thomas v4  
,aquin1 deutsch von ,eugen ,franz1      
,mainz #ahfa ,s4 #acj f4 ,polanus1      
,synt4 ,theol4 p4 #cbe4 ,zanchius1      
,opera  ,,iii #fcf sq4 ,voetius bestrdt 
de leer van ,cartesius opzettelk in zne 
,disput4 ,sel4 ,v #dgg-ebe4 ,z namen    
zelfs de empiristische stelling over3   
nihil est in intellectu quod non prius  
fuerit in sensu1 en spraken  van den    
mensch vrdat h waarneemt als van eene   
tabula rasa1 in qua  nihil scriptum est1

 ,thomas ,s4 ,theol4 ,i qu4 #gi art4 #b4
 ,voetius1 ,disp4  ,v #dei1 #ebe4 ,en   
dit handhaafden ze1 omdat de mensch in  
onderscheiding  van de engelen lichamelk
 is1 zn lichaam geen kerker is maar tot 
zne  natuur behoort en h door dat       
lichaam aan den kosmos gebonden is1     
,thomas ib4 ,i qu4 #hd art4 #c4 qu4 #he 
art4 #a4 ,voetius ib4 ,v #dhc4 ,z hebben
  dus eenerzds het rationalisme zoo     
beslist mogelk verworpen1 niet  alleen  
in den vorm van de aangeboren begrippen1
 waarin het door ,plato1  ,cartesius1   
,leibniz werd geleerd1 maar ook in dien 
van de aangeboren  vormen1 waarin het b 
,kant1 en in dien van de aangeboren idee
 des zns1  waarin het b ,rosmini en de  
ontologisten optrad4 ,maar aan den      
anderen  kant mogen de bovengenoemde    
uitdrukkingen toch niet in den zin van  
,locke's empirisme worden verstaan4 ,als
 ,thomas den menschelken geest  eene    
tabula rasa noemt1 dan wil h daarmede   
geenszins ontkennen1 dat  toch ipse     
intellectus hem aangeboren is4 ,leibniz 

voegde aan de spreuk  nihil est in      
intellectu quod non prius fuerit in     
sensu1 de beperking  toe nisi ipse      
intellectus4 ,thomas drukt zich nog     
juister uit3 species  aliorum           
intelligibilium non sunt ei innatae1 sed
 essentia sua sibi  innata est1 ut non  
eam necesse habeat a phantasmatibus     
acquirere1 qu4  de mente art4 #h ad #a  
cf4 ,liberatore1 ib4 #add4 ,en ,voetius 
verklaart de  bovengenoemde spreuk      
alzoo1 dat daarmede niet uitgesloten    
wordt1 dat  het intellect in de zinnelk 
waargenomen wereld ook het eeuwige en   
onveranderlke1 bv4 in de werken der     
natuur ook haar auteur1 n4l4 ,god       
opmerken en kennen kan4 ,en dit is dan  
ook de eigenlke gedachte van  hunne     
,erkenntnisstheorie3 de menschelke geest
 is niet b machte en in  elk geval niet 
in de gelegenheid1 om buiten de zinnelke
 wereld om1  uit eigen fonds1 met eigen 
middelen1 de kennis der dingen1 ook niet
  de kennis der principia aeterna1      
voort te brengen4 ,h  is van huis uit   

aan het lichaam en hierdoor aan den     
kosmos gebonden1  en daarom kan ook de  
intellectus tot geene werkzaamheid komen
 dan  door en op grond van den sensus4  
,de intellectus is b den aanvang        
zuivere potentia1 tabula rasa1 zonder   
eenigen inhoud1 en wordt eerst  van     
buiten door de zinlke wereld tot        
werkzaamheid1 tot actualiteit  opgewekt4
 ,de stoot gaat dus van de zinlke wereld
 uit2 deze werkt  in op den menschelken 
geest1 roept hem wakker1 en dringt hem  
tot  actie4 ,maar zoodra de intellectus 
werken gaat1 werkt h terstond  en       
vanzelf ook op zne eigene wze en naar zn
 eigen aard4 ,en de  natuur van den     
intellectus bestaat daarin1 dat h de    
vis1 facultas1  inclinatio1 aptitudo    
bezit1 om in en met de waarneming       
terstond1  vanzelf1 onwillekeurig1 sine 
ullo labore1 sine praevio studio1 sine  
ratiocinatione die grondbegrippen en    
grondbeginselen te vormen1 welke        
apriori1 vr elke redeneering en vr alle 
bews vaststaan1 en daarom  veritates    

aeternae verdienen te heeten4 ,zoo voelt
 het denken zelf1  zoodra het werken    
gaat1 vanzelf zich aan de wetten van het
 denken  gebonden2 in het denken zelf   
liggen de wetten van het denken         
opgesloten  en komen ze voor den dag4   
,zoo leert ons de ervaring1 wat een deel
 en  wat een geheel is1 maar het        
intellect begrpt terstond1 dat een      
geheel  grooter is dan zn deel4 ,zoo    
leert ons de ervaring1 wat goed en wat  
kwaad is1 maar de intellectus practicus 
weet onmiddellk1 dat het eene  gedaan en
 het andere moet nagelaten worden4 ,dit 
wil niet zeggen1 dat  ieder mensch nu   
ook van deze grondbegrippen en          
grondbeginselen zichzelf  of anderen    
duidelk rekenschap kan geven2 maar ieder
 mensch1 ook de  eenvoudigste1 past deze
 grondbegrippen en grondbeginselen toch1
 zonder  eenige wetenschappelke         
reflectie1 onbewust en met de meeste    
zekerheid  in het leven toe4 ,het       
verschil tusschen deze leer van het     
kenvermogen  en die van het rationalisme

 en empirisme is in deze twee gelegen3  
ten  eerste in eene eigenaardige        
opvatting van den intellectus1 die eene 
eigene natuur meebrengt en              
dienovereenkomstig ook op eene eigene   
wze  werken gaat1 en ten tweede daarin1 
dat deze intellectus1 alzoo werkende    
naar zn eigene natuur1 toch niet anders 
doet1 dan dat logische uit de           
waargenomen dingen abstraheeren1 dat er 
van nature ook in die dingen  verborgen 
ligt4 ,het rationalisme dwingt als het  
ware de dingen1 om  zich te richten naar
 het intellect1 past ze in vormen       
waarvan het niet  weet of z er aan      
passen1 construeert de wereld naar een  
spel van  begrippen4 ,het empirisme     
dwingt den geest1 om zich te richten    
naar de  zinnelke wereld1 kortwiekt hem 
in zne ideale vlucht1 en verklaart hem  
ten slotte zelf uit de stof4 ,maar de   
,erkenntnisstheorie1 die allengs  in de 
christelke theologie is opgekomen en in 
grondtrekken het eerst  door ,augustinus
 is uitgedacht1 handhaaft beide1 de     

vrheid en de  gebondenheid van den      
menschelken geest2 de vrheid om         
optestgen tot  de wereld van het ideale1
 de gebondenheid waardoor h ook in deze 
zne  vlucht de wereld der realiteit niet
 onder de voeten verliest4    #h4 ,het  
uitgangspunt van alle kennis b den      
mensch is dus de zinnelke  waarneming4  
'  1  ,arist4 de sensu c4 #f1 ,zeller   
,philos4 d4 ,gr4 ,,iii #aih4 ,omnis     
cognitio  intellectualis incipit a      
sensu1 ,thomas ,s4 ,theol4 ,i4 qu4 #hd  
art4 #a en  #g4 ,intellectus noster     
nihil intelligit sine phantasmate1 id4  
,c4 ,gent4  ,,iii #da4 ,en alle         
christelke theologen waren van dezelfde 
gedachte4 ,de  fout der scholastiek1 zoo
 b ,protestanten als ,roomschen1 lag    
alleen  hierin1 dat z met de waarneming 
veel te vroeg klaar was en ze schier    
volledig1 op ieder terrein van          
wetenschap1 in de boeken van ,euclides1 
,aristoteles1 de kerkvaders1 de         
confessie opgenomen en neergelegd       
dacht4 ,in die meening liet men de      

waarneming na en begon in eens met  de  
reeds verkregen begrippen1 ,spruyt1     
,proeve #cf4 ,daarom kon het haast  eene
 ontdekking heeten1 toen ,bacon tot de  
zinnelke waarneming als tot  de eenige  
bron der kennis terugkeerde4 ,toch was  
het geen ontdekking1  maar wel eene     
noodzakelke verfrissching voor de       
wetenschap1 want  deze moet altd weer   
tot de bronnen terug4 ,niet uit boeken1 
maar uit  de werkelke wereld moet de    
waarheid geput4 ,aanschouwing is de bron
  van alle echte wetenschap4 ,die       
,anschauungen sind die ,kontanten1 die  
,begriffe die ,zettel1 ,schopenhauer1   
,die ,welt u4 s4 w4 #f;e ,aufl4 ,,ii #gf
  cf4 #gf-ih4 ,b deze zinnelke          
waarneming nu heeft ieder zintuig zn    
eigen aard en zne eigene taak2 elk zoekt
 in de verschnselen het  verwante op1 de
 tastzin doet ons de mechanische1 smaak 
en reuk doen ons  de chemische          
eigenschappen kennen1 het gehoor        
ontsluit ons de wereld  der tonen en het
 gezicht die der kleuren1 ,arist4 b     

,zeller1 ,philos4  d4 ,gr4 ,,iii #ecc f4
 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,i qu4 #gh art4   
#c4 ,schopenhauer1  ,die ,welt u4 s4 w4 
,,ii #cj-cf4 ,land1 ,inleiding #fc v4   
,bilderdk1 ,taal-en  ,dichtk4           
,verscheidenheden1 #ahba ,,ii #ci v4    
,verhandelingen1 ziel-1 zede-  en       
rechtsleer betreffende #ahba bl4 #ab v4 
,brieven ,v #dh4 ,de zintuigen  nemen   
dus ieder voor zichzelf niet het geheele
 voorwerp waar1 maar  slechts bepaalde  
eigenschappen aan dat voorwerp4 ,het    
waarnemingsbeeld1  dat in ons bewustzn  
ontstaat1 is saamgesteld uit vele       
verschillende  indrukken1 die door de   
verschillende zintuigen ontvangen1 langs
 de  zenuwdraden in onze hersens        
overgeplant1 daar op eene onverklaarbare
  wze in gewaarwordingen omgezet1 en tot
 een geheel verbonden worden4  ,er zn   
geen eenvoudige gewaarwordingen1 ze zn  
alle reeds uit  verschillende andere    
samengesteld2 elk voorwerp dat we zien1 
elke toon  dien we hooren is reeds een  
complex van waarnemingen4 ,de menschelke

  geest is daarom b de eenvoudigste     
waarnemingen reeds actief2 h is  geen   
tabula rasa1 waarop de buitenwereld     
slechts schrft wat ze wil1  geen        
spiegel1 waarin het voorwerp zich       
eenvoudig weerkaatst4 ,maar elk         
waarnemingsbeeld is in 't bewustzn zelf 
gevormd uit de factoren1 die  door de   
verschillende zintuigen uit het voorwerp
 worden aangebracht4  ,daarom is de     
vraag van zoo groot belang1 wat de      
verhouding is  tusschen het             
waarnemingsbeeld1 de voorstelling 71 1  
species sensibilis1 perception1         
,vorstellung7 in ons bewustzn en de     
werkelkheid1 het voorwerp1 buiten ons4  
,de ,grieksche philosophie ging  over   
het algemeen uit van de gedachte1 dat   
gelk slechts door gelk  kon worden      
gekend2       1 ,arist4  de an4 ,i #b4  
,sommigen leidden daaruit af1 dat de    
ziel des menschen uit  dezelfde         
elementen en atomen moest bestaan als de
 werkelke wereld1 en  dat er b de       
waarneming stoffelke atomen uit de      

voorwerpen indrongen  in de ziel4       
,aristoteles echter vatte dit zoo op1   
dat de ziel niet  actueel maar          
potentieel al het gedachte is --       1
 de an4 ,,iii1 #h-- en dat de voorwerpen
 door waarneming en denken  eene ideale 
existentie in de ziel verkregen4 ,de    
scholastiek nam dit  over en zei3       
cognitum est in cognoscente per modum   
cognitionis1 non  per modum cogniti1 d4 
i4 de dingen gaan niet zelve in de ziel 
over1  maar alleen hun beeld1 hun vorm1 
1 forma1 species1 similitudo1  ,thomas  
,s4 ,theol4 ,i qu4 #ge4 ,i #b qu4 #e    
art4 #e4 ,,ii #b qu4 #bc art4 #f ad #a4 
,s4 c4 ,gent4 ,i #gg ,,ii #gg1 #ih4 ,er 
is dus eenerzds een wezenlk verschil    
tusschen het ding en zne voorstelling1  
want het eerste is buiten ons1  heeft   
daar een reel bestaan1 maar de tweede   
bestaat in ons en heeft  slechts eene   
ideale existentie4 ,maar er was         
andererzds toch ook eene  volkomene     
overeenstemming2 de voorstelling is een 
beeld1 eene getrouwe  ideale reproductie

 van het voorwerp buiten ons4 ,de       
nieuwere philosophie  echter1 lettende  
op de activiteit van 's menschen        
bewustzn b het  vormen der              
waarnemingsbeelden1 heeft tusschen ding 
en voorstelling  eene hoe langer hoe    
breedere klove gegraven4 ,de            
waarnemingsbeelden zn  geen species1    
formae1 maar hoogstens nog teekens1     
symbolen1 diagrammen  van de            
buitenwereld1 vr in onzen geest gevormd 
naar aanleiding van  de wzigingen die   
van buiten door de zintuigen en zenuwen 
heen in  onze hersencellen worden       
aangebracht4 ,indien dit zoo is1 verdwnt
 de  objectieve wereld steeds verder uit
 ons gezicht1 ze lost zich op in  schn2 
want eene controle van het              
waarnemingsbeeld aan de werkelkheid  is 
daarom onmogelk1 wl we haar nimmer      
benaderen kunnen1 en het                
waarnemingsbeeld altd tusschen haar en  
ons zich inschuift1 ,land1  ,inleiding  
#ga1 en de vroeger aangeh4 litt4 ,de    
dwaling1 die aan deze  theorie ten      

grondslag ligt1 schnt deze te zn1 dat   
het eigenlk  voorwerp van onze          
waarneming niet het ding buiten ons1    
maar een of  andere indruk of trilling  
van onze zenuwen in ons zou zn4 ,nu is  
het  zeker waar1 dat er geen            
voorstelling in ons bewustzn gevormd kan
  worden1 zonder dat er trillingen in de
 zenuwen naar onze hersencellen  worden 
overgeplant4 ,maar ook het beeld1 dat op
 het netvlies van het  oog geworpen     
wordt1 noch de wzigingen in de          
hersencellen ten gevolge  van de        
zenuwtrillingen zn de oorzaak1 waaruit  
de gewaarwording  en voorstelling in ons
 bewustzn ontstaat4 ,alle               
psychometrische  onderzoekingen1 hoe    
belangrk ook1 hebben ons ter verklaring 
van  dit wonderbaar verschnsel geen stap
 nader gebracht4 ,w staan hier  voor    
een1 naar het schnt1 onoplosbaar        
raadsel4 ,de zenuwtrillingen  kunnen tot
 in het centrum der hersens worden      
nagegaan1 haar sterkte  en snelheid kan 
worden berekend2 maar de voorstelling1  

die daarna  in ons bewustzn ontstaat1 is
 toto genere daarvan verschillend4 ,z   
is een psychische1 geestelke acte1 uit  
physische verschnselen1  gelk de        
zenuwtrillingen zn1 nooit te verklaren4 
,zoo kunnen dan de  voorstellingen geen 
producten zn1 die door de               
zenuwtrillingen ons  zelf onbewust in   
ons bewustzn worden voortgebracht4 ,en z
 kunnen ook  geen bewuste scheppingen zn
 van onzen geest1 naar aanleiding van de
  wzigingen in onze hersencellen1 om de 
eenvoudige reden1 dat niemand  van heel 
dit proces der zenuwtrillingen ook maar 
iets b de waarneming  weet1 en eerst    
door opzettelk physiologisch onderzoek  
daarvan kennis  krgt4 ,daar komt nog b1 
dat de zenuwtrillingen en wzigingen in  
de  hersencellen soms wel1 b het zien   
zonder opmerken1 b het hooren  zonder   
verstaan enz4 geheel en zuiver          
mechanisch toegaan1 maar dat ze  toch b 
het eigenlk waarnemen altd reeds van een
 psychische akte  vergezeld zn4 ,het    
gaat niet zoo1 dat de zenuwtrillingen   

eerst in onze  hersens worden           
overgebracht1 en dat eerst daarna het   
bewustzn ontwaakt  en uit die wzigingen 
in de hersencellen de voorstelling      
vormt2 maar de  waarneming zelve door de
 zintuigen is een akte van het bewustzn4
 ,het  is de geest des menschen1 die    
ziet door het oog en hoort door het oor4
  ,voorwerp van de waarneming is dus    
niet eenig verschnsel in m1 maar  het   
ding buiten m4 ,dezelfde geest1 die het 
voorwerp ziet1 is het ook1  die de      
voorstelling vormt4 ,beide zn psychische
 akten4 ,daarom is er  ook geen reden   
tot twfel1 dat w in de voorstellingen   
eene getrouwe1  ideale reproductie      
hebben van de voorwerpen buiten ons4    
,daarb is  het tot op zekere hoogte     
onverschillig1 of w de voorstellingen  1
 species1 formae1 teekens1 symbolen enz4
 van de dingen noemen2  want ook deze   
woorden zn beelden1 en voor het         
meerendeel aan  de gezichtswaarneming   
ontleend4 ,indien maar vaststaat1 dat de
  voorstellingen in haar geheel en in   

haar deelen getrouwe vertolkingen  zn   
van de wereld der werkelkheid buiten    
ons4    #i4 ,maar b deze voorstellingen 
blft de menschelke geest niet staan4    
,wetenschappelke kennis komt niet voort 
uit de zintuigen maar uit  het verstand4
 ,niet de loutere waarneming1 maar het  
ernstig nadenken  over de waargenomen   
verschnselen hebben ,kopernikus tot den 
vader der  astronomie en ,newton tot den
 ontdekker der zwaartekracht gemaakt4   
,het waarnemen van verschnselen is      
noodig en goed1 maar het is niet  het   
eenige en het hoogste4 ,object van de   
wetenschap is niet het  bzondere maar   
het algemeene1 het logische1 de idee4   
,de ,grieksche  philosophie heeft dit   
reeds ingezien4 ,socrates was de eerste1
 die de  idee van het weten met         
bewustheid indacht en tot beginsel      
maakte van  zne philosophie2 wetenschap 
is kennis1 niet van den schn1 maar van  
het wezen der dingen1 ,xenophon1 ,memor4
 ,,iv1 #f4a4 ,plato onderscheidde       
tusschen 1 welke tot inhoud had het     

gewone1 empirische weten1 en  1 die het 
waarlk znde der dingen tot inhoud had1  
,rep4 ,v #dgf  ,d-#dgh ,d4 ,sympos4 #bjb
 ,a enz4 ,en ,aristoteles omschreef     
wetenschap in  denzelfden zin als kennis
  1  1       7plaatsen b ,zeller1       
,philos4 d4 ,gr4 ,,iii #afa f74 ,vooral 
,augustinus  heeft deze intellectueele  
kennis op den voorgrond gesteld4 ,h     
verwerpt  de kennis door de zintuigen   
niet1 h verdedigt hare waarheid tegen de
  ,academici in een afzonderlk          
geschrift1 en erkent dat w de           
invisibilia  ,dei verstaan per ea quae  
facta sunt1 de ,gen4 ad4 litt4 #d1cb4   
,maar h  onderschat toch hare waarde1   
evenals ,plato2 het zinrke geeft slechts
  1 c4 ,acad4 #c1bf1 het is de waarheid 
zelve niet1 het is er maar  een beeld   
van1 ,solil4 #b1cb4 ,de kennis der      
natuur is zonder waarde1  nihil prodest1
 ,conf4 #e1g4 #aj1ee4 ,enchir4 #c1e4 ,er
 zn eigenlk maar  twee dingen1 die het  
belangrk is te kennen1 ,god en          
onszelven3 deum et  animam scire cupio4 

,nihilne plus8 ,nihil omnino1 ,solil4   
#a1g4 ,en deze  kennis verkrgt h niet   
door naar buiten1 maar door naar binnen 
te  zien2 noli foras ire1 in te ipsum   
redi1 in interiore homine habitat       
veritas1 de vera relig4 c4 #ci n4 #gb2  
niet door de zinnelke waarneming  maar  
door het denken2 aliud est sentire1     
aliud nosse1 de ord4 #b1e4 cf4  ,solil4 
#b1cc4 ,de scholastiek1 zich nauwer     
aansluitend aan ,aristoteles1  heeft de 
waarde der zinnelke waarneming beter    
ingezien1 maar toch  ook de beteekenis  
van den intellectus voor de wetenschap  
ten volle  erkend4 ,thomas drukte dit   
kort en duidelk aldus uit1 scientia non 
est  singularium1 ,s4 ,theol4 ,i qu4 #a 
art4 #b1 intellectus est universalium1  
,s4 c4 ,gent4 ,i c4 #dd4 ,wetenschap    
heeft tot object het algemeene en       
noodzakelke1 ,s4 ,theol4 ,i qu4 #ad art4
 #ac ad #c4 ,i qu4 #hd art4 #a ad #b4 ,i
  qu4 #hf art4 #a en #c1 en kan daarom  
alleen door den intellectus worden      
verschaft4 ,want terwl de zinnelke      

waarneming de dingen beschouwt  quantum 
ad exteriora ejus accidentia1 is het    
juist het eigenaardige  van den         
intellectus1 dat h doordringt ad        
interiora rei1 ,s4 c4 ,gent4  ,i #eh4   
,,iii #ef4 ,,iv #aa1 penetrat ad        
essentiam rei1 ,s4 ,theol4 ,,ii4 #b qu4 
#h  art4 #a4 ,zn eigenlk object is de   
quidditas rei materialis1 ,s4 ,theol4   
,i qu4 #he art4 #e ad #c4 ,het verstand 
n4l4 maakt als intellectus agens1  dat  
is als abstractievermogen1 gelk w het   
noemen zouden1 uit de  zinnelke         
voorstellingen het algemeene los2 het   
laat het bzondere  eruit wegvallen1 het 
schnt er als een licht over henen1 maakt
 ze  intelligibel1 laat het algemeene   
eruit kenbaar worden1 en neemt dan  als 
intellectus possibilis1 d4 i4 als       
intellectueel kenvermogen1 dat          
algemeene in zich op en maakt het tot   
eigendom van den geest1 ,s4 ,theol4  ,i 
qu4 #gi art4 #c en #d4 ,i qu4 #hd art4  
#f4 ,s4 c4 ,gent4 ,,ii #gf4gg4 ,,iii    
#de4    ,nu is er eigenlk hierover nog  

geen verschil1 dat niet de zinlke       
waarneming maar het verstand het orgaan 
der wetenschap is4 ,ook het  empirisme  
heeft dit niet ontkend4 ,bacon1 ,hume1  
,st4 ,mill erkennen ten  volle1 dat de  
zinnelke waarneming wel het eerste maar 
niet het eenige  is en dat het verstand 
door inductie het algemeene uit het     
bzondere  tracht af te leiden4 ,het was 
,bacon juist te doen om eene betrouwbare
  methode1 waarnaar uit bzondere        
waarnemingen algemeen-geldige oordeelen 
konden gevormd worden4 ,maar b de       
begrippen1 die het verstand uit de      
voorstellingen vormt1 komt met dubbelen 
ernst de vraag terug1 die  boven reeds b
 de waarnemingsbeelden werd gedaan3 wat 
is de verhouding  tusschen deze         
begrippen des verstands en de wereld der
 werkelkheid8  ,en hier gaan            
,nominalisme en ,realisme uiteen4 ,beide
 richtingen komen  in het wezen der zaak
 reeds voor in de ,grieksche            
philosophie4 ,plato  en ,aristoteles    
waren realisten1 z het ook met          

onderscheid2 en de  eigenlke gedachte   
van het nominalisme vinden we reeds o4  
a4 b den  cynischen wsgeer ,antisthenes1
 die de realiteit der algemeene         
begrippen  ontkende en tegen ,plato zei3
   1    1  ,zeller1 ,philos4 der ,gr4   
,,ii#d #bie1 en b de ,stoische wsgeeren1
 die de  1 de gedachten1 slechts hielden
 voor  1 ib4  ,,iv #gi4 #abe4 ,in de    
,middeleeuwen werd deze opvatting van de
 algemeene  begrippen vernieuwd en kreeg
 ze den naam van nominalisme4           
,roscellinus  was van oordeel1 dat de   
algemeene begrippen slechts flatus vocis
 waren1  ,gedankendinge1 waaraan geen   
realiteit beantwoordt2 in de werkelkheid
  zn er geen algemeene maar slechts     
bzondere1 individueele dingen1 is  er   
geen menschheid maar zn er alleen       
menschen enz4 ,de strd tusschen         
realisme en nominalisme duurde tot de   
#ae;e eeuw voort4 ,cf4 ,a4 ,stckl1      
,gesch4 der ,philos4 des ,mittelalters4 
#c ,bde ,mainz #ahfd-ff ,i #ace f4 ,,ii 
#ihf f4 ,haurau1 ,de la philosophie     

scolastique1 #b vol4 ,paris #ahej4      
,schwane1 ,dogmengeschichte der mittl4  
,zeit4 ,freiburg #ahhb ,s4 #d f4        
,voorts geschiedenis der dogmen van     
,bach1 ,thomasius1 ,mnscher1 ,baur1     
,harnack enz41 gesch4 der philos4 van   
,ueberweg1 ,erdmann1 ,windelband  enz4  
,a4 ,pierson1 ,de realismo et           
nominalismo #ahee4 ,id4 ,gesch4 van  het
 ,r4-,katholic4 ,,iii #ahga bl4 #ec v4  
#hg v4 #ahc v4 ,spruyt1 ,proeve #ff  v4 
,maar ook daarna is de kwestie niet uit 
de philosophie geweken4  ,het geschil   
tusschen realisme en nominalisme is geen
 twistpunt van  scholastieke            
spitsvondigheid1 maar van diepingrpende 
beteekenis4  ,het nominalisme is in     
nieuwen vorm als empirisme weer in de   
nieuwere  philosophie te voorschn       
getreden1 ,spruyt1 ,proeve passim4 ,hugo
 ,spitzer1  ,nominalismus und ,realismus
 in der neuesten deutschen ,philosophie 
mit  ,bercksichtigung ihres             
,verhltnisses zur modernen              
,naturwissenschaft4  ,leipzig #ahgf4    

,janet1 ,trait lmentaire de philos4     
,paris1 ,delagrave  #ahhg p4 #afb s4    
,land1 ,inleiding #ajg v4 ,pierson1     
,wsgeerig ,onderzoek4  ,deventer1 ter   
,gunne #ahhb bl4 #bjj v4 ,indien nu het 
nominalisme het  recht aan zne zde      
heeft1 is het met alle wetenschap       
gedaan4 ,want n  van beide3 indien w de 
overeenstemmende kenmerken van eene     
groep van  dingen in een begrip en woord
 kunnen samenvatten1 dan geschiedt dit  
f zonder grond en vertegenwoordigen die 
woorden en begrippen geen  waarde in de 
werkelkheid2 f de dingen gelken in de   
werkelkheid  aan elkaar en hebben       
gemeenschappelke kenmerken4 ,in dit     
geval zn de  begrippen echter geen      
ledige ,gedankendinge1 maar de som van  
wezenlke  eigenschappen der dingen1 en  
dus geen nomina maar res4 ,daarom had   
dan ook het realisme zonder twfel gelk1 
als het de realiteit der  algemeene     
begrippen aannam1 niet in platonischen  
of ontologischen zin  ante rem1 maar in 
aristotelischen zin in re1 en daarom ook

 in mente  hominis post rem4 ,het       
algemeene1 dat w in het begrip          
uitdrukken1  bestaat niet juist z1 als  
universale1 buiten ons 7cf4 boven bl4   
#bc72 maar in ieder exemplaar der soort 
bzonderlk gendividualiseerd  en         
gespecialiseerd1 heeft het toch zn grond
 in de dingen en wordt  daaruit door de 
werkzaamheid van het verstand           
geabstraheerd en  uitgedrukt in een     
begrip1 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,i qu4 #he 
art4 #b ad #b4 ,s4  c4 ,gent4 ,i #fe4   
,met de begrippen verwderen we ons dus  
niet van de  werkelkheid1 maar naderen  
haar hoe langer hoe meer4 ,het schnt    
wel1  dat we1 begrippen en oordeelen en 
besluiten vormende1 hoe langer hoe  meer
 den vasten grond onder het gebouw onzer
 kennis verliezen en hoog  gaan zweven  
in de lucht4 ,het lkt vreemd en         
wonderlk1 dat we1 de  voorstellingen    
omzettende in begrippen en deze weer    
verwerkende naar  de wetten van het     
denken1 uitkomsten verkrgen1 die in     
overeenstemming  zn met de werkelkheid4 

,en toch wie deze overtuiging prsgeeft1 
is  verloren1 ,land1 ,inleiding bl4     
#bej4 ,maar die overtuiging kan dan ook 
alleen rusten in het geloof1 dat het    
eenzelfde ,logos is1 die n de           
werkelkheid buiten ons n de wetten van  
het denken in ons schiep1 en  die beide 
in organisch verband zette met en       
correspondeeren liet op  elkaar4 ,zoo   
alleen is er wetenschap mogelk1 d4 i4   
kennis niet slechts  van den wisselenden
 schn maar van het algemeene1 van het   
logische  in de dingen4 ,zeker1 het zn  
zelf der dingen1 hun existentie1 blft   
buiten ons2 nooit gaan de dingen zelve  
realiter in ons in2 het zn is  dus      
nimmer door ons te benaderen1 het is een
 factum dat aanvaard moet  worden en dat
 den grondslag van het denken uitmaakt4 
,maar in zoover  de dingen ook logisch  
bestaan1 uit gedachte zn voortgekomen en
 in  gedachte rusten ,joh4 #a3c1 ,col4  
#a3ae1 zn ze ook begrpbaar en denkbaar  
voor den menschelken geest4    #aj4     
,plato helderde dit proces der          

wetenschap op door een schoon en        
treffend beeld4 ,gelk de zon objectief  
het voorwerp en subjectief ons  oog     
verlicht1 zoo is ,god of de idee van het
 goede het licht1 waardoor  de waarheid1
 het wezen der dingen1 zichtbaar wordt  
en tevens onze geest  die waarheid      
aanschouwen en erkennen kan1 cf4        
,siebeck1 ,geschichte  der ,psychologie1
 ,i ,theil1 #b ,abth4 ,gotha1 ,perthes  
#ahhj1 '#hd ,i #bbf4  ,aristoteles1 ib4 
,,ii #gj4 ,augustinus nam dit beeld     
over3 ,god is de zon  der geesten4 ,in  
het onveranderlk licht der waarheid ziet
 en oordeelt  onze geest over alles1 in 
ipsa incommutabili veritate mens        
rationalis  et intellectualis intuetur1 
eaque luce de his omnibus judicat1 de   
,gen4  ad litt4 ,l4 #h cap4 #be4 ,zooals
 w met het lichamelk oog niets kunnen   
zien1 als de zon haar licht er niet over
 verspreidt1 zoo kunnen w ook  geen     
waarheid zien dan in het licht ,gods1   
die de zon onzer kennis is1  ,solil4 ,i 
c4 #h1 #ac1 de ,trin4 #ab c4 #ae4 ,deus 

intelligibilis lux1 in quo  et a quo et 
per quem intelligibiliter lucent1 quae  
intelligibiliter  lucent omnia4 ,thomas 
spreekt meermalen op dezelfde wze1 en   
bezigt  dezelfde gelkenis1 ,s4 ,theol4  
,i qu4 #ab art4 #aa ad #c1 qu4 #gi art4 
#d1  qu4 #hh art4 #c ad #a4 ,,ii #a qu4 
#aji art4 #a ad #b4 ,s4 c4 ,gent4 #c c4 
#dg4  ,alleen wees ,thomas erop1 dat dit
 niet panthestisch mocht worden         
verstaan1 gelk ,averroes onder          
neoplatonischen invloed leerde en       
daarin later door ,malebranche en de    
ontologistische school gevolgd  werd4   
,gelk we1 zegt ,thomas1 in het natuurlke
 zien1 niet door zelf  in de zon te zn1 
maar door het licht der zon dat ons     
bestraalt1 zoo  zien w ook de dingen    
niet in het goddelk wezen1 maar door het
 licht  dat van ,god in onzen eigen     
intellectus schnt4 ,de rede in ons is   
dat  goddelk licht1 z is niet de        
goddelke logos zelf1 maar heeft daaraan 
deel4 ,gode komt toe het esse1 vivere1  
intelligere per essentiam1 ons  per     

participationem ,s4 ,theol4 ,i qu4 #gi  
art4 #d4 ,dit beeld van de zon  bracht  
er toe1 om in gezonden zin te spreken   
van het natuurlk licht  der rede1 cf4   
,polanus ,synt4 ,theol4 p4 #cbe4        
,zanchius1 ,opera ,,iii #fcf  sq41      
waaronder dan niets anders verstaan werd
 dan die permanente  eigenschap of      
kracht van den menschelken geest1       
waardoor h in staat  gesteld wordt1     
terstond b de eerste waarnemingen die   
grondbegrippen  en grondbeginselen te   
vormen1 welke hem verder b alle         
waarneming en  denken leiden4 ,het licht
 der rede is alzoo in de eerste plaats  
gelk  aan den intellectus agens1 aan het
 abstractievermogen1 dat over de        
voorwerpen schnt en het intelligibile   
daaruit te voorschn doet treden  en     
voorts aan dat fonds van  1 dat onze    
geest juist door  het vermogen der      
abstractie zich eigen maakt4 ,maar in   
beiderlei zin  is dat licht aan ,god1 of
 meer bepaald aan den ,logos te danken1 
,ps4  #cf vs4 #aj1 ,joh4 #a3i4 ,h is    

het1 die dit licht in ons doet opgaan en
  voortdurend onderhoudt4 ,en zoo is het
 dan niet aan den mensch1 die  maar     
instrument is1 maar aan ,god te danken1 
als door de stralen van  dat licht de   
waarheid zich voor onzen geest onthult1 
,liberatore1 ,die  ,erkenntnisslehre des
 h4 ,thomas v4 ,a4 #ahe f4 ,kleutgen1   
,die ,philosophie  der ,vorzeit1 #b;e   
,aufl4 ,innsbrck #ahgh ,i #hi f4        
,deze schoone beeldspraak maakt ons     
duidelk1 welke de principia zn1  waaruit
 alle wetenschap voortkomt4 ,niet alleen
 in de theologie1  gelk de vorige  ons  
deed zien1 maar in elke wetenschap zn er
 drie  principia te onderscheiden4 ,ook 
hier is ,god het principium essendi2  in
 zn zelfbewustzn liggen de ideen aller  
dingen2 alle dingen  berusten op        
gedachten en zn geschapen door het      
woord4 ,maar het is zn  welbehagen1 om  
van deze cognitio archetypa in zn       
goddelk bewustzn  eene ectypische kennis
 over te brengen in den mensch1 die naar
 zn  beeld is gemaakt4 ,maar dat doet   

,h1 niet door ons de ideen in zne       
essentia te laten aanschouwen           
7,malebranche71 noch ook door ze ons    
alle  reeds b de geboorte mede te geven 
7,plato1 leer der ideae innatae71  maar 
door ze in de werken zner handen        
uittespreiden voor des menschen  geest4 
,de wereld is eene belichaming van      
gedachten ,gods2 z is een  schoon boek1 
in hetwelk alle schepselen1 groote en   
kleine1 gelk als  letteren zn1 die ons  
de onzienlke dingen ,gods te aanschouwen
 geven2  z is geen schrfboek1 waarin w  
naar de voorstelling der idealisten  de 
woorden zouden hebben in te vullen1 maar
 een leesboek1 waaruit  ,god ons kennen 
doet wat ,h er voor ons in              
neergeschreven heeft4 ,de  geschapene   
wereld is dus het principium cognoscendi
 externum van alle  wetenschap4 ,maar   
dat is niet genoeg4 ,om te zien is een  
oog noodig4 ,wr'  nicht das ,auge       
sonnenhaft1 wie knnten wir das ,licht   
erblicken8 ,er moet  correspondentie1   
verwantschap zn tusschen object en      

subject4 ,dezelfde  ,logos1 die schnt in
 de wereld1 moet zn licht ook laten     
stralen in  ons bewustzn4 ,dat is de    
intellectus1 de ratio1 die1 zelf uit den
  ,logos afkomstig1 den ,logos in de    
dingen ontdekt en erkent4 ,z is het     
principium cognoscendi internum4 ,sicut 
scientia in nobis est sigillatio  rerum 
in animabus nostris1 ita e converso     
formae non sunt nisi quaedam  sigillatio
 divinae scientiae in rebus1 ,thomas1 b 
,liberatore1 ,die  ,erkenntnisstheorie  
des h4 ,thomas v4 ,aq4 ,s4 #adh4 ,zoo is
 het dan ,god  alleen1 die uit zn       
goddelk bewustzn de kennis der waarheid 
door de  schepselen heen inbrengt in    
onzen geest2 de ,vader1 die door den    
,zoon  in den ,geest zich aan ons       
openbaart4 ,multi dicunt3 quis ostendet 
nobis  bona8 ,signatum est super nos    
lumen vultus tui1 ,domine6       #h4    
,,principia ,,in ,,de ,,religie4        
,a4 ,wezen der religie4    #a4 ,evenals 
de wetenschap heeft ook de religie hare 
principia4 ,om deze  te leeren kennen1  

is het allereerst noodig1 het wezen der 
religie te  bepalen1 vooral ook in      
onderscheiding van wetenschap en kunst4 
,de  naam religie geeft weinig licht4   
,cicero1 de nat4 deor4 #b1 #bh1 leidt   
het woord af van relegere1 herlezen1 nog
 eens overdoen1 nauwkeurig  waarnemen1  
en duidt daarmede de religie aan als een
 voortdurend en  verig in acht nemen van
 al wat op de vereering der goden       
betrekking  heeft1 cf4 de invent4 #b1   
#bb en #ec4 ,lactantius1 ,instit4 divin4
 #d1  #bh1 verklaart het uit religare en
 verstaat dus onder religie den  band1  
die den mensch aan ,god verbindt4 ,eene 
derde afleiding1 van  relinquere1 komt b
 ,gellius1 ,noct4 ,att4 #d1 #i1 voor en 
wst aan1 dat al  wat tot de religie     
behoort1 wegens zne heiligheid van het  
ongewde  is afgezonderd4 ,augustinus1 de
 civ4 ,dei #aj1 #d1 brengt het eenmaal  
in  verband met re-eligere3 in de       
religie kiezen we ,god1 dien we door de 
zonde hadden verloren1 weder terug als  
de bron onzer zaligheid4 ,j4  ,c4       

,leidenroth1 ,neue ,jahrb4 fr           
,philologie und ,pdagogik von ,seebode1 
,jahn und ,klotz #ahcd ,s4 #dee1 neemt  
op grond daarvan dat de drie verba      
diligere1 negligere en intelligere een  
ander perfectum hebben dan lego  en zne 
composita1 een verloren stam ligere aan1
 sanscr4 lok1 gr4  1 duitsch lugen1 eng4
 look1 cf4 lucere1 met de beteekenis van
  zien2 diligere zou dan beteekenen met 
liefde aanzien1 negligere niet  zien1   
intelligere inzien2 en daarvan zou dan  
ook religere1 terugzien  en religio1 het
 met vreeze omzien1 cf4 respectus1      
gekomen zn4 ,de  afleiding van religare1
 relinquere1 re-eligere stuit op        
grammatisch  bezwaar en verklaart ook   
niet de eigenaardige beteekenissen1 die 
religio in 't latn bezit4 ,tusschen de  
afleiding van ,cicero en  van           
,leidenroth is het pleit nog niet       
beslist2 maar zakelk komen  beide hierin
 overeen1 dat religio den godsdienst    
aanduidt als eene  gezindheid van schuwe
 vrees tegenover de ,godheid en als eene

 daaruit  voortvloeiende                
angstig-nauwgezette waarneming van wat  
de cultus  der goden eischt4 ,cf4 den   
versregel b ,figulus 7,gellius1 ,noct4  
,att4 #d1 #i73 religentem esse oportet1 
religiosum nefas1 ,h4 ,voigt1           
,fundamentaldogmatik4 ,gotha1 ,perthes  
#ahgd ,s4 #i f4 ,f4 ,a4 ,b4 ,nitzsch1   
,lehrb4 der ev4 ,dogm4 ,freiburg1 ,mohr1
 #ahhi ,s4 #hc4 ,hoekstra1 ,wsg4        
,godsdienstleer ,i #eb v4 ,het woord is 
dus volstrekt niet geschikt1 om  den    
vollen inhoud van den christelken       
godsdienst weer te geven4 ,maar  het    
gebruik en de afleiding van ,lactantius1
 die algemeen ingang vond1  hebben het  
woord gekerstend4 ,de ,vulgata nam het  
op ,hand4 #bf3e1 ,jak4  #a3bg4 ,het     
woord is in alle europeesche talen      
overgegaan1 en heeft ook  in onze taal  
naast godsdienst1 vroomheid 7van het    
goth4 fruma1 lat4  primus1 op den       
voorgrond tredend1 deugdzaam1 dapper1   
bv4 ,stat4 ,vert4  ,gen4 #db3aa1 enz471 
godsvrucht1 godzaligheid burgerrecht    

verkregen en  behouden4    #b4 ,de ,h4  
,schrift geeft geene definitie en bezit 
ook geen algemeen  begrip ter aanduiding
 van het verschnsel der religie4 ,z     
heeft  afzonderlke woorden voor hare    
objectieve en hare subjectieve zde4  ,de
 religio objectiva is identisch met de  
openbaring ,gods1 en bestaat  in het    
verbond1 1 hetwelk ,god aan ,isral gaf1 
en dat dus in  vollen zin eene goddelke 
stichting1 1 heeten mag1 ,exod4 #bj3a   
v41 #cd3aj v41 #bg v42 ,jes4 #ed3aj1    
enz4 ,de ordeningen in dat verbond1     
welke ,isral onderhouden moet1 vormen   
saam den inhoud der 1  onderwzing1 leer1
 wet1 wetboek des ,heeren1 en worden met
 zeer  verschillende namen aangeduid4   
,ze heeten  woorden ,num4 #ab3f2  ,ps4  
#cc3d1 enz41  geboden1 ,gen4 #bf3e2 ,ex4
 #ae3bf1 enz41   bevelen1 ,ps4 #aai3d1  
#e1 #ae1 enz42  inzettingen1 besluiten1 
,ex4  #ae3bf2 ,lev4 #be3ah2 ,ps4 #hi3cb2
 ,job #bh3bf1 enz42  rechtszaak1        
rechtsuitspraak1 ,num4 #cf3ac2 ,ps4     
#ai3aj1 enz42 1   wegen1 paden1 ,deut4  

#e3cc2 ,job #ba3ad2 ,ps4 #be3d2 enz42   
wetten  die te bewaren zn1 ,gen4 #bf3e2 
,lev4 #ah3cj1 enz4 ,de vele             
uitdrukkingen  wzen aan1 hoe in ,israls 
religie het objectieve1 de inzetting    
,gods  op den voorgrond staat4 ,aan die 
religio objectiva beantwoordt nu        
subjectief de  1 de vreeze des ,heeren4 
,deze drukt de  innerlke gezindheid van 
den vromen ,israliet uit tegenover de   
heilige  wetten1 die hem van ,godswege  
ter onderhouding zn voorgeschreven4     
,maar  deze vreeze is toch wezenlk      
onderscheiden van de angstige schuwheid1
  die oorspronkelk in het lat4 woord    
religio ligt opgesloten4 ,dat  blkt     
daaruit1 dat deze vreeze des ,heeren    
overgaat in en verbonden  is met        
allerlei andere godsdienstige           
stemmingen1 zooals gelooven   ,gen4     
#ae3f2 ,jes4 #g3i2 ,hab4 #b3d2          
vertrouwen  ,ps4 #bf3a1  #cg3c1 #e2     
toevlucht nemen  ,ps4 #e3ab1 #cg3dj2    
steunen 1 zich  vastklemmen  #b ,kon4   
#ah3f2 hopen 1 verwachten 1 ja  zelfs   

liefhebben van ,god  ,ex4 #bj3f2 ,deut4 
#f3e2 ,ps4 #ia3ad4 ,de  rechten des     
,heeren blven niet als een voorwerp van 
schrik en vreeze  staan buiten en boven 
den ,israliet1 maar worden een object   
van zne  liefde4 ,h overpeinst ze met zn
 verstand en betracht ze met zn wil4  ,z
 zn zne vermaking den ganschen dag4 ,in 
het ,nieuwe ,testament treffen  we in   
het wezen der zaak dezelfde opvatting   
aan4 ,maar nu geeft ,god  zne openbaring
 niet in eene reeks van wetten1 maar in 
den persoon van  ,christus4 ,deze is de 
weg en de waarheid1 ,joh4 #ad3f4 ,de    
,hand4 #ah3be1 #ai3i1 #bc1 #bb3d2 de  of
  ,mt4 #g3bh1 #bb3cc2  ,joh4 #g3af1 #ag2
 ,hd4 #b3db2 ,rom4 #f3ag2 #a ,tim4      
#a3aj1 #d3f1 #af1 #f3a1 #c2 #b  ,tim4   
#d3b1 #c2 ,tit4 #a3i1 #b3a1 #g1 #aj2 het
  ,mk4 #a3a1 #ad1 #ae1  enz42 de    ,mt4
 #ac3ai2 ,mk4 #b3b1 #d3ad v42 #b ,cor4  
#i3ai1 enz4  concentreeren zich alle om 
,christus en zn niets dan explicatie van
 zn  persoon en werk4                   
,dienovereenkomstig verandert dan ook de

 subjectieve  gezindheid4 ,de gewone    
,grieksche woorden waren niet geschikt1 
om deze in  haar eigenlk karakter weer  
te geven4  wordt door ,festus  van den  
,joodschen ,hd4 #be3ai1 en het adjectief
 door ,paulus van den  ,heidenschen     
godsdienst ,hd4 #ag3bb gebezigd4  komt  
maar eenmaal  voor #a ,tim4 #b3aj4      
geeft te kennen heiligen eerbied voor   
,god2  het is in beteekenis verwant aan 
het lat4 pietas1 en drukt dus eene      
stemming uit1 gelk die ook in kinderen  
tegenover hunne ouders enz4  aanwezig   
is2 meermalen komt dit woord in het ,n4 
,t4 voor1 vooral in de                  
,pastoraalbrieven2 wat de  eigenlk is en
 behoort te wezen1 is  eerst in het     
,evangelie geopenbaard #a ,tim4 #c3af4  
,ook de vreeze is in  het ,n4 ,t4 niet  
geheel uit de religio subjectiva geweken
 ,luk4 #ah3b2 ,hd4  #i3ca2 #b ,cor4     
#e3aa1 #g3a2 ,rom4 #c3ah2 ,ef4 #e3ba2   
,phil4 #b3ab2 #a ,petr4 #a3ag1  #c3b1   
#c3ae1 maar ze komt toch veel zeldzamer 
voor als beschrving van  de religieuse  

gezindheid2 z heeft in de meeste        
plaatsen betrekking  op bzondere        
gebeurtenissen1 bv4 ,gods gericht1 en is
 door de liefde  vervangen ,rom4 #h3ae1 
#a ,joh4 #d3ah4 ,het gewone woord voor  
de religio  subjectiva in het ,n4 ,t4 is
 4 ,aan de blde boodschap der vergeving 
en der zaligheid in ,christus           
beantwoordt van 's menschen zde het     
geloof1 hetwelk een kinderlk vertrouwen 
op ,gods genade is en daarom  ook       
terstond de liefde in ons hart werkt4   
en  zn de  grondstemmingen van de       
christelke vroomheid4 ,de woorden  ,rom4
  #i3d1 #ab3a2 ,hebr4 #i3a1 #f en  ,hd4 
#bf3e2 ,col4 #b3ah2 ,jak4 #a3bg  duiden 
den cultus aan1 die ,gode uit het       
beginsel des geloofs wordt  toegebracht4
 ,j4 ,kstlin1 ,die ,religion in ,n4 ,t4 
,stud4 u4 ,kr4 #ahhh ,s4  #g-ajb4       
,nitzsch t4 a4 p4 #he4    #c4 ,de ,h4   
,schrift geeft dus geen beschrving van  
het wezen der religie1  gelk het naar de
 moderne voorstelling aan alle          
godsdiensten ten  grondslag ligt4 ,maar 

z teekent en beschrft als religie alleen
 die  verhouding tusschen ,god en den   
mensch1 welke door ,god zelf is geregeld
  en bepaald4 ,evenzoo ging de vroegere 
theologie b het bepalen van  het wezen  
der religie altd van de religio vera    
uit4 ,en deze methode  beveelt zich nog 
door hare juistheid aan4 ,z kan alleen  
bestreden  worden door hen1 die meenen1 
dat de kategorien van waar en valsch op 
de godsdiensten niet passen1 wl er geen 
kennis van het bovennatuurlke  mogelk   
is1 en dat dus de voorstellingen        
hoegenaamd niets te maken  hebben met de
 religieuse gezindheid4 ,dit            
indifferentisme is echter1  gelk later  
blken zal1 onhoudbaar2 ook het kennen is
 een wezenlk  element der religie4      
,aangenomen voor het oogenblik1 dat er  
eene kennis  is van het bovennatuurlke  
en dat er eene religio vera bestaat2 dan
 is  er geen enkel bezwaar denkbaar1 om 
aan haar de definitie te ontleenen  voor
 het wezen der religie en deze te       
bezigen als maatstaf b de  beoordeeling 

van de andere godsdiensten4 ,geen enkele
 godsdienst kan  er op tegen hebben1 om 
getoetst te worden aan het zuivere      
begrip der  religie4 ,het valsche wordt 
alleen door het echte gekend1 en de     
leugen  wordt ontdekt door de waarheid4 
,er is op geen enkel gebied eene juiste 
beoordeeling en waardeering der dingen  
mogelk zonder een vasten1  positieven   
maatstaf4 ,zoo is het in het recht1 de  
moraal1 de aesthetica  en zoo is het ook
 in de religie4 ,de studie der          
godsdiensten onderstelt  dat we althans 
eenigszins weten1 wat godsdienst is4    
,ritschl1 ,rechtf4 u4  ,vers4 ,,iii     
#ahd4    ,naar het voorbeeld der ,h4    
,schrift hebben we b het onderzoek naar 
het wezen der religie onderscheid te    
maken tusschen hare objectieve  en hare 
subjectieve zde4 ,deze onderscheiding   
ligt voor de hand en  is in elken       
godsdienst aanwezig4 ,de religio        
objectiva gaat vooraf4  ,alle menschen  
vinden haar b hunne geboorte2 z groeien 
er in  evenals in huisgezin1 maatschapp1

 kerk1 staat enz4 ,dit zn altemaal      
objectieve instellingen en machten1 die 
niet willekeurig uit en door  den mensch
 ontstaan1 maar die hem opnemen b zne   
geboorte1 hem  vormen en opvoeden en    
zelfs tegen zn wil hem blven beheerschen
 zn  gansche leven lang4 ,het is met de 
historie en met de psychologie in  strd1
 om b de bepaling van het wezen der     
religie uit te gaan van  de religio     
subjectiva en dan in de verschillende   
godsdiensten niets  dan wisselende      
vormen en indifferente uitingen van haar
 leven te  zien4 ,op die wze wordt de   
dagelksche ervaring miskend1 de macht   
der  religio objectiva geloochend1 en   
alle verhouding van object en subject   
op revolutionaire wze omgekeerd4 ,zeer  
zeker heeft ook de religio  objectiva   
haar oorsprong1 welke opgezocht en      
verklaard worden moet4  ,maar alle      
godsdiensten1 wier oorsprong eenigermate
 bekend is1 toonen  ons1 dat z in       
aansluiting aan het bestaande zn        
opgekomen1 en met  heel het historisch  

milieu ten nauwste in verband staan4 ,er
 is geen  enkele godsdienst1 die zuivere
 uiting is van de religieuse gezindheid 
en daaruit alleen zich verklaren laat4  
,de religio subjectiva wzigt  en        
vervormt de bestaande religieuse        
voorstellingen en gebruiken en  bezielt 
ze dikwerf met een nieuw leven4 ,maar z 
schept niet1 z  ontstaat zelve altd en  
overal onder den invloed en de werking  
der  bestaande godsdiensten4 ,stichters 
van godsdiensten zn er daarom niet  in  
eigenlken zin4 ,de religio objectiva is 
de haard van de religio  subjectiva1    
,hoekstra1 ,wsg4 ,godsd4 ,i4 #abc4 ,daar
 komt b1 dat alle  godsdiensten willen  
beschouwd zn1 niet als uiting en vorm   
van eene  religieuse gezindheid maar als
 vrucht van openbaring4 ,z leiden hun   
oorsprong niet uit den mensch af maar   
uit ,god4 ,men moge dit beroep  op      
openbaring laten gelden of niet2 het    
feit spreekt te sterk en is  te         
algemeen1 dan dat het niet zou moeten   
worden verklaard4 ,het wst  aan1 dat het

 begrip der religie aan dat der         
openbaring onafscheidelk  verbonden is4 
,er is geen religie zonder openbaring4  
,openbaring is de  grondslag en de      
oorsprong van alle religie4 ,het staat  
daarom den man  van wetenschap niet vr1 
om reeds apriori dit begrip der         
openbaring  te elimineeren en in de     
godsdiensten niets dan vormen van een   
zelfde  wezen1 uitingen van eene zelfde 
religieuse gezindheid te zien4 ,ook de  
,h4 ,schrift leidt de religio objectiva 
uit openbaring af4 ,god voortds         
veelmaal en op velerlei wze tot de      
vaderen gesproken hebbende door de      
profeten1 heeft in deze laatste dagen   
tot ons gesproken door den ,zoon1       
,hebr4 #a3a4 ,trouwens ligt het ook in  
den aard der zaak1 dat openbaring  en   
religie ten nauwste verbonden zn4 ,god  
alleen kan de wze bepalen1  waarop ,h   
door menschen gediend wil worden4       
,hominum non est1 instituere  et formare
 ,dei cultum1 sed traditum a ,deo       
recipere et custodire1 ,conf4  ,helv4   

,,ii art4 #ai4 ,naar de leer der ,h4    
,schrift heeft ,god dat gedaan  deels   
door de natuur1 deels door zn ,woord4   
,de religio objectiva valt  dus saam met
 de thora1 genomen in den ruimsten zin1 
d4 i4 met heel die  onderwzing des      
,heeren1 welke uit wet en evangelie1    
woord en feit1  historie en profetie tot
 ons komt4 ,z is de hoofdinhoud der ,h4 
,schrift  en de stof der dogmatiek4 ,de 
religio objectiva is niets anders dan de
  wze1 waarop ,god zelf heeft bepaald1  
dat ,h gediend en vereerd wil  worden4  
,formeel komen alle godsdiensten        
overeen4 ,maar de overeenkomst  strekt  
zich nog verder uit4 ,alle godsdiensten 
zn samengesteld uit  eenige             
bestanddeelen1 die constant terugkeeren4
 ,ten eerste is er in  elken godsdienst 
eene traditie aangaande haar goddelken  
oorsprong2  elke godsdienst beroept zich
 op openbaring2 dat is het historische1 
het positieve element1 het element van  
traditie4 ,vervolgens is er in  elke    
religie eene zekere leer1 waarin ,god   

aan den mensch die kennis  openbaart1   
welke tot zn dienst onmisbaar is2 deze  
wordt met het woord  dogma aangeduid4   
,verder bevat iedere religie ook zekere 
wetten1 welke  den mensch voorschrven1  
wat h te doen en te laten heeft om met  
,god  in gemeenschap te kunnen leven2   
dat is de zedeleer1 die iedere religie  
medebrengt4 ,en eindelk zn er in elke   
religie ook een grooter of  kleiner     
aantal van ceremonin1 d4 i4 van         
plechtige vormen en gebruiken1  die de  
gemeenschap van den mensch met ,god ook 
in het uitwendige  uitdrukken1          
begeleiden en versterken3 dat is het    
cultisch of liturgisch  bestanddeel in  
den godsdienst4 ,in de verschillende    
godsdiensten is de  onderlinge          
verhouding dezer bestanddeelen zeer     
verschillend2 in sommige  is er veel    
dogma en weinig cultus en omgekeerd2 in 
andere is er eene  rke traditie en een  
gering aantal van zedelke voorschriften1
 enz4  ,maar in alle religies zn alle   
vier elementen aanwezig4 ,ook de religio

  vera1 in de ,h4 ,schrift neergelegd1  
heeft haar historie en dogma1 haar      
moraal en haar cultus1 ,f4 ,a4 ,b4      
,nitzsch1 ,lehrb4 der ev4 ,dogm4 #ahhi  
,s4  #aja-ajh4 ,h4 ,siebeck1 ,lehrb4 der
 ,religionsphilosophie1 ,freiburg1 ,mohr
  #ahic ,s4 #bfc f4    #d4 ,aan die     
religio objectiva beantwoordt in den    
mensch de religio  subjectiva4 ,zeer    
gewoon was vroeger de omschrving van den
 godsdienst  als recta verum ,deum      
cognoscendi et colendi ratio4 ,z komt   
reeds b  ,lactantius1 ,instit4 div4 #d1d
 voor1 en is behouden tot in deze eeuw  
toe4 ,toch is z niet boven kritiek      
verheven4 ,z zegt niets aangaande  de   
subjectieve gezindheid1 welke tot het   
dienen van ,god noodig is2 z  wst het   
verband niet aan1 dat tusschen het      
kennen en dienen van ,god  bestaat en   
stelt deze eenvoudig naast elkaar2 en z 
maakt van de andere  elementen1 die in  
de religie liggen1 geen melding4 ,de    
scholastiek  drong dieper in de zaak    
door en deed onderzoek naar de          

subjectieve  gezindheid1 waaruit de     
religie b den mensch opkomt4 ,thomas    
brengt ze  tot de deugden4 ,deze worden 
door hem in drie soorten verdeeld3      
virtutes  intellectuales 7sapientia1    
scientia1 intellectus1 etc71 virtutes   
morales 7de vier cardinale deugden      
prudentia1 justitia1 fortitudo en       
temperantia71 deze twee groepen werden  
aan ,aristoteles ontleend4 ,en  daaraan 
werden als derde klasse toegevoegd de   
drie supranatureele  of theologische    
deugden geloof1 hoop en liefde1 ,thomas1
 ,s4 ,theol4  ,,ii #a qu4 #eg1 #eh1 #fb4
 ,de religio wordt nu door ,thomas      
gebracht niet  onder de virtutes        
theologicae maar onder de virtutes      
morales4 ,want de  theol4 deugden hebben
 dit eigenaardige1 dat z ,god tot       
rechtstreeksch  object hebben2 z        
ordinant nos ad ,deum immediate et      
directe ut ad  objectum1 ib4 ,,ii #a qu4
 #fb art4 #b2 maar in de religie is ,god
 niet  objectum maar finis1 het eigenlk 
object in de religie is de cultus1  die 

,gode wordt toegebracht4 ,z is dus geen 
virtus theologica1 die  ,god tot object 
heeft1 maar eene virtus moralis1 die    
verkeert circa  ea1 quae sunt ad finem2 
z ordinat hominem in ,deum1 non sicut in
  objectum1 sed sicut in finem4 ,onder  
de virtutes morales is ze echter  wel de
 voornaamste1 omdat z het nauwst in     
betrekking staat tot ,hem1  die het doel
 aller deugden is1 n4l4 ,god1 ib4 ,,ii  
#b qu4 #ha art4 #e1 #f4  ,nader wordt de
 religio door ,thomas tot die virtus    
moralis gerekend1  welke justitia heet4 
,h vat de religio n4l4 op als die       
virtus1 per  quam homines ,deo debitum  
cultum et reverentiam exhibent4 ,al     
wordt  ,jak4 #a vs4 #bg ook het bezoeken
 van weezen en weduwen enz4 tot den     
godsdienst gerekend1 toch is de religie 
in eigenlken en engeren zin  alleen eene
 verhouding tot ,god en nooit tot       
menschen4 ,en ofschoon  alles gedaan    
moet worden ter eere ,gods1 is de eere1 
die ,gode in de  religie wordt          
toegebracht1 toch in specialen zin      

bedoeld en omvat  strikt genomen alleen 
dat1 wat betrekking heeft ad reverentiam
 ,dei4  ,z is dus n met de latreia1 ,s4 
,theol4 ,,ii #b qu4 #ha art4 #a-d4 ,deze
  definitie van ,thomas1 die door zeer  
velen is overgenomen1 cf4 ,c4 ,r4       
,billuart1 ,summa ,s4 ,thomae -- -- sive
 ,cursus ,theologiae1 ,tom ,,iv #agdf   
p4 #e sq4 ,petrus ,dens1 ,theologia ad  
usum seminariorum ,,iv p4 #i sq4 ,p4    
,collet1 ,instit4 ,theol4 moralis ,,iii 
p4 #dja sq4 enz41 is echter in de       
eerste plaats te eng1 wl ze alleen den  
cultus omschrft en dus met  latreia     
samenvalt4 ,de religio subjectiva is    
niet alleen een dienst1  eene vereering1
 maar allereerst eene gezindheid1 welke 
in dien dienst  zich uitspreekt4 ,voorts
 is de onderscheiding van virtutes      
morales en  virtutes theologicae te     
supranaturalistisch en dualistisch4 ,er 
ligt  natuurlk eenige waarheid in1 n4l4 
deze1 dat ook in den gevallen mensch    
nog overblfselen van het beeld ,gods en 
zedelke deugden zn1 zelfs de  religie is

 niet geheel uitgeroeid4 ,maar de       
virtutes morales en ook de  religieuse  
gezindheid moeten vernieuwd en herboren 
worden1 om waarlk  goed te zn4 ,thomas  
erkent dan ook1 dat de theol4 deugden1  
geloof1  hoop1 liefde causant actum     
religionis1 quae operatur quaedam in    
ordine  ad ,deum1 ,s4 ,th4 ,,ii1 #b qu4 
#ha art4 #e ad #a1 maar z worden toch   
zelve  van de religie uitgesloten2 en   
terwl de virtutes intellectuales en     
morales zn secundum naturam hominis1 zn 
de virtutes theologicae super  naturam  
,i1 #b qu4 #fb art4 #b4 ,de ,hervorming 
heeft deze opvatting van  de religie    
vooral in tweerlei opzicht gewzigd4 ,ten
 eerste maken de  theologen der         
reformatie beter en duidelker           
onderscheid tusschen de  pietas als     
beginsel en den cultus als actio der    
religie4 ,en ten tweede  worden geloof1 
hoop en liefde niet als afzonderlke     
theol4 deugden  naast de religie        
geplaatst1 maar juist als de voornaamste
 akten van  den cultus internus in de   

religie zelve opgenomen4 ,de religio1   
zegt  ,zwingli1 ,opera ed4 ,schuler et  
,schulthess1 ,,iii #aee omvat pietatem  
totam  ,christianorum1 fidem1 vitam1    
leges1 ritus1 sacramenta2 z bestaat  in 
ea adhaesio1 qua 7homo7 ,deo utpote     
summo bono inconcusse fidit  eoque      
parentis loco utitur1 ib4 #age1 z is    
animae deique connubium1  ib4 #ahj4 ,b  
,calvn treffen we drie begrippen aan3 #a
 de notitia1 de  kennis ,gods1 het besef
 zner deugden2 #b deze notitia is       
idoneus  pietatis magister2 z kweekt    
pietas1 welke bestaat in conjuncta cum  
amore ,dei reverentia1 quam beneficiorum
 ejus notitia conciliat2 en  #c is het  
deze pietas weer1 ex qua religio1 in den
 zin van cultus1  nascitur1 ,inst4 ,i4  
#b1 #a4 ,evenzoo onderscheidt ,zanchius1
 ,op4 ,,iv #bfc sq4  tusschen cultus1   
die de actio externa vel interna1 qua   
,deum veneramur  aanduidt en de religio 
of pietas1 welke de virtus is1 waaruit  
de cultus  geboren wordt4 ,polanus zegt1
 ,synt4 ,theol4 #ehj ,a1 religio        

verschilt van  cultus ,dei1 ut causa ab 
effectu4 ,religio of pietas is causa    
interna  cultus ,dei4 ,de cultus1 vrucht
 der pietas1 wordt dan evenals b de     
scholastici onderscheiden in internus en
 externus2 de eerste heeft tot          
voornaamste daden fides1 fiducia1 spes1 
adoratio1 dilectio1 invocatio1          
gratiarum actio1 sacrificium1           
obedientia2 en de cultus externus is    
weer of moralis 7beldenis1 gebed enz47  
of ceremonialis 7sacramenta1            
sacrificia1 sacra74 ,zanchius ,,iv #daj 
sq4 ,ursinus1 ,catech4 qu4 #id-ajc en   
de explicatie daarvan1 ook ,tract4      
,theol4 #aehd ,i p4 #bhc sq4 ,polanus1  
,synt4 ,theol4 p4 #cb ,f4 ,hoornbeek1   
,theol4 pract4 ,lib4 #i cap4 #f-h4 ,id4 
,summa ,controv4 p4 #g sq4 ,alsted1     
,theol4 ,catech4 p4 #e sq4 ,moor1 ,comm4
 in  ,marckii ,comp4 ,i4 #dd sq4 ,voor  
de ,luth4 vergelke men ,calovius1 ,isag4
 ad  ,s4 ,theol4 #afeb p4 #cja sq4      
,schmid1 ,dogm4 der ev4 luth4 ,kirche   
#f;e ,aufl4  ,s4 #e f4 ,hase1 ,hutterus 

,rediv4 ,loc4 #a  #b4 ,herzog #ab3fde4  
#e4 ,de religio subjectiva is allereerst
 eene 1 habitus1 een zekere  aanleg in  
den mensch1 welke door inwerking van de 
religio objectiva  in actus 7cultus in- 
en externus7 overgaat4 ,zulk een habitus
 is er in  iederen mensch2 semen        
religionis omnibus inditum est1 ,calv4  
,inst4 ,i4  #d1 #a4 ,maar deze habitus  
is in den gevallen mensch bedorven en   
brengt1  door eene onware en onzuivere  
religio objectiva bevrucht1 ook een     
cultus voort1 die idololatreia1  is4    
,daarom is voor eene  zuivere religie   
noodig1 dat ten eerste de van buiten tot
 ons komende  religio objectiva ons ,god
 weer kennen doe gelk ,h werkelk is1 en 
dat ten tweede de bedorven habitus      
religionis in den mensch wordt  herboren
 en vernieuwd4 ,in dezen zin is de      
religio subjectiva dus eene  virtus     
infusa a ,spiritu ,sancto1 ,hoornbeek1  
,theol4 pract4 ,,ii p4 #bjg1  #bac4     
,toch is hiermede nog niet genoeg       
gezegd4 ,de mensch heeft vele  deugden1 

zoowel in zn verstand als in zn wil4 ,de
 eigenaardigheid dier  virtus1 welke in 
de religie werkt1 moet dus nader worden 
aangewezen4  ,vroeger omschreef men deze
 virtus als pietas1 reverentia1 timor1  
fides enz41 en zoo ook tegenwoordig als 
eerbied1 ontzag1 vreeze1                
afhankelkheidsgevoel4 ,toch zn alle deze
 omschrvingen niet bepaald  genoeg2 al  
deze aandoeningen hebben we in meerder  
of minder mate ook  ten opzichte van    
schepselen4 ,er moet een wezenlk        
onderscheid zn  tusschen den cultus     
religiosus en den cultus civilis1       
tusschen   en 1 tusschen de aandoeningen
 van vrees1 eerbied1 ontzag  enz4 gelk w
 die koesteren tegenover ,god en        
tegenover schepselen4  ,dat onderscheid 
kan alleen daarin gelegen zn1 dat in de 
religie in  aanmerking komt de absoluta 
dignitas et potestas ,dei en de absoluta
  subjectio onzerzds1 ,hoornbeek1       
,theol4 pract4 ,,ii #bje sq4 ,van       
schepselen  zn we slechts ten deele     
afhankelk2 w staan als schepselen met   

hen op gelke ln2 maar ,god is een wezen1
 van hetwelk w volstrekt  afhankelk zn  
en dat in elk opzicht de beslissing     
heeft over ons  wel en ons wee4 ,b de   
,heidenen wordt deze absoluutheid ,gods 
wel als  het ware onder vele goden      
verdeeld1 maar toch is iedere god op zn 
terrein met zoodanige macht bekleed1 dat
 de mensch voor zn geluk of  ongeluk    
volstrekt van hem afhankelk is4 ,het is 
vooral ,schleiermacher  geweest1 die in 
zn ,christ4 ,gl4  #d de religie         
omschreven heeft  als schlechthiniges   
,abhngigkeitsgefhl4 ,tegen deze         
definitie zn  vele bedenkingen          
ingebracht1 die o4 a4 kort worden       
weergegeven door  ,hoekstra1 ,wsg4      
,godsdienstleer ,i #gj v4 ,inderdaad    
heeft deze omschrving  b ,schleiermacher
 een zin1 welke niet kan toegelaten     
worden4 ,de  afhankelkheid wordt b hem  
zoo panthestisch opgevat1 dat ze        
objectief  alleen betrekking heeft op   
het wereldgeheel en subjectief beperkt  
wordt  tot het gevoel4 ,toch ligt er in 

,schleiermachers definitie een gewichtig
  bestanddeel van waarheid4 ,wat den    
mensch tot een religieus wezen maakt  en
 tot religie drft1 is het besef1 dat h  
tot ,god in eene relatie  staat1 die    
specifiek verschilt van alle andere     
verhoudingen1 waarin h  geplaatst is4   
,deze relatie is zoo diep en teeder1 zoo
 rk en veelzdig1  dat z moeilk door n   
begrip kan worden uitgedrukt4 ,maar     
zeker  komt dat van afhankelkheid wel   
het eerst en het meest hiervoor in      
aanmerking4 ,want in de religie voelt de
 mensch zich in betrekking tot  een     
persoonlk wezen1 dat zn lot op ieder    
gebied van het leven en voor  td en     
eeuwigheid in de hand heeft4 ,daarom    
wordt ,god in de religie nog  niet      
uitsluitend als macht opgevat2 want ook 
als ,genadige1 ,barmhartige1            
,rechtvaardige1 ,heilige enz4 staat ,god
 tegen den mensch toch altd als         
,souverein1 als ,absolute1 als ,god     
over4 ,en de mensch staat tegenover ,hem
  altd als schepsel2 h is dat tegenover 

niemand en niets anders1 h is  dat      
alleen tegenover ,god4 ,en daarom is    
deze creatuurlke afhankelkheid  niet het
 wezen maar toch de grondslag van de    
religie4 ,de mensch is  echter niet     
alleen schepsel1 maar ook een redelk en 
zedelk schepsel2  zne verhouding tot    
,god is daarom eene gansch andere dan   
van engelen en  dieren4 ,de volstrekte  
afhankelkheid1 waarin de mensch tot ,god
 staat1  sluit daarom de vrheid niet    
uit4 ,h is afhankelk1 maar op eene      
andere  wze dan de andere schepselen2 h 
is zoo en in dien zin afhankelk1 dat  h 
tegelk een redelk en zedelk wezen blft1 
dat h ,gode verwant1  zn geslacht en zn 
beeld is4 ,volstrekt afhankelk is h     
zoodat de  loochening dezer             
afhankelkheid hem nimmer vr maakt1 en   
toch hare  erkenning hem nooit tot slaaf
 vernedert4 ,integendeel1 in de bewuste1
  vrwillige aanvaarding van deze zne    
afhankelkheid komt de mensch tot  de    
hoogste vrheid4 ,h wordt in dezelfde    
mate mensch1 als h kind ,gods  is4 ,de  

,h4 ,schrift stelt geen onderzoek in    
naar het wezen der religio  subjectiva1 
gelk die nog in alle menschen en onder  
alle godsdiensten  wordt gevonden4 ,het 
zou ook een onbegonnen werk zn4 ,want de
 religieuse  gezindheid is in de        
velerlei godsdiensten zoo verschillend1 
dat er  hoogstens een zeer algemeen en  
vaag begrip voor aangegeven kan worden4 
,de ,schrift bestempelt echter die      
religieuse gezindheid1 welke de         
,christen tegenover ,god en zne         
openbaring gevoelt1 met den naam van    
geloof4 ,dat is het centrale begrip in  
de religio subjectiva van den           
,christen4 ,over de natuur van dat      
geloof is in de christelke kerk ten     
allen tde groot verschil geweest4 ,het  
religieuse leven is zoo rk  en diep1 dat
 het telkens van eene andere zde kan    
worden beschouwd4  ,maar in het geloof  
liggen toch altd deze twee elementen    
opgesloten1  ten eerste1 dat de mensch  
tegenover ,god en zne openbaring geheel 
receptief en volstrekt van ,god         

afhankelk is1 en ten andere1 dat h      
juist door erkenning dezer afhankelkheid
 de vergeving1 het kindschap1  de       
zaligheid uit genade deelachtig wordt4  
,analogie van deze religio  subjectiva  
in het ,christendom is er zeker ook b   
andere godsdiensten1  maar alleen in de 
christelke religie is de subjectieve    
relatie van den  mensch tot ,god        
volkomen normaal4 ,afhankelkheid en     
vrheid zn hier  met elkander verzoend4  
,de souvereiniteit ,gods blft hier ten  
volle  gehandhaafd en de verwantschap   
des menschen met ,god wordt toch        
volledig  erkend4 ,de mensch is te      
religieuser en wordt te meer den beelde 
,gods  gelkvormig1 naarmate h zne       
afhankelkheid dieper beseft en erkent4  
,daarom kunnen alle deugden ten opzichte
 van schepselen overdreven  worden2 maar
 met betrekking tot ,god is er geene    
overdrving mogelk4  ,men kan ,hem nooit 
te veel gelooven1 vertrouwen1 liefhebben
 enz41 nooit  kan 't geloof te veel     
verwachten1 ,voigt1 ,fundamentaldogmatik

 #fe f4 ,aug4  ,dorner1 ,stud4 u4 ,kr4  
#ahhc ,s4 #bag f4 ,kahnis1 ,die luth4   
,dogm4 #b;e ,ausg4  #ahgd ,i #ha f4     
,abr4 des ,amorie van der ,hoeven ,jr4  
,de godsdienst het wezen  van den       
mensch1 ,leeuwarden1 #ahdh bl4 #ch v4   
#f4 ,de religio subjectiva gaat door de 
inwerking der religio objectiva  uit    
haar habitueelen toestand in daden over4
 ,deze daden zn in- of  uitwendig1 en   
maken alzoo onderscheid tusschen den    
cultus internus en  externus4 ,religio  
en cultus verhouden zich als oorzaak en 
gevolg4 ,toch  is hiermede niet bedoeld 
dat de cultus eene vre vinding en uiting
 is  van de subjectieve religie4 ,alle  
is verboden1 ,mt4 #ae3i4  ,mk4 #g3g4    
,col4 #b3bc4 ,zoowel het antinomistisch 
,anabaptisme als het  nomistisch        
,romanisme is hier te vermden4 ,god     
bepaalt alleen1 hoe ,h  wil gediend     
worden4 ,en de wedergeboorte van de door
 de zonde bedorven  religio subjectiva1 
van den habitus religionis1 bestaat     
juist daarin1  dat de geloovigen een    

oprechten lust ontvangen1 om niet alleen
 naar  sommige maar naar alle geboden   
,gods in volmaaktheid te leven4 ,het is 
hunne spze1 om den wil des ,vaders te   
doen4 ,jezus sprak en deed nooit  iets1 
dan waartoe ,h een gebod van den ,vader 
had ontvangen4 ,daarom  legt de ,schrift
 op het wandelen in ,gods geboden1 op   
het onderhouden  van zne inzettingen    
enz4 zoo sterken nadruk4 ,en daartoe    
wederbaart  ,god den mensch1 om hem1 die
 afkeerig is van zn dienst1 wederom in  
het  innerlkste van zn wezen in         
overeenstemming te brengen met zn wil   
en wet1 in de religio objectiva         
neergelegd4 ,de cultus internus omvat   
de daden van geloof1 vertrouwen1 vreeze1
 liefde1 gebed1 dankzegging  enz41 en de
 cultus externus openbaart zich in      
beldenis1 gebed1 gezang1  dienst des    
woords en der sacramenten1 gelofte1     
vasten1 waken enz4 ,deze  is dus deels  
moreel1 deels ceremonieel2 en kan       
wederom solitarius  en socius zn4 ,in   
het laatste geval is h privaat of       

publiek2 de  gemeenschappelke1 openbare 
cultus wordt in de kerkenordeningen     
geregeld4 ,in al deze religieuse        
handelingen is het besef der absolute   
afhankelkheid de religieuse             
grondgedachte1 het bezielend element4   
,daarvan losgemaakt worden ze           
letterdienst1 lippenwerk1 koud en dood  
formalisme4 ,maar daardoor bezield1     
krgen z alle haar specifiek  religieus  
karakter4 ,ook schepselen zn voorwerp   
van ons geloof1 van  onze hope1 van onze
 liefde enz4 ,wat al deze handelingen   
tot religieuse  stempelt1 is1 dat z ons 
in betrekking stellen tot een ,persoon1 
van  wien w met alle dingen in          
volstrekten zin en toch weer op eene    
eigene  wze1 d4 i4 als redelke          
schepselen afhankelk zn4 ,het wezen der 
religie kan toch in niets anders gelegen
 zn1 dan daarin dat ,god juist  als ,god
 wordt verheerlkt en gedankt4 ,elke     
religie1 die hierin te  kort schiet1    
komt de eere ,gods te na en houdt in    
diezelfde mate ook  op1 echt religieus  

te zn4 ,daarentegen bestaat de echte    
religie in  eene zoodanige gezindheid   
van den mensch1 welke eenerzds wortelt  
in  het diep besef zner volstrekte      
afhankelkheid van ,god als ,schepper1   
,verlosser1 ,heiligmaker enz41 en       
andererzds zich uitstrekt1 om naar  alle
 ,gods inzettingen in oprechtheid te    
wandelen4      ,b4 ,zetel der religie4  
#g4 ,nadat het wezen der religie is     
onderzocht1 moet de plaats worden       
bepaald1 welke z in den mensch1 te      
midden van zne faculteiten en  functin  
inneemt4 ,meteen wordt dan de verhouding
 duidelk1 waarin  de godsdienst staat   
tot wetenschap1 kunst en zedelkheid4    
,reeds de  scholastiek stelde de vraag1 
of de religio eene virtus intellectualis
  of moralis was1 en ,thomas zeide het  
laatste1 ,s4 ,theol4 ,,ii #b qu4 #ha    
art4  #e4 ,maar eerst in de nieuwere    
philosophie1 vooral nadat de            
godsdiensten  der volken meer bekend zn 
geworden1 is het wezen der religie tot  
een  voorwerp van psychologisch en      

historisch onderzoek gemaakt4 ,lessing's
  ,erziehung des ,menschengeschlechts   
#aghj en ,herder's ,ideen zur ,philos4  
der ,gesch4 der ,menschheit #aghd       
maakten er een aanvang mede4 ,en sedert 
is de historie en de philosophie der    
godsdiensten een geliefkoosde  studie   
geworden4 ,ter bepaling van het wezen   
der religie gaat het  tegenwoordig      
onderzoek bna altd uit van de religio   
subjectiva1  en het recht1 de macht1 de 
waarde der religio objectiva wordt bna  
algemeen miskend4 ,dit is gevolg van    
eene wsgeerige praemisse1 dat  alle     
godsdiensten in wezen gelk zn en slechts
 in vorm verschillen4  ,maar dit        
religieuse indifferentisme is daarom    
onhoudbaar1 wl alle  religie noodwendig 
een kennen insluit en de realiteit      
poneert van zn  object2 zoodra echter   
dit het geval is1 valt een godsdienst   
onder de  kategorie van waar en onwaar4 
,indien de religie niets ware dan gevoel
  en phantasie1 zou ze aan haar         
scheppingen ook slechts eene            

aesthetische  waarde hechten4 ,maar elke
 religie is overtuigd van de realiteit  
en de  waarheid harer objecten 7goden1  
profeten1 heilige plaatsen enz471 en  is
 zonder dat geloof onbestaanbaar1 cf4   
,dr4 ,bruining1 ,theol4 ,tdschr4  ,nov4 
#ahid bl4 #efc v4 #eih v4 ,feitelk past 
ieder dan ook de kategorie  van waar en 
onwaar op de religies toe2 de           
religionsphilosoof gelooft  niet aan de 
waarheid van de goden der volken1 al    
waardeert h ook de  religieuse          
gezindheid1 die in hun vereering zich   
menigmaal uitspreekt4  ,voorts staan de 
verschillende godsdiensten zelve lang   
niet indifferent  tegenover elkaar2 z   
beschouwen zichzelve en elkander niet   
als staande  in verhouding van lager en 
hooger1 maar van waar en valsch4 ,de    
wsgeer  staat met zn indifferentisme vr 
wel alleen4 ,frederik de ,groote moge   
zeggen3 in meinem ,reiche soll ,jeder   
nach seiner ,faon selig werden1  de     
godsdiensten zelve denken er gansch     
anders over4 ,en ze kunnen niet  anders2

 wat de een poneert1 negeert de andere4 
,z sluiten elkaar uit1  en kunnen niet  
beide waar zn4 ,indien ,christus de     
,gezondene is des  ,vaders1 dan is      
,mohammed het niet4 ,en eindelk berust  
het religieuse  indifferentisme nog op  
de zondige gedachte1 dat het ,gode      
onverschillig  is1 hoe ,h gediend wordt4
 ,het ontneemt ,hem het recht1 om de wze
 van  zn dienst te bepalen4 ,in elk     
geval gaat het uit van de gedachte1  dat
 ,god zn dienst niet heeft              
voorgeschreven1 dus van de apriorische  
loochening der openbaring4 ,de stelling1
 dat de godsdiensten in wezen           
overeenkomen en in vorm verschillen1 is 
omgekeerd veel juister2 z  verschillen  
in wezen maar komen in vorm overeen4    
,daarb moet ten slotte  nog de opmerking
 worden gemaakt1 dat het indifferentisme
 in zake de  religie zich meer of minder
 ver uitstrekken kan4 ,het syncretisme  
houdt  het kerkelke1 het desme houdt het
 christelke1 het modernisme houdt  de   
religio objectiva1 de morale indpendante

 houdt al het religieuse  voor          
indifferent4 ,feitelk en objectief is er
 echter niets indifferent1  noch in de  
natuur1 noch in den staat1 noch in      
wetenschap of kunst4  ,alles1 ook het   
geringste1 heeft zne bepaalde plaats en 
beteekenis in  het geheel4 ,indifferent 
is de mensch alleen voor wat h niet     
kent2 wat  h weet1 wordt ook vanzelf    
door hem getaxeerd en gewaardeerd4 ,god 
is  onverschillig voor niets1 omdat h   
alles kent4 ,cf4 ,lamennais1 ,essai sur 
l'indiffrence en matire de religion1    
#i;e d4 ,paris #ahce1 vooral tome       
premier1 waarvan de introduction begint3
 le sicle le plus malade n'est  pas     
celui qui se passionne pour l'erreur1   
mais le sicle qui nglige1  qui ddaigne  
la vrit4    #h4 ,het algemeen geloof1   
dat de godsdiensten verschillende vormen
 zn  van n wezen1 gaat uit van de       
gedachte1 dat het wezen der religie     
niet in de religio objectiva1 maar in de
 religio subjectiva ligt4 ,de  eerste is
 onverschillig1 op de laatste1 op de    

religieuse gezindheid  of stemming komt 
het aan4 ,naar die gezindheid moet dus  
onderzocht1  om het wezen der religie te
 bepalen4 ,maar waar en hoe moet dat    
onderzoek geschieden8 ,twee methoden    
dienen zich aan1 de historische  en de  
psychologische4 ,de historische1        
voorgestaan bv4 door ,dr4 ,a4           
,bruining1 ,wsbeg4 v4 d4 godsd4 ,theol4 
,tdschr4 #ahha bl4 #cfe v4 wil uit      
historisch onderzoek en vergelkende     
waarneming van de godsdienstige         
verschnselen het wezen van de religie   
bepalen4 ,maar deze methode is  feitelk 
onmogelk1 omdat elk onderzoek van de    
godsdiensten reeds eene  notie van den  
godsdienst onderstelt2 een vergelkend   
onderzoek van alle  godsdiensten een    
onuitvoerbare arbeid is2 en in de       
godsdiensten juist  de religieuse       
gezindheid het diepst is verborgen en   
schier aan alle  waarneming ontsnapt4   
,wat weten w nog van de stemming en     
gezindheid1  die in de verschillende    
richtingen en kerken binnen het         

,christendom aan  de godsdienstige      
verschnselen ten grondslag ligt6 ,de    
psychologische  methode1 o4 a4 door4    
,hugenholtz1 ,studin op godsd4 en zedek4
 gebied  ,,ii #hc v4 en ,rauwenhoff1    
,wsbeg4 v4 d4 godsdienst #da v4         
verdedigd1  wil het wezen van den       
godsdienst zielkundig verklaren en      
verlangt  daarom1 dat de beoefenaar van 
de godsdienstwetenschap een godsdienstig
  mensch z en als zoodanig de           
godsdienstige verschnselen waarneme en  
beoordeele4 ,hier is op zichzelf niets  
tegen te zeggen4 ,b de studie der       
godsdiensten het eigen godsdienstig     
bewustzn buiten rekening te laten1  gelk
 ,dr4 ,bruining wil1 ware hetzelfde naar
 de goede opmerking van  ,dr4           
,hugenholtz1 als zichzelven de oogen uit
 te steken uit vrees voor               
gezichtsbedrog4 ,maar dan mag toch      
geeischt1 dat zulk een onderzoeker  der 
godsdiensten geen valsche maar een ware 
en zuivere opvatting van  den godsdienst
 meebrenge2 anders toetst h alle        

godsdiensten slechts  aan zn eigene     
misschien zeer verkeerde voorstelling en
 aan die zner  geestverwanten1 bv4 aan  
de moderne opvatting der religie4       
,indien de  vraag echter zoo staat1 dan 
is er tusschen orthodoxen en modernen   
geen  kwestie meer van methode1 maar    
alleen van de waarheid of onwaarheid    
der godsdienstige voorstelling1 waarvan 
beiden uitgaan4 ,en dan is  de waarborg 
voor de waarheid der godsdienstige      
voorstelling1 welke  de orthodoxe       
meebrengt minstens even groot als die   
voor de moderne  opvatting der religie2 
want gene ontleent haar aan de ,h4      
,schrift en is  in overeenstemming met  
de kerk van alle eeuwen1 en deze is van 
korten  td en slechts in een kleinen    
kring van geestverwanten geldig4    #i4 
,de wsbegeerte van den godsdienst heeft 
nu vooral drie opvattingen  van het     
wezen der religio 7subjectiva7          
voorgedragen4 ,ten eerste de            
intellectualistische1 die 't wezen der  
religie stelt in de kennis1 en  haar    

zetel plaatst in het verstand4 ,het     
gnosticisme zei al1 dat de  gnosis zalig
 maakte1 dat de agnitio was redemptio   
interioris hominis1  ,irenaeus adv4     
haer4 ,i cap4 #ba4 ,dit gnosticisme     
heeft ten allen tde  in de christelke   
kerk verdedigers gevonden1 maar is      
vooral weer  opgekomen in de nieuwere   
philosophie4 ,spinoza houdt verstand en 
wil  voor unum et idem1 ,eth4 ,,ii prop4
 #di1 laat den amor ,dei geboren worden 
uit de heldere en duidelke kennis des   
menschen van zichzelf en zne  affecten1 
ib4 ,v prop4 #ae1 en noemt dezen amor   
intellectualis1 ib4  prop4 #cb4 ,summa  
mentis virtus est ,deum cognoscere ,v   
prop4 #bg1 en onze  mens is pars        
infiniti ,dei intellectus ,,ii prop4    
#aa4 ,deze kennis ,gods1  d4 i4 der     
dingen sub specie aeternitatis ,,ii     
prop4 #dd is summa mentis  acquiescentia
 ,v prop4 #bg4 ,volgens ,schelling in zn
 eerste periode is er  van het          
,absolute1 als identiteit van het       
eindige en oneindige1 alleen  een       

absoluut weten mogelk2 de religie       
verliest hier dus geheel hare           
zelfstandigheid1 het geloof is eene     
onjuiste1 onzuivere opvatting van  de   
idee1 ,philosophie u4 ,religion 7,smmtl4
 ,werke1 ,erste ,abth4 ,,vi ,s4 #aa     
f474 ,vooral ,hegel heeft deze          
intellectualistische bepaling van het   
wezen der religie uitgewerkt4 ,b hem is 
het ,absolute het denken zelf1  dat in  
de tegenstellingen ingaat en uit deze   
weer tot de identiteit met  zichzelf    
terugkeert4 ,heel de wereld is dus eene 
ontwikkeling van den  geest1 eene       
logische ontvouwing van den inhoud der  
rede1 een proces1  waarin de idee eerst 
in de natuur zich objectiveert en dan   
daaruit in  den geest weer tot zichzelve
 terugkeert4 ,een van de momenten1 welke
  dit proces doorloopt1 is de religie4  
,de menschelke geest is het1 in  wien   
het ,absolute tot zichzelf komt en zich 
van zichzelf bewust wordt4  ,en dit     
zelfbewustzn van den absoluten geest in 
den eindigen geest is  religie4 ,religie

 is dus wezenlk weten1 geen gevoelen en 
geen handelen1  maar weten en wel van   
,god door den eindigen geest of         
objectief weten  ,gods van zichzelven   
door en in den eindigen geest4 ,der     
,mensch weiss  nur von ,gott1 insofern  
,gott im ,menschen von sich selbst      
weiss1 diess  ,wissen ist               
,selbstbewustseyn ,gottes1 aber ebenso  
ein ,wissen desselben  vom ,menschen1   
und diess ,wissen ,gottes vom ,menschen 
ist ,wissen des  ,menschen von ,gott4   
,der ,geist des ,menschen von ,gott zu  
wissen1 ist  nur der ,geist ,gottes     
selbst1 ,vorles4 ber die ,philos4 der   
,religion1  herausg4 v4 ,marheinecke    
#ahcb ,werke ,,xii ,s4 #dbh4 ,religie is
 echter niet  't hoogste weten2 het is  
maar een weten van het absolute in den  
vorm  van zinnelke1 historische         
voorstellingen4 ,het hoogste1 ware weten
  wordt eerst bereikt in de philosophie4
 ,de religie is daarom tdelk1  een      
lagere vorm1 voor de onontwikkelden     
geschikt4 ,maar de philosophie  maakt   

uit de zinnelke voorstellingen der      
religie de idee los en komt  alzoo tot  
een absoluut1 adaequaat1 begrifflich    
weten van ,god1 ib4 ,s4 #ae  f4 cf4     
,strauss1 ,christl4 ,gl4 ,i #ab4        
,feuerbach1 ,wesen des ,christenthums   
#ahda en ,strauss1 ,christliche         
,glaubenslehre #ahdj1 ,der alte und der 
neue  ,glaube1 #b;e ,aufl4 #ahgb trokken
 de consequentie en voltooiden de breuke
  met de christelke religie4 ,het       
idealisme sloeg in materialisme om4     
,evenals reeds in de vorige eeuw door   
,la ,mettrie1 cf4 ,stckl1 ,gesch4 der   
neueren ,philos4 ,i #cgh1 zoo werd ook  
nu weer door velen het geloof aan  ,god 
voor de grootste en schadelkste dwaling 
gehouden4 ,bruno ,bauer1  ,arnold ,ruge1
 ,edgar ,bauer1 ,max ,stirner predikten 
het naaktste egosme4  ,het materialisme1
 dat ongeveer #ahej in ,duitschland     
opkwam1 oordeelde  niet anders1 ,bchner1
 ,kraft und ,stoff #ahee1 #af;e ,aufl4  
#ahhe ,s4 #cib  f4 ,specht1 ,theol4 u4  
,naturwiss4 #c;e ,aufl4 #ahgh ,s4 #ga f4

 ,moleschott1  ,kreislauf des ,lebens   
#aheb4 ,carl ,vogt1 ,khlerglaube und    
,wissenschaft  #ahed4 ,czolbe1 ,neue    
,darstellung des ,sensualismus #ahee4   
#aj4 ,nu heeft ,hegel zeer goed         
ingezien1 dat religie ook kennis bevat  
en dat godsdienst en metaphysica ten    
nauwste verwant zn4 ,de aard der  zaak  
maakt dit ook duidelk4 ,religie is altd 
eene verhouding des  menschen tot eene  
boven hem staande1 goddelke ,macht4     
,religie is er  dus niet en kan er niet 
zn zonder eene bepaalde voorstelling van
 ,god2  en deze sluit weer andere       
voorstellingen in omtrent wereld en     
mensch1  oorsprong en einddoel der      
dingen4 ,deze godsdienstige             
voorstellingen  hebben voor den         
geloovige transcendentale beteekenis2 h 
is ten  diepste overtuigd van haar      
objectieve realiteit en waarheid4       
,zoodra  h deze voorstellingen gaat     
houden voor producten zner phantasie1   
voor idealen zonder realiteit1 of ook   
aan de kenbaarheid van het              

metaphysische wanhoopt1 is het met zne  
religie gedaan4 ,het skepticisme        
vernietigt het voorwerp der religie en  
daarmede deze zelve4 ,ook met het       
verstand moet ,god worden gediend2 maar 
als het verstand inziet1 dat  de        
religieuse voorstellingen niet          
beantwoorden aan eene werkelkheid1      
houdt het op godsdienstig te zn4        
,religieuse en theoretische             
wereldbeschouwing1 theologie en         
wetenschap zn niet hetzelfde maar       
kunnen toch onmogelk met elkander       
strden4 ,zulk een dualisme is met de    
eenheid van den menschelken geest in    
onverbiddelken strd1 ,hartmann1         
,religionsphilosophie4 ,,ii4 ,die       
,religion des ,geistes1 #bte ,aufl4     
,leipzig1  ,friedrich ,s4 #c-bg4        
,maar ,hegel dwaalde toch hierin dat h  
godsdienst en wsbegeerte tot  elkander  
in verhouding stelde als lager en       
hooger1 als voorstelling en  begrip1 en 
ze dus opvatte als successieve momenten 
van n proces4 ,de  ,hegelianen zooals   

,strauss1 ,glaub4 ,i #ab f4 en          
,biedermann1 ,christl4 ,dogm4  #b;e     
,aufl4 ,i #ahd f4 zagen het onjuiste    
hiervan zelven in4 ,inhoud en vorm  zn  
nooit zoo mechanisch en uitwendig       
verbonden1 dat geheele wziging  van     
dezen genen onveranderd laat4 ,de       
omzetting der godsdienstige             
voorstellingen in philosophische        
begrippen tast ook den godsdienstigen   
inhoud zelven aan4 ,de historie van de  
,hegelsche philosophie bracht dit       
spoedig aan het licht4 ,er bleef b haar 
van de christelke dogmata zoo  goed als 
niets over2 triniteit1 menschwording1   
voldoening behielden  de orthodoxe namen
 maar werden geheel anders              
genterpreteerd4 ,de  feiten van het     
,christendom werden tot den vorm        
gerekend en waardeloos  geacht4 ,in de  
plaats daarvan kreeg men begrippen1 die 
geen inhoud meer  hadden4 ,een tweede   
fout van ,hegel bestond daarin1 dat h   
aan religie en  philosophie een gelken  
inhoud gaf en toch de eerste voor een   

lageren  vorm hield van de tweede4 ,de  
religie werd daardoor verlaagd tot een  
relatief goed1 dat alleen nog maar      
waarde had voor de eenvoudigen en de    
onontwikkelden4 ,de wsgeeren waren er   
verre boven verheven en hadden  aan de  
philosophie genoeg4 ,dit nu berust op   
eene totale miskenning  van het wezen   
der religie4 ,want religie en wetenschap
 zn wel verwant  maar toch ook          
hemelsbreed verschillend4 ,al hebben ze 
ook menigmaal  een zelfden inhoud en    
voorwerp1 dezen komen toch in beide     
onder een  geheel ander gezichtspunt    
voor4 ,in de wetenschap is het om       
kennis1  in de religie is het om troost1
 vrede1 zaligheid te doen4 ,de religie  
en philosophie zn evenmin als de tat    
thologique1 mtaphysique en  positive van
 ,a4 ,comte elkaar historisch opvolgende
 toestanden van den  menschelken geest1 
maar zn verschillende gezichtspunten1   
waaronder  dikwerf eene zelfde zaak     
beschouwd kan worden4 ,ook de           
diepzinnigste  wsgeer komt daarom met al

 zne kennis boven de religie niet uit2  
door de wetenschap kan h nimmer zne     
religieuse behoefte bevredigen4  ,de    
wetenschap moge hem al zeggen1 dat en   
wat ,god is2 alleen door de  religie    
weet h1 dat die ,god ook zn ,god en zn  
,vader is4 ,de wetenschap  moge hem     
leeren dat er zonde is en genade2 alleen
 door de religie wordt  h de zaligheid  
der vergeving en van het kindschap ,gods
 deelachtig4  ,al kon de wetenschap     
alles weten1 en al kon ze alle          
metaphysische  problemen oplossen2 dan  
nog gaf ze slechts theoretische kennis1 
en  geen persoonlk deelgenootschap aan  
de goederen des heils4 ,niet aan  het   
weten1 maar alleen aan het gelooven is  
de zaligheid verbonden4  ,maar het is er
 verre van af1 dat de wetenschap en de  
wsbegeerte  het zoover brengen kan4     
,juist op de belangrkste vragen blft z  
het  antwoord schuldig4 ,de verwachting1
 die ,renan in #ahdh van de wetenschap  
koesteren kon1 bleek hemzelven in #ahij 
niets dan eene illusie te  zn1 ,renan1  

,l'avenir de la science4 ,penses de     
#ahdh4 #b;e d4 ,paris  #ahij4 ,de       
wetenschap zegt ons noch wat ,god noch  
wat de mensch is2 z  laat ons onbekend  
met den oorsprong en de bestemming der  
dingen4 ,de  verschnselen neemt ze waar1
 maar het noumenon blft haar verborgen4 
,z kan de religie nimmer vervangen en   
nooit haar verlies vergoeden1  ,voigt1  
,fundam4 dogm4 #abj f4 ,hartmann1       
,religionsphilosophie ,,ii ,s4 #c-bg4   
,h4 ,siebeck1 ,lehrbuch der             
,religionsphilosophie1 ,freiburg #ahic  
,s4 #a-aa4  ,nitzsch1 ,ev4 ,dogm4       
#ib-if4 ,pfleiderer1 ,grundriss der     
christl4 ,gl4 u4  ,sittenlehre  #aa4    
#aa4 ,anderen hebben daarom de religie  
omschreven door zedelk  handelen en haar
 zetel in den wil gezocht4 ,het         
,pelagianisme in zne  verschillende     
vormen1 ,semipelag4 ,socin4 ,remonstr4  
,deisme1 ,ration4 enz4  heeft deze      
opvatting voorbereid1 inzoover de fides 
b deze richting  aangevuld wordt door of
 zelfs alleen bestaat in eene nova      

obedientia4  ,de leer is dan slechts    
middel en ondergeschikt1 hoofdzaak is de
 liefde1  op een deugdzaam1 zedelk leven
 komt het aan4 ,ook ,spinoza heeft naast
  de intellectualistische deze          
moralistische opvatting4 ,de ,h4        
,schrift  is ,gods woord1 omdat ze de   
vera religio1 de lex divina bevat1      
,tract4  theol4 pol4 cap4 #ab  #ah sq4  
,z bedoelt niets praeter obedientiam1   
cap4 #ac en deze obedientia erga ,deum  
bestaat in solo amore proximi1  ib4  #h4
 ,philosophie en geloof zn zoo          
onderscheiden1 dat gene tot  doel heeft 
de veritas1 dit de obedientia en pietas1
 cap4 #ad  #ch4  ,de intellectualis sive
 accurata ,dei cognitio is geen gave aan
 alle  geloovigen1 maar wel de          
obedientia1 deze wordt van allen        
geeischt1 cap4  #ac  #i4 ,maar vooral   
,kant heeft aan dit moralisme ingang    
verschaft4  ,de theoretische rede kan   
n4l4 het bovenzinnelke niet bereiken4   
,god1  vrheid1 onsterfelkheid zn        
wetenschappelk niet te bewzen4 ,z zn    

alleen postulaten van de practische rede
 tot vervulling van de zedewet  en tot  
verkrging van het hoogste goed1 d4 i4 de
 met deugd verbondene  zaligheid4       
,gelooven is dus voor waar houden niet  
op theoretische  maar op practische     
gronden4 ,de moraal wordt grondslag der 
religie4  ,en religie ist subjektiv     
betrachtet das ,erkenntniss aller       
unserer  ,pflichten als gttlicher       
,gebote4 ,de religie is hier niet       
rechtstreeks  en onmiddellk gegrond in  
de menschelke natuur1 maar alleen door  
het  zedelke heen4 ,ze heeft ook geen   
eigen inhoud en stof1 maar is niets  dan
 eene nadere bepaling van het zedelke2  
niet in het object maar  alleen in den  
vorm ligt het onderscheid tusschen      
beide4 ,kant moest dan  ook erkennen1   
dat geen godsdienst zich met zne religie
 heeft tevreden  gesteld4 ,alle         
godsdiensten bevatten behalve het       
zuivere redegeloof  nog vele andere     
dogmata1 een doktrinalen historischen   
,glauben4 ,maar  h verklaart dit uit de 

zwakheid der menschelke natuur1 die niet
  licht te overtuigen is1 dat een       
zedelke wandel alles is1 wat ,god  van  
ons eischt4 ,roeping is het1 om den     
,kirchenglauben meer en meer  te        
reinigen en in den zuiveren             
,vernunftglauben te doen overgaan1      
,religion innerhalb der ,grenzen der    
blossen ,vernunft1 herausg4 van  ,k4    
,rosenkranz #ahch4 ,kant's religie      
bestond daarom feitelk in niets  anders 
dan de rationalistische trilogie ,god1  
deugd1 onsterfelkheid4  ,maar ,j4 ,g4   
,fichte ging verder en leidde uit het   
zedelk bewustzn geen  ander postulaat   
af1 dan dat het ik het gansche niet-ik1 
de wereld1  aanzie als het versinnlichte
 ,material0 van zn plicht1 ze erkenne   
als zoo geordend dat zn zedelk willen en
 handelen op de ln ligt  van het zedelke
 doel van het geheel1 m4 a4 w4 dat er   
eene zedelke  wereldorde is4 ,hier is de
 religie geheel in 't zedelke opgegaan4 
,cf4  ,ueber den ,grund unseres         
,glaubens an eine gttliche              

,weltregierung #agih4  ,dit moralisme is
 in het ethicisme verdiept1 doordat het 
moreele niet  alleen psychologisch maar 
ook metaphysisch opgevat wordt4 ,de wil1
 het  goede1 de liefde is dan het       
eigenlke zn1 het ,ursein1 het ,absolute2
  daaruit is alles1 de triniteit1 de    
wereld1 de verlossing te verklaren2  die
 macht van het goede realiseert zich in 
de menschenwereld door  middel van het  
zedelke4 ,dat is de grondgedachte1      
waarvan ,schelling  in zne tweede       
periode uitging3 es gibt in der letzten 
und hchsten  ,instanz gar kein anderes  
,sein als ,wollen1 ,wollen ist ,ursein1 
,ueber das  ,wesen der menschl4         
,freiheit1 ,sammtl4 ,werke ,,vii #cca f4
 ,vooral ,rothe  heeft dit ethicisme in 
de theologie overgebracht2 de           
,frmmigkeit heeft  geen eigen inhoud    
maar valt in concreto met de ware       
zedelkheid saam1  ,theol4 ,ethik        
#aad-abf2 de kerk gaat daarom ook over  
in den staat   #ddj4 ,sedert heeft deze 
ethische richting grooten invloed       

verkregen4  ,het ethische wordt         
beurtelings als grondslag               
7,neokantianen71 inhoud  7,ethischen    
onder de ,vermittelungstheologen en     
onder de ,modernen71 of  zelfs als      
geheele vergoeding 7,morale indpendante4
 ,de ethische beweging  in de religie7  
van de religie beschouwd4 ,de ethische  
richting onder  de                      
,vermittelungstheologen trad in het     
voetspoor van ,schleiermacher en        
,rothe1 cf4 mne ,theol4 van ,d4 ,ch4 de 
la ,saussaye1 ,leiden #ahhd1 bl4 #bj  v4
 ,hier te lande zocht ,hoekstra den     
grondslag van het godsdienstig  geloof  
in de practische rede1 in den wil1      
,bronnen en grondslagen  van 't godsd4  
geloof #ahfd bl4 #bc v4 #di v4 #fc v4   
,de b hem zich  aansluitende ethische   
,modernen omschrven den godsdienst als  
toewding  aan het zedelk ideaal1 als    
reine zedelkheid1 ,dr4 ,hookaas1 ,god in
  de geschiedenis #ahgj4 ,godsdienst    
volgens de beginselen der ethische      
richting onder de ,modernen1 vier       

voorlezingen van ,hookaas1 ,hookaas     
,herderschee1 ,oort en van ,hamel1 's   
,bosch #ahgf4 cf4 ,rauwenhoff1 ,wsb4  v4
 d4 godsd4 #ahhg bl4 #aaf v4 ,rauwenhoff
 zelf stelt het wezen van  de religie in
 het geloof aan eene zedelke wereldorde1
 ,wsb4 v4 d4  godsd4 #cgc v4 ,verwant   
daarmede is de leer der ,morale         
,indpendante1  cf4 ,c4 ,coignet1 ,la    
morale indpendante dans son principe et 
dans son  objet1 ,paris #ahfc4          
,vacherot1 ,la religion1 ,paris #ahfi   
cf4 ,bibl4 v4 mod4  ,theol4 #ahgj ,i    
#ccc v4 ,caro1 ,la morale indp4 ,paris  
#ahgf4 ,e4 ,bersier1  sur la question de
 la mor4 indp4 in de ,handelingen der   
,ev4 ,alliantie  #ahfg4 ,cramer1        
,christendom en ,humaniteit #ahga bl4   
#aei v4 en evenzoo  die ethische        
beweging1 welke uit ,amerika in         
,engeland en ,duitschland  is           
doorgedrongen1 en onverschillig voor    
allen godsdienst geen dogma  erkent dan 
de liefde tot het goede4 ,zie ,w4 ,m4   
,salter1 ,de godsdienst der  moraal1    

holl4 door ,dr4 ,hugenholtz #ahhi1 cf4  
,lamers1 ,de godsd4 evenmin  moraal als 
metaphysica #ahhe4 ,bibl4 v4 mod4       
,theol4 #ahhg1 #d;e st4 bl4  #egi4      
,kuenen in de ,hervorming #ahhh1        
antwoord van ,salter ib4 #ae ,dec4      
#ahhh4 ,dr4 ,felix ,adler1 ,die         
ethischen ,gezellschaften1 ,berlin1     
,dmmler  #ahib4 ,die ethische ,bewegung 
in ,deutschland1 vorbereitende          
,mittheilungen  eines ,kreises          
gleichgesinnter ,mnner u4 ,frauen zu    
,berlin1 ib4 #ahib4  ,st4 ,coit1 ,die   
ethische ,bewegung in der ,religion1 vom
 ,verf4 durchges4  ,uebersetzung v4     
,gizycki4 ,leipzig1 ,reisland #ahij4    
,daartegen3 ,dr4 ,m4  ,keibel1 ,die     
,religion u4 ihr ,recht gegenber dem    
modernen ,moralismus4  ,halle1 ,pfeffer1
 #ahib4 ,ook ,otto ,dreyer1             
,undogmatisches ,christenthum1          
,braunschweig #ahhh2 ,egidy1 ,ernste    
,gedanken1 ,leipzig #ahij 7cf4 ,gids    
,mei  #ahic72 ,h4 ,drummond1 ,summum    
,bonum1 ,pax ,vobiscum1 ,the spiritual  

law in  the natural world2 ,tolstoi1    
,vernunft u4 ,dogma1 ,wie ist mein      
,leben8  beide b ,otto ,janke1 ,berlin4 
,worin besteht mein ,glaube1 ,leipzig   
#ahhe  enz4 veren voor een ondogmatisch1
 practisch1 zedelk ,christendom1 een    
,christendom der ,bergrede4    #ab4 ,nu 
ldt het geen twfel dat godsdienst en    
zedelkheid met elkaar in  't nauwste    
verband staan4 ,die verwantschap blkt   
ten eerste hieruit dat  de religie zelve
 eene zedelke verhouding is4 ,de religie
 berust wel op  eene mystieke unie van  
,god en mensch1 maar is zelve geen      
substantieele  gemeenschap van beiden1  
maar een ethische relatie van den mensch
 tot  ,god4 ,god heeft geen religie2    
maar ,gods inwoning in den mensch kweekt
  van zne zde die relatie tot ,god1     
welke w religie noemen1 ,hoekstra1      
,wsg4 ,godsdienstleer ,i #eg v4 #fd4    
,deze relatie is daarom van ethischen   
aard2 z is geregeld in die zelfde lex   
moralis1 welke ook de andere            
verhoudingen des menschen tot zne       

medeschepselen bepaalt2 alle  religieuse
 handelingen des menschen zn zedelke    
plichten1 en heel  de religie is een    
zedelk gebod4 ,omgekeerd is het zedelk  
leven ook  weer een dienst ,gods4       
,weduwen en weezen te bezoeken ,jak4    
#a3bg1 is geen  in eigenlken zin        
godsdienstige handeling1 maar kan toch  
godsdienst  heeten1 omdat de godsdienst 
zich daarin betoonen en bevestigen moet4
  ,de scholastiek maakte daarom         
onderscheid tusschen actus eliciti en   
actus imperati van de religie1 ,thomas1 
,s4 ,theol4 ,,ii #b qu4 #ha art4 #a4    
,geloof zonder werken1 zonder liefde1 is
 een dood geloof4 ,de liefde  tot ,god  
bewst zich voor ons in de liefde tot den
 naaste ,jer4 #bb3af4  ,jes4 #a3aa v4 #a
 ,joh4 #b3c v4 ,jak4 #b3ag enz4 ,heel   
ons leven behoort een  dienst ,gods te  
wezen4 ,het opschrift3 ,ik ben de ,heere
 uw ,god1 staat ook  boven de geboden   
der tweede tafel4 ,liefde is het ne     
groote beginsel1  dat de gansche wet    
vervult1 ,rom4 #ac3ac4 ,de zedewet is n 

organisch  geheel1 zoodat wie n gebod   
overtreedt1 de geheele wet schendt ,jak4
  #b3aj4 ,de naaste moet om ,gods wil   
bemind worden1 en de zonde tegen den    
naaste is ook eene zonde tegen ,god4    
,deze verhouding van godsdienst en      
zedelkheid maakt het reeds duidelk1 dat 
de zedelkheid nooit den  inhoud noch ook
 den grondslag der religie uitmaken kan4
 ,in weerwil  toch van hunne innige     
verwantschap1 zn beide wezenlk          
onderscheiden4  ,godsdienst is altd eene
 verhouding tot ,god1 zedelkheid tot de 
menschen2 godsdienst heeft tot principe 
de 1 zedelkheid de  2 godsdienst        
openbaart zich in die religieuse        
handelingen1 welke  samen een cultus in-
 en externus vormen1 zedelkheid betoont 
zich in  de daden van gerechtigheid1    
barmhartigheid1 eerlkheid enz4 tegenover
  den naaste2 de religie is geregeld in 
de eerste1 de zedelkheid in  de tweede  
tafel der wet4 ,dit onderscheid tusschen
 religie en ethos  kan door het         
panthesme niet gehandhaafd worden1 omdat

 ,god hier niet  een eigen1 van de      
wereld onafhankelk bestaan heeft2 eene  
persoonlke  relatie tusschen ,god en    
mensch is er hier niet mogelk2 de liefde
 tot  ,god kan zich dan niet anders     
uiten dan in de liefde tot den naaste4  
,ook het desme kan1 wegens de loochening
 der gemeenschap van ,god en  mensch1   
geen eigenlke religie kweeken4 ,er is   
nog wel geloof aan ,god1  maar geen     
dienen van ,god anders dan in de        
vervulling der zedelke  geboden4 ,maar  
op thestisch standpunt staat de mensch  
in relatie tot  de wereld maar ook in   
eene eigene1 onderscheidene relatie tot 
,god  als een persoonlk wezen4 ,religie 
is daarom iets wezenlk anders  dan      
zedelkheid en openbaart zich in eene    
eigen reeks van daden4  ,indien dit     
echter zoo is1 dan kan ook de moraal    
niet de grondslag der  religie zn1 maar 
moet omgekeerd deze de basis vormen voor
 gene4 ,de  relatie tot ,god is dan de  
primaire en de centrale1 welke alle     
andere  verhoudingen des menschen       

bepaalt4 ,zoowel historisch als logisch 
is  de moraal altd in de religie        
gegrond4 ,de religie dringt de zedelke  
plichten aan1 en de moraal zoekt de     
sanctie der religie4 ,eene autonome     
moraal komt in de werkelkheid nergens   
voor4 ,overal en b alle volken  vindt de
 zedelkheid haar laatsten grond en haar 
laatste doel in den  godsdienst4 ,de    
zedelkheid verliest den bodem onder haar
 voet1 als  ze van de goddelke          
autoriteit in de conscientie wordt      
beroofd4 ,alle  ,moral hat sich         
geschichtlich aus der ,religion         
entwickelt1 und wenn auch  die so       
entwickelten geistigen ,anlagen der     
,menschheit zur ,sittlichkeit  ,dank    
ihrer ,herkunft eine ,zeit lang         
selbststndig fortbestehen knnen1  wenn  
sie von ihrem ,mutterboden abgelst      
werden1 so ist doch diese  selbststndige
 ,existenzfhigkeit zeitlich sehr        
begrenzt und schon in  der zweiten      
,generation machen zich deutlich die    
,symptome des ,verfalls  der            

,sittlichkeit bemerkbar1 ,e4 v4         
,hartmann1 ,relig4 philos4 ,,ii #ei4    
,materieel zn natuurlk lang niet alle   
verplichtingen en handelingen1  die de  
menschen voor zedelk houden1 in         
overeenstemming met den wil  van ,god4  
,maar het formeele1 dat wat allen plicht
 tot onvoorwaardelken  plicht maakt1 wat
 den mensch in de conscientie bindt1 dat
 is van ,god4  ,er is geen moraal zonder
 metaphysica4 ,menschen1 gewoonten1     
zeden enz4  kunnen niet absoluut        
verplichten in de conscientie4 ,dat kan 
,god alleen4  ,daarom is het geweten    
sacrosanct en gewetensvrheid een        
onverbiddelke  eisch en een             
onvervreemdbaar recht4 ,de geboden en   
verboden1 die niet  vastliggen in de    
conscientie1 worden niet als zedelk     
gevoeld4 ,eene  wet1 die geen fundament 
heeft in het volksgeweten1 is           
machteloos4  ,krachtens dit verband is  
er ook eene wederkeerige inwerking van  
godsdienst en zedelkheid op elkander4   
,tdelk kunnen ze zoowel in een  individu

 als in een volk uiteenvallen en zelfs  
met elkaar strden4  ,maar ze kunnen niet
 rusten1 voordat ze in harmonie en      
evenwicht zn4  ,wat in de religie wordt 
goedgekeurd1 kan in de moraal niet      
worden  veroordeeld1 en omgekeerd4 ,de  
verhouding tot ,god en tot de menschen  
moet beide nzelfde zedelk karakter      
dragen1 in nzelfde zedewet  geregeld zn4
 ,religie en moraal1 cultus en cultuur  
moeten wortelen  in nzelfde beginsel4   
,dat is in het ,christendom het geval4  
,de  liefde is de vervulling der wet1 en
 de band der volmaaktheid4 ,h4          
,schultz1 ,religion und ,sittlichkeit in
 ihrem ,verhltniss zu einander1         
religionsgeschichtlich untersucht       
7,stud4 u4 ,kr4 #ahhc ,heft #a ,s4      
#fj-acj74  ,j4 ,kstlin1 ,rel4 u4 ,sittl4
 7,stud4 u4 ,kr4 #ahgj74 ,pfleiderer1   
,moral u4  ,religion1 ,haarlem #ahgb4   
,rothe1 ,theol4 ,ethik  #aad f4         
,martensen1 ,die  christl4 ,ethik #c;e  
,aufl4 #ahgh ,i #ai-cc4 ,janet1 ,la     
morale1 ,paris #ahgd p4  #eif s4        

,hoekstra1 ,godsdienst en zedelkheid    
,theol4 ,tdschr4 ,,ii bl4 #aag  v4 ,id4 
,wsg4 ,godsdienstleer ,i #bea v4        
,lamers1 ,godsd4 en zedel4 ,amst4       
#ahhb4 ,ch4 de la ,saussaye1 ,lehrb4 der
 ,religionsgesch4 ,i #aff f4 ,c4 ,stage1
  ,relig4 u4 ,sittl4 ,vortrag4 ,berlin1 
,bibliogr4 ,bureau #ahid4 ,lamers1 ,de  
,wetenschap v4 d4 godsd4 ,,ii #afg v4   
,hugenholtz1 ,studin op godsdienst- en  
zedekundig gebied1 ,amst4 #ahhd ,i      
passim4 ,hartmann1 ,religionsphilosophie
  #b;e ,aufl4 ,,ii #ee-fd4 ,siebeck1    
,handbuch der ,rel4 ,phil4 ,s4 #bdc f4  
,kaftan1  ,das ,wesen der christl4      
,religion1 ,basel #ahha ,s4 #abd f4     
,nitzsch1 ,lehrb4  der ev4 ,dogm4 ,s4   
#if f4    #ac4 ,eindelk zn er ook nog1  
die aan de religie eene plaats geven in 
het gevoel en daarvoor soms zelfs een   
afzonderlk vermogen in den  mensch      
aannemen4 ,mysticisme en pietisme hadden
 in vroeger td daarvoor  reeds den weg  
gebaand4 ,maar eerst door de ,romantiek 
der vorige eeuw is  deze opvatting een  

td lang tot heerschapp gekomen4 ,de     
,romantiek was  in het algemeen eene    
reactie van het vre1 ongebondene        
gemoedsleven  tegen het objectieve1     
alles bindende en regelende klassicisme4
 ,het  subject verhief zich boven de    
wetten1 die op ieder terrein van het    
leven aan zn spontane uiting waren      
gesteld2 de phantasie hernam hare       
rechten tegenover het verstand2 de      
organische beschouwing kwam in de       
plaats van de mechanische2 de idee van  
het worden verdrong die van het  maken4 
,op elk gebied ging het oog open voor   
het vre1 het natuurlke1  het geniale2   
wording1 groei1 ontwikkeling was de wze1
 waarop de  dingen ontstonden2 niet het 
nuttige maar het schoone1 niet proza    
maar  pozie1 niet arbeid maar spel1 niet
 ,machwerk maar kunst had de hoogste    
waarde4 ,de gemaniereerdheid van vroeger
 sloeg om in eene oppervlakkige         
sentimentaliteit4 ,zoodanig was de      
beweging1 die in ,engeland haar tolk    
vond in ,young1 ,southey1 ,wordsworth1  

,s4 ,t4 ,coleridge4 ,in ,frankrk werd   
ze ingeleid door ,rousseau1 die in zne  
profession de foi du vicaire  ,savoyard 
7,emile1 livre #d7 heel zne deistische  
dogmatiek en moraal  opbouwt uit het    
gevoel3 le sentiment est plus que la    
raison1 notre  sensibilit est antrieure 
notre intelligence4 ,in ,duitschland    
opende  ,winckelmann de oogen voor de   
schoonheid der grieksche kunst2 ,lessing
  stelde tegen de pozie van het         
,fransche klassicisme het genie van     
,shakespeare over2 ,herder wees in de   
historie de openbaring en werking  aan  
der eeuwige1 goddelke natuur2 ,hamann1  
,claudius1 ,lavater1 ,stilling  gingen  
uit van de rke subjectiviteit en stelden
 deze tegenover de  platte1 mechanische 
opvatting van de ,aufklrung2 ,kant en   
,fichte  plaatsten het ik van den mensch
 op den voorgrond4 ,overal was er eene  
breuke met de objectiviteit2 het subject
 werd absoluut principe4 ,onder  dezen  
invloed beriep ,jacobi zich op het      
gevoel1 als het unmittelbare  ,vernehmen

 des ,gttlichen4 ,religie is gevoel voor
 't ware1 schoone en  goede2            
bewondering1 liefde1 achting voor het   
goddelke2 en zulk een  gevoel is ons    
aangeboren als ,grundtrieb der          
menschlichen ,natur1 ,werke  ,,ii #ei f4
 #aid f4 enz4 ,het aesthetisch          
rationalisme van ,jacobi werd door      
,fries en de ,wette zoo uitgewerkt1 dat 
ze eene strenge scheiding maakten       
tusschen de empirisch-mathematische     
wereldbeschouwing des verstands  en de  
ideale1 aesthetisch-religieuse          
wereldbeschouwing des gevoels4          
,schleiermacher's opvatting van de      
religie is uit diezelfde romantische    
richting te verklaren4 ,in de tweede    
rede uit zne ,reden ber die  ,religion  
#agii omschrft h de religie als het     
onmiddellk bewustzn  van het zn van al  
het eindige in en door het oneindige4 ,z
 is geen  weten en geen doen1 geen      
metaphysica en geen moraal1 maar gevoel 
van  het oneindige4 ,object van dat     
gevoel is geen persoonlk ,god1 met wien 

de mensch in gemeenschap leeft1 maar het
 universum1 de wereld als  geheel1 als  
eenheid gedacht4 ,en orgaan voor het    
gewaarworden van dat  oneindige is niet 
verstand1 rede of wil1 maar het gevoel1 
de richting  van het gemoed op en de zin
 voor het oneindige4 ,nader wordt dit   
gevoel  niet omschreven4 ,en nog vager  
is het antwoord op de vraag1 wanneer    
dat gevoel bepaald religieus gevoel     
wordt4 ,schleiermacher antwoordt  daarop
 in de #c;e rede slechts in             
overdrachtelke taal3 men moet zn  gevoel
 zoo wd mogelk voor de wereld als geheel
 ontsluiten1 alles in  het eene en het  
eene in alles beschouwen1 al het        
bzondere opvatten  als eene openbaring  
van het oneindige enz4 ,dit alles zegt  
niet veel2  het schnt1 dat ten slotte   
ieder gevoel religieus is1 hetwelk door 
het wereldgeheel wordt opgewekt en ons  
de hoogste eenheid openbaart4  ,in elk  
geval is het religieus gevoel niet      
duidelk tegenover het  aesthetische     
begrensd4 ,in de ,glaubenslehre treffen 

we in den grond  der zaak dezelfde      
opvatting aan4 ,ook hier is de vroomheid
 gevoel   #c1 en wel volstrekt          
afhankelkheidsgevoel  #d4 ,maar er is   
toch een  dubbel verschil4 ,in de ,reden
 was ,god het geheel1 in de ,glaub4 is  
,h  de absolute causaliteit der wereld2 
dienovereenkomstig was het gevoel  daar 
zin voor het oneindige1 en hier         
onmiddellk zelfbewustzn en  volstrekte  
afhankelkheid4 ,god krgt hier meer een  
eigen1 van de  wereld onderscheiden     
bestaan1 en de religie daarom ook een   
eigen1 van  het gevoel voor de wereld1  
onderscheiden inhoud4 ,er is dus eenige 
toenadering tot het theisme te          
bespeuren4 ,maar de grondgedachte is    
toch  in zoover dezelfde1 als ,god niet 
transcendent gedacht wordt boven maar   
alleen immanent in de wereld1 en het    
orgaan voor het goddelke niet is  de    
rede1 het geweten enz4 maar het gevoel4 
,deze opvatting der religie  is niet    
alleen door sommige                     
,vermittelungstheologen1 z het ook met  

wziging overgenomen1 maar wordt in      
beginsel gevonden b allen1 die  naast de
 mechanische nog eene aesthetische      
wereldbeschouwing trachten  op te bouwen
 en daarin de religie opnemen of zelfs  
geheel laten opgaan4  ,lange ,gesch4 des
 ,mater4 ,s4 #hcj zegt1 dat de kern der 
religie bestaat1  niet in eene leer over
 ,god enz41 maar in de verheffing des   
gemoeds  boven de werkelkheid en in de  
,erschaffung einer ,heimath der         
,geister4  ,boven de wereld der feiten1 
die ,welt des ,seienden1 bouwt de mensch
 door  zne phantasie eene ,welt der     
,werthe1 eene ,welt der ,dichtung4      
,pierson1  ,eene levensbeschouwing1     
huldigt eene dergelke ideaalvorming2 het
  gevoel des menschen1 van buiten       
opgewekt1 schept uit de voorstellingen1 
die het verstand uit de zinlk           
waarneembare wereld verkrgt1            
religieuse1 ethische1 aesthetische      
idealen1 die wel geen onafhankelk  van  
ons bestaande realiteiten maar toch van 
groote waarde zn voor  ons leven1 bl4   

#aac-agi4 ,opzoomer nam zelfs een       
afzonderlk religieus  gevoel aan en zag 
daarin de bron der religieuse           
voorstellingen1 ,de weg  der wetenschap1
 een handboek der logika #ahea  #ae4 ,de
 ,godsdienst bl4  #abf-adj4 ,het wezen  
der kennis1 leerboek der logica  #ad4   
,rauwenhoff  acht het wezen der religie 
wel gelegen in het geloof aan eene      
zedelke  wereldorde maar schrft toch den
 vorm der religie1 vereering van een    
persoonlk ,god1 toe aan de phantasie4   
,cf4 ook ,guyau1 ,l'irreligion de       
l'avenir1 ,paris1 ,alcan1 #ahhg4 ,dr4   
,r4 ,koch1 ,natur und ,menschengeist1   
,berlin #ahia enz4    #ad4 ,ook b deze  
opvatting is het zonder tegenspraak1 dat
 het gevoel in  de religie eene         
belangrke plaats inneemt4 ,religieuse   
voorstellingen  op zich zelve en zonder 
meer zn nog geen religie2 eerst dan     
ontstaat  deze1 wanneer de mensch tot   
het object dier voorstellingen in eene  
werkelke1 persoonlke relatie treedt4 ,en
 zulk eene persoonlke  verhouding tot   

,god kan niet anders dan inwerken op het
 gevoel2 z  laat den mensch niet koud en
 onverschillig1 maar roert hem tot in   
het  diepste van zn gemoed2 z wekt in   
hem een sterk gevoel van lust en  onlust
 en kweekt eene gansche reeks van       
aandoeningen1 schuldbewustzn1  smart1   
berouw1 leedwezen1 droefheid1 vreugde1  
bldschap1 vertrouwen1  vrede1 rust enz4 
,de religie maakt de diepste en         
teederste aandoeningen  wakker in het   
menschelk hart4 ,geen macht is er1 die  
dieper1  algemeener1 sterker aangrpt en 
roert4 ,alle deze door de religieuse    
voorstellingen opgewekte aandoeningen1  
geven aan de religie warmte1  innigheid1
 leven1 kracht1 in tegenstelling met de 
doodigheid van het  intellectualisme en 
de koudheid van het moralisme4 ,het hart
 is het  centrum der religie4    ,maar  
daarom is het gevoel nog niet de eenige 
religieuse functie1  niet de eenige     
zetel en bron der religie4 ,het gevoel1 
hier genomen  niet als een afzonderlk   
vermogen1 wat het niet is1 maar als het 

geheel der hartstochten en aandoeningen1
 is uitteraard passief2  het reageert   
alleen op datgene1 wat door het bewustzn
 er mede in  aanraking wordt gebracht1  
en wordt dan tot een gevoel van lust of 
onlust4 ,het heeft niets in zichzelf en 
brengt niets uit zichzelf voort1  maar  
beoordeelt de dingen1 de voorstellingen1
 die van buiten komen1  alleen daarnaar 
of ze aangenaam of onaangenaam zn4 ,op  
zichzelf is  het gevoel1 is elke        
aandoening noch goed noch kwaad1 noch   
waar noch  onwaar4 ,dit zn kategorien   
niet eigenlk van de aandoeningen1 maar  
van de voorstellingen4 ,van de          
aandoeningen kunnen ze alleen gebruikt  
worden1 inzoover deze door ware of      
onware voorstellingen worden  opgewekt1 
en door goede of kwade wilsrichtingen   
worden begeleid4 ,in de  religie is     
daarom ook niet het gevoel1 maar het    
geloof1 de religieuse  voorstelling1 het
 eerste2 maar dat geloof werkt dan ook  
in op het  gevoel4 ,wanneer echter1 gelk
 b ,schleiermacher1 het gevoel van het  

geloof1 van de religieuse voorstelling  
wordt losgemaakt en tot eigen  en eenige
 bron en zetel van de religie wordt     
gemaakt1 dan verliest het  gevoel zne   
qualiteit1 wordt het geheel onafhankelk 
van de kategorie  van waar en onwaar1   
van goed en kwaad1 en is eigenlk elk    
gevoel  als zoodanig reeds religieus1   
waar1 goed en schoon4 ,en dat was de    
schromelke fout van heel de romantiek4  
,natuurlk ligt dan ook de dwaling voor  
de hand1 om het religieus  gevoel te    
verwarren en te vereenzelvigen met het  
zinnelk en met het  aesthetisch gevoel4 
,uit de historie is aan ieder de        
verwantschap en  de overgang bekend van 
religieuse en zinnelke liefde4 ,maar    
even  gevaarlk is de vermenging van     
religieus en aesthetisch gevoel1 van    
godsdienst en kunst4 ,beide zn wezenlk  
onderscheiden4 ,religie is  leven1      
werkelkheid2 de kunst is ideaal1 schn4  
,de kunst kan de klove  niet dempen     
tusschen ideaal en werkelkheid4 ,z heft 
ons wel een  oogenblik boven de         

werkelkheid1 en doet ons leven in het rk
 der  idealen4 ,maar dit heeft alleen   
plaats in de phantasie4 ,de werkelkheid 
blft er dezelfde om4 ,de kunst toont ons
 wel in de verte het rk der  heerlkheid1
 maar z brengt er ons niet in en maakt  
er ons geen burgers  van4 ,z verzoent   
niet onze schuld1 z droogt niet onze    
tranen1 z  troost ons niet in leven en  
sterven4 ,z maakt het ,dort niemals     
,hier4  ,dat doet de religie alleen4 ,z 
is en geeft realiteit4 ,z schenkt leven 
en vrede4 ,z poneert het ideaal als     
waarachtige werkelkheid en maakt  er ons
 deelgenoot van4 ,daarom kan het        
aesthetisch gevoel nooit het  religieus 
gevoel1 de kunst nooit de religie       
vervangen4 ,wel staan beide  in verband4
 ,religie en kunst zn van den aanvang af
 nauw verbonden  geweest2 het verval der
 eene bracht dat der andere mede2 de    
laatste  drfkracht der kunst lag in de  
religie4 ,cf4 ,g4 ,portig1 ,religion und
  ,kunst in ihrem gegenseitigen         
,verhltniss1 ,iserlohn #ahgi-'hj4 ,i #e4

 #he4  #ij4 #bbe enz4 ,paulsen1 ,system 
der ,ethik1 ,berlin1 ,hertz #ahhi ,s4   
#dcd f4  ,in de religie1 bepaald ook in 
den cultus1 heeft de phantasie haar     
recht en haar waarde4 ,beim religisen   
,process ist allerdings auch die        
,phantasie betheiligt1 aber nicht als   
,erzeugingsprincip1 sondern nur als     
,belebungsprincip4 ,die                 
,einbildungskraft kan immer nur bereits 
gegebene  ,stoffe und ,triebe gestalten1
 aber nie kan sie die ,religion selbst  
erst  schaffen1 ,nitzsch1 ,lehrb4 der   
ev4 ,dogm4 #ia4 ,maar de ,schaubhne is  
allerminst voor moralische ,anstalt     
7,schiller7 geschikt4 ,het theater kan  
de kerk en ,lessings ,nathan den ,bbel  
niet vervangen 7,strauss74 ,idealen  en 
scheppingen der phantasie zn geen       
vergoeding voor de realiteit1  die de   
religie biedt4 ,het religieus gevoel1   
hoe innig en diep het  overigens ook zn 
moge1 is dan alleen zuiver1 wanneer het 
door ware  voorstellingen opgewekt      
wordt1 ,hartmann1 ,religionsphilosophie 

,,ii #bg-ee4  ,s4 ,hoekstra1 ,godsdienst
 en ,kunst #ahei4 ,lamers1 ,wetenschap  
v4 d4 godsd4  ,,ii #afd v4 ,nitzsch1    
,lehrb4 der ev4 ,dogm4 ,s4 #ig f4       
#ae4 ,resultaat is derhalve1 dat de     
religie niet tot n van 's menschen      
vermogens beperkt is1 maar den ganschen 
mensch omvat4 ,de verhouding tot  ,god  
is een totale en centrale4 ,w moeten    
,god liefhebben met geheel ons  verstand
 en met geheel onze ziel en met al onze 
krachten1 enz4 ,juist  wl ,god ,god is1 
eischt h ons geheel op1 naar ziel en    
lichaam1 met alle  vermogens en in al   
onze relatin4 ,wel is er orde ook in    
deze verhouding  van den mensch tot     
,god4 ,ook hier bestaat en werkt iedere 
faculteit in  den mensch naar haar eigen
 aard4 ,de kennis is het eerste2 geen   
rechte  dienst van ,god zonder rechte   
kennis4 ,ignoti nulla cupido4 ,onbekend 
is  onbemind4 ,die tot ,god gaat1 moet  
gelooven1 dat ,h is en een belooner     
dergenen die ,hem zoeken1 ,hebr4 #aa3f4 
,het geloof is uit het gehoor1 ,rom4    

#aj3ac1 #ad4 ,de ,heidenen kwamen tot   
afgoder en ongerechtigheid1 omdat  ze   
,god niet in erkentenis hielden1 ,rom4  
#a3ah v4 ,maar die kennisse ,gods       
dringt door in 't hart en wekt daar     
allerlei aandoeningen van vreeze  en    
hope1 droefheid en vreugde1 schuldgevoel
 en vergeving1 ellende en  verlossing1  
gelk ze heel de ,schrift door1 bovenal  
in de psalmen1 ons  worden geteekend4   
,en door het hart heen werkt ze weder op
 den wil2  het geloof openbaart zich in 
de liefde1 in de werken1 ,jak4 #a3bg4 #a
  ,joh4 #a3e-g4 ,rom4 #b3aj1 #ac4 ,gal4 
#e3f4 #a ,cor4 #ac1 enz4 ,hoofd1 hart en
  hand worden gelkelk1 schoon ieder op  
zne wze1 door de religie in  beslag     
genomen2 z neemt den ganschen mensch1   
ziel en lichaam1 in haar  dienst4       
,daarom komt de religie ook met alle    
andere machten der cultuur  in          
aanraking1 inzonderheid met wetenschap1 
zedelkheid en kunst4  ,proudhon zei     
eenmaal3 il est tonnant1 qu'au fond de  
toutes les choses  nous retrouvons la   

thologie4 ,maar ,donoso ,cortes heeft   
daarop terecht  geantwoord3 dans ce fait
 il n'y a rien d'tonnant que l'tonnement
 de  ,mr4 ,proudhon4 ,de religie als    
,verhouding tot ,god wst de plaats aan1 
waarin de mensch tegenover alle andere  
schepselen staat4 ,z bevat  dogma1 wet  
en cultus en staat daarom met           
wetenschap1 zedelkheid en  kunst in nauw
 verband4 ,ze omvat den ganschen mensch1
 in zn denken1  gevoelen en handelen1 in
 zn gansche leven1 overal en ten allen  
tde4  ,er valt niets buiten de religie4 
,z breidt haar macht uit over heel  den 
mensch en de menschheid1 over gezin en  
maatschapp en staat4 ,z is  de grondslag
 van het ware1 het goede en schoone4 ,z 
brengt eenheid1  samenhang1 leven in    
wereld en geschiedenis4 ,uit haar namen 
wetenschap1  zede en kunst haar         
oorsprong2 tot haar keeren ze weer en   
vinden ze  rust4 ,z is het begin en het 
einde1 de ziel van alles1 het hoogste en
  diepste4 ,wat ,god voor de wereld is1 
dat is de religie voor den mensch1      

,staudenmaier1 ,encyklopdie der theol4  
,wiss4 #ahcd ,s4 #aad f4 #adf4    ,en   
toch is ze van alle machten der cultuur 
onderscheiden en bewaart  ze tegenover  
die alle hare zelfstandigheid4 ,de      
religie is centraal1  wetenschap1 zede  
en kruist zn partieel4 ,de religie omvat
 den ganschen  mensch1 maar wetenschap1 
zede1 kunst wortelen in de verschillende
  vermogens van verstand1 wil en gemoed4
 ,de religie bedoelt niets minder  dan  
eeuwige zaligheid in de gemeenschap met 
,god2 wetenschap1 zede en  kunst zn tot 
de schepselen beperkt en willen dit     
leven verrken door  het ware en goede en
 schoone4 ,zoo is dan de religie met    
niets gelk te  stellen2 z neemt in 't   
leven en de geschiedenis der menschheid 
eene  eigene en zelfstandige1 eene      
eenige en allesbeheerschende plaats in4 
,haar onmisbaarheid kan zelfs daaruit   
worden bewezen1 dat de mensch op        
hetzelfde oogenblik dat h de religie als
 een waan verwerpt1 toch een  of ander  
creatuur weer maakt tot zn ,god1 en op  

andere wze vergoeding  zoekt voor zne   
religieuse behoefte1 in den dienst der  
menschheid  7,comte71 in zedelk         
idealisme 7,salter71 in ideaalvorming   
7,lange1  ,pierson71 in spiritisme1     
theosophie 7,mad4 ,blavatzky1 ,mrs4     
,besant71 of  in andere religies zooals 
het ,buddhisme1 ,mohammedanisme enz4    
,cf4 ,h4  ,druskowitz1 ,moderne         
,versuche eines ,religionsersatzes4     
,heidelberg #ahhf4  ,id4 ,zur neuen     
,lehre4 #ahhh4      ,c4 ,oorsprong der  
religie4    #af4 ,van den oorsprong der 
religie is er nog evenmin als van dien  
der taal eene bevredigende verklaring4  
,de afleiding der religie uit  vrees1   
uit priesterbedrog1 uit onkunde1 is nog 
wel altd in sommige  atheistische       
kringen gangbaar1 maar vindt toch geene 
wetenschappelke  verdediging4 ,darwin1  
de ,afstamming des menschen1 vert4 door 
,dr4  ,hartogh ,heys van ,zouteveen #c;e
 dr4 #ahhd ,i p4 #abg v4 zoekt de       
religie  in kiem1 embryonisch1 reeds b  
de dieren1 in de liefde bv4 welke een   

hond gevoelt voor zn meester1 en die    
gepaard gaat met een gevoel van         
ondergeschiktheid en vrees4 ,maar deze  
analogie gaat om verschillende  redenen 
niet op4 ,vooreerst weten w van het     
inwendig1 psychisch  leven der dieren   
weinig af2 verder is godsdienst altd    
verbonden met  vereering1 cultus1 en    
eene godsdienstige handeling1 zooals    
gebed1  offer enz4 komt b de dieren niet
 voor2 en voorts zn er in de dieren     
ongetwfeld zekere eigenschappen van     
trouw1 aanhankelkheid enz41 maar  deze  
maken toch nog evenmin de religie uit1  
als diezelfde eigenschappen  onder      
menschen tegenover elkander reeds       
religie zn2 het eigenlk  object der     
religie1 eene bovenzinlke macht1 is aan 
de dieren geheel  onbekend4 ,het blft   
daarom vooralsnog b het woord van       
,lactantius1  ,instit4 div4 #g1 #i      
religio est paene sola1 quae hominem    
discernit a  brutis1 cf4 ,hegel1        
,vorlesungen ber die ,religion ,i #bjg4 
,abr4 d4 ,a4  v4 d4 ,hoeven1 ,de        

godsdienst het wezen van den mensch4    
#ahdh4 bl4 #bi  v4 ,hartmann1           
,religionsphil4 ,i ,s4 #c-aa4 ,saussaye1
 ,lehrb4 d4 ,relig4  gesch4 ,i #aj f4   
,lamers1 ,wet4 v4 d4 godsd4 ,,ii #aej v4
 ,hoekstra1 ,wsg4  godsdienstleer ,i #a 
v4 ,de verklaring der religie uit het   
animisme1 ,e4  ,b4 ,tylor1 ,primitive   
,culture #ahgb1 uit het feticisme1 ,fr4 
,schultze1 ,der  ,fetischismus1 ein     
,beitrag zur ,anthropologie und         
,religionsgeschichte  #ahga1 en uit de  
vereering der voorouders1 ,h4 ,spencer1 
,ecclesiastical  ,institutions1 being   
part ,,vi of the principles of          
sociology1 ,londen  #ahhf1  #ehc etc4   
gaat uit van de geheel willekeurige     
onderstelling1 dat  de laagste vormen   
van religie de primitieve zn1 en houdt  
begeleidende  verschnselen van de       
religie voor haar wezen4 ,ook de poging 
van ,max  ,mller1 bv4 in zn ,de         
oorsprong en de ontwikkeling van den    
godsdienst  nagegaan in den godsdienst  
van ,indi1 ,utrecht #ahgi1 om den       

godsdienst  af te leiden uit het gevoel 
van het oneindige1 heeft terecht weinig 
ingang gevonden2 de waarneming van het  
eindelooze in de natuur leidt  immers op
 zichzelf en zonder meer nog volstrekt  
niet tot het begrip van  het oneindige  
en nog veel minder tot de vereering van 
den ,oneindige1  van ,god4 ,even        
onaannemelk is de hypothese1 welke den  
oorsprong der  religie zoekt in den     
causaliteitsdrang1 in de behoefte des   
menschen  aan eene verklaring van wereld
 en leven1 cf4 ,peschel1 ,vlkerkunde    
#ahha  ,s4 #bdd f4 ,voigt1              
,fundamentaldogm4 #ahgd ,s4 #id f41 want
 religie is in  weerwil van alle        
verwantschap essentieel van metaphysica 
en philosophie  verschillend en         
beantwoordt aan geheel andere behoeften 
van den  mensch4 ,en eindelk zn er ook  
weinigen meer1 die met ,cicero de nat4  
deor4 #a1ae4 #b1e4 ,sextus ,emp4 #i1ah  
en de optimistische rationalisten  der  
vorige eeuw de religie laten ontstaan   
uit de kinderlke poezie1  het dankbaar  

gevoel1 de naieve vreugde1 welke b den  
onschuldigen  natuurmensch werden       
opgewekt door de heerlke en zegenrke    
natuur1 en  die hem opleidden tot de    
erkenning en vereering van een          
bovennatuurlk  wezen1 hetwelk dat alles 
schonk1 cf4 nog ,pfleiderer1 ,relig4    
phil4 ,,ii #bd  f42 de wetenschap ziet  
tegenwoordig in die schildering van de  
onschuld  der natuurmenschen en van de  
schoonheid en weldadigheid der natuur   
niets anders dan eene poetische idylle4 
,de werkelkheid toont ons  overal een   
moeielken struggle for life4    ,daarom 
heerscht er thans dan ook eene gansch   
andere voorstelling over  den oorsprong 
der religie4 ,de natuur staat menigmaal 
vandig tegen  den mensch over4 ,z heeft 
het met haar stormen en onweders1 met   
haar  verzengende hitte en snerpende    
koude1 met haar woedende krachten en    
onbeteugelde elementen op het bestaan en
 het leven van den mensch  toegelegd4 ,h
 ziet zich voortdurend verplicht1 om    
tegenover haar  zn leven te beschermen1 

zn bestaan te handhaven4 ,maar h is zwak
  en machteloos4 ,en zoo roept h dan in 
het bange conflict tusschen  zichzelf en
 de natuur1 tusschen zelf- en           
noodgevoel1 eene onzienlke  macht te    
hulp1 die boven de natuur staat en hem  
helpen kan in den  strd4 ,de mensch wil 
gelukkig zn1 maar h is het niet en kan  
het ook  door eigen kracht niet worden2 
daarom tracht h in den godsdienst al    
die persoonlke machten gunstig voor zich
 te stemmen1 welke naar zne             
voorstelling in de natuurverschnselen   
aanwezig zn4 ,deze verklaring  van den  
godsdienst heeft het eigenaardige1 dat z
 de religie laat  ontstaan niet uit     
theoretische maar bepaald uit practische
 motieven2  niet uit voorstellingen1    
maar uit aandoeningen van vrees1 angst1 
noodgevoel enz4 ,z is in zoover een     
terugkeer tot het primus in orbe  deos  
fecit timor van ,petronius4 ,voorts     
wordt z reeds aangetroffen b  ,hume1 cf4
 ,stud4 u4 ,krit4 #ahij1 #btes ,heft ,s4
 #bde1 en in het ,systme de  la nature1 

cf4 ,stckl1 ,gesch4 der neueren ,philos4
 #ahhc ,i #chf1 maar  is vooral in den  
nieuweren td in zeer wden kring         
aangenomen als de  beste oplossing van  
de vraag naar den oorsprong der religie4
 ,toch  komt z niet b allen in          
denzelfden vorm voor4 ,sommigen zeggen1 
dat  de godsdienst ontstond uit den     
,selbsterhaltungstrieb in het algemeen2 
de mensch wil in den godsdienst eenig   
goed deelachtig worden1 welk  goed dit  
ook z1 een zinnelk1 physisch1 egoistisch
 goed of ook een  zedelk1 geestelk goed2
 h wil in n woord een gelukkig leven1   
bevrding van physisch of ook van ethisch
 kwaad4 ,zoo ,w4 ,bender1 ,das  ,wesen  
der ,religion und die ,grundgesetze der 
,kirchenbildung ,bonn #ahhf4  ,ed4      
,zeller1 ,ursprung u4 ,wesen der        
,religion 7,vortrge und ,abhandlungen1  
,,ii #ahgg ,s4 #a-hc74 ,j4 ,kaftan1 ,das
 ,wesen der christl4 ,religion1 ,basel1 
,bahnmaier #ahha4 ,s4 #ch f4 ,h4        
,siebeck1 ,lehrb4 der ,religionsphilos4 
#ahic ,s4 #eh f4 ,anderen zoeken den    

oorsprong der religie bepaald in de     
ethische ,selbstbehauptung1 in het      
handhaven des menschen van zne  zedelke 
vrheid en waarde tegenover de           
noodwendigheid en den dwang  der        
physische wereld4 ,kant postuleerde op  
deze wze reeds op grond van  's menschen
 zedelke natuur het bestaan van een     
,god1 die de wereld  der noodwendigheid 
dienstbaar maken kon aan die der vrheid1
 de  natuurwet aan de zedewet1 de physis
 aan den ethos4 ,en op dezelfde wze     
redeneeren ,ritschl1 ,die christl4      
,lehre von der ,rechtf4 u4 ,vershnung1  
#b;e ,aufl4 ,,iii #ahhc ,s4 #ahf4 ,w4   
,herrmann1 ,die ,religion im ,verhltniss
 zum  ,welterkennen und zur             
,sittlichkeit1 ,halle1 ,niemeyer #ahgi4 
,s4 #bfg f4 cf4  ook ,rauwenhoff1       
,wsbeg4 v4 d4 godsd4 #id v4 ,eindelk zn 
er ook nog1 die  in de religie niet     
alleen een ethisch maar ook een mystisch
 element  erkennen1 en die haar daarom  
niet min of meer in eene vre wilsdaad   
maar in de natuur van den mensch gegrond

 achten2 de mensch zoekt  volgens dezen 
in den godsdienst wel zeker ethische    
,selbstbehauptung1  maar toch ook nog   
iets anders en meer1 n4l4 gemeenschap   
met1 leven in  ,god1 en daardoor juist  
ook vrheid tegenover de wereld2 de      
religie  is allereerst eene verhouding  
tot ,god1 en daarna tot de wereld4 ,zoo 
,pfleiderer1 ,religionsphilosophie1 #b;e
 ,aufl4 ,berlin #ahhc4 ,,ii #bh f4 ,id4 
,grundriss der christl4 ,glaubens- und  
,sittenlehre4 #c;e ,aufl4 ,berlin1      
,reimer #ahhf  #aj4 ,lipsius1 ,lehrb4   
der ev4 prot4 ,dogm4 #b;e ,aufl4 #ahgi  
#ah4 ,nitzsch1 ,lehrb4 der ev4 ,dogm4   
,s4 #ii f4    #ag4 ,toch kan deze       
verklaring van den godsdienst1 hoe      
algemeen ook  aangenomen1 niet          
bevredigen4 ,ten eerste blft hier de    
,godsidee  onverklaard4 ,gewoonlk zegt  
men1 dat de onontwikkelde1 kinderlke    
natuurmensch tusschen het persoonlke en 
onpersoonlke geen onderscheid  maakt1 de
 krachten in de natuur zich denkt naar  
analogie van zichzelf  en alle dingen   

door zielen1 geesten bewoond acht4      
,grondslag en  onderstelling voor de    
religie is dan de zoogenaamde           
animistische  wereldbeschouwing4 ,maar  
vooreerst is het zeer onwaarschnlk1  dat
 het voor de hand liggend onderscheid   
tusschen persoonlke  wezens en          
onpersoonlke dingen aan de eerste       
menschen onbekend is  geweest4          
,vervolgens is het geloof aan zielen en 
geesten1 die in de  natuurverschnselen  
wonen en werken1 op zichzelf nog geen   
religie2  religieus object worden deze  
zielen of geesten eerst dan1 wanneer    
het begrip van het goddelke erop        
overgebracht wordt4 ,er moet in  den    
mensch een zeker besef van de godheid   
worden aangenomen1 om de  zielen en     
geesten1 die h aanwezig dacht in de     
krachten der natuur1 te  kunnen maken   
tot voorwerp van zne religieuse         
vereering4 ,wel tracht  de              
psychologische methode de orde om te    
keeren2 de natuurmensch  heeft volgens  
haar zich eerst tot eene of andere      

persoonlk gedachte  natuurkracht in eene
 religieuse verhouding geplaatst1 en    
later daaruit  het begrip van het       
goddelke geabstraheerd1 ,hartmann1      
,religionsphil4  ,i #ae4 ,maar in elk   
geval gaat het zoo niet toe b de        
historische  menschen2 allen ontvangen  
eerst door onderws en opvoeding het     
begrip  der ,godheid en ontwikkelen op  
grond daarvan eene religieuse           
verhouding4  ,en er is geen enkel bews1 
dat het b de eerste menschen anders     
toegegaan is of ook anders toegaan kon4 
,eene religieuse verhouding  tot eene of
 andere macht onderstelt altd reeds de  
,godsidee2 en deze  blft b de           
bovengenoemde methode onverklaard4      
,daarb komt1 dat ook  het ontstaan der  
religie in subjectieven zin b deze      
psychologische  analyse onbegrpelk blft4
 ,laat het geloof aan persoonlke wezens 
in de natuur gegeven zn2 maar waarom is 
en vooral wanneer wordt het  zoeken van 
eenig zinnelk of zedelk goed b die      
wezens tot religie8  ,religie ontstaat  

er toch eerst dan1 wanneer niet in het  
algemeen hulp  wordt gevraagd1 gelk     
menschen die ook b elkander en in de    
kunst en de  wetenschap zoeken1 maar    
wanneer op eene gansch bzondere wze     
geloof1  vertrouwen1 besef van          
afhankelkheid ten opzichte van eene     
onzienlke  goddelke macht in het hart   
wordt gewekt4 ,religie onderstelt altd  
eene  zekere onderscheiding tusschen    
,god en wereld1 tusschen de macht van   
een  wezen boven en de ondergeschikte   
krachten in de natuur4 ,wel kan dan die 
goddelke macht als inwonende in de      
natuurverschnselen worden gedacht1  maar
 object van de religieuse vereering is  
toch nooit de natuurkracht  in zichzelve
 maar het goddelk wezen1 dat in haar    
zich openbaart en  werkt4 ,het grootste 
bezwaar tegen de boven genoemde         
verklaring ligt  echter hierin1 dat ,god
 b haar niets anders wordt dan een      
helper in  den nood1 een wezen1 wiens   
bestaan is uitgedacht om den mensch een 
of ander goed te verschaffen4 ,de       

godsdienst wordt een middel1 om de      
zinnelke of zedelke1 maar altd toch     
egostische behoeften van den  mensch te 
bevredigen4 ,egosme is de bron en de    
oorsprong der religie  geweest1         
,hartmann1 ,religionsphil4 ,i #bg4 ,de  
eerste vorm1 waarin deze  verklaring van
 den oorsprong van den godsdienst boven 
werd weergegeven1  spreekt dit duidelk  
en onverholen uit4 ,b den tweeden vorm  
wordt de  godsdienst niet uit zinnelke  
maar zedelke behoeften afgeleid2 de     
,godheid is geen product van            
eudaemonistische wenschen maar postulaat
  der practische rede4 ,echter geeft dit
 in het wezen der zaak weinig  verschil4
 ,het subjectieve en egostische         
uitgangspunt wordt niet  overwonnen2    
,god blft een dienaar van den mensch4   
,de derde vorm tracht  dit egosme te    
vermden1 door in de religie een mystiek 
element te  erkennen en alzoo ,god te   
maken tot het rechtstreeksche object van
 de  religieuse vereering2 maar ook hier
 is deze mystiek er later bgekomen1  z  

is niet het beginsel en de oorsprong der
 religie geweest4 ,b de  bovengenoemde  
verklaring1 in welken vorm z ook wordt  
voorgedragen1  staat de mensch altd     
eerst in verhouding tot de wereld2 en   
uit het  conflict met die wereld wordt  
de religie en de ,godsidee geboren4 ,god
  komt dus op de derde plaats te staan2 
,h wordt een ,wunschwesen1 een  product 
van 's menschen egosme1 een hulpmiddel  
in den strd tegen de  natuur4 ,de       
verwantschap van al deze verklaringen   
met die van ,feuerbach  springt duidelk 
in het oog4 ,maar waarom1 zoo kan er    
gevraagd worden1  stelt de mensch met de
 in de natuur aanwezige krachten zich   
niet  tevreden8 ,waarom zoekt h niet in 
wetenschap1 kunst1 nverheid enz41  in al
 de factoren der cultuur1 de hulp1 die h
 in den strd tegen de  natuur behoeft8  
,hoe is het te verklaren1 dat de mensch 
aan de goden1  scheppingen van zn       
wenschen1 gelooven blft1 ook waar z zoo 
menigmaal  hem teleurstellen en         
overlaten aan eigen lot8 ,vanwaar dat h 

alles1  ook het dierbaarste dat h heeft1
 aan zne goden ten offer brengt en      
niets te kostbaar acht voor hunne       
vereering8 ,hoe komt het eindelk1  dat h
 de goden dienen blft1 ook als door     
andere middelen en wegen  zne heerschapp
 over de natuur zich gaandeweg          
uitbreidt8 ,indien de  bovengenoemde    
verklaring van den oorsprong der religie
 de juiste is1  dan boet z tegenover    
kunst en wetenschap hare zelfstandigheid
 in en is  haar einde bereikt1 zoodra de
 mensch op andere wze zich redden kan4  
#ah4 ,maar1 afgedacht van deze speciale 
bezwaren1 er is tegen de  methode zelve1
 waarnaar de oorsprong der religie      
onderzocht wordt1  ernstige bedenking4  
,wat wil het zeggen1 dat het ontstaan   
der religie  wetenschappelk moet worden 
verklaard8 ,het kan niet beduiden1 dat  
de  godsdienst van den eersten mensch of
 van de eerste menschen historisch      
wordt nagevorscht4 ,want de historie der
 godsdiensten laat ons hier  volkomen in
 den steek2 de historische methode is   

onbruikbaar4 ,de  godsdienstvormen der  
laagste1 wilde volken voor de           
oorspronkelke te  houden2 daartoe       
ontbreekt1 gelk ook meer en meer wordt  
ingezien1  alle recht4 ,de methode kan  
dus geen andere dan de psychologische   
zn1 en deze kan uitteraard het nooit    
verder brengen dan tot eene  hypothese1 
die aannemelk schnt en b gebrek aan     
beter een td  lang in eene algemeene    
instemming zich verheugen mag4 ,maar    
welke is  de vraag1 die deze            
psychologische methode b het zoeken naar
 den  oorsprong der religie zich stelt8 
,toch geen andere dan deze3 uit welke   
oorzaken en krachten in den mensch of in
 de menschheid is de religie            
voortgekomen8 ,er moet dus naar dat punt
 worden gezocht1 wo noch nicht  religise
 ,lebenskrfte des ,menschen zu dem      
,lebenskeim der ,religion  sich         
verbinden8 ,holsten1 b ,rauwenhoff #ej4 
,hypothetisch moet dus een  mensch      
worden aangenomen1 zoo onontwikkeld en  
barbaarsch1 dat er van  religie b hem   

nog geen sprake is4 ,een oorspronkelk1  
ingeschapen  semen religionis mag op dit
 standpunt niet worden erkend4 ,want dan
  is dit oorspronkelk gevoel1 of hoe men
 het anders noemen wil1 een             
wetenschappelk onverklaard iets1 eene   
soort mystieke openbaring1  eene        
onderstelling reeds van datgene wat men 
zoekt te verklaren1 ,dr4  ,bruining1    
,gids ,juni #ahhd4 ,de psychologische   
methode eischt dus1 dat  de religie     
verklaard wordt uit factoren in den     
mensch1 die op zich  zelve niet         
religieus zn1 maar die door zekere      
verbinding1 onder  inwerking der natuur 
van buiten1 de religie doen ontstaan4   
,maar  zulk een godsdienstlooze mensch  
is een puur ,gedankending1 eene even  le
 en ledige abstractie als de            
natuurmensch van ,rousseau en van de    
aanhangers van het contrat social2 in de
 werkelkheid heeft h nimmer  bestaan4   
,de godsdienst zelve wordt zoo geheel   
een product van het  toeval1 evenals de 
moraal b ,darwin4 ,een bloot toeval01   

zegt ,prof4  ,rauwenhoff #ig1 cf4 #aic1 
#bej1 #bfc kon er den mensch toe        
brengen1 om  een of ander ding uit de   
natuur tot een god voor zich te maken4  
,eene  andere verbinding van de         
factoren1 en er ware nimmer religie     
geweest4  ,daarmee verliest de religie  
haar zelfstandige plaats1 haar          
algemeenheid  en noodzakelkheid2 zelfs  
haar waarde en haar recht zn dan niet   
meer  te handhaven4 ,want het is niet   
waar1 wat ,zeller1 ,vortrge und         
,abhandl4  ,,ii #eg f4 beweert1 dat de  
waarde der religie onafhankelk is van de
  wze van haar ontstaan2 indien de      
oorsprong der religie toevallig is1     
verliest z den vasten grondslag1 waarop 
z rusten moet4 ,en ook haar  recht van  
bestaan wordt dan op ernstige wze       
bedreigd4 ,want indien  de religie zoo  
wordt verklaard1 dat het bestaan ,gods  
daarb in het  geheel niet behoeft te    
worden aangenomen1 dan is z1 ook al ware
 haar  ontstaan psychologisch eene      
noodzakelkheid1 metaphysisch toch niets 

anders dan eene absurditeit4 ,de        
psychologische methode tracht inderdaad 
de religie te begrpen zonder het bestaan
 ,gods4 ,de mensch is louter            
natuurwezen1 natuurproduct4 ,h is het1  
die door allerlei omstandigheden  geleid
 wordt tot de religie en de ,godsidee   
voortbrengt4 ,god schept den  mensch    
niet1 de mensch schept ,god4 ,de religie
 subjectiva is de bron der  religio     
objectiva4 ,de mensch bepaalt1 of h en  
hoe h ,god dienen wil4  ,de             
psychologische methode is hierdoor      
geoordeeld2 z is in beginsel met  het   
wezen der religie in strd en vernietigt 
daarom het verschnsel1  dat z te        
verklaren heeft1 ,kant1 ,lotze1         
,albrecht ,ritschl1 eine  kritische     
,studie von ,l4 ,sthlin1 ,leipzig #ahhh 
,s4 #bde f4 ,vergelk verder  over den   
oorsprong van den godsdienst            
,rauwenhoff1 ,theol4 ,tdschr4 #ahhe  bl4
 #beg v4 ,id4 ,wsb4 v4 d4 godsd4 bl4    
#cg-aji4 ,saussaye1 ,lehrb4 der ,rel4   
,gesch4 ,i #ba f4 en de daar aangeh4    

litteratuur4 ,siebeck1 ,lehrb4 der ,rel4
  ,philos4 #dc f4 ,hoekstra1 ,wsg4      
,godsdienstleer ,i #acf v4      ,d4     
,resultaat4    #ai4 ,het voorafgaand    
onderzoek dwingt ons tot het kiezen van 
een ander  uitgangspunt en tot het      
volgen van eene andere methode4 ,het    
wezen  en de oorsprong der religie zn b 
de historische en psychologische        
methode niet te verklaren2 haar recht en
 waarde kan daarb niet worden           
gehandhaafd4 ,het gaat niet aan1 om de  
religie te begrpen zonder ,god4  ,god is
 de groote onderstelling van den        
godsdienst4 ,zn bestaan en  openbaring  
is de grondslag1 waarop alle religie    
rust4 ,nu heet het  wel                 
onwetenschappelk1 om b de verklaring van
 eenig verschnsel tot  ,god terug te    
gaan2 en inderdaad mag ,h ook niet      
dienstdoen als asylum  ignorantiae4     
,maar het is toch eene arme wetenschap1 
die met ,god geen  rekening houden mag  
en alle dingen zoekt te verklaren buiten
 en zonder  ,hem4 ,b de wetenschappelke 

verklaring van den godsdienst geldt dit 
in dubbelen zin4 ,want ,god is hier het 
eigenlke en direkte object4  ,zonder    
,hem is alle religie eene ongermdheid4  
,de keuze staat hier  slechts tusschen  
deze twee1 dat of de religie eene       
dwaasheid is1 wl  ,god niet bestaat of  
volstrekt onkenbaar is1 of dat z        
waarheid is maar  dan het bestaan en de 
openbaring onverbiddelk en in streng    
logischen  en wetenschappelken zin      
eischt en onderstelt4 ,wie het eerste   
niet  aanvaarden kan1 wordt gedwongen   
het tweede aan te nemen en ,god te      
erkennen als het principium essendi van 
alle religie4 ,er is godsdienst1  alleen
 omdat ,god is en van schepselen gediend
 wil worden4 ,dan alleen1  als het      
bestaan ,gods vaststaat1 is wezen en    
oorsprong1 recht en waarde  der religie 
te begrpen4    ,maar de religie eischt  
nog meer4 ,z onderstelt niet alleen1 dat
 ,god  bestaat1 maar ook dat ,h zich op 
de eene of andere wze openbaart en      
kennen doet4 ,alle godsdiensten hebben  

dit begrip van openbaring4 ,het  wordt  
niet van buiten af aan de religie       
opgedrongen1 maar vloeit uit  haar      
oorsprong en wezen vanzelve voort4 ,er  
is geen religie zonder  openbaring2     
openbaring is het noodwendig correlaat  
der religie4 ,het  wezen der religie    
bestaat niet alleen subjectief in eene  
religieuse  gezindheid1 die zich naar   
welgevallen uit1 maar ook in eene       
religio  objectiva1 in een dogma1 moraal
 en cultus1 die daarom alleen gezag     
hebben voor den geloovige1 wl z naar zne
 overtuiging den wil en den  dienst     
,gods bevatten4 ,de oorsprong der       
religie is historisch niet aan  te wzen 
en psychologisch niet te verklaren1 maar
 wst noodzakelk naar  de openbaring als 
haar objectieven grondslag heen4 ,het   
onderscheid  tusschen religie aan de    
eene en wetenschap en kunst aan de      
andere zde  doet ons datzelfde begrip   
van openbaring aan de hand4 ,de natuur1 
de  wereld rondom ons heen is de bron   
onzer kennis en artis magistra4 ,maar   

in de religie komt diezelfde wereld nog 
onder een ander gezichtspunt in         
aanmerking1 n4l4 als openbaring ,gods1  
als bekendmaking zner eeuwige  kracht en
 goddelkheid4 ,het is den mensch in de  
religie om iets gansch  anders te doen  
dan in wetenschap en kunst4 ,in de      
religie zoekt h  niet eene vermeerdering
 van zne kennis noch eene bevrediging   
van zne  phantasie1 maar een eeuwig     
leven in de gemeenschap met ,god1 eene  
reele  verandering van zn1 eene bevrding
 van zonde en ellende4 ,het is hem  in  
de religie om ,god zelven te doen1 omdat
 h beseft1 dat h in ,god  alleen rust en
 vrede vinden kan4 ,daarom eischt de    
religie een andere  bron dan wetenschap 
en kunst2 z onderstelt eene openbaring1 
die ,god  zelven tot hem komen doet en  
in gemeenschap met ,hem brengt4 ,de     
religie  is in haar wezen en oorsprong  
een product van openbaring4             
,langzamerhand  begint dit ook erkend te
 worden4 ,de wsbegeerte van den         
godsdienst1  die het begrip der         

openbaring een td lang geen ernstige    
bespreking  waardig keurde en het alleen
 aan eene negatieve kritiek onderwierp1 
wordt gedwongen er mede te rekenen4 ,de 
opvatting van die openbaring is  nog    
zeer verschillend en soms zeer onjuist2 
maar het feit spreekt toch  sterk1 dat  
velen dit begrip weder opnemen en er een
 positieven zin aan  trachten toe te    
kennen1 cf4 ,pfleiderer1 ,grundriss  #ac
 f4 ,rauwenhoff1  ,wsb4 #df4 ,hartmann1 
,,ii #fi f4 ,biedermann1 ,dogm4 ,i #bfd4
 ,lipsius1 ,dogm4   #ec4 ,nitzsch1      
,dogm4 #abg4 ,hoekstra1 ,wsg4 ,godsd4 ,i
 #acf v4 enz4 ,de ,h4  ,schrift gaat van
 het bestaan en van de openbaring ,gods 
uit4 ,god laat  zich niet onbetuigd1 en 
daarom is er van 's menschen zde een    
zoeken1  of h ,hem vinden en tasten     
mocht4 ,openbaring was er volgens de    
,schrift  zoowel voor als na den val4   
,openbaring is het principium           
cognoscendi  externum van de religie4   
,als wezen en oorsprong van de religie  
alzoo uit openbaring worden  verklaard1 

mag dit niet in den sociniaanschen zin  
worden verstaan1  alsof de religie niet 
in 's menschen natuur ware gegrond maar 
uit  eene uitwendige meedeeling van leer
 ware ontstaan1 ,fock1 ,der ,socin4     
#bia f4 ,in dat geval zou ,schelling1   
,philos4 der ,mythol4 ,i #ada terecht   
de opmerking hebben gemaakt3 wre der    
ursprngliche ,mensch nicht an  sich     
schon ,bewusstseyn von ,gott1 msste ihm 
ein ,bewusstseyn von ,gott  erst durch  
einen besonderen ,actus zu ,theil       
werden1 so mssten die1  welche diess    
annehmen1 selbst einen ursprnglichen    
,athesmus des  menschlichen             
,bewusstseyns behaupten4 ,de religie    
ware dan een donum  superadditum1 niet  
wezenlk eigen aan de menschelke natuur4 
,maar de  mensch is mensch wl h het     
beeld ,gods is2 h is terstond als mensch
  een religieus wezen4 ,de godsdienst is
 niet het wezen van den mensch1  gelk   
des ,amorie van der ,hoeven ,jr4 zich   
minder juist uitdrukte1  want de religie
 is geen substantia maar een habitus of 

virtus2 maar  z is toch eene wezenlke   
eigenschap van de menschelke natuur1 zoo
  vanzelve met haar gegeven en zoo      
onafscheidelk aan haar verbonden1  dat z
 door de zonde wel is verwoest1 maar    
niet uitgeroeid is kunnen  worden4      
,daarom is de religie ook algemeen en   
heeft ze ook zoo groote  macht in het   
leven en de geschiedenis4 ,of men wil of
 niet1 altd  stuit men ten slotte in den
 mensch op een zekeren godsdienstigen   
aanleg4 ,men kan dien verschillend      
noemen1 semen religionis1 sensus        
divinitatis 7,calvn71 godsdienstig      
gevoel 7,schleiermacher1 ,opzoomer71    
geloof 7,hartmann1 ,relig4 ,philos4 ,,ii
 #fg7 enz41 maar altd is het toch  eene 
zekere vatbaarheid van de menschelke    
natuur1 om het goddelke  gewaar te      
worden1 waar het wsgeerig onderzoek naar
 de religie toe  terugkeeren en in      
eindigen moet4 ,daarachter kan het niet 
doordringen4  ,want n van beide3 de     
godsdienst is wezenlk eigen aan de      
menschelke  natuur en dus met deze van  

huis uit gegeven1 of de mensch was      
oorspronkelk geen religieus wezen1 dus  
ook geen mensch maar een dier  en heeft 
zich langzamerhand tot een godsdienstig 
wezen ontwikkeld2  en dan is de         
godsdienst toevallig en een voorbgaand  
moment in het  proces der evolutie4 ,de 
vraag1 waartoe het wsgeerig onderzoek   
ten  slotte afdaalt1 is deze3 is de     
mensch van den aanvang af mensch1  beeld
 ,gods1 ,gode verwant1 een godsdienstig 
wezen geweest1 of heeft  h langzamerhand
 daartoe zich ontwikkeld8 ,is cultuur of
 ruwe1 woeste  natuur de eerste toestand
 van het menschelk geslacht geweest8 ,is
 de  aanvang der menschheid absoluut of 
relatief8 ,cf4 ,schelling1 ,vorles4  ber
 die ,meth4 des akad4 ,studiums1 ,werke 
,i #e ,s4 #bhf f4 ,wie de religie  in   
haar wezen handhaven wil1 en ze         
beschouwt en erkent als eene  wezenlke  
eigenschap van de menschelke natuur1    
neemt den aanvang  van den mensch       
absoluut en laat hem van huis uit ,gode 
verwant en  godsdienstig aangelegd zn4  

,zulk een kan ook geen bezwaar meer     
hebben  tegen den status integritatis1  
waarin de ,schrift den eersten mensch   
laat optreden4 ,volgens de ,schrift is  
de mensch van het eerste oogenblik  van 
zn bestaan af mensch geweest1 naar ,gods
 beeld geschapen1 en dus  van datzelfde 
oogenblik af ook een religieus wezen4   
,de religie is er  niet later bgekomen  
door afzonderlke schepping of in den    
langen weg  der evolutie1 maar ligt in  
het naar ,gods beeld geschapen zn van   
den  mensch vanzelf opgesloten4 ,wel is 
die oorspronkelke toestand door de      
zonde bedorven en verwoest1 maar de     
mensch blft toch ,gode verwant1 h  is   
en blft ,hem zoeken1 of h ,hem tasten en
 vinden mocht4  ,aan de objectieve      
openbaring ,gods correspondeert dus in  
den mensch  eene zekere facultas1       
aptitudo zner natuur1 om het goddelke op
 te  merken4 ,god doet geen half werk4  
,h schept het licht niet alleen1  maar  
ook het oog1 om dat licht te            
aanschouwen4 ,aan het uitwendige        

beantwoordt het inwendige4 ,het oor is  
aangelegd op de wereld der tonen4  ,de  
logos in de schepselen correspondeert   
met den logos in den mensch  en maakt   
wetenschap mogelk4 ,het schoone in de   
natuur vindt weerklank  in zn           
schoonheidsgevoel4 ,en zoo is er niet   
alleen eene uitwendige1  objectieve1    
maar ook eene inwendige subjectieve     
openbaring4 ,gene is het  principium    
cognoscendi externum van de religie1 en 
deze het principium  cognoscendi        
internum4 ,beide principia staan ten    
nauwste met elkaar in  verband1 zooals  
het licht met het oog1 de gedachte in de
 wereld met  de rede in den mensch4 ,de 
vraag1 welk van beide het eerst is      
geweest1  de uitwendige of de inwendige 
openbaring1 is geheel overbodig4 ,in    
hetzelfde moment1 dat ,god zich         
openbaarde aan den mensch doordat ,h hem
  schiep naar zn beeld1 kende deze ,god 
en diende ,hem en omgekeerd4 ,en  de    
ware1 echte religie kan alleen bestaan  
in eene volkomene harmonie  van de      

inwendige met de uitwendige openbaring2 
waarlk religieus1  beeld ,gods1         
dienstknecht ,gods1 kind ,gods1 mensch  
in vollen zin is h1  die ,god1 gelk ,h  
is en zich door openbaring kennen doet1 
liefheeft  met geheel zn hart en met    
geheel zne ziel en met al zne krachten4 
,evenals in de wetenschap1 zn er dus ook
 in de religie drierlei  principia te   
onderscheiden4 ,er is religie1 omdat    
,god ,god is en als ,god  door zne      
redelke schepselen gediend wil worden4  
,daartoe openbaart  ,h zich aan den     
mensch in woord en daad -- principium   
cognoscendi  externum1 en maakt hem     
subjectief bekwaam om door die          
openbaring  ,god te kennen en lief te   
hebben -- principium cognoscendi        
internum4  ,de vormen1 waarin de        
openbaring uit- en inwendig geschiedt1  
kunnen  gewzigd worden overeenkomstig   
den verschillenden toestand1 waarin de  
mensch als creatura mutabilis verkeeren 
kan4 ,z zn andere in den  status        
integritatis en corruptionis1 in den    

status gratiae en gloriae4  ,maar de    
drie principia blven dezelfde4 ,er is   
geen religie1 dan  doordat ,god zich    
objectief en subjectief kennen doet aan 
den mensch4  ,en wederom vinden deze    
principia ook b de religie hun grondslag
 in  het trinitarisch wezen ,gods4 ,het 
is de ,vader1 die in den ,zoon en door  
den ,geest zich openbaart4 ,niemand kent
 den ,vader1 dan wien het de  ,zoon door
 den ,geest wil openbaren1 ,mt4 #aa3bg1 
,joh4 #af3ac1 #ad1 #a ,cor4  #b3aj4 ,cf4
 ,schleiermacher1 ,der ,christ4 ,gl4    
#d4 ,schelling1 ,philosophie  u4        
,religion1 ,smmtl4 ,werke ,abth ,i4 ,bd4
 ,,vi #bf f4 ,einleitung in die         
,philosophie der ,mythologie1 ,smmtl4   
,werke1 ,abth4 ,,ii4 ,bd4 #a-d4 ,i #gd  
f4  #aai f4 ,ulrici1 ,gott und die      
,natur1 #b;e ,aufl4 ,leipzig #ahff ,s4  
#gfg f4 ,j4  ,a4 ,dorner1 ,christ4      
,glaubenslehre1 ,berlin1 ,hertz4 #ahgi  
,i ,s4 #eeb f4 ,aug4  ,dorner1 ,ueber   
das ,wesen der ,religion1 ,stud4 u4     
,krit4 #ahhc ,s4 #bag f4 ,j4  ,t4 ,beck1

 ,vorles4 ber ,christl4 ,glaubenslehre1 
,gtersloh #ahhg ,i #adi f4  #ahf f4 ,m4 
,khler1 ,wissenschaft der ,christl4     
,lehre1 ,erl4 #ahhc ,i #abb4 ,j4        
,kstlin1 ,der ,glaube1 sein ,grund1     
,wesen und ,gegenstand4 ,gotha #ahei ,s4
 #ac  f4 ,id4 ,der ,ursprung der        
,religion4 ,stud4 u4 ,krit4 #ahij ,s4   
#bac-bid4 ,id4  ,die ,begrndung unserer 
sittlich-religisen ,ueberzeugung4       
,berlin #ahic ,s4  #ed f4 ,gloatz1      
,spekulative ,theologie1 ,gotha #ahhc ,i
 #a ,s4 #acj f4 ,heman1  ,der ,ursprung 
der ,religion1 ,basel #ahhf4 ,c4 ,pesch1
 ,der ,gottesbegriff1  ,freiburg #ahhe4 
,dr4 ,t4 ,cannegieter1 ,de taak en      
methode der ,wsb4 v4 d4  godsd4 #ahhf4  
,dr4 ,francken in ,geloof en ,vrheid    
#ahhg aflev4 #a1 #b4 ,drber  ib4 #ahij  
afl4 #e4 bl4 #dbf-dee4 ,pressens1 ,les  
,origines #ddi ,s4          ,,hoofdstuk 
,,ii4    ,principium externum4       #i4
 ,,algemeene ,,openbaring4      ,a4     
,begrip der openbaring4    #a4 ,de      
religie1 in haar wezen en oorsprong     

onderzocht1 leidt zelve tot  het begrip 
der openbaring heen4 ,de geschiedenis   
der godsdiensten doet  ons dit begrip   
kennen als het noodzakelk correlaat van 
alle religie4  ,de wsbegeerte van den   
godsdienst kan dit begrip niet langer   
met  stilzwgen voorb gaan4 ,maar de wze1
 waarop de openbaring in theologie  en  
philosophie wordt opgevat1 is niet altd 
met dat begrip zelf in  overeenstemming4
 ,het begrip openbaring brengt een      
zekeren inhoud mede1  welke in zne      
waarheid erkend moet worden1 om van     
openbaring nog te  kunnen blven spreken4
 ,het mag niet gebezigd worden als eene 
vlag1 die  eene valsche lading dekt4 ,in
 de eerste plaats is openbaring een door
 en  door religieus begrip2 niet de     
wsbegeerte1 maar de godsdienst1 niet de 
rede maar de historie doet het ons aan  
de hand4 ,aan de wetenschap en de       
wsbegeerte moet dus het recht worden    
ontzegd1 om apriori dit begrip  te      
bepalen en daarnaar de historische en   
religieuse verschnselen1 die  onder den 

naam van openbaring worden samengevat1  
pasklaar te maken4  ,het spreekt van    
zelf1 dat wsgeerige systemen zooals het 
pantheisme  en het materialisme dit     
begrip niet in zn recht kunnen erkennen4
 ,in  deze stelsels is er voor          
openbaring geene plaats4 ,beide zn      
krachtens  hun beginsel onbekwaam1 om de
 openbaring en alzoo ook de religie1 met
  wie ze onverbrekelk verbonden is1 naar
 waarde te beoordeelen4 ,als ,god  niet 
bestaat en naar ,feuerbach's gezegde1   
,wesen des ,christenthums1  #b;e ,aufl4 
#dja1 het geheim der theologie de       
anthropologie is1 dan is  religie en    
openbaring daarmede vanzelf geoordeeld  
en niets dan eene  hallucinatie van den 
menschelken geest4 ,en evenzoo kan het  
pantheisme  uit den aard der zaak aan de
 openbaring geene realiteit toekennen4  
,als  ,god en mensch in substantie n zn1
 is er eene relatie van den mensch  tot 
,god1 gelk die in de religie tot stand  
komt1 niet mogelk meer4 ,de  religie is 
dan hoogstens het tot zelfbewustzn komen

 van ,god in den  mensch1 de terugkeer  
van het ,absolute tot zichzelf in het   
menschelke  bewustzn4 ,openbaring kan   
hier niets anders zn dan een naam voor  
de  religie in den mensch1 van haar     
objectieve zde beschouwd4 ,zoo zegt     
b4v4 ,ed4 von ,hartmann1                
,religionsphilosophie ,,ii #ga1 #ge u4  
s4 w41 dat  openbaring objectief en     
geloof subjectief n en dezelfde akte zn1
  van de goddelke en van de menschelke  
zde opgevat4 ,eene uitwendige1          
objectieve openbaring is er dan niet4   
,openbaring is niets dan het wonen  en  
werken ,gods in iederen mensch4         
,daargelaten nu de vraag1 of ook  hierin
 niet eene waarheid ligt opgesloten en  
de objectieve openbaring  niet          
subjectief in de illuminatie zich       
voltooien moet1 is het toch  duidelk1   
dat de openbaring naar de idee1 welke de
 religie en de  historie der            
godsdiensten ons kennen doen1 hierb     
geheel te loor gaat4  ,de religie immers
 is altd eene relatie van den mensch tot

 een ,goddelk  persoon1 wiens objectief 
en reel bestaan voor het religieus      
bewustzn  boven allen twfel verheven is4
 ,zoodra de mensch twfelen gaat aan het 
onderscheiden en zelfstandig bestaan van
 het voorwerp zner vereering1  is het   
met zne religie gedaan4 ,deze verhouding
 van den mensch tot ,god  in de religie 
is van ethischen aard 7boven bl4 #aic74 
,religie is geen  physische of          
metaphysische gemeenschap van ,god en   
mensch1 gelk zoo  dikwerf gezegd wordt4 
,z bestaat niet in eene wezenseenheid1  
eene unio  of communio physica van den  
mensch met ,god4 ,z is geene substantie 
van  den mensch1 en maakt zn wezen1 zne 
essentia niet uit4 ,de religie          
onderstelt juist altd1 dat ,god en      
mensch1 ofschoon verwant1 toch          
onderscheiden zn4 ,en z zelve bestaat   
dan1 niet in eene verhouding  van ,god  
tot den mensch1 want ,god heeft geen    
religie1 maar in eene  verhouding van   
den mensch tot ,god4 ,deze verhouding is
 uitteraard  niet physisch1             

metaphysisch1 realis1 maar ethisch1     
moreel van aard4  ,z bestaat daarin dat 
de mensch ,god kent en liefheeft en voor
 ,hem  leeft1 ,denzinger1 ,vier ,bcher  
von der religisen ,erkenntniss1 ,wrzburg
  #ahef ,i ,s4 #a-aj4 ,hoekstra1 wsg4   
,godsdienstleer ,i #eg v4 #fd4          
,godsdienst  onderstelt wel1 dat ,god en
 mensch in verwantschap en in goeden zin
  ook in gemeenschap met elkander staan1
 maar is zelf toch niet twee-  maar     
eenzdig4 ,hoe innig godsdienst en       
openbaring dan ook met elkander         
samenhangen1 z zn toch twee2 z zn niet  
twee zden van eene en  dezelfde zaak1   
maar wezenlk en zakelk van elkander     
verschillend4  ,gelk het oog en het     
licht1 het oor en de toon1 de logos in  
ons en de  logos buiten ons verwant en  
toch onderscheiden zn2 zoo is het ook   
met  de religie en de openbaring4 ,het  
is op religieus gebied evenals op  elk  
ander terrein4 ,w komen naakt in de     
wereld en brengen niets mede4  ,w       
ontvangen al ons voedsel zoowel in      

geestelken als in natuurlken  zin van   
buiten4 ,en ook in de religie komt de   
inhoud van buiten door  openbaring tot  
ons4    #b4 ,openbaring1 gelk dit begrip
 door de religie ons aan de hand wordt  
gedaan en hier nog in den ruimsten zin  
genomen wordt1 is alle aktie1  welke van
 ,god uitgaat1 om den mensch te brengen 
en te houden in die  eigenaardige       
relatie tot ,hem1 welke met den naam van
 religie aangeduid  wordt4 ,het komt er 
hierb allereerst op aan1 om deze        
openbaring altd  en overal op te vatten 
als eene aktie1 als eene daad van ,gods 
zde4  ,god doet nooit iets onbewust2 ,h 
doet alles met gedachte en heeft b      
alles een doel4 ,openbaring is nooit    
eene onbewuste emanatie1 eene           
onwillekeurige doorschning ,gods in zne 
werken2 maar altd een bewust1  vr1      
actief zich kenbaar maken aan den       
mensch4 ,religie en openbaring  rusten  
beide naar heur aard op den grondslag   
van het theisme1 d4 i4 op  het geloof1  
dat ,god en mensch niet afgescheiden    

maar wel onderscheiden  bestaan4 ,sterk 
gesproken1 heeft openbaring steeds tot  
onderstelling1  dat er twee werelden zn1
 eene bovennatuurlke en eene natuurlke1 
eene  hemelsche en eene aardsche4 ,en nu
 is openbaring elke werking1 die van    
die andere onzienlke wereld in deze     
zienlke wereld uitgaat1 om den  mensch  
te doen bedenken de dingen1 die boven   
zn4 ,de wzen en vormen1  waaronder ,god 
zich openbaart1 kunnen verschillend zn1 
evenals de eene  mensch aan den ander   
zich in verschillende manieren kan      
kenbaar maken4  ,god kan rechtstreeks en
 onmiddellk zich openbaren2 en ,h kan   
daarb  van gewone of buitengewone       
middelen zich bedienen4 ,deze vormen zn 
in  zekeren zin van ondergeschikte1 wl  
van instrumenteele beteekenis4  ,maar   
altd is de openbaring1 hetz ze op gewone
 of ongewone wze tot  ons komt1 eene    
daad van ,gods zde4 ,wie ze zoo         
verstaat1 is in beginsel                
supranaturalist1 h moge de mogelkheid   
van het wonder aannemen of  niet4 ,de   

kwestie van het naturalisme en het      
supranaturalisme wordt  niet eerst b de 
zoogenaamde bovennatuurlke openbaring1  
maar wordt  eigenlk reeds hier b den    
ingang1 b het begrip der openbaring in  
algemeenen zin1 beslist4 ,het deisme is 
onhoudbaar4 ,er is maar keuze  tusschen 
het theisme en het pantheisme           
7materialisme74 ,het pantheisme  heeft  
geene openbaring en daarom ook geen     
religie meer4 ,het theisme is  vanzelf  
supranaturalistisch1 niet in de         
historische beteekenis van dat  woord1  
maar in dezen zin1 dat het eene ordo    
supra hanc naturam erkent  en eene      
werking van gene wereld in deze         
aanneemt4 ,religie1 openbaring1         
supranaturalisme1 theisme staan en      
vallen met elkaar4 ,het doel der        
openbaring is geen ander1 dan om religie
 te wekken en te kweeken in den  mensch4
 ,alles1 wat dit bedoelt en daaraan     
dienstbaar is1 is openbaring  in        
eigenlken zin4 ,de openbaring valt saam 
met alle werken ,gods in  natuur en     

genade4 ,z omvat de gansche schepping en
 herschepping4 ,al  wat er is en        
geschiedt1 is voor den vrome een middel1
 om hem op te  leiden tot ,god4 ,de     
gewone definities1 dat de openbaring    
bestaan zou in  mededeeling van leer of 
van leven enz4 blken reeds hier veel te 
eng  te zn4 ,het is er ,god b zne       
openbaring om te doen1 om den mensch te 
stellen in eene religieuse verhouding   
tot ,hem4 ,de religie omvat echter  den 
ganschen mensch met al zne vermogens en 
krachten4 ,in de openbaring  nadert ,god
 tot den geheelen mensch1 om hem geheel 
te winnen voor zn  dienst der liefde4   
,ja1 de openbaring kan niet ten doel    
hebben1 om den  enkelen mensch in eene  
religieuse verhouding tot ,god te       
plaatsen4  ,de menschheid is n geheel4  
,z is het voorwerp van ,gods liefde4 ,de
  openbaring heeft dus tot einddoel1 om 
de menschheid zelve als n  geheel te    
maken tot een koninkrk1 tot een volk    
,gods4 ,de openbaring is  geen          
geisoleerd feit1 dat in de geschiedenis 

op zichzelf staat4 ,z is  een systeem   
van daden ,gods1 beginnend met de       
schepping1 eindigend in  den nieuwen    
hemel en de nieuwe aarde4 ,z is         
onderwzing1 opvoeding1  leiding1        
regeering1 vernieuwing1 vergeving enz41 
z is dat alles te  zamen4 ,openbaring is
 al wat ,god doet1 om de menschheid te  
herscheppen  tot zn beeld en gelkenis4  
,b4 ,algemeene en bzondere openbaring4  
#c4 ,de christelke theologie kwam er    
spoedig toe1 om in deze openbaring  eene
 gewichtige onderscheiding te maken4    
,eenerzds kon de samenhang en  de       
overeenstemming van de religie der      
,christenen en den godsdienst der       
,heidenen1 van theologie en philosophie1
 niet geheel worden ontkend2  en        
andererzds was het ,christendom toch een
 eigen1 zelfstandige  godsdienst1 in elk
 opzicht van dien der ,heidenen         
verschillend4 ,zoo  werd men geleid tot 
de onderscheiding van de revelatio      
7religio1  theologia7 naturalis en      
supernaturalis4 ,zakelk wordt z reeds b 

de oudste kerkvaders aangetroffen4      
,justinus ,martyr spreekt van eene   1  
die verkregen wordt door          en van
 eene   1 die alleen  door ,christus ons
 deel wordt1 ,apol4 ,,ii #h1 #aj1 #ac4  
,tertullianus heeft  eene afzonderlke   
verhandeling de testimonio animae1 en   
spreekt van  eene kennis ,gods uit de   
werken der schepping1 en van eene andere
  meer volledige door mannen1 met ,gods 
,geest vervuld1 ,apolog4 ,,ii c4  #ah4  
,irenaeus spreekt meermalen in          
denzelfden zin1 adv4 haer4 ,,ii c4  #f1 
#i1 #bh4 ,,iii #be4 ,,iv #f4 ,augustinus
 erkent eene openbaring ,gods in de     
natuur1 de ,gen4 ad4 litt4 #d1 #cb1 de  
civ4 ,dei #h1 #aa sq4 #ai1 #a enz4  maar
 stelt naast de ratio de auctoritas1 de 
fides1 c4 ,acad4 #c1bj de  util4 cred4  
#aa1 die alleen tot de ware kennisse    
,gods leidt1 ,conf4  #e1e1 #g1bf1 de    
civ4 #aj1bi4 ,b ,damascenus1 de fide    
orthod4 ,i4 c4 #a sq4  draagt deze      
onderscheiding al het karakter van een  
dogma4 ,ook de latere  indeeling van de 

theologia naturalis in insita en        
acquisita is reeds  b de oudste kerkelke
 schrvers te vinden4 ,tertullianus      
beroept zich  op het inwendig getuigenis
 der ziel en op de beschouwing van ,gods
  werken4 ,augustinus zegt uitdrukkelk1 
dat ,god uit de zienlke dingen  kan     
worden gekend1 de ,gen4 ad4 litt4 #d1cb 
maar wst vooral op het  zelfbewustzn en 
de zelfkennis als den weg tot de eeuwige
 waarheid1 de  vera relig4 #gb1 de mag4 
#ch1 de trin4 #d1a4 ,damascenus1 de fide
 orth4 ,i  c4 #a en #c1 stelt de        
ingeschapene en de verkregene kennisse  
,gods reeds  duidelk naast elkaar4 ,niet
 zoo spoedig waren de grenzen tusschen  
beide  soorten van openbaring           
afgebakend4 ,langen td beproefde men    
nog1 om de  christelke dogmata uit      
natuur en rede te bewzen4 ,augustinus   
trachtte  de triniteit1 de trin4 lib4   
#i-ae1 ,anselmus in zn ,cur deus homo de
  menschwording en voldoening1 ,albertus
 ,magnus1 cf4 ,stckl1 ,philos4  des ,m4 
,a4 ,,ii4 #chd f41 en ,thomas1 ,s4 c4   

,gent4 ,,ii4 #ae sq4 de schepping       
aposteriori te bewzen4 ,het verst ging  
hierin ,raymund de ,sabunde1 die  in zn 
,liber naturae sive creaturarum1 later  
ten onrechte ,theologia  naturalis      
genoemd 7ed4 van ,j4 ,sighart1          
,solisbaci1 #aheb zonder den  proloog1  
die #aeie werd veroordeeld7 heel de     
christelke geloofsleer uit  de natuur   
des menschen trachtte op te bouwen1     
zonder hulp van ,schrift  en traditie en
 met vermding der scholastische methode4
 ,maar deze  rationeele argumentatie was
 toch maar eene hulp1 die achteraan     
kwam2  de dogmata stonden apriori vast  
op grond der openbaring2 adjuvantur in  
fide invisibilium per ea1 quae facta    
sunt1 ,lombardus1 ,sent4 ,i dist4 #c1   
#f4 cf4 #b1 #a4 ,overigens werd de      
kennis1 welke uit de natuur verkregen   
kon worden1 tot eenige articuli mixti   
beperkt1 die zich concentreerden  om de 
drie begrippen ,god1 deugd en           
onsterfelkheid1 ,thomas1 ,s4 c4  ,gent4 
,lib4 #a-c4 ,de onderscheiding tusschen 

de theol4 naturalis en  supernaturalis  
werd echter in de scholastiek hoe langer
 hoe strakker  gespannen en ging in eene
 volstrekte tegenstelling over4 ,door de
  natuurlke openbaring was er van ,god  
en goddelke zaken eenige streng         
wetenschappelke kennis te verkrgen1     
,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,ii #b qu4 #a     
art4 #e1 cf4 ,bellarminus1 ,controv4    
,,iv p4 #bgg sq4 ,thomas is hiervan zoo 
vast overtuigd1 dat h de vraag opwerpt1 
of in dat geval het aannemen  van deze  
uit de natuur bekende waarheden dan niet
 al zn verdienste  verliest4 ,gelooven  
is toch alleen verdienstelk1 als het    
geen weten is  maar een voor waar       
aannemen op gezag1 eene daad des        
verstands ex motu  voluntatis motae per 
gratiam1 ib4 ,,ii #b qu4 #b art4 #i4    
,het antwoord op  die vraag luidt1 dat  
het weten inderdaad de ratio fidei      
vermindert2  maar dat toch altd in den  
geloovige de ratio caritatis blft1 d4   
i4 de gezindheid1 om het gewetene ook   
steeds weer op ,gods gezag als  waar aan

 te nemen1 ib4 ,,ii #b qu4 #b art4 #aj2 
en deze gezindheid1 om de  articuli     
mixti op gezag te gelooven1 blft om     
bzondere omstandigheden  7zie straks    
onder ,n #g71 ook altd noodig4 ,aan deze
 kennis uit de  natuur en rede is nu    
door de bovennatuurlke openbaring de    
kennis der  mysteria toegevoegd1 maar   
deze rust uitsluitend op gezag en is en 
blft van het begin tot het einde eene   
zaak des geloofs4 ,de mysterin  des     
,christendoms behooren tot eene orde1   
die niet om eene toevallige  reden1 door
 de zonde1 maar die uitteraard voor     
ieder mensch1 ook voor  den zondeloozen 
mensch1 ja zelfs voor de engelen in     
eigenlken zin  bovennatuurlk is en      
daarom nooit anders dan door openbaring 
gekend  worden kan4 ,b de bzondere      
openbaring komt deze eigenaardige       
,roomsche  leer nader ter sprake4 ,maar 
hier z reeds opgemerkt1 dat weten en    
gelooven1 ratio en auctoritas1 natuurlke
 en bovennatuurlke openbaring  b ,rome  
dualistisch naast elkander staan4 ,rome 

erkent dus eenerzds het  recht van het  
rationalisme op het terrein van de      
natuurlke openbaring  en veroordeelt het
 excessieve supranaturalisme1 dat ook in
 de articuli  mixti geen kennis mogelk  
acht dan door openbaring4 ,en andererzds
  huldigt het het supranaturalisme op   
het terrein van de mysterin zoo  streng 
mogelk en veroordeelt het alle          
rationalisme1 dat apriori of            
aposteriori in de dogmata aan het gezag 
en aan het geloof zoekt te  ontkomen en 
ze in weten tracht te doen overgaan4    
,het verwerpt beide  ,tertullianus en   
,origenes en veroordeelt zoowel het     
traditionalisme van  de ,bonald als het 
rationalisme van ,hermes 7boven bl4 #id 
v74 ,de ,roomsche  kerk beldt1 volgens  
het ,vaticanum1 sess4 ,,iii ,const4     
,dogm4 de fide  cath4 cap4 #b1 ,deum4444
 naturali humanae rationis lumine e     
rebus creatis  certo cognosci posse1    
maar dat het ,gode behaagd heeft1 alia1 
eaque  supernaturali via1 se ipsum ac   
aeterna voluntatis decreta humano generi

  revelare4    #d4 ,de ,reformatie heeft
 deze onderscheiding van revelatio      
naturalis en  supernaturalis overgenomen
 en er toch in beginsel eene geheel     
andere  beteekenis aan gegeven4 ,wel    
namen de ,hervormers eene openbaring    
,gods  in de natuur aan4 ,maar de mensch
 was door de zonde zoo verduisterd  in  
zn verstand1 dat h ook deze openbaring  
niet recht kon kennen en  verstaan4 ,er 
was dus tweerlei noodig1 n4l4 dat ,god  
die waarheden1  welke op zich zelve uit 
de natuur kenbaar zn1 ook weer in de    
bzondere  openbaring opnam2 en dat de   
mensch1 om ,god wederom op te merken in 
de  natuur1 eerst door ,gods ,geest     
moest worden verlicht4 ,om de algemeene 
openbaring ,gods in de natuur te        
verstaan1 was objectief de bzondere     
openbaring in de ,h4 ,schrift van noode1
 welke daarom door ,calvn met  eene bril
 werd vergeleken1 en subjectief had de  
mensch behoefte aan  het oog des        
geloofs1 om ,god te aanschouwen ook in  
de werken zner  handen4 ,even belangrk  

was de wziging1 door de ,reformatie in  
de  opvatting der bovennatuurlke        
openbaring aangebracht4 ,deze was niet  
in  de eerste plaats daarom             
bovennatuurlk1 wl z an sich tot eene    
andere  orde behoorde en het verstand   
ook van den zondeloozen mensch en van   
de engelen te boven ging2 maar          
bovennatuurlk was ze vooral daarom1  wl 
z de gedachten en wenschen van den      
zondigen1 gevallen mensch  verre        
overtrof1 gelk later zal worden         
aangetoond4 ,b de ,hervormers  verloor  
de theologia naturalis dus hare         
rationeele zelfstandigheid4  ,ze werd   
niet afzonderlk behandeld maar opgenomen
 in de christelke  geloofsleer1         
,zwingli1 ,comm4 de vera et falsa relig4
 ,op4 ed4 ,schuler  et ,schulthess ,,iii
 #aef sq4 ,calvn1 ,inst4 ,i c4 #a-e4    
,polanus1 ,synt4  ,theol4 ,i cap4 #aj4  
,martyr1 ,loci ,comm4 loc4 #b etc4 ,maar
 verschillende  oorzaken waren er1 die  
dit reformatorisch beginsel tegenhielden
 in zne  ontwikkeling en volledige      

toepassing4 ,er was excessus1           
overspanning1  aan de ne zde4 ,het      
,anabaptisme verwierp geheel de ordo    
naturalis  en trachtte op revolutionaire
 wze een koninkrk der hemelen op aarde  
te stichten4 ,de ,socinianen verwierpen 
de theologia naturalis geheel  en al1 en
 leidden alle ,godskennis uit openbaring
 af1 ,catech4 ,racov4  qu4 #df-di4      
,fock1 ,der ,socin4 #cjg f4 ,luther kwam
 door zne bestrding  van de scholastieke
 leer1 naturalia mansisse integra1      
zoover1 dat  h aan ,aristoteles1 aan de 
rede1 aan de philosophie in theologicis 
alle recht van spreken verbood en de    
,vernunft in religieuse dingen  stock-1 
starr-und gar blind noemde1 ,kstlin1    
,luthers ,theologie ,,ii #bhg  f4       
,luthardt1 ,ethik ,luthers1 #ad f4      
,strauss1 ,glaubenslehre ,i #caa f4 ,de 
strenge ,lutheranen volgden den         
,meester2 en de ,formula ,concordiae1   
ofschoon erkennend dat humana ratio seu 
intellectus naturalis hominis  obscuram 
aliquam notitiae illius scintillulam    

reliquam habet1 quod sit  ,deus1 et     
particulam aliquam legis tenet1 ,,ii    
,pars4 ,sol4 ,decl4 ,,ii4 de  lib4 arb41
 ,j4 ,t4 ,mller1 ,die symb4 ,bcher der  
ev4 luth4 ,k4 #e;e ,aufl4  #ahhb ,s4    
#ehi1 legt toch zoo eenzdig op de       
duisternis en de onmacht  van den       
natuurlken mensch in zaken van religie  
den nadruk1 dat de  samenhang en het    
verband van de bzondere met de algemeene
 openbaring  geheel wordt verbroken2 de 
mensch is in rebus spiritualibus et ad  
conversionem aut regenerationem niets   
meer dan een lapis1 truncus aut  limus1 
ib4 b ,mller ,s4 #eid4    ,de reactie   
daartegen kon niet uitblven4 ,b het     
,anabaptisme en het  ,socinianisme sloeg
 het excessieve supranaturalisme in     
rationalisme  om4 ,luther was gedwongen1
 wl h aan de rede toch niet alle inzicht
  en oordeel ontzeggen kon1 om eene     
scherpe scheiding te maken tusschen  het
 geestelke en het wereldlke1 het        
hemelsche en het aardsche1 het  eeuwige 
en het tdelke1 ,kstlin1 ,luthers ,theol4

 ,,ii #bdd f4 ,en op  zn voetspoor      
maakten de ,luth4 theologen onderscheid 
tusschen duo  hemisphaeria1 quorum unum 
inferius1 alterum superius2 in aardsche 
dingen is de rede nog vr en tot veel    
goeds in staat1 hier is z tot op  zekere
 hoogte zelfstandig en van het geloof   
onafhankelk1 ,schmid1 ,dogm4  der ev4   
luth4 ,k4 #aib f4 ,ook ,calvn1 ofschoon 
door zne leer van de  gratia communis in
 veel gunstiger conditie dan ,luther1   
kwam toch niet  altd de oude            
dualistische tegenstelling van de       
revelatio naturalis en  supernaturalis  
te boven1 ,inst4 ,,ii1 #b1 #ab1 #ac4 ,de
 rede kreeg daardoor  weer eenige       
zeggenschap naast het geloof4 ,het      
scheen1 dat z niet  altd door het geloof
 moest worden geleid1 maar op een1 z het
 ook nog  zoo klein en onverschillig    
gebied1 vr en onafhankelk was4 ,met dit 
haar toegestaan1 althans niet ernstig   
betwiste recht heeft ze winste  gedaan2 
gaandeweg heeft z haar macht uitgebreid4
 ,eerst in burgerlke  zaken1 dan in de  

wetenschap1 straks in de philosophie1 en
 eindelk  ook in de theologie verheft z 
zich naast en tegenover het geloof4     
,alsted gaf eene ,theol4 naturalis #afae
 afzonderlk uit1 en telde als  haar     
inhoud een zevental dogmata op3 deus    
est1 super omnia diligendus1  honeste   
vivendum est1 quod tibi non vis fieri   
alteri ne feceris1 suum  cuique         
tribuendum est1 nemo laedendus est1 plus
 est in bono communi  positum quam in   
particulari1 cf4 ,praecognita #afbc p4  
#cg-aad4 ,vele  ,geref4 theologen       
volgden dit voorbeeld1 vooral toen de   
philosophie van  ,cartesius aan invloed 
won1 ,doedes1 ,inl4 tot de leer van     
,god1 #b;e dr4  #ahhj bl4 #bjj v4 ,door 
het ,engelsche deisme en het ,duitsche  
rationalisme  nam de theologia naturalis
 of rationalis zoo in macht en aanzien  
toe1  dat z de theologia revelata als   
geheel onnoodig verwierp4 ,herbert  van 
,cherbury #aeha-afdh1 gaf aan de religio
 naturalis vf artikelen  tot inhoud3    
esse deum summum1 coli debere1 virtutem 

pietatemque esse  praecipuas partes     
cultus divini1 dolendum esse ob peccata 
ab iisque  resipiscendum1 dari ex       
bonitate justitiaque divina praemium vel
 poenam  tum in hac vita tum post hanc  
vitam1 ,lechler1 ,gesch4 des engl4      
,deismus  #db4 ,maar nadat z de         
theologia revelata gebannen had1 is z op
 haar  beurt ook zelve geoordeeld4 ,kant
 betoogde in zne kritiek der zuivere    
rede1 dat deze tot de                   
zinnelk-waarneembare verschnselen       
beperkt is en  noch tot het             
bovenzinnelke noch tot het              
bovennatuurlke doordringen  kan4 ,de    
geschiedenis der godsdiensten toonde    
aan1 dat geen enkele  godsdienst aan de 
revelatio naturalis genoeg had1 dat er  
nergens eene  religio naturalis bestond 
en dat alle godsdiensten positief waren4
  ,en de kritiek der ,schrift ondermnde 
de revelatio supernaturalis en  wischte 
de grenzen tusschen haar en de revelatio
 naturalis uit4 ,de  overtuiging werd   
daardoor algemeen1 dat er1 om eenige    

kennis van ,god  te bekomen1 een andere 
weg dan die der rede en der             
wetenschappelke  bewsvoering moest      
worden ingeslagen1 n4l4 die des geloofs 
of der  zedelke ervaring of der         
phantasie4 ,de theologia en religio     
naturalis1  en daarmede ook de revelatio
 naturalis verloor hare waarde4 ,de     
bewzen  voor ,gods bestaan1 de ziel1 de 
onsterfelkheid werden prsgegeven en     
gebannen uit de dogmatiek4 ,pierson1    
,eene levensbeschouwing #hc1 zeide      
zelfs1 dat onderws in de theol4         
naturalis aan de rkshoogescholen eene   
wanbesteding was van 's lands penningen4
 ,desniettemin is ze in de wet  op het  
hooger onderws toch weer onder den naam 
van geschiedenis der  leer aangaande    
,god en van wsbegeerte van den          
godsdienst opgenomen4  ,prof4 ,doedes   
verwierp ze in zne ,encyclopaedie bl4   
#aij v41 maar  behandelde ze toch       
feitelk weer in zne ,inleiding tot de   
leer van  ,god1 #b;e dr4 #ahhj en ,de   
,leer van ,god #ahga4 ,alles wst er op1 

gelk  in den locus de ,deo zal worden   
aangetoond1 dat de bewzen voor ,gods    
bestaan weer in waarde rzen4 ,de goede  
gedachte1 die er ligt in de oude        
theologia naturalis1 wordt langzamerhand
 weer beter erkend4    #e4 ,de ,schrift 
kent wel het begrip van eene vaste      
natuurorde1 maar  maakt toch b de       
openbaring tusschen natuurlke en        
bovennatuurlke  geen onderscheid4 ,z    
bezigt voor beide dezelfde woorden1 b4v4
 1   en  ook voor de revelatio naturalis
 ,job #ab3bb1  #cc3af1 #cf3aj2 ,rom4    
#a3ah1 #ai4 ,nsgen1 ,beweis des         
,glaubens1 ,nov4 #ahij  ,s4 #daf-dag    
maakt daarom ten onrechte bezwaar1 om   
aan de openbaring  ,gods in de natuur   
reeds den naam van openbaring te geven4 
,eigenlk is  op het standpunt der       
,schrift alle openbaring1 ook die in de 
natuur1  bovennatuurlk4 ,het woord zelf 
sluit ook niets in aangaande de wze1    
waarop iets openbaar wordt1 maar zegt   
alleen1 dat iets1 hetwelk  verborgen    
was1 aan het licht treedt4 ,op religieus

 terrein duidt het  aan1 dat ,god een   
eigen1 zelfstandig1 van de natuur       
onderscheiden leven  bezit en nu uit zne
 verborgenheid op eene of andere wze    
voor het  oog van redelke schepselen te 
voorschn treden kan4 ,van openbaring    
kan dus in eigenlken zin alleen spreken1
 wie het supranatureele1 een  ordo supra
 hanc naturam erkent2 en elk1 die het   
woord in dezen zin  bezigt1 is in       
beginsel supranaturalist1 ook al neemt h
 slechts eene  openbaring aan op        
natuurlke wze4 ,de onderscheiding van   
revelatio  naturalis en supernaturalis  
is niet ontleend aan de aktie ,gods1 die
  in de eene en in de andere openbaring 
zich uit1 maar aan de wze1  waarop die  
openbaring geschiedt1 n4l4 per of       
praeter hanc naturam4 ,in  oorsprong is 
alle openbaring supranatureel4 ,god     
werkt altd ,joh4 #e3ag4  ,dat werken    
,gods is naar buiten begonnen met de    
schepping4 ,de creatie  is de eerste    
revelatie ,gods1 aanvang en grondslag   
van alle volgende  openbaring4 ,het     

bbelsch begrip der openbaring wortelt in
 dat der  schepping1 ,oehler1 ,theol4   
des ,a4 ,t4 #ahhb ,s4 #ba4 ,door de     
schepping is  ,god het eerst voor       
schepselen naar buiten getreden en heeft
 ,h zich  aan schepselen geopenbaard4   
,als ,god de wereld schept door zn      
,woord  en levend maakt door zn ,geest1 
dan liggen daarin reeds de grondlnen    
van alle volgende openbaringen          
geteekend4 ,maar aan de schepping sluit 
terstond de voorzienigheid zich aan4    
,ook deze is eene almachtige en         
alomtegenwoordige kracht en daad ,gods4 
,al wat is en geschiedt1 is een  werk   
,gods in eigenlken zin1 en voor den     
vrome eene openbaring van zne  deugden  
en volmaaktheden4 ,zoo beziet de        
,schrift natuur en geschiedenis4        
,schepping1 onderhouding en regeering   
zne ne machtige1 voortgaande  openbaring
 ,gods4 ,geen natuurpozie heeft die van 
,israel overtroffen of  gevenaard1      
,pierson1 ,geestel4 ,voorouders ,i      
,israel bl4 #chi v4 ,alles in  de natuur

 spreekt den vrome van ,god4 ,de hemelen
 vertellen ,gods eer1  het uitspansel   
zner handen werk4 ,gods stem is op de   
groote wateren4  ,die stem verbreekt de 
cederen1 dreunt in den donder1 loeit in 
den  stormwind4 ,het licht is zn kleed1 
de hemel zn gordn1 de wolken zn  wagen4 
,zn adem schept en vernieuwt het aardrk4
 ,h regent en geeft  zonneschn over     
rechtvaardigen en onrechtvaardigen4     
,loof en gras1  regen en droogte1       
vruchtbare en onvruchtbare jaren en alle
 dingen  komen den geloovige niet b     
geval toe maar van ,gods vaderlke hand4 
,de  natuur- en geschiedbeschouwing der 
,schrift is religieus en daarom ook     
supranatureel4    ,voor de ,schrift     
hangen zelfs religie en bovennatuurlke  
openbaring ten  nauwste saam4 ,z        
verhaalt van zulk eene openbaring niet  
eerst na1 maar  ook reeds vr den val4   
,de verhouding van ,god en mensch in den
 status  integritatis wordt als een     
persoonlke omgang geteekend4 ,god       
spreekt  tot den mensch ,gen4 #a3bh-cj1 

geeft hem een gebod dat h van nature    
niet weten kon ,gen #b3af en voegt als  
met eigen hand de vrouw ter hulpe  hem  
toe1 ,gen4 #b vs4 #bb4 ,ook het foedus  
operum is niet in dien zin een  foedus  
naturae1 dat het vanzelf uit 's menschen
 natuurlken aanleg  opkomt1 maar is eene
 vrucht van bovennatuurlke openbaring4  
,en wl het  foedus operum nu niets      
anders is dan de vorm der religie b den 
naar  ,gods beeld geschapen mensch die  
het hoogste nog niet had verkregen1  zoo
 kan gezegd worden1 dat de ,schrift de  
zuivere religie zich niet  denken kan   
zonder revelatio supernaturalis4 ,het   
bovennatuurlke strdt  niet met 's       
menschen natuur1 noch met de natuur der 
schepselen2 het  behoort1 om zoo te     
spreken1 tot het wezen van den mensch4  
,de mensch  is beeld ,gods en ,gode     
verwant1 en door de religie staat h tot 
,god in  eene rechtstreeksche           
verhouding4 ,de aard dezer verhouding   
sluit in1  dat ,god zich aan den naar zn
 beeld geschapen mensch beide objectief 

en subjectief openbare4 ,er is geen     
religie zonder traditie1 dogma1  cultus2
 en deze alle zn met het begrip van     
openbaring saamgeweven4  ,alle religies 
zn dan ook positief en berusten niet    
alleen op  natuurlke maar altd ook op   
werkelke of vermeende bovennatuurlke    
openbaring4 ,en alle menschen erkennen  
van nature het supranatureele4  ,het    
naturalisme is evenals het athesme eene 
vondst der wsbegeerte1  maar het heeft  
geen steun in de menschelke natuur4     
,zoolang de religie  zal behooren tot   
het wezen van den mensch1 zal de mensch 
ook zn en  blven supranaturalist4 ,elk  
geloovige1 van welke richting ook1 h    
moge  naturalist zn met zn hoofd1 h is  
toch supranaturalist met zn hart4  ,wie 
uit de religie1 dus uit het gebed1 uit  
de gemeenschapsoefening  met ,god het   
supranatureele bannen wil1 doodt de     
religie zelve4 ,want  religie onderstelt
 werkelke verwantschap en gemeenschap   
met ,god en  is met hart en ziel        
supranaturalistisch4 ,z is onafscheidelk

 van  het geloof1 dat ,god supra naturam
 staat en dat ,h met haar doen kan  naar
 zn welbehagen1 dat ,h de natuurorde    
dienstbaar maakt aan de  zedelke orde1  
de rken der wereld aan het koninkrk der 
hemelen1  de physis aan den ethos4 ,er  
is daarom terecht gezegd1 dat de bede   
om een rein hart even                   
supranaturalistisch is als die om een   
gezond  lichaam 7,pierson74 ,de thest1  
die waarlk thest wil zn en toch de      
bovennatuurlke openbaring bestrdt1 is   
met deze ontkenning er nog  volstrekt   
niet af4 ,h moet of terug naar het desme
 of panthesme1 of  h moet vooruit en ook
 de mogelkheid der bovennatuurlke       
openbaring  aannemen4 ,er is geen       
religio naturalis4 ,de rationalistische 
trilogie  is onhoudbaar4 ,de eenig ware 
tegenstelling van de erkenning van het  
supranatureele is dan ook niet het      
rationalistisch desme1 maar het         
naturalisme1 d4 i4 het geloof1 dat er   
geen andere hoogere kracht  bestaat dan 
die in de tegenwoordige natuurorde      

aanwezig is en zich  openbaart4 ,maar   
dan valt ook alle recht1 om aan den     
triumf van het  goede1 aan de eindelke  
zegepraal van het rk ,gods1 aan de macht
 van de  zedelke wereldorde te gelooven4
 ,want het goede1 het ware1 de zedelke  
wereldorde1 het rk ,gods zn zaken1 die  
in zichzelf geen macht hebben1  om zich 
te realiseeren4 ,de hoop1 dat de        
menschen ze tot heerschapp  zullen      
brengen en voor de macht der waarheid   
zwichten zullen1 wordt  iederen dag door
 de ervaring teleurgesteld4 ,dan alleen 
is hun triumf  verzekerd1 als ,god een  
persoonlk1 almachtig wezen is en heel de
  schepping1 trots allen tegenstand1    
heenleiden kan tot het door ,hem        
beoogde doel4 ,de religie1 de moraal1 de
 erkenning van eene bestemming  voor    
menschheid en wereld1 het geloof aan de 
zegepraal van het goede1  de thestische 
wereldbeschouwing1 het geloof aan een   
persoonlk ,god  zn alle onlosmakelk met 
het supranaturalisme verbonden4 ,de idee
 van  ,god en van de religie involveert 

die van de openbaring4 ,pierson1 ,gods  
wondermacht en ons geestelk leven #ahfg 
bl4 #aj v4 #cf v4 ,james ,orr1 ,the     
christian view of ,god and the world1   
,edinb4 #ahic p4 #fj etc4 #ia etc4 ,cf4 
,rauwenhoff1 ,wsbeg4 v4 d4 godsd4 #ecj  
v4    #f4 ,bovennatuurlke openbaring mag
 echter niet met onmiddellke  openbaring
 vereenzelvigd worden4 ,de              
onderscheiding van middellke  en        
onmiddellke openbaring is telkens in    
verschillenden zin  genomen4 ,onmiddellk
 werd vroeger elke openbaring genoemd1  
die  zonder tusschenpersoon tot den     
ontvanger zelven kwam2 en middellk  die1
 welke door engelen of menschen aan     
anderen werd overgebracht1  ,witsius1   
,misc4 ,sacra ,i4 #af4 ,inzoover nu de  
openbaring tot profeten  en apostelen   
meest persoonlk kwam1 daarentegen tot   
ons slechts komt  door hunne geschriften
 heen1 kon de eerste als revelatio      
immediata  tegen de laatste1 als        
revelatio mediata1 worden overgesteld4  
,b de  rationalistische en moderne      

theologen hebben deze benamingen dikwerf
  een geheel anderen zin ontvangen1 en  
daardoor de verwarring in de  opvatting 
der openbaring doen toenemen1 ,rothe1   
zur ,dogm4 #ee f4 #fd  f4 ,nitzsch1     
,lehrb4 der ev4 ,dogm4 #afc f4 ,in      
strikten zin is er geen  onmiddellke    
openbaring1 noch in de natuur noch in de
 genade4 ,altd  bedient ,god zich van   
een middel1 hetz uit de schepselen      
genomen hetz  vr gekozen1 waardoor ,h   
zich aan menschen openbaart4 ,door      
teekens  en symbolen doet ,h hen zne    
tegenwoordigheid gevoelen2 door daden   
verkondigt ,h hun zne deugden2 door     
spraak en taal maakt ,h hun zn  wil en  
gedachte bekend4 ,zelfs waar ,h door zn 
,geest inwendig zich  openbaart in het  
bewustzn1 geschiedt deze openbaring toch
 altd  organisch en dus langs middellken
 weg4 ,de afstand tusschen ,schepper  en
 schepsel is veel te groot1 dan dat de  
mensch ,god rechtstreeks  gewaarworden  
kan4 ,finitum non est capax infiniti4   
,of er in den  status gloriae eene visio

 ,dei per essentiam zal zn1 kan eerst   
later worden onderzocht4 ,maar in deze  
bedeeling is alle openbaring  middellk4 
,gelk ,god is en spreekt in zichzelven1 
kan ,h door geen  schepsel worden       
aanschouwd of verstaan4 ,openbaring is  
daarom altd  eene daad van genade2 in   
haar daalt ,god tot zn schepsel af1 dat 
naar zn beeld is gemaakt4 ,alle         
openbaring is anthropomorphisme1 is     
eene zekere menschwording ,gods4 ,z     
geschiedt altd in zekere vormen1  in    
bepaalde modi4 ,in de revelatio         
naturalis zn zne goddelke en  eeuwige   
gedachten op creatuurlke wze in de      
schepselen neergelegd1  zoodat ze door  
den mensch denkende kunnen verstaan     
worden4 ,en b de  revelatio             
supernaturalis bindt ,h zich aan ruimte 
en td1 neemt ,h  aan menschelke taal en 
spraak1 en bedient zich van creatuurlke 
middelen1 ,gen4 #a3bh1 #b3af v41 #ba v41
 #c3h v4 ,en door deze media heen       
vernam en verstond de mensch ,god even  
goed en even duidelk1 als nu de  vrome  

de sprake ,gods verneemt in heel de     
natuur4 ,zoo weinig onmogelk  en        
bedriegelk de openbaring ,gods in natuur
 en geschiedenis is voor  den geloovige1
 is het ook de bovennatuurlke           
openbaring1 waarb ,god  van ongewone    
middelen zich bedient1 maar waarvoor ,h 
ook op bzondere  wze de oogen opent4    
,natuurlke en bovennatuurlke openbaring 
gaan dus  naar de leer der ,schrift in  
den status integritatis saam4 ,z zn geen
  tegenstelling maar vullen elkander    
aan4 ,z zn beide middellk en aan        
bepaalde vormen en middelen gebonden4 ,z
 berusten beide op de gedachte1  dat    
,god in genade zich nederbuigt tot den  
mensch en hem gelkvormig  wordt4 ,en z  
hebben beide deze modi1 dat ,god zne    
tegenwoordigheid  gevoelen1 zne stemme  
hooren1 zne werken aanschouwen doet4    
,door  verschning1 woord en daad maakte 
,god van den aanvang af aan menschen    
zich openbaar4    ,opmerkelk is het nu1 
dat de zonde1 die door den eersten      
mensch  intreedt in de wereld1 in het   

feit zelf der openbaring geen           
verandering  brengt4 ,god blft zich     
openbaren2 ,h trekt zich niet terug4    
,allereerst  wordt ons door heel de     
,schrift heen eene revelatio naturalis  
geleerd4  ,gods openbaring is begonnen  
in de schepping en zet in de            
onderhouding  en regeering aller dingen 
zich voort4 ,h openbaart zich in de     
natuur  rondom ons henen2 spreidt daarin
 zne eeuwige kracht en goddelkheid  ten 
toon1 en bewst in zegeningen en oordeel 
en beurtelings zne  goedheid en zn      
toorn1 ,job #cf1 #cg4 ,ps4 #bi1 #cc3e1  
#fe1 #fg3g1 #ij1 #ajd1  #ajg1 #ade1     
#adg4 ,jes4 #ei3ag-ai4 ,mt4 #e3de4 ,rom3
 #a3ah4 ,hd4 #ad3af4 ,h  openbaart zich 
in de geschiedenis van volken en        
personen ,deut4 #cb3h4  ,ps4 #cc3aj1    
#fg3e1 #aae3af4 ,spr4 #h3ae1 #af4 ,hd4  
#ag3bf4 ,rom4 #ac3a4 ,h  openbaart zich 
ook in het hart en geweten van een      
iegelk mensch ,job  #cb3h1 #cc3d4 ,spr4 
#bj3bg4 ,joh4 #a3c-e1 #i1 #aj4 ,rom4    
#b3ad1 #ae1 #h3af4 ,deze  openbaring    

,gods is algemeen1 op zichzelve         
waarneembaar en verstaanbaar  voor      
iederen mensch4 ,natuur en geschiedenis 
zn het boek van ,gods  almacht en       
wsheid1 van zne goedheid en             
rechtvaardigheid4 ,alle  volken hebben  
deze openbaring tot op zekere hoogte    
erkend4 ,zelfs de  afgoder onderstelt1  
dat in de schepselen ,gods  en  zich    
openbaart4 ,wsgeeren1 natuuronderzoekers
 en geschiedvorschers hebben  menigmaal 
op treffende wze van deze openbaring    
,gods gesproken1 b4v4  ,xenophon1       
,memor4 ,i #d1 #e4 ,cicero1 de nat4     
deor4 ,,ii #b1 de divinat4 ,,ii  #gb4   
,zckler1 ,gottes ,zeugen im ,reich der  
,natur1 #b ,th4 ,gtersloh #ahha4  ,door 
de christelke theologie is deze         
algemeene openbaring ten allen  tde     
eenparig aangenomen en verdedigd1 ,iren4
 adv4 haer4 ,,ii #f4 ,tertull4  de      
testim4 animae1 adv4 ,marc4 ,i #aj4     
,august1 de civ4 ,dei #h3i sq4 #ai3a1   
de trin4 #d3bj enz4 ,joh4 ,damasc4 de   
fide orthod4 ,i c4 #a en #c4 ,thomas1   

,s4 c4 ,gent4 lib4 #a-c4 ,s4 ,theol4 ,i 
qu4 #b enz41 cf4 verder ,h4 ,denzinger1 
,vier ,bcher von der relig4 ,erk4 ,,ii  
,s4 #bg-de4 ,inzonderheid door de       
,geref4 theologen werd deze algemeene   
openbaring gehandhaafd en hoog          
gewaardeerd1 ,calv4 ,inst4 ,i c4 #d en  
cf4 voorts ,schweizer1 ,gl4 der ev4 ,k4 
,i #bda f4 ,heppe1 ,dogm4 der ev4 ref4  
,k4 ,s4 #a f4 ,scholten1 ,leer der      
,herv4  ,kerk ,i#d #cjd-cbf4 ,doedes1   
,inleiding tot de leer van ,god #b;e dr4
 bl4  #ajg-beb4    ,maar volgens de     
,schrift is deze algemeene openbaring   
niet in  strikten zin natuurlk alleen1  
maar bevat z ook bovennatuurlke         
elementen4 ,de openbaring1 die terstond 
na den val geschiedt1 draagt  een       
supranatureel karakter ,gen4 #c3h v4 en 
wordt door traditie het  eigendom der   
menschheid4 ,de oorspronkelke kennis en 
dienst ,gods blft  nog langen td in min 
of meer zuiveren toestand bewaard4 ,aan 
,kain  wordt genade geschonken voor     
recht3 zelfs wordt h de vader van een   

geslacht1 dat met de cultuur een aanvang
 maakt1 ,gen4 #d4 ,het verbond1  dat na 
den zondvloed met ,noach en in hem met  
heel de nieuwe menschheid  opgericht    
wordt1 is een verbond der natuur en toch
 niet natuurlk meer1  maar vrucht van   
ongehoudene bovennatuurlke genade1 ,gen4
 #h3ba1 #bb4  #i3a-ag4 ,meermalen       
gewaagt de ,schrift van wonderen1 die   
,god gewrocht  heeft voor de oogen der  
,heidenen1 in ,egypte1 ,kanaan1 ,babel  
enz41 en  van bovennatuurlke            
openbaringen1 die aan niet-,israelieten 
ten beurt  gevallen zn1 ,gen4 #bj1 #cj1 
#dj1 #da4 ,richt4 #g4 ,dan4 #b3d enz4   
,eene  werking van bovennatuurlke       
krachten in de heidenwereld is apriori  
noch onmogelk noch zelfs onwaarschnlk4  
,er kan waarheid liggen in  het beroep  
op openbaringen1 dat aan alle           
godsdiensten gemeenschappelk  is4 ,en   
omgekeerd is niet alles wat tot het     
terrein der bzondere  genade behoort1 in
 strikten zin bovennatuurlk4 ,er        
verloopen gansche  perioden in de       

geschiedenis van ,israel1 vele dagen en 
jaren in het  leven van ,jezus1 en      
evenzoo in het leven der apostelen1     
waarin geene  bovennatuurlke openbaring 
plaats heeft en die toch een gewichtig  
deel  vormen in de historia             
revelationis4 ,als ,jezus den armen het 
evangelie  verkondigt1 is dit van geen  
minder gewicht1 dan wanneer ,h kranken  
geneest en dooden opwekt4 ,zn sterven1  
dat natuurlk schnt1 is van  geen mindere
 beteekenis dan zne bovennatuurlke      
geboorte4 ,daarom is  de onderscheiding 
van natuurlke en bovennatuurlke         
openbaring niet  identisch met die van  
algemeene en bzondere4 ,ter aanduiding  
van de  tweerlei openbaring1 die aan de 
heidensche religies en aan de religie   
der ,schrift ten grondslag ligt1 is de  
laatste onderscheiding te  verkiezen    
boven de eerste4      ,c4               
,ongenoegzaamheid der algemeene         
openbaring4    #g4 ,deze revelatio      
generalis is echter om verschillende    
redenen  onvoldoende4 ,ook hierin zn    

alle christelke theologen eenstemmig4   
,irenaeus adv4 haeres4 #b1 #bh betoogt  
tegenover de gnostieken de  beperktheid 
der menschelke kennis4 ,justinus        
,martyr1 ,dial4 c4 ,tryph41  inleiding1 
,tertullianus1 de an4 c4 #a4            
,lactantius1 ,instit4 div4 #c1 #a4  #d1 
#a4 ,arnobius1 adv4 nat4 ,i1 #ch4 ,,ii1 
#f4 schilderen de zwakheid der  rede in 
zeer sterke kleuren4 ,augustinus ontkent
 niet1 dat er ook b de  ,heidenen eenige
 waarheid is1 waarmede de ,christenen   
hun winst kunnen  doen1 de doctr4 chr4  
#b1 #fj4 ,maar de philosophie is niet de
 ware weg  tot de zaligheid4 ,ze kan    
slechts weinigen en slechts weinig      
leeren1  de trin4 #ac1 #ab4 de civ4 #ab1
 #bj4 de util4 cred4 #aj1 #bd4 ,ze kent 
wel  het doel1 maar niet den weg1 die   
tot het doel leidt1 ,conf4 #e1 #e4 #g1  
#bf4 de civ4 #aj1 #bi4 ,dikwerf leidt ze
 op een dwaalweg en houdt de  waarheid  
in ongerechtigheid onder1 de trin4 #ac1 
#bd1 zoekt ze niet op  vrome wze1 ,conf4
 #e1 #d1 mist de liefde die tot kennis  

der waarheid  noodig is1 de civ4 #i1    
#bj1 wordt door haar eigen superbia     
verhinderd  in de kennis der waarheid1  
want alleen humilitas is de weg ten     
leven1  de civ4 #b1 #g4 ,daarom is er   
nog een andere weg tot de waarheid      
noodig1  nl4 de auctoritas1 de vera     
relig4 c4 #bd4 de mor4 eccl4 #a1 #b4    
,thomas ,s4  ,theol4 ,i qu4 #a art4 #a4 
,s4 c4 ,gent4 ,i1 #d4 betoogt de        
noodzakelkheid  der openbaring zelfs    
voor de door de rede gekende articuli   
mixti4  ,de ,roomsche kerk heeft de     
insufficientia der theol4 nat4 duidelk  
uitgesproken in de voorrede van den     
,catech4 ,romanus1 en in 't  ,vaticanum 
sess4 #c cap4 #b de revelatione1 en can4
 #b1 #b-d4 ,en de ,protest4  theologen  
oordeelden over deze insufficientia der 
algemeene openbaring  niet anders1      
,calv4 ,inst4 ,i4 #e  #aa sq4 en cap4   
#f4 ,heidegger1 ,corpus  ,theol4 ,i     
#i-ac4 ,trigland1 ,antapologia cap4 #ag4
 ,owen1  ,i  cap4 #f4 ,turret4 ,theol4  
,elenct4 ,i qu4 #d4 ,moor1 ,comm4 in    

,marckii ,comp4  ,i #fa #ci4 ,de        
genoegzaamheid der algemeene openbaring 
en der daarop  gebouwde religio         
naturalis werd in vroeger td alleen     
geleerd door de  ,pelagianen1 die       
drierlei weg tot de zaligheid aannamen1 
n4l4 de lex  naturae1 lex ,mosis en lex 
,christi4 ,ook waren er in de christelke
 kerk  altd enkele theologen1 die       
gunstiger over de ,heidenen oordeelden  
en  ook aan de mogelkheid hunner        
zaligheid geloofden1 zooals ,justinus1  
,clemens ,alex4 ,erasmus1 ,zwingli enz4 
cf4 ,vossius1 ,historia ,pelag4  #afee  
p4 #chc sq4 ,maar b dezen rustte dit    
geloof meestentds niet op  de leer van  
de genoegzaamheid der algemeene         
openbaring1 maar op de  onderstelling1  
dat ,god ook met zne bzondere genade    
onder de ,heidenen  hetz dan in of na   
dit leven werkte4 ,daarentegen werd de  
volkomen  genoegzaamheid der algemeene  
openbaring en van de natuurlke religie  
in  de #ah;e eeuw geleerd door de desten
 en rationalisten1 zooals ,cherbury1    

,tindal1 ,collins1 ,rousseau1 ,kant enz4
 ,litt4 b ,lechler1 ,gesch4 des engl4   
,desmus #ahda en art4 ,desmus in        
,herzog4 ,bretschneider1 ,system4 ,entw4
  aller in der ,dogm4 vork4 ,begriffe   
#ahda ,s4 #ce f4 ,clarisse1 ,encycl4    
#ahce  p4 #dje sq4 ,doedes1 ,inleiding  
tot de ,leer van ,god #ahhj bl4 #aig v4 
,over de insufficientia der algemeene   
openbaring kan er haast geen  twfel     
bestaan4 ,ten eerste blkt ze daaruit1   
dat deze openbaring ons  hoogstens      
eenige kennis verschaft van ,gods       
bestaan en van sommige  zner            
eigenschappen1 zooals goedheid en       
gerechtigheid2 maar ze laat  ons        
volstrekt onbekend met den persoon van  
,christus1 die alleen  is de weg tot den
 ,vader1 ,mt4 #aa3bg4 ,joh4 #ad3f1      
#ag3c4 ,hd4 #d3ab4 ,de  algemeene       
openbaring is daarom onvoldoende voor   
den mensch als zondaar2  z weet van geen
 genade en vergeving2 menigmaal is z    
zelfs eene  openbaring van toorn1 ,rom4 
#a3bj4 ,genade en vergeving1 die het    

wezen  der religie moeten zn1 is een    
daad van welbehagen1 niet van natuur  en
 noodzakelkheid4 ,de algemeene          
openbaring kan hoogstens eenige         
waarheden doen kennen1 maar brengt geen 
feiten1 geen geschiedenis1 en  verandert
 dus niets in het zn4 ,z verlicht het   
bewustzn eenigszins  en beteugelt de    
zonde1 maar z herschept de natuur van   
mensch en  wereld niet4 ,z kan vrees    
inboezemen1 maar geen vertrouwen en     
liefde1  ,shedd1 ,dogm4 ,theol4 ,i #ff1 
#bah4 ,in de tweede plaats is de kennis1
  welke de algemeene openbaring         
verschaffen kan1 niet alleen gering en  
onvoldoende1 maar ze is ook onzeker1    
steeds met dwaling vermengd1 en  voor   
verreweg de meeste menschen             
onbereikbaar4 ,de geschiedenis der      
philosophie is eene geschiedenis van    
elkander afbrekende systemen  geweest2  
en is b de ,grieken in het skepticisme1 
in de ,middeleeuwen  in het nominalisme1
 en thans in het agnosticisme geindigd4 
,de voor  de religie noodzakelkste      

waarheden1 bestaan en wezen ,gods1      
oorsprong  en bestemming van mensch en  
wereld1 zonde en vergeving1 loon en     
straf  zn beurtelings geleerd en        
bestreden4 ,er is in de philosophie over
 al  deze vragen geen genoegzame        
zekerheid te verkrgen4 ,cicero1 ,tusc4  
#a1e  vraagt daarom terecht3 ex         
philosophis nonne optimus et gravissimus
  quisque confitetur multa se ignorare1 
multa sibi etiam atque etiam  esse      
discenda8 ,maar ook al kwamen sommige   
denkers tot eenige ware  en zuivere     
kennis1 z was nog altd met allerlei     
dwaling vermengd4  ,elk wsgeerig systeem
 heeft zne leemten en gebreken4 ,plato1 
wiens  systeem volgens ,augustinus1 de  
civ4 #h1e het naast aan het ,christendom
  verwant is1 verdedigt het te vondeling
 leggen van zwakke kinderen1 de         
paederastie1 gemeenschap van vrouwen    
enz4 ,zelfs in de moraal is er  groot   
verschil en onzekerheid2 vrit en dea des
 ,pyrenes1 erreur  au del 7,pascal74    
,nescio quomodo nihil tam absurde dici  

potest1  quod non dicatur ab aliquo     
philosophorum1 ,cic4 de divin4 #b1eh4   
,en  al waren de wsgeeren ook in het    
bezit geweest van de schoonste en       
zuiverste leer1 de autoriteit zou hun   
toch hebben ontbroken1 om haar  onder   
het volk ingang te verschaffen4 ,dikwerf
 sluiten z daarom  zelf in de practk van
 het leven toch weer b het volksgeloof  
en de  volkszeden zich aan2 of z trekken
 met een ,odi profanum vulgus et  arceo 
van het volk in hoogheid zich terug4    
,hun onderlinge strd en de              
tegenstelling tusschen hun leer en leven
 verzwakte hun invloed4 ,en al  ware ook
 dit alles nog niet het geval geweest1  
dan zou toch de leer  der wsgeeren nooit
 de religie van het volk hebben kunnen  
worden of  blven1 omdat in zaken van    
religie een intellectueel clericalisme  
en  eene wetenschappelke hierarchie     
onverdragelk is4 ,daarom had ,thomas    
volkomen gelk1 als h zeide1 dat ook     
zelfs in die waarheden1 welke  de       
algemeene openbaring ons kennen doet1   

nog openbaring en autoriteit  van noode 
is1 omdat die kennis slechts voor       
weinigen geschikt is1 te  langen td van 
onderzoek vereischen zou en ook dan nog 
onvolkomen en  onzeker bleef1 ,s4       
,theol4 ,i qu4 #a art4 #a1 ,,ii #b qu4  
#b art4 #d4 ,s4 contra  ,gent4 ,i1 #d4  
,in de derde plaats wordt het           
onvoldoende der natuurlke  openbaring   
duidelk aangetoond door het feit1 dat   
geen enkel volk met  de zoogenaamde     
religio naturalis is tevreden geweest4  
,de algemeene  religie der desten1 de   
moralische ,vernunftreligion van ,kant1 
de pietas  en obedientia van ,spinoza1  
zn alle niets dan pure abstracties1 die 
in  de werkelkheid nooit hebben bestaan4
 ,zelfs al waren de vf artikelen  van   
,herbert of de rationalistische trilogie
 van ,kant volkomen zeker en  streng    
wetenschappelk bewsbaar geweest1 dan nog
 zouden ze tot het  stichten van eene   
religie1 van een kerk onbekwaam zn      
geweest4 ,want  religie is iets wezenlk 
anders dan wetenschap1 z heeft een      

andere  bron en grondslag4 ,de          
achttiende eeuw kon in zulke            
redewaarheden  en dele abstracties      
behagen vinden4 ,de negentiende eeuw met
 haar  historischen zin heeft spoedig   
ingezien1 dat zulk een religio naturalis
  nergens bestond en ook nergens bestaan
 kan4 ,thans wordt algemeen  toegestemd1
 dat alle godsdiensten positief zn en   
rusten op openbaring1  ,schleiermacher1 
,glaub4  #aj ,zusatz4 ,ritschl1 ,rechtf4
 u4 ,vers4 ,,iii #d1  #ejj4 ,id4        
,unterricht in der christl4 ,religion   
,s4 #bj4 ,frank1 ,system der  chr4      
,wahrheit4 ,i #eab f4 ,doedes1          
,encyclopaedie #aij1 #aia4 ,w4 ,bender1 
,zur  ,geschichte der ,emancipation der 
natrl4 ,theol41 ,jahrb4 f4 prot4 ,theol4
  #ahhc ,s4 #ebid-eib4 ,r4 ,rtschi1 ,die
 ,lehre von der natrlichen ,religion  u4
 vom ,naturrecht1 ,jahrb4 f4 prot4      
,theol4 #ahhd ,s4 #a-dh4 ,hoekstra1     
,wsg4  ,godsd4 ,i #ai v4      ,d4       
,waarde der algemeene openbaring4    #h4
 ,daarmede heeft echter de algemeene    

openbaring niet hare waarde en          
beteekenis verloren4 ,ten eerste is ze  
van groote beteekenis voor de           
heidenwereld4 ,z is de vaste en blvende 
grondslag der heidensche  godsdiensten4 
,de ,h4 ,schrift velt over het          
,ethnicisme een gestreng  oordeel en    
verklaart zn oorsprong uit afval van de 
zuivere kennisse  ,gods4 ,wel bleef deze
 kennis1 die 's menschen oorspronkelk   
eigendom  was1 nog een td lang nawerken 
,gen4 #d3c4 #h3bj1 en openbaarde de     
schepping ,gods eeuwige kracht en       
goddelkheid1 ,rom4 #a3bj4 ,maar de      
menschen1 verdwaasd in hunne gedachten  
en verduisterd in hun hart1  hebben ,god
 kennende ,hem als ,god niet verheerlkt 
of gedankt4 ,daarb  is de verwarring der
 spraak en de verstrooing der volken    
,gen4 #aa  zeker ook voor de            
ontwikkeling van het polythesme van     
grooten invloed  geweest1 ,orig4 c4     
,cels ,v4 ,aug4 de civ4 ,dei #af3f4     
,schelling1 ,einleitung  in die philos4 
der ,mythologie ,i #id f4 ,delitzsch1   

,comm4 op ,gen4 #aa4  ,auberlen1 ,de    
goddelke openbaring ,i #ahg v4 ,fabri1  
,die ,entstehung des  ,heidenthums und  
die ,aufgabe der ,heidenmission #ahei4  
,herzog #ab3ajh4  ,het ,hebr4 1 de door 
afkomst en taal verbondene menigte1     
natie1  naast  het door eenheid van     
bestuur verbondene volk wst hier  ook   
op4 ,want 1  wordt doorgaans van de     
heidensche volken  gebruikt1 en         
beteekent niet alleen volken maar ook   
heidenen2 het  woord heeft eene         
nationale maar tegelk ook eene          
ethisch-religieuse  beteekenis1 evenals 
het lat4 pagani en ons heidenen4 ,de    
eenheid ,gods  en dus ook de reinheid   
der religie ging b de splitsing der     
menschheid  in volken te loor4 ,ieder   
volk kreeg zn eigen1 nationalen god4 ,en
  toen eenmaal het begrip van de eenheid
 en de absoluutheid ,gods was te  loor  
gegaan1 konden naast dien nen nationalen
 god andere machten  langzamerhand als  
goden erkend en vereerd worden2 de idee 
van het  goddelke wordt onzuiver en     

daalt1 de verschillende natuurmachten   
treden op den voorgrond en stgen in     
beteekenis2 de grens tusschen het       
goddelke en het creatuurlke wordt       
uitgewischt2 en de religie kan  zelfs   
ontaarden in animisme en feticisme1 in  
toover en magie4 ,het  karakter der     
heidensche godsdiensten bestaat dan ook 
volgens de ,schrift  in afgoder4 ,de    
heidensche goden zn afgoden1 z bestaan  
niet1 z zn  leugen en delheid ,jes4     
#da3bi1 #db3ag1 #df3a v4 ,jer4 #b3bh4   
,ps4 #ajf3bh4  ,hd4 #ad3ae1 #ai3bf4     
,gal4 #d3h4 #a ,cor4 #h3e4 ,in die      
religies werkt zelfs  eene daemonische  
macht ,deut4 #cb3ag4 ,ps4 #ajf3bh4 #a   
,cor4 #aj3bj v4 ,apoc4  #i3bj4 ,de      
toestand1 waarin de heidenwereld buiten 
de openbaring aan  ,israel1 buiten      
,christus verkeert1 wordt beschreven als
 duisternis ,jes4  #i3a1 #fj3b4 ,luk4   
#a3gi4 ,joh4 #a3e4 ,ef4 #d3ah1 als      
onwetendheid ,hd4 #ag3cj4  #a ,petr     
#a3ad4 ,rom #a3ah v42 als ingebeelde    
dele wsheid #a ,cor4 #a3ah v41  #b3f1   

#c3ai v42 als zonde en ongerechtigheid  
,rom #a3bd v41 #c3i v4    ,de           
heidenwereld is in haar oorsprong1      
karakter en bestemming een  ontzachlk   
probleem4 ,op zichzelve is de oplossing1
 welke de ,schrift  ervan geeft1 niet   
alleen niet ongermd1 maar z beveelt zich
  zelfs door haar eenvoud en hare       
natuurlkheid aan4 ,toch heeft de        
philosophie1 zoowel die van de historie 
als van de godsdiensten1 zich  met die  
oplossing niet tevreden gesteld en eene 
andere beschouwing  voorgedragen1 welke 
lnrecht tegen die der ,schrift          
overstaat4 ,wel  vindt de verheerlking  
van den kinderlken toestand der volken1 
gelk  die in de vorige eeuw gebruikelk  
was1 thans geene instemming meer4  ,maar
 de theorie der evolutie1 die thans ter 
verklaring dienst doet1  is evenzeer met
 de ,schrift in strd4 ,gelk de          
natuurwetenschap het  levende uit het   
levenlooze1 het organische uit het      
anorganische1 den  mensch uit het dier1 
het bewuste uit het onbewuste1 het      

hoogere uit  het lagere tracht af te    
leiden1 zoo zoekt de                    
godsdienstwetenschap van  den nieuweren 
td den godsdienst uit een vroegeren     
godsdienstloozen  toestand en de zuivere
 religie uit de primitieve vormen van   
feticisme1  animisme enz4 te verklaren4 
,d4 ,hume is daarmede reeds begonnen  in
 zne ,natural history of religion4 ,b   
,hegel paste z geheel  in het kader zner
 panthestische philosophie1 ,vorlesungen
 ber  die ,philosophie der ,religion    
#ahcb4 ,en sedert heeft ze hoe langer   
hoe meer verbreiding en verdediging     
gevonden1 ,buckle1 ,history of          
civilization in ,england #aheh4 ,w4 ,e4 
,h4 ,lecky1 ,history of the rise and    
influence of the spirit of rationalism  
in ,europe #ahfe4 ,e4 ,b4 ,tylor1       
,researches into the early history of   
mankind and the development  of         
civilization #b;d ed4 #ahgj4 ,id4       
,primitive ,culture #ahgb4 ,sir ,john   
,lubbock1 ,prehistoric times as         
illustrated by ancient remains and  the 

manners and customs of modern savages   
#ahfe4 ,id4 ,the origin of  civilization
 and the primitive condition of man     
#ahgj4 ,h4 ,spencer1 ,the  principles of
 sociology #ahgf-'hb4 ,f4 von ,hellwald1
 ,kulturgeschichte  in ihrer natrlichen 
,entwicklung bis zur ,gegenwart1 #c;e   
,aufl4 #ahhc4  ,o4 ,caspari1 ,die       
,urgeschichte der ,menschheit mit       
,rcksicht auf die  natrliche            
,entwicklung des frhesten ,geisteslebens
 #ahgc4 ,g4 ,roskoff1  ,das             
,religionswesen der rohesten ,natrvolker
 #ahhj4 ,ed4 von ,hartmann1             
,religionsphilosophie1 ,leipzig4 ,o4    
,pfleiderer1 ,religionsphilos4 auf      
geschichtl4 ,grundlage1 #b;e ,aufl4     
#ahhc-hd4 ,h4 ,siebeck1 ,lehrb4 der     
,religionsphilosophie #ahic4 ,a4        
,reville1 ,prolgomnes de l'histoire  des
 religions1 ,paris #ahha4 ,c4 ,p4       
,tiele1 ,de plaats v4 d4 godsd4 der     
natuurvolken in de                      
godsdienstgeschiedenis #ahgc4 ,id4 ,over
 de wetten  der ontwikkeling van den    

godsdienst1 ,theol4 ,tdschr4 #ahgd4 ,id4
 ,gesch4  v4 d4 godsd4 #ahgf enz4 ,hoe  
algemeen deze leer der evolutie echter  
ook aangenomen z1 in elk geval heeft z  
nog geen hoogeren rang dan  dien van    
eene hypothese4 ,maar z verklaart de    
verschnselen niet4 ,in  de              
natuurwetenschap stuit z nog altd af op 
de feiten van leven1  bewustzn1 spraak1 
taal1 wil enz4 ,en in de                
godsdienstwetenschap blft  het ontstaan 
en het wezen1 de waarheid en de waarde  
der religie protest  tegen haar         
indienen4 ,dat voorts de natuurvolken   
den oorspronkelken  toestand der        
menschheid vertegenwoordigen1 dat       
feticisme en animisme  de oudste        
godsdienstvormen zn1 en dat de eerste   
menschen gelk waren  aan kinderen of    
wilden1 zn meeningen1 die voldoenden    
grond missen  en daarom ook hoe langer  
hoe meer tegenspraak ontmoeten4         
,schelling  nam in zne ,philosophie der 
,mythologie und ,offenbarung een        
relatief  monothesme als oorspronkelk   

aan4 ,max ,mller erkent een zoogenaamd  
henothesme als primitieven godsdienst1  
,vorlesungen ber ,ursprung und          
,entwicklung der ,religion ,s4 #bib f4  
,deutsche ,rundschau ,sept4 #ahgh4 ,cf4 
,rauwenhoff1 ,wsb4 v4 d4 godsd4 #ie v4  
#aia v4 en ,hoekstra1 ,wsg4 ,godsd4     
#adf v4 ,ook de meening1 dat de         
verschillende godsdiensten opeenvolgende
  momenten zn in n ontwikkelingsproces1 
is veel minder waarschnlk  dan die1     
welke ze houdt voor ontaardingen van    
eene soort1 ,khler1  ,wiss4 der chr4    
,lehre ,i #ahe4 ,de leer der ,schrift   
over den oorsprong en  het wezen van het
 ,ethnicisme wordt daarom meer of minder
 beslist nog  verdedigd door ,lken1 ,die
 ,einheit des ,menschengeschlechts und  
dessen  ,ausbreitung ber die ganze ,erde
 #ahde4 ,doedes1 ,de toepassing van de  
ontwikkelingstheorie niet aan te bevelen
 voor de gesch4 der godsd4  #ahgd4 ,e4  
,l4 ,fischer1 ,heidenthum und           
,offenbarung #ahgh4 ,zckler1 ,die       
,lehre vom ,urstand des ,menschen1      

,gtersloh #ahgi4 ,id4 ,art4             
,polytheismus  in ,herzog4 ,lenormant1  
,les origines de l'histoire d'aprs la   
,bible et  les traditions des peuples   
orientaux1 #c vol4 #ahhj-hd4 ,diestel1  
der  ,monoth4 des ,heidenthums1 ,jahrb4 
f4 deutsche ,theol4 #ahfj ,s4 #ffi-gei4 
,a4  ,tholuck1 ,der sittliche ,charakter
 des ,heidenthums #c;e ,aufl41 ,werke   
,,viii  #ahfe ,s4 #a-ia4 ,j4 ,n4 ,sepp1 
,das ,heidenthum und dessen ,bedeutung  
fr das  ,christenthum1 #c ,theile       
,regensburg #ahec4 ,c4 ,pesch1 ,gott und
 ,gtter4  ,eine ,studie zur             
vergleichenden ,religionswissenschaft4  
,freiburg #ahij4  ,formby-,krieg1 ,der  
,monothesmus der ,offenbarung und das   
,heidenthum4  ,mainz #ahhj4 ,ebrard1    
,apologetik1 #b;e ,aufl4 ,gtersloh      
#ahgh-hj4 ,,ii #eba  f4 ,vigouroux1 ,la 
,bible et les dcouvertes modernes en    
,palestine1 en  ,egypte et en ,assyrie1 
#d vol4 ,james ,orr1 ,the ,christian    
view of ,god and  the world1 ,edinburgh1
 ,elliot #ahic p4 #ada1 #aic1 #dca1     

#dff1 #eja4 ,s4 ,h4  ,kellogg1 ,the     
genesis and growth of religion1         
,new-,york and ,london #ahib4  ,cf4 ,ch4
 de la ,saussaye1 ,lehrb4 der ,rel4     
gesch4 ,s4 #g f4 #bc f4    #i4 ,maar1   
hoe streng de ,schrift ook oordeele over
 het karakter van  het heidendom1 juist 
de algemeene openbaring die z leert     
stelt ons  in staat en geeft ons recht1 
om al de elementen van waarheid te      
erkennen1 die ook in de heidensche      
religies aanwezig zn4 ,de studie  der   
godsdiensten stond vroeger uitsluitend  
in dienst der dogmatiek  en apologetiek4
 ,de godsdienststichters1 zooals        
,mohammed1 werden  eenvoudig voor       
bedriegers1 vanden ,gods1 handlangers   
des duivels  gehouden4 ,cf4 ,dr4 ,snouck
 ,hurgronje1 ,de ,islam4 ,gids #ahhf    
,,ii #bci v4  ,maar sedert die          
godsdiensten nauwkeuriger bekend zn     
geworden1 is  deze verklaring onhoudbaar
 gebleken2 z was beide met de historie  
en  met de psychologie in strd4 ,naar de
 ,h4 ,schrift is er ook onder de        

heidenen eene openbaring ,gods1 eene    
verlichting van den ,logos1 eene        
werking van ,gods ,geest1 ,gen4 #f3ag1  
#g3ae4 ,ps4 #cc3f1 #ajd3cj1 #aci vs4 #b4
  ,job #cb3h4 ,pred4 #c3ai4 ,spr4 #h3bb 
v4 ,mal4 #a3aa1 #ad4 ,joh4 #a3i4        
,rom4#b3ad4  ,gal4 #d3a-c4 ,hd4 #ad3af1 
#ag2 #ag vs4 #bb-cj4 ,vele kerkvaders1  
,just4 ,martyr1  ,apol4 #a1dg1 ,clemens 
,alex4 ,strom4 ,i #g e4 a4 namen eene   
werkzaamheid van  den ,logos in de      
heidenwereld aan4 ,augustinus spreekt   
meermalen zeer  ongunstig over de       
heidenen1 maar erkent toch ook1 dat z de
 waarheid  in schaduw zagen1 de civ4    
#ai1a de trin4 #d4bj1 dat de waarheid   
hun  niet ten eenenmale verborgen was1  
de civ4 #h3aa v4 en dat w dus met  het  
ware in de heidensche philosophie onze  
winste moeten doen en het  ons moeten   
toeigenen1 de doctr4 chr4 #b1fj4 ,non   
usque adeo in anima  humana imago ,dei  
terrenorum affectuum labe detrita est1  
ut nulla in  ea velut lineamenta extrema
 remanserint1 unde merito dici possit1  

etiam in ipsa impietate vitae suae      
facere aliqua legis vel sapere1 de      
spir4 et4 litt4 c4 #bg1 #bh4 ,ook vele  
niet-reinen erkennen veel waars1        
,retract4 ,i c4 #d4 ,thomas zegt niet   
alleen1 dat de mensch als redelk  wezen1
 zonder bovennatuurlke genade1 de       
veritates naturales kennen  kan1 ,s4    
,theol4 ,i #b qu4 #aji art4 #a4 maar    
getuigt ook ,,ii #b qu4 #agb art4  #f1  
dat het onmogelk is esse aliquam        
cognitionem quae totaliter sit  falsa1  
absque admixtione alicujus veritatis1 en
 beroept zich daarb  op de woorden van  
,beda en ,augustinus3 nulla falsa est   
doctrina1 quae  non aliquando aliqua    
vera falsis intermisceat4 ,de           
,gereformeerden waren  er nog beter aan 
toe door hunne leer van de gratia       
communis4 ,hierdoor  werden ze eenerzds 
voor de dwaling van het ,pelagianisme   
behoed1 dat de  sufficientia der theol4 
naturalis leerde en de zaligheid verbond
 aan de  onderhouding der lex naturae2  
maar konden z toch andererzds al het    

ware en schoone en goede erkennen dat   
ook in de heidenwereld aanwezig  was4   
,wetenschap1 kunst1 zedelk1 huiselk1    
maatschappelk leven enz4  werden uit die
 gratia communis afgeleid en met        
dankbaarheid erkend  en geprezen1 ,calv4
 ,inst4 ,,ii1 #b4  #ab v4 ,,ii #c4  #c  
v4 ,zanchius1 ,opera  ,,viii #fdf sq4   
,wttewrongel1 ,christ4 ,huishoudinge ,i 
#bhh-bii4 ,witsius1  ,oec4 foed4 ,,iii  
#ab4  #eb4 ,id4 ,twist des ,heeren met  
zn wngaart cap4  #ai4 ,turret1 ,theol4  
,el4 #aj3e4 ,vossius1 ,hist4 ,pelag4    
#c3c4 ,pfanner1  ,systema ,theol4       
,gentilis cap4 #bb  #cc4 ,trigland1     
,antapologia cap4  #ag4 ,moor1 ,comm4 in
 ,marckii ,comp4 ,,iv #hbf-hbi4 ,cf4 mne
 rede over ,de  algemeene ,genade1      
,kampen #ahid4 ,gewoonlk werd deze      
werking der gratia  communis nu wel     
gezien in 't zedelk en verstandelk1     
maatschappelk  en staatkundig leven1    
maar minder dikwls in de religies4 ,dan 
werd  alleen van eenige religio         
naturalis1 insita en acquisita          

gesproken1  maar het verband tusschen   
deze en de religies niet aangetoond4 ,de
  godsdiensten werden uit bedrog of     
daemonische invloeden afgeleid4 ,maar   
niet alleen in wetenschap en kunst1 in  
moraal en recht1 maar ook in  de        
religies is er eene werking van ,gods   
,geest en van zne algemeene  genade op  
te merken4 ,calvn sprak terecht van een 
semen religionis1  een sensus           
divinitatis1 ,inst4 ,i1 #c1 #a-c4 ,i1   
#d1 #a4 ,,ii1 #b1 #ah4 ,immers1  de     
godsdienststichters waren geen          
bedriegers en geen werktuigen van       
,satan1 maar mannen die religieus       
aangelegd voor hun td en voor hun  volk 
een roeping hadden te vervullen1 en op  
het leven der volken een  gunstigen     
invloed hebben uitgeoefend4 ,de         
verschillende godsdiensten1  met hoeveel
 dwaling ook vermengd1 hebben tot op    
zekere hoogte de  religieuse behoeften  
bevredigd en troost in de smart van het 
leven  geschonken4 ,niet alleen kreten  
van wanhoop1 maar ook tonen van         

vertrouwen1 hoop1 berusting1 vrede1     
onderwerping1 ldzaamheid enz4  komen ons
 uit de heidenwereld tegen4 ,al de      
elementen en vormen1 die  essentieel zn 
aan de religie1 ,godsbegrip1            
schuldbewustzn1 behoefte  aan           
verlossing1 offerande1 priesterschap1   
tempel1 cultus1 gebed enz4  komen       
verbasterd maar komen toch zoo ook in de
 heidensche godsdiensten  voor4 ,zelfs  
ontbreekt het hier en daar niet aan     
onbewuste voorzeggingen  en treffende   
verwachtingen van een betere en         
zuiverder religie4 ,daarom  staat het   
,christendom niet uitsluitend           
antithetisch tegen het heidendom  over2 
het is er ook de vervulling van4 ,het   
,christendom is de ware maar  daarom ook
 de hoogste en zuiverste religie1 het is
 de waarheid van alle  godsdiensten4    
,wat in het ,ethnicisme caricatuur is1  
is hier het levende  origineel4 ,wat    
daar schn is1 is hier wezen4 ,wat daar  
gezocht wordt1 is  hier te vinden4 ,het 
,christendom is de verklaring van het   

,ethnicisme4  ,christus is de ,beloofde 
aan ,israel en de ,wensch aller         
heidenen4  ,israel en de gemeente zn    
uitverkoren ten bate der menschheid4 ,in
  ,abrahams zaad worden alle geslachten 
der aarde gezegend4 ,zie behalve  de    
bovengenoemde werken van ,fabri1 ,sepp1 
,tholuck e4 a4 ook nog ,clemens  ,alex4 
,strom4 #a1 #a4 #d1 #e4 #f1 #h4 ,coh4 ad
 gentes  #f4 ,orig4 c4 ,cels4 #d1 #d4   
,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,,iii #ahd4
 ,philippi1 ,kirchl4 ,gl4 ,i #b4 ,beck1 
,einleitung in das ,syst4 der christl4  
,lehre #b;e ,aufl4 #ahgj ,s4 #de f4     
,saussaye in mne ,theol4 van ,prof4 ,dr4
 ,ch4 d4 l4 ,s4 bl4 #ca v4 #df v4 #hc   
v4 ,v4 von ,strauss und ,torney1 ,das   
unbewusst ,weissagende im vorchristl4   
,heidenthum 7,zeitfr4 des christl4      
,volkslebens ,,viii74 ,staudenmaier1    
,encycl4 der theol4 ,wiss4 #ahce  #dbh  
v4 ,nitzsch1 ,lehrb4 der ev4 ,dogm4     
#acd f4 ,kuyper1 ,encycl4 ,,iii #dde v4 
#efc v4    #aj4 ,maar de revelatio      
generalis heeft niet alleen voor de     

heidenwereld1  maar ook nog in en voor  
de christelke religie beteekenis4 ,haar 
waarde  is echter niet daarin gelegen1  
dat z ons eene theologia of religio     
naturalis1 een moralischen              
,vernunftglauben verschaft1 die op zich 
zelve voldoende zou wezen en al het     
positieve in den godsdienst zou  kunnen 
missen4 ,zulk een religio naturalis     
wordt er nergens gevonden en  is ook    
niet bestaanbaar4 ,evenmin is het de    
bedoeling der revelatio  generalis dat  
de ,christen uit haar zn eerste kennis  
over ,god1 wereld  en mensch zou putten1
 om deze dan later aan te vullen met de 
kennis  van ,christus4 ,ritschl en zne  
volgelingen stellen het zoo voor1 alsof 
de dogmaticus in de loci de ,deo en de  
homine de stof alleen nam uit de        
revelatio generalis1 en dan de stof voor
 de volgende loci eerst putte  ging uit 
de ,h4 ,schrift4 ,de dogmaticus zou dan 
eerst staan buiten en  voor het         
christelk geloof1 en dan b de latere    
dogmata in dat geloof  zne positie      

nemen1 ,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers4     
,,iii #d4 ,maar dit is  de methode van  
de reformatorische dogmatiek althans in 
den beginne  niet geweest4 ,als de      
,christen zn geloof beldt in ,god den   
,vader1 den  ,almachtige1 ,schepper des 
hemels en der aarde1 dan is dat in den  
vollen  zin christelk geloof4 ,en de    
dogmaticus ontdoet zich niet eerst van  
dit zn geloof1 om uit de algemeene      
openbaring eene redelke leer over  ,god 
en den mensch saam te stellen en deze   
later met de openbaring in  ,christus   
aan te vullen4 ,maar h put zne kennis   
enkel en alleen uit de  revelatio       
specialis1 d4 i4 uit de ,h4 ,schrift4   
,deze is zn principium  unicum4 ,maar h 
beperkt deze bzondere openbaring niet   
tot den persoon  van ,christus1 gelk die
 in enkele gedeelten der ,schrift1 bv4  
in  de ,synopt4 ,evangelin of alleen in 
de ,bergrede geteekend wordt4 ,de       
gansche openbaring1 die in de ,schrift  
is samengevat1 is eene revelatio        
specialis1 welke in ,christus tot ons   

komt4 ,christus is middelpunt en  inhoud
 van heel die bzondere openbaring1 welke
 b het ,parads begint  en in de         
,apocalypse zich voltooit4 ,de bzondere 
revelatie heeft nu  de algemeene erkend 
en gewaardeerd1 en heeft ze zelfs       
overgenomen  en als het ware            
geassimileerd4 ,en zoo doet ook de      
,christen1 zoo ook  de dogmaticus4 ,h   
staat in het christelk geloof1 in de    
revelatio  specialis en ziet van daar   
uit ook in de natuur en geschiedenis4   
,en  nu ontdekt h daar sporen van       
dienzelfden ,god1 dien h in ,christus   
leerde kennen als zn ,vader4 ,juist als 
,christen1 door het geloof1 ziet  h de  
openbaring ,gods in de natuur veel beter
 en duidelker1 dan h  ze vroeger        
opmerken kon4 ,de psychische mensch     
verstaat de sprake ,gods  in de natuur  
en de geschiedenis niet4 ,h doorzoekt   
het gansch heelal1  zonder ,god te      
vinden4 ,maar de ,christen1 gewapend met
 de bril der ,h4  ,schrift1 ,r4 de      
,sabunde1 ,theol4 ,natur4 in den        

,prologus1 ,calvn1 ,inst4  ,i #f1 #a41  
ziet ,god in alles en alles in ,god4    
,daarom treffen we in de  ,schrift eene 
natuurpozie en eene geschiedbeschouwing 
aan1 zooals die  nergens wordt gevonden4
 ,de geloovige vindt dus met zne        
christelke  beldenis ook in de wereld   
zich terecht2 h is er geen vreemdeling  
in1  en ziet daar geen andere macht     
heerschen1 dan die h ook in ,christus   
als zn ,vader aanroept4 ,door die       
algemeene openbaring voelt h zich  in de
 wereld thuis2 het is ,gods vaderlke    
hand1 uit welke ook in het  natuurlke   
alle dingen hem toekomen4    ,in die    
algemeene openbaring heeft h verder een 
vasten bodem1 waarop h  alle            
niet-christenen ontmoeten kan4 ,h heeft 
eenzelfden grondslag met  hen gemeen4   
,door zn christelk geloof moge h eene   
gesoleerde positie  innemen1 h moge zne 
geloofsovertuigingen niet aan anderen   
kunnen  bewzen2 in de algemeene         
openbaring heeft h toch een             
aanknoopingspunt  met al wie den naam   

van mensch draagt4 ,gelk de klassieke   
propaedeuse  eene gemeenschappelke basis
 legt b alle mannen van wetenschap1 zoo 
houdt de algemeene openbaring alle      
menschen saam trots alle verschil  van  
religie4 ,subjectief is b den geloovige 
de kennisse ,gods uit de  natuur        
posterieur aan die uit de ,h4 ,schrift4 
,w worden allen in een  bepaalden       
positieven godsdienst geboren4 ,alleen  
het oog des geloofs  ziet ,god in de    
schepping2 ook hier geldt1 dat slechts  
de reine van  hart ,god ziet4 ,maar     
objectief gaat toch de natuur aan de    
genade1  de revelatio generalis aan de  
revelatio specialis vooraf4 ,gratia     
praesupponit naturam4 ,de ontkenning1   
dat de religio en theologia  naturalis  
voldoende is en een eigen1 zelfstandig  
bestaan heeft1 doet  niets te kort aan  
het feit1 dat er uit de schepping1 uit  
natuur en  geschiedenis1 uit hart en    
geweten eene sprake ,gods komt tot      
iederen  mensch4 ,aan de macht der      
revelatio generalis ontkomt niemand4 ,de

  religie behoort tot het wezen van den 
mensch4 ,de idee en de existentie       
,gods1 de geestelke zelfstandigheid en  
de eeuwige bestemming van den  mensch1  
oorsprong en doel der wereld1 de zedelke
 wereldorde en haar  eindelke triumf zn 
problemen1 die den menschelken geest    
geen rust  laten4 ,het metaphysische    
,bedrfniss laat zich niet onderdrukken4 
,de  wsbegeerte zoekt altd weer er aan  
te voldoen4 ,het is de revelatio        
generalis1 die deze behoefte levendig   
houdt4 ,z belet1 dat de mensch  zich    
verlage tot een dier4 ,z bindt hem aan  
de bovenzinlke wereld4  ,z handhaaft in 
hem het besef1 dat h naar ,gods beeld is
 geschapen  en geen ruste vindt dan in  
,god4 ,de revelatio generalis bewaart de
  menschheid1 opdat en totdat z door    
,christus gevonden en hersteld  wordt4  
,inzoover werd de theologia naturalis   
vroeger terecht eene  praeambula fidei1 
eene goddelke voorbereiding en opvoeding
 tot het  ,christendom genoemd4 ,de     
algemeene openbaring is de grondslag1   

waarop de  bzondere zich verheft4    ,en
 eindelk komt de rke beteekenis der     
algemeene openbaring nog daarin  uit1   
dat z natuur en genade1 schepping en    
herschepping1 de ,welt der              
,wirklichkeit en de ,welt der ,werthe   
met elkander in onverbrekelk  verband   
houdt4 ,zonder de algemeene openbaring  
verliest de bzondere  den samenhang met 
heel het kosmische zn en leven4 ,dan    
ontbreekt de  schakel1 die het rk der   
natuur en het koninkrk der hemelen aan  
elkander verbindt4 ,wie met de kritische
 philosophie de revelatio  generalis    
ontkent1 doet vergeefsche moeite1 om    
langs den weg der  practische ,vernunft 
of der phantasie te herwinnen1 wat h    
verloor4 ,h  heeft het steunpunt voor zn
 geloof verloren4 ,het religieuse leven 
staat los naast het gewone1 menschelke  
zn2 het beeld ,gods wordt  een donum    
superadditum2 de religie wordt evenals b
 de ,socinianen  vreemd aan de          
menschelke natuur2 het ,christendom     
wordt een sectarisch  verschnsel en van 

zne katholiciteit beroofd2 de genade    
staat vandig  tegenover de natuur4      
,consequent is het dan1 om met de       
ethische modernen  eene radikale        
scheiding aan te nemen tusschen de macht
 van het goede  en de natuurmacht4      
,ethos en physis liggen totaal          
gescheiden4 ,de wereld  der             
,wirklichkeit en die der ,werthe hebben 
niets met elkander te maken4  ,in       
beginsel wordt het ,parsisme1 het       
,manichaeisme vernieuwd4 ,daarentegen   
handhaaft de revelatio generalis de     
eenheid van natuur en genade1  van      
wereld en ,godsrk1 van de natuurlke en  
de zedelke orde1 van  schepping en      
herschepping1 van physis en ethos1 van  
deugd en geluk1 van  heiligheid en      
zaligheid1 en in dit alles de eenheid   
van het goddelk  ,wezen4 ,het is        
eenzelfde ,god1 die in de algemeene     
openbaring zich aan  niemand onbetuigd  
laat en die in de bzondere openbaring   
zich kennen  doet als een ,god van      
genade4 ,algemeene en bzondere          

openbaring werken  dus op elkander in4  
,praemisit ,deus naturam magistram1     
submissurus  et prophetiam1 quo facilius
 credas prophetiae discipulus naturae   
7,tertullianus74 ,natura praecedit      
gratiam1 gratia perficit naturam4       
,ratio perficitur a fide1 fides supponit
 naturam4 ,cf4 ,hofstede de ,groot1     
,institutio theol4 nat4 ed4 #d4 #ahfa4  
,scholten1 ,leer der ,herv4 ,kerk1 #d;e 
dr4 ,i bl4 #bgj v4 ,kuyper1 ,nat4       
,godskennis1 ,uit het ,woord ,,iii4     
,voigt1  ,fund4 dogm4 #agb f4       #aj4
 ,b,,zondere ,,openbaring4      ,a4     
,middelen der bzondere openbaring4      
#a4 ,de historie leert1 dat geen enkele 
religie aan de algemeene  openbaring    
genoeg heeft4 ,ook de christelke religie
 beroept zich  op eene bzondere         
openbaring4 ,de ,schrift is het boek der
 revelatio  specialis4 ,de woorden1     
waarmede z het begrip der openbaring    
uitdrukt1  zn voornamelk deze3          
ontdekken1 ni4 ontdekt worden1 zich     
vertoonen1 verschnen1 geopenbaard       

worden1 ,gen4 #ce3g2 #a ,sam4 #b3bg1    
#c3ba2 ,jes4 #ec3a1 #ef3a2 ,hos4 #g3a1  
enz4  zien1 ni4 gezien worden1  zich    
vertoonen1 schnen1 ,gen4 #ab3g1 #ag3a1  
#ah3a1 enz42  kennen1  ni4 pi4 hi4      
hithp4 bekend maken1 onderwzen1 ,num4   
#ab3f2   verschnen ,luk4 #a3gi2 ,tit4   
#a3aa2 subst4 1 verschning1 vooral  van 
,christus in zne wederkomst #b ,thess4  
#b3h2 #a ,tim4 #f3ad2 #b ,tim4  #d3a2   
,tit4 #b3ac2 #b ,tim4 #a3aj van         
,christus' eerste komst2   openbaar1    
zichtbaar maken1 pass4 zich vertoonen1  
verschnen ,mt4 #bg3ec2  ,joh4 #ad3ba1   
#bb2  bekend maken ,luk4 #b3ae2 ,rom4   
#i3bb2 ,ef4 #c3c1  #e1 #aj2  bekend     
maken #a ,petr4 #a3aa2 #b ,petr4 #a3ad2 
toonen ,joh4 #e3bj2  spreken ,hebr4     
#a3a1 #b3b1 #e3e2 vooral ook   en 4     
,beide woorden zn niet te onderscheiden 
als  subjectieve1 inwendige verlichting 
en objectieve1 uitwendige vertooning  of
 openbaarmaking1 gelk ,scholten1 ,l4 ,h4
 ,k4 #d;e dr4 ,i #afe v4 #bii4 ,dogm4   
,christ4 ,initia ,i #bf sq4 meende3 want

  wordt meermalen van  objectieve       
openbaring gebezigd ,luk4 #ag3cj2 ,rom4 
#a3ag1 #ah1 #h3ah2 ,ef4  #c3e2 #b       
,thess4 #b3c1 #f1 #h2 #a ,petr4 #a3e1   
#e3a4 ,ook ligt het onderscheid  niet   
daarin1 dat  de algemeene openbaring    
,gods in de natuur1  en  de bzondere    
openbaring der genade aanduidt1         
,neander1  ,gesch4 der ,pflanzung und   
,leitung der christl4 ,kirche durch die 
,apostel1 #ete ,aufl4 ,gotha1 ,perthes  
#ahfb ,s4 #aca f4 want  wordt  menigmaal
 van de bzondere openbaring gebezigd    
,joh4 #ag3f2 ,rom4 #af3bf2  ,col4 #a3bf2
 #a ,tim4 #c3af2 #b ,tim4 #a3aj1 enz42  
en  komt ,rom4  #a3ah ook van de        
algemeene openbaring voor4 ,een constant
 verschil in  het gebruik van beide     
woorden laat zich in het ,n4 ,t4 moeilk 
aanwzen4  ,maar etymologisch geeft  te  
kennen het wegnemen van het  bedeksel1  
waardoor een voorwerp verborgen was1 en 
het openbaar  maken van eene zaak1 die  
verborgen of onbekend was4 ,b het eerste
 valt  daarom de nadruk op het uit den  

weg ruimen van de verhindering1 die  het
 kennen van het verborgene belette2 op  
het mysterieus karakter van  datgene1   
hetwelk tot dusver niet ingezien werd2  
en op de goddelke  daad1 die dat deksel 
wegnam en het mysterie deed verstaan4   
,het tweede  woord wst in het algemeen  
aan1 dat iets1 hetwelk verborgen en     
onbekend  was1 nu openbaar is geworden  
en in het licht is getreden4   neemt de 
oorzaak weg1 waardoor iets verborgen    
was2  maakt  de zaak zelve openbaar4    
,daarmede hangt saam1 dat  altd van     
objectieve1  beide van objectieve en    
subjectieve openbaring  wordt gebezigd2 
dat  meermalen n de algemeene n de      
bzondere  openbaring aanduidt1 maar     
meest altd de bzondere en  slechts eene 
enkele maal de algemeene4 ,en beide     
woorden zn dan van   en  wederom zoo    
onderscheiden1 dat de beide eerste  de  
dingen in 't licht doen treden1 onder de
 waarneming brengen1 en  de beide       
laatste ze ten gevolge daarvan nu ook   
maken tot inhoud van  ons denkend       

bewustzn4 ,cf4 ,dr4 ,f4 ,g4 ,b4 van     
,bell1 ,disput4 theol4 de  patefactionis
 christianae indole ex vocabulis 4 et 4 
in libris  ,n4 ,t4 efficienda #ahdi4    
,niermeyer1 ,gids #ahej ,i #aji-adi4    
,rauwenhoff1  ,de zelfstandigheid van   
den ,christen #aheg4 ,cramer1 ,jaarb4 v4
 wet4  ,theol4 #ahgj bl4 #a-gj4 ,cremer1
 ,wrterbuch s4 v4 ,herzog #ab1 #fed4    
,voigt1  ,fundamentaldogm4 #bja f4 ,van 
,leeuwen1 ,prol4 van ,bb4 ,godg4 #da v4 
,de christelke religie komt dus daarin  
met alle historische  godsdiensten      
overeen1 dat z zich beroept op          
openbaring4 ,maar de  overeenkomst      
strekt zich nog verder uit1 tot in de   
vormen en wzen  toe1 waarop de          
openbaring geschiedt4 ,alle             
openbaringsmiddelen kunnen  tot een     
drietal worden herleid4 ,in de eerste   
plaats verlangt het  religieus geloof   
een ,god van nab en niet van verre ,hd4 
#ag3bg2 het was  daarom ten allen tde   
overtuigd van verschning der goden in   
eene of  andere gedaante1 onder een of  

ander teeken1 op eene of andere plaats4 
,heilige plaatsen1 heilige tden1 heilige
 beelden zn er bna in iederen           
godsdienst4 ,de goden zn niet aan de    
menschen gelk en leven niet met  hen op 
gelken voet2 het profane gebied is van  
het gewde afgezonderd2  maar de goden   
wonen toch b en onder de menschen op    
bepaalde plaatsen1  in bzondere         
voorwerpen1 en deelen hun zegen op      
bepaalde tden mede4 ,de  idololatrie1   
opgevat in den ruimsten zin1 is geboren 
uit de behoefte  aan een ,god van nab1  
,ch4 de la ,saussaye1 ,lehrb4 der ,rel4 
gesch4 ,i #ed  f4 #aad f4 ,in de tweede 
plaats is aan alle religies het geloof  
eigen1  dat de goden op een of andere   
wze hunne gedachte en hun wil openbaren1
  hetz door menschen als hun organen1   
zooals waarzeggers1 orakels1  droomers1 
doodenvragers1 geestenzieners1 enz4 hetz
 kunstmatig en  uitwendig door de       
sterren1 de vlucht der vogels1 de       
ingewanden der  offerdieren1 het spelen 
der vlam1 de lnen der hand1 het         

toevallig  opslaan en openvallen van een
 boek1 enz41 1 divinatio4 ,nemo  vir    
magnus sine afflatu divino unquam fuit1 
,cic4 de nat4 deor4 #b1  #ff1 cf4       
,cicero de divinatione1 ,plutarchus1 de 
defectu oraculorum1 ,a4                 
,bouch-,leclercq1 ,histoire de la       
divination dans l'antiquit1 #d vol4     
#ahgi-hb4 ,saussaye t4 a4 p4 #ic f4 ,en 
eindelk is in alle godsdiensten  het    
geloof aanwezig aan bzondere            
tusschenkomst en hulp der goden  in tden
 van nood2 algemeen verbreid is de      
magie1 d4 i4 die kunst1  waardoor       
menschen met mysterieuse middelen1      
heilige woorden1 formulen1  amuletten1  
dranken1 enz4 de goddelke kracht aan    
zich dienstbaar maken  en wonderbare    
werkingen te voorschn brengen1          
,ennemoser1 ,gesch4 der  ,magie1 #b;e   
,aufl4 ,leipzig #ahdd4 ,alfr4 ,maury1   
,la magie et l'astrologie  dans         
l'antiquit et au moyen-ge #ahfj4        
,lenormant1 ,les sciences occultes  en  
,asie1 #b vol4 #ahgd-'ge4 ,saussaye ib4 

,theophanie1 mantiek en magie zn  de    
wegen1 waarlangs alle openbaring tot den
 mensch komt4 ,dit algemeen  religieus  
geloof aan verschning1 voorspelling en  
wonder is zeker niet1  in elk geval niet
 uitsluitend1 uit bedrog of daemonische 
werking1  noch ook uit onbekendheid met 
de natuurorde te verklaren1 maar is een 
noodzakelk element in alle religie4 ,de 
religieuse behoefte zoekt  bevrediging2 
en waar ze deze niet vindt in eene haar 
tegenkomende1  reele openbaring ,gods1  
zoekt ze haar in den weg der 4  ,z neemt
 die geheimzinnige krachten in den      
mensch zelf of buiten hem  in de natuur 
in dienst1 welke hem in rapport kunnen  
brengen met eene  bovennatuurlke wereld4
 ,de superstitie is de bastaardvorm der 
echte  religie4 ,het bgeloof is de      
caricatuur van de 4 ,de hedendaagsche   
verschnselen van spiritisme1 theosophie1
 telepathie1 magnetisme1  hypnotisme1   
enz4 strekken hiervan ten bewze1 en     
toonen misschien ook  aan1 dat er in de 
zoogenaamde nachtzde van de menschelke  

natuur  krachten verscholen liggen1     
welke een meer onmiddellk rapport       
bewerken  kunnen met eene bovenzinlke   
wereld en in elk geval het geloof aan   
zoodanig rapport1 zonder de hypothese   
van opzettelk bedrog enz4  genoegzaam   
kunnen verklaren4 ,there are more things
 in heaven and  earth1 than are dreamt  
of in your philosophy 7,shakespeare74   
,cf4 art4  ,modern ,bgeloof in          
,tdspiegel ,jan4 #ahie4 ,de ,h4 ,schrift
 schnt aan  dergelke verschnselen niet  
alle realiteit te ontzeggen1 ,gen4      
#da3h2  ,ex4 #g3h2 ,deut4 #ac3a1 #b2    
,mt4 #g3bb1 #bd3bd2 #b ,thess4 #b3i2 #b 
,tim4 #c3h2  ,apoc4 #ac3ac-ae4 ,maar de 
religie in ,o4 en ,n4 ,t4 wil beslist   
met alle  deze godsdienstige            
verschnselen niets gemeen hebben4 ,z    
staat er  principieel tegenover4 ,z     
erkent noch duldt ze1 z verbiedt ze ten 
stelligste ,lev4 #ai3bf1 #ca1 #bj3bg2   
,num4 #bc3bc2 ,deut4 #ah3aj1 #aa2 ,hd4  
#h3i1 #ac3f1 #af3af1 #ai3ac v42 ,gal4   
#e3bj2 ,apoc4 #ba3h1 #bb3ae4 ,profeten  

en  apostelen komen er ten sterkste     
tegen op1 om op gelke ln geplaatst te   
worden met de heidensche waarzeggers en 
toovenaars4 ,er moge soms1 b4v4  in de  
verschningen aan de aartsvaders1        
overeenstemming van vorm zn1  maar er is
 verschil in wezen4 ,theophanie1        
mantiek1 magie zn evenals  offerande1   
tempel1 priesterschap1 cultus1 enz4     
essentieele elementen  in de religie4   
,ze komen daarom in alle godsdiensten1  
ook in dien van  ,israel1 en in het     
,christendom voor4 ,ook de christelke   
religie heeft  haar offerande ,ef4 #e3b1
 haar priester ,hebr4 #g1 haar tempel #a
 ,cor4 #c3af1  enz4 ,het onderscheid    
tusschen het ,christendom en de andere  
godsdiensten  ligt niet daarin1 dat al  
deze noodzakelke elementen der religie  
daar  ontbreken1 maar is hierin gelegen1
 dat alwat in 't ,heidendom voorkomt  in
 caricatuur1 in ,israel tot schaduw en  
beeld1 en hier tot waarachtige1         
geestelke realiteit is geworden4        
,daardoor laat zich verklaren1 dat      

,israels godsdienst eenerzds in vorm1   
besndenis1 offer1 tabernakel1           
priesterschap1 enz4 zooveel overeenkomst
 vertoont met de heidensche             
godsdiensten en andererzds principieel  
ervan onderscheiden is1  zoodat alleen  
uit ,israel de ,messias is voortgekomen4
 ,dit principieel  onderscheid ligt     
hierin1 dat in de ,h4 ,s4 het initiatief
 in de religie  niet genomen wordt door 
den mensch1 maar door ,god4 ,in de      
heidensche  godsdiensten is het de      
mensch1 die ,god zoekt1 ,hd4 #ag3bg2 h  
tracht op  allerlei wze ,god tot zich te
 doen neerdalen1 en trekt ,hem neer in  
het stof ,rom4 #a3bc2 h poogt door      
allerlei middelen macht over ,god te    
verkrgen4 ,maar in de ,schrift is het   
altd ,god1 die den mensch zoekt4  ,h    
schept hem naar zn beeld4 ,h roept hem  
na den val4 ,h behoudt  ,noach4 ,h      
verkiest ,abraham4 ,h geeft aan ,israel 
zne wetten4 ,h roept  en bekwaamt de    
profeten4 ,h zendt zn ,zoon4 ,h zondert 
de apostelen  af4 ,h oordeelt eens      

levenden en dooden4 ,het ,ethnicisme    
leert ons den  mensch kennen1 in zne    
rusteloosheid1 in zn ellende1 in zn     
onvrede1  en ook in zne edele aspiratin1
 in zne eeuwige behoeften2 den mensch   
beide in zne armoede en zn rkdom1 in zne
 zwakheid en in zne  kracht2 het        
,ethnicisme kweekt zn edelste vrucht in 
het humanisme4 ,maar  de ,h4 ,schrift   
leert ons ,god kennen in zn komen tot en
 zoeken van den  mensch1 in zne         
ontferming en genade1 in zn recht en zne
 liefde4 ,maar  theophanie1 profetie en 
wonder zn ook hier de middelen1 waardoor
 ,god  zich openbaart en geeft aan den  
mensch1 ,oehler1 ,ueber das ,verhltniss 
der altt4 ,prophetie zur heidn4 ,mantik 
#ahfa4 ,id4 ,altt4 ,theologie #ahhb  ,s4
 #bi f4 #gec f4 ,tholuck1 ,die          
,propheten u4 ihre ,weissagungen #ahfj  
#a4  ,staudenmaier1 ,encycl4  #bca f4   
#bga f4 ,schultz1 ,altt4 ,theologie1    
#d;e  ,aufl4 ,gttingen #ahhi ,s4 #bbf f4
    #b4 ,theophanie 7,angelophanie1     
,christophanie74 ,meermalen is er in de 

,h4  ,schrift sprake van eene verschning
 ,gods2 soms zonder eenige nadere       
omschrving1 ,gen4 #ab3g1 #ag3a1 #bb1    
#bf3b1 #bd1 #ce3i2 ,ex4 #f3b1 cf4 ook   
,gen4 #aa3e2 ,ex4 #d3bd1 #ab3ab1 #bc1   
#ag3f2 ,num4 #bc3d1 #af2 #a ,sam4 #c3ba2
 #b  ,sam4 #e3bd2 maar elders in den    
droom1 ,gen4 #bj3c1 #bh3ab v4 #ca vs4   
#bd2  #a ,kon4 #c3e1 #i3b2 of ook in het
 profetisch visioen1 #a ,kon4 #bb3ai v4 
,jes4 #f4 ,ezech4 #a3d v41 #c3ab v41    
#h3d v41 #aj3a v41 #dc3b v41 #dd3d2 ,am4
  #g3g1 #i3a2 ,dan4 #g3i v4 ,luk4 #b3i2 
#b ,petr4 #a3ag2 en menigvuldiger nog in
  wolken van rook en vuur als teekenen  
van zne tegenwoordigheid2 zoo  aan      
,abraham1 ,gen4 #ae3ag v41 aan ,mozes1  
,ex4 #c3b1 #cc3ah v41 op ,sina1  ,ex4   
#ai3i1 #af v41 #bd3af1 cf4 vs4 #i-aa1   
,deut4 #e3bc1 #i3ae2 ,hebr4 #ab3bh1     
over het volk1 ,ex4 #ac3ba v41          
#ad3ai-bd1 #dj vs4 #ch2 ,num4 #i3ba1    
#ad3ad2  ,deut4 #a3cc2 ,neh4 #i3ab1 #ai2
 ,ps4 #gh3ad1 boven den tabernakel1 ,ex4
 #cc3i1  #dj3cd v4 ,lev4 #i3bc2 ,num4   

#i3ae-bc1 #aa3ag1 #be1 #ab3e1 #ag3g1    
#bj3f2 ,deut4  #ca3ae2 ,ps4 #ii3g2 ,jes4
 #d3e1 en in het heilige der heiligen   
,ex4 #be3h1  #bb1 #bi3de1 #df2 ,lev4    
#af3b1 #bf3aa1 #ab2 ,num4 #g3hi1 cf4 ook
 nog aan ,elia  #a ,kon4 #ai3aa v4 ,deze
 verschningen onderstellen geene        
lichaamlkheid  ,gods1 ,ex4 #bj3d1       
#cc3bj2 ,deut4 #d3ab1 #ae1 maar zn      
zinnelk waarneembare  teekenen1 waardoor
 zne tegenwoordigheid kenbaar wordt1    
gelk ook de  ,h4 ,geest op den          
,pinksterdag zich kenbaar maakt door    
wind en vuur4 ,er  is daarb ook niet te 
denken aan eene emanatie van deze wolk  
uit het  goddelk ,wezen1 maar aan eene  
in creatuurlke vormen zich openbarende  
tegenwoordigheid ,gods4 ,in die teekenen
 wordt de goddelke heerlkheid1  1       
openbaar1 ,ex4 #af3bj1 #bd3ag2 ,lev4    
#i3f1 #bc1 #bd2 ,num4 #ad3aj1  #af3ai1  
#bj3f2 en daarom wordt die heerlkheid   
ook beschreven als een  verterend vuur  
,ex4 #bd3g2 ,lev4 #i3bc1 #bd en als eene
 wolk #a ,kon4 #h vs4  #aj1 #aa2 ,jes4  

#f3d4 ,maar ,god verschnt niet alleen in
 onpersoonlke  teekenen2 ook in         
persoonlke wezens bezoekt ,h zn volk4   
,omgeven en  gediend door vele duizenden
 ,engelen ,jes4 #f vs4 #b1 #f1 zendt ,h 
dezen in  menschelke gedaante naar deze 
aarde heen1 om zn woord en wil bekend   
te maken4 ,z komen reeds voor in ,gen4  
#ah1 #ai1 #bh3ab1 #cb3a1 #b2 ,deut1     
#cc3b2 ,job #cc3bc2 #a ,kon4 #ac3ah en  
hebben volgens ,hd4 #g3ec2 ,gal4 #c vs4 
#ai ook b de wetgeving gediend1 maar zn 
middelaars der openbaring  vooral na de 
,ballingschap1 ,dan4 #h3ac1 #i3aa1      
#aj3e2 ,zach4 #a3g-f3e4 ,nog  vaker     
treden ze op in het ,n4 ,test42 ze zn   
tegenwoordig b de geboorte  van ,jezus1 
,mt4 #a3bj1 #b3ac1 #ai2 ,luk4 #a3aa1    
#b3i1 telkens in zn leven1  ,joh4 #a3eb2
 ,mt4 #d3f1 b zn lden1 ,mt4 #bf3ec2     
,luk4 #bb3dc1 b zne  opstanding en      
hemelvaart1 ,mt4 #bh3b1 #e2 ,luk4       
#bd3bc2 ,joh4 #bj3ab2 ,hd4  #a3aj4 ,in  
de geschiedenis der apostelen komen ze  
meermalen voor ,hd4  #e3ai1 #h3bf1      

#aj3c1 #aa3ac1 #ab3g1 #bc3i1 #bg3bc2    
,apoc4 #bb vs4 #f1 #af4 ,en b  zne      
wederkomst wordt ,christus door de      
,engelen vergezeld ,mt4 #af3bg1  #be3ca2
 ,mk4 #h3ch2 ,luk4 #i3bf2 #a ,thess4    
#c3ac enz4 ,onder al deze gezanten      
,gods neemt de   eene bzondere plaats   
in4 ,h verschnt aan  ,hagar1 ,gen4      
#af3f-ac1 #ba3ag-bj2 aan ,abraham1 ,gen4
 #ah1 #ai1 #bb1 #bd3g1 #dj2  aan ,jakob1
 ,gen4 #bh3ac-ag1 #ca3aa-ac1 #cb3bd-cj  
cf4 ,hos4 #ab3d2 ,gen4 #dh3ae1  #af2 aan
 en ten tde van ,mozes1 ,ex4 #c3b v4    
#ac3ba1 #ad3ai1 #bc3bj-bc1  #cb3cd1     
#cc3b v4 cf4 ,num4 #bj3af2 ,jes4 #fc3h1 
#i1 en voorts nog ,jos4 #e3ac1  #ad2    
,richt4 #f3aa-bd1 #ac3b-bc4 ,deze ,malak
 ,jhvh is geen onzelfstandig  symbool1  
noch ook een geschapen engel1 maar eene 
persoonlke1 adaequate  openbaring en    
verschning ,gods1 van ,hem              
onderscheiden1 ,ex4 #bc3bj-bc1  #cc3ad  
v42 ,jes4 #fc3h1 #i1 en toch met ,hem n 
in naam ,gen4 #af3ac1 #ca3ac1  #cb3bh1  
#cj1 #dh3ae1 #af2 ,ex4 #c3b v41 #bc3ba2 

,richt4 #ac3a1 #b2 in macht ,gen4       
#af3aj1 #aa1 #ba3ah1 #ah3ad1 #ah2 ,ex4  
#ad3ba2 ,richt4 #f3ba2 in verlossing en 
zegening1 ,gen4 #dh3af2 ,ex4 #c3h1      
#bc3bj2 ,jes4 #fc3h1 #i2 in aanbidding  
en  eere1 ,gen4 #ah3c1 #bb3ab2 ,ex4     
#bc3ba4 ,na de verlossing uit ,egypte   
treedt  de ,malak ,jhvh terug4 ,god     
woont onder zn volk in den tempel #a    
,kon4  #h3aj v42 #b ,chron4 #g3a v42    
,ps4 #fh3ag1 #gd3b1 #acb3ac v41 #ace3ba4
 ,daarheen  gaat het zielsverlangen van 
,israels vromen uit1 ,ps4 #bg3d1 #db1   
#dc1  #dh1 #ej1 #fc3c1 #fe1 #hd1 #abb1  
#acg4 ,maar deze theophanie is          
onvolkomen4  ,god woont niet in een huis
 met handen gemaakt #a ,kon4 #h3bg2     
,jer4 #g3d2  ,mich4 #c3aa2 ,hd4 #g3dh1  
#ag3bd4 ,in het heilige der heiligen    
mocht slechts  de hoogepriester eenmaal 
's jaars ingaan4 ,de theophanie bereikt 
in  het ,o4 ,t4 nog niet haar einde en  
haar doel4 ,daarom wordt er nog eene    
andere en heerlker komst van ,god tot zn
 volk verwacht1 zoowel tot  verlossing  

als tot gericht1 ,ps4 #ej3c1 #if3ac2    
,jes4 #b3ba1 #cj3bg1 #dj v4  passim4    
,mich4 #a3c1 #d3g2 ,zeph4 #c3h2 ,joel   
#c3ag2 ,zach4 #b3aj v42 #ad3i4 ,de      
,engel des verbonds treedt wederom op in
 de profetie ,zach4 #a3h-ab1 #c2  en zal
 komen tot znen tempel ,mal4 #c3a4 ,de  
theophanie bereikt haar  hoogtepunt in  
,christus1 die de 1 1 1 1     is1 in    
wien ,god ten volle is geopenbaard en   
ten volle geschonken1  ,mt4 #aa3bg2     
,joh4 #a3ad2 #ad3i2 ,col4 #a3ae1 #b3ai1 
enz4 ,door ,hem en den  ,geest1 dien ,h 
uitzendt1 wordt het wonen ,gods onder en
 in zn volk  reeds nu waarachtige1      
geestelke realiteit ,joh4 #ad3bc2 ,rom4 
#h3i1 #aa2  #b ,cor4 #f3af4 ,de gemeente
 is het huis ,gods1 de tempel des ,h4   
,geestes1  ,mt4 #ah3bj2 #a ,cor4 #c3af1 
#f3ai2 ,ef4 #b3ba4 ,maar ook deze       
inwoning ,gods  in de gemeente van      
,christus is nog niet het laatste en    
hoogste4 ,z  bereikt haar volle         
verwezenlking eerst in het nieuwe       
,jeruzalem4 ,dan  is de tabernakel ,gods

 b de menschen1 en ,h zal b hen wonen1  
en z  zullen zn volk zn en ,god zelf zal
 b hen en hun ,god zn4 ,z zullen  zn    
aangezicht zien en zn naam zal op hunne 
voorhoofden wezen1 ,mt4  #e3h2 #a ,cor4 
#ae3bh2 #a ,joh4 #c3b2 ,openb4 #ba3c2   
#bb3d4 ,cf4 art4 ,theophanie  en        
,schechina in ,herzog4 ,art4 ,wolken- u4
 ,feuersule in ,winer1 ,bibl4  ,realwrt4
 ,trip1 ,die ,theophanieen in den       
,geschichtsbchern des ,a4 ,t4  ,leiden  
#aheh en de daar aangehaalde litt4      
,schultz1 ,altt4 ,theol4 #d;e ,aufl4    
#ahhi ,s4 #ejg f4 ,oehler1 ,altt4       
,theol4 #bte ,aufl4 #ahhb ,s4 #aie f4   
,smend1  ,lehrb4 der altt4              
,religionsgeschichte #ahic ,s4 #db f4   
,weber1 ,system der  altsynag4 palstin4 
,theologie1 ,leipzig #ahhj ,s4 #agi f4  
,cremer1 ,wrterb4  s4 v4 4 ,delitzsch1  
,bibl4 ,psychol41 #b;e ,aufl4 #ahfa ,s4 
#di f4 ,keerl1  ,die ,lehre des ,n4 ,t4 
von der ,herrlichkeit ,gottes1 ,basel   
#ahfc4 ,van  ,leeuwen1 ,bb4 ,godg4 #gb  
v4    #c4 ,profetie4 ,onder profetie    

verstaan w hier de mededeeling ,gods van
  zne gedachten aan den mensch4 ,dikwerf
 wordt hiervoor de naam van  inspiratie 
gebezigd2 en in zooverre ook juister1   
als het begrip van  profetie ruimer is  
dan dat van inspiratie en ook de        
verkondiging  van die gedachten aan     
anderen omvat4 ,maar inspiratie is op   
grond  van #b ,tim4 #c3af vooral van de 
beschreven openbaring gebruikelk4 ,en   
het woord profetie werd vroeger         
meermalen in onzen zin gebezigd1        
,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,ii #b qu4 #aga   
art4 #a4 ,het sluit ook in het ontvangen
  der gedachten van ,god1 omdat een     
profeet alleen is1 wie ,gods woord      
verkondigt4 ,en het doet beter dan      
inspiratie de bedoeling ,gods  uitkomen1
 waarmede ,h zne gedachten meedeelt1    
n4l4 dat de mensch zelf  een profeet z1 
een verkondiger van zne deugden4 ,de    
gedachten ,gods  nu1 welke in de        
profetie worden medegedeeld1 kunnen     
betrekking hebben  op het verleden1 gelk
 in de historische boeken der ,schrift  

of op het  heden of op de toekomst4     
,maar altd stelt de profetie de         
gedachten ,gods  tegenover die der      
menschen1 zne waarheid tegenover hun    
leugen1 zne  wsheid tegenover hun       
dwaasheid4 ,deze mededeeling van ,gods  
gedachten  aan den mensch kan volgens de
 ,schrift plaats hebben op verschillende
  wze4 ,soms spreekt ,god zelf op       
hoorbare wze1 in menschelke stem en     
taal1 ,gen4 #b3af1 #c3h-ai1 #d3f-af1    
#f3ac1 #i3a1 #h v41 #cb3bf v42 ,ex4     
#ai3i  v42 ,num4 #g3hi2 ,deut4 #e3d2 #a 
,sam4 #c3c v42 ,mt41 #c3ag1 #ag3e2 ,joh4
 #ab3bh1  #bi4 ,op vele plaatsen wordt  
,god sprekende voorgesteld1 zonder      
nadere  omschrving van de wze1 waarop   
dat spreken heeft plaats gehad1 uit- of 
inwendig1 in droom of visioen1 enz4 ,het
 vertrouwelkst karakter draagt  dit     
spreken ,gods b ,mozes1 die niet        
verschrikt noch nedervalt als ,god  tot 
hem spreekt1 maar met wien ,god sprak   
van mond tot mond1 en omging  als een   
vriend met zn vriend1 ,num4 #ab3f-h2    

,ex4 #cc3aa1 #cd3bi2 ,deut4  #e3e1      
#ah3ae1 #ah2 #b ,cor4 #c3g2 ,gal4 #c3ai2
 ,hebr4 #c3e4 ,cf4 ,thomas ,s4 ,theol4  
,,ii #b qu4 #agd art4 #d4 ,witsius1 de  
proph4 ,i #g4 ,episcopius1 ,instit4     
,theol4  ,,iii #b4 ,de ,joden spraken   
later van eene ,bath-,kl1 eene hemelsche
 stem1  waardoor ,god zich openbaarde2  
maar deze stond lager dan de vroegere   
profetie1 en was gekomen nadat de geest 
der profetie had opgehouden1  ,weber1   
,system der altsyn4 pal4 ,theol4 #ahg1  
,herzog #b1 #acj4 ,maar  dikwerf sluit  
,god in de mededeeling zner gedachten   
zich b die lagere  vormen aan1 onder    
welke ook b de ,heidenen de goden       
gedacht werden  hun wil bekend te maken4
 ,er is dan in den vorm eene bna        
volkomene  overeenstemming4 ,daartoe    
behooren vooral het lot1 de ,urim en    
,thummim1  de droom en het visioen4 ,het
 lot werd b vele gelegenheden gebruikt1 
op den grooten verzoendag ,lev4 #af3i1 b
 verdeeling van het land1 ,jos4  #ac3f1 
#ad3b enz41 ,neh4 #aa3a2 van de         

,levietensteden1 ,jos4 #ba3d2 van buit  
,joel #c3c2 ,nah4 #c3aj2 ,ob4 #aa2 van  
kleederen1 ,mt4 #bg3ce2 ,joh4 #ai3bc2 b 
beslissing in moeilke gevallen1 ,jos4   
#g2 #a ,sam4 #ad3db2 ,spr4 #af3cc1      
#ah3ah2 ,jon4 #a3g2 b verkiezing tot een
 ambt1 #a ,sam4 #aj3ai2 ,hd4 #a3bf2  #a 
,chron4 #bd3e2 ,luk4 #a3i1 enz42 ook het
 ,godsoordeel1 ,num4 #e3aa-ca kan  hierb
 gerekend worden1 ,herzog #h #gfb4 ,de  
,urim en ,thummim1 ,,lxx    1 ,vulg4    
doctrina et veritas1 licht en recht1    
komen #g maal  voor ,ex4 #bh3cj2 ,lev4  
#h3h2 ,num4 #bg3ba2 ,deut4 #cc3h2 #a    
,sam4 #bh3f2 ,ezra  #b3fc2 ,neh4 #g3fe4 
,de ,u4 en ,th4 zn niet met de #ab edele
 steenen op den  borstlap des           
hoogepriesters identisch1 gelk ,josephus
 ,ant4 ,,iii1 #h1  #i en velen na hem   
meenen1 maar waren volgens ,ex4 #bh3cj  
en ,lev4 #h3h  voorwerpen1 die in den   
borstlap verborgen werden1 ,philo1 ,vita
 ,mosis #c4  ,maar hoe ze ,gods wil     
deden kennen1 door glinstering van de   
steenen1  door eene stem1 door          

inspiratie1 enz41 en ook waarin ze      
bestonden1 in  twee steenen met het     
tetragrammaton1 of in beeldjes1 of in   
eene van  edele gesteenten gemaakte     
halsketen1 of in steenen om te loten1 is
  geheel onbekend4 ,de laatste meening  
heeft in den nieuweren td steun         
gekregen in den door ,thenius #ahdb naar
 de ,,lxx veranderden tekst van #a      
,sam4 #ad3da4 ,de ,u4 en ,th4 zouden dan
 loten geweest zn met ja en neen  en ook
 gebruikt zn ,richt4 #a3a1 #bj3ah2 #a   
,sam4 #bb3aj1 #ae1 #bc3f1 #i-aa1  #cj3g 
v42 #b ,sam4 #b3a1 #e3ai1 #bc4 ,maar    
daarb zn antwoorden1 niet van  ja en    
neen1 maar van lange omschrving en      
uitweiding ,richt4 #bj3bg2 #a  ,sam4    
#cj3g v42 #b ,sam4 #e3bc1 #ba3a2 ,richt4
 #a3a1 #bj3ah2 #b ,sam4 #b3a1 vooral  #a
 ,sam4 #aj3bb;b2 #b ,sam4 #e3bc2 #a     
,chron4 #ad3ad1 niet goed te verklaren4 
,de ,u4 en ,th4 behoorden echter zeker  
wel tot eene zelfde categorie van       
openbaring als het lot2 z komen vooral  
voor in den td van ,salomo en  schnen   

dan plaats te maken voor de eigenlke    
profetie4 ,cf4 art4 ,u4  en ,th4 in     
,herzog4 ,winer ,realwrt4 ,riehm1       
,wrterb4 ,keil1 ,archaeol4   #ce4 ,de   
,wette-,rbiger1 ,archaeol4 ,s4 #bha f4  
,oehler1 ,altt4 ,th4 ,s4 #ccd f4        
,schultz1 ,altt4 ,th4 #beg f4 ,dosker1  
,presbyt4 and ,ref4 ,rev4 ,oct4 #ahib p4
  #gag etc4    ,vervolgens komen droomen
 in de ,h4 ,schrift als                 
openbaringsmiddel voor4  ,daarvoor      
werden z in de gansche oudheid gehouden1
 ,homerus1 ,od4 #ai3efj  v4 ,il4 #a3fc1 
#b3bb1 #ef4 ,aristoteles1   '  4        
,cicero1 de divinatione #a3bi4 ,philo1  
de somniis1 enz4 ,herzog #ae3gcc4 ,en   
nog wordt door velen groote waarde aan  
droomen gehecht1 ,splittgerber1  ,schlaf
 und ,tod1 #b;e ,aufl4 #ahha ,i #ff-bje4
 ,nu wist men ten allen tde1 dat        
droomen ook zeer bedriegelk waren4      
,homerus ,od4 #ai3efj v4 ,arist4 t4 a4  
p41 en ook de ,h4 ,s4 wst telkens op het
 dele der droomen ,ps4 #gc3bj2  ,job    
#bj3bh2 ,jes4 #bi3g2 ,pred4 #e3b1 #f2   

,sirach #ca3a v41 #cd3a v42 en schrft   
ze dikwerf aan de valsche profeten toe  
,jer4 #bc3be1 #bi3h2 ,mich4 #c3f2       
,zach4 #aj3b4 ,maar toch bedient ,god   
zich telkens van droomen om zn wil      
bekend te maken1 ,num4 #ab3f2 ,deut4    
#ac3a-f2 #a ,sam4 #bh3f1 #ae2 ,joel     
#b3bh  v42 z komen b ,israelieten1 maar 
ook meermalen b niet-,israelieten  voor 
,gen4 #bj1 #ca1 #dj1 #da2 ,richt4 #g2   
,dan4 #b1 #d en behelzen of een woord1  
eene mededeeling ,gods1 ,gen4 #bj3c1    
#ca3i1 #bd2 ,matth4 #a3bj1 #b3ab1 #ai1  
#bb1  #bg3ai2 of een voorstelling der   
phantasie1 die dan meermalen verklaring 
behoeft ,gen4 #bh4 #cg3e1 #dj3e1 #da3ae2
 ,richt4 #g3ac2 ,dan4 #b1 #d4 ,litter1  
b ,herzog #ae3gcd4 ,g4 ,e4 ,w4 de ,ws1  
,de droomen in en buiten den ,bbel      
#aheh4 ,witsius1 de proph4 ,i cap4 #e4  
,met den droom is het visioen verwant   
,gen4 #ae3a1 #aa2 #bj3g2 ,num4  #ab3f4  
,reeds de namen 1 1  en misschien ook   
waarmede de profeet genoemd wordt1      
,kuenen1 ,de ,profeten ,i #di1 #ea v4   

#ig4 ,id4 ,godsd4 v4 ,isr4 ,i #bab4 ,id4
 ,hist4 ,cr4 ,ond4 ,,ii #e v4 ,knig1    
,der  ,offenbarungsbegriff ,i #ga f4    
,delitzsch1 ,genesis #fcd4 ,schultz1    
,altt4  ,th4 #bci4 ,smend1 ,lehrb4 #gi  
f41 en de namen  en  voor het           
profetisch gezicht duiden waarschnlk    
aan1 dat het visioen een niet  ongewoon 
middel der openbaring was4 ,maar deze   
woorden hebben dikwerf  hunne           
oorspronkelke beteekenis verloren en    
worden ook gebruikt1 als  er geen       
eigenlk gezicht meer plaats heeft1 #a   
,sam4 #c3ae2 ,jes4 #a3a2 ,ob4  #a2 ,nah4
 #a3a1 enz4 ,visioenen worden in de     
,schrift telkens vermeld en  beschreven1
 van ,genesis af tot in de ,apoc4 toe4  
,gen4 #ae3a1 #df3b2 ,num4  #ab3f1 #bb3c1
 #bd3c2 #a ,kon4 #bb3ag-bc2 ,jes4 #f1   
#ba3f2 ,jer4 #a3bd2 ,ezech4 #a-c1       
#h-aa1 #dj2 ,dan4 #a3ag1 #b3ai1 #g1 #h1 
#aj2 ,amos #g-i2 ,zach4 #a-f2 ,matth4   
#b3ac1  #ai2 ,luk4 #a3bb1 #bd3bc2 ,hd4  
#g3ee1 #i3c1 #aj3c1 #aj1 #af3i1 #bb3ag1 
#bf3ai2 #a  ,cor4 #ab-ad2 #b ,cor4      

#ab3a2 ,apoc4 #a3aj1 enz4 ,het visioen  
was menigmaal  van eene zekere          
geestvervoering vergezeld4 ,muziek1 dans
 en extase  gaan saam2 profetie en      
poezie zn verwant1 #a ,sam4 #aj3e v41   
#ai3bj-bd2  #b ,kon4 #c3ae2 #a ,chr4    
#be3a1 #be2 #b ,chr4 #bi3cj4 ,als de    
hand des ,heeren op  de profeten valt1  
,jes4 #h3aa2 ,ezech4 #c3ad1 #aa3e of de 
,geest over hen  komt1 geraken z        
menigmaal in een toestand van verrukking
 ,num4 #bd3c2  #b ,kon4 #i3aa2 ,jer4    
#bi3bf2 ,hos4 #i3e1 en vallen ter aarde 
,num4 #bd3c1 #ae1  #af2 #a ,sam4 #ai3bd2
 ,ezech4 #a3bh1 #c3bc1 #dc3c2 ,dan4     
#aj3h-aj2 ,hd4 #i3d2 ,apoc4  #a3ag1     
#aa3af1 #bb3h4 ,in dien toestand worden 
hun de gedachten ,gods in  symbolischen 
vorm te zien of te hooren gegeven4 ,in  
beelden en gezichten  wordt hun zn raad 
geopenbaard ,jer4 #a3ac v41 #bd3a v42   
,am4 #g-i2 ,zach4  #a-f2 ,apoc41 enz42  
vooral aangaande de toekomst1 ,num4 #bc 
v42 #a ,kon4  #bb3ag2 #b ,kon4 #e3bf1   
#h3aa v42 ,jer4 #d3bc v41 #ad3ah2       

,ezech4 #h2 ,am4 #g1 enz4  ,ook hooren z
 in dien toestand allerlei stemmen en   
geluiden1 #a ,kon4  #ah3da2 #b ,kon4    
#f3cb2 ,jes4 #f3c1 #h2 ,jer4 #ba3aj1    
#di3ad2 ,ezech4 #a3bd1 #bh1  #b3b1      
#c3ab2 ,apoc4 #g3d1 #i3af1 #ad3b1 #ai3a1
 #ba3c1 #bb3h1 enz4 ,zelfs worden  z in 
den geest opgenomen en verplaatst1      
,ezech4 #c3ab v41 #h3c1 #dc3a2  ,dan4   
#h3b2 ,matth4 #d3e1 #h2 ,hd4 #i3aj1 #aj1
 #aa1 #bb3ag1 #bc3aa1 #bg3bc2 #b ,cor4  
#ab3b2 ,apoc4 #a3i1 #ab1 #d3a1 #ab3ah4  
,daniel was na het ontvangen van een    
visioen eenige dagen krank1 #g3bh1      
#h3bg4 ,toch was de extase waarin de    
ontvangers der openbaring menigmaal     
verkeerden1 geen toestand1 waarb  het   
bewustzn geheel of gedeeltelk was       
onderdrukt4 ,zoodanig was wel de        
toestand1 waarin de grieksche  hunne    
godspraken gaven1 ,tholuck1  ,die       
,propheten u4 s4 w4 #fd f4 ,en ,philo1  
,quis rer4 div4 heres1 ,just4  ,martyr1 
,dial4 c4 ,tryph1 c4 #ace4 ,coh4 ad     
,graecos c4 #cg4 ,athenagoras1  ,leg4   

pro ,christ4 c4 #h4 ,tertul4 adv4 ,marc4
 #d1 #bb en in den nieuweren  td        
,hengstenberg in de eerste uitgave zner 
,christol4 des ,a4 ,t4 ,,iii4  #b4 #aeh 
f4 hebben de extase der profeten alzoo  
opgevat4 ,maar dezen  ontvangen         
visioenen niet in slapenden maar in     
wakenden toestand1 niet  alleen in de   
eenzaamheid1 maar ook in anderer bzn1   
,ezech4 #h3a4 ,onder  het visioen blven 
z zichzelf bewust1 zien1 hooren1 denken1
 spreken1  vragen en antwoorden ,ex4    
#d-f1 #cb3g v42 ,jes4 #f2 ,jer4 #a2     
,ezech4 #d-f enz4  en later herinneren z
 zich alles en deelen het nauwkeurig    
mede1 ,knig1  ,der ,offenbarungsbegriff1
 ,i #afj f4 ,,ii #hc f4 ,kuenen1 ,de    
profeten ,i #if v4  ,oehler1 ,altt4     
,theol4  #bjg f4 ,orelli in ,herzog     
#af3gbd4 ,daarom werd de  psychische    
gesteldheid der profeten onder het      
visioen door de meeste  theologen       
gehouden voor eene zelfbewuste1         
geestelke aanschouwing1  voor eene      
alienatio mentis a sensibus corporis1 en

 niet voor eene  alienatio a mente2 zoo 
o4 a4 door ,orig4 de princ4 ,,iii1 #c1  
#d1 ,august4 ad  ,simplic4 ,,ii qu4 #a4 
,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,ii #b qu4 #age4  
,witsius1 de proph4  ,i c4 #d4 ,buddeus1
 ,inst4 theol4 dogm4 ,i1 #b1 #e en in   
den nieuweren td  door ,hvernick en     
,keil in hunne inleiding op het ,o4 ,t4 
,oehler1 ,altt4  ,theol4  #baj4         
,tholuck1 ,die ,propheten ,s4 #fd f4    
,kueper1 ,das ,profetenthum  des ,alten 
,bundes ,s4 #ea f4 ,orelli b ,herzog    
#af1 #gbd4 ,knig1 ,offenb4 ,,ii  #acb f4
 ,alleen heeft ,knig1 ten einde de      
objectiviteit te handhaven1  daaraan de 
eigenaardige meening toegevoegd1 dat    
alle visioenen  uitwendig1 lichamelk en 
zinnelk waarneembaar waren4 ,inderdaad  
zn  vele verschningen als ,gen4 #ah1    
#cb1 ,ex4 #c1 #ai1 enz4 naar de         
bedoeling  der schrvers voor objectief  
te houden4 ,er is onderscheid tusschen  
theophanie en visioen4 ,maar toch zn de 
bovengemelde visioenen1 #a  ,kon4 #bb3ag
 v42 ,jes4 #f2 ,jer4 #a2 ,ezech4 #a-c2  

,dan42 ,amos #g-i2 ,zach4 #a-f1  enz4   
zeker inwendig en geestelk4 ,vele zn van
 dien aard1 dat ze niet  zinnelk        
voorstelbaar en waarneembaar zn4 ,knig  
gaat te ver1 als h  van het uitwendige  
der openbaring hare objectiviteit en    
waarheid laat  afhangen1 en geen        
inwerking van ,gods ,geest in den geest 
des menschen  denken kan1 dan door de   
uitwendige zintuigen heen4 ,h vergeet   
dat er  ook wel hallucinaties zn van    
gezicht en gehoor1 dat het uitwendige   
als zoodanig zelfbedrog nog niet        
buitensluit en dus de zekerheid der     
openbaring door haar uitwendig karakter 
alleen niet voldoende bewezen  wordt1   
,orelli b ,herzog #af3gbd f4 ,kuenen ,h4
 ,c4 ,o4 ,,ii #ac4 ,van ,leeuwen1  ,bb4 
,godg4 #fb v4 ,borchert1 ,die ,visionen 
der ,propheten1 ,stud4 u4 ,krit4  #ahie1
 #btes ,heft4    ,als laatste vorm der  
openbaring moet nog genoemd worden de   
inwendige  verlichting4 ,hengstenberg1  
,christol4 des ,a4 ,t4 ,,iii #b ,s4 #aeh
 cf4 ook  ,kueper1 ,das ,proph4 #ec f4  

meende1 dat de extase de gewone toestand
 was1  waarin de profeet b het ontvangen
 der openbaring verkeerde4 ,maar dit    
gevoelen is door velen1 o4 a4 door      
,riehm1 ,mess4 ,weissagung ,s4 #ae  f4  
,knig1 ,der ,off4 begriff ,,ii #dh f4   
#hc f4 #acb f4 bestreden en thans       
algemeen verworpen4 ,de extase is niet  
de regel1 maar de uitzondering1         
,kuenen1 ,prof4 ,i #ih4 ,h4 ,c4 ,o ,,ii 
#aa4 ,de meeste openbaringen aan de     
profeten ook in 't ,o4 ,t4 hadden plaats
 zonder eenig visioen1 bv4 b  ,jesaja1  
,hagg41 ,mal41 ,ob41 ,nah41 ,hab41      
,jerem41 ,ezech4 ,wel wordt dan  voor de
 ,godspraak nog dikwerf het woord       
gezicht0 gebezigd1 maar dit  geschiedt  
ook daar waar er niets wordt gezien     
,jes4 #a3a1 #b3a2 ,amos  #a3a2 ,hab4    
#a3a1 #b3a2 #a ,sam4 #c3ae2 ,ob4 #a2    
,nah4 #a3a enz4 ,de openbaring          
geschiedt dan inwendig door den ,geest1 
als ,geest der openbaring4 ,wel  heeft  
,knig1 ,der ,off4 ,i #ajd f4 #ada f4    
#aee f4 beweerd1 dat de ,geest  niet is 

principe der openbaring maar alleen     
principe der illuminatie1  d4 i4 dat    
,jahveh openbaart maar de ,geest slechts
 voor die openbaring  subjectief        
ontvankelk maakt2 ,knig kwam hiertoe1 wl
 h ook daardoor  de objectiviteit en    
uitwendigheid der openbaring handhaven  
wilde en den  subjectieven ,geest wilde 
binden aan 't objectieve woord van      
,jahveh4  ,maar ,num4 #aa3be-bi2 ,deut4 
#cd3i1 #a ,sam4 #aj3f1 #ai3bj v42 #b    
,sam4 #bc3b2 #a  ,kon4 #bb3bd2 #a       
,chron4 #ab3ah1 #bh3ab2 #b ,chron4      
#ae3a1 #bj3ad v41 #bd3bj2 ,neh4  #i3cj2 
,jes4 #aa3a1 #cj3a1 #db3a1 #dh3af1      
#ei3ba1 #fa3a1 #fc3aj v41 ,ezech4 #b3b1 
#c3bd1 #h3c1 #aa3e1 #bd2 ,micha #c3h2   
,hos4 #i3g2 ,jol #b3bh2 ,zach4 #g3ab1   
laten  zich niet uitsluitend van eene   
formeele1 subjectieve bekwaammaking  des
 ,geestes verstaan2 z leeren duidelk1   
dat de profeten niet alleen  door maar  
uit den ,geest spraken1 dat de profetie 
voortkwam uit den  ,geest in hen4 ,er   
was ook wel eene den profeet subjectief 

bekwaam  makende werkzaamheid des       
,geestes1 maar deze is niet de eenige2 z
 is  niet van de andere openbarende     
werkzaamheid zoo streng te scheiden  als
 ,knig doet1 z is op ,knigs standpunt1  
waar de openbaring geheel  uitwendig is1
 ook onnoodig1 ,kuenen ,h4 ,c4 ,o #ad4  
,en de leugengeest #a  ,kon4 #bb3bb     
leert duidelk1 dat de ,geest bron van 't
 woord is1 ,herz4  #af3gba4 ,de         
,joodsche theologie zag in den ,geest   
niet alleen de bron der  verlichting1   
maar ook van de openbaring en profetie4 
,weber1 ,system der  altsyn4 pal4       
,theol4 #ahd-ahg4 ,het ,n4 ,test4       
verklaart even duidelk1  dat de ,o4 ,t4 
profeten spraken uit en door den ,geest 
,gods1 ,hd4 #bh3be2  #a ,petr4 #a3aa2 #b
 ,petr4 #a3ba4 ,wel echter is er        
onderscheid in de wze1  waarop de ,h4   
,geest in ,o4 en ,n4 ,t4 de openbaring  
innerlk meedeelt4  ,onder het ,o4 ,t4   
daalt de ,h4 ,geest van boven en        
momentaan op iemand  neer4 ,h komt over 
de profeten1 ,num4 #bd3b2 #a ,sam4      

#ai3bj1 #bc2 #b ,chr4  #ae3a1 #bj3ad2   
wordt vaardig over hen1 ,richt4 #ad3ai1 
#ae3ad2 #a ,sam4 #aj3f2  valt op hen1   
,ez4 #aa3e2 trekt hen aan als een kleed1
 ,richt4 #f3cd2 #a ,chr4  #ab3ah2 de    
hand1 d4 i4 de kracht des ,heeren grpt  
hen aan1 ,jes4 #h3aa2  ,ez4 #a3c1 #c3bb1
 #h3a1 #cg3a1 #dj3a4 ,tegenover deze    
werking des ,geestes  zn de profeten dan
 ook meest passief2 z zwgen1 vallen ter 
aarde1  ontzetten zich1 en verkeeren    
voor een td in een abnormen1 extatischen
  toestand4 ,de ,geest der profetie is  
nog niet het blvend bezit van  de       
profeten2 er is nog scheiding en afstand
 tusschen beiden2 en de  stand der      
profeten staat nog afgezonderd tegenover
 het volk4 ,heel de  profetie is nog    
onvolkomen4 ,z ziet daarom ook vooruit  
en verwacht  een profeet1 op wien de    
,geest des ,heeren rusten zal ,deut4    
#ah3ah2 ,jes4  #aa3b1 #fa3a2 ja z       
voorspelt de vervulling van ,mozes'     
wensch1 dat al  het volk des ,heeren    
profeten mochten zn ,num4 #aa3bi2 en    

getuigt van  eene toekomstige woning van
 ,gods ,geest in alle kinderen des      
,heeren1  ,jes4 #cb3ae1 #dd3c1 #ei3ba2  
,jol #b3bh2 ,ez4 #aa3ai1 #cf3bg1 #ci3bi4
 ,in het ,n4  ,t4 verschnt de hoogste1  
de eenige1 de waarachtige profeet4 ,h is
 als  ,logos de volle en voltooide      
openbaring ,gods1 ,joh4 #a3a v4 #ah1    
#ad3i1  #ag3f2 ,col4 #b3i4 ,h ontvangt  
geen openbaring van boven of buiten1    
maar  is zelf de bron der profetie4 ,de 
,h4 ,geest komt niet over ,hem en valt  
niet op ,hem neer4 ,h woont in ,hem     
zonder mate ,joh4 #c3cd4 ,uit dien      
,geest  is ,h ontvangen1 door dien      
,geest spreekt1 handelt1 leeft en sterft
 ,h1  ,mt4 #c3af1 #ab3bh2 ,luk4 #a3ag1  
#b3bg1 #d3a1 #ad1 #ah2 ,rom4 #a3d2      
,hebr4 #i3ad4  ,en dien ,geest schenkt  
,h1 aan zne discipelen1 niet alleen als 
,geest  der wedergeboorte en heiliging  
maar ook als ,geest der openbaring en   
verlichting1 ,mk4 #ac3aa2 ,luk4 #ab3ab2 
,joh4 #ad3ag1 #ae3bf1 #af3ac1 #bj3bb2   
,hd4 #b3d1 #f3aj1 #h3bi1 #aj3ai1 #aa vs4

 #ab1 #ac3b1 #ah3e1 #ba3d2 #a ,cor4     
#b3ab  v42 #ab3g-aa4 ,door dien ,geest  
worden nog wel bzondere personen        
bekwaamd  tot het ambt van profeet1     
,rom4 #ab3g2 #a ,cor4 #ad3c2 ,ef4 #b3bj1
 #c3e enz4  ,ook de eigenlke            
voorspelling ontbreekt in 't ,n4 ,t4    
niet1 ,mt4 #bd2 ,hd4  #bj3bc1 #ba3h2 #a 
,cor4 #ae2 #b ,thess4 #b4 ,apoc4 ,maar  
alle geloovigen zn  toch de zalving des 
,geestes deelachtig1 #a ,joh4 #b3bj2 en 
zn van den  ,heere geleerd1 ,mt4        
#aa3be-bg2 ,joh4 #f3de4 ,allen zn       
profeten1 die de  deugden des ,heeren   
verkondigen1 ,hd4 #b3ag v42 #a ,petr4   
#b3i4 ,de profetie  als eene bzondere   
gave zal te niet gedaan worden1 #a ,cor4
 #ac3h4 ,in het  nieuwe ,jeruzalem zal  
de naam ,gods op aller voorhoofden zn4  
,de leugen  is er volkomen              
buitengesloten1 ,apoc4 #ba3bg1 #bb3d1   
#ae4 ,litteratuur over  de profeten en  
de profetie b ,schultz ,altt4 ,theol4   
#d;e ,aufl4 #bac f2  en verder ,knig1   
,der ,offenbarungsbegriff des ,a4 ,t4   

,leipzig1 ,hinrichs  #ahhb4 ,kuenen1    
,hist4 crit4 ,onderzoek1 #b;e uitg4     
#ahhi ,,ii bl4 #a v4 ,smend1  ,lehrbuch 
der altt4 ,religionsgesch4 #ahic4 ,s4   
#gi f4 ,kuyper1 ,encycl4 ,,ii  #cfb v4  
#dbi v4 ,c4 ,h4 ,cornill1 ,der israel4  
,prophetismus1 ,strassburg #ahid4    #d4
 ,wonderen4 ,gelk de mensch1 behalve    
door zne verschning en zn  woord1 ook   
door zne daden zich kennen doet1 zoo    
openbaart zich ,god  ook niet alleen    
door zn woorden maar ook door zne       
werken4 ,woord en  daad staan in nauw   
verband4 ,gods woord is een daad1 ,ps4  
#cc3i2 en zn  doen is een spreken1 ,ps4 
#ai3b1 #bi3c2 ,jes4 #bh3bf4 ,beide1     
woord en daad1  verzellen elkaar in     
schepping zoowel als in herschepping4   
,gemeenlk  gaat het woord vooraf1 als   
belofte of als bedreiging1 maar het     
bevat  de daad als in kiem in zich4 ,zn 
woord keert niet ledig weer1 maar  doet 
wat ,hem behaagt1 ,jes4 #ee3aj1 #aa4    
,het woord eischt de daad2 het  wonder  
verzelt de profetie2 niet alleen het    

bewustzn1 ook het zn  moet vernieuwd    
worden4 ,de woorden1 waarmede in de     
,schrift de daden1 de  werken ,gods     
worden aangeduid1 zn verschillend4 ,naar
 hunne uitwendige  verschning zn ze     
,ex4 #c3bj1 #cd3aj2 ,ps4 #ga3ag2  ,ex4  
#ae3aa2 ,jes4 #be3a1 insignia1 ingentia1
 of  ,ex4 #d3ba1 #g3ai2 ,ps4  #aje3e1   
splendidum quid1 beide gr4 1 iets       
bzonders1 ongewoons1  dat van de gewone 
gebeurtenissen zich onderscheidt4 ,z    
heeten   ,deut4 #c3bd2 ,ps4 #ba3ad1     
#ed3c1 #ff3g1 1   ,ps4 #h3g1 #ai3b1     
#ajc3bb2 ,jes4 #e3ai of  ,ps4 #i3ab1    
#gg3ac   1 om de groote1 goddelke       
kracht1 die er zich in openbaart4       
,vooral worden ze ook genoemd  ,ex4     
#c3ab1 #ab3ac1 enz4 omdat ze een  bews  
en teeken zn van de tegenwoordigheid    
,gods4 ,die werken ,gods zn  allereerst 
op te merken in zne schepping en        
onderhouding4 ,al ,gods  werken zn      
wonderen4 ,ook de werken der natuur     
worden menigmaal in de  ,schrift met den
 naam van wonderen aangeduid1 ,ps4      

#gg3ac1 #ig3c1 #ih3a1  #ajg3bd1 #aci3ad4
 ,daaruit mag echter niet met ,scholten1
 ,supranaturalisme  in verband met      
,bbel1 ,christendom en ,protestantisme  
,leiden #ahfg bl4 #i  v4 worden         
afgeleid1 dat de ,h4 ,schrift geen      
onderscheid kent tusschen  natuur en    
wonder4 ,zeker1 de gedachte1 dat een    
wonder in strd zou zn  met de wetten der
 natuur en dus onmogelk zou wezen1 komt 
niet op4  ,veeleer gaat heel de ,schrift
 uit van het geloof1 dat voor ,god niets
  te wonderlk is1 ,gen4 #ah3ad2 ,deut4  
#h3c v42 ,mt4 #ai3bf4 ,maar daarom      
ontbreekt het niet aan eene             
onderscheiding tusschen de gewone orde  
der natuur en de buitengewone           
machtsdaden ,gods4 ,het ,o4 ,t4 kent    
eene  vaste orde der natuur1 ordinantin 
die voor hemel en aarde gelden1 die     
vastliggen in het bestel des ,heeren1   
,gen4 #a3bf1 #bh1 #h3bb2 ,ps4 #ajd3e1   
#i1 #aai3ij1 #ia1 #adh3f2 ,pred4 #a3aj2 
,job #ch3aj v42 ,jer4 #e3bd1 #ca3be v41 
#cc3bj1 #be4 ,en het ,n4 ,t4 maakt een  

even duidelk onderscheid1 ,mt4 #h3bg1   
#i3e1 #bd1 #cc1 #ac3ed2 ,luk4 #e3i1     
#g3af1 #h3ec2 ,joh4 #c3b1 #i3cb1 enz4   
,wonderen  zn een  eene schepping1 iets 
nieuws1 dat anders nooit  gezien wordt1 
,ex4 #cd3aj2 ,num4 #af3cj4 ,de feiten1  
die in de ,h4 ,s4 als  wonderen zn      
vermeld1 worden ook door ons nog als    
wonderen beschouwd2  over de            
qualificatie dier feiten is er geen     
verschil1 cf4 ,herzog  #ag3cfj4         
,pierson1 ,gods wondermacht en ons      
geestelk leven #ahfg bl4 #aj  v4 ,gloatz
 in ,stud4 u4 ,krit4 #ahhf1 #ctes ,heft 
,s4 #djc f4 ,w4 ,bender1 ,der           
,wunderbegriff des ,n4 ,t4 ,frankf4     
#ahga ,s4 #ajj f4 ,schultz1 ,altt4      
,theol4  #egg f4 ,voorts erkent de      
,schrift wel1 dat ook buiten de         
openbaring  ongewone krachten kunnen    
werken en ongewone dingen kunnen        
geschieden1  ,ex4 #g3aa1 #bb1 #h3g1 #ah1
 #i3aa2 ,mt4 #bd3bd2 ,apoc4 #ac3ac v42  
een teeken of  wonder is op zichzelf dus
 niet genoeg tot verzegeling van een    

profeet1  ,deut4 #ac3a-c4 ,maar toch is 
het alleen ,israels ,god1 die wonderen  
doet1  ,ps4 #gb3ah1 #gg3ae1 #hf3aj1     
#acf3d4 ,soms brengt ,h die wonderen    
zelf  rechtstreeks tot stand2 soms      
bedient ,h zich van menschen of engelen4
  ,maar altd is het ,god1 die ze doet4  
,zne  wordt daarin openbaar1  ,luk4     
#e3ag1 #ad3ai2 ,mk4 #g3cd2 ,luk4 #aa3bj2
 ,joh4 #c3b1 #e3ai v41 #aj3be1 #cb2     
,hd4 #b3bb1 #d3aj4 ,het is de ,geest des
 ,heeren1 die ze werkt1 ,mt4 #ab3bh2    
,hd4 #aj3ch4    ,de wonderen hebben hun 
aanvang en hun grondslag in de schepping
 en  onderhouding aller dingen1 welke   
een voortdurend werk en wonder ,gods    
is1 ,ps4 #cc3f1 #i2 ,joh4 #e3ag4 ,al wat
 geschiedt1 heeft zn laatsten grond  in 
den wil en de macht van ,god4 ,niets kan
 ,hem wederstaan4 ,h doet  met 't heir  
des hemels naar zn welbehagen1 ,jes4    
#ee3h v4 ,ps4 #aae3c4  ,deze macht en   
vrheid ,gods wordt gepredikt door de    
natuur1 ,jer4 #e3bb1  #aj3ab1 #ad3bb1   
#bg3e2 ,jes4 #dj3ab1 #ej3b1 #c2 ,ps4    

#cc3ac-ag1 #ajd2 ,job #e3i  v41 #i3d v41
 enz4 maar komt vooral uit in de        
geschiedenis van zn  volk1 ,deut4       
#aj3ba1 #aa3c1 #bf3h1 #bi3b1 #cb3ab v42 
,ps4 #ff3e v41 #gd3ac v41  #gg3ae v41   
#gh3d v41 #ace3h v42 ,jes4 #ea3b1 #i2   
,jer4 #cb3bj v42 ,hd4 #g3b v4  ,in deze 
geschiedenis treden vooral de wonderen  
op4 ,ze geschieden met  verschillend    
doel4 ,nu eens1 om de goddeloozen te    
straffen1 ,gen4 #f3f  v41 #aa1 #ai2 ,ex4
 #e v42 ,lev4 #aj3a2 ,num4 #aa3cj v41   
#ad3ba1 #af3a v41 #ba3f1  enz4 ,mt4     
#h3cb1 #ba3ai2 ,hd4 #ac3aa1 enz4 ,dan1  
om ,gods volk te redden en  te          
verlossen1 om heil en genezing aan te   
brengen1 zooals de plagen in  ,egypte1  
de doortocht door de ,roode ,zee1 de    
wonderen in de woestn1 de  genezingen   
van ,jezus4 ,meermalen hebben z ook de  
rechtstreeksche of  zdelingsche         
bedoeling1 om de zending der profeten1  
de waarheid van  hun woord1 en alzoo het
 geloof aan hun getuigenis te           
bevestigen1 ,ex4  #d3a-i2 ,deut4 #ac3a  

v42 ,richt4 #f3cg v42 #a ,sam4 #ab3af   
v42 #a ,kon4 #ag3bd2 #b  ,kon4 #a3aj1   
#bj3h2 ,jes4 #g3aa1 enz42 ,mt4 #ad3cc2  
,luk4 #e3bd2 ,joh4 #b3aa1 #c3b1  #e3cf1 
#f3ad1 #g3ca1 #i3af1 #aj3ch1 #ab3cg2    
,hd4 #b3bb1 #aj3ch1 enz4 ,profetie  en  
wondergave gaan samen4 ,al de profeten  
en ook de apostelen hebben het          
bewustzn1 wonderen te kunnen doen4      
,mozes is groot ook in zne wonderen     
geweest1 ,ex4 #e-ae2 ,deut4 #cd3aj-ab4  
,zne zonde bestond eenmaal in twfel  aan
 ,gods wondermacht1 ,num4 #bj3aj v4 ,om 
,elia en ,eliza groepeert zich een      
cyclus van wonderen1 #a ,kon4 #ag-b     
,kon4 #ac4 ,b de latere profeten nemen  
de wonderen niet zoo groote plaats meer 
in4 ,dikwerf bedienen z zich  van       
zoogenaamde symbolische handelingen1 om 
daarmede hunne profetie te  bevestigen  
en als het ware aanvankelk te           
realiseeren1 #a ,kon4 #aa3bi-ci1  #bj3ce
 v41 #bb3aa2 ,jes4 #g3c1 #h3a1 #bj3b v41
 #ba3f1 #cj3h2 ,jer4 #ac1 #af1 #ah1     
#ai1 #be3ae1 #bg1 #bh3aj v41 #cb3f1     

#dc3h2 ,ezech4 #d1 #e1 #f3aa1 #g3bc1    
#ab3c1  #ag3a2 ,hos4 #a-c2 ,hd4 #ba3aj  
v41 ,schultz1 ,altt4 ,theol4 #bej f4    
,smend1  ,lehrb4 der altt4 ,rel4 ,gesch4
 #hh4 ,knig1 ,der ,offenbarungsbegriff  
,,ii #aaa  f4 ,maar toch worden ook van 
hen nog wonderen verhaald en hebben ze  
de  overtuiging1 wonderen te kunnen     
doen1 ,jes4 #g3aa1 #af3ad1 #ba3af1 #ch3g
  cf4 #b ,kon4 #bj2 ,jer4 #bb3ab1 #cj1  
#bh3af1 #bi3bb1 #cf3cj1 #cg3g v42 ,dan4 
#a-f4  ,maar al die wonderen in het ,o4 
,t4 hebben niet bewerkt eene verheffing1
  eene vernieuwing der natuur4 ,z hebben
 hunne werking gehad4 ,z hebben  de     
menschheid beurtelings gestraft en      
gezegend1 en in ieder geval voor  den   
ondergang bewaard4 ,ze hebben in ,israel
 een eigen volk gecreerd1  uit de       
dienstbaarheid van ,egypte verlost1 voor
 de samenvloeiing met de  ,heidenen     
bewaard1 en als volk ,gods beschermd    
tegenover de neerdrukkende  macht der   
natuur4 ,maar z waren momentaan1 gingen 
voorb1 verminderden  in werking en      

werden vergeten4 ,het leven nam zn      
gewoon verloop4 ,de  natuur scheen te   
zegepralen4 ,toen verhief de profetie   
hare stem en z  sprak1 dat ,israel niet 
onder kon gaan en vervloeien in 't      
natuurleven  der ,heidenen4 ,god zal op 
nieuw en in grootere heerlkheid tot zn  
volk  komen4 ,god zal zn verbond niet   
vergeten1 het is een eeuwig verbond1    
,ps4 #hi3a-e2 ,jes4 #ed3aj4 ,met dat    
komen ,gods gaat de oude td over in  den
 nieuwen4 ,dat is het keerpunt in de    
wereldgeschiedenis4 ,het is de   1 de   
,dag des ,heeren1 waarop ,h zn          
heerlkheid openbaren en  zne wondermacht
 ten toon spreiden zal4 ,god geeft dan  
wonderteekenen  aan den hemel1 ,am4 #h3h
 v42 ,joel #b3cj4 ,heel de natuur1 hemel
 en aarde1  zullen bewogen worden1 ,am4 
#i3e2 ,jes4 #ac3aj1 #ac1 #bd3ah-bj1     
#cd3a-e2 ,joel  #b3b1 #aj1 #c3ae2 ,mich4
 #a3c v42 ,hab4 #c3c v42 ,nah4 #a3d v42 
,ezech4 #ca3ae v41  #cb3g v41 #ch3ai v4 
,het gericht zal gaan over de           
goddeloozen1 ,jes4 #bd3af  v4 enz4 maar 

het zal ook louteren en bevrden4 ,god   
zal zn volk redden  door zne wonderen1  
,jes4 #i3c1 #aj3bd v41 #aa3ae v41       
#dc3af-ba1 #eb3aj1  #fb3h4 ,h doet wat  
nieuws op de aarde1 ,jes4 #dc3ai1 brengt
 ,israel weer  uit den dood1 ,ezech4    
#cg3ab-ad1 en doet het deelen in eene   
volheid van  geestelke en stoffelke     
zegeningen4 ,vergeving der zonden1      
heiligheid1  een nieuw verbond1 ,jes4   
#dd3ba-bc1 #dc3be2 ,ezech4 #cf3be-bh2   
,jer4 #ca3ca  v42 ,zach4 #ad3bj1 #ba1   
maar ook vrede1 veiligheid1 welvaart zal
 zn deel  zn4 ,zelfs de natuur zal      
veranderen in een parads1 ,hos4 #b3ag   
v42 ,joel  #c3ah2 ,jer4 #ca3f1 #ab-ad2  
,jes4 #aa3f-h1 #fe3be2 ,ezech4 #cd3bi1  
#cf3bi v42  ,zach4 #h3ab4 ,er komt een  
nieuwe hemel en een nieuwe aarde1 en de 
vorige  dingen zullen niet meer gedacht 
worden1 ,jes4 #fe3ag1 #ff3bb4 ,deze ,jom
  ,jhvh1 deze  1  1 in tegenstelling met
 den   1  1 is naar de voorstelling der 
,schrift met het ,n4  ,test4            
aangebroken4 ,de komst van ,christus is 

het keerpunt der tden4  ,een nieuwe     
wondercyclus groepeert zich om zn       
persoon4 ,h is zelf  het absolute       
wonder1 van boven neergedaald en toch de
 waarachtige1  volkomene mensch4 ,in    
,hem is in beginsel de schepping weer   
hersteld1 uit  haar val wederom         
opgeheven tot haar vroegere heerlkheid4 
,zne wonderen  zn  van de               
tegenwoordigheid ,gods1 bews van den    
,messiaanschen  td1 ,mt4 #aa3c-e1       
#ab3bh2 ,luk4 #ac3af1 een deel van zn   
,messiaanschen  arbeid4 ,in ,christus   
treedt eene goddelke  op1 die sterker   
is dan alle verdervende en verwoestende 
macht der zonde4 ,deze macht  valt ,h   
aan1 niet alleen in de peripherie1 door 
ziekten en kwalen  te genezen en        
allerlei wonderen te doen2 maar ,h      
dringt tot in haar  centrum door1 breekt
 en overwint ze4 ,zne menschwording en  
voldoening1  zne opstanding en          
hemelvaart zn de groote verlossingsdaden
 ,gods4  ,z zn de principieele          
herstelling van het rk der heerlkheid4  

,deze  heilsfeiten zn geen middelen     
alleen1 om iets te openbaren1 maar z  zn
 de openbaring ,gods zelve4 ,het wonder 
wordt hier tot historie1 en  de historie
 zelve is een wonder4 ,de persoon en het
 werk van ,christus  is de centrale     
openbaring ,gods2 alle andere openbaring
 groepeert zich  daar omheen4 ,maar ook 
na ,jezus' heengaan zet zne wondermacht 
in de  discipelen zich voort1 ,mt4 #aj2 
,mk4 #af3ah2 ,luk4 #h4 ,en niet alleen  
in de  ,handelingen worden vele wonderen
 verhaald1 #b3dc1 #c3e1 #e3ab-af1 #f3h1 
#h3f1 #g1 #ac1 #i3cd1 #dj1 #ac3aa1      
#ad3c1 #af3ah1 #ai3aa1 #bj3aj1 #bh3e1   
#h2 maar  ook ,paulus legt getuigenis af
 van deze wondermacht der apostelen1    
,rom4  #ae3ah1 #ai2 #a ,cor4 #ab3i1 #aj2
 #b ,cor4 #ab3ab2 ,gal4 #c3e1 cf4 ,hebr4
 #b3d4  ,een td lang zet deze           
wondermacht zich nog voort in de        
gemeente4 ,maar  ze is opgehouden1 als  
het ,christendom gevestigd is en de kerk
 het  voorwerp is1 waarin ,god de       
wonderen zner genade verheerlkt1 ,aug4  

de  civ4 #bb3h1 de util4 cred4 #af1 de  
vera relig4 #be4 ,de geestelke wonderen 
zn het1 in welke ,god thans zne macht en
 zne heerlkheid openbaart1  ,luther b   
,kstlin1 ,luthers ,theol4 ,,ii #bdi v4  
#cda v4 ,scholten1 ,l4 ,h4 ,k4  ,i #adc4
 ,toch wst de ,schrift heen naar eene   
toekomst1 waarin het wonder  op nieuw   
zne werking zal doen4 ,de   voleindt    
zich eerst  in den nieuwen hemel en de  
nieuwe aarde1 waarin gerechtigheid      
woont4  ,dan is het wonder geworden tot 
natuur4 ,ethos en physis zn verzoend4   
,het koninkrk ,gods en het koninkrk der 
wereld is een1 ,op4 #ba-bb4 ,cf4        
,oehler ,theol4 des ,a4 ,t4 #ahhb ,s4   
#baj f4 ,schultz1 ,altt4 ,theol4 #bgj f4
  #ecd f4 #egg f4 ,smend1 ,lehrb4 der   
,altt4 ,rel4 ,gesch4 #hh f4 ,w4 ,bender1
 ,der  ,wunderbegriff des ,n4 ,t4       
,frankf4 a_/,m4 #ahga4 ,ph4 ,schaff1    
,jezus ,christus1  het wonder der       
geschiedenis #ahfg4 ,neander1 ,gesch4   
der ,pflanzung u4  ,leitung der ,chr4   
,k4 #e;e ,aufl4 #ahfb ,s4 #di f4 #aed f4

 #ccf f4 ,tholuck1  ,vermischte         
,schriften1 ,hamb4 #ahci ,i #bh f4      
,b4 ,begrip der bzondere openbaring4    
#e4 ,het openbaringssysteem1 dat de     
,schrift ons kennen doet1 is in de      
christelke theologie al te veel miskend 
en verwaarloosd4 ,eerst in  den         
nieuweren td is het begrip en het wezen 
der openbaring voorwerp  van dieper     
onderzoek geworden4 ,vroeger werd       
daaraan geen behoefte  gevoeld4         
,tusschen de ,christenen en de ,heidenen
 was de mogelkheid der  openbaring niet 
in geschil4 ,strd was er alleen over de 
waarheid van  die openbaring1 welke in  
,o4 en ,n4 ,test4 werd geleerd4 ,en deze
 werd op  allerlei gronden door de      
apologeten tegenover de aanvallen vooral
 van  ,celsus en ,porphyrius betoogd4   
,overigens kwamen de gedachten over de  
openbaring neer op dit schema3 ,god kan 
alleen door ,god worden gekend4  ,alle  
kennis en dienst ,gods berust dus op    
openbaring znerzds4 ,maar de  openbaring
 ,gods in natuur en geschiedenis is     

onvoldoende4 ,daarom is  er eene        
bzondere openbaring noodig1 die in      
,christus haar hoogtepunt  bereikt1     
,harnack1 ,lehrb4 der ,dogmengesch4 ,i  
#dbj f4 #dcf f4 #dec f4 ,de  volgende   
theologen1 vooral ook de scholastici1   
besteedden alle zorg  aan het bepalen en
 omschrven van de verhouding tusschen   
natuur en  openbaring1 weten en         
gelooven1 philosophie en theologie1 maar
 dachten  het begrip der openbaring niet
 in en brachten het ook slechts in  het 
voorbgaan ter sprake1 cf4 ,thomas ,s4   
,theol4 ,i qu4 #eg art4 #e ad  #c4 ,,ii 
#b qu4 #b art4 #f4 ,,iii qu4 #ee art4   
#c4 ,ook de ,protest4 theologen  hebben 
aan dit begrip te weinig aandacht gewd4 
,z vereenzelvigden de  openbaring       
terstond met de ,h4 ,schrift en         
ontkwamen niet geheel aan  de           
abstract-supranaturalistische en        
eenzdig-intellectualistische  opvatting1
 welke allengs in de theologie van haar 
gevormd was4 ,cf4  ,gerhard1 ,loci      
,theol4 ,i  #ab4 ,calovius1 ,isagoge ad 

theol4 p4 #aja  sq4 #adb sq4 ,polanus1  
,synt4 ,theol4 ,,vi #i4 ,maresius1      
,syst4 ,theol4 ,i   #ae sq4 ,heidegger1 
,corpus ,theol4 ,,xii #df4 ,het         
,socinianisme dreef dit  bovennatuurlk  
en verstandelk begrip van de openbaring 
op de spits1  ,fock1 ,der ,socin4 #bif  
f4 #cad f4 ,het ,remonstrantisme had    
wezenlk  dezelfde voorstelling1         
,limborch1 ,theol4 ,christ4 ,,ii #i1    
#ah4 ,tusschen het  rationalisme en     
supranaturalisme was over het begrip der
 openbaring  geen verschil2 voor beide  
bestond z in eene uitwendige mededeeling
  van leer4 ,het was niet te            
verwonderen1 en ook ten volle verdiend1 
dat  zulk een openbaringsbegrip de      
kritiek van het desme en rationalisme   
niet kon doorstaan4 ,wat was de         
religieuse waarde van eene openbaring1  
welke niets gaf dan eenige verstandelke 
waarheid1 die misschien later  door de  
rede zelve nog gevonden zou zn8 ,toch   
bleek het1 dat men al  te spoedig met   
het begrip der openbaring had           

afgerekend4 ,religie en  revelatie      
toonden b dieper historisch en wsgeerig 
onderzoek eene veel  nauwere            
verwantschap1 dan men vroeger gemeend   
had4 ,zoo kwam het begrip  der          
openbaring in de nieuwere theologie en  
philosophie weer meer tot  eere en      
werden verschillende pogingen tot       
reconstructie beproefd4    ,hamann1     
,claudius1 ,lavater1 ,herder1 ,jacobi e4
 a4 wezen op de  verwantschap van       
religie en kunst en brachten de         
openbaring met de  geniale inspiratie in
 verband4 ,het begrip der openbaring    
werd zoo  uitgebreid1 dat alles         
openbaring werd4 ,religie1 pozie1       
philosophie1  geschiedenis1 taal zn     
verschillende uitingen van eenzelfde    
oorspronkelk leven4 ,omnia divina et    
humana omnia4 ,en in het midden  van al 
deze openbaringen staat ,christus2 naar 
,hem wst alles heen1  om ,hem groepeert 
zich alles1 ,ehrenfeuchter1             
,christenthum und moderne               
,weltanschauung1 ,gttingen #ahgf ,s4    

#bdc f4 ,ook ,schleiermacher1 ,glaub4   
#aj1 #ac verwierp beslist de            
rationalistische leer van de openbaring4
  ,h zocht haar eigenaardigheid niet in 
het al of niet bovennatuurlk  karakter1 
dat ze draagt1 maar in het nieuwe en    
oorspronkelke1 waarmede  een persoon of 
eene gebeurtenis in de historie         
optreedt4 ,openbaring  is daarom verwant
 met potische en herosche bezieling1 en 
bestaat  feitelk in het wekken van      
nieuwe1 oorspronkelke aandoeningen van  
het religieus gevoel4 ,door             
,schleiermacher werd die opvatting van  
de  openbaring voorbereid1 welke haar   
bestaan laat niet in meedeeling  van    
leer maar van leven4 ,rothe1 ,zur       
,dogmatik #ahfb ,s4 #ee-abj heeft       
aangaande de openbaring als inspiratie  
dezelfde gedachte1 maar h neemt  daarb  
als constitutief element van de         
openbaring nog eene uitwendige1         
historische manifestatie aan1 opdat de  
inwendige openbaring1 de  inspiratie1   
niet magisch en mechanisch z4 ,de       

eigenaardigheden van  het begrip der    
openbaring b de theologen1 die min of   
meer aan  ,schleiermacher zich          
aansluiten1 bestaan dan vooral hierin3  
openbaring  is van de theopneustie1 van 
de ,h4 ,schrift te onderscheiden1 de    
,schrift  is niet de openbaring maar    
haar oorkonde2 openbaring is een        
religieus1  nader nog een soteriologisch
 begrip1 met geniale1 potische1 herosche
  bezieling wel verwant maar niet       
identisch2 z is correlaat der religie   
alleen2 uitgaande van ,god als          
,verlosser1 heeft ze geen leer over     
allerlei physische1 historische en      
metaphysische dingen tot inhoud1  maar  
alleen religieus-ethische waarheid1 z is
 meedeeling van leven1  zelfmededeeling 
,gods2 z is niet in strikten zin        
bovennatuurlk1 maar  echt natuurlk en   
menschelk2 z is eindelk niet alleen     
uitwendig  7manifestatie71 maar ook     
inwendig en geestelk 7inspiratie74      
,daarb is  er nog wel verschil over     
begin1 omvang1 einde der openbaring1    

maar in  hoofdzaak is dit toch de       
opvatting1 gelk ze gevonden wordt b     
,nitzsch1  ,system der chr4 ,lehre  #bb4
 ,twesten ,i #cda f4 ,martensen  #aa1   
#ab4 ,lange  ,i  #ef f4 ,dorner ,i #efi 
f4 ,frank1 ,system der chr4 ,wahrheit   
#b;e ,aufl4 ,,ii  #h f4 ,khler1 ,wiss4  
der chr4 ,lehre ,i #aib f4 ,saussaye1   
mne theologie  #ce v4 ,gunning en       
,saussaye1 ,het ethisch beginsel #ba v4 
enz4 ,maar niet  alleen ,schleiermacher 
en zne school hebben het                
openbaringsbegrip tot  nieuw leven      
gebracht1 maar ook ,schelling en ,hegel 
hebben hetzelfde op  hunne wze beproefd4
 ,door hen kreeg het rationalisme een   
speculatief  karakter4 ,z trachtten de  
christelke openbaring niet door eene    
verstandskritiek te vernietigen1 maar   
zochten speculatief de diepe  idee op te
 sporen1 welke aan haar en aan alle     
christelke dogmata ten  grondslag lag1  
en stelden zich alzoo als speculatief   
rationalisme  tegenover het vulgaire    
rationalisme van vroeger td4 ,volgens   

,schelling  in zne eerste periode was   
heel de wereld de zelfopenbaring ,gods4 
,de  natuur is de zichtbare geest1 de   
geest de onzichtbare natuur4 ,gods      
wezen wordt den mensch kenbaar uit heel 
de natuur1 vooral echter  uit de        
ontwikkeling van den menschelken geest  
in kunst1 religie en  wetenschap4 ,en   
zoo leerde ook ,hegel1 dat ,god zich    
niet aan den mensch  openbaart door eene
 voorbgaande gebeurtenis in den td1 maar
 ,h  openbaart zich in den mensch zelf1 
en wordt zichzelf in den mensch  bewust4
 ,en dit zichzelf bewust worden van ,god
 in den mensch1 is het  weten des       
menschen van ,god1 is religie1          
,religionsphilosophie #ahcb ,i  #bi4    
,,ii #aeh4 ,encyclop4 ,s4 #egf4         
,openbaring is b ,hegel dus gelk met de 
noodwendige zelfopenbaring1 met het zich
 zelf bewust worden van het  ,absolute  
in den menschelken geest2 de            
geschiedenis der godsdiensten  is de    
geschiedenis van het tot zichzelf komen 
van het ,absolute in het  menschelk     

bewustzn1 en bereikt haar hoogtepunt in 
het ,christendom1  dat de eenheid       
uitspreekt van ,god en mensch4 ,aan deze
 gedachte over de  openbaring1 als      
zelfmededeeling ,gods aan een iegelk    
mensch sluit in  hoofdzaak die opvatting
 van de openbaring zich aan1 welke w    
vinden b  ,marheineke1 ,grundlehren der 
chr4 ,dogm4  #bjf4 ,rosenkranz1 ,encycl4
 der  theol4 ,wiss4 #b;e ,aufl4 #ahde   
,s4 #a f4 ,erdmann1 ,glauben und ,wissen
 #ahcg4  ,strauss1 ,glaubenslehre  #ai4 
,feuerbach1 ,wesen des ,christ4 #b;e    
,ausg4  ,s4 #agd4 ,biedermann1 ,chr4    
,dogm4 ,i #bfd f4 ,pfleiderer1          
,grundriss  #af4  ,lipsius1 ,dogm4  #eb1
 ,philos4 und ,religion #ahhe ,s4 #bff  
f4 ,scholten1  ,initia1 ed4 #b4 p4      
#bf-ci4 ,l4 ,h4 ,k4 ,i #afe v4 #bcc1    
#bii4 ,gemeenschappelk  is aan dezen de 
ontkenning van het bovennatuurlk        
karakter der  openbaring1 maar overigens
 is er groot onderscheid over inhoud1   
uitgestrektheid en wze4 ,van beide      
groepen onderscheidt zich nog weer  het 

begrip van openbaring in de school van  
,ritschl4 ,het eigenaardige  van deze   
opvatting ligt hierin1 dat er zeer      
weinig waarde gehecht wordt  aan de     
onderscheiding van natuurlke en         
bovennatuurlke openbaring1 dat  nadruk  
gelegd wordt op het positief karakter   
van elke religie en op het  historische1
 uitwendige in de openbaring1 en dat    
voor het ,christendom  die historische  
openbaring vooral of zelfs uitsluitend  
gevonden wordt  in den persoon van      
,christus1 ,ritschl ,rechtf4 u4 ,vers4  
,,iii #aij f4 #eii  f4 ,kaftan1 ,wesen  
der chr4 ,religion #aga f4 #bie f4      
,herrmann1 ,der ,begriff  der           
,offenbarung ,giessen #ahhg4 ,g4 v4     
,schulthess-,rettberg1 ,der ,gedanke    
einer gttlichen ,offenbarung1 ,zurich   
#ahic4 ,nitzsch1 ,lehrbuch der ev4      
,dogm4 ,s4 #aca f4 ,cf4 de ,groninger   
school hier te lande1 ,hofstede de      
,groot1 ,de ,groninger ,godgeleerden in 
hunne eigenaardigheid #db v4    ,aan een
 duidelk en helder begrip van de        

openbaring ontbreekt het nog  in de     
dogmatiek4 ,er is onder de theologen    
verschil over alles1 wat b  dat begrip  
in aanmerking komt4 ,misschien is er    
eene grens te trekken  tusschen hen1 die
 eene bovennatuurlke of alleen eene     
natuurlke  openbaring aannemen4 ,maar   
ook dan rst de vraag1 of het            
bovennatuurlk  karakter der openbaring  
ligt in de wze1 waarop z tot ons kwam1  
of in  het nieuwe1 oorspronkelke van den
 inhoud 7,schleiermacher74 ,waarin is   
verder de bovennatuurlke openbaring     
onderscheiden van de natuurlke          
openbaring in natuur en geschiedenis1   
vooral van de religieuse1  potische1    
herosche inspiratie1 die ook buiten het 
,christendom  wordt aangetroffen en zoo 
dikwerf met de christelke openbaring in 
verband is gebracht 7,hamann1 ,herder1  
,jacobi1 ,schleiermacher78 ,waar  is    
vervolgens die bovennatuurlke openbaring
 te vinden1 ook in de  religies der     
,heidenen1 of alleen in ,israel1 of     
zelfs uitsluitend in  den persoon van   

,christus 7,schleiermacher1 ,ritschl74  
,hoever strekt z  zich uit na ,christus1
 is z tot ,hem beperkt1 of is ook de    
werking  des ,h4 ,geestes in            
wedergeboorte1 bekeering enz4 nog onder 
het begrip  van openbaring te rekenen   
7,frank78 ,is haar inhoud in de eerste  
plaats kennis1 zoodat z het verstand    
verlicht 7,hegel1 ,biedermann1          
,scholten71 of is ze voornamelk mystisch
 van aard1 eene werking op het  gemoed1 
eene aandoening1 opwekking van het      
gevoel 7,schleiermacher1  ,lipsius1     
,opzoomer1 ,ethischen78 ,is b de        
openbaring het uitwendige1 het          
historische1 de manifestatie1 hetz dan  
in natuur 7,hegel1 ,scholten71  hetz in 
de historie 7,schelling1 ,ritschl71 of  
bepaald ook als wonder  7,rothe7 de     
hoofdzaak1 of ligt het zwaartepunt in   
het subject in de  zelfopenbaring van   
den absoluten ,geest1 van ,god1 aan den 
mensch  7,biedermann1 ,lipsius78    #f4 
,de openbaring1 welke de ,schrift ons   
kennen doet1 bestaat niet in  enkele    

onsamenhangende woorden en feiten1 maar 
is n historisch en  organisch geheel1   
een machtig wereldbeheerschend en       
wereldvernieuwend  systeem van daden    
,gods4 ,z treedt1 gelk w zagen1 in drie 
vormen op1  theophanie1 profetie en     
wonder1 1  en 4  ,maar deze drie staan  
niet los naast elkaar2 z vormen n geheel
 en  beoogen samen n doel4 ,reeds door  
de revelatio generalis laat ,god  zich  
aan den mensch niet onbetuigd2 ,h       
openbaart zich in natuur en             
geschiedenis1 ,h spreekt in hart en     
geweten2 ,h werkt wonderen van          
mogendheid4 ,ook de revelatio generalis 
mag openbaring heeten4 ,want in  ruimen 
zin is openbaring alle actie1 die van   
,god uitgaat1 om den mensch  te stellen 
in eene religieuse verhouding tot ,hem4 
,maar door de zonde  wordt eene andere  
openbaring van noode1 die wel in        
velerlei verband  staat met de revelatio
 generalis maar die er toch wezenlk1 in 
vorm  en inhoud1 van onderscheiden is4  
,z richt zich toch tot den gevallen     

mensch1 en moet dus zn eene openbaring  
van genade4 ,de revelatio  specialis is 
het zoeken ,gods van en het komen ,gods 
tot den mensch4 ,h  moet zich nu zoo    
openbaren en zoo spreken en zoo werken1 
dat de mensch  weer vernieuwd wordt naar
 zn beeld4 ,daarom komt ,god tot den    
mensch op  menschelke wze4 ,de          
menschwording is het centrale feit in de
 revelatio  specialis1 hetwelk licht    
verspreidt over heel haar gebied4 ,reeds
 in de  schepping maakt ,god zich den   
menschen gelk4 ,maar in de herschepping 
wordt ,h mensch en gaat in onzen        
toestand in4 ,en deze menschwording1    
die de eigenlke inhoud is van de        
revelatio specialis1 neemt reeds in     
zekeren zin terstond na den val haar    
aanvang4 ,de bzondere openbaring  ,gods 
gaat in in de historie1 en vormt eene   
geschiedenis1 die de  eeuwen doorloopt4 
,z neemt zulk een historisch karakter   
aan1 wl de  menschheid zelve1 tot wie z 
zich richt1 alleen in den historischen  
vorm bestaat4 ,z leidt haar leven mede1 

volgt haar op hare gangen1  doorwandelt 
met haar de tden tot den einde toe4 ,z  
grpt diep in  het leven der schepping   
terug1 sluit aan de voorzienigheid zich 
aan  en doet haar licht stralen door het
 prisma van menschelke personen1        
toestanden en gebeurtenissen heen4 ,z   
bedient zich van alle karakter  en      
individualiteit1 van alle aanleg en     
gave1 die in de schepping  gegeven zn4  
,z hult zich in de vormen van type en   
schaduw1 van beeld  en symbool1 van     
kunst en pozie1 van briefvorm en        
kroniek4 ,z neemt  in de religie de     
gebruiken over1 die in andere           
godsdiensten gevonden  worden1 zooals   
besndenis en offerande1 tempel en       
priesterschap4 ,z  acht zelfs lot en    
droom en visioen niet te gering om ze te
 bezigen als  instrument4 ,zoo diep     
daalt het goddelke in het menschelke    
neer1 dat  de grenzen tusschen de       
openbaring en de pseudoreligie schnen te
 worden  uitgewischt4 ,godspraak en     
orakel1 profetie en mantiek1 wonder en  

magie  schnen elkander te naderen4      
,en toch is het een ander hart1 dat in  
,israels religie klopt4 ,de             
peripherische en atomistische           
beschouwing beroept zich op zulke feiten
  van overeenkomst tusschen de religie  
der ,schrift en de godsdiensten  der    
volken1 maar z verklaart de openbaring  
niet in haar karakter  en beteekenis1 en
 weet ten slotte met de ,schrift geen   
raad4 ,daarom  moet deze beschouwing    
wken voor de centrale en organische1    
welke  van uit het middelpunt het licht 
laat stralen tot aan den buitensten     
omtrek4 ,en dat centrum is de           
menschwording ,gods4 ,h is het1 die in  
de revelatio specialis nederdaalt en    
zich den menschen gelk maakt4  ,subject 
van de bzondere openbaring is in        
eigenlken zin de ,logos1 de  ,malak     
,jhvh1 de ,christus4 ,h is de middelaar 
der schepping1 ,joh4 #a3c2  ,col4 #a3ae1
 maar ook der herschepping4             
1        1 ,athan4 de incarn4 c4 #ad4   
,cf4 ,iren4  adv4 haer4 ,,iv #f4 ,h is  

het subject der openbaring ook reeds in 
het ,o4  ,test41 de engel des verbonds1 
die ,israel leidde1 ,ex4 #ad3ai1 #bc3bj1
  #cb3cd1 #cc3b2 ,jes4 #fc3h1 #i1 de    
inhoud der profetie ,joh4 #e3ci2 #a     
,petr4  #a3aa2 ,apoc4 #ai3aj4 ,door     
theophanie1 profetie en wonder bereidt  
,h zne  komst in het vleesch voor4 ,de  
,o4 ,test4 openbaring is de geschiedenis
  van den komenden ,christus4           
,theophanie1 profetie en wonder loopen  
op ,hem  uit4 ,in ,christus vallen ze   
saam4 ,h is de openbaring1 het woord1 de
  kracht ,gods4 ,h toont ons den ,vader1
 verklaart ons zn naam1 volbrengt  zn   
werk4 ,de menschwording is de           
afsluiting1 het doel en het einde  beide
 van ,israels geschiedenis1 en tevens   
het middelpunt van alle  geschiedenis4  
,bis hierher und von daher geht die     
,geschichte 7,joh4 von  ,mller74 ,de    
incarnatie is het ,centralwunder2 es ist
 das ,wunder aller  ,wunder1 da das     
,gttliche unmittelbar mit dem           
,menschlichen sich berhrt1  ,ranke1     

,weltgeschichte ,,viii #gb4    ,als de  
openbaring ,gods in ,christus1 in zn    
persoon en werk1 verschenen  en in de   
,schrift beschreven is1 treedt er eene  
andere bedeeling in4  ,de ,h4 ,geest    
ging wonen in de gemeente2 daarmede was 
het karakter der  tden veranderd4 ,de   
ging over in den  4 ,gelk  in de eerste 
periode alles op ,christus voorbereid   
werd1 zoo wordt nu  alles van ,hem      
afgeleid4 ,toen werd ,christus gevormd  
tot het hoofd der  gemeente1 nu de      
gemeente tot het lichaam van ,christus4 
,toen werd het  ,woord1 de ,h4 ,schrift1
 af-1 nu wordt het uitgewerkt4 ,maar    
toch neemt  ook deze bedeeling eene     
plaats in in het systeem der openbaring4
  ,de openbaring is voortgezet1 ofschoon
 gewzigd naar den aard der  bedeeling4  
,de openbaring1 als bedoelende en       
voortbrengende den  ,christus1 heeft    
haar einde bereikt4 ,want ,christus is  
er1 zn werk is  volbracht1 en zn woord  
is voltooid4 ,nieuwe1 constitutieve     
elementen  van de revelatio specialis   

kunnen er niet meer bkomen4 ,de vraag is
  daarom ook van ondergeschikt belang1  
of in de christelke kerk nog de  gave   
der voorspelling en der wonderen        
voortduurt4 ,de getuigenissen  der      
kerkvaders zn zoo talrk en krachtig1 dat
 voor de oudste tden  deze vraag moeilk 
ontkennend kan beantwoord worden1       
,thomas ,,ii #b qu4  #agh4 ,voetius1    
,disp4 ,,ii #ajjb sq4 ,gerhard1 ,loci1  
loc4 #bb sectio #aa4 ,dr4  ,c4          
,middleton1 ,a free inquiry into the    
miraculous powers1 which are  supposed  
to have subsisted in the ,christian     
,church1 #c ed4 ,lond4 #agdi4  ,tholuck1
 ,ueber die wunder der ,kath4 ,kirche1  
,verm4 ,schriften ,i #bh-adh4  ,j4 ,h4  
,newman1 ,two essays on scripture       
miracles and on ecclesiastical1 #b  ed4 
,lond4 #ahgj4 ,h4 ,mller1 ,natur und    
,wunder1 ,strassb4 #ahib ,s4 #ahb4 ,maar
  al zn die gaven gebleven1 de inhoud   
dier revelatio specialis1 welke  in     
,christus zich concentreert en in de    
,schrift is neergelegd1 wordt er  niet  

rker door2 en indien z naar de gedachte 
van ,augustinus1 de civ4  #bb1 #h1 de   
util4 cred4 #af1 de vera relig4 #be     
verminderd en opgehouden  zn1 die       
openbaring wordt er niet armer door4    
,hoe dit echter ook z1  de revelatio    
specialis in ,christus zet toch in      
zekeren zin in deze  bedeeling zich nog 
voort4 ,al is alle voorspelling in de   
christelke  kerk opgehouden en alle     
wonder in eigenlken zin voorb1 de kerk  
zelve  is van oogenblik tot oogenblik   
product der openbaring4 ,de geestelke   
wonderen duren voort4 ,de genade ,gods  
in ,christus verheerlkt zich in         
verlichting en wederbaring1 in geloof en
 bekeering1 in heiligmaking en          
bewaring4 ,christus is middelaar2 het is
 ,hem om de gemeente te doen2 ,h  kwam  
om de wereld te vernieuwen en de        
menschheid te herscheppen naar  het     
beeld ,gods4 ,de revelatio specialis    
vindt haar doel in het tot stand        
brengen eener nieuwe orde van zaken4 ,en
 daarom zet z1 in gewzigden  vorm4 d4 i4

 in geestelken zin ook thans nog zich   
voort4 ,haar rustpunt  vindt z eerst in 
de epiphanie van ,christus1 in den      
nieuwen hemel en de  nieuwe aarde1      
waarin gerechtigheid woont4    ,de      
openbaring naar de ,schrift is dus een  
historisch proces1 een  organisch       
systeem1 eene voortdurende goddelke     
actie tot breking van  de macht der     
zonde1 tot stichting van zn rk1 tot     
herstel van den  kosmos1 tot     1 ,ef4 
#a3aj4 ,in de  theophanie stelt ,god    
zichzelf wederom als den eenigen en     
waarachtigen  ,god tegenover de afgoden 
van 's menschen eigen versiering2 in de 
profetie plaatst ,h zne gedachte als de 
waarheid tegenover de leugen  van       
,satan1 en in het wonder betoont ,h zne 
goddelke kracht tegenover  alle werken  
der ongerechtigheid4 ,in de openbaring  
poneert en handhaaft  ,god zn ,ik       
tegenover alle niet-ik1 en brengt het   
trots allen tegenstand  tot algemeene   
erkenning en tot volkomen triumf4       
,soteriologisch is dus  heel de         

openbaring4 ,z gaat uit van ,christus1  
zoowel in ,o4 als in ,n4  ,t4 ,maar     
soteriologisch dan opgevat in den zin   
der ,schrift1 niet in                   
religieus-ethischen zin1 alsof de       
openbaring slechts religieuse en        
ethische waarheid bevatten zou2 nog veel
 minder in intellectueelen  zin1 alsof  
de openbaring slechts in leer bestond4  
,maar soteriologisch  in schriftuurlken 
zin1 zoo n4l4 dat de inhoud der         
openbaring niet  is leer of leven of    
aandoening des gemoeds maar dat ze is   
dat alles  te zaam1 een goddelk werk1   
eene wereld van gedachten en daden1  een
 ordo gratiae1 die de ordo peccati op   
alle terrein bestrdt en  verwint4 ,doel 
der openbaring is niet alleen1 om den   
mensch te leeren  en zn verstand te     
verlichten 7rationalisme71 om hem de    
deugd te doen  beoefenen 7moralisme71 om
 religieuse aandoeningen in hem te      
kweeken  7mysticisme74 ,maar het doel   
,gods met zne openbaring strekt zich    
veel verder en breeder uit4 ,het is geen

 ander dan om den mensch1 de            
menschheid1 de wereld aan de macht der  
zonde te onttrekken1 en den ,naam  ,gods
 weer te doen uitstralen in alle        
creatuur4 ,de zonde heeft alles         
bedorven en verwoest1 verstand en wil1  
ethische en physische wereld4 ,en       
daarom is het ook de gansche mensch en  
heel de kosmos1 om wiens redding  en    
herstel het ,god met zne openbaring te  
doen is4 ,soteriologisch is  dus zeer   
zeker ,gods openbaring1 maar object van 
die  is de  kosmos1 en niet alleen het  
ethische of de wil met uitsluiting van  
het verstand en niet het psychische     
alleen met uitsluiting van het          
somatische en physische1 maar alles te  
zamen4 ,want ,god heeft allen  onder de 
zonde besloten opdat ,h allen barmhartig
 zou zn1 ,rom4 #e3ae  v41 #aa3cb2 ,gal4 
#c3bb4      ,c4 ,de bzondere openbaring 
en het ,supranaturalisme4    #g4 ,deze  
organische opvatting van de openbaring  
is in de christelke  kerk op tweerlei   
wze miskend geworden1 zoowel door het   

supranaturalisme als door het           
naturalisme 7rationalisme74 ,tegenover  
beide dient z daarom nader in het licht 
gesteld en gehandhaafd te  worden4      
,eerst tegenover het supranaturalisme1  
dat vooral in ,rome is  opgekomen en dan
 in verschillende richtingen binnen het 
,protestantisme  nawerkt4 ,de ,schrift  
kent wel onderscheid tusschen den       
gewonen gang  der dingen en buitengewone
 werken ,gods1 maar maakt toch nog niet 
de  tegenstelling van natuurlk en       
bovennatuurlk4 ,deze komt eerst b de    
kerkvaders voor4 ,de bzondere openbaring
 wordt met de bovennatuurlke            
vereenzelvigd en tegenover de natuurlke 
gesteld4 ,clemens ,alex41  ,strom4 #b1  
#b spreekt reeds van  1 die men verkrgt 
door het geloof4 ,chrysostomus1 ,hom4   
#cf in ,gen1 noemt de wonderen    en  4 
,ambrosius1 de mysteriis c4 #i4 stelt   
gratia1 miraculum1 mysterium tegenover  
de ordo naturae4 ,johannes  ,damascenus 
spreekt meermalen van de wonderen1      
zooals de ontvangenis  van ,christus1 de

 eucharistie enz4 als  1     1 de fide  
orthod4 ,,iv #ab-ae4 ,cf4 ,denzinger1   
,vier ,bcher von der  relig4 ,erk4 ,i   
#hb f4 ,sedert heeft de onderscheiding  
van natuurlk en  bovennatuurlk ingang   
gevonden en burgerrecht verkregen in    
heel de  christelke theologie4 ,zonder  
twfel heeft deze onderscheiding ook     
recht van bestaan4 ,de ,schrift moge ze 
niet met zooveel woorden maken2  z      
erkent toch eene gewone orde der natuur 
en daarb daden en werken1  welke hun    
oorzaak alleen hebben in de macht ,gods4
 ,de openbaring in  de ,h4 ,schrift     
onderstelt1 dat er nog eene andere1     
hoogere en betere  wereld is dan deze   
natuur en dat er dus eene ordo rerum is 
supra hanc  naturam4 ,de begrippen van  
natuurlk en bovennatuurlk dienen daarom 
duidelk te worden bepaald4 ,natuur1 van 
nasci1 worden1 duidt in het  algemeen   
datgene aan1 wat zonder vreemde macht of
 invloed van buiten1  alleen naar zne   
inwendige krachten en wetten zich       
ontwikkelt4 ,natuur  staat dan zelfs    

tegenover kunst1 opvoeding1 cultuur1    
geschiedenis1  welke niet vanzelf1      
spontaan ontstaan1 maar door menschelk  
toedoen  tot stand komen4 ,maar verder  
wordt het begrip natuur uitgebreid tot  
heel den kosmos1 voor zoover deze niet  
van buiten maar van binnen  uit1 door   
immanente krachten en naar eigene       
ingeschapen wetten zich  beweegt en     
ontwikkelt4 ,bovennatuurlk is dan alwat 
de krachten der  natura creata te boven 
gaat en zne oorzaak niet heeft in de    
schepselen  maar in de almacht ,gods4   
,in dezen zin werd de bzondere          
openbaring  in de christelke theologie  
opgevat4 ,in haar geheel genomen1 had ze
  haar oorsprong in eene bzondere daad  
,gods1 welke niet in den gewonen  gang  
der natuur maar in eene eigene1 daarvan 
onderscheiden1 orde van  zaken zich had 
geopenbaard4 ,daarb werd dan verder nog 
onderscheid  gemaakt tusschen het       
bovennatuurlke in absoluten zin1 als    
iets de  kracht van alle creatuur te    
bovengaat1 en het bovennatuurlke in     

relatieven zin1 als het de kracht van   
eene bepaalde oorzaak in de  gegeven    
omstandigheden overtreft2 en voorts ook 
nog tusschen het  supernaturale quoad   
substantiam1 als het feit zelf          
bovennatuurlk  is1 b4v4 de opwekking van
 een doode1 en het supernaturale quoad  
modum1 als alleen de wze van doen       
bovennatuurlk is1 b4v4 de  genezing van 
een kranke zonder middelen1 ,thomas1 ,s4
 c4 ,gent4 ,,iii  #aja4 ,ook in deze    
onderscheidingen lag op zichzelve nog   
geen gevaar4  ,zelfs moeten z tegenover 
eene wsbegeerte1 die het bovennatuurlke 
ontkent of verzwakt1 verdedigd worden4  
,de uitdrukking bovennatuurlk  is n4l4  
in de latere theologie en philosophie   
menigmaal in zeer  gewzigden zin        
verstaan1 en beurtelings met het        
bovenzinlke 7,kant71  het vre 7,fichte71
 het onbekende 7,spinoza1 ,wegscheider71
 het nieuwe  en oorspronkelke           
7,schleiermacher71 het                  
religieus-ethische1 het  geestelke      
7,saussaye71 enz4 vereenzelvigd4 ,maar  

zulk eene wziging  van de vaststaande en
 duidelke beteekenis van een woord leidt
 tot  misverstand4 ,indien men met      
bovennatuurlk niets anders bedoelt dan  
het bovenzinlke1 het ethische4 enz41    
doet men beter den term te  vermden4 ,en
 de verwarring wordt nog grooter1 als   
men het natuurlke  en het bovennatuurlke
 dooreen mengt en aan deze fusie dan den
 naam  van het ,geistleibliche1         
,godmenschelke1 enz4 geeft4 ,het begrip 
natuur  omvat al het geschapene1 niet   
alleen de stof1 de materie1 maar ook    
ziel en geest2 niet alleen het physische
 maar ook het psychische1  het          
religieuse en het ethische leven1 voor  
zoover het uit den  menschelken aanleg  
vanzelf opkomt2 niet alleen zienlke1    
maar ook  onzienlke1 bovenzinnelke      
dingen4 ,het bovennatuurlke is niet met 
het  oorspronkelke1 het geniale1 het    
vre1 het religieuse1 het ethische1  enz4
 identisch1 maar is de duidelke en      
vaststaande naam alleen voor  datgene1  
wat uit de krachten en naar de wetten   

der geschapene dingen  niet is te       
verklaren4 ,tot zoover is de            
onderscheiding1 tusschen  natuurlk en   
bovennatuurlk1 die in de christelke     
theologie opkwam1  volkomen juist1      
beslist1 duidelk1 alle verwarring       
afsndend4 ,behoudens  het gezegde boven 
bl4 #bcj v41 is bzondere openbaring1 in 
haar drie  vormen van theophanie1       
profetie en wonder1 bovennatuurlk in    
strikten  zin4    ,maar in de christelke
 theologie werd het begrip van het      
bovennatuurlke langzamerhand nog enger  
begrensd4 ,het werd eenerzds  van de    
schepping en andererzds van de geestelke
 wonderen der  wedergeboorte enz4       
onderscheiden4 ,de eerste onderscheiding
 werd  gemaakt1 omdat het bovennatuurlke
 niet voor ,god1 maar alleen voor ons   
bestaat en de gewone orde1 door de      
schepping in het aanzn geroepen1        
onderstelt4 ,van het bovennatuurlke kan 
alleen gesproken worden1 als  de natuur 
vooraf reeds bestaat4 ,en andererzds    
werden wedergeboorte1  vergeving1       

heiligmaking1 unio mystica enz41 wel    
voor rechtstreeksche  daden ,gods       
gehouden1 maar toch niet tot de         
bovennatuurlke openbaring  gerekend1 wl 
z niet ongewoon en zeldzaam zn maar in  
de kerk tot  de gewone ordo rerum       
behooren4 ,de kerk zelve is wel         
supranatureel  maar toch geen wonder4   
,ook het bovennatuurlke en het wonder zn
  weer onderscheiden4 ,al het           
bovennatuurlke is geen wonder1 maar wel 
omgekeerd4 ,wonderen zn niet alleen     
bovennatuurlke1 maar bovendien  ook nog 
ongewone en zeldzame gebeurtenissen in  
natuur of genade4 ,z  geschieden niet   
alleen praeter ordinem naturae alicujus 
particularis1  maar praeter ordinem     
totius naturae creatae4 ,engelen en     
duivelen  kunnen in eigenlken zin geen  
wonderen doen1 maar alleen zulke dingen1
  die ons wonderlk toeschnen en         
geschieden praeter ordinem naturae      
creatae nobis notae1 ,thomas1 ,s4       
,theol4 ,i qu4 #aaj art4 #d4 ,s4 c4     
,gent4  ,i #f4 ,,iii #aab4 ,voetius1    

,disp4 ,,ii4 #igc sq4 ,thomas spreekt   
niet alleen van  wonderen praeter en    
supra1 maar ook contra naturam1 qu4 de  
miraculis1  art4 #b ad #c1 ,mller1      
,natur u4 ,wunder1 ,strassburg #ahib ,s4
 #ade4 ,en  ,voetius zeide1 dat wonderen
 wel niet zn contra naturam universalem 
sed supra et praeter eam1 maar toch ook 
soms konden zn contra naturam  aliquam  
particularem1 ,disp4 ,,ii #igc1 cf4     
,gerhard1 ,loci ,comm4 ,loc4 #bb   #bga 
sq4 ,en wonderen hadden dus de volgende 
kenteekenen3 opus immediatum  ,dei1     
supra omnem naturam1 in sensus          
incurrens1 rarum1 ad confirmationem     
veritatis1 ,voetius1 ib4 ,,ii #ife4     
,gerhard1 ib4 loc4 #bb  #bga4 ,hoeveel  
goeds er nu ook wezen moge in deze door 
de scholastiek gemaakte  bepalingen en  
onderscheidingen1 ze brachten toch geen 
gering gevaar  met zich4 ,de bzondere   
openbaring werd eenerzds losgemaakt van 
de  schepping en de natuur2 al werd     
erkend1 dat bovennatuurlke openbaring   
niet eerst nu maar ook reeds voor den   

val had plaats gehad1 ,calovius1  ,isag4
 ad theol4 p4 #di1 en dus op zichzelf   
niet in strd kon zn met de  natuur1 toch
 werd dit niet ingedacht4 ,andererzds   
werd de bzondere  openbaring            
tegengesteld aan de geestelke wonderen1 
de werken der  genade1 die voortdurend  
plaats hebben in de kerk van ,christus  
en dus  gesoleerd van de herschepping en
 de genade4 ,de bzondere openbaring     
kwam dus geheel op zich zelve te staan1 
zonder verband met natuur en            
geschiedenis4 ,haar historisch en       
organisch karakter werd miskend4 ,z     
ging niet in wereld en menschheid in1   
maar bleef buiten en boven haar  zweven4
 ,z werd eindelk opgevat als eene leer1 
als eene verkondiging  van onbegrepen en
 onbegrpelke mysterin1 wier waarheid    
bevestigd was  door de wonderen4 ,z was 
en bleef in n woord een donum           
superadditum  van den kosmos4    #h4 ,in
 ,rome is dit supranaturalistisch en    
dualistisch stelsel consequent          
uitgewerkt4 ,in ,god zn er twee         

conceptin van den mensch1 van zne       
natuur en bestemming4 ,de mensch in     
puris naturalibus1 zonder het beeld     
,gods1 gelk h feitelk na den val nog is1
 kan eene zuivere kennis  van ,god      
hebben uit zne werken1 kan ,hem dienen  
en vreezen en in eene  normale1 op zich 
zelf goede knechtsverhouding tot ,hem   
staan1 kan alle  natuurlke deugden      
beoefenen1 ook zelfs de natuurlke liefde
 tot ,god1  en kan het alzoo brengen tot
 een zekeren staat van geluk in dit en  
in het toekomende leven4 ,brengt h het  
zoover niet1 dan is dat zne  eigene     
schuld en is dit te wten aan het niet of
 slecht gebruiken van  de hem geschonken
 natuurlke krachten4 ,maar ,god wil aan 
den mensch nog  eene hoogere1           
bovennatuurlke1 hemelsche bestemming    
geven4 ,dan moet h  daartoe aan den     
mensch verleenen dona superaddita zoowel
 voor als nu  na den val4 ,h moet hem   
schenken eene bovennatuurlke genade1    
waardoor  h ,god op eene andere1 betere1
 hoogere wze kan kennen en liefhebben1  

betere en hoogere deugden kan beoefenen1
 en eene hoogere bestemming kan         
bereiken4 ,die hoogere kennis bestaat in
 de fides2 die hoogere liefde  in de    
caritas2 die hoogere deugden zn de      
theologische1 geloof1 hoop1  liefde1    
welke essentieel van de virtutes        
cardinales 7intellectuales et  morales7 
zn onderscheiden2 en die hoogere        
bestemming bestaat in het  kindschap    
,gods1 de geboorte uit ,god1 de unio    
mystica1 de gemeenschap  aan de         
,goddelke natuur1 de 1 deificatio1 de   
visio ,dei enz4 ,deze  leer is in       
sommige uitspraken der kerkvaders reeds 
voorbereid1 maar is  toch eerst         
ontwikkeld door de scholastiek1 vooral  
door ,halesius1 ,summa  universae       
,theol4 ,,ii qu4 #ia m4 #a4 a4 #c4      
,bonaventura1 ,breviloquium ,v cap4  #a4
 ,thomas disp4 de verit4 qu4 #bg4 ,s4   
,theol4 ,i #b4 qu4 #fb art4 #a4 ,in den 
strd tegen ,bajus en ,jansenius werd ze 
kerkelk vastgesteld1 ,denzinger1        
,enchir4 symbol4 et definit4 num4 #hhb  

sq4 en door het ,vaticanum  nadrukkelk  
uitgesproken1 ,sess4 ,,iii cap4 #b3     
revelatio absolute  necessaria dicenda  
est1 -- -- quia ,deus infinita bonitate 
sua ordinavit  hominem ad finem         
supernaturalem1 ad participanda sc4 bona
 divina4 quae  humanae mentis           
intelligentiam superant1 met beroep op  
#a ,cor4 #b3i4 ,cf4  ,canones ,,ii #c4  
,kleutgen1 ,theol4 der ,vorzeit1 #b;e   
,aufl4 #ahgb ,,ii ,s4 #c-aea4           
,denzinger1 ,vier ,bcher von der relig4 
,erk4 ,i #aje f4 ,,ii #ge f4 ,scheeben1 
,handb4 der kath4 ,dogm4 ,,ii #ahgh ,s4 
#bdj f4 ,id4 ,natur u4 ,gnade ,mainz    
#ahfa4 ,schzler1 ,natur u4 ,gnade4      
,oswald1 ,religise ,urgeschichte der    
,menschheit #b;e ,aufl4 #ahhg  #a f4    
,nu dient erkend te worden dat het      
onderscheid in den toestand  vr en na   
den val niet ligt in openbaring op zich 
zelve4 ,er was  bovennatuurlke          
openbaring ook in het parads1 ,gen4     
#a3bh v42 #b3af v42  ze is dus niet door
 de zonde eerst noodzakelk geworden4    

,zelfs was er  ook in den status        
integritatis eene openbaring der genade1
 want ook  toen was de relatie der      
liefde1 waarin ,god zich stelde tot den 
mensch1  een betoon van ongehoudene     
goedheid4 ,wat door de zonde dus        
noodzakelk  is gemaakt1 is niet de      
openbaring op zichzelf1 maar de bepaalde
 inhoud  der openbaring1 dat is de      
gratia specialis1 de openbaring ,gods in
  ,christus1 de   4 ,openbaring ,gods is
 er noodig geweest  ook voor de religie 
in den status integritatis4 ,maar de    
religio  christiana is op eene bzondere1
 bepaalde openbaring gegrond4 ,hierop   
heeft ,paulus het oog als h in #a ,cor4 
#b vs4 #d-af spreekt van de wsheid      
,gods1 die altd verborgen is geweest en 
in het hart des menschen niet  is       
opgeklommen4 ,rome kan dit eigenlk zelf 
niet ontkennen1 tenz het  de leer       
aanvaarde1 dat1 in de onderstelling dat 
,god aan den mensch  een finis          
supernaturalis wilde schenken1 heel de  
supranatureele orde1  die er nu is in de

 incarnatie1 de kerk1 de sacramenten1   
ook zonder en  buiten de zonde          
noodzakelk zou geweest zn4 ,daarmede zou
 echter het  soteriologisch karakter der
 openbaring geheel te loor gaan1 de val 
zn  beteekenis verliezen en de zonde    
hoegenaamd geene verandering hebben     
gebracht4 ,de leer van den finis        
supernaturalis heeft dan ook in de      
,roomsche kerk altd veel tegenspraak    
ontmoet1 b ,bajus1 ,jansenius1          
,hirscher1 ,hermes1 ,gnther2 maar ze    
hangt ten nauwste saam met heel het     
,roomsche systeem1 dat gebouwd is niet  
op de religieuse tegenstelling  van     
zonde en genade1 maar op het            
graadonderscheid in het goede1 op  de   
rangordening der schepselen en der      
deugden1 op de hierarchie in  physischen
 en in ethischen zin4 ,de ,reformatie   
had echter maar ne  idee1 ne conceptie  
van den mensch1 nl4 die van beelddrager 
,gods1 en  deze gold voor alle menschen4
 ,als dat beeld in engeren zin verloren 
is1 dan is daarmee heel de menschelke   

natuur geschonden1 en kan de  mensch    
geen religie en geen ethos meer hebben1 
welke aan den eisch  ,gods en aan zne   
eigene idee beantwoorden4 ,dan is zne   
religie en zne  deugd1 hoe schoon ze    
schnen1 toch in den wortel bedorven4 ,er
 is geen  religio naturalis4 ,alle      
religies zn superstities geworden4 ,maar
 daarom  is de religio christiana ook   
essentieel n met de religio vera in  den
 status integritatis4 ,de               
,gereformeerden dreven dit zoover1 dat  
ze  zeiden dat ook ,adam de kennis der  
triniteit en het geloof had gehad1  dat 
ook toen de ,logos mediator was geweest1
 niet reconciliationis maar  unionis1   
dat ook toen de ,h4 ,geest de auteur van
 alle deugd en kracht  was enz4 ,de ware
 gedachte lag erin1 dat de wil van ,god 
geen willekeur  is1 die beurtelings deze
 en dan die idee van den mensch zich    
vormt2  dat de conceptie van den mensch1
 de natuur van het beeld ,gods1 en dus  
ook de religio ne moet zn4 ,en daaruit  
volgde dan eindelk1 dat de  openbaring  

niet absoluut maar relatief1 niet quoad 
substantiam maar  quoad modum noodzakelk
 was4 ,de religio is ne voor en na den  
val2 dat  ze echter christiana is1 dat  
is noodzakelk geworden door de zonde4   
,de  religio christiana is middel1 geen 
doel2 ,christus is middelaar1 maar  het 
einde is      1 #a ,cor4 #ae3bh4        
,daarmede is nu verder gegeven1 dat de  
openbaring niet absoluut kan  staan     
tegenover de natuur4 ,b ,rome is er     
quantitatieve tegenstelling2  de religio
 naturalis is essentieel verschillend   
van de religio  supernaturalis2 beide   
staan naast elkaar2 het zn twee geheel  
verschillende concepties1 twee gansch   
onderscheiden systemen en  ordeningen2  
de ordo gratiae heft zich hoog op boven 
de orde naturae4  ,maar de ,reformatie  
heeft die quantitatieve tegenstelling in
 eene  qualitatieve omgezet4 ,de        
openbaring staat niet tegenover de      
natuur1  maar tegenover de zonde4 ,dat  
is de macht1 die de openbaring zoekt te 
breken1 maar de natuur herstelt z en    

voltooit z4 ,de schepping zelve  is     
reeds openbaring4 ,openbaring was er    
voor den val4 ,openbaring is er  ook nu 
nog in alle werken van ,gods handen in  
natuur en geschiedenis4  ,zne eeuwige   
kracht en ,goddelkheid worden uit de    
schepselen verstaan  en doorzien4       
,analogien van profetie en wonder zn er 
ook buiten de  revelatio specialis4 ,de 
inspiratie der helden en kunstenaars1 de
  wondere krachten1 die soms aan 't     
licht treden1 kunnen tot opheldering  en
 bevestiging dienen van de              
openbaringsfeiten1 in de ,schrift       
vermeld4 ,zelfs de mantiek en magie in  
de heidensche godsdiensten  zn          
verschnselen1 die als caricatuur nog    
gelkenis toonen met het  oorspronkelk   
beeld in de openbaring4 ,ja1 deze grpt  
zelve als het  ware in de natuur terug1 
sluit zich daarb aan en bereidt zich    
daarin  voor4 ,de gratia communis wst   
naar de gratia specialis heen1 en  deze 
neemt gene in dienst4 ,natura commendat 
gratiam1 gratia emendat  naturam4 ,even 

creation itself is built up on          
redemption lines1 ,orr1 ,the  christian 
view of ,god and the world1 p4 #cbc4    
,zie verder mne rede over  ,de algemeene
 ,genade1 ,kampen #ahid4      ,d4 ,de   
bzondere openbaring en het ,naturalisme 
#i4 ,de principieele bestrding van de   
openbaring nam eerst een aanvang  in de 
nieuwere philosophie4 ,spinoza behoudt  
het woord openbaring nog  wel en acht ze
 zelfs noodzakelk1 ,tract4 theol4-polit4
 cap4 #ae1 #bg1  maar h verstaat        
daaronder niets anders1 dan dat de      
eenvoudigen de  ware religie1 het woord 
,gods1 niet door het licht der rede     
kunnen  vinden1 maar op gezag moeten    
aannemen1 ib4 cap4 #ae1 #dd4 cap4 #d1   
#bb-cg4  ,overigens erkent ,spinoza geen
 openbaring in eigenlken zin2 alle      
decreta ,dei zn aeternae veritates en   
met de leges naturae identisch1  ib4    
cap4 #d1 #cg2 #c1 #h2 #f1 #i1 etc42     
profetie en wonder werden aan eene      
scherpe kritiek onderworpen en op       
natuurlke wze verklaard1 ib4 cap4  #a-f4

 ,deze kritiek werd door het desme en   
rationalisme voortgezet4  ,maar het     
rationalisme kan in verschillende vormen
 optreden en  wisselt telkens van       
beteekenis1 cf4 ,kant1 ,religion        
innerhalb usw4  ed4 ,rosenkranz ,s4     
#ahe4 ,wegscheider1 ,instit4 ,theol4  #g
 d4  #aa-ab4  ,bretschneider1 ,syst4    
,entw4 aller in der ,dogm4 vork4        
,begriffe1  #cd4  ,nitzsch1 ,lehrb4 der 
ev4 ,dogm4 ,s4 #ada f4 ,in de eerste    
plaats wordt met  rationalisme die      
richting aangeduid1 welke wel eene      
bovennatuurlke  openbaring aanneemt1    
maar de beslissing over de echtheid en  
den  zin dier openbaring opdraagt aan de
 rede2 daartoe behoorden vele           
,cartesiaansche theologen1 zooals       
,roell1 ,wolzogen1 ,g4 ,w4 ,duker1 en   
ook ,leibniz1 ,wolff e4 a4 ,vervolgens  
is rationalisme de naam voor die        
meening1 welke nog wel een              
bovennatuurlke openbaring mogelk acht1  
maar alleen van zulke waarheden1 welke  
de rede vroeger of later toch  ook zou  

hebben kunnen vinden4 ,de openbaring is 
dan slechts tdelk en  toevallig van     
noode2 ze dient slechts als             
voorbereiding en opvoeding  voor de     
algemeene heerschapp der                
,vernunftreligion2 ze geeft slechts     
spoediger en gemakkelker1 wat de rede   
anders b langer en moeilker  weg zou    
hebben bereikt4 ,zoodanig is het begrip 
der openbaring b  ,lessing1 ,erziehung  
des ,menschengeschlechts #aghj1 ,fichte1
 ,versuch  einer ,kritik aller          
,offenbarung #agib1 en ,kant1 ,religion 
usw4 #agic4 ,in  de derde plaats staat  
als rationalisme die theologie bekend1  
welke  alle bovennatuurlke openbaring   
ontkent1 maar toch wel aanneemt dat     
,god door bzondere schikkingen zner     
,voorzienigheid personen heeft          
toegerust en wegen heeft gebaand1 die de
 menschheid brengen kunnen tot  eene    
betere en zuiverder kennis der          
religieuse waarheid4 ,van dezen is      
,wegscheider de voornaamste             
representant1 ,instit4 theol4 ,i  #ab p4

 #eh1  en voorts ,rhr1 ,henke1 ,gabler1 
,paulus1 ,gesenius1 enz4 ,en eindelk    
wordt  de naam van rationalisme nog     
gegeven aan die richting1 welke sedert  
het midden der #ag;e eeuw naturalisme1  
in ,engeland deisme heette en ook       
atheisme1 materialisme werd genoemd1 en 
die alle openbaring ontkennend1  de     
religio naturalis voor volkomen         
voldoende hield4 ,daartoe behooren      
,spinoza1 ,lud4 ,meyer1 ,voltaire1      
,rousseau1 ,reimarus1 ,nicolai1 enz4    
,de argumenten1 door dit rationalisme   
tegen de openbaring ingebracht1  komen  
hierop neer3 ,openbaring is allereerst  
onmogelk van de zde ,gods1  want z zou  
meebrengen1 dat ,god veranderlk was1 dat
 zne schepping  onvolmaakt en gebrekkig 
was en daarom verbetering behoefde2 en  
dat ,h  zelf1 anders een ,deus otiosus1 
dan alleen werkte1 wanneer ,h werkt  op 
buitengewone wze4 ,voorts is openbaring 
ook onmogelk van de zde  der wereld1 wl 
de wetenschap hoe langer hoe meer tot de
 ontdekking  is gekomen1 dat deze altd  

en overal door een onverbrekelk systeem 
van wetten wordt beheerscht1 hetwelk    
voor een bovennatuurlk ingrpen  ,gods   
geen ruimte laat2 de wetenschap gaat van
 dit causaal verband  der dingen uit en 
kan ook niet anders2 het                
supranaturalisme maakt de  wetenschap   
onmogelk1 stelt willekeur in plaats van 
regel2 naarmate  de wetenschap dan ook  
is voortgeschreden1 hebben alle         
verschnselen  hun supranatureel karakter
 verloren2 er bestaat zelfs geen recht1 
om  tegen alle ervaring in een          
verschnsel voor supranatureel te houden2
 le  surnaturel serait le surdivin4     
,vervolgens is openbaring1 ook al ware  
z geschied1 toch voor den ontvanger     
zelven en nog meer voor degenen1  die na
 hem leven1 onherkenbaar en onbewsbaar3 
hoe is het ooit uit te  maken dat eene  
profetie of een wonder van ,god1 en niet
 b4v4 van den  duivel1 herkomstig is8   
,waaraan is eene openbaring kenbaar voor
 hem1 die  ze ontvangt en voor hen1 die 
later leven8 ,zulke criteria zn er niet 

aan te geven4 ,z1 die eene openbaring   
aannemen1 gelooven dus alleen op        
menschelk gezag1 en hangen in de hoogste
 en gewichtigste zaken van  menschen af4
 ,que d'hommes entre ,dieu et moi6 ,en  
eindelk1 openbaring  strdt met de       
menschelke rede2 want wat men ook zeggen
 moge1 alle  openbaring1 die supra      
rationem is1 is daardoor ook contra     
rationem1 z  onderdrukt dus de rede en  
leidt tot dweeper2 maar bovendien1      
indien de  openbaring iets meedeelt dat 
supra rationem is1 dan kan ze ook nooit 
worden opgenomen en geassimileerd en    
blft ze steeds als een onbegrepen       
mysterie buiten ons bewustzn staan2 en  
indien ze iets meedeelt1 wat  de rede   
zelve had kunnen vinden1 dan is ze      
onnoodig1 geeft hoogstens  slechts      
eerder en lichter wat anders toch       
verkregen zou zn1 en berooft  de rede   
onnoodig van haar kracht en energie4    
,cf4 ,wegscheider1 ,instit4  theol4     
#aj-ab4 ,bretschneider1 ,handbuch der   
,dogm4 #d;e ,aufl4 ,i #ahh-cbi4         

,nitzsch1 ,lehrb4 der ev4 ,dogm4 #ada f4
 #afe4    #aj4 ,de openbaring1 welke in 
de ,h4 ,schrift is neergelegd1 is een   
lastig  feit voor elk die haar ontkent4 
,want ook wie hare mogelkheid en        
werkelkheid bestrdt1 moet toch streven  
naar eene verklaring van haar           
historisch ontstaan4 ,uit bedrog is z   
niet voortgekomen1 evenmin als  de      
religie4 ,het geloof aan openbaring is  
niet iets willekeurigs of  toevalligs1  
dat slechts onder bzondere              
omstandigheden hier of daar  voorkomt1  
maar is wezenlk eigen aan alle religie4 
,zoo eenvoudig1  als het rationalisme   
het zich soms voorstelde1 is de kwestie 
van de  openbaring niet4 ,dit blkt al   
dadelk daaruit1 dat alle pogingen1 van  
naturalistische zde aangewend1 om de    
bbelsche wonderverhalen op  natuurlke   
wze te verklaren1 tot dusver schipbreuk 
hebben geleden4  ,als de openbaring1 in 
al hare vormen1 van theophanie1 profetie
 en  wonder1 niet werkelk bovennatuurlk 
is maar slechts in dien zin van  ,god   

herkomstig is1 als alle werkzaamheid des
 menschen in ,hem haar  laatste oorzaak 
heeft2 dan is men genoodzaakt1 om of tot
 de zoogenaamde  materieele of tot de   
formeele interpretatie der              
wonderverhalen de  toevlucht te nemen4  
,dat is1 men kan eenerzds de feiten tot 
op  zekere hoogte onaangetast laten en  
voor waarheid aannemen2 men zoekt  deze 
feiten dan te verklaren uit de onkunde  
des volks aangaande de  natuurlke       
oorzaken en uit de religieuse behoefte  
om alles direct  aan ,god toe te        
schrven1 ,spinoza1 ,tract4 theol4 pol4  
cap4 #a en #f4  ,hase1 ,dogm4  #ai4     
,leben ,jesu  #ae4 ,strauss1 ,glaub4 ,i 
#bhj4 ,scholten1  ,supranat4 in verband 
met ,bbel1 ,christ4 en ,prot4 #ahfg1 bl4
 #h v42 of  men verklaart ze physisch   
uit onbekende natuurkrachten1 ,kant1    
,religion  ed4 ,rosenkranz #aja4 ,morus1
 ,epitome ,theol4 ,christ4 p4 #bc4      
,schweizer1  ,glaub4 der ev4 ref4 ,k4 ,i
 #cbd f42 of psychologisch uit eene     
bzondere  virtuositeit1 om het          

toekomstige vooruit te gevoelen1        
,bretschneider1  ,dogm4 ,i ,s4 #cjj4    
,hase1 ,dogm4  #acg1 en om kranken      
zonder middelen te  genezen1 ,weisse1   
,philos4 ,dogm4 ,i ,s4 #aae4 ,ammon1    
,gesch4 des ,lebens ,jesu  #bdh2 of     
teleologisch uit zoodanige schikking en 
ordening der in de  natuur liggende1    
physische en psychische1 krachten1 dat z
 een ongewoon  resultaat teweegbrengen  
en tot erkenning van ,gods              
voorzienigheid en  tot geloof aan den   
prediker aansporen1 ,wegscheider1 ,inst4
 ,theol4  #dh4  ,bretschneider1 ,dogm4  
,i #cad4 ,of men kan andererzds         
oplossing zoeken in  de formeele of     
genetische verklaring1 d4 i4 in eene    
bzondere opvatting  van de berichten    
aangaande de openbaring2 men roept dan  
te hulp de  ,oostersche voorstelling en 
inkleeding1 en de accommodatie van      
,jezus  en de apostelen naar de         
volksvoorstellingen1 cf4 ,bretschneider1
 ,syst4  ,entw4 aller in der ,dogm4     
vork4 ,begriffe1 #d;e ,aufl4 ,s4 #ace f4

 ,herzog  art4 ,accomodation2 of men    
zoekt raad b de allegorische1 ,woolston1
  ,discourses on the miracles of our    
,saviour #agbg2 of b de natuurlke1      
,paulus van ,heidelberg1 ,philol4-krit4 
u4 histor4 ,commentar ber das ,n4  ,t4  
#ahjj-ahjd4 ,leben ,jesu #ahbh4 ,exeg4  
,handbuch ber die #c ersten ,evang4     
#ahcj-cc2 of b de mythische1 ,eichhorn1 
,gabler1 ,g4 ,l4 ,bauer1 ,strauss1      
,leben ,jesu #ahce2 of b de symbolische 
verklaring1 ,a4 ,d4 ,loman1 ,gids       
,febr4 #ahhd4 ,cf4 ,wegscheider1        
,instit4 ,theol4 ,s4 #bad4              
,bretschneider1  ,system4 ,entw4 ,s4    
#bdh f4 ,denzinger1 ,vier ,bcher von der
 relig4  ,erkenntniss ,,ii #aef f4 #cce 
f4 #dje f4    ,maar al deze verklaringen
 hebben weinig succes gehad4 ,de        
,schrift  is nu eenmaal niet            
naturalistisch of rationalistisch te    
duiden4 ,de  openbaringsfeiten zelve1   
welke de ,schrift ons meedeelt1 staan   
aan al  dergelke pogingen in den weg4   
,want wel is waar1 dat de openbaring  in

 de ,schrift1 in vorm velerlei          
overeenkomst heeft1 met die1 waarop     
andere godsdiensten zich beroepen2 toch 
staat z er in beginsel  tegenover1 z    
maakt tusschen deze en zichzelve een    
beslist onderscheid2  z schrft welbewust
 en volkomen verzekerd haar oorsprong   
alleen  toe aan eene buitengewone       
werking ,gods4 ,de ,schrift verbiedt    
alle  waarzegger en toover1 ,num4       
#ai3af1 #ca1 #bj3f1 #bg2 ,deut4 #ah3aj  
v42  ,jes4 #h3i2 ,jer4 #bg3i2 ,hd4 #h3i 
v41 #ac3h v41 #ai3ac2 ,apoc4 #ba3h1     
#bb3ae4  ,profeten en apostelen willen  
daarmede niets te maken hebben4 ,z staan
  er lnrecht tegenover en volgen geen   
kunstig verdichte fabelen1 #b ,petr4    
#a3af4 ,de profetie is voortds niet     
voortgebracht door den wil eens         
menschen1 maar de ,h4 ,geest heeft de   
profeten gedreven1 #b ,petr4 #a3ba2 #a  
,cor4 #b3aa1 #ab4 ,het wonder is een    
van de tegenwoordigheid ,gods4  ,de     
klare zelfbewustheid1 die w allerwege b 
de profeten aantreffen1  en de volkomen 

heldere zelfgetuigenis1 die de          
openbaring overal in  de ,schrift       
vergezelt1 bieden een onoverkomelk      
struikelblok voor de  naturalistische   
verklaring4 ,ook de psychologische      
methode ,strauss1  ,glaub4 ,i #gg4      
,kuenen1 ,de profeten ,i #ajf v41 kan   
aan deze zelfbewustheid  en             
zelfgetuigenis van profeten en          
apostelen1 ja van ,christus zelven1     
geen recht laten wedervaren4 ,dankbaar  
mag erkend worden1 dat de moderne       
opvatting van de openbaring er geen     
oogenblik meer aan denkt1 om de         
profeten en apostelen voor opzettelke   
bedriegers te houden4 ,maar  z kan toch 
niet ontkomen aan de conclusie1 dat al  
deze mannen arme  bedrogenen en ter     
goeder trouw dwalenden waren1 wl z zich 
beriepen  op eene vermeende openbaring  
en optraden met eene ingebeelde goddelke
  autoriteit4 ,de kwestie staat immers  
niet zoo1 alsof de openbaring  alleen   
zekere feiten bevat1 wier interpretatie 
z aan ons inzicht  overlaat4 ,maar z    

werpt zelve op die feiten een           
eigenaardig licht2 z  heeft1 om zoo te  
zeggen1 over die feiten eene eigene     
beschouwing en  eene eigene theorie4 ,in
 de openbaring der ,schrift gaan woord  
en feit1  profetie en wonder altd hand  
aan hand4 ,beide zn noodig1 opdat zoowel
  het bewustzn als het zn worde         
herschapen en heel de kosmos van de     
zonde worde verlost4 ,the light needs   
the reality and the reality needs  the  
light1 to produce -- -- -- the beautiful
 creation of ,his grace4 ,to  apply the 
kantian phraseology to a higher subject1
 without ,god's acts  the words would be
 empty1 without ,his words the acts     
would be blind1  ,dr4 ,vos1 ,the idea of
 biblical theology as a science and as a
 theol4  discipline1 ,new-,york1        
,randolph and ,co4 #ahid p4 #ae4 ,zie   
ook ,kuyper1 ,uit  het ,woord ,i #ahgc  
bl4 #fi-afj4 ,beide1 woord en feit1 zn  
in de openbaring  zoo innig saamgeweven1
 dat het eene niet aangenomen of        
verworpen  kan worden zonder het ander4 

,elke poging1 om de openbaringsfeiten   
naturalistisch te verklaren1 is tot     
dusver dan ook altd geindigd met  de    
erkenning1 dat er tusschen de           
supranatureele wereldbeschouwing der    
,schrift en die der naturalisten eene   
diepe klove gaapt en verzoening         
onmogelk is4 ,de ,hoogleeraar ,scholten 
leverde hiervan een treffend  voorbeeld4
 ,eerst nam h de uitspraken van den     
johanneschen ,jezus  nog als waarheid   
aan4 ,toen trachtte h die uitspraken te 
verklaren  naar zne gewzigde inzichten1 
en de exegese dienstbaar te maken  aan  
zne heterodoxe dogmatiek4 ,en eindelk in
 #ahfd erkende h open1  dat de          
wereldbeschouwing van den vierden       
evangelist eene andere  dan de zne was4 
,het ,evangelie naar ,johannes #ahfd bl4
 ,,iii-,,vi4 ,elke  negatieve richting  
erkent ten slotte1 dat de openbaring der
 ,schrift  in de orthodoxie nog het     
zuiverst opgevat en weergegeven wordt4  
,het  radikalisme laat de ,schrift voor 
wat ze is en heeft met de openbaring    

afgedaan4 ,daarmede is de vraag tot haar
 diepste beginsel herleid4 ,de  al of   
niet erkenning van de openbaring wordt  
beslist door onze geheele  levens- en   
wereldbeschouwing4 ,niet de historische 
kritiek maar de  zelfkritiek1 niet de   
wetenschap maar het geloof1 niet het    
hoofd maar  het hart geeft hierb den    
doorslag4 ,uit het hart komt ook voort  
het  onverstand1 ,mk4 #b3bb4 ,ons denken
 wortelt in ons zn4 ,operari sequitur   
esse 7,schopenhauer74 ,was fr eine      
,philosophie man whle1 hngt davon  ab1  
was fr ein ,mensch man ist4 ,unser      
,denksystem ist oft nur die  ,geschichte
 unseres ,herzens 7,fichte74 ,dat de al 
of niet erkenning van  de openbaring ter
 laatster instantie eene vraag is des   
geloofs1 wordt  voldoende daardoor      
bewezen1 dat geen van beide1 noch de    
supranatureele  noch de naturalistische 
opvatting in staat is1 om alle          
moeilkheden uit  den weg te ruimen of   
alle bezwaren op te lossen4 ,de         
naturalistische  beschouwing schnt sterk

 te zn1 als ze enkele wonderverhalen op 
zich zelf neemt en isoleert van het     
geheel2 maar dat geheel zelf1  het      
systeem der openbaring en daarin weder  
de persoon van ,christus  blven voor    
haar een onoplosbaar raadsel en een     
steen des aanstoots4  ,omgekeerd is het 
der supranatureele beschouwing nog niet 
gelukt1 om  alle bzondere feiten en     
woorden der openbaring in te voegen in  
de  orde van het geheel4 ,maar hier is  
toch de overeenstemming met de          
openbaring in haar geheel1 het inzicht  
in haar systeem1 de conceptie  van hare 
machtige harmonie4 ,ware nu de erkenning
 van de openbaring eene  wsgeerige      
stelling1 z zou betrekkelk van weinig   
gewicht zn4 ,maar er  is een diep       
religieus belang mede gemoeid4 ,de      
religie zelve hangt met  de openbaring  
saam4 ,wie deze prsgeeft1 verliest ook  
de religie1 die op  haar is gebouwd4 ,de
 openbaring der ,schrift en de religie  
der ,schrift  staan en vallen met       
elkaar4    #aa4 ,de wereldbeschouwing1  

welke tegenover die der ,schrift staat  
en principieel alle openbaring bestrden 
moet1 kan het best met  den naam van    
monisme worden aangeduid4 ,het monisme1 
zoowel in zn  pantheistischen als in zn 
materialistischen vorm1 streeft er naar1
 om  alle krachten1 stoffen en wetten1  
die er in de natuur zn op te merken1    
tot ne enkele kracht1 stof en wet te    
herleiden4 ,het materialisme  neemt     
alleen qualitatief gelke atomen aan1 die
 overal en altd naar  dezelfde          
mechanische wetten werken en door       
verbinding en scheiding  alle dingen en 
verschnselen doen worden en vergaan4    
,het pantheisme  erkent evenzoo niets   
dan ne enkele substantie1 die in alle   
schepselen  dezelfde is en overal naar  
dezelfde logische wetten zich wzigt en  
vervormt4 ,beide worden bezield door    
eenzelfden drang1 door den drang  en de 
zucht naar eenheid1 die eigen is aan den
 menschelken geest4  ,maar terwl het    
materialisme de eenheid van stof en wet1
 welke in  de physische wereld heerscht1

 zoekt terug te vinden in alle andere1  
historische1 psychische1 religieuse1    
ethische1 enz4 verschnselen  en alzoo   
alle wetenschappen tracht te maken tot  
natuurwetenschap2  beproeft het         
pantheisme1 om alle verschnselen1 ook de
 physische1  uit den geest te verklaren 
en alle wetenschappen om te zetten in   
geesteswetenschap4 ,beide zn            
naturalisme1 inzoover z misschien nog   
voor het bovenzinlke maar in elk geval  
niet voor het bovennatuurlke  eene      
plaats inruimen1 en voor wetenschap en  
kunst1 voor religie en  moraal aan dezen
 kosmos1 aan het diesseits genoeg       
hebben1 ,strauss1 ,der  alte u4 der neue
 ,glaube1 #b;e ,aufl4 ,i #baa f4 ,e4    
,haeckel1 ,der ,monismus als  ,band     
zwischen ,religion und ,wissenschaft1   
#f;e ,aufl4 ,bonn #ahic4 ,konrad        
,dieterich1 ,philosophie u4             
,naturwissenschaft1 ihr neuestes        
,bndniss  und die monistische           
,weltanschauung1 #btes ,ausg4 ,freiburg 
#ahhe4 ,dr4  ,m4 ,l4 ,stern1            

,philosophischer und                    
naturwissenschaftlicher ,monismus4  ,t4 
,pesch1 ,die grossen ,weltrthsel1 #b;e  
,aufl4 ,herder1 ,freiburg ,,ii #h f4    
,stckl1 ,lehrbuch der ,philos4 ,,ii     
#ahhg ,s4 #aag f4 ,schanz1 ,apologie des
  ,christ4 ,i #ahhg ,s4 #bdi f4 ,de     
wereldbeschouwing der ,schrift en van   
heel  de christelke theologie is eene   
gansch andere4 ,z is niet monisme  maar 
theisme1 niet naturalistisch maar       
supranatureel4 ,volgens deze            
theistische wereldbeschouwing is er eene
 veelheid van substanties1  van krachten
 en stoffen en wetten4 ,z tracht er niet
 naar1 om de  onderscheidingen van ,god 
en wereld1 geest en stof1 psychische en 
physische1 ethische en religieuse enz4  
verschnselen uittewisschen1  maar om de 
harmonie te ontdekken1 die alle dingen  
saam houdt en  verbindt1 en die         
uitvloeisel is van de scheppende        
gedachte ,gods4 ,niet  eenerleiheid of  
eenvormigheid1 maar eenheid in de       
verscheidenheid is  het doel van haar   

streven4 ,in weerwil van alle pretensies
 van het  monisme heeft deze theistische
 wereldbeschouwing recht en reden van   
bestaan4 ,immers1 het is aan het monisme
 niet gelukt1 om alle krachten  en      
stoffen en wetten tot ne enkele te      
herleiden4 ,het materialisme  stuit op  
de psychische verschnselen 7,du ,bois   
,reymond1 ,die sieben  ,weltrthsel71 en 
het pantheisme kan den overgang niet    
vinden van het  denken tot het zn en    
weet met de veelheid geen raad4 ,het zn 
zelf is  een mysterie1 een wonder4 ,dat 
er iets is1 en vanwaar het is1 dwingt   
den  denkenden geest verwondering af1 en
 deze is daarom terecht de aanvang  der 
philosophie genoemd4 ,en hoe meer dat zn
 wordt ingedacht1 des te  meer neemt de 
verwondering toe1 want binnen den kring 
van het zn1 van  den kosmos zien w      
verschillende krachten optreden1 in de  
mechanische1  vegetatieve1 animale1     
psychische wereld1 en voorts in de      
religieuse  en ethische1 aesthetische en
 logische verschnselen4 ,de schepping   

toont ons eene opklimmende orde4 ,de    
wetten van de onderhouding der  kracht1 
van de causaliteit en van de            
continuiteit 7natura non facit  saltus7 
worden wel ten dienste van het monisme  
genterpreteerd en  misbruikt4 ,maar     
desniettemin treden er telkens in de    
natuur krachten  op1 die uit de lagere  
niet zn te verklaren4 ,reeds in de      
mechanische  natuur heerscht de         
causaliteit slechts in hypothetischen   
zin4  ,gelke oorzaken hebben gelke      
werkingen1 maar alleen onder gelke      
omstandigheden4 ,in het organische      
treedt eene kracht op1 die niet uit  het
 anorganische herkomstig is4 ,schon das 
,thier ist ein ,wunder gegen  die       
vegetabilische ,natur und noch mehr der 
,geist gegen das ,leben1 gegen  die     
bloss empfindende ,natur1 ,hegel1       
,philos4 der ,rel41 ,werke ,,xii #bef4  
,in het verstand1 in den wil1 in        
religie1 moraal1 kunst1 wetenschap1     
recht1 geschiedenis zn er krachten      
werkzaam1 die van de mechanische        

wezenlk verschillen4 ,de poging1 om al  
deze verschnselen mechanisch  te        
verklaren1 is tot dusver del gebleken4  
,de geestelke wetenschappen  hebben tot 
nog toe hare zelfstandige plaats        
behouden4 ,dilthey1  ,einleitung in die 
,geisteswissenschaften ,i #ahhc ,s4 #e  
f4 ,drummond1 ,das  ,naturgesetz in der 
,geisteswelt1 ,aus dem ,engl4 ,leipzig  
#ahhf ,s4 #ah f4  ,schoon ongaarne1 moet
 ,prof4 ,land1 ,inleiding tot de ,wsb4  
#cbh toch  erkennen1 dat de wetenschap  
vooralsnog genoodzaakt is1 dualistisch  
en  zelfs pluralistisch te blven4       
,elk van die krachten werkt naar haar   
eigen aard1 naar haar eigen wet  en op  
haar eigen wze4 ,de krachten verschillen
 en daarom ook hare  werkingen en de    
wze1 waarop z werken4 ,de idee van      
natuurwet is eerst  langzamerhand       
opgekomen4 ,vroeger verstond men onder  
lex naturae een  ethischen regel1 die   
van nature bekend was4 ,later is deze   
term in  zeer oneigenlken zin op de     
natuur overgedragen1 want niemand heeft 

die wetten aan de natuur voorgeschreven 
en niemand is b machte om  ze te        
gehoorzamen of te overtreden4 ,vandaar1 
dat er over begrip en  beteekenis der   
natuurwetten nog altd groot verschil    
heerscht4 ,im #agten  ,jahrhundert giebt
 ,gott die ,naturgesetze1 in #ahten thut
 es die ,natur  selbst1 und im #aiten   
besorgen es die einzelnen ,naturforscher
 7,wundt74  ,maar zooveel staat vast1   
dat de zoogenaamde natuurwetten zelve   
geene  kracht zn1 die heerschapp voert  
over de verschnselen1 maar niets  dan   
eene1 dikwerf zeer gebrekkige en altd   
feilbare beschrving van de  wze1 waarop 
de in de natuur liggende krachten       
werken4 ,eene natuurwet  zegt alleen1   
dat bepaalde krachten1 onder gelke      
omstandigheden1 op  dezelfde wze werken1
 ,ed4 ,zeller1 ,vortrge1 ,i,i,ie        
,sammlung ,s4 #aid f4  ,wundt1 ,philos4 
,studien ,,iii #aie f4 ,,iv #ab f4      
,hellwald1 ,culturgeschichte1  #c;e     
,aufl4 ,i #cb4 ,hartmann1 ,philos4 des  
,unbewussten1 #i;e ,aufl4 ,,ii  #if4    

,lotze1 ,mikrokosmos1 #d;e ,aufl4 ,i #ca
 f4 ,,ii #ej f4 ,,iii #ac f4 ,art4      
,naturgesetz in ,herzog4 ,de            
regelmatigheid der verschnselen berust  
dus ten slotte op de onveranderlkheid   
van de verschillende krachten1  die in  
de natuur werken en van de laatste      
elementen of substanties1  waaruit z    
samengesteld is4 ,de wetten verschillen1
 naarmate die  elementen en krachten    
onderscheiden zn4 ,de mechanische wetten
 zn  andere dan de physische2 de        
logische wederom andere dan de ethische 
en  aesthetische4 ,in physischen zin    
maakt geven armer1 in ethischen zin     
maakt het rker4 ,de wetten der natuur1  
d4 i4 van den ganschen kosmos1  van alle
 creatuur zn daarom ook geen cordon om  
de dingen1 zoodat er  niets indringen of
 uitkomen kan1 maar slechts eene formule
 voor de  wze1 waarop naar onze         
waarneming iedere kracht werkt naar haar
 aard4  ,al deze elementen en krachten  
met de hun inwonende wetten worden  naar
 de theistische wereldbeschouwing van   

oogenblik tot oogenblik  in stand       
gehouden door ,god1 die de laatste en   
hoogste1 intelligente  en vre           
causaliteit van alle dingen is4 ,z      
hebben als creatuur geen  bestand in    
zichzelve4 ,het is ,gods                
alomtegenwoordige en eeuwige kracht1    
die alles onderhoudt en regeert4 ,in    
,hem1 in zne gedachte en in zn  bestuur1
 ligt de eenheid1 de harmonie1 die alle 
dingen in de rkste  verscheidenheid     
saamhoudt en verbindt en ze henenleidt  
tot n doel4  ,daardoor is er unitas1    
mensura1 ordo1 numerus1 modus1 gradus1  
species  in de schepselen1 gelk         
,augustinus telkens zegt4 ,aliis dedit  
esse  amplius1 aliis minus1 atque ita   
naturas essentiarum gradibus ordinavit1 
,august4 de civ4 #ab1 #b4 ,god is in    
alles present4 ,in ,hem leven en bewegen
  zich en zn alle dingen4 ,natuur en    
geschiedenis zn zn werk4 ,h werkt  altd1
 ,joh4 #e3ag4 ,alles openbaart ons ,god4
 ,zn vinger moge in de eene  gebeurtenis
 voor ons duidelker zn op te merken dan 

in de andere2 de  reine van hart ziet   
,god in al zne werken4 ,wonderen zn dus 
volstrekt  niet noodig1 om ons ,god te  
doen kennen als onderhouder en regeerder
 van  het heelal4 ,alles is zn daad4    
,niets geschiedt er zonder zn wil4 ,h is
  met zn wezen in alle dingen           
tegenwoordig4 ,en daarom is alles ook   
eene  openbaring1 een woord1 een werk   
,gods4    #ab4 ,met zulk eene           
wereldbeschouwing is eene bovennatuurlke
 openbaring  volstrekt niet in strd4 ,de
 natuur bestaat hier toch geen enkel    
oogenblik onafhankelk van ,god1 maar    
leeft en beweegt zich in hem4 ,alle     
kracht1 die erin optreedt1 is van ,hem  
afkomstig en werkt naar de wet1  die ,h 
erin gelegd heeft4 ,god staat niet      
buiten de natuur en is niet  door eene  
omheining van wetten van haar           
afgesloten1 maar is in haar             
tegenwoordig en draagt haar door het    
woord zner kracht4 ,h werkt van  binnen 
uit1 en kan nieuwe krachten doen        
optreden1 die van de bestaande  in aard 

en werking onderscheiden zn4 ,en deze   
hoogere krachten doen  de lagere niet te
 niet1 maar nemen toch naast en         
tegenover haar eene  eigene plaats in4  
,de menschelke geest tracht ieder       
oogenblik de  lagere natuurkrachten in  
haar werking tegen te gaan en over haar 
te  heerschen4 ,heel de cultuur is eene 
macht1 waardoor de mensch heerscht  over
 de natuur4 ,kunst en wetenschap zn een 
triumf van den geest over  de stof4     
,evenzoo treedt er in de openbaring1 in 
profetie en wonder1  eene nieuwe        
goddelke kracht op1 die wel in den      
kosmos eene eigene  plaats inneemt maar 
met de lagere krachten in hare wetten   
volstrekt  niet strdt4 ,van eene        
zoogenaamde opheffing der natuurwetten  
door de  wonderen is geen sprake4 ,eene 
,durchlcherung der natuur is er niet4   
,thomas zei reeds3 quando ,deus agit    
aliquid contra cursum naturae1 non      
tollitur totus ordo universi1 sed cursus
 qui est unius rei ad aliam1  de pot4   
qu4 #f art4 #a1 b ,mller1 ,natur und    

,wunder #acc4 ,ja zelfs de  ordo causae 
ad suum effectum wordt niet te niet     
gedaan2 ofschoon het  vuur in den oven  
de drie jongelingen niet verbrandt1 in  
dat vuur bleef  toch de ordo ad         
comburendum4 ,er wordt door het wonder  
geen verandering  aangebracht in de     
krachten1 die in de natuur liggen1 noch 
in de wetten1  waarnaar z werken4 ,het  
eenige1 wat er in het wonder geschiedt1 
is1  dat de werking der in de natuur    
aanwezige krachten op een bepaald  punt 
wordt geschorst1 doordat er eene andere 
kracht intreedt1 die  werkt naar eene   
eigene wet en eene eigene werking       
voortbrengt4 ,de  wetenschap heeft      
daarom van het supranatureele niets te  
vreezen4  ,maar iedere wetenschap blve  
op haar terrein en matige zich niet het 
recht aan1 om aan de andere de wet te   
stellen4 ,het is het recht en  de plicht
 der natuurwetenschap1 om binnen haar   
gebied te zoeken naar  de natuurlke     
oorzaken der verschnselen4 ,maar z      
heersche niet over  de philosophie1 als 

deze onderzoek doet naar den oorsprong  
en de  bestemming der dingen4 ,z erkenne
 ook het recht en de zelfstandigheid    
van religie en theologie1 en ondermne   
den grondslag niet1 waarop deze  rusten4
 ,want hier komen religieuse motieven   
voor het geloof aan eene  openbaring aan
 het woord1 waarover de natuurwetenschap
 als zoodanig  niet oordeelen kan4 ,ook 
b de verschillende wetenschappen ligt   
het doel  niet in de eenerleiheid maar  
in de harmonie4 ,de theologie eere de   
natuurwetenschap1 maar make zelve op    
gelke behandeling aanspraak4 ,elke      
wetenschap blve op haar eigen terrein4  
,de uitwissching der grenzen  heeft     
reeds al te veel verwarring gesticht4   
,daaruit is ook de bewering  van ,hume1 
,voltaire1 ,renan voortgekomen1 dat er  
nog nooit een wonder  voldoende is      
geconstateerd1 en dat de constante      
ervaring niet door  enkele getuigenissen
 omvergestooten kan worden4 ,renan1 ,vie
 de ,jsus1 p4  ,,li zegt3 nous ne disons
 pas1 le miracle est impossible1 nous   

disons1 il  n' y a pas eu jusqu'ici de  
miracle constat1 en weigert aan een     
wonder  te gelooven1 zoolang niet eene  
commissie van allerlei wetenschappelke  
mannen1 physiologen1 chemici enz4 een   
zoodanig feit hebbe onderzocht en  na   
herhaalde proefneming als een wonder    
hebbe geconstateerd4 ,b zulk  eene      
voorwaarde is het wonder apriori        
geoordeeld3 want b de wonderen  der     
,schrift wordt de gelegenheid tot zulk  
een experiment noch aan ,renan  noch aan
 iemand onzer geschonken4 ,de wonderen  
behooren nu eenmaal tot  de historie2 en
 in de historie geldt eene andere       
methode dan in de  natuurkunde4 ,hier is
 het experiment op zne plaats4 ,maar in 
de historie  moeten w het met           
getuigenissen doen4 ,indien echter op   
historisch  gebied de methode van het   
experiment moet ingevoerd en toegepast  
worden1 is er geen enkel feit1 dat de   
proef kan doorstaan4 ,dan is het  met   
alle historie gedaan4 ,daarom blve      
iedere wetenschap op haar eigen  terrein

 en onderzoeke daar naar haar eigen     
aard4 ,met het oor kan men  niet zien1  
met de el niet wegen1 en met het        
experiment kan men de  openbaring niet  
beproeven1 ,vigouroux1 ,les livres      
saints et la critique  rationaliste1    
#c;e ed4 #ahij ,i #gc4 ,,ii #bid4       
,voorts wordt de natuur1 de kosmos1 nog 
veel te veel opgevat als  eene machine1 
die kant en klaar is en nu door ne      
kracht wordt  gedreven en altd naar ne  
wet zich beweegt4 ,het desme had deze   
onbeholpen voorstelling1 maar nog altd  
wordt ze onbewust door velen  gedeeld en
 doet ze b de bestrding der openbaring  
dienst4 ,maar de  natuur1 de kosmos1 is 
geen stuk werk1 dat klaar is en nu      
zekere  zelfstandigheid bezit2 maar z is
 1 natura in eigenlken zin1  z wordt    
altd1 z bevindt zich in eene            
voortdurende teleologische              
ontwikkeling1 z wordt in opeenvolgende  
perioden eene goddelke  bestemming te   
gemoet gevoerd4 ,in zulk eene conceptie 
van de natuur  zn wederom de wonderen   

volkomen op haar plaats4 ,hellwald zegt 
op de  laatste bladzde zner             
,kulturgeschichte1 dat alle leven op    
aarde  eens ondergaan zal in de eeuwige 
rust van den dood en eindigt dan  met de
 troostlooze woorden3 ,dann wird die    
,erde1 ihrer ,atmosphre und  ,lebewelt  
beraubt1 in mondgleicher ,verdung um die
 ,sonne kreisen1 wie  zuvor1 das        
,menschengeschlecht aber1 seine ,kultur1
 sein ,ringen und  ,streben1 seine      
,schpfungen und ,ideale sind gewesen4   
,wozu8 ,natuurlk  zou in een stelsel1   
dat met zulk eene onbeantwoorde vraag   
eindigt1  openbaring en wonder niets zn 
dan eene absurditeit4 ,maar de ,schrift 
leert ons1 dat de openbaring daartoe    
dient1 om de schepping1 die  verdorven  
wierd door de zonde1 te herscheppen tot 
een koninkrk ,gods4  ,hier neemt de     
openbaring eene volkomen gevenredigde en
 teleologische  plaats in in het        
wereldplan1 dat ,god zich gevormd heeft 
en dat ,h in  den loop der tden         
realiseert4 ,in dien zin zeide reeds    

,augustinus1  portentum fit non contra  
naturam sed contra quam est nota natura1
  de civ4 #ba1h4 c4 ,faustum #bi1b4     
#bf1c4 ,de uitdrukking is menigmaal in  
verkeerden zin genterpreteerd ten       
behoeve van eene theologie1 die  de     
wonderen trachtte te begrpen als werking
 van eene kracht1 die  van nature in den
 mensch of in de natuur aanwezig is of  
ook door de  wedergeboorte of het geloof
 in hem hersteld wordt4 ,deze           
eigenaardige  opvatting komt reeds b    
,philo en het ,neoplatonisme voor1 heeft
 dan  telkens b verschillende christelke
 theologen weerklank gevonden1 b        
,scotus ,erigena1 ,paracelsus1          
,cornelius ,agrippa1 ,bhme1 ,oetinger1  
cf4  ,denzinger1 ,vier ,bcher von der   
relig4 ,erk4 ,,ii4 #ahb f4 #cfa f4 en   
wordt  nu en dan ook in de              
,vermittelungstheologie aangetroffen1   
,twesten1  ,vorles4 ,i4 #cgj f4 ,,ii4   
#aga f4 ,martensen1 ,dogm4  #af f4      
,schleiermacher1  ,glaub4  #ac1a  #abi4 
,sack1 ,apologetik ,s4 #acg f4 ,lange1  

,philos4 ,dogm4   #fd4 ,saussaye1 mne   
,theol4 van ,ch4 d4 l4 ,s4 #cf v4       
,gunning1 ,blikken  in de openbaring    
,,ii #cg v4 ,openbaring1 inspiratie en  
wonder behoort  dan tot den             
oorspronkelken aanleg van de menschelke 
natuur4 ,wel is  die aanleg door de     
zonde verzwakt1 maar h komt toch nog    
voor den dag  in de potische en         
heroische inspiratie1 in het magnetisme 
en andere  verwante verschnselen4 ,langs
 ethischen weg1 door vereeniging met    
,god1 door ascetische reiniging1 door   
wedergeboorte enz4 kan echter  deze     
aanleg vernieuwd en versterkt worden4   
,alle geloovigen zn dus  eigenlk        
genspireerd en kunnen wonderen doen4 ,si
 humana natura  non peccaret eique1 qui 
eam condiderat1 immutabiliter           
adhaereret1  profecto omnipotens esset1 
,erigena1 de div4 nat4 #d1i4 ,wonderen  
zn  volgens ,zimmer1 ,ueber den allgem4 
,verfall des menschl4 ,geschlechts      
,,iii n4 #ij f41 ,zeichen des ber die   
,herrschaft der ,natur erhobenen        

,menschen1 in welchem die ,herrlichkeit 
des ersten ,menschenpaares vor  seiner  
,snde dargestellt wird4 ,als de ziel in 
liefde op ,god is gericht1  zegt ,bhme1 
so mag sie ,wunder machen1 was sie will4
 ,in verwanten  zin liet ,c4 ,bonnet1   
,recherches philosophiques sur les      
preuves du  christianisme1 ,geneve      
#agga1 profetie en wonder van te voren  
in de  natuur gepraeformeerd zn en door 
werking der gewone natuurkrachten  tot  
stand komen4 ,sommige theologen in de   
vorige eeuw spraken daarom  van rationes
 seminales1 primordiales en radicales   
der wonderen4 ,maar  deze poging tot    
verklaring der wonderen kan niet worden 
geaccepteerd4  ,z verwart het natuurlke 
met het bovennatuurlke1 het             
supranatureele  met het                 
religieus-ethische en wischt de grenzen 
uit tusschen profetie  en mantiek1      
wonder en magie1 inspiratie en          
illuminatie4 ,zoo mag ook de            
bovengenoemde uitdrukking van           
,augustinus niet worden verklaard4      

,onder  de natura nota verstaat h de    
natuur in onzen zin4 ,en met het oog    
hierop zegt h zelfs1 dat het wonder is  
contra naturam1 evenals ,thomas  en     
,voetius dat later deden 7boven bl4     
#bge74 ,maar datzelfde wonder is  nu van
 den beginne af door ,god opgenomen in  
de natuur in ruimer zin1  d4 i4 in de   
door ,god bepaalde bestemming der       
dingen1 in het goddelk  wereldplan1 ,f4 
,nitzsch1 ,augustinus' ,lehre vom       
,wunder1 ,berlin #ahfe4  ,dezelfde      
gedachte werd later ook door ,leibniz   
uitgesproken1 ,theodice   #ed4 #bjg4    
,god heeft van den beginne aan de       
wonderen in zn wereldplan  opgenomen en 
brengt ze te zner td tot stand2 de      
wonderen zn niet  te verklaren par les  
natures des choses cres1 maar des       
raisons d'un  ordre suprieur  celui de  
la nature le portent  les faire4        
,volgens  ,leibniz liggen de wonderen   
dus niet keimartig1 potentieel in de    
natuurkrachten opgesloten1 gelk         
,nitzsch1 ,lehrb4 der ev4 ,dogm4 ,s4    

#adf  ,leibniz verklaart1 maar zn       
constitueerende elementen in het        
wereldplan  ,gods4 ,in zoover behooren  
de wonderen zeer zeker tot de natuur4 ,z
  komen niet van buiten af in den       
bestaanden kosmos in1 om dezen te       
verstoren1 maar z zn in de wereldidee   
zelve opgenomen en dienen tot  herstel  
en volmaking van de gevallen natuur4    
,ja1 ook zonder de zonde  zou er voor   
profetie en wonder in de wereld plaats  
zn geweest4 ,het  bovennatuurlke is niet
 eerst door den val noodzakelk geworden4
 ,niet  de openbaring en het wonder op  
zichzelf1 alleen het soteriologisch     
karakter1 dat beide thans dragen1 is    
door de zonde veroorzaakt4 ,in  zoover  
is zelfs het wonder geen vreemd element1
 dat aan de gevallen  schepping         
toegevoegd wordt4 ,openbaring en        
religie1 profetie en wonder  zn op      
zichzelf geen dona superaddita4 ,z zn   
volkomen natuurlk1 in  zoover als z     
behooren tot de wereldidee ,gods en tot 
het wereldplan1  dat ,h in weerwil van  

allen tegenstand in den td tot          
uitvoering brengt4    ,desniettemin     
vormt de openbaring eene orde van zaken1
 die van de gewone  ordo naturae        
onderscheiden is2 een systeem van       
woorden en daden ,gods1  dat zelf door n
 beginsel wordt beheerscht en als een   
organisch geheel  ons voor oogen treedt4
 ,de openbaring is geen einzelner ,akt  
,gottes in  der ,zeit1 gesoleerd van    
heel de natuur1 ,strauss1 ,glaub4 ,i    
#bgd1 maar  is eene wereld op zich      
zelve1 van de natuur onderscheiden en   
toch op  haar aangelegd1 met haar       
verwant1 voor haar bestemd4 ,in dit     
systeem der  openbaring1 dat b het      
parads begint en eerst in de parusie    
eindigt1  is nog veel duister en        
onverklaard4 ,er kunnen hoofdlnen       
getrokken  worden4 ,beide in de historie
 der profetien en der wonderen is er    
orde  en gang te ontdekken4 ,ook de     
openbaring heeft hare eigene wetten en  
regelen4 ,het is de schoone taak der    
historia revelationis1 om deze  op te   

sporen1 en het systeem te ontdekken1 dat
 in haar geschiedenis  verborgen ligt4  
,maar er zn nog vele feiten1 die in     
hunne eigenlke  beteekenis voor en      
samenhang met het geheel nog niet worden
 doorzien2  nog vele woorden en daden1  
die onder geen regel te brengen zn4 ,dit
  verwondere niet en mag allerminst als 
een grond voor het ongeloof  worden     
gexploiteerd4 ,de philosophie der natuur
 en der geschiedenis is  ook nog lang   
niet met haar arbeid gereed4 ,ook z     
staat ieder oogenblik  voor cruces1 die 
z niet te verklaren weet4 ,toch twfelt  
daarom niemand  aan de eenheid der      
natuur en aan het plan der geschiedenis4
 ,met deze  vergeleken1 verkeert de     
openbaring zelfs in een gunstig geval4  
,haar  hoofdlnen staan vast4 ,zooals z  
in het parads begint en in de parusie   
eindigt1 vormt z eene grootsche         
historie1 die licht verspreidt over     
heel de natuur en geschiedenis en daarin
 naar ,augustinus' woord het            
buitengewone door het gewone voor       

mateloosheid behoedt en het gewone  door
 het buitengewone adelt1 b ,mller1      
,natur und ,wunder #ahj4 ,zonder  haar  
wandelen w in het duister1 gaan w de    
eeuwige rust van den dood  te gemoet en 
hebben w geen antwoord op de vraag1     
waartoe alles geweest  is4 ,maar met    
haar bevinden w ons in eene wereld1 die 
trots alle  zondige macht der           
herstelling en der volmaking te gemoet  
wordt gevoerd4  ,israel de              
voorbereiding1 ,christus het centrum1 de
 kerk de uitwerking1  de parusie de     
kroon -- dat is het snoer1 dat de       
openbaringsfeiten met  elkander         
verbindt4    ,daarom is het geloof aan  
de bzondere openbaring ten slotte       
eigenlk  n met het geloof aan eene      
andere en betere wereld dan deze4       
,indien  deze wereld met de van nature  
haar inwonende krachten en wetten de    
eenige en de beste is1 dan moeten w het 
vanzelf ook met deze doen4  ,dan zn de  
leges naturae gelk aan de decreta ,dei1 
dan is deze wereld  de ,zoon1 de ,logos1

 het eigenlke beeld ,gods1 dan is in de 
ordo  naturae1 waarin w leven1 reeds de 
volle1 adaequate openbaring van  ,gods  
wsheid en macht1 van zne goedheid en    
heiligheid4 ,wat recht is  er dan om te 
verwachten1 dat het ,dort toch eenmaal  
,hier worden zal1  dat het ideaal in    
realiteit zal overgaan1 dat het goede   
triumfeeren  zal over het kwaad1 en de  
,welt der ,werthe eens heerschen zal    
over  de ,welt der ,wirklichkeit8       
,evolutie brengt er ons niet4 ,nihil fit
 ex  nihilo4 ,uit deze wereld wordt geen
 parads4 ,wat er niet in ligt1 kan  er  
niet uit voortkomen4 ,als er geen       
,jenseits is1 geen ,god1 die boven  de  
natuur staat1 geen ordo supernaturalis1 
dan is aan de zonde1 aan de  duisternis1
 aan den dood het laatste woord4 ,de    
openbaring der ,schrift  doet ons eene  
andere wereld kennen van heiligheid en  
heerlkheid1 welke  in deze gevallen     
wereld indaalt1 niet als leer alleen    
maar ook als  goddelke 1 als            
geschiedenis1 als realiteit1 als een    

harmonisch  systeem van woorden en daden
 te zamen en die deze wereld opheft uit 
haar val en uit den status peccati door 
den status gratiae heen in  den status  
gloriae henenleidt4 ,de openbaring is   
het komen ,gods tot de  menschheid om   
eeuwiglk b haar te wonen4 ,litteratuur  
over de wonderen  behalve de reeds      
genoemde3 ,kstlin1 ,jahrb4 f4 deutsche  
,wiss4 #ahfd1  #btes ,heft1 ,s4 #bje-bgj
 en art4 ,wunder in ,herzog4 ,nitzsch1  
,syst4 der  chr4 ,lehre  #cd4 ,twesten1 
,vorles ,i4 #cff f4 ,martensen1 ,dogm4  
#af f4  ,lange1 ,dogm4 ,i #dga f4       
,rothe1 ,zur ,dogm4 #hj f4 ,gloatz1     
,ueber das ,wunder1  ,stud4 u4 ,kr4     
#ahhf1 #ctes ,heft4 ,dorner1 ,glaub4 ,i 
#efi f4 #ehc f4 ,philippi1  ,kirchl4    
,glaub4 ,i #be f4 ,saussaye1 mne ,theol4
 #cf v4 ,oosterzee1 ,dogm4 ,i  #bje v4  
,kuyper1 ,uit het ,woord ,,ii #fi v4    
,,iii #aad v4 ,encycl4 ,,ii #cfi v4 #ddf
  v4 ,mller1 ,natur und ,wunder1        
,strassburg1 ,herder #ahib en de daar   
,s4 ,,xv  f4 aangeh4 litt41 ,gondal1 ,le

 miracle1 ,paris1 ,roger et ,chernoviz  
#ahid4       #aa4 ,,de ,,heilige        
,,schrift4      ,a4 ,openbaring en      
,schrift4    #a4 ,de historie der       
godsdiensten wst niet alleen een innig  
verband aan  tusschen religie en        
openbaring1 maar verder ook tusschen    
openbaring  en schrift4 ,magische       
formulen1 liturgische teksten1 ritueele 
tractaten1 ceremonieele wetten1         
priesterlke documenten1 historische  en 
mythologische litteratuur1 enz4 komen op
 religieus terrein b alle  cultuurvolken
 voor4 ,maar in nog enger zin is er van 
heilige schriften  in de godsdiensten   
sprake4 ,vele volken hebben ook een boek
 of een  verzameling van boeken1 die    
goddelk gezag bezitten en als regel     
gelden  van leer en leven4 ,daartoe     
behooren de ,shu-king der ,chineezen1 de
 ,veda  der ,indirs1 de ,tripitaka der  
,buddhisten1 de ,avesta der ,perzen1 de 
,koran der ,mohammedanen1 het ,oude     
,testament der ,joden en de ,bbel der   
,christenen4 ,samen zn deze zeven door  

,max ,mller1 ,vorlesungen ber den       
,ursprung der ,religion #ahhj ,s4 #adi  
met den naam van de boekgodsdiensten    
aangeduid4 ,reeds dit verschnsel wst    
aan1 dat openbaring en schrift  niet in 
een toevallig1 willekeurig verband      
kunnen staan4 ,zelfs biedt  de          
geschiedenis van de leer van den ,koran 
merkwaardige parallelen met  die van het
 dogma der ,schrift in de christelke    
kerk1 ,m4 ,th4 ,houtsma1  ,de strd over 
het dogma in den ,islm tot op           
,el-,ash'ari1 ,leiden #ahge  bl4 #if v4 
,zie verder over de heilige boeken ,ch4 
de la ,saussaye1 ,lehrb4  der ,rel4     
,gesch4 ,i #acg f4 ,lamers1 ,wetenschap 
v4 d4 godsd4 ,,ii #bdi v4 ,max  ,mller1 
,theosophy or psychological religion    
#ahic4 ,lecture #b3 ,the value  of the  
sacred books4    ,nu zn allereerst      
gedachte en woord1 denken en spreken ten
 innigste  aan elkander verwant4 ,z zn  
wel niet1 gelk ,max ,mller1 ,vorlesungen
  ber die ,wissenschaft der ,sprache ,i 
#c;e ,aufl4 #ahge ,s4 #dei1 ,das ,denken

 im  ,lichte der ,sprache1 ,leipzig     
#ahhh ,s4 #gj-aae meent1 identisch2 want
 er  is ook een denken1 een bewustzn1   
een besef1 hoe onhelder ook1 zonder     
woord4 ,homo enim nihil potest dicere1  
quod non etiam sentire possit2  potest  
etiam aliquid sentire1 quod dicere non  
possit1 ,augustinus1  ,serm4 #aag1 c4   
#e4 ,maar het woord is toch eerst de    
voldragen1 de tot  zelfstandigheid en   
tot vollen wasdom gekomen en daarom ook 
de heldere1  klare gedachte2 een        
onontbeerlk hulpmiddel voor het bewuste 
denken4 ,de  taal is de ziel der natie1 
de bewaardster van de goederen en       
schatten  der menschheid1 de band van   
menschen en volken en geslachten1 de ne 
groote traditie1 die de menschenwereld1 
n in physis1 ook n maakt in  bewustzn4  
,maar gelk de gedachte zich belichaamt  
in het woord1 zoo het  woord wederom in 
het schrift4 ,ook de taal is niets dan  
een organisme  van teekens1 maar van    
hoorbare teekens4 ,en het hoorbaar      
teeken zoekt  uitteraard stabiliteit in 

het zichtbaar teeken1 in het schrift4   
,het  schrift is eigenlk teekenkunst1 en
 komt in dezen ruimen zin b alle  volken
 voor1 maar heeft zich allengs van      
teeken- en beeldschrift1 door  woord- of
 begrippenschrift heen tot letterschrift
 ontwikkeld4 ,hoe ook  verfnd en in     
nauwkeurigheid toegenomen1 het is       
onvolkomen4 ,ons denken1  zegt          
,augustinus1 de trin4 #g1 #d1 de doctr4 
christ4 #a1 #f blft achter de  zaak1 ons
 denken achter ons spreken terug2 en zoo
 ook is er een groote  afstand tusschen 
woord en schrift4 ,de klanken worden    
altd slechts b  benadering in zichtbare 
teekens weergegeven4 ,het denken is rker
 dan  het spreken1 en het spreken rker  
dan het schrven4 ,maar toch is het      
schrift van groote waarde en beteekenis4
 ,schrift is het verduurzaamde1         
gegeneraliseerde en geaeterniseerde     
woord4 ,het maakt de gedachte tot       
eigendom van hen1 die verre van ons en  
die na ons zn1 tot het gemeen  goed der 
menschheid4 ,het schildert het woord af 

en spreekt tot de  oogen4 ,het geeft    
lichaam en kleur aan de gedachte4 ,het  
schrift is de   van het woord4    ,dat  
geldt in het algemeen4 ,de              
,traditionalisten1 de ,bonald1          
,lamennais1  ,bautain gingen zeker te   
ver1 als ze zeiden1 dat de taal         
rechtstreeks  van ,god afkomstig was1   
dat in de taal alle schatten der        
waarheid werden  bewaard1 en dat de     
mensch nu alle waarheid uit en door de  
taal1 de  traditie1 deelachtig werd1    
,stckl1 ,lehrb4 der neueren ,philos4 ,i 
#djf f4  ,maar er ligt toch eene goede  
gedachte in4 ,en vooral op godsdienstig 
gebied krgt woord en schrift eene       
hoogere beteekenis4 ,de openbaring is   
in het ,christendom eene historie4 ,z   
bestaat in daden1 gebeurtenissen1  die  
voorbgaan en weldra tot het verledene   
behooren4 ,z is een actus  transiens1   
temporair1 momentaan zelfs1 en heeft    
dezen tdvorm1 dit  vergankelke1 met alle
 aardsche dingen gemeen4 ,en toch bevat 
z eeuwige  gedachten1 die niet alleen   

voor het oogenblik1 waarin z plaats had1
  en voor de personen1 tot wie z        
geschiedde1 beteekenis hadden1 maar  die
 van waarde zn voor alle tden en voor   
alle menschen4 ,hoe is dit  schnbaar    
tegenstrdige te vereenigen8 ,want het   
vreemde daarvan is  schier altd gevoeld4
 ,het deisme in ,engeland maakte er     
opmerkzaam op4  ,herbert van ,cherbury  
sprak uit1 dat alleen aan zulk eene     
openbaring  geloof kon worden           
geschonken1 die ons zelf onmiddellk te  
beurt viel2  openbaringen die anderen   
ontvangen hebben1 zn voor ons slechts   
geschiedenis1 overlevering1 en in       
geschiedenis kunnen w het nooit  verder 
brengen dan tot waarschnlkheid1 de      
veritate #afef p4 #bhh1  ,lechler1      
,gesch4 des engl4 ,deismus #di4 ,hobbes 
zei evenzoo1 dat eene  openbaring1 die  
anderen hadden ontvangen1 voor ons niet 
te bewzen was1  ,leviathan ch4 #cb4     
,locke maakte hetzelfde onderscheid     
tusschen original  and traditional      
revelation1 ,essay concerning human     

understanding  ,,iv ch4 #ah4 ,het deisme
 leidde daaruit af1 dat de religio      
naturalis  genoegzaam was4 ,het maakte  
scheiding tusschen feit en idee1 het    
tdelke en het eeuwige1 zufllige         
,geschichtswahrheiten en nothwendige    
,vernunftwahrheiten4 ,en het            
speculatieve rationalisme van ,hegel    
trad in  het zelfde spoor2 de idee stort
 zich niet uit in een enkel individu4   
,nu is deze scheiding practisch onmogelk
 gebleken4 ,de losmaking der  idee uit  
de historie komt in het ,christendom1   
evenals in elke andere  religie1 op     
niets minder dan het verlies der idee   
zelve te staan4 ,de  stelling van       
,lessing in zn geschrift ,ueber den     
,beweis des ,geistes  und der ,kraft3   
,zufllige ,geschichtswahrheiten knnen   
der ,beweis von  nothwendigen           
,vernunftwahrheiten nie werden1 heeft   
indertd veel opgang  gemaakt4 ,maar dat 
is alleen te verklaren uit den          
onhistorischen zin  en de redevergoding 
der achttiende eeuw4 ,de tegenwoordige  

eeuw heeft  het dweepen met de          
noodwendige redewaarheden en het        
verachten van  de historie verleerd4 ,z 
heeft de geschiedenis in haar dieperen  
zin  en in hare eeuwige beteekenis      
leeren verstaan4 ,indien de feiten der  
geschiedenis toevallig waren1 werd z    
zelve een aggregaat van op  zich zelf   
staande voorvallen1 zonder orde1 zonder 
samenhang1 zonder  plan4 ,dan was er    
geen geschiedenis meer en hare          
beoefening een dele1  nuttelooze        
bezigheid4 ,en dan volgt van zelve1 dat 
ook de historie der  openbaring al haar 
waard verliest4 ,maar de geschiedenis is
 juist  verwezenlking van gedachten     
,gods1 uitwerking van een raad ,gods    
over  zne schepselen2 er is eenheid1    
gang1 orde1 logos in4 ,en zulk eene     
opvatting van de geschiedenis is eerst  
door het ,christendom mogelk  geworden4 
,b ,grieken en ,romeinen wordt die niet 
gevonden2 er waren  slechts volken1 er  
was geen menschheid4 ,de ,schrift echter
 leert ons de  eenheid kennen van het   

menschelk geslacht2 z geeft ons de      
grootsche  conceptie van eene           
wereldgeschiedenis4 ,en in deze neemt z 
zelve de  eerste en de                  
allesbeheerschende plaats in4 ,de       
,geschichtswahrheiten zn  dus niet      
toevallig1 en allerminst onder deze     
wederom de geschiedenis  der openbaring4
 ,z is zoo noodzakelk1 dat zonder haar  
heel de  geschiedenis en heel de        
menschheid uiteen valt4 ,z is de        
draagster der  ,godsgedachten2 de       
apocalypse van ,gods voornemen1 welke   
den apostel  ,paulus telkens weer met   
bewondering en aanbidding vervulde2 de  
revelatio mysterii1 zonder welke de     
mensch in het duistere rondtast4 ,en    
aan de andere zde zn de                 
,vernunftwahrheiten1 waarvan ,lessing   
sprak1  ook alles behalve noodwendig4   
,de kritiek van ,kant heeft dat anders  
aangetoond4 ,juist ten aanzien van die  
nothwendige ,vernunftwahrheiten         
heerscht er tegenwoordig algemeen een   
bedenkelk scepticisme4 ,de  verhouding  

is dus juist omgekeerd4 ,het historische
 is in zne eeuwige  beteekenis doorzien 
en het rationeele in zne veranderlkheid 
aan het  licht getreden4    ,feit is dan
 ook1 dat w alles erven van de          
voorgeslachten4 ,w brengen  niets in de 
wereld1 #a ,tim4 #f3g4 ,physisch en     
psychisch1 intellectueel  en ethisch zn 
we afhankelk van de wereld om ons heen4 
,en religieus  is het niet anders4 ,de  
openbaring1 die in historie bestaat1 kan
 niet  anders dan in den weg der        
traditie1 in den ruimsten zin1 tot ons  
komen4  ,eene vraag1 waarom niet aan elk
 mensch die openbaring geschonken       
wordt1 ,rousseau in zn profession de    
foi1 en ,strauss1 ,glaub4 ,i4 #bfh  f4  
komt eigenlk niet te pas4 ,ze           
onderstelt1 dat de openbaring niets     
anders bevat dan leer en vergeet1 dat ze
 historie is en wezen moet4  ,het       
centrum der openbaring is de persoon van
 ,christus4 ,en ,christus is  een       
historisch persoon2 zne menschwording1  
zn lden en sterven1 zne  opstanding en  

hemelvaart zn voor geene herhaling      
vatbaar4 ,ja1 het  behoort juist tot de 
1 dat h in de historie inga en leve  in 
den vorm van den td4 ,h zou ons niet in 
alles gelk zn geweest1  indien h niet   
aan td en ruimte1 aan de wet van het    
worden zich  onderworpen had4 ,de       
openbaring1 niet als leer maar als      
incarnatie kan  uitteraard niet anders  
dan historie zn1 d4 i4 vallen in een    
bepaalden  td en gebonden zn aan eene   
bepaalde plaats4 ,de incarnatie is de   
eenheid van het zn1  1 ,joh4 #h3eh1 en  
het worden1  1  ,joh4 #a3ad4 ,bovendien1
 ook in de openbaring volgt ,god de     
grondlnen1 die  ,h voor het samenleven  
der menschen getrokken heeft4 ,de       
menschheid is  niet een aggregaat van   
individuen1 maar een organisch geheel1  
waarin  allen leven van elkaar4 ,de     
openbaring volgt deze wet1 de           
herschepping  sluit b de schepping zich 
aan4 ,gelk we op elk terrein door middel
 van  de traditie deel krgen aan de     
goederen der menschheid1 zoo ook in de  

religie4 ,ook dat behoort tot de idee   
der incarnatie4 ,z is zelve een  actus  
transiens1 maar wordt door de traditie  
heen het eigendom en de  zegen van alle 
menschen4 ,dat die openbaring echter nog
 tot zulk een  klein geheel van menschen
 beperkt is1 levert een moeilk probleem 
op1  dat later nog nader dient          
onderzocht te worden2 maar dit op       
zichzelf  ontroerend feit kan nooit voor
 degenen1 die haar kennen1 eene reden   
zn om ze te verwerpen4 ,vele volken     
leven in een staat van ruwe             
barbaarschheid4 ,ook dat geschiedt naar 
den wil en het welbehagen ,gods4  ,toch 
komt het in niemand op om daarom de     
zegeningen der beschaving te  verachten4
 ,rousseau dweepte met den natuurmensch1
 maar h bleef stil in  ,frankrk4    #b4 
,de drager van de ideale goederen der   
menschheid is de taal1 en de   van de   
taal is het schrift4 ,ook hierb sluit   
,god in de openbaring  zich aan4 ,om    
volkomen in te gaan in de menschheid en 
ten volle haar  eigendom te kunnen      

worden1 neemt de openbaring de 1 het    
aan van de ,schrift4 ,de ,schrift is de 
dienstknechtsgestalte van de            
openbaring4 ,ja1 het centrale feit der  
openbaring1 n4l4 de incarnatie1  leidt  
naar de ,schrift heen4 ,in profetie en  
wonder daalt de openbaring  zoo laag    
neder en zoo diep af1 dat ze zelfs de   
laagste vormen van  het menschelke1     
bepaaldelk van het religieuse leven niet
 als middel  versmaadt4 ,de ,logos zelf 
wordt niet  slechts1 maar 1  4 ,en      
evenzoo neemt het woord der openbaring  
den onvolkomen1  gebrekkigen vorm aan   
van het schrift4 ,maar zoo alleen wordt 
de  openbaring het goed der menschheid4 
,het doel der openbaring is niet        
,christus2 ,christus is centrum en      
middel2 het doel is1 dat ,god wederom   
in zn schepselen wone en in den kosmos  
zne heerlkheid openbare4      4 ,ook dit
 is in zekeren zin eene    1 eene       
menschwording ,gods4 ,en om dat doel te 
bereiken1 gaat  het woord der openbaring
 over in schrift4 ,ook de ,schrift is   

dus middel  en instrument1 geen doel4 ,z
 vloeit voort uit de menschwording ,gods
 in  ,christus1 z is in zekeren zin de  
voortzetting ervan1 de weg1 waarlangs   
,christus woning maakt in zne gemeente2 
de praeparatio viae ad plenam           
inhabitationem ,dei4 ,maar in deze      
inwoning ,gods heeft ze dan ook haar  1 
haar einde en doel1 #a ,cor4 #ae3bh4    
,evenals heel de openbaring1 is  ook z  
een actus transiens4    ,daardoor wordt 
de verhouding duidelk1 waarin de        
,schrift staat tot  de openbaring4 ,de  
vroegere theologie liet de openbaring   
bna geheel  opgaan in de theopneustie1  
in de gave der ,schrift4 ,z bracht de   
openbaring slechts terloops ter sprake1 
en vatte haar veel te eng op4  ,het     
scheen1 alsof er achter die ,schrift    
niets lag4 ,en de ,schrift kwam  geheel 
los en geisoleerd te staan4 ,z wortelde 
niet in de historie4 ,het  had er veel  
van1 alsof ze plotseling uit den hemel  
was komen vallen4  ,de machtige         
conceptie van de openbaring als eene    

geschiedenis1 die  b den val begint en  
eerst in de parousie eindigt1 was haar  
schier  geheel vreemd4 ,deze beschouwing
 is onhoudbaar4 ,immers1 de openbaring  
gaat in verre de meeste gevallen aan de 
theopneustie vooraf en is  daarvan      
dikwerf door een langen td gescheiden4  
,de openbaring ,gods  aan de            
aartsvaders1 in de geschiedenis van     
,israel1 in den persoon van  ,christus  
werd soms eerst eeuwen en jaren daarna  
beschreven2 en ook  de profeten en      
apostelen stellen hunne openbaringen    
dikwerf eerst  geruimen td na de        
ontvangst te boek1 bv4 ,jer4 #be3ac1    
#cj3a1 #cf3b v4  ,voorts waren vele     
personen1 zooals ,elia1 ,elisa1 ,thomas1
 ,nathanael1  enz4 openbaringsorganen1  
die toch nimmer een boek schreven1 dat  
in den  kanon werd opgenomen2 anderen   
daarentegen ontvingen geene openbaringen
  en deden geen wonderen1 en brachten ze
 toch wel in geschrifte1 zooals  bv4 de 
schrvers van vele historische boeken4   
,verder had de openbaring  plaats in    

verschillende vormen1 droom1 visioen1   
enz41 en bedoelde de  bekendmaking van  
iets dat verborgen was2 de theopneustie 
was altd  eene inwerking van ,gods      
,geest in het bewustzn en had tot doel  
de  garantie van den inhoud der         
,schrift4 ,de nieuwere theologie maakte 
daarom terecht tusschen de openbaring en
 de ,schrift onderscheid4  ,maar z viel 
dikwerf in een ander uiterste4 ,z maakte
 de ,schrift zoo  geheel en al van de   
openbaring los1 dat deze niets meer werd
 dan een  toevallig aanhangsel1 een     
willekeurig toevoegsel1 eene menschelke 
oorkonde van de openbaring1 die         
misschien nog wel nuttig maar in  elk   
geval niet noodzakelk was4 ,in allerlei 
variatin is dit thema  bezongen4 ,niet  
de letter maar de ,geest1 niet de       
,schrift maar de persoon  van ,christus1
 niet het woord maar het feit is het    
principium der  theologie4 ,en ,lessing 
kwam tot de bekende bede3 o ,luther6 g  
groote  en heilige man1 g hebt ons      
verlost van het juk van den ,paus1 maar 

wie zal ons verlossen van het juk der   
letter1 van den papieren ,paus4  ,deze  
beschouwing is niet minder verkeerd en  
nog gevaarlker dan de  andere4 ,want    
openbaring en theopneustie vallen in    
vele gevallen geheel  samen4 ,lang niet 
alles1 wat in de ,schrift is beschreven1
 werd te  voren geopenbaard1 maar kwam  
onder het schrven zelf in het bewustzn  
op1 bv4 in de psalmen1 de brieven1 enz4 
,wie de theopneustie ontkent  en de     
,schrift minacht1 verliest ook voor een 
zeer groot gedeelte de  openbaring2 h   
houdt niets dan menschelke geschriften  
over4 ,voorts  is ons de openbaring1 ook
 waar ze in feit of woord voorafging aan
 de  beschrving1 enkel en alleen door de
 ,h4 ,schrift bekend4 ,w weten van  de  
openbaringen ,gods onder ,israel en in  
,christus letterlk niets1  dan alleen   
uit de ,h4 ,schrift4 ,er is geen ander  
principium4 ,met de  ,h4 ,schrift valt  
dus de gansche openbaring1 valt ook de  
persoon van  ,christus4 ,juist omdat de 
openbaring historie is1 is er geen      

andere  weg om er iets van te weten1 dan
 de gewone weg b alle historie1 dat  is 
de getuigenis4 ,het getuigenis beslist  
voor ons bewustzn over de  realiteit van
 een feit4 ,geen gemeenschap met        
,christus dan alleen door  de           
gemeenschap aan het woord der apostelen1
 ,joh4 #ag3bj1 #ba2 #a ,joh4 #a3c4  ,de 
openbaring bestaat voor ons1 voor de    
kerk aller eeuwen1 slechts in  den vorm 
der ,h4 ,schrift4 ,en eindelk is de     
theopneustie1 gelk later  blken zal1    
eene eigenschap van de ,schriften1 een  
eigen en afzonderlke  daad ,gods b de   
vervaardiging der ,schrift1 en dus in   
zooverre ook zelve  als openbaringsdaad 
te erkennen en te eeren4 ,verachting of 
verwerping  van de ,schrift is dus niet 
eene onschuldige handeling ten opzichte 
van  menschelke getuigenissen aangaande 
de openbaring1 maar ontkenning van  eene
 bzondere openbaringsdaad ,gods1 en dus 
in beginsel loochening van  alle        
openbaring4    ,beide richtingen zn dus 
eenzdig1 zoowel die1 welke de openbaring

 ten  bate der ,schrift1 als die de     
,schrift ten bate der openbaring        
miskennen4  ,daar komt de 1 hier de     
niet tot haar recht4  ,ginds heeft men  
,schrift zonder schriften2 hier heeft   
men geschriften  zonder ,schrift4 ,daar 
is eene verwaarloozing van de historie1 
hier  eene minachting van het woord4 ,de
 eerste richting vervalt in  orthodox   
intellectualisme1 de tweede loopt gevaar
 van anabaptistisch  spiritualisme4 ,de 
juiste beschouwing is deze1 dat de      
,schrift noch met  de openbaring        
vereenzelvigd noch ook van haar         
losgemaakt en buiten haar  geplaatst    
wordt4 ,de theopneustie is een element  
in de openbaring2  eene laatste akte1   
waarin de openbaring ,gods in ,christus 
voor deze  bedeeling afgesloten wordt2  
in zooverre dus het einde1 de kroon1 de 
verduurzaming en de publicatie der      
openbaring1 medium1 quo revelatio       
immediata mediata facta inque libros    
relata est1 ,baumgarten b ,twesten1     
,vorles4 ber die ,dogm4 ,i #djb4    #c4 

,de openbaring toch1 in haar geheel     
genomen1 heeft haar einde en doel  eerst
 bereikt in de parousie van ,christus4  
,maar z valt in twee groote  perioden1  
in twee onderscheidene bedeelingen      
uiteen 7boven bladz4 #bgj74  ,de eerste 
bedeeling strekte1 om de volle          
openbaring ,gods in te lven  in en tot  
een deel te maken van de geschiedenis   
der menschheid4 ,heel  die oeconomie kan
 beschouwd worden als een komen ,gods   
tot zn volk1  als een zoeken van een    
tabernakel voor ,christus4 ,z is dus    
overwegend  eene openbaring ,gods in    
,christus4 ,ze draagt een objectief     
karakter4 ,z  kenmerkt zich door        
buitengewone daden2 theophanie profetie 
en wonder  zn de wegen1 waarlangs ,god  
tot zn volk komt4 ,christus is er het   
subject van4 ,h is de ,logos1 die schnt 
in de duisternis1 komt tot  het zne1 en 
vleesch wordt in ,jezus4 ,de ,h4 ,geest 
was toen nog niet1  overmits ,christus  
nog niet was verheerlkt4 ,in deze       
bedeeling houdt  de teboekstelling      

gelken tred met de openbaring4 ,beide   
groeien van  eeuw tot eeuw4 ,naarmate de
 openbaring voortschrdt1 neemt de       
,schrift  in omvang toe4 ,als in        
,christus de volle openbaring ,gods is  
gegeven1  theophanie1 profetie en wonder
 in ,hem haar hoogtepunt hebben bereikt 
en de genade ,gods in ,christus aan alle
 menschen is verschenen1 dan  is tegelk 
ook de voltooiing der ,schrift daar4    
,christus heeft ons in  zn persoon en   
werk den ,vader ten volle geopenbaard1  
daarom wordt in  de ,schrift die        
openbaring ons ten volle beschreven4 ,de
 openbaring  heeft in zekeren zin haar  
einde bereikt4 ,de bedeeling des ,zoons 
maakt plaats voor de bedeeling des      
,geestes4 ,de objectieve openbaring     
gaat over in de subjectieve toeeigening4
 ,in ,christus is midden in de  historie
 door ,god een organisch centrum        
geschapen2 vandaar uit worden  thans in 
steeds wder kring de cirkels getrokken1 
binnen welke het  licht der openbaring  
schnt4 ,de zon1 opgaande bestrkt slechts

 een  klein oppervlak der aarde met haar
 stralen2 staande in het zenith1        
straalt z over heel de aarde heen4      
,israel was slechts instrument  der     
openbaring2 het heeft zn dienst verricht
 en valt weg1 als het  den ,christus    
heeft voortgebracht1 zooveel het vleesch
 aangaat2 thans  verschnt de genade     
,gods aan alle menschen4 ,de openbaring 
zet zich dus  wel voort1 maar op andere 
wze en in andere vormen4 ,de ,h4 ,geest 
neemt  alles uit ,christus2 ,h voegt    
niets nieuws aan de openbaring toe4     
,deze  is voltooid en daarom voor geen  
vermeerdering vatbaar4 ,christus is de  
,logos1 vol van genade en waarheid2 zn  
werk is volbracht2 de ,vader  zelf rust 
in zn arbeid4 ,zn werk kan niet         
aangevuld of vermeerderd  worden door de
 goede werken der heiligen2 zn woord    
niet door de  traditie2 zn persoon niet 
door den paus4 ,in ,christus heeft ,god 
zich  ten volle geopenbaard en ten volle
 geschonken4 ,daarom is de ,schrift ook 
voltooid1 z is het volkomene woord      

,gods4 ,en toch1 schoon op andere  wze1 
gaat de openbaring voort1 want z heeft  
haar einddoel niet in  ,christus1 die   
middelaar is1 maar in de nieuwe         
menschheid1 in het wonen  ,gods b zn    
volk4 ,z gaat voort in al hare drie     
vormen van theophanie1  profetie en     
wonder4 ,god komt tot en woont in de    
gemeente van ,christus2  waar twee of   
drie in zn naam vergaderd zn1 is ,h in  
het midden4  ,h doet wonderen altd door2
 ,h vernieuwt haar door wedergeboorte1  
heiligmaking en verheerlking2 de        
geestelke wonderen houden niet  op4 ,god
 werkt altd4 ,maar dat is niet genoeg4  
,de wereld van het zn  niet alleen1 ook 
die van het bewustzn moet vernieuwd4 ,in
 den ,logos  was het leven maar ook het 
licht der menschen2 ,christus is vol van
  genade maar ook van waarheid2 de      
openbaring bestond in wonder maar  ook  
in profetie4 ,woord en daad gingen saam 
in de eerste bedeeling1 z  vergezellen  
elkaar ook in de oeconomie des ,h4      
,geestes4 ,de ,h4 ,geest  wederbaart    

maar verlicht ook4 ,maar gelk de        
geestelke wonderen geen  nieuw element  
aan de objectieve openbaringsfeiten     
toevoegen maar  slechts uitwerking zn   
van het wonder van ,gods genade1 in     
,christus  gewrocht2 zoo ook is de      
profetie in de gemeente1 de illuminatie 
des  ,h4 ,geestes1 geen openbaring van  
verborgenheden maar toepassing van de   
schatten der wsheid en kennis1 die in   
,christus begrepen zn en in zn  woord zn
 uitgestald4 ,en beide deze             
werkzaamheden des ,h4 ,geestes gaan  in 
deze bedeeling hand aan hand4 ,profetie 
en wonder1 woord en feit1  illuminatie  
en regeneratie1 ,schrift en kerk        
vergezellen elkander4 ,ook  thans is de 
openbaring geen leer alleen1 die het    
verstand verlicht1  maar ook een leven1 
dat het hart vernieuwt4 ,z is beide te  
zamen in  onverbreekbare eenheid4 ,de   
eenzdigheden van het intellectualisme en
  mysticisme zn beide te vermden1 want z
 zn beide eene miskenning van  den rkdom
 der openbaring4 ,wl hoofd en hart1 de  

gansche mensch in zn  zn en bewustzn    
moet vernieuwd worden1 zet de openbaring
 zich in deze  bedeeling voort in de    
,schrift en in de kerk te zamen4 ,en    
beide staan  daarb in het allernauwste  
verband tot elkander4 ,de ,schrift is   
het  licht der kerk1 de kerk is het     
leven der ,schrift4 ,buiten de kerk is  
de  ,schrift een raadsel1 eene ergernis4
 ,zonder wedergeboorte kan niemand  haar
 kennen4 ,wie haar leven niet deelachtig
 is1 kan haar zin en meening  niet      
verstaan4 ,en omgekeerd is het leven der
 kerk eene verborgenheid1  als de       
,schrift er haar licht niet over schnen 
laat4 ,de ,schrift  verklaart de kerk1  
de kerk verstaat de ,schrift4 ,in de    
kerk bevestigt  en verzegelt de ,schrift
 hare openbaring1 en in de ,schrift     
leert de  ,christen1 leert de kerk      
zichzelve verstaan1 in hare verhouding  
tot ,god  en de wereld1 in haar verleden
 en heden en toekomst4    ,daarom staat 
de ,schrift ook niet op zichzelve4 ,z   
mag niet destisch  worden opgevat4 ,z   

wortelt in eene historie van eeuwen en  
is vrucht  van de openbaring onder      
,isral en in ,christus4 ,maar z is toch 
geen  boek uit lang vervlogene tden1 dat
 ons alleen met personen en             
gebeurtenissen van het verleden in      
verband brengt4 ,de ,h4 ,schrift is     
geen dor verhaal en geen oude kroniek1  
maar z is het altd levende1  eeuwig     
jeugdige woord1 dat ,god nu in dezen td 
en altd door tot zn  volk laat uitgaan4 
,z is de altd voortgaande sprake ,gods  
tot ons4  ,z dient niet alleen1 om ons  
historisch te doen weten1 wat er in het 
verledene is geschied4 ,z heeft zelfs de
 bedoeling niet1 om ons een  historisch 
verhaal te leveren naar den maatstaf der
 getrouwheid1 die in  andere            
wetenschappen geeischt wordt4 ,de ,h4   
,schrift is een tendenz-boek2  al wat te
 voren geschreven is1 is tot onze       
leering geschreven1 opdat  w door       
ldzaamheid en vertroosting der          
,schriften hope hebben zouden4  ,de     
,schrift is door den ,h4 ,geest         

geschreven1 opdat z ,hem dienen zou b   
zne leiding der kerk1 b de volmaking der
 heiligen1 b den opbouw van  het lichaam
 van ,christus4 ,in haar komt ,god      
dagelks tot zn volk4 ,in  haar spreekt  
,h tot zne kinderen1 niet uit de verte1 
maar van nab4  ,in haar openbaart ,h    
zich van dag tot dag aan de geloovigen  
in de  volheid van zn genade en         
waarheid4 ,door haar werkt ,h zne       
wonderen  van ontferming en trouw4 ,de  
,schrift is het blvend rapport tusschen 
hemel en aarde1 tusschen ,christus en   
zne gemeente1 tusschen ,god en  zne     
kinderen4 ,z legt ons niet alleen vast  
aan het verleden1 z  bindt ons aan den  
levenden ,heer in de hemelen4 ,z is de  
viva vox ,dei1  epistola ,dei           
omnipotentis ad suam creaturam4 ,door   
het woord heeft ,god  eenmaal de wereld 
geschapen1 door het woord houdt ,h ze in
 stand2 maar  door het woord herschept  
,h haar ook en bereidt ze tot zne       
woning4 ,de  theopneustie is daarom ook 
eene blvende eigenschap van de ,h4      

,schrift4  ,z werd niet alleen          
getheopneusteerd in het moment1 dat z te
 boek werd  gesteld2 z is theopneust4   
,divinitus inspirata est scriptura1 non 
solum  dum scripta est ,deo spirante per
 scriptores2 sed etiam dum legitur ,deo 
spirante per scripturam et scriptura    
ipsum spirante1 ,bengel op #b ,tim4     
#c3af4 ,uit de openbaring voortgekomen1 
wordt z door de theopneustie  levendig  
gehouden en efficax gemaakt4 ,het is de 
,h4 ,geest1 die profetie  en wonder1    
,schrift en kerk beide in stand houdt en
 in verband zet met  elkaar1 en die     
alzoo de parusie voorbereidt4 ,want als 
zn en bewustzn  beide eens geheel zullen
 vernieuwd zn1 dan heeft de openbaring  
haar  einde4 ,de ,schrift is dan niet   
noodig meer4 ,de theopneustie is dan het
  deel van alle kinderen ,gods4 ,z      
zullen allen door den ,heere geleerd  zn
 en ,hem dienen in znen tempel4         
,profetie en wonder zn geworden tot     
natuur1 want ,god woont onder zn volk4  
,b4 ,de leer der inspiratie4    #d4 ,de 

autoriteit der ,h4 ,s4 is door alle     
christelke kerken erkend4 ,er  is geen  
dogma1 waarover meer eenheid bestaat1   
dan dat der ,h4 ,schrift4  ,de genesis  
van dit geloof aan de ,h4 ,schrift is   
niet meer na te gaan4  ,het bestaat1    
zoover we teruggaan4 ,in het ,o4 ,t4    
staat het gezag van  ,jahveh's geboden  
en inzettingen1 d4 i4 van de thora en   
evenzoo van  de profeten reeds vast4    
,mozes en de profeten zn onder ,israel  
altd  mannen van goddelke autoriteit    
geweest2 hunne geschriften werden       
terstond als gezaghebbend erkend4 ,de   
,joden hebben daarop eene leer der      
inspiratie gebouwd1 zoo streng en       
exclusief mogelk4 ,de thora staat  in de
 ,schrift des ,o4 ,t4 bovenaan1 z is in 
haar inhoud identisch met  de goddelke  
,wsheid1 het beeld ,gods1 de dochter    
,gods1 de op zich  zelve voldoende1 voor
 alle volken bestemde openbaring des    
heils1 het  hoogste goed1 de weg ten    
leven4 ,als ,israel niet gezondigd had1 
ware  z genoegzaam geweest4 ,maar nu zn 

de schriften der profeten er later  ter 
verklaring aan toegevoegd4 ,al die      
schriften zn goddelk1 heilig1  regel van
 leer en leven1 en met een oneindigen   
inhoud4 ,niets is er  overbodig in2     
alles heeft beteekenis1 iedere letter1  
elk teeken1 tot de  gedaante en vorm van
 eene letter toe1 want alles is van ,god
 afkomstig4  ,volgens ,philo1 de migr4  
,abrahae1 en ,josephus1 ,ant4 #d1 #f1   
#e4 c4 ,ap4 #a1g  verkeerden de profeten
 b de inspiratie in een toestand van    
verrukking  en bewusteloosheid1 dien z  
met de heidensche mantiek vergeleken en 
ook  wel tot anderen dan de profeten    
uitbreidden1 maar het goddelk gezag  der
 ,h4 ,schrift staat ook b hen onwrikbaar
 vast4 ,alleen werd aan dat  gezag      
feitelk weer afbreuk gedaan door de     
traditie4 ,de ,schrift was  n4l4 op zich
 zelve onvoldoende4 ,naar de            
voorstelling der ,joden was er  ook nog 
eene mondelinge traditie1 welke van ,god
 afkomstig1 door ,mozes1  ,aron1 de     
oudsten1 de profeten1 de mannen der     

groote synagoge aan de                  
,schriftgeleerden was overgeleverd4 ,z  
werd eindelk neergelegd in de  ,mishna  
en ,gemara1 welke nu als norma normata  
aan de norma normans is  toegevoegd en  
met behulp vooral van dertien           
hermeneutische regelen  met de ,schrift 
in overeenstemming werd gebracht1 ,zunz1
 ,die gottesd4  ,vortrge der ,juden     
#ahcb ,s4 #cg f4 ,weber1 ,system der    
altsyn4 pal4 ,theol4  #ahhj4 ,s4 #ad f4 
#gh f4 ,schrer1 ,neutest4               
,zeitgeschichte1 ,leipzig1 #ahgd4  ,s4  
#dcg f4    ,de christelke gemeente      
verwierp nu met ,jezus en de apostelen  
wel de  geheele ,joodsche traditie1 maar
 erkende toch van den beginne af aan het
  goddelk gezag der ,o4 ,t4 ,schrift1   
,harnack1 ,dogm4 gesch4 ,i #ci f4 #ade  
f4 #bdd f4 ,de gemeente is nooit zonder 
,bbel geweest4 ,z ontving het  ,o4      
,test4 uit de hand der apostelen        
terstond met goddelke autoriteit4  ,het 
christelk geloof sloot van den aanvang  
af het geloof aan het  goddelk gezag des

 ,o4 ,t4 in zich4 ,clemens ,romanus     
leert de inspiratie  des ,o4 ,t4 zoo    
duidelk mogelk4 ,h noemt de ,o4 ,t4     
geschriften     1 #a ,cor4 #ec1  1      
1 ib4 #de1 voert plaatsen uit het ,o4   
,t4 aan met de formule3 de ,h4  ,geest  
zegt1 ib4 #ac en zegt van de profeten3  
ib4 #h4 ,h breidt de inspiratie  ook tot
 de apostelen uit1 en zegt1 dat z       
uitgegaan zn om te prediken1 ib4 #db1 en
 dat ,paulus aan de  ,corinthirs        
geschreven heeft ib4 #dg4 ,overigens    
leveren de  apost4 vaders weinig stof   
voor het dogma der ,schrift3 de         
inspiratie  zelve staat vast1 maar over 
den omvang en de grenzen der inspiratie 
is  er nog verschil2 van de ,n4 ,t4     
geschriften wordt weinig gesproken1 en  
apocriefe worden soms als kanonische    
geciteerd4 ,de ,apologeten der #b;e     
eeuw1 ,justinus1 ,coh4 ad ,graecos c4   
#h4 en ,athenagoras1 ,leg4 pro ,christo 
cap4 #g4 vergelken de schrvers b een    
cither1 lier of fluit1 waarvan  het     
goddelk  zich als van een orgaan        

bediende4 ,de leer der  apostelen staat 
met die van de profeten op n ln2 evenals
 ,abraham1  zoo gelooven w    1         
1 ,just4 ,dial4  #aai4 ,de ,evangelin   
deelen in dezelfde inspiratie als de    
profeten1          1 ,theoph4  ad       
,autol4 #c n4 #ab4 ,b ,irenaeus is reeds
 de volle erkenning aanwezig  van de    
inspiratie van beide ,testamenten2      
,scripturae perfectae sunt1  quippe a   
,deo et ,spiritu ejus dictae1 adv4 haer4
 #b1 #bh41 ze hebben n  auteur en n     
doel1 #d1 #i4 ,en voorts worden de ,h4  
,schriften door de  kerkvaders          
aangehaald als  1  1   1 coelestes      
literae1 divinae voces1 bibliotheca     
sancta1  chirographum ,dei1 enz4 ,de    
schrvers heeten      1   1  1 1 1  1 1  
,spiritu divino inundati1 pleni enz4 ,de
  acte der inspiratie wordt als een     
drven1 leiden enz41 maar vooral  dikwerf
 als een dicteeren des ,h4 ,geestes     
voorgesteld1 ,iren4 #a4 c4  ,aug4 de    
cons4 ,evang4 #a1 #ed2 de schrvers waren
 de handen des ,h4 ,g41  ,aug4 ib41 z   

waren de auctores niet1 maar alleen     
scriptores1 scribae2  auctor der ,h4    
,schrift is ,god alleen1 ,isidorus      
,hisp4 lib4 #a4 de offic4  c4 #ab1 b    
,dausch1 ,die ,schriftinspiration #ahia 
,s4 #hg4 ,de ,schrift is eene  epistola 
omnipotentis ,dei ad suam creaturam1    
,aug4 in ,ps4 #bj4 ,serm4  #b1 #a4      
,greg4 ,magnus1 ,epist4 #a4 #d4 ep4 #ca4
 ,er is niets onverschilligs  en niets  
overtolligs in1 maar alles is vol van   
goddelke wsheid2  nihil enim vacuum1    
neque sine signo apud ,deum1 ,iren4 adv4
 haer4 #d1  #ba1 #c4 ,vooral ,origenes  
dreef dit sterk en zei1 dat er geen     
tittel  of jota vergeefsch was1 dat er  
niets was in de ,schrift1 quod non a    
plenitudine divinae majestatis          
descendat1 ,homil4 #b4 #ba4 #ci in      
,jerem41  en evenzoo ,hieronymus1 die   
zei3 singuli sermones1 syllabae1 apices1
  puncta in divinis scripturis plena    
sunt sensibus et spirant caelestia      
sacramenta4 ,de ,h4 ,schrift was daarom 
zonder eenig gebrek1 zonder eenige      

dwaling1 ook in chronologische1         
historische zaken1 ,theoph4 ad ,autol4  
#bc1 ,iren4 adv4 haer4 #c1 #e4 ,wat de  
apostelen geschreven hebben1 moet       
evenzoo worden aangenomen1 alsof        
,christus zelf het geschreven had1  want
 z waren als het ware zne handen1 ,aug4 
de cons4 ,evang4 #a1 #ed4  ,in zn brief 
aan ,hieronymus zegt h vast te gelooven1
 dat geen der  kanonische schrvers      
scribendo aliquid errasse4 ,als er dus  
eene fout  is1 non licet dicere3 auctor 
hujus libri non tenuit veritatem sed3   
aut  codex mendosus est1 aut interpres  
erravit1 aut tu non intelligis1 c4      
,faust4 #aa1 #e4 ,maar tegelk werd de   
zelfbewustheid der schrvers b de        
inspiratie tegenover het ,montanisme zoo
 sterk mogelk geaccentueerd2            
voorafgaand onderzoek1 onderscheid in   
ontwikkeling1 gebruik van bronnen  en   
van de herinnering1 verschil in taal en 
stl werd door ,iren4 ,orig4  ,euseb4    
,august4 ,hieron4 enz4 volledig erkend2 
zelfs werd door sommigen  een verschil  

in de wze van inspiratie onder ,o4 en   
,n4 ,t41 of ook een  verschil in graad  
van inspiratie naar den zedelken        
toestand der  schrvers aangenomen1      
,novatianus1 de trin4 #d4 ,orig4 c4     
,cels4 #g4 #d4  ,maar dat alles deed aan
 het geloof aan den goddelken oorsprong 
en de  goddelke autoriteit der ,h4 ,s4  
geen afbreuk4 ,deze stonden algemeen    
vast4 ,het practische gebruik der       
,schrift in de prediking1 in de         
bewsvoering1 in de exegetische          
behandeling enz4 bewst dat nog meer  en 
nog sterker dan de op zich zelf staande 
uitspraken4 ,de kerk had in  deze eerste
 periode meer te doen met de            
vaststelling van den kanon1  dan met het
 begrip der inspiratie1 maar verstond   
onder de kanonische  juist divinae      
scripturae1 ,conc4 ,carth4 #cig can4    
#dg1 en schreef aan  deze alleen        
autoriteit toe1 ,conc4 ,tolet4 #ddg1 cf4
 ,denzinger1 ,enchir4  symb4 et defin4  
nr4 #di4 #abe4 ,joh4 ,delitzsch1 de     
inspir4 scripturae s41  quid statuerint 

patres apostolici et apologetae sec4    
saec4 ,lips4 #ahgb4  ,hagenbach1 ,dogm4 
,gesch4  #ca f4 ,rudelbach1 ,zeits4 f4  
d4 ges4 luth4  ,theol4 u4 ,kirche #ahdj4
 ,w4 ,rohnert1 ,die ,inspiration der ,h4
 ,s4 u4 ihre  ,bestreiter1 ,leipz4 #ahhi
 ,s4 #he f4 ,p4 ,dausch1 ,die           
,schriftinspiration1  eine bibl4        
geschichtl4 ,studie1 ,freiburg #ahia4   
,s4 #de f4 ,koelling1  ,die ,lehre von  
der ,theopneustie1 ,breslau #ahia4 #hd  
f4 ,cramer1 ,godgel4  ,bdragen ,,iv     
#di-aba4 ,dr4 ,w4 ,sanday1 ,inspiration1
 eight lectures on the  early history   
and origin of the doctrine of biblical  
inspiration1  ,bampton lectures #ahic4  
#e4 ,de theologie der ,middeleeuwen     
bleef b de kerkvaders staan en  heeft de
 leer der inspiratie niet verder        
ontwikkeld4 ,joh4 ,damasc41  de fide    
orthod4 #d1 #ag brengt de ,schrift      
slechts even ter sprake en  zegt1 dat   
wet en profeten1 evangelisten en        
apostelen1 herders en  leeraars door den
 ,h4 ,geest gesproken hebben2 en daarom 

is de ,schrift  theopneust4 ,erigena1 de
 div4 nat4 ,i #ff sq4 zegt1 dat men in  
alle  stukken de autoriteit der ,h4 ,s4 
moet volgen want vera auctoritas rectae 
rationi non obsistit1 maar ook omnis    
auctoritas1 quae vera ratione  non      
approbatur1 infirma videtur esse4       
,thomas behandelt de leer der  ,h4      
,schrift evenmin als ,lombardus1 maar   
geeft zne gedachte over de  inspiratie  
toch in zne leer over de profetie1 ,s4  
,theol4 ,,ii #b qu4 #aga  sq4 ,de       
profetie is bepaald eene gave des       
verstands en bestaat ten  eerste in     
inspiratio1 d4 i4 in eene elevatio      
mentis ad percipienda  divina1 welke    
geschiedt ,spiritu ,sancto movente1 en  
ten tweede in  revelatio1 waardoor de   
goddelke dingen worden gekend1 de       
duisternis  en onkunde worden weggenomen
 en de profetie zelve wordt voltooid1   
qu4 #aga art4 #a4 ,nader bestaat de     
profetie in de gave van het lumen       
propheticum1 waardoor de goddelke dingen
 zichtbaar worden1 evenals  de natuurlke

 dingen door 't natuurlk licht der rede1
 ib4 art4 #b4  ,maar die openbaring     
verschilt2 soms geschiedt ze onder      
bemiddeling  van de zintuigen1 soms door
 middel van de verbeeldingskracht1 soms 
ook op zuiver geestelke wze1 zooals b   
,salomo en de apostelen1 ib4  qu4 #agc  
art4 #b4 ,de profetie per intellectualem
 visionem staat in het  algemeen hooger 
dan die per imaginariam visionem2 als   
echter het lumen  intellectuale geen    
bovennatuurlke dingen openbaart1 maar   
alleen de  natuurlk kenbare dingen op   
goddelke wze kennen en beoordeelen      
doet1 dan staat zulk eene prophetia     
intellectualis beneden die visio        
imaginaria1 welke bovennatuurlke        
waarheid openbaart4 ,de schrvers der    
hagiographa schreven meermalen over     
zaken1 die van nature kenbaar zn1  en ze
 spraken dan non quasi ex persona ,dei1 
sed ex persona propria1  cum adjutorio  
tamen divini luminis4 ,thomas erkent dus
 verschillende  wzen en graden van      
inspiratie4 ,h zegt ook1 qu4 #agf art4  

#a1 dat de  apostelen de gave der talen 
kregen om het evangelie aan alle volken 
te kunnen prediken1 sed quantum ad      
quaedam quae superadduntur humana  arte 
ad ornatum et elegantiam locutionis1    
apostolus instructus erat  in propria   
lingua1 non autem in aliena1 en zoo ook 
waren de apostelen  genoegzaam met      
kennis toegerust voor hun ambt1 maar    
kenden niet alles1  wat er te kennen    
valt1 b4v4 arithematica enz4 ,maar eene 
dwaling of  onwaarheid kan in de        
,schrift niet voorkomen1 ,s4 ,theol4 ,i 
qu4 #cb art4  #d4 ,,ii #b qu4 #aaj art4 
#d ad #c4 ,het breedvoerigst wordt over 
de ,schrift  gehandeld door ,bonaventura
 in het prooemium voor zn ,breviloquium1
 ed4  ,freiburg #ahha p4 #a-cb3 de ,h4  
,schrift heeft haar oorsprong niet uit  
menschelk onderzoek1 maar uit openbaring
 van den ,vader door den ,zoon  in den  
,h4 ,geest4 ,niemand kan haar kennen dan
 door het geloof1 want  ,christus is    
haar inhoud4 ,z is cor ,dei1 os ,dei    
7des ,vaders71 lingua ,dei  7des        

,zoons71 calamus ,dei 7des ,h4 ,g474    
,vier dingen komen van de ,schrift      
vooral in aanmerking2 hare latitudo3 z  
bevat vele deelen1 ,o4 en ,n4 ,t41      
verschillende soorten van boeken1       
wettelke1 historische1 profetische      
enz42 hare longitudo3 z beschrft alle   
tden van de schepping af tot  den       
oordeelsdag toe in de drie tdperken van 
lex naturae1 lex scripta  en lex gratiae
 of in zeven aetates2 hare sublimitas3 z
 beschrft de  verschillende hierarchien1
 ecclesiastica1 angelica1 divina2 hare  
profunditas3 z heeft eene multiplicitas 
mysticarum intelligentiarum4  ,hoe zeer 
de ,h4 ,schrift ook verschillende wzen  
van spreken gebruikt1  z is altd echt1  
er is niets onwaars in4 ,want de ,h4    
,geest1 ejus  auctor perfectissimus     
nihil potuit dicere falsum1 nihil       
superfluum1  nihil diminutum4 ,daarom is
 het lezen en onderzoeken der ,h4 ,s4   
zoo  dringend noodig2 en voor dit doel  
schreef ,bonaventura zn kostelk         
,breviloquium4 ,duns ,scotus voert in   

den ,prologus voor zne ,sententiae  wel 
verschillende gronden aan1 waarop het   
geloof aan de ,h4 ,s4 rust1  zooals de  
profetie1 de innerlke overeenstemming1  
de echtheid1 de  wonderen enz41 maar    
behandelt de leer der ,h4 ,s4 niet4 ,en 
ook overigens  vinden we weinig stof    
voor het dogma der ,schrift in de       
scholastiek4  ,er werd geen behoefte    
gevoeld aan eene bzondere behandeling   
van  den locus de ,s4 ,scr41 wl haar    
autoriteit vast stond en niemand ze     
bestreed4 ,z had in de ,middeleeuwen1   
althans formeel1 eene onbetwiste        
heerschapp4 ,ze werd symbolisch         
voorgesteld als het water des levens1   
in lofspraken verheerlkt1 evenals het   
beeld van ,christus vereerd en          
aangebeden1 op de kostbaarste wze       
overgeschreven1 gellustreerd1           
ingebonden en uitgestald4 ,ze had eene  
eereplaats op de concilin1  werd als    
eene reliquie bewaard1 als amulet om den
 hals gedragen1 met  den gestorvene mede
 begraven1 en als grondslag voor de     

eedsaflegging  gebezigd4 ,en ook werd ze
 veel meer1 dan de ,protestanten later  
meenden1  gelezen1 bestudeerd1 verklaard
 en vertaald1 ,vigouroux1 ,les livres   
saints et la critique rationaliste1 #c;e
 ed4 ,i #bbf s4 ,janssen1 ,gesch4 des   
deutschen ,volkes1 ,i #dh f4 ,herzog #c1
 #ede f4 ,bestrding van de ,schrift  was
 er niet4 ,ook ,abaelard1 ,sic et ,non1 
ed4 ,henke et ,lindenkohl1 ,marb4  #ahea
 p4 #aj4aa zegt niet1 dat profeten en   
apostelen in het schrven1  maar alleen1 
dat z soms als personen hebben gedwaald1
 met beroep op  ,gregorius1 die dat ook 
van ,petrus had erkend2 de gratia       
prophetiae werd  hun soms ontnomen1     
opdat ze nederig zouden blven en        
erkennen zouden1  dat ze dien ,geest van
 ,god1 qui mentiri vel falli nescit1    
slechts  als gave ontvingen en bezaten4 
,en evenmin is ,agobard van ,lyon een   
bestrder der inspiratie2 alleen staat h 
tegenover ,fredegis van ,tours  eene    
meer organische opvatting voor1 die     
verschil van taal en stl1  grammatische 

afwkingen enz4 erkent1 ,mnscher-v4      
,coelln1 ,dogm4 ,gesch4  ,,ii #a ,s4    
#aje4 ,kerkelk werd de inspiratie en    
autoriteit der ,h4 ,schrift  meermalen  
uitgesproken en erkend1 ,denzinger1     
,enchir4 n4 #bif4 #chf4 #cfg4  #fjj4    
#f4 ,het ,trentsche concilie verklaarde 
in sess4 #d1 dat de waarheid  vervat is 
in de geschreven boeken en ongeschreven 
overleveringen1  welke uit den mond van 
,christus door de apostelen zn ontvangen
 of  door dezelfde apostelen1 ,spirito  
,sancto dictante1 als van hand tot  hand
 zn overgeleverd en tot ons gekomen zn2 
en dat het daarom1 naar  het voorbeeld  
der vaderen alle boeken van ,o4 en ,n4  
,t41 cum utriusque  unus ,deus sit      
auctor1 en evenzoo de overleveringen 444
 tanquam vel  oretenus a ,christo1 vel a
 ,spiritu ,sancto dictatas 444 aanneemt 
en  vereert4 ,de inspiratie werd hier   
wel tot de traditie uitgebreid1 maar    
toch ook duidelk van de ,h4 ,s4         
uitgesproken4 ,maar onder de ,roomsche  
theologen kwam er spoedig groot verschil

 over den aard en den omvang  der       
inspiratie4 ,zoowel het auctor utriusque
 testamenti als het dictare  werd       
verschillend geinterpreteerd4 ,de       
theologen der #af;e eeuw waren over  het
 algemeen nog de strengere richting van 
kerkvaders en scholastici  toegedaan4   
,het waren meest aanhangers van         
,augustinus in de leer der  genade1     
,jansenisten1 ,augustinianen en         
,dominikanen4 ,de voornaamste onder     
deze richting zn ,melchior ,canus1 ,loci
 theol4 #aefc1 ,bannez1 ,comment4 in    
primam partem ,d4 ,thomae ,lugd4 #aghh4 
,bajus en ,jansenius1 ,billuart1 ,summa 
,s4 ,thomae tom4 #b4 ,wirceb4 #ageh1    
,rabaudy1 ,exerc4 de ,scriptura sacra2  
in deze eeuw nog ,fernandez1 diss4 crit4
 theol4 de verbali ,s4 ,bibl4           
inspiratione1 maar voorts ook wel       
,jezuiten1 zooals ,tostatus1 ,costerus1 
,turrianus1 ,salmeron1 ,gregor de       
,valencia1 ,de rebus fidei h4 t4        
controv4  ,lugd4 #aeia enz4 ,dezen      
leeren allen eene positieve inwerking   

van ,gods  ,geest op de schrvers1 die   
zich ook tot de singula verba           
uitstrekte4  ,maar spoedig kwam er eene 
laxere richting op1 en wel onder de     
,jezuiten4  ,in het jaar #aehf openden  
,lessius en ,hamelius hunne voorlezingen
 aan het  ,jezuitencollege te ,leuven1  
en verdedigden daar o4 a4 de stellingen3
 #a  ut aliquis sit ,s4 ,scriptura1 non 
est necessarium1 singula ejus verba     
inspirata esse a ,sp4 ,s4 #b non est    
necessarium1 ut singulae veritates  et  
sententiae sint immediate a ,sp4 ,s4    
ipsi scriptori inspiratae4  #c liber    
aliquis 7qualis forte est secundus      
,machabaeorum7 humana  industria sine   
assistentia ,sp4 ,si4 scriptus1 si ,sp4 
,sus postea  testetur1 ibi nihil esse   
falsum1 efficitur ,scriptura sacra4     
,hier wordt  de woordinspiratie         
verworpen1 de onmiddellke inspiratie ook
 van vele  zaken1 bv4 van geschiedenis1 
die de schrvers wisten1 onnoodig geacht1
  en zelfs b sommige boeken eene later  
door ,bonfrerius zoo genoemde           

inspiratio subsequens of aposteriorische
 approbatie des ,h4 ,g4 voor  voldoende 
gehouden4 ,de faculteiten van ,leuven en
 ,douai veroordeelden de  stellingen1   
maar andere keurden deze censuur weer   
af1 en de paus nam  geene beslissing4   
,de twee eerste stellingen vonden veel  
ingang1 maar  de derde ging al te ver en
 werd slechts door weinigen overgenomen1
 o4  a4 door ,bonfrerius1 ,frassenius1  
,richard ,simon1 ,histoire critique du  
,n4 ,t4 #afhi ch4 #bc1 en in deze eeuw  
nog door den bisschop van ,spiers1      
,haneberg1 ,gesch4 der bibl4            
,offenbarung1 #c;e ,aufl4 #ahfc4 ,eene  
andere  richting wordt vertegenwoordigd 
door ,mariana1 ,tract4 varii ,,viii1    
,ed4  du ,pin1 ,dissert4 prliminaire    
tom4 ,i ,paris #agja4 ,j4 ,jahn1        
,introductio  in libros ,vet4 ,test4    
#ahad en vat de inspiratie op als eene  
louter  negatieve assistentie des ,h4   
,g41 waardoor de schrvers voor dwaling  
werden behoed4 ,beide deze richtingen   
hielden vast aan de feilloosheid  der   

,h4 ,schrift1 maar vereenzelvigden deze 
feitelke uitkomst met den  goddelken    
oorsprong der ,schrift4 ,daarentegen    
werd de onfeilbaarheid  in zaken1 die   
niet in engeren zin religieus-ethisch   
waren1 prsgegeven  en de inspiratie tot 
het eigenlk dogmatisch-ethische beperkt 
door  ,erasmus1 op ,mt4 #b1 ,hd4 #aj1 en
 ,apologia adv4 monachos quosdam        
,hispanos1  ,abb ,le ,noir1 ,lenormant1 
,les origines de l'histoire d'aprs la   
,bible  ,paris #ahhj1 de ,broglie1      
,langen in ,bonn1 ,rohling1 ,natur und  
,offenbarung  #ahgb4 ,verwant is        
daarmede de voorstelling van ,holden1   
doctor der  ,sorbonne1 in zne ,divinae  
fidei analysis #aggj en ,chrismann1     
,regula  fidei catholicae1 die b de     
geloofs- en zedewaarheden eene eigenlke 
inspiratie aannamen maar b den overigen 
inhoud der ,schrift slechts  zulk eene  
assistentie leerden1 als welke alle     
geloovigen genieten4 ,van  gelke        
strekking is ook de opvatting in de     
,roomsche ,tbinger school1  wier        

vertegenwoordigers ,drey1 ,apologetik   
#ahch ,s4 #bjd f4 ,kuhn1 ,einl4  in die 
,dogmatik #ahei ,s4 #i f4 ,schanz1      
,apol4 des ,christ4 ,,ii #cah f4 enz4   
onder invloed van ,schleiermacher1 de   
inspiratie in verband brachten  met heel
 het organisme der openbaring1 en in    
verschillende mate tot  de verschillende
 deelen der ,schrift zich lieten        
uitstrekken4 ,de  meeste ,roomsche      
theologen na de ,reformatie bewandelen  
een middenweg4  ,z verwerpen eenerzds de
 laxe inspiratie die alleen in negatieve
  assistentie of posterieure approbatie 
zou bestaan hebben1 want dan  waren alle
 besluiten der concilien1 dan was al het
 ware geinspireerd  te noemen4 ,anderzds
 ontkennen z ook de strenge inspiratio  
verbalis1  volgens welke alle zaken niet
 alleen maar ook zelfs alle singula     
verba gedicteerd en ingegeven zn1 want  
vele zaken en woorden waren  den        
schrvers bekend en behoefden dus niet   
geinspireerd te worden2  het verschil in
 taal en stl1 het gebruik van bronnen   

enz4 bewst  ook de onjuistheid der      
verbale inspiratie4 ,eene inspiratio    
realis  is dus genoeg1 die soms bepaald 
openbaring1 soms echter assistentie  is4
 ,deze theorie vinden w b ,bellarminus1 
de ,verbo ,dei4 ,i c4 #ad4  cf4 de      
,conc4 ,,ii c4 #ab4 ,,xii c4 #ad4 ,c4 a 
,lapide op #b ,tim4 #c3af4 de           
,theologia ,wirceburgensis1 disp4 #a    
cap4 #a4 ,marchini1 de divinitate et    
canonicitate sacr4 ,bibl4 ,pars #a art4 
#g4 ,liebermann1 ,instit4 theol4  ed4   
#h4 #aheg ,i p4 #che sq4 ,perrone1      
,praelect4 ,theol4 ,,ix #ahdc p4 #ff    
sq4 ,heinrich1 ,dogm4 ,i #chb f4        
,franzelin1 ,tractatus de div4 ,script4 
,kleutgen1 ,theol4 der ,vorzeit ,i #ej4 
,h4 ,denzinger1 ,vier ,bcher von der    
relig4 ,erk4 ,,ii #ajh f4 ,f4 ,schmid1  
de inspirationis ,bibl4 vi et ratione4  
,jansen1 ,praelect4 theol4 ,i #gfg sq4  
,zie verder over deze verschillende     
theorien van de inspiratie ,perrone ib4 
,,ix #eh sq4 ,jansen1 ib4 #gfb sq4  ,p4 
,dansch1 ,die ,schriftinspiration #ahia4

 ,s4 #ade f4 ,het ,vaticanum droeg  wel 
geen bepaalde theorie voor1 maar        
veroordeelde toch beslist die  van de   
inspiratio subsequens en de mera        
assistentia1 en verklaarde1  na het     
,trentsche besluit te hebben herhaald1  
dat de kerk die boeken  voor heilig en  
kanoniek erkent1 niet omdat z sola      
industria humana  concinnati1 sua 7d4 i4
 der kerk7 deinde autoritate sint       
approbati2 noch  ook1 omdat z           
revelationem sine errore contineant2    
maar daarom dat z  ,spiritu ,sancto     
inspirante conscripti ,deum habent      
auctorem1 atque ut  tales ipsi ecclesiae
 traditi sunt4 ,in can4 #b1 #d noemt het
 concilie de  boeken nog eens divinitus 
inspiratos4 ,in cap4 #c de fide zegt    
het1 dat  fide divina et catholica ea   
omnia credenda sunt1 quae in verbo ,dei 
scripto vel tradito continentur4 ,dit   
besluit laat aan duidelkheid  niets te  
wenschen over4 ,de ,roomsche kerk vat de
 inspiratie op als  eene positieve      
inwerking van ,gods ,geest en houdt de  

onfeilbaarheid der  ,schrift vast4 ,en  
de encycliek van ,leo ,,xiii de studiis 
,scripturae sacrae  #ah ,nov4 #ahic is  
geschreven in ditzelfde geloof4    #g4  
,de ,hervormers namen de ,schrift en    
hare theopneustie aan1 gelk  hun die    
door de kerk was overgeleverd4 ,luther  
heeft nu en dan van  uit zn             
soteriologisch standpunt over sommige   
boeken1 ,esther1 ,ezra1  ,neh41         
,jakobus1 ,judas1 ,openb4 een ongunstig 
oordeel geveld en kleinere  onjuistheden
 toegegeven1 maar toch aan de andere zde
 de inspiratie  in den strengsten zin   
vastgehouden en tot de letters toe      
uitgebreid4  ,bretschneider1 ,luther an 
unsere ,zeit #ahag4 ,schenkel1 ,das     
,wesen der  ,protest4 ,,ii #ef f4       
,kstlin1 ,luthers ,theologie ,,ii #bdf  
f4 ,w4 ,rohnert1  ,was lehrt ,l4 von der
 ,insp4 der ,h4 ,schrift4 ,leipzig      
#ahij4 ,fr4 ,pieper1  ,luthers doctrine 
of inspiration1 ,presbyt4 and ,ref4     
,rev4 ,april #ahic p4  #bdi-bff4 ,de    
,luthersche symbolen hebben geen        

afzonderlk artikel over  de ,schrift1   
maar onderstellen haar goddelken        
oorsprong en autoriteit  allerwege1     
,conf4 ,aug4 praef4 #h4 art4 #g4 ,art4  
,smalc4 ,,ii art4 #b4 #ae4  ,form4      
,conc4 ,pars ,i ,epit4 de comp4 regula  
atque norma #a4 ,de ,luthersche         
dogmatici1 ,melanchton in de praefatio  
voor zne loci1 ,chemniz1 ,examen  ,conc4
 ,trid4 ,loc4 #a4 ,gerhard1 ,loci       
,theol4 loc4 #a4 enz4 hebben allen      
dezelfde opvatting4 ,niet eerst         
,quenstedt en ,calovius1 maar reeds     
,gerhard noemt de schrvers ,dei         
amanuenses1 ,christi manus et ,spiritus 
,sancti tabelliones sive notarios1 ib4  
loc4 #a4 cap4 #b  #ah4 ,lateren  hebben 
het beginsel slechts verder ontwikkeld  
en toegepast1 ,heppe1  ,dogmatik des    
deutschen ,prot4 ,i4 #bjg-beg4 ,hase    
,hutt4 ,rediv4  #ch f4  ,schmid1 ,dogm4 
der ev4 luth4 ,k4 cap4 #d4 ,rohnert1    
,die ,inspiration der  ,h4 ,schrift #afi
 f4 ,koelling1 ,die ,lehre von der      
,theopneustie #ahia4 ,s4  #bab f4 ,b de 

,gereformeerden treffen we dezelfde leer
 over de ,schrift  aan4 ,zwingli stelt  
het uitwendig woord dikwerf achter b het
 inwendig1  geeft historische en        
chronologische onnauwkeurigheden toe1 en
 breidt  de inspiratie soms tot         
heidensche schrvers uit1 ,zeller1 ,das  
theol4  ,system ,zwingli's #acg f4 ,chr4
 ,sigwart1 ,ulr4 ,zwingli #de f4 ,maar  
,calvn  houdt de ,schrift in vollen en  
letterlken zin voor ,gods woord1        
,instit4  ,i4 c4 #g-h1 ,comm4 op #b     
,tim4 #c3af en #b ,petr4 #a3bj2 h erkent
 den brief  aan de ,hebren wel niet voor
 paulinisch maar toch voor kanoniek1  en
 neemt ,mt4 #bb3i1 #bc3be eene fout aan1
 maar niet in de autographa1  ,cramer1  
,de ,schriftbeschouwing van ,calvn4     
,heraut4 n4 #bf v4 ,moore1  ,calvins    
doctrine of holy ,scripture1 ,presb4 and
 ,ref4 ,rev4 ,jan4 #ahic  p4 #di etc4   
,de ,geref4 confessies hebben meest een 
artikel over de ,h4  ,schrift en spreken
 haar goddelk gezag duidelk uit1 ,i     
,helv4 #a-c4 ,,ii  ,helv4 #a4 #b4 #ac4  

#ah4 ,gall4 #e4 ,belg4 #c4 ,angl4 #f4   
,scot4 #ah enz42 en de  ,geref4         
theologen nemen allen zonder onderscheid
 ditzelfde standpunt in1  ,ursinus1     
,tract4 theol4 #aehd p4 #a-cc4          
,zanchius1 ,op4 ,,viii col4 #cai-dea4   
,junius1 ,theses ,theol4 cap4 #b4       
,polanus1 ,synt4 ,theol4 ,i #ae4        
,synopsis1  disp4 #b4 ,voetius1 ,disp4  
,sel4 ,i4 #cj sq4 etc4 ,cramer1 ,de     
roomsch-kath4  en oudprot4              
,schriftbeschouwing4 ,heraut n4 #bf v4  
,heppe1 ,dogm4 der ev4  ref4 ,k4 ,s4 #i 
f4 ,eene enkele maal is er eene zwakke  
poging tot meer  organische beschouwing 
te bespeuren4 ,de inspiratie bestond    
niet altd  in openbaring1 maar1 als het 
bekende zaken gold1 in assistentia en   
directio2 de schrvers waren niet altd   
passief1 maar ook wel actief1  zoodat ze
 hun eigen verstand1 geheugen1 oordeel1 
stl gebruikten1 maar  zoo1 dat ze toch  
door den ,h4 ,g4 werden geleid en voor  
dwaling behoed1  ,synopsis #c3g4        
,rivetus1 ,isag4 seu introd4 generalis  

ad ,script4 ,v4 et  ,n4 ,t4 cap4 #b4    
,heidegger1 ,corpus ,theol4 loc4 #b4    
#cc4 #cd1 maar ook  daarmede werd aan de
 goddelkheid en onfeilbaarheid van de   
,schrift  niet de minste afbreuk gedaan4
 ,de schrvers waren geen auctores1 maar 
scriptores1 amanuenses1 notarii1 manus1 
calami ,dei4 ,de inspiratie was  niet   
negatief maar altd positief1 een        
impulsus ad scribendum en eene          
suggestio rerum et verborum4 ,z deelde  
niet alleen onbekende maar ook  reeds   
bekende zaken en woorden mede1 want de  
schrvers moesten deze  dan toch juist nu
 en juist z1 niet alleen materialiter   
maar ook  formaliter1 niet alleen humane
 maar ook divine weten1 ,schmid1 ,dogm4 
der ev4 luth4 ,k4 #bc1 #bd4 ,voetius1   
,disp4 ,i #cj4 ,de inspiratie strekte   
zich uit tot alle chronol4 histor4      
geogr4 zaken1 tot de woorden1 zelfs  tot
 vokalen en teekens4 ,j4 ,buxtorf1      
,tract4 de punctorum origine1           
autiquitate et auctoritate #afdh4       
,anticritica #afec4 ,alsted1            

,praecognita  ,theol4 p4 #bgf4 ,polanus1
 ,synt4 ,theol4 ,i p4 #ge4 ,voetius1    
,disp4 ,i #cd4  ,cons4 ,helv4 art4 #b4  
,barbarismen en soloecismen werden in de
 ,h4 ,s4  niet aangenomen4 ,verschil van
 stl werd verklaard uit den wil des  ,h4
 ,g41 die nu zoo en dan anders wilde    
schrven1 ,quenstedt en ,hollaz  b       
,rohnert1 ,die ,inspir4 der ,h4 ,schrift
 #bje4 #bjh4 ,winer1 ,grammatik  des ,n4
 ,t4 ,sprachidioms1 #f;e ,aufl4 #aa f4  
,voetius ib4 ,gomarus1 ,op4 #fja4       
,materialiter1 wat letters1 syllaben en 
woorden aangaat1 is de ,schrift  e sensu
 creaturarum1 maar formaliter1 wat den  
sensus   betreft1 male creaturis        
accensetur1 cum sit mens1 consilium1    
sapientia  ,dei4 ,hollaz1 ,exam4 ed4    
,teller p4 #iib1 b ,dausch #aab4 ,in    
#agad schreef  ,nitzsche in ,gotha1     
volgens ,tholuck1 ,vermischte ,schriften
 ,,ii #hf1 eene  dissertatie over de    
vraag1 of de ,h4 ,schrift zelve ,god    
ware4    #h4 ,maar toen de              
inspiratietheorie1 evenals b de ,joden  

en de  ,mohammedanen1 zoo haar uiterste 
consequentie getrokken had1 kwam van    
alle kant de bestrding op4 ,ook in      
vroegeren td ontbrak het niet aan       
kritiek op de ,schrift4 ,jojakim        
verbrandde de rol van ,baruch1 ,jer4    
#cf4  ,apion vatte alle beschuldigingen 
saam1 die door de ,heidenen tegen  de   
,joden werden ingebracht aangaande de   
besndenis1 het verbod van  zwnenvleesch1
 den uittocht uit ,egypte1 het verblf in
 de woestn1 enz4  ,josephus1 contra     
,apionem1 ,j4 ,g4 ,muller1 ,des ,flavius
 ,josephus' ,schrift  gegen den ,apion  
#ahgg4 ,de ,gnostieken1 ,manichen en de 
hun verwante  secten in de ,middeleeuwen
 rukten het ,n4 ,test4 los van het      
,oude1 en  schreven dit aan een lageren 
god1 den demiurg1 toe4 ,vooral ,marcion 
in  zne ,antitheses1 en zne leerlingen  
,apelles en ,tatianus1 uitgaande  van de
 paulinische tegenstelling van          
gerechtigheid en genade1 wet en         
evangelie1 werken en geloof1 vleesch en 
geest1 richtten hun aanval  tegen de    

anthropomorfismen1 de tegenstrdigheden1 
de onzedelkheid  van het ,o4 ,t41 en    
zeiden1 dat een ,god1 die toornt1 berouw
 heeft1  zich wreekt1 jaloersch is1     
diefstal en leugen beveelt1 nederdaalt1 
eene strenge wet geeft enz4 niet de ware
 ,god kan zn4 ,ook wezen ze  met        
voorliefde op het groote verschil       
tusschen ,christus1 den waren  ,messias1
 en den ,messias1 gelk de profeten hem  
verwachtten4 ,van het  ,n4 ,t4 verwierp 
,marcion alle geschriften behalve die   
van ,lukas en  ,paulus1 en bedierf ook  
deze nog door verkorting en             
interpolatie1  ,tertullianus1 adv4      
,marcionem4 ,epiphanius1 ,haer4 #db4    
,irenaeus1 adv4  haer4 passim4 ,harnack1
 ,dogmengesch4 ,i #bbf f4 ,celsus zette 
dezen strd  op scherpzinnige wze voort  
en leverde eene scherpe kritiek op de   
eerste hoofdstukken van ,genesis1 de    
scheppingsdagen1 de schepping  des      
menschen1 de verzoeking1 den val1 den   
zondvloed1 de ark1 ,babels  torenbouw1  
de verwoesting van ,sodom en ,gomorra1  

en voorts op ,jona1  ,danil1 de         
bovennatuurlke geboorte van ,jezus1 den 
doop1 de opstanding1  de wonderen en    
beschuldigde ,jezus en de apostelen1 b  
gebrek aan  betere verklaring1 van      
bedrog4 ,porphyrius maakte een aanvang  
met de  historische kritiek der         
,bbelboeken2 h bestreed de allegorische 
exegese des ,o4 ,t41 schreef den        
,pentateuch aan ,ezra toe1 hield ,danil 
voor een product uit den td van         
,antiochus1 en onderwierp ook vele      
verhalen in de ,evangelin aan een       
scherpe kritiek4 ,julianus heeft later  
al deze aanvallen tegen de ,schrift in  
zne    nog  eens vernieuwd4 ,maar       
daarmede was het einde der toenmalige   
kritiek  bereikt4 ,de ,schrift kwam tot 
algemeene en onbetwiste heerschapp2 de  
kritiek werd vergeten4 ,z herleefde in  
de ,renaissance1 maar werd toen  nog een
 td lang door de ,reformatie en de      
,roomsche contra-reformatie  bedwongen4 
,straks verhief ze zich op nieuw1 in het
 rationalisme1 het  desme en de         

,fransche philosophie4 ,eerst richtte z 
zich meer tegen  den inhoud der ,schrift
 in de rationeele achttiende eeuw2      
daarna meer  tegen de echtheid der      
geschriften in de historisch gezinde    
negentiende  eeuw4 ,porphyrius vervangt 
,celsus1 ,renan volgt na ,voltaire1     
,paulus van  ,heidelberg maakt plaats   
voor ,strauss en ,baur4 ,maar het       
resultaat blft  altd hetzelfde1 de      
,schrift is een boek vol dwaling en     
leugen4    ,ten gevolge van deze kritiek
 hebben velen de leer der inspiratie    
gewzigd4 ,eerst wordt de inspiratie nog 
wel vastgehouden als eene               
bovennatuurlke werking des ,h4 ,g4 b het
 schrven1 maar tot het                  
religieus-ethische beperkt2 b het       
chronologische1 historische enz4  wordt 
z verzwakt of ontkend1 zoodat hier      
grootere of kleinere fouten  kunnen     
voorkomen4 ,het ,woord ,gods is te      
onderscheiden van de ,h4 ,schrift4  ,zoo
 leerden reeds de ,socinianen4 ,de      
schrvers van ,o4 en ,n4 ,t4 hebben  wel 

geschreven divino spiritu impulsi eoque 
dictante1 maar het ,o4  ,t4 heeft       
slechts historische waarde1 alleen de   
leer is onmiddellk  geinspireerd1 in het
 overige is een leviter errare mogelk1  
,fock1  ,der ,socin4 #cbf f4 ,de        
,remonstranten namen hetzelfde standpunt
 in4 ,z  erkennen de inspiratie1 ,conf4 
art4 #a1 maar geven toe1 dat de schrvers
  zich soms minder exacte et praecise   
hebben uitgedrukt1 ,limborch1  ,theol4  
,christ4 ,i c4 #d  #aj1 of soms ook in  
de circumstantiae fidei  hebben         
gedwaald1 ,episcopius1 ,instit4 ,theol4 
,,iv #a cap4 #d1 of sterker  nog b de   
historische boeken geen inspiratie      
behoefden noch ontvingen1  ,h4 ,grotius1
 ,votum pro pace ecclesiae1 ,clericus1 b
 ,dr4 ,cramer1 ,de  geschied4 van het   
leerstuk der inspiratie in de laatste   
twee eeuwen  #ahhg1 bl4 #bd4 ,dezelfde  
leer over de inspiratie vinden w dan b  
,s4  ,j4 ,baumgarten1 ,j4 ,g4 ,tllner1  
,semler1 ,michaelis1 ,reinhard1 ,dogm4  
#ai4 ,vinke1 ,theol4 ,christ4 ,dogm4    

,comp4 #ahec p4 #ec-eg4 ,egeling1 ,weg  
der  ,zaligheid1 #c;e dr4 ,,ii #fab1    
enz4 ,maar deze theorie stuitte toch op 
vele  bezwaren4 ,de scheiding tusschen  
hetgeen ter zaligheid noodig is en het  
bkomstig historische is onmogelk1 wl    
leer en geschiedenis in de  ,schrift    
geheel zn dooreengeweven4 ,z doet te    
kort aan de bewustheid  der schrvers1   
die hun gezag volstrekt niet tot het    
religieus-ethische  beperken maar       
uitbreiden tot den ganschen inhoud      
hunner geschriften4  ,z is in strd met  
het gebruik der ,schrift door ,jezus1 de
 apostelen  en heel de christ4 kerk4    
,deze dualistische opvatting maakte     
daarom  plaats voor eene andere1 de     
dynamische van ,schleiermacher1 ,christ4
 ,gl4   #abh-acb4 ,z bestaat hierin1 dat
 de theopneustie van intellectueel op   
ethisch gebied wordt overgebracht4 ,de  
inspiratie is niet in de eerste  plaats 
eene eigenschap van de ,schrift maar van
 de schrvers4 ,dezen  waren             
wedergeboren1 heilige mannen2 ze leefden

 in de nabheid van  ,jezus1 ondergingen 
zn invloed1 verkeerden in den heiligen  
kring der  openbaring en werden alzoo   
vernieuwd1 ook in hun denken en spreken4
  ,de inspiratie is de habitueele       
eigenschap der schrvers4 ,hier deelen   
ook hunne geschriften in2 ook z dragen  
een nieuw1 heilig karakter4  ,maar deze 
inspiratie der schrvers is daarom niet  
essentieel1 maar  slechts gradueel van  
die van alle geloovigen onderscheiden1  
want alle  geloovigen worden geleid door
 den ,h4 ,geest4 ,z mag ook niet        
mechanisch  worden opgevat1 alsof z     
slechts nu en dan en b sommige          
onderwerpen  het deel der schrvers was4 
,gods ,woord is niet mechanisch in de   
,schrift  vervat gelk de schilder in de 
lst1 maar het doordringt en bezielt     
alle deelen der ,schrift1 gelk de ziel  
alle leden des lichaams4 ,echter  zn    
niet alle deelen der ,schrift deze      
inspiratie1 dit woord ,gods1  in gelke  
mate deelachtig2 hoe dichter iets ligt b
 het centrum der  openbaring1 hoe meer  

het ook den ,geest ,gods ademt4 ,de     
,schrift is daarom  tegelk een goddelk  
en een menschelk boek1 eenerzds de      
hoogste  waarheid bevattend en toch     
tevens zwak1 feilbaar1 onvolmaakt2 niet 
de  openbaring zelve maar oorkonde der  
openbaring2 niet het woord ,gods  zelf  
maar beschrving van dat woord2 gebrekkig
 in velerlei opzicht maar  toch een     
voldoend instrument voor ons1 om tot    
eene feillooze kennis van  de openbaring
 te geraken4 ,ten slotte is ook niet de 
,schrift1 maar de  persoon van ,christus
 of in het algemeen de openbaring het   
principium  der theologie4 ,natuurlk    
laat deze theorie der inspiratie zeer   
vele  wzigingen toe2 de theopneustie kan
 in meer of minder innig verband  tot de
 openbaring worden gesteld1 de werking  
des ,h4 ,geestes kan meer  of minder    
positief worden opgevat1 de mogelkheid  
van dwaling kan meer  of minder ver     
worden toegegeven4 ,maar de             
grondgedachten blven toch  dezelfde2 de 
inspiratie is in de eerste plaats eene  

eigenschap van de  schrvers en daarna   
van hunne geschriften1 z is niet een    
momentane  akte of eene bzondere gave   
des ,h4 ,geestes maar eene habitueele   
eigenschap1 z werkt zoo dynamisch1 dat  
mogelkheid van dwaling niet  in alle    
deelen wordt uitgesloten4 ,deze theorie 
heeft de oude leer der  inspiratie bna  
geheel vervangen4 ,er zn slechts weinige
 theologen  meer1 die niet in hoofdzaak 
haar hebben overgenomen4 ,zie ,rothe1   
,zur  ,dogm4 #aba f4 ,twesten1 ,vorles4 
,i #dja f4 ,dorner1 ,glaub4 ,i #fbj f4  
,lange1  ,dogm4 ,i  #gf f4 ,tholuck1    
art4 ,inspir4 in ,herzog4 ,cremer1 id4  
in  ,herzog4 ,hofmann1 ,weiss4 u4 ,erf4 
,i #be f4 ,id4 ,schriftbeweis1 #b;e     
,aufl4  ,i #fgj f4 ,,iii #ih f4 ,beck1  
,vorles4 ber christl4 ,glaub4 ,i        
#dbd-ecj1  ,einleitung in das ,system   
der christl4 ,lehre1 #b;e ,aufl4  #hb f4
 ,kahnis1  ,luth4 ,dogm4 ,i #bed-cja4   
,frank1 ,syst4 der chr4 ,gewissheit ,,ii
 #eg f4 ,id4  ,syst4 der chr4 ,wahrheit1
 #b;e ,aufl4 ,,ii4 #dji f4 ,gess1 ,die  

,inspiration der  ,helden der ,bibel und
 der ,schriften der ,bibel1 ,basel      
#ahib4 ,w4 ,volck1  ,zur ,lehre von der 
,h4 ,schrift1 ,dorpat #ahhe4 ,grau1     
,bew4 d4 ,glaubens ,juni  #ahij1 ,s4    
#bbe f4 ,zckler1 ,bew4 d4 ,gl4 ,april   
#ahib ,s4 #aej f4 ,khler1 ,wiss4  der   
chr4 ,lehre1 #ahhd1 ,s4 #chh f4 ,kbel1  
,ueber den ,unterscheid zw4 der  posit4 
u4 der liber4 ,richtung in der mod4     
,theol4 #b;e ,aufl4 ,s4 #baf f4  ,pareau
 et ,h4 de ,groot1 ,comp4 dogm4 et apol4
 ,christ4 #ahdh p4 #bjj sq4 ,h4  de     
,groot1 ,de ,gron4 ,godgel4 #ahee bl4   
#ei v4 ,saussaye1 mne ,theol4 van  ,ch4 
d4 l4 ,s4 #di-fa4 ,roozemeyer1 ,stemmen 
v4 ,w4 en ,vr4 ,juli #ahia4 ,dr4  ,is4  
van ,dk1 ,verkeerd ,bbelgebruik #ahia4  
,daubanton1 ,de theopneustie  der ,h4   
,schrift #ahhb4 ,oosterzee1 ,dogmatiek  
#ce v4 ,id4 ,theopneustie  #ahhb4       
,doedes1 ,leer der zaligheid  #a-i4 ,id4
 ,de ,ned4 ,geloofsbel4 bl4  #aa-cf4 ,r4
 ,f4 ,horton1 ,inspiration and the      
,bible #d ed4 ,london #ahhi4  ,c4 ,gore1

 ,lux mundi1 #ac ed4 ,london #ahib1 p4  
#bdg4 ,farrar and others1  ,inspiration1
 a clerical symposium1 #b ed4 ,londen   
#ahhh4 ,w4 ,gladden1 ,who  wrote the    
,bible1 ,boston1 ,houghton #ahia4 ,c4   
,a4 ,briggs1 ,inspiration and           
inerrancy1 with papers upon biblical    
scholarship and inspiration by ,l4  ,j4 
,evans and ,h4 ,p4 ,smiths1 and an      
introduction by ,a4 ,b4 ,bruce1 ,london 
#ahia4 ,j4 de ,witt1 ,inspiration #ahic 
enz4 ,ook ,ritschl en zne school mag    
hier bgenoemd worden1 in zoover deze    
tegenover de bewustznstheologie  op de  
objectieve openbaring in ,christus      
nadruk legt en in verband  daarmede ook 
de ,schrift tracht te waardeeren1 ,a4   
,ritschl1 ,rechtf4 u4  ,vers4 ,,ii #i f4
 ,w4 ,herrmann1 ,die ,bedeutung der     
,inspirationslehre fr  die ev4 ,kirche1 
,halle #ahhb4 ,kaftan1 ,wesen der       
christl4 ,rel4 #ahha ,s4  #cjg f4       
,nitzsch1 ,lehrb4 der ev4 ,dogm4        
#bab-beb4 ,e4 ,haupt1 ,die ,bedeutung   
der ,h4 ,schrift fr den evang4          

,christen1 ,gtersloh #ahia enz4 ,maar   
deze  theorie bevredigt noch de gemeente
 noch ook de zoogenaamde wetenschap4    
,de kritische bezwaren tegen de ,schrift
 gelden niet de peripherie  maar het    
centrum zelf der openbaring4 ,daarom zn 
anderen nog verder  gegaan en hebben    
heel de inspiratie als eene             
bovennatuurlke werking  van ,gods ,geest
 ontkend4 ,de ,bbel is eene toevallige  
verzameling van  menschelke geschriften1
 z het ook geschreven door mannen met   
een diep  religieus gemoed en ontstaan  
onder een volk1 dat b uitnemendheid het 
volk van den godsdienst mag heeten4 ,van
 openbaring en ingeving is er  dan nog  
slechts in overdrachtelken zin sprake4  
,hoogstens is er eene  bzondere leiding 
van ,gods algemeene voorzienigheid in   
het ontstaan en  de verzameling dier    
geschriften op te merken4 ,de inspiratie
 is alleen  gradueel verschillend van de
 religieuse bezieling1 waarin alle      
vromen  deelen1 ,spinoza1 ,tract4 theol4
 polit4 cap4 #ab4 ,wegscheider1 ,instit4

  theol4  #ac4 ,strauss1 ,glaub4 ,i #acf
 f4 ,schweizer1 ,glaub4 ,i #dc f4 #agi  
f4  ,biedermann1 ,dogm4  #agi-bjh4      
,pfleiderer1 ,grundriss  #ci f4         
,lipsius1  ,dogm4  #agi f4 ,scholten1   
,l4 ,h4 ,k4 ,i #gh v4 ,toch is het      
opmerkelk1  dat al deze mannen nog tot  
op zekere hoogte de religieuse waarde   
der  ,schrift blven erkennen4 ,z zien in
 haar niet alleen eene bron voor  de    
kennis van ,isral en van het eerste     
,christendom1 maar trachten  haar ook   
nog te handhaven als een genademiddel   
tot kweeking van het  religieus-ethische
 leven1 cf4 ,bruining1 ,theol4 ,tdschr4 
,nov4 #ahid bl4  #ehg v4 ,in zoover     
onderscheiden z zich gunstig van alle   
radikalen1 die  met de ,schrift geheel  
hebben afgerekend1 alle piteit voor haar
 hebben  uitgeschud en niets dan spot en
 verachting voor haar over hebben4      
,hiervan waren in de eerste eeuwen      
,celsus en ,lucianus de tolken2 tegen   
het einde der ,middeleeuwen vond de     
lastering van de tres impostores        

ingang2 in de #ah;e eeuw werd aan dezen 
haat tegen het ,christendom  uiting     
gegeven door ,voltaire1 die van #agfj af
 voor het ,christendom  geen anderen    
naam had dan l'infme en sedert #agfd zne
 brieven meest  onderteekende met crasez
 l'infme2 en in deze eeuw is deze       
vandschap  tegen ,christus en zn woord  
nog toegenomen en uitgebreid4           
,tegenover al deze meer of min negatieve
 richtingen wordt de inspiratie  der    
,schrift in positieven en vollen zin nog
 in deze eeuw erkend en  verdedigd1     
behalve door ,roomsche theologen1 door  
,i4 da ,costa1 ,over de  godd4 ingeving 
der ,h4 ,s41 uitgeg4 door ,ds4          
,eggestein1 ,rott4 ,brede  #ahhd4 ,dr4  
,a4 ,kuyper1 ,de ,schrift het woord     
,gods1 ,tiel #ahgj4 ,id4 ,de  hedend4   
,schriftcritiek1 ,amst4 #ahha4          
,toorenenbergen1 ,bdragen tot de        
verklaring1 toetsing en ontwikkeling van
 de leer der ,herv4 ,kerk1  #ahfe1 bl4  
#i v4 ,l4 ,gaussen1 ,theopneustie ou    
inspiration plnaire  des ,s4 ,ecritures 

#ahdj4 ,id4 ,le ,canon des ,s4 ,ecr4    
#ahfj4 ,j4 ,h4 ,merle  d',aubign1       
,l'autorit des ,ecritures #ahej4 ,a4 de 
,gasparin1 ,les coles  du doute et      
l'cole de la foi #ahec4 ,philippi1      
,kirchl4 ,glaub4 #c;e  ,aufl4 #ahhc ,i  
#abe f4 ,vilmar1 ,dogm4 herausgeg4 von  
,piderit1 ,gtersloh  #ahgd ,i #ia f4 ,w4
 ,rohnert1 ,die ,inspiration der ,h4    
,schrift u4 ihre  ,bestreiter1 ,leipzig 
#ahhi4 ,koelling1 ,die ,lehre von der   
,theopneustie1  ,breslau #ahia4         
,henderson1 ,divine ,inspiration #ahcf4 
,rob4 ,haldane1 ,the  verbal inspiration
 of the old and new test4 ,edinb4 #ahcj4
 ,th4 ,h4  ,horne1 ,an introduction to  
the critical study and knowledge of the 
holy scriptures1 #b;e ed4 ,london #ahba 
#d vol4 vol4 ,i4 ,eleazar ,lord1  ,the  
plenary inspiration of the holy         
,scripture1 ,new-,york #aheh1 '#i4 ,w4  
,lee1 ,the inspiration of holy          
,scripture1 its nature and proof4 #c;e  
ed4  ,dublin #ahfd4 ,hodge1 ,system4    
,theol4 ,i #aea4 ,shedd1 ,dogm4 ,theol4 

,i #fa  ,b4 ,warfield1 ,the real problem
 of inspiration1 ,presb4 and ,ref4 ,rev4
  ,apr4 #ahic p4 #agg-bba4 ,w4 ,e4      
,gladstone1 ,the impregnable rock of    
holy  ,scripture1 #b ed4 ,london #ahib4 
,c4 ,de inspiratie naar de ,schrift4    
#i4 ,het ,oude ,testament levert voor de
 leer der inspiratie de volgende        
belangrke momenten3 a7 de profeten weten
 zich in een bepaald oogenblik  van hun 
leven door den ,heere geroepen1 ,exod4  
#c2 #a ,sam4 #c2 ,jes4 #f2 ,jer4  #a2   
,ezech4 #a-c2 ,am4 #c3g1 #h1 #g3ae4 ,de 
roeping ging menigmaal in tegen  hun    
eigen wensch en begeerte1 ,ex4 #c2 ,jer4
 #bj3g2 ,am4 #c3h1 maar ,jahveh  is hun 
te sterk geweest4 ,de overtuiging onder 
,israel was algemeen1 dat  de profeten  
gezanten ,gods waren1 ,jer4 #bf3e1      
#g3ae1 door ,hem verwekt  en gezonden1  
,jer4 #bi3ae2 ,deut4 #ah3ae2 ,num4      
#aa3bi2 #b ,chron4 #cf3ae1  zne         
knechten1 #b ,kon4 #ag3bc1 #ba3aj1      
#bd3b2 ,ezra #i3aa2 ,ps4 #aje3ae enz41  
staande voor zn aangezicht1 #a ,kon4    

#ag3a2 #b ,kon4 #c3ad1 #e3af4 b7 ,z  zn 
zich bewust1 dat ,jahveh tot hen        
gesproken heeft1 en z van ,hem  de      
openbaring hebben ontvangen4 ,h leert   
hen1 wat z spreken zullen1  ,ex4 #b3ab2 
,deut4 #ah3ah1 legt de woorden in hun   
mond1 ,num4 #bb3ch1 #bc3e2  ,deut4      
#ah3ah1 spreekt tot hen1 ,hos4 #a3b2    
,hab4 #b3a2 ,zach4 #a3i1 #ac1 #b3b1  #g1
 #d3a1 #d1 #aa1 #e3e1 #aj1 #f3d2 ,num4  
#ab3b1 #h2 #b ,sam4 #bc3b2 #a ,kon4     
#bb3bh4  ,vooral wordt de formule       
gebruikt3 alzoo zegt de ,heere1 of3 het 
woord  des ,heeren geschiedde tot m1 of3
 woord1 godspraak1  part4 pass1  het    
gesprokene van ,jahveh4 ,heel de        
,oudtest4 ,schrift is vol van deze      
uitdrukking4 ,keer op keer wordt de     
profetische rede daardoor ingeleid4     
,zelfs wordt ,jahveh telkens sprekende  
in den eersten persoon ingevoerd1  ,jos4
 #bd3b2 ,jes4 #a3a1 #b1 #h3a1 #aa2 ,jer4
 #a vs4 #b1 #d1 #aa1 #b3a1 #g3a2 ,ezech4
  #a3c1 #b3a2 ,hos4 #a3a2 ,jol #a3a2    
,am4 #b3a enz4 ,eigenlk is het ,jahveh1 

die door hen spreekt1 #b ,sam4 #bc3a1   
#b1 die door hun mond spreekt1 ,ex4     
#d3ab1 #ae2 ,num4 #bc3e1 door hun       
dienst1 ,hagg4 #a3a2 #b ,kon4 #ag3ac4   
,heel  hun woord is gedekt door 't gezag
 van ,jahveh4 c7 ,deze bewustheid is  b 
de profeten zoo klaar en vast1 dat z    
zelfs de plaats en den td  aangeven1    
waar ,jahveh tot hen sprak en           
onderscheid maken tusschen  tden1 waarin
 ,h wel en waarin ,h niet tot hen sprak1
 ,jes4 #af3ac1  #ad2 ,jer4 #c3f1 #ac3c1 
#bf3a1 #bg3a2 #bh3a1 #cc3a1 #cd3a1      
#ce3a1 #cf3a1 #di3cd2  ,ezech4 #c3af1   
#h3a1 #ab3h2 ,hagg4 #a3a2 ,zach4 #a3a   
enz4 ,en daarb is die  bewustheid zoo   
objectief1 dat z zichzelf duidelk       
onderscheiden van  ,jahveh2 ,h spreekt  
tot hen1 ,jes4 #h3a1 #ea3af1 #ei3ba2    
,jer4 #a3i1 #c3f1  #e3ad2 ,ez4 #c3bf    
enz41 en z luisteren met hun ooren en   
zien met hun  oogen1 ,jes4 #e3i1 #f3h1  
#ba3c1 #aj1 #bb3ad1 #bh3bb2 ,jer4       
#bc3ah1 #di3ad2 ,ezech4  #b3h1 #c3aj1   
#ag1 #cc3g1 #dj3d1 #dd3e2 ,hab4 #c3b1   

#af2 #b ,sam4 #g3bg2 ,job #cc3af1       
#cf3aj1 en nemen de woorden van ,jahveh 
in zich op1 ,jer4 #ae3af2 ,ezech4       
#c3a-c4 d7 ,vandaar dat z eene scherpe  
tegenstelling maken tusschen wat  ,god  
hun geopenbaard heeft en hetgeen er     
opkomt uit hun eigen hart1  ,num4       
#af3bh1 #bd3ac2 #a ,kon4 #ab3cc2 ,neh4  
#f3h2 ,ps4 #da3f1 #g4 ,z leggen den     
valschen profeten juist ten laste1 dat  
dezen spreken uit eigen hart1  ,ezech4  
#ac3b1 #c1 #ag2 ,jer4 #ad3ad1 #bc3af1   
#bf2 ,jes4 #ei3ac1 zonder gezonden  te  
zn1 ,jer4 #ad3ad1 #bi3i2 ,ezech4 #ac3f1 
zoodat z leugenprofeten1 ,jer4  #bc3cb2 
,jes4 #i3ad2 ,jer4 #ad3ad1 #bj3f1       
#bc3ba1 #bb1 #bf1 #ca1 #cf1 #bg3ad2     
,ezech4 #ac3f v42 ,mich4 #b3aa2 ,zeph4  
#c3d2 ,zach4 #aj3b en waarzeggers zn1   
,jes4 #c3b2 ,mich4 #c3e v4 ,zach4 #aj3b2
 ,jer4 #bg3i1 #bi3h2 ,ezech4 #ac3i1 #ab1
  #ba3bf1 #bh1 #cd2 ,jes4 #dd3be4 ,knig 
,,ii #afc-afg4 ,herzog #af1 #gbf4 e7 ,de
  profeten zn zich eindelk bewust1      
sprekende of schrvende1 niet hun  eigen 

woord maar het woord des ,heeren te     
verkondigen4 ,trouwens1 het  woord werd 
hun niet geopenbaard voor henzelf1 maar 
voor anderen4 ,z  hadden geene vrheid om
 het te verbergen4 ,z moten spreken1    
,jer4 #bj3g1  #i2 ,exod4 #c1 #d2 ,ezech4
 #c2 ,amos #c3h2 ,jona1 en spreken dus  
niet naar  menschelke gunst of          
berekening1 ,jes4 #ef3aj2 ,mich4 #c3e1  
#aa4 ,daarom  zn z juist profeten1      
sprekers in ,jahvehs naam en van zn     
woord4 ,en  daarb weten z dan1 te moeten
 geven alwat z ontvangen hebben1 ,deut4 
#d3b1 #ab3cb2 ,jer4 #a3g1 #ag1 #bf3b1   
#db3d2 ,ezech4 #c3aj4 ,en uit een       
zelfden  drang mag en moet ook het      
schrven der profeten worden afgeleid4   
,de  letterlke teksten1 waar een bevel  
tot schrven wordt gegeven1 zn  weinige1 
,ex4 #ag3ad1 #bd3c1 #d1 #cd3bg2 ,num4   
#cc3b2 ,deut4 #d3b1 #ab3cb1  #ca3ai2    
,jes4 #h3a1 #cj3h2 ,jer4 #be3ac1 #cj3a1 
#cf3b1 #bd1 #bg-cb2 ,ezech4  #bd3a2     
,dan4 #ab3d2 ,hab4 #b3b en slaan maar op
 een zeer klein gedeelte  der ,o4 ,t4   

,schrift4 ,maar de schriftelke          
opteekening is wel een later1  maar toch
 noodzakelk stadium in de geschiedenis  
van het profetisme4  ,vele profetien zn 
zeker nooit uitgesproken maar waren wel 
bestemd  om gelezen en overdacht te     
worden4 ,de meeste zn met zorg1 zelfs   
met  kunst bewerkt en toonen reeds door 
hun vorm voor het schrift bestemd  te   
zn4 ,de opteekening der ,godspraken werd
 geleid door de gedachte1  dat ,isral   
niet meer door daden te redden was1 dat 
nu en in verre  geslachten de dienst van
 ,jahveh door woord en redelke          
overtuiging  ingang moest vinden1       
,kuenen1 ,prof4 ,i #gd1 ,,ii #cde v4 ,z 
gingen schrven  omdat z zich richten    
wilden tot anderen1 dan alleen degenen1 
die  hen hooren konden4 f7 ,tusschen het
 ontvangen en het gesproken of          
geschreven woord bestaat verschil4 ,er  
zou niets vernederends voor  de profeten
 in liggen1 indien z het ontvangen woord
 zoo letterlk  mogelk hadden            
opgeteekend4 ,maar de openbaring ging   

voort ook in 't  moment der theopneustie
 en wzigde en voltooide de vroegere     
openbaring1  en deze werd dus vr        
gereproduceerd4 ,maar daarom juist      
eischen de  profeten voor hun geschreven
 woord dezelfde autoriteit als voor 't  
gesproken woord4 ,zelfs maken de        
tusschenredenen der profeten tusschen   
de eigenlke woorden van ,jahveh in1 bv4 
,jes4 #f1 #aj3bd-ab3f1 #ca3a-c1 #cb1  of
 de uitwerking van een woord van ,jahveh
 door den profeet1 #eb3g-ab1            
#fc3ae-fd3ab daarop geene uitzondering4 
,de overgang van het woord van  ,jahveh 
in het woord van den profeet en         
omgekeerd is menigmaal zoo  plotseling1 
en beide zn zoo ineengestrengeld bv4    
,jer4 #ac3ah v41 dat  scheiding niet    
mogelk is4 ,z hebben dezelfde           
autoriteit1 ,jer4 #cf3aj1  #aa1 #be3c4  
,jesaia noemt #cd3af zne eigene         
opgeteekende profetien het  ,boek van   
,jahveh4 g7 ,de profeten leiden hunne   
openbaring niet af uit de  wet4         
,ofschoon uit hun geschriften de omvang 

der thora niet kan bepaald  worden1 toch
 onderstelt de profetie eene thora4     
,alle profeten staan  op den grondslag  
eener wet1 z plaatsen zich met hun      
tegenstanders op  eene gemeenschappelke 
basis4 ,z onderstellen allen een door   
,god met  ,israel gesloten verbond1 eene
 genadige verkiezing van ,israel1 ,hos4 
#a3a-c1 #f3g1 #h3c2 ,jerem4 #aa3f v41   
#ad3ba1 #bb3i1 #ca3ca v42 ,ezech4 #af3h 
v42  ,jes4 #ed3aj1 #ef3d1 #f1 #ei3ba4   
,de profeten zn niet de scheppers van   
een  nieuwen godsdienst1 van een ethisch
 monothesme geweest1 ,kuenen1 ,prof4    
,,ii #cce v4 ,de verhouding van ,jahveh 
tot ,israel was nimmer gelk aan  die van
 ,kamos tot ,moab1 ,kuenen1 ,godsd4 van 
,israel ,i #bbb4 ,de profeten  gewagen  
nooit van zulk eene tegenstelling       
tusschen hun religie en  die des volks4 
,z erkennen1 dat het volk schier alle   
eeuwen door aan  afgoder zich schuldig  
heeft gemaakt2 maar z beschouwen dat    
altd en  eenparig als ontrouw en afval1 
z gaan er van uit1 dat het volk beter   

wist4 ,z knoopen met het volk aan       
dezelfde openbaring1 aan dezelfde       
historie zich vast4 ,z spreken uit de   
overtuiging1 dat z met het  volk        
denzelfden dienst ,gods gemeen hebben1  
dat ,jahveh hen verkoren en  geroepen   
heeft tot zn dienst4 ,daarin vinden z   
hun kracht1 en daarom  toetsen z het    
volk aan de van rechtswege tusschen hen 
en ,jahveh  bestaande verhouding1 ,hos4 
#ab3ad2 ,mich4 #f3d1 #h2 ,jes4 #fc3aa2  
,jer4 #g3be  enz41 ,knig1 ,die          
,hauptprobleme der altisr4              
,religionsgeschichte #ahhd ,s4  #ae f4  
#ch f4 ,de thora duidt niet alleen      
onderwzing ,gods in het algemeen  aan1  
maar is meermalen ook de naam voor de   
reeds bestaande1 objectieve  openbaring 
van ,jahveh1 ,jes4 #b3c2 ,mich4 #d3b2   
,am4 #b3d2 ,hos4 #h3a1 #d3f2  ,jer4     
#ah3ah2 ,ezech4 #g3bf2 ,zeph4 #c3d4 ,het
 verbond ,gods met ,israel1 op  welks   
grondslag de profeten met heel het volk 
staan1 sluit vanzelf  ook allerlei      
inzettingen en rechten in1 en de        

profeten spreken daarom  telkens van    
geboden1 ,jes4 #dh3ah2 ,jer4 #h3ac1     
inzettingen ,jes4 #bd3e2 ,jer4  #dd3aj1 
#bc2 ,ezech4 #e3f1 #g1 #aa3ab1 #bj1     
#ah3i1 #ag1 #bj3aa v41 #cf3bg1 #cg3bd2  
,am4 #b3d2 ,zach4 #a3f2 ,mal4 #c3g1     
#d3d2 rechten1 ,ezech4 #e3g1 #aa3ab enz4
 ,deze  thora moet hebben bevat de leer 
van de eenheid van ,jahveh1 van zne     
schepping en regeering aller dingen1 het
 verbod der afgoder1 en andere          
godsdienstige en zedelke geboden1 en    
voorts ook allerlei ceremonieele        
7sabbat1 offer1 reinheid enz47 en       
historische 7schepping1 uittocht uit    
,egypte1 bondssluiting enz47            
bestanddeelen4 ,over den omvang der     
thora  vr het profetisme moge verschil  
kunnen bestaan1 de verhouding van wet   
en profeten kan niet worden omgekeerd1  
zonder met heel de geschiedenis  van    
,israel en het wezen van het profetisme 
in botsing te geraken4 ,de  profeet     
onder ,israel was als het ware die      
lebendige ,stimme des ,gesetzes  und der

 ,vermittler seiner ,erfllung           
7,staudenmaier74 ,de meest negatieve    
kritiek ziet zich gedwongen1 om de      
persoonlkheid van ,mozes en zn          
monotheisme1 het verblf in ,egypte1 den 
uittocht1 de verovering van  ,kanan enz4
 nog als historisch aan te nemen1       
ofschoon hun b hunne  kritiek van den   
,pentateuch alle grond daartoe          
ontbreekt1 cf4 bv4  ,smend1 ,lehrb4 der 
altt4 ,rel4 ,s4 #ac f4 h7 ,het is       
apriori waarschnlk1  dat b een volk1 zoo
 lang reeds met de schrfkunst bekend1   
,herzog #ac1  #fhi f4 de wet ook reeds  
lang in geschreven vorm zal hebben      
bestaan4  ,in ,hos4 #h3ab schnt dit ook 
uitgesproken te zn1 ,bredenkamp1 ,gesetz
  und ,proph4 #ba f4 ,knig1 ,der        
,offenbarungsbegriff ,,ii #ccc f4 ,deze 
thora  had van den aanvang af gezag     
onder ,israel4 ,van twfel of bestrding  
is  niets bekend4 ,mozes nam onder alle 
profeten eene geheel eenige plaats  in1 
,ex4 #cc3aa2 ,num4 #ab3f-h2 ,deut4      
#ah3ah2 ,ps4 #ajc3g1 #ajf3bc2 ,jes4     

#fc3aa2  ,jer4 #ae3a enz4 ,h stond tot  
,jahveh in eene bzondere relatie2 de    
,heere  sprak met hem als een vriend met
 zn vriend4 ,h was de ,middelaar des ,o4
  ,testaments4 ,overal schrft de wet    
zich zelve een goddelken oorsprong  toe4
 ,het is ,jahveh1 die door ,mozes aan   
,israel de thora gegeven heeft4  ,niet  
alleen de tien woorden ,ex4 #bj en het  
,bondsboek ,ex4 #ba-bc2 maar  ook alle  
andere wetten worden uit een spreken    
,gods tot ,mozes afgeleid4  ,elk        
oogenblik komt in de wetten van den     
,pentateuch de formule voor3  de ,heere 
zeide of sprak tot ,mozes4 ,ieder       
hoofdstuk haast begint er  mede1 ,ex4   
#be3a1 #cj3aa1 #ag1 #bb1 #ca3a1 #cb3i   
enz42 ,lev4 #a3a1 #d3a1 #f3a  enz42     
,num4 #a3a1 #b3a1 #c3dd1 #d3a enz4 ,en  
,deuteronomium wil niets geven  dan wat 
,mozes tot de kinderen ,israels         
gesproken heeft1 ,deut4 #a3f1 #b3a1  #b1
 #ag1 #c3b1 #e3b1 #f3a enz4 i7 ,de      
historische boeken des ,o4 ,t4 zn alle  
door profeten en in profetischen geest  

geschreven1 #a ,kron4 #bi3bi2 #b  ,kron4
 #i3bi1 #bj3cd enz4 ,de profeten verwzen
 in hunne toespraken en  geschriften    
niet alleen herhaaldelk naar ,israels   
geschiedenis1 maar z  zn het ook1 die   
deze bewaard1 bewerkt en ons            
overgeleverd hebben4 ,maar  z bedoelen  
daarmede geenszins1 om ons een getrouw  
en aaneengeschakeld  verhaal te         
verschaffen van de lotgevallen van het  
,israelietische volk1  gelk andere      
geschiedschrvers dat beoogen4 ,de       
profeten stellen zich  ook in de        
historische boeken des ,o4 ,t4 op den   
grondslag der thora  en beschouwen en   
beschrven van uit haar standpunt de     
geschiedenis  van ,israel1 ,richt4      
#b3f-c3f2 #b ,kon4 #ag3g-bc1 #cd-da4 ,de
 historische  boeken zn de commentaar in
 feiten van het verbond ,gods met       
,israel4  ,z zn geen geschiedenis in    
onzen zin maar profetie1 en willen naar 
een anderen maatstaf beoordeeld zn dan  
de geschiedboeken der andere  volken4   
,het is hun niet daarom te doen1 dat w  

nauwkeurige kennis  zouden verkrgen van 
,israels geschiedenis1 maar dat w in de 
historie  van ,israel de openbaring     
,gods1 zne gedachte en zn raad zouden   
verstaan4 ,de profeten zn altd          
verkondigers van het woord van ,jahveh1 
zoowel waar z achterwaarts zien in de   
historie als wanneer z vooruit  blikken 
in de toekomst4 j7 ,wat eindelk de in   
engeren zin potische  boeken betreft1   
die in den kanon zn opgenomen1 deze     
dragen alle  evenals de andere ,o4 ,t4  
geschriften een religieus-ethisch       
karakter4  ,z onderstellen de openbaring
 ,gods als haar objectieven grondslag   
en laten de uitwerking en toepassing    
zien van die openbaring in de           
verschillende toestanden en verhoudingen
 van het menschelk leven4 ,de  ,prediker
 schetst de delheid der wereld zonder en
 tegenover de vreeze  des ,heeren4 ,job 
houdt zich bezig met het probleem van de
 gerechtigheid  ,gods en het lden der   
vromen4 ,de ,spreuken schilderen ons de 
ware  wsheid in hare toepassing op het  

rke menschenleven4 ,het ,hooglied       
bezingt de innigheid en de kracht der   
liefde4 ,en de ,psalmen doen in den     
spiegel van de ervaringen der vromen    
,gods menigvuldige genade ons zien4  ,de
 lyrische en didactische pozie treedt   
onder ,israel in den dienst van  de     
openbaring ,gods4 ,volgens #b ,sam4     
#bc3a-c sprak ,david1 de liefelke in    
zangen ,israels1 door den ,geest van    
,jahveh en was diens woord op zne  tong4
 k7 ,naarmate de verschillende          
geschriften des ,o4 ,t4 ontstonden en   
bekend werden1 werden z ook als         
gezaghebbend erkend4 ,de wetten van     
,jahveh werden in het heiligdom gelegd1 
,ex4 #be3bb1 #ch3ba1 #dj3bj2 ,deut4     
#ca3i1 #bf2 ,jos4 #bd3be v42 #a ,sam4   
#aj3be4 ,de dichterlke voortbrengselen  
werden bewaard1 ,deut4 #ca3ai2 ,jos4    
#aj3ac2 #b ,sam4 #a3ah2 de ,psalmen     
werden  reeds vroeg ten behoeve van den 
cultus verzameld1 ,ps4 #gb3bj2 van de   
,spreuken legden de mannen van ,hizkia  
reeds eene tweede verzameling aan1      

,spr4 #be3a4 ,de profetien werden veel  
gelezen1 ,ezechiel kent ,jesaia en      
,jeremia1 latere profeten beroepen zich 
op de voorafgaande4 ,daniel1  cap4 #i3b 
kent reeds eene verzameling van         
profetische geschriften1  waartoe ook   
,jeremia behoorde4 ,in de na-exilische  
gemeente staat het  gezag van wet en    
profetien vast1 gelk uit ,ezra1 ,haggai 
en ,zacharia  duidelk blkt4 ,jezus ben  
,sirach stelt wet en profeten zeer hoog1
 cap4  #ae3a-h1 #bd3bc1 #ci3a v42 cap4  
#dd-di4 ,in de voorrede maakt zn        
kleinzoon  gewag van drie deelen1 waarin
 de ,schrift is gesplitst4 ,de ,,lxx    
bevat  verschillende apocriefe          
geschriften1 maar deze getuigen zelve   
voor het  gezag der kanonische boeken1  
#a ,makk4 #b3ej2 #b ,makk4 #f3bc2 ,wsh4 
#aa3a1  #ah3d2 ,baruch #b3bh2 ,tob4     
#a3f1 #ad3g2 ,jezus ,sir4 #a3e1 #ag3ab1 
#bd3bc1 #ci3a1  #df3ae1 #dh3be enz4     
,philo citeert alleen kanonische boeken4
 ,het vierde  boek van ,ezra cap4       
#ad3ah-dg kent de indeeling in #bd      

boeken4 ,josephus1  c4 ,ap4 #a1 #h1 telt
 #bb boeken in drie deelen4 ,omnium     
consensu was de  ,oudtestamentische     
kanon van ,philo en ,josephus aan den   
onzen gelk1 ,g4  ,wildeboer1 ,het       
ontstaan van den ,kanon des ,o4 ,v4     
#ahhi bl4 #abf v4 #acd4  ,strack in     
,herzog #g1 #dbi4    #aj4 ,deze kanon   
des ,ouden ,testaments bezat voor ,jezus
 en de apostelen1  evenals voor hunne   
tdgenooten1 goddelke autoriteit4 ,dit   
blkt  duidelk uit de volgende gegevens3 
a7 de formule1 waarmede het ,o4 ,t4  in 
het ,n4 wordt aangehaald1 is            
verschillend maar bewst altd1 dat het   
,o4 ,t4 voor de schrvers van het ,n4 ,t4
 van goddelken oorsprong is en  een     
goddelk gezag draagt4 ,jezus haalt soms 
eene plaats uit het ,o4 ,t4  aan met den
 naam van den schrver1 bv4 van ,mozes1  
,mt4 #h3d1 #ai3h2 ,mk4  #g3aj2 ,joh4    
#e3de1 #g3bb2 ,jesaia1 ,mt4 #ae3g2 ,mk4 
#ac3ad2 ,david1 ,mt4 #bb3dc2  ,danil1   
,mt4 #bd3ae1 maar citeert menigmaal ook 
met de formule3 er staat  geschreven1   

,mt4 #d3d v41 #aa3aj2 ,luk4 #aj vs4 #bf2
 ,joh4 #f3de1 #h3dg1 of3  de ,schrift   
zegt1 ,mt4 #ba3db2 ,luk4 #d3ba2 ,joh4   
#g3ch1 #aj3ce1 of ook naar  den auctor  
primarius1 d4 i4 ,god of den ,h4 ,geest1
 ,mt4 #ae3d1 #bb3dc1 #de1  #bd3ae2 ,mk4 
#ab3bf4 ,de ,evangelisten bezigen       
dikwerf de uitdrukking3  hetgeen        
gesproken is door den profeet1 ,mt4     
#a3bb1 #b3ae1 #ag1 #bc1 #c3c  enz4 of   
door den ,heere of door den ,h4 ,geest1 
,mt4 #a vs4 #bb1 #b3ae2 ,luk4  #a3gj2   
,hd4 #a3af1 #c3ah1 #d3be1 #bh3be4       
,johannes citeert gewoonlk b den  auctor
 secundarius1 cap4 #a3bc1 #df1 #ab3ch4  
,paulus spreekt altd van de  ,schrift1  
,rom4 #d3c1 #i3ag1 #aj3aa1 #aa3b2 ,gal4 
#d3cj2 #a ,tim4 #e3ah enz41 die  soms   
zelfs geheel persoonlk wordt            
voorgesteld1 ,gal4 #c3h1 #bb1 #d3cj2    
,rom4 #i3ag4 ,de brief aan de ,hebren   
noemt meest ,god of den ,h4 ,geest  als 
auctor primarius1 #a3e v41 #c3g1 #d3c1  
#e1 #e3f1 #g3ba1 #h3e1 #h1 #aj3af1  #cj1
 #ab3bf1 #ac3e4 ,deze wze van citeeren  

leert klaar en duidelk1 dat  de ,schrift
 des ,o4 ,v4 voor ,jezus en de apostelen
 wel uit verschillende  deelen          
samengesteld en van verschillende       
schrvers afkomstig was1 maar  toch n    
organisch geheel vormde1 dat ,god zelven
 tot auteur had4 b7  ,meermalen wordt   
dit goddelk gezag der ,o4 ,t4 ,schrift  
door ,jezus en de  apostelen ook beslist
 uitgesproken en geleerd1 ,mt4 #e3ag2   
,luk4 #af3ag1  #bi2 ,joh4 #aj3ce2 ,rom4 
#ae3d2 #a ,petr4 #a3aj-ab2 #b ,petr4    
#a3ai1 #ba2 #b ,tim4  #c3af4 ,de        
,schrift is eene eenheid1 die noch in   
haar geheel noch in haar  deelen        
gebroken en vernietigd kan worden4 ,in  
den laatst aangehaalden  tekst wordt de 
vertaling3 iedere theopneuste ,schrift  
is ook nuttig1  gedrukt door het        
bezwaar1 dat dan achter  het praedikaat 
niet had kunnen ontbreken1 ,hofmann1    
,weiss4 u4 ,erf4 ,i #dc4 ,de            
overzetting3 iedere schrift1 gansch in  
het algemeen1 is theopneust  en nuttig1 
wordt door den aard der zaak            

uitgesloten4 ,er blft dus  slechts keuze
 tusschen de beide vertalingen3 de      
gansche ,schrift1 of3  iedere ,schrift1 
n4l4 die in   1 vs4 #ae begrepen is1 is 
theopneust4 ,zakelk geeft dit geen      
verschil1 en met het oog op plaatsen    
als ,mt4 #b3c2 ,hd4 #b3cf2 #b ,cor4 #ab 
vs4 #ab2 ,ef4 #a3h1 #b3ba1 #c3ae2 ,col4 
#d3ab2 #a ,petr4 #a3ae2 ,jak4 #a3b schnt
  zonder artikel toch ook wel  geheel te
 kunnen beteekenen4 c7 ,nooit staan     
,jezus of de apostelen  kritisch        
tegenover den inhoud van het ,o4 ,t41   
maar z aanvaarden  dien geheel en zonder
 voorbehoud4 ,in alle deelen1 niet      
alleen in de  religieus-ethische        
uitspraken of in die plaatsen1 waarin   
,god zelf  spreekt1 maar ook in haar    
historische bestanddeelen wordt de      
,schrift  des ,o4 ,t4 onvoorwaardelk    
door hen als waar en goddelk erkend4    
,jezus  houdt bv4 ,jes4 #ed voor        
afkomstig van ,jesaia1 ,mt4 #ac3ad1 ,ps4
 #aaj van  ,david1 ,mt4 #bb3dc1 de ,mt4 
#bd3ae aangehaalde profetie van ,danil1 

en  schrft de wet aan ,mozes toe1 ,joh4 
#e3df4 ,de historische verhalen des  ,o4
 ,t4 worden telkens aangehaald en       
onvoorwaardelk geloofd1 bv4 de          
schepping des menschen1 ,mt4 #ai3d1 #e2 
,abels moord1 ,mt4 #bb vs4 #ce2 de      
zondvloed1 ,mt4 #bd3cg-ci2 de           
geschiedenis der aartsvaders1 ,mt4      
#bb3cb1  ,joh4 #h3ef2 de verwoesting van
 ,sodom1 ,mt4 #aa3bc1 ,luk4 #ag3bh-cc2  
de  brandende braambosch1 ,luk4 #bj3cg2 
de slang in de woestn1 ,joh4 #c3ad2  het
 manna1 ,joh4 #f3cb2 de geschiedenis van
 ,elia1 ,luk4 #d3be1 #bf2 ,naman1  ib41 
,jona1 ,mt4 #ab3ci-da enz4 d7           
,dogmatisch is het ,o4 ,t4 voor ,jezus  
en de apostelen sedes doctrinae1 fons   
solutionum1    4 ,het ,o4 ,t4 is vervuld
 in het ,nieuwe4 ,het wordt meermalen   
zoo  voorgesteld1 alsof alles is        
geschied met het doel om de ,h4 ,schrift
 te  vervullen1    1 ,mt4 #a3bb en      
passim1 ,mk4 #ad3di1 #ae3bh2  ,luk4     
#d3b1 #bd3dd2 ,joh4 #ac3ah1 #ag3ab1     
#ai3bd1 #cf2 ,hd4 #a3af2 ,jak4 #b3bc    

enz4 ,tot in kleine bzonderheden toe    
wordt die vervulling opgemerkt1  ,mt4   
#ba3af2 ,luk4 #d3ba1 #bb3cg2 ,joh4      
#ae3be1 #ag3ab1 #ai3bh enz42 alwat aan  
,jezus is geschied1 is tevoren in het   
,o4 ,t4 beschreven1 ,luk4 #ah3ca-cc4    
,jezus en de apostelen rechtvaardigen   
hun gedrag en bewzen hunne leer  telkens
 met een beroep op het ,o4 ,test41 ,mt4 
#ab3c1 #bb3cb2 ,joh4 #aj3cd2  ,rom4 #d2 
,gal4 #c2 #a ,cor4 #ae enz4 ,en deze    
goddelke autoriteit der ,schrift  strekt
 zich zoo ver voor hen uit1 dat zelfs   
een enkel woord1 ja een  tittel en jota 
daardoor gedekt wordt1 ,math4 #e3ag1    
#bb3de2 ,luk4 #af3ag2  ,joh4 #aj3ce2    
,gal4 #c3af4 e7 ,desniettemin wordt het 
,o4 ,t4 in het ,n4 ,t4  doorgaans naar  
de grieksche vertaling der ,,lxx        
geciteerd4 ,de schrvers  van het ,n4    
,t41 schrvende in het grieksch en voor  
grieksche lezers1  gebruikten gemeenlk  
de vertaling1 die aan dezen bekend en   
voor hen  toegankelk was4 ,de citaten   
kunnen naar hunne verhouding tot den    

,hebr4  tekst en tot de grieksche       
vertaling in drie groepen worden        
verdeeld4  ,in sommige teksten is er    
afwking van de ,,lxx en overeenstemming 
met  den ,hebr4 tekst1 b4v4 ,mt4 #b3ae1 
#ah1 #h3ag1 #ab3ah-ba1 #bg3df2 ,joh4    
#ai3cg2  ,rom4 #aj3ae1 #af1 #aa3i2 #a   
,cor4 #c3ai1 #ae3ed4 ,in andere is er   
omgekeerd  overeenstemming met de ,,lxx 
en afwking van het ,hebr41 bv4 ,mt4     
#ae3h1 #i2  ,hd4 #g3ad1 #ae3af1 #ag2    
,ef4 #d3h2 ,hebr4 #aj3e1 #aa3ba1 #ab3f4 
,in eene derde  groep van citaten is er 
min of meer belangrke afwking beide van 
,,lxx  en ,hebr4 tekst1 bv4 ,mt4 #b3f1  
#c3c1 #bf3ca2 ,joh4 #ab3ae1 #ac3ah2     
,rom4  #aj3f-i2 #a ,cor4 #b3i4 ,ook     
verdient het opmerking1 dat sommige     
boeken des  ,o4 ,t4 nl4 ,ezra1 ,neh41   
,ob41 ,nah41 ,zef41 ,esth41 ,pred4 en   
,hoogl4 nooit in  het ,n4 ,t4 worden    
aangehaald2 dat er wel geen apocriefe   
boeken worden  geciteerd maar toch in #b
 ,tim4 #c3h2 ,hebr4 #aa3cd v42 ,judas #i
 v4 #ad v41  namen en feiten worden     

vermeld1 die in het ,o4 ,t4 niet        
voorkomen2 en dat  enkele malen ook     
grieksche klassieken worden aangehaald1 
,hd4 #ag3ah2  #a ,cor4 #ae3cc2 ,tit4    
#a3ab4 f74 ,wat eindelk het materieel   
gebruik van  het ,o4 ,t4 in het ,n4 ,t4 
aangaat1 ook hierin is er groot         
verschil4 ,soms  dienen de citaten tot  
bews en bevestiging van eenige waarheid1
 bv4  ,mt4 #d3d1 #g1 #aj1 #i3ac1 #ai3e1 
#bb3cb2 ,joh4 #aj3cd2 ,hd4 #ae3af1      
#bc3e2 ,rom4  #a3ag1 #c3aj v41 #d3c1 #g1
 #i3g1 #ab1 #ac1 #ae1 #ag1 #aj3e2 ,gal4 
#c3aj1 #d3cj2 #a  ,cor4 #i3i1 #aj3bf2 #b
 ,cor4 #f3ag4 ,zeer dikwls wordt het ,o4
 ,t4 aangehaald  ten bewze1 dat het in  
het ,n4 ,t4 vervuld moest worden en     
vervuld is2  hetz in letterlken zin1    
,mt4 #a3bc1 #c3c1 #d3ae1 #af1 #h3ag1    
#ab3ah1 #ac3ad1  #ae1 #ba3db1 #bg3df2   
,mk4 #ae3bh2 ,luk4 #d3ag v42 ,joh4      
#ab3ch2 ,hd4 #b3ag1 #c3bb1  #g3cg1      
#h3cb1 enz41 hetz in typischen zin1 ,mt4
 #aa3ad1 #ab3ci v41 #ag3aa2  ,luk4      
#a3ag2 ,joh4 #c3ad1 #ai3cf2 #a ,cor4    

#e3g1 #aj3d2 #b ,cor4 #f3af2 ,gal4      
#c3ac1  #d3ba2 ,hebr4 #b3f-h1 #g3a-aj1  
enz4 ,meermalen dienen de citaten uit   
het ,o4  ,t4 eenvoudig tot opheldering1 
toelichting1 vermaning1 vertroosting1   
enz41 bv4 ,luk4 #b3bc2 ,joh4 #g3ch2 ,hd4
 #g3c1 #db2 ,rom4 #h3cf2 #a ,cor4 #b3af1
  #aj3g2 #b ,cor4 #d3ac1 #h3ae1 #ac3a2  
,hebr4 #ab3e1 #ac3ae2 #a ,petr4 #a3af1  
#bd1 #be1  #b3i4 ,b dat gebruik worden w
 door den zin1 dien de ,n4 ,t4 schrvers 
in  den tekst des ,o4 ,t4 vinden1       
menigmaal verrast2 zoo vooral in ,mt4   
#b3ae1  #ah1 #bc1 #ba3e1 #bb3cb1 #bf3ca1
 #bg3i1 #aj1 #ce2 ,joh4 #ai3cg2 ,hd4    
#a3bj1 #b3ca2  #a ,cor4 #i3i2 ,gal4     
#c3af1 #d3bb v42 ,ef4 #d3h v42 ,hebr4   
#b3f-h1 #aj3e4 ,deze  exegese van het   
,o4 in het ,n4 ,t4 onderstelt b ,jezus  
en de apostelen de  gedachte1 dat een   
woord of zin veel dieper beteekenis en  
veel verdere  strekking kan hebben1 dan 
de schrver er b vermoed of er in        
neergelegd  heeft4 ,dit is ook meermalen
 b klassieke schrvers het geval4        

,niemand  zal meenen1 dat ,goethe b het 
neerschrven van zne klassieke pozie  dat
 alles voor den geest heeft gehad1 wat  
er nu in gevonden wordt4  ,hamerling    
heeft in zn ,epilog an die ,kritiker1   
,poet4 ,werke1 ,tiel  ,campagne ,i #adb 
f4 dit duidelk uitgesproken4 ,b de      
,schrift is dit nog  in veel sterker    
mate het geval1 wl z naar de overtuiging
 van ,jezus  en zne apostelen den ,h4   
,geest tot auctor primarius heeft en een
  teleologisch karakter draagt1 cf4 ook 
,valeton1 ,theol4 ,stud4 #ahhg aflev4   
#f4 ,theremin1 ,die ,beredsamkeit eine  
,tugend ,s4 #bcf4 ,niet in die enkele   
bovengenoemde plaatsen slechts1 maar in 
heel de opvatting en uitlegging  van het
 ,o4 ,test41 wordt het ,n4 ,test4       
gedragen door de gedachte1 dat het      
,israelietische zne vervulling heeft in 
het ,christelke4 ,de gansche  oeconomie 
des ,o4 ,v4 met al hare instellingen en 
rechten en in heel haar  geschiedenis   
wst henen naar de bedeeling des ,n4     
,verbonds4 ,niet het  ,talmudisme1 maar 

het ,christendom is de rechtmatige      
erfgenaam van de  schatten des heils1   
aan ,abraham en zn zaad beloofd4 ,litt4 
over het ,o4  ,t4 in het ,n4 ,t41       
,glassius1 ,philologia ,sacra1 ed4 #f;a 
#afia4 ,surenhusius1   1 in quo sec4    
vet4 theol4 hebr4 formulas allegandi et 
modos interpretandi conciliantur loca   
,v4 ,t4 in ,n4 ,t4 allegata1 ,amst4     
#agac4 ,j4 ,hoffmann1 ,demonstr4 evang4 
per ipsum scripturarum consensum  in    
oraculis ex ,v4 ,t4 in ,n4 allegatis1   
,tub4 #aggc-ha4 ,th4 ,randolph1 ,the    
prophecies and other texts cited in the 
,new ,test4 compared with the  ,hebr4   
,original and with the ,sept4 version1  
,oxf4 #aghb4 ,dr4 ,h4 ,owen1  ,the modes
 of quotation used by the evangelical   
writers explained and  vindicated1      
,lond4 #aghi4 ,f4 ,h4 ,horne1 ,an       
introduction to the critical  study and 
knowledge of the holy ,script4 #d vol4  
,lond4 #ahba ,,ii #cef-dfc4  ,c4 ,sepp1 
,de leer des ,n4 ,t4 over de ,h4        
,schrift des ,o4 ,v4 #ahdi4 ,tholuck1   

,das ,a4 ,t4 im ,n4 #f;e ,aufl4 #ahgg4  
,rothe1 ,zur ,dogm4 #ahd f4 ,hofmann1   
,weissagung und ,erfllung im alt4 u4 n4 
,test4 #ahda4 ,e4 ,haupt1 ,die altt4    
,citate in den vier ,evang4 #ahga4      
,kautzsch1 ,de ,v4 ,t4 locis a ,paulo   
allegatis1 #ahfi4 ,e4 ,bhl1 ,forschungen
 nach einer ,volksbibel zur ,zeit  ,jesu
 #ahgc4 ,id4 ,die altt4 ,citate im ,n4  
,t4 #ahgh4 ,k4 ,walz1 ,die ,lehre der   
,kirche von der ,schrift nach der       
,schrift selbst geprft1 ,leiden #ahhd4  
,kuenen1 ,de ,profeten ,,ii #aii v4     
,caven1 ,our ,lords testimony to the    
,old  ,test4 ,presb4 and ,ref4 ,rev4    
,july #ahib4 ,a4 ,clemen1 ,der ,gebrauch
 des ,a4 ,t4  im ,n4 #ahic4 ,kuyper1    
,encycl4 ,,ii #cgh v4 ,hans ,vollmer1   
,die altt4 ,citate  bei ,paulus usw4    
,freiburg #ahie4    #aa4 ,voor de       
inspiratie des ,n4 ,t4 vinden w in de   
schriften der  apostelen de volgende    
gegevens3 a7 ,jezus' getuigenis geldt in
 heel  het ,n4 ,t4 als goddelk1         
waarachtig1 onfeilbaar4 ,h is de ,logos1

 die  den ,vader verklaart1 ,joh4 #a3ah1
 #ag3f2      1  ,op4 #a3e1 #c3ad2 cf4   
,jes4 #ee3d1 de ,amen1 in wien alle     
beloften ,gods ja  en amen zn1 ,op4     
#c3ad2 #b ,cor4 #a3bj4 ,er is geen      
bedrog1 1 in zn  mond geweest1 #a ,petr4
 #b3bb4 ,h is de ,apostel en            
,hoogepriester onzer  beldenis1 ,hebr4  
#c3a2 #a ,tim4 #f3ac4 ,h spreekt niet   
1 gelk  ,satan die een leugenaar is1    
,joh4 #h3dd4 ,maar ,god spreekt door    
,hem1 ,hebr4  #e3a4 ,jezus is door ,god 
gezonden1 ,joh4 #h3db en spreekt niets  
dan wat  ,h gezien en gehoord heeft1    
,joh4 #c3cb4 ,h spreekt de woorden      
,gods1  ,joh4 #c3cd1 #ag3h en geeft     
alleen aan de waarheid getuigenis1      
#e3cc1  #ah3cg4 ,daarom is zne          
getuigenis waarachtig1 ,joh4 #h3ad1     
#ad3f1 door de  getuigenis van ,god     
zelven bevestigd1 #e3cb1 #cg1 #h3ah4    
,niet alleen is  ,jezus in ethischen zin
 heilig en zonder zonde1 ,joh4 #h3df1   
maar ,h is  ook intellectueel zonder    
dwaling1 leugen of bedrog4 ,het is      

volkomen  waar1 dat ,jezus zich in      
engeren zin niet bewogen heeft op het   
gebied  der wetenschap4 ,h kwam op aarde
 om ons den ,vader te verklaren en zn   
werk te volbrengen4 ,maar de inspiratie 
der ,schrift1 waarover ,jezus  zich     
uitspreekt1 is geen wetenschappelk      
probleem maar een religieuse  waarheid4 
,indien ,h hierin gedwaald heeft1 heeft 
,h zich vergist op  een punt1 dat ten   
nauwste samenhangt met het religieuse   
leven1 en  kan ,h ook in religie en     
theologie niet meer erkend worden als   
onze  hoogste profeet4 ,de leer van het 
goddelk gezag der ,h4 ,schrift vormt    
een gewichtig bestanddeel in de woorden 
,gods1 die ,jezus verkondigd  heeft4    
,deze onfeilbaarheid was b ,jezus echter
 geene buitengewone1  bovennatuurlke    
gave2 geen donum gratiae en geen actus  
transiens2  maar habitus1 natuur4       
,indien ,jezus iets geschreven had1 zou 
,h daarb  geene bzondere assistentie des
 ,h4 ,g4 hebben noodig gehad4 ,h had de 
inspiratie als eene buitengewone gave   

niet noodig1 wl ,h den ,geest  ontving  
niet met mate1 ,joh4 #c3cd1 de ,logos   
was1 ,joh4 #a3a en de volheid  ,gods    
lichamelk in ,hem woonde1 ,col4 #a3ai1  
#b3i4 b7 ,jezus heeft ons  echter niets 
in geschrifte nagelaten1 en ,h zelf is  
heengegaan4 ,zoo  moest ,h dan zorg     
dragen1 dat zne waarachtige getuigenis  
onvervalscht  en zuiver aan de          
menschheid werd overgegeven4 ,daartoe   
kiest ,h de  apostelen uit4 ,het        
apostolaat is een buitengewoon ambt en  
een gansch  bzondere dienst in ,jezus'  
gemeente4 ,de apostelen zn ,hem bepaald 
door  den ,vader gegeven1 ,joh4 #ag3f1  
door ,hemzelven uitverkoren1 ,joh4      
#f3gj1  #ac3ah1 #ae3af1 #ai en op       
allerlei wze door ,hem voor hun         
toekomstige  taak voorbereid en         
bekwaamd4 ,die taak bestond daarin1 dat 
z straks  na ,jezus' heengaan1 als      
getuigen moesten optreden1 ,luk4 #bd3dh2
 ,joh4  #ae3bg4 ,z waren oor- en        
ooggetuigen van ,jezus' woorden en      
werken  geweest2 z hadden het woord des 

levens met de oogen aanschouwd en met   
de handen getast1 #a ,joh4 #a3a1 en     
hadden nu deze getuigenis aangaande     
,jezus te brengen aan ,israel en aan de 
geheele wereld1 ,mt4 #bh3ai2 ,joh4      
#ae3bg1 #ag3bj2 ,hd4 #a3h4 ,maar alle   
mensch is leugenachtig1 ,god alleen is  
waarachtig1 ,rom4 #c3d4 ,ook de         
apostelen waren tot deze taak van       
getuigen  onbekwaam4 ,z waren dan ook de
 eigenlke getuigen niet4 ,van hen       
bedient  ,jezus zich slechts als van    
instrumenten4 ,de eigenlke getuige1 die 
trouw en waarachtig is als ,h zelf1 is  
de ,h4 ,geest4 ,h is de ,geest  der     
waarheid1 en zal van ,jezus getuigen1   
,joh4 #ae3bf1 en de apostelen  kunnen   
eerst als getuigen optreden na en door  
,hem1 ,joh4 #ae3bg4 ,die  ,geest wordt  
dan ook in bzonderen zin aan de         
apostelen beloofd en  geschonken1 ,mt4  
#aj3bj2 ,joh4 #ad3bf1 #ae3bf1 #af3g1    
#bj3bb4 ,vooral ,joh4  #ad3bf leert dat 
duidelk4 ,de ,h4 ,geest       4 ,h zal  
de jongeren met hun personen en gaven1  

met hun herinnering  en oordeel enz4 in 
zn dienst nemen4 ,h zal aan de          
openbaring materieel  niets nieuws      
toevoegen1 wat niet reeds in ,christus' 
persoon1 woord  en werk besloten ligt1  
want ,h neemt alles uit ,christus en    
maakt de  apostelen in zooverre alleen  
indachtig en leidt hen op die wze in al 
de waarheid1 ,joh4 #ad3bf1 #af3ac1 #ad4 
,en deze getuigenis des ,h4 ,geestes    
door den mond der apostelen is de       
verheerlking van ,jezus1 ,joh4 #af3ad1  
gelk ,jezus' getuigenis eene            
verheerlking was van den ,vader1 #ag3d4 
c7  ,met dien ,geest in bzonderen zin   
toegerust1 ,joh4 #bj3bb2 ,hd4 #a3h2 ,ef4
  #c3e1 treden de apostelen na den      
,pinksterdag ook openlk als getuigen    
op1 ,hd4 #a3h1 #ba1 #bb1 #b3ad1 #cb1    
#c3ae1 #d3h1 #bj1 #cc1 #e3cb1 #aj3ci1   
#ea1  #ac3ca4 ,in het getuigenis geven  
van wat z gezien en gehoord hebben1     
ligt de beteekenis van het apostolaat4  
,daartoe zn z geroepen en  bekwaamd4    
,daaraan ontleenen z hun autoriteit4    

,daarop beroepen z  zich tegenover      
bestrding en tegenstand4 ,en ,god hecht 
weder aan hun  getuigenis zn zegel door 
teekenen en wonderen1 en geestelken     
zegen1  ,mt4 #aj3a1 #i2 ,mk4 #af3ae v42 
,hd4 #b3dc1 #c3b1 #e3ab-af1 #f3h1 #h3f  
v41  #aj3dd1 #aa3ba1 #ad3c1 #ae3h1 enz4 
,de apostelen zn van stonde aan1 jure   
suo1 de leiders der ,jeruzalemsche      
gemeente1 z hebben opzicht over  de     
geloovigen in ,samaria1 ,hd4 #h3ad1     
bezoeken de gemeenten1 ,hd4 #i3cb1      
#aa3bb1 nemen besluiten in den ,h4      
,geest1 ,hd4 #ae3bb1 #bh1 en genieten   
eene algemeen erkende autoriteit4 ,z    
spreken en handelen krachtens  de       
volmacht van ,christus4 ,en ofschoon    
,jezus nergens een expres bevel  gaf om 
ook zne woorden en daden op te teekenen 
--alleen in de ,openb4  is meermalen van
 een bevel tot schrven sprake1 #a3aa1   
#ai1 enz4-- de  apostelen spreken in hun
 schrven met dezelfde autoriteit2 het   
schrven  is een bzondere vorm van       
getuigen4 ,ook schrvende1 zn z getuigen 

van ,christus1 ,luk4 #a3b2 ,joh4 #a3ad1 
#ai3ce1 #bj3ca1 #ba3bd2 #a ,joh4 #a3a-d2
  #a ,petr4 #a3ab1 #e3a2 #b ,petr4      
#a3af2 ,hebr4 #b3c2 ,op4 #a3c1 #bb3ah1  
#ai4 ,hun  getuigenis is getrouw en     
waarachtig1 ,joh4 #ai3ce2 #c ,joh4 #ab4 
d7 ,onder  de apostelen staat ,paulus   
weer op zichzelf4 ,h ziet zich geroepen 
om  tegen de ,judasten zn apostolaat te 
verdedigen1 ,gal4 #a-b2 #a ,cor4        
#a3aj-d3ba2 #b ,cor4 #aj-ac4 ,h         
handhaaft tegenover die bestrding1 dat  
h van moeders lf is afgezonderd1 ,gal4  
#a3ad2 door ,jezus zelf tot  apostel is 
geroepen1 ,gal4 #a3a2 ,jezus zelf       
persoonlk heeft gezien1  #a ,cor4 #i3a1 
#ae3h2 met openbaringen en gezichten    
verwaardigd werd1 #b  ,cor4 #ab2 ,hd4   
#bf3af2 van ,jezus zelf zn ,evangelie   
ontvangen heeft1 ,gal4  #a3ab2 #a ,tim4 
#a3ab2 ,ef4 #c3b-h1 en dus evengoed als 
de andere apostelen  een zelfstandig en 
betrouwbaar getuige is1 vooral onder de 
,heidenen1  ,hd4 #bf3af2 ook zn         
apostolaat is bevestigd met wonderen en 

teekenen1  #a ,cor4 #ab3aj1 #bh2 ,rom4  
#ab3d-h1 #ae3ah1 #ai2 #b ,cor4 #aa3bc   
v42 ,gal4 #c3e2  ,hebr4 #b3d2 en met    
geestelken zegen1 #a ,cor4 #ae3aj2 #b   
,cor4 #aa3e1 enz4  ,h is zich daarom    
bewust1 dat er geen ander evangelie is  
dan 't zne1  ,gal4 #a3g2 dat h getrouw  
is1 #a ,cor4 #g3be2 den ,geest ,gods    
heeft1 #a ,cor4  #g3dj2 dat ,christus   
door hem spreekt1 #b ,cor4 #ac3c2 #a    
,cor4 #b3aj1 #af2 #b  ,cor4 #b3ag1      
#e3bc2 dat h ,gods woord verkondigt1 #b 
,cor4 #b3ag2 #a ,thess4  #b3ac2 tot     
zelfs in de uitdrukkingen en woorden    
toe1 #a ,cor4 #b3d1 #aj-ac2  en niet    
alleen als h spreekt maar ook als h     
schrft1 #a ,thess4 #e3bg2  ,col4 #d3af2 
#b ,thess4 #b3ae1 #c3ad4 ,evenals de    
andere apostelen treedt  ,paulus        
meermalen met apostolische volmacht op1 
#a ,cor4 #e2 #b ,cor4 #b3i1  en geeft   
bindende bevelen1 #a ,cor4 #g3dj2 #a    
,thess4 #d3b1 #aa2 #b ,thess4  #c3f-ad4 
,en wel beroept h zich eene enkele maal 
op het oordeel der  gemeente1 #a ,cor4  

#aj3ae1 maar niet om zne uitspraak aan  
haar goed- of  afkeuring te onderwerpen1
 maar integendeel om door het geweten en
 het  oordeel der gemeente1 die immers  
ook den ,geest ,gods en de zalving van  
den ,heilige heeft1 #a ,joh4 #b3bj1     
gerechtvaardigd te worden4 ,zoo weinig  
maakt ,paulus zich daarmede van het     
oordeel der gemeente afhankelk1  dat h  
#a ,cor4 #ad3cg zegt1 dat1 indien iemand
 meent een profeet te zn  en den ,geest 
te hebben1 dit dan juist uitkomen zal in
 zne erkentenis1  dat hetgeen ,paulus   
schrft des ,heeren geboden zn4 e7 ,deze 
geschriften  van de apostelen hadden van
 stonde aan autoriteit in de gemeenten1 
waar ze bekend waren4 ,ze werden spoedig
 verbreid en kregen daardoor  steeds    
uitgebreider gezag1 ,hd4 #ae3bb v42     
,col4 #d3af4 ,de ,synoptische           
,evangelin toonen eene zoo groote       
verwantschap1 dat het eene geheel  of   
gedeeltelk aan de andere bekend moet    
geweest zn4 ,judas is aan  ,petrus      
bekend1 en #b ,petr4 #c3af kent reeds   

vele brieven van ,paulus en  stelt ze   
met de andere ,schriften op ne ln4      
,langzamerhand kwamen er  vertalingen   
van ,n4 ,t4 geschriften ter voorlezing  
in de gemeente1 ,just4  ,m4 ,apol4      
#a3fg4 ,in de eerste helft der tweede   
eeuw moeten deze reeds  hebben bestaan1 
,papias b ,euseb4 ,h4 ,e4 #c3ci4 ,just4 
,m4 ,apol4 #a3ff1 #fg4  ,een dogmatisch 
gebruik wordt er al van gemaakt door    
,athenagoras1 de  resurr4 c4 #af1 die   
daar zne redeneering bewst met #a ,cor4 
#ae3cc2 #b  ,cor4 #e3aj4 ,en            
,theophilus1 ad ,autol4 #c3d haalt      
teksten uit ,paulus aan  met de formule1
 1    4 ,irenaeus adv4 haer4  #c1 #aa1  
,tert4 ad ,prax4 #ae en anderen1 de     
,peschitto en het fragment van          
,muratori stellen het boven allen twfel 
vast1 dat in de #b;e helft der #b;e     
eeuw de meeste geschriften van het ,n4  
,t4 kanonisch gezag hadden en met  de   
boeken des ,o4 ,v4 eene gelke digniteit 
genoten4 ,over sommige boeken1  ,jak41  
,jud41 #b ,petr41 #b en #c ,joh4 bleef  

er verschil bestaan1 ,euseb4 ,h4  ,e4   
#c3be4 ,maar de bedenkingen tegen deze  
antilegomena werden in de #c;e  eeuw    
steeds minder4 ,en de ,synode van       
,laodicea in #cfj1 van ,hippo ,regius   
in #cic1 en van ,carthago in #cig konden
 ook deze antilegomena opnemen en  den  
kanon sluiten4 ,deze besluiten der kerk 
waren geen eigenmachtige  en autoritaire
 handeling1 maar slechts codificatie en 
registratie  van het recht1 dat ten     
aanzien van deze geschriften reeds lang 
in de  gemeenten had bestaan4 ,de kanon 
is niet gevormd door een besluit van    
concilien4 ,canon non uno quod dicunt   
actu ab hominibus1 sed paulatim a  ,deo 
animorum temporumque rectore1 productus 
est1 ,loescher b ,herzog #g1  #dbd4 ,in 
den belangrken strd van ,harnack en     
,zahn over de geschiedenis  van den ,n4 
,t4 kanon legt ,harnack ongetwfeld te   
eenzdig nadruk op  de begrippen1        
,goddelkheid1 onfeilbaarheid1           
inspiratie1 kanon1 op de  formeele      
vaststelling van het dogma der ,n4 ,t4  

,schrift4 ,lang voordat  dit in de #b;e 
helft der #b;e eeuw geschiedde1 waren de
 ,n4 ,t4 geschriften  door het gezag der
 apostelen1 de voorlezing in de         
gemeente1 enz4 tot  algemeen erkende    
autoriteit gekomen4 ,op dit innerlk     
proces vestigt  ,zahn zeer terecht de   
aandacht4 ,verg4 over dezen strd ,kppel1
 ,stud4  u4 ,krit4 #ahia1 #a;es ,heft1  
en ,barth1 ,neue ,jahrb4 f4 d4 ,theol4  
#ahic1  #a;es ,heft4 f47 ,welke         
beginselen de gemeente1 zoo onder het   
,oude als  ,nieuwe ,testament1 b deze   
erkenning van de kanoniciteit der ,o4 en
 ,n4  ,t4 geschriften hebben geleid1 is 
met zekerheid niet uit te maken4 ,de    
apostolische oorsprong kan den doorslag 
niet hebben gegeven want ook  ,markus1  
,lukas en ,hebr4 zn opgenomen4 ,evenmin 
heeft de erkenning der  kanoniciteit    
haar grond in het feit1 dat er geen     
andere geschriften  aangaande ,christus 
bestonden1 want ,luk4 #a3a maakt van    
vele andere  gewag1 en volgens ,irenaeus
 adv4 haer4 #a3bj was er       4 ,het   

beginsel der kanonvorming kan ook  niet 
liggen in de grootte en belangrkheid1   
want #b en #c ,joh4 zn zeer  klein3     
evenmin in de bekendheid der schrvers1  
,markus1 ,lukas1 met de  apostelen1 want
 brieven van ,clemens en ,barnabas      
werden niet opgenomen2  en ook niet in  
de originaliteit1 want ,mattheus1       
,markus en ,lukas2 ,efeze  en ,colosse2 
,judas en #b ,petr4 zn de een van den   
ander afhankelk4 ,er  kan niets anders  
van gezegd worden1 dan dat de erkenning 
van deze  geschriften zonder eenige     
afspraak1 vanzelve in alle gemeenten    
plaats  had4 ,op enkele uitzonderingen  
na1 werden de ,o4 en de ,n4 ,t4         
geschriften  terstond1 van hun ontstaan 
af1 in hun geheel1 zonder een woord van 
twfel of protest als heilige1 goddelke  
schriften aangenomen4 ,de  plaats en de 
td1 waar hun het eerst gezag werd       
toegekend1 is niet aan  te wzen4 ,de    
kanoniciteit der ,bbelboeken wortelt in 
hun existentie4  ,z hebben gezag van    
zichzelve1 jure suo1 omdat ze er zn4    

,het is de  ,geest des ,heeren1 die     
leidde b het schrven en die ze in de    
gemeente  tot erkenning bracht4         
,harnack1 ,d4 ,g4 ,i #cjd f4 #cah f4    
,wildeboer1 ,het  ontstaan v4 d4 ,kanon 
des ,o4 ,v4 #ajg v4 ,reuss1 ,gesch4 des 
,n4 ,t4  #bih f4  ,herzog art4 ,kanon4  
,w4 ,lee1 ,the ,inspiration of holy     
,scripture1 #c;e ed4  ,dublin #ahfd p4  
#dc4    #ab4 ,het resultaat van dit     
onderzoek naar de leer der ,schrift over
  zichzelve kan hierin worden           
samengevat1 dat z zichzelve houdt en    
uitgeeft voor het woord van ,god4 ,de   
uitdrukking woord ,gods of woord  des   
,heeren heeft in de ,schrift            
verschillende beteekenissen4 ,dikwerf   
wordt er door aangeduid de kracht ,gods1
 waardoor ,h alle dingen schept  en     
onderhoudt1 ,gen4 #a3c2 ,ps4 #cc3f1     
#adg3ag1 #ah1 #adh3ah2 ,rom4 #d3ag2     
,hebr4 #a3c1 #aa3c4 ,vervolgens wordt   
zoo de bzondere openbaring genoemd1     
waardoor ,god iets bekend maakt aan de  
profeten4 ,in het ,o4 ,t4 komt de       

uitdrukking in dezen zin bna op iedere  
bladzde voor2 telkens heet  het daar3   
het woord des ,heeren geschiedde4 ,in   
het ,n4 ,t4 vinden we het  in dezen zin 
alleen1 ,joh4 #aj3ce2 het woord         
geschiedt nu niet meer en  komt niet    
eene enkele maal van boven en van buiten
 tot de profeten1  het is geschied in   
,christus en blft4 ,verder beteekent    
woord ,gods den  inhoud der openbaring2 
dan is er sprake van woord of woorden   
,gods1  naast rechten1 wetten1 geboden1 
inzettingen1 welke aan ,israel gegeven  
zn1 ,ex4 #i3bj1 #ba2 ,richt4 #c3bj2 ,ps4
 #cc3d1 #aai3i1 #af1 #ag enz4 ,jes4     
#dj3h2  ,rom4 #c3b enz4 ,in het ,n4     
,test4 heet zoo het ,evangelie1 dat door
 ,god in  ,christus is geopenbaard en   
door de apostelen verkondigd werd1 ,luk4
 #e3a2  ,joh4 #c3cd1 #e3bd1 #f3fc1      
#ag3h1 #ad1 #ag2 ,hd4 #h3be1 #ac3g2 #a  
,thess4 #b3ac enz4  ,niet onwaarschnlk  
is het1 dat de naam woord ,gods dan     
voorts in de  ,schrift eene enkele maal 
wordt gebruikt1 om er de geschreven wet1

 dus  een gedeelte der ,schrift1 mede   
aan te duiden1 ,ps4 #aai3aa1 #aje4      
,schultz1  ,grundriss der ev4 ,dogm4 #d 
f4 ,in het ,n4 ,t4 laat zich zulk eene  
plaats  niet aanwzen4 ,ook ,hebr4 #d3ab 
is woord ,gods niet gelk de ,schrift4   
,maar toch ziet het ,n4 ,t4 feitelk in  
de boeken des ,o4 ,v4 niets anders  dan 
het woord ,gods4 ,god1 of de ,h4 ,geest 
is de auctor primarius1 die  door1  c4  
gen41 de profeten sprak in de ,schrift1 
,hd4 #a3af1 #bh3be4  ,de ,schrift heet  
dan zoo n om haar oorsprong n om haar   
inhoud4 ,de  formeele en materieele     
beteekenis der uitdrukking is in de     
,schrift  ten nauwste verbonden4 ,en    
eindelk wordt de naam woord ,gods       
gebezigd  voor ,christus zelven4 ,h is  
de ,logos in geheel eenigen zin1        
revelator  en revelatio tegelk4 ,alle   
openbaringen ,gods1 alle woorden ,gods1 
in  natuur en geschiedenis1 in schepping
 en herschepping1 onder ,o4 en ,n4  ,t4 
hebben in ,hem hun grond1 hun eenheid en
 middelpunt4 ,h is de zon1  de andere   

woorden ,gods zn zne stralen4 ,het woord
 ,gods in de natuur1  onder ,israel1 in 
het ,n4 ,test41 in de ,schrift mag geen 
oogenblik van ,hem  worden losgemaakt en
 afgedacht4 ,er is alleen openbaring    
,gods1 wl ,h de  ,logos is4 ,h is het   
principium cognoscendi1 in algemeenen   
zin van alle  wetenschap1 in bzonderen  
zin1 als  1 van alle kennisse  ,gods1   
van religie en theologie1 ,mt4 #aa3bg4  
,d4 ,begrip der inspiratie4    #ac4 ,de 
,h4 ,schrift biedt ons nergens een klaar
 geformuleerd dogma over  de inspiratie1
 maar z geeft de zaak1 het feit der     
theopneustie en al  de momenten1 die er 
voor de constructie van het dogma noodig
 zn4 ,z  leert de theopneustie der      
,schrift in denzelfden zin en op        
dezelfde  wze1 even helder en even      
duidelk1 maar ook even weinig in        
abstracte  begrippen geformuleerd als   
het dogma der triniteit1 der            
vleeschwording1  der voldoening enz4    
,meermalen is dit ontkend4 ,elke        
sectarische en  haeretische richting    

begint haast met een beroep op de       
,schrift tegen  de confessie1 en tracht 
hare afwking te doen voorkomen als door 
de  ,schrift geboden4 ,maar in de meeste
 gevallen leidt dieper onderzoek  tot de
 erkentenis1 dat de orthodoxie de       
getuigenis der ,schrift aan  hare zde   
heeft4 ,de modernen geven thans over het
 algemeen gulweg  toe1 dat ,jezus en de 
apostelen de ,o4 ,t4 ,schrift als ,gods 
woord hebben  aangenomen1 ,lipsius1     
,dogm4  #ahe ,s4 #ada1 ,strauss ,i #gi1 
,pfleiderer1  ,der ,paulinismus1 #b;e   
,aufl4 ,leipz4 #ahij ,s4 #hg f4 ,rothe1 
,zur ,dogm4 #agh  f4 erkent dit ook ten 
opzichte van de apostelen1 maar meent   
dat de  kerkelke dogmatiek voor hare    
leer van de inspiratie zich niet op     
,jezus beroepen kan4 ,deze meening staat
 echter vr wel op zichzelve en  wordt   
door weinigen gedeeld4 ,jezus' positieve
 uitspraken over de ,o4 ,t4  ,schrift1  
,mt4 #e3h2 ,luk4 #af3ag2 ,joh4 #aj3ce1  
zne aanhaling en gebruik1  ,mt4 #ai3d1  
#e1 #bb3dc enz4 spreken daartoe te      

sterk1 en zn niets vrer  dan die van de 
apostelen4 ,maar deze tegenstelling1 die
 ,rothe maakt  tusschen de leer van     
,jezus en die van de apostelen1 verheft 
niet maar  ondermnt feitelk het gezag   
van ,jezus zelf4 ,want van ,jezus weten 
we  niets dan door de apostelen2 wie dus
 de apostelen discrediteert en als      
onbetrouwbare getuigen der waarheid     
voorstelt1 weerspreekt terstond  ,jezus 
zelf1 die zn apostelen tot volkomen     
betrouwbare getuigen  aangesteld heeft  
en door zn ,geest hen leiden zou in al  
de waarheid4  ,en daartoe behoort       
voorzeker ook de waarheid aangaande de  
,h4 ,schrift4  ,de leuze3 naar ,christus
 terug is bedriegelk en valsch1 als ze  
in  tegenstelling staat met de          
getuigenis der apostelen4    ,zeer      
gewoon is ook eene andere tegenstelling1
 die gemaakt wordt om van  de           
zelfgetuigenis der ,schrift bevrd te    
worden4 ,de ,schrift1 zoo zegt  men dan1
 moge hier en daar de inspiratie leeren2
 maar om de leer der  ,schrift aangaande

 de ,schrift op te bouwen1 moeten ook de
 feiten in  rekening worden gebracht1   
welke de ,schrift in haar ontstaan1     
wording1  geschiedenis1 bestand en      
inhoud ons kennen doet4 ,alleen zulk    
eene  theorie van inspiratie is dus waar
 en goed1 die met de phenomena der      
,schrift bestaanbaar is1 en uit deze    
zelve is afgeleid4 ,zeer dikwerf  doet  
men het hierb dan voorkomen1 dat de     
tegenpart eene eigene1  apriorische     
opinie aan de ,schrift opdringt1 en haar
 perst in het  keurslf der scholastiek4 
,en men beroept er zich op1 dat men     
tegenover  al die theorien en systemen  
juist de ,schrift zelve wil laten       
spreken  en alleen van zichzelve wil    
laten getuigen4 ,het schort der         
orthodoxie  juist aan eerbied voor de   
,schrift4 ,z doet den tekst1 de feiten  
der  ,h4 ,s4 geweld aan1 ,dr4 ,g4       
,wildeboer1 ,letterk4 des ,o4 ,v4 bl4   
,v4 ,deze  voorstelling klinkt op het   
eerste hooren schoon en aannemelk1 maar 
blkt toch b nadere overweging           

onhoudbaar4 ,de tegenstelling is in de  
eerste plaats niet die tusschen eene of 
andere inspiratietheorie en  de         
zelfgetuigenis der ,schrift4 ,de        
inspiratie is een feit1 door de ,h4     
,schrift zelve geleerd4 ,jezus en de    
apostelen hebben eene getuigenis        
gegeven aangaande de ,schrift4 ,de      
,schrift bevat eene leer ook over       
zichzelve4 ,afgedacht van alle          
dogmatische of scholastieke ontwikkeling
  dezer leer1 is de vraag eenvoudig     
deze1 of de ,schrift in deze hare       
zelfgetuigenis geloof verdient1 al dan  
niet4 ,er kan verschil bestaan  over de 
vraag1 of de ,schrift zulk eene         
theopneustie van zichzelve  leert2 maar 
indien ja1 dan behoort ze ook daarin    
geloofd te worden1  evengoed als in hare
 uitspraken over ,god1 ,christus1 de    
zaligheid enz4  ,de zoogenaamde         
phenomena der ,schrift kunnen die       
zelfgetuigenis der  ,schrift niet       
omverstooten en mogen tegen haar zelfs  
niet als part  worden opgeroepen4 ,want 

wie zne leer van de ,schrift afhankelk  
maakt  van het historisch onderzoek naar
 hare wording en struktuur1 begint      
reeds met de zelfgetuigenis der ,h4     
,schrift te verwerpen en staat dus  niet
 meer in het geloof aan die ,schrift4 ,h
 meent de leer van de  ,schrift beter te
 kunnen opbouwen uit eigen onderzoek1   
dan ze in den  geloove te ontleenen aan 
de ,schrift2 h stelt zne eigene         
gedachten  in plaats van en boven die   
der ,schrift4 ,voorts1 de zelfgetuigenis
 der  ,schrift is klaar1 duidelk en     
zelfs door de tegenstanders als zoodanig
  erkend1 maar de beschouwing over de   
phenomena der ,schrift is resultaat  van
 langdurig historisch-critisch onderzoek
 en wzigt zich in allerlei  vormen naar 
het verschillend standpunt der critici2 
de theoloog1 die  uit zulke             
onderzoekingen tot eene leer over de    
,schrift wil komen1  stelt feitelk zn   
wetenschappelk inzicht tegenover de leer
 der  ,schrift aangaande zichzelve4     
,maar langs dien weg komt men ook nooit 

tot eene leer over de ,schrift2         
historisch-critisch onderzoek kan een   
helder inzicht geven in het ontstaan1 de
 geschiedenis1 de structuur  van de     
,schrift maar leidt nooit tot eene leer1
 tot een dogma de ,s4  ,scriptura4 ,dit 
kan uitteraard slechts gebouwd worden op
 eene getuigenis  der ,schrift aangaande
 zichzelve4 ,niemand denkt er aan1 om   
eene  geschiedenis over den oorsprong en
 de bestanddeelen van de ,ilias eene    
leer te noemen4 ,b deze methode valt dus
 niet alleen eene of andere  theorie    
over de inspiratie1 maar deze zelve als 
feit en getuigenis  der ,schrift4       
,inspiratie1 indien men dat woord nog   
behoudt1 wordt dan  niets dan de korte  
samenvatting van wat de ,bbel is1 of    
liever van  wat men meent dat de ,bbel  
is1 en kan dan lnrecht in strd zn met   
wat de ,bbel zelf beweert te zn1 en     
waarvoor h zichzelf uitgeeft  en        
aandient4 ,de methode1 die men volgt1 is
 in het wezen der zaak  geen andere1 dan
 die1 waarb de leer der schepping1 van  

den mensch1  van de zonde enz4 niet     
opgebouwd wordt uit de getuigenis der   
,schrift  dienaangaande1 maar uit de    
zelfstandige studie van die facta4 ,in  
beide  gevallen is het een corrigeeren  
van de leer des ,bbels door eigen       
wetenschappelk onderzoek1 een afhankelk 
maken van het getuigenis  der ,schrift  
van menschelk oordeel4 ,de feiten en    
verschnselen der  ,schrift1 de          
resultaten van het wetenschappelk       
onderzoek mogen dienen  ter verklaring1 
toelichting1 enz4 van de leer der       
,schrift aangaande  zichzelve1 maar     
kunnen nooit het feit der inspiratie1   
waarvan z  getuigt1 te niet doen4 ,terwl
 generzds dus beweerd wordt1 dat alleen 
zulk eene inspiratie aannemelk is1 die  
overeenstemt met de phenomena  der      
,schrift1 is het dezerzds het beginsel1 
dat de phenomena der  ,schrift1 niet    
gelk de kritiek ze ziet1 maar gelk ze in
 zichzelve zn1  bestaanbaar zn met hare 
zelfgetuigenis4    #ad4 ,gewoonlk wordt 
in het woord theopneustie of inspiratie 

saamgevat1  wat de ,schrift aangaande   
zichzelve leert4 ,het woord  #b ,tim4   
#c3af komt vroeger niet voor en is dus  
misschien het eerst door ,paulus        
gebruikt4 ,het kan etymologisch zoowel  
actieve als passieve beteekenis  hebben1
 en dus vertaald worden zoowel door3    
,god ademend1 als3 door ,god  geademd4  
,maar de passieve beteekenis heeft de   
voorkeur1 wl ze door de  plaatsen1 waar 
het woord buiten het ,n4 ,t4 voorkomt1  
het meest wordt  gesteund en door de    
,schriftleer des ,n4 ,t4 wordt          
aanbevolen1 #b ,petr4  #a3ba4 ,in de    
,vulgata is het weergegeven door        
divinitus inspirata4  ,het woord        
inspiratie heeft oorspronkelk veel      
ruimer zin4 ,de ,grieken  en ,romeinen  
schreven aan allen1 die iets groots en  
goeds tot stand  brachten1 een afflatus 
of instinctus divinus toe4 ,nemo vir    
magnus sine  aliquo afflatu divino      
unquam fuit1 ,cic4 de ,nat4 ,d4 #b1 #ff4
 ,est deus in  nobis1 agitante          
calescimus illo1 ,ovid4 ,fasti #f1 #e4  

,de inspiratie van  dichters1           
kunstenaars1 vates1 enz4 kan ook        
inderdaad tot opheldering  dienen van de
 inspiratie1 waar de ,h4 ,s4 van        
spreekt4 ,bna alle  groote mannen hebben
 het uitgesproken1 dat hunne schoonste  
gedachten  plotseling en onbewust in    
hunne ziel opstegen en voor henzelven   
eene  verrassing waren4 ,en getuigenis  
moge volstaan4 ,goethe schreef eens  aan
 ,ekkermann1 aangehaald door ,hoekstra1 
,godg4 ,bdr4 #ahfd1 bl4 #bg1  #bh4 ,jede
 ,produktivitt hchster ,art1 jedes      
bedeutendes ,aperue1 jede  ,erfindung1  
jeder grosse ,gedanke der ,frchte bringt
 und ,folgen hat1  steht in ,niemandes  
,gewalt und ist ber alle irdische ,macht
 erhaben4  ,dergleichen hat der ,mensch 
als unverhoffte ,geschenke von oben1 als
  reine ,kinder ,gottes zu betrachten1  
die er mit freudigem ,danke zu          
empfangen und zu verehren hat4 ,in      
solchen ,fllen ist der ,mensch als  das 
,werkzeug einer hhern ,weltregierung zu 
betrachten1 als ein wrdig  befundenes   

,gefss zur ,aufnahme eines gttlichen    
,einflusses4 ,carlyle1  ,on heroes1     
hero-worship and the heroic in history1 
#dth ed4 ,london  #ahed1 heeft daarom op
 de heron of genien gewezen als de kern 
van  de geschiedenis der menschheid4 ,op
 hun beurt hebben deze genien1  op elk  
terrein1 weer de massa geinspireerd4    
,luther1 ,baco1 ,napoleon1  ,hegel      
hebben de gedachten van millioenen      
omgezet en het bewustzn  veranderd4 ,dit
 feit reeds leert ons1 dat er eene      
inwerking van den  eenen geest op den   
ander mogelk is4 ,de wze daarvan is     
verschillend1  als de eene mensch       
spreekt tot den ander1 als de redenaar  
de schare  bezielt door zn woord1 als de
 hypnotiseur zne gedachte overplant in  
den gemagnetiseerde1 enz41 maar altd is 
er suggestie van gedachten1  inspiratie 
in ruimer zin4 ,nu leert ons de         
,schrift1 dat de wereld niet            
zelfstandig is en uit zichzelve bestaat 
en leeft1 maar dat de ,geest van  ,god  
immanent is in al het geschapene4 ,de   

immanentie ,gods is de basis  voor alle 
inspiratie en theopneustie1 ,ps4        
#ajd3cj1 #aci3g2 ,job #cc3d4 ,het  zn en
 het leven wordt aan ieder schepsel van 
oogenblik tot oogenblik  door den ,geest
 geinspireerd4 ,nog nader is die ,geest 
des ,heeren principe  van alle verstand 
en wsheid1 ,job #cb3h2 ,jes4 #aa3b1     
zoodat alle kennis  en kunst1 alle      
talent en genie uit ,hem voortkomt4 ,in 
de gemeente is ,h  de ,geest der        
wedergeboorte en vernieuwing1 ,ps4      
#ea3ac2 ,ezech4 #cf3bf1 #bg2  ,joh4     
#c3c2 de uitdeeler der gaven1 #a ,cor4  
#ab3d-f4 ,in de profeten is ,h  de      
,geest der voorzegging1 ,num4 #aa3be1   
#bd3b1 #c2 ,jes4 #aa3b4 #db3a2 ,micha   
#c3h1 enz4 ,en zoo ook is ,h b de       
samenstelling der ,schrift de ,geest    
der inspiratie4 ,deze laatste           
werkzaamheid des ,h4 ,g4 staat dus niet 
op  zichzelve2 z staat in verband met zn
 gansche immanente werkzaamheid  in de  
wereld en in de gemeente4 ,z is de kroon
 en de spitse van alles4  ,de inspiratie

 der schrvers b de vervaardiging der    
,bbelboeken is op  al die andere        
werkzaamheden des ,h4 ,geestes          
opgebouwd4 ,z onderstelt een  werk des  
,vaders1 waardoor de openbaringsorganen 
lang te voren van de  geboorte af aan1  
ja zelfs voor de geboorte in hun        
geslacht1 omgeving1  opvoeding1         
ontwikkeling1 enz4 voor die taak werden 
voorbereid1 tot  welke z later speciaal 
zouden geroepen worden1 ,ex4 #c-d2 ,jer4
 #a3e2 ,hd4  #g3bb2 ,gal4 #a3ae1 enz4   
,de inspiratie mag dus niet1 gelk de    
modernen  doen1 met de heroische1       
potische1 religieuse bezieling worden   
vereenzelvigd2 z is niet een werk van de
 providentia ,dei generalis1  niet eene 
inwerking van ,gods ,geest in gelke mate
 en op dezelfde wze  als in de helden en
 kunstenaars1 al is het ook dat deze    
inwerking  van ,gods ,geest b de        
profeten en bbelschrvers meermalen      
ondersteld  wordt4 ,de ,geest in de     
schepping werkt den ,geest in de        
herschepping  voor4 ,voorts wordt b de  

eigenlke inspiratie ook nog een         
voorafgaand  werk des ,zoons ondersteld4
 ,de gave der theopneustie wordt alleen 
geschonken binnen den kring der         
openbaring4 ,theophanie1 profetie en    
wonder gaan aan de eigenlke inspiratie  
vooraf4 ,revelatie en inspiratie  zn    
onderscheiden2 gene is een werk des     
,zoons1 van den ,logos1 deze van  den   
,h4 ,geest4 ,er ligt dus waarheid in de 
gedachte van ,schleiermacher1  dat de   
heilige schrvers onder invloed stonden  
van den heiligen kring1  waarin z       
leefden4 ,openbaring en ingeving moeten 
onderscheiden worden4  ,maar de ingeving
 is niet met de openbaring identisch    
7cf4 boven bl4  #cjj74 ,z wortelt in    
deze1 maar z verheft er zich boven4     
,eindelk1 de  inspiratie onderstelt     
meestal1 ofschoon niet altd1 ook nog een
 werk  des ,h4 ,g4 zelven in            
wedergeboorte1 geloof en bekeering4 ,de 
profeten en  apostelen waren meest      
heilige mannen1 kinderen ,gods4 ,ook    
deze gedachte  der ethische theologie   

bevat dus elementen van waarheid4 ,maar 
toch  is inspiratie niet met            
wedergeboorte identisch4 ,wedergeboorte 
omvat  den ganschen mensch1 inspiratie  
is eene werking in het bewustzn4  ,gene 
heiligt en vernieuwt1 deze verlicht en  
onderwst4 ,gene brengt  niet van zelf de
 inspiratie mede1 en inspiratie is      
mogelk zonder  wedergeboorte1 ,num4     
#bc3e2 ,joh4 #aa3ea2 cf4 ,num4 #bb3bh2  
#a ,sam4 #ai3bd2  ,hebr4 #f3d4          
,wedergeboorte is een habitus permanens1
 inspiratie is een  actus transiens4    
,met al deze genoemde werkzaamheden     
,gods staat dus de  inspiratie in 't    
nauwste verband4 ,z mag er niet van     
geisoleerd worden4  ,z is opgenomen in  
al die inwerkingen ,gods in al het      
geschapene4 ,maar  ook hier moet de     
evolutie-theorie bestreden worden1 alsof
 het hoogere  alleen door immanente     
ontwikkeling uit het lagere voortkomen  
zou4 ,de  werking van ,gods ,geest in de
 natuur1 in de menschheid1 in de        
gemeente1  in de profeten1 in de        

bbelschrvers is verwant en analoog1 maar
 niet  identisch4 ,er is harmonie1 geen 
eenzelvigheid4    #ae4 ,waarin bestaat z
 zelve dan8 ,de ,schrift verspreidt     
daarover licht1  als z meermalen zegt1  
dat de ,heere spreekt door de profeten  
of door  den mond zner profeten4 ,van   
,god wordt de praepositie  gebruikt2  ,h
 is de sprekende1 ,h is het eigenlke    
subject2 maar de profeten  zn sprekende 
of schrvende zne organen1 van hen wordt 
altd de  praepositie  c4 gen4 en nooit  
gebezigd1 ,mt4 #a3bb1 #b3ae1 #ag1  #bc1 
#c3c1 #d3ad1 enz42 ,luk4 #a3gj2 ,hd4    
#a3af1 #c3ah1 #d3be1 #bh3be4 ,god1 of   
de ,h4 ,geest is de eigenlke spreker1 de
 zegsman1 de auctor primarius1  en de   
schrvers zn de organen1 door wie ,god   
spreekt1 de auctores  secundarii1 de    
scriptores of scribae4 ,nadere          
opheldering geeft nog #b  ,petr4        
#a3ai-ba1 waar de oorsprong der profetie
 niet gezocht wordt in  den wil des     
menschen1 maar in de drving van ,gods   
,geest4 ,het 1  cf4 ,hd4 #bg3ae1 #ag    

waar het schip gedreven wordt door den  
wind1 is  van het  der kinderen ,gods1  
,rom4 #h3ad wezenlk onderscheiden2  de  
profeten zn gedragen1 aangedreven door  
den ,h4 ,geest en spraken               
dientengevolge4 ,en evenzoo wordt de    
verkondiging der apostelen een  spreken 
77   genoemd1 ,mt4 #aj3bj2 ,joh4 #ad3bf1
 #ae3bf1  #af3g2 #a ,cor4 #b3aj-ac1 #af1
 #g3dj2 #b ,cor4 #b3ag1 #e3bj1 #ac3c4   
,profeten  en apostelen zn dus 2 het is 
,god1 die in en door hen  spreekt4 ,maar
 de ,schrift zelve gaat ons voor1 om dit
 spreken ,gods  door den mond der       
profeten zoo organisch mogelk op te     
vatten4 ,er is  hier onderscheid        
tusschen de profeten en de apostelen1 en
 tusschen  beiden weer onderling4 ,mozes
 staat onder de profeten bovenaan2 ,god 
sprak met hem als een vriend met zn     
vriend4 ,b ,jesaia draagt de  drving des
 ,geestes een ander karakter dan b      
,ezechiel2 ,jeremia's  profetien        
onderscheiden zich door haar eenvoud en 
natuurlkheid  van die b ,zacharia en    

,daniel4 ,b al de profeten des ,o4 ,t4  
is de  drving des ,geestes min of meer  
transcendent2 z komt van boven en  van  
buiten tot hen1 valt op hen en werkt    
momentaan4 ,b de apostelen  daarentegen 
woont de ,h4 ,geest immanent in de      
harten1 leidt en drft1  verlicht en     
onderwst hen4 ,er is dus zeer groot     
onderscheid ook in  het organische      
karakter der inspiratie4 ,maar          
desniettemin gebiedt  ons heel de       
,schrift1 de inspiratie niet mechanisch 
maar organisch te  denken4 ,niet echter1
 omdat eene mechanische inspiratie op   
zichzelve  onmogelk en ongeoorloofd zou 
zn en in strd met de waardigheid van    
den mensch4 ,als het niet onwaardig is  
voor een kind1 om zne ouders en         
onderwzers op gezag te gelooven en      
eenvoudig van hen te leeren1 wat  het   
niet weet2 als het niet onwaardig is    
voor een knecht1 om bevelen  van zn heer
 te ontvangen1 die h niet begrpt en     
alleen heeft uit te  voeren1 wat        
onwaardigs zou er dan in liggen voor den

 mensch1 om in  zulk eene relatie te    
staan tot den ,heere zn ,god8 ,maar ,god
 heeft dezen  weg niet ingeslagen1 ,h is
 in de openbaring en de inspiratie tot  
den  mensch nedergedaald en heeft zich  
aangesloten b de eigenaardigheden en    
zelfs b de zwakheden zner menschelke    
natuur4 ,ook dat is eene genade  der    
geweest4 ,evenals de ,logos niet een    
mensch overviel en  met zich verbond    
maar in de menschelke natuur inging en  
deze zelve  toebereidde en vormde door  
den ,geest1 van wien ze ontvangen werd1 
zoo  heeft de ,geest des ,heeren ook    
gehandeld b de inspiratie4 ,h is in de  
profeten en apostelen zelven ingegaan en
 heeft hen alzoo in dienst  genomen en  
bewerkt1 dat z zelven onderzochten en   
dachten1 spraken  en schreven4 ,h is    
het1 die door hen spreekt2 maar z zelven
 zn het  tevens1 die spreken en schrven4
 ,gedreven werden ze door den ,geest1   
maar z spraken toch zelven1 1 #b ,petr4 
#a3bj4 ,dikwerf wordt de  ,o4 ,t4       
,schrift in het ,n4 ,t4 b den auctor    

primarius aangehaald1 ,luk4  #a3gj2 ,hd4
 #a3af1 #c3ah1 #d3be1 #bh3be en altd in 
,hebr4 #a3e v41 #d3c1  #e enz41 maar    
even dikwerf b de auctores secundarii1  
,mozes1 ,david1  ,jesaja enz41 ,mt4     
#ac3ad1 #bb3dc2 ,joh4 #a3bc1 #df1 #e3df1
 #ab3ch4 ,de momenten  der inspiratie zn
 niet elk los op zichzelf te beschouwen1
 maar staan  in verband met al het      
voorafgaande3 de profeten en apostelen  
zn  van der jeugd af toebereid en       
bekwaamd voor hun taak2 hun karakter1   
aard1 neiging1 verstand1 ontwikkeling   
enz4 wordt niet onderdrukt1  maar1 als  
zelve reeds door den ,geest des ,heeren 
gevormd1 nu ook door  dienzelfden ,geest
 in dienst genomen en gebruikt2 hun     
gansche persoon  met alle gaven en      
krachten wordt dienstbaar aan de        
roeping1 waartoe z  geroepen worden4    
,onderzoek1 ,luk4 #a3a1 nadenken en     
herinnering1 ,joh4  #ad3bf1 gebruik van 
bronnen enz41 wordt daarom door de      
inspiratie niet  uitgesloten1 maar is   
daarin opgenomen4 ,schier alle boeken   

van ,o4 en  ,n4 ,t4 zn daarom in zekeren
 zin ook gelegenheidsschriften4 ,van een
  rechtstreeksch bevel tot schrven is   
slechts in enkele teksten sprake2  z    
dekken lang niet den ganschen inhoud der
 ,schrift4 ,maar ook die  gelegenheden1 
die tot schrven drongen1 behooren tot de
 leiding des  ,geestes2 juist door deze 
heen dreef ,h tot schrven aan4 ,de      
roeping  tot profeet en apostel sloot   
wel van zelf en natuurlk die tot spreken
  en getuigen in1 ,ex4 #c2 ,ez4 #c2 ,am4
 #c3h2 ,hd4 #a3h enz41 maar niet die    
van schrven4 ,immers1 vele profeten en  
apostelen schreven niet4 ,uit  ,mt4     
#bh3ai is een speciaal gebod tot schrven
 niet af te leiden4 ,onder  de          
charismata1 #a ,cor4 #ab wordt het      
schrven niet genoemd1 ,bellarm41  de    
verbo ,dei ,,iv cap4 #c-d4 ,maar de ,h4 
,geest heeft de historie der  kerk onder
 ,israel en in het ,n4 ,t4 alzoo geleid1
 dat de daad moest  overgaan in het     
woord en het woord in het schrift4 ,uit 
deze leiding  is b profeten en apostelen

 de roeping tot schrven1 de impulsus ad 
scribendum geboren4 ,en dat schrven is  
de hoogste1 de machtigste1 de           
algemeenste getuigenis1 die niet        
vervliegt op den adem des winds maar    
manet in aeternum4 ,en juist1 omdat de  
geschriften der profeten en  apostelen  
niet ontstaan zn buiten maar uit en in  
de historie1 daarom  is er eene         
wetenschap in de theologie1 die alle die
 gelegenheden  en omstandigheden1       
waaronder de bbelboeken ontstonden1     
onderzoekt  en kennen doet4 ,als dan de 
profeten en apostelen alzoo schrvende   
getuigen1 behouden ze ook hun eigen     
karakter1 hun eigen taal en stl4  ,ten  
allen tde is dit verschil in de boeken  
des ,bbels erkend1 maar  niet altd      
bevredigend verklaard4 ,niet daaruit is 
het te verklaren1  dat de ,h4 ,geest    
naar louter willekeur nu eens zoo en dan
 aldus wilde  schrven2 maar ingaande in 
de schrvers1 is ,h ook in hun stl en    
taal1 in hun karakter en eigenaardigheid
 ingegaan1 die ,h zelf reeds  toebereid 

en gevormd had4 ,daartoe behoort ook1   
dat ,h in het ,o4 ,t4 het  ,hebreeuwsch1
 in het ,n4 ,t4 het hellenistisch       
,grieksch tot voertuig der  goddelke    
gedachten kiest4 ,ook hierin was geen   
willekeur4 ,het purisme  verdedigde op  
onbeholpen manier eene kostelke         
waarheid4 ,naar het  ,grieksch van      
,plato en ,demosthenes gemeten1 is het  
,n4 ,t4 vol barbarismen  en soloecismen2
 maar het huwelk1 dat in het            
hellenistisch ,grieksch  gesloten werd  
tusschen het zuiver ,hebreeuwsch en het 
zuiver ,attisch1  tusschen den          
,oosterschen en ,westerschen geest1 was 
op taalgebied de  realiseering van de   
goddelke gedachte1 dat de zaligheid uit 
de ,joden  is1 maar voor heel de        
menschheid is bestemd4 ,de taal des ,n4 
,t4 is niet  de schoonste1 grammatisch  
en linguistisch beschouwd1 maar z is wel
 de  geschiktste tot meedeeling van de  
gedachten ,gods4 ,het woord is ook in   
dit opzicht waarachtig en algemeen      
menschelk geworden4 ,en eindelk1  als de

 profeten en apostelen schreven1 dan    
leverde hun eigen ervaring  en          
geschiedenis meermalen de stof voor hun 
schrven4 ,in de psalmen is  het de vrome
 zanger1 die beurtelings klaagt en      
juicht1 in droefheid  terneerzit of     
jubelt van vreugde4 ,in ,rom4 #g teekent
 ons ,paulus zne  eigene levenservaring1
 en door heel de ,schrift heen zn het   
telkens  de personen der schrvers zelf1 
wier leven en ervaring1 wier hope en    
vreeze1 wier geloof en vertrouwen1 wier 
klacht en ellende beschreven  en        
geschilderd wordt4 ,dat rke leven1 die  
diepe ervaring1 van een  ,david bv4 is  
door den ,geest des ,heeren alzoo       
gevormd en geleid1 dat  het in de       
,schrift opgenomen1 voor de volgende    
geslachten tot leering  zou zn1 opdat w 
door ldzaamheid en vertroosting der     
,schriften hope  hebben zouden1 ,rom4   
#ae3d4 ,de organische inspiratie doet   
alleen aan de  ,schrift recht           
wedervaren4 ,z is in de leer der        
,schrift de uitwerking en  toepassing   

van het centrale feit der openbaring1 de
 vleeschwording des  woords4 ,de  is    
geworden1 en het woord is ,schrift      
geworden2  het zn twee feiten1 die      
parallel loopen niet alleen1 maar ook   
ten  innigste verbonden zn4 ,christus is
 vleesch geworden1 een dienstknecht1    
zonder gedaante of heerlkheid1 de       
verachtste onder de menschen2 ,h is     
nedergedaald in de nederste deelen der  
aarde1 is gehoorzaam geworden  tot den  
dood des kruises4 ,en zoo ook is het    
woord1 de openbaring ,gods  ingegaan in 
het creatuurlke1 in het leven en de     
historie van menschen  en volken1 in    
alle menschelke vormen van droom en     
visioen1 van  onderzoek en nadenken1 tot
 zelfs in het menschelk zwakke en       
verachte  en onedele toe2 het woord is  
schrift geworden1 en heeft als schrift  
aan het lot van alle schrift zich       
onderworpen4 ,dit alles is geschied1    
opdat de uitnemendheid der kracht1 ook  
van de kracht der ,schrift1 z  ,godes en
 niet uit ons4 ,gelk elke menschelke    

gedachte en handeling  vrucht is geheel 
van de actie ,gods in wien w leven en   
zn1 en tegelk  geheel vrucht is van de  
werkzaamheid des menschen1 zoo ook is de
  ,schrift product geheel en al van den 
,geest ,gods1 die door de profeten  en  
apostelen spreekt1 en tegelk geheel     
product van de werkzaamheid der         
schrvers4     4    #af4 ,deze organische
 beschouwing is echter meermalen        
gebruikt1 om juist  aan het eerste1 aan 
het auteurschap des ,h4 ,geestes1       
afbreuk te doen4  ,de vleeschwording van
 ,christus eischt1 dat men haar naspeure
 tot in  de diepte van haar vernedering 
toe1 in al haar zwakheid en smaad4 ,de  
beschrving van het woord1 van de        
openbaring1 noodigt ons uit1 om  ook in 
de ,schrift dat zwakke en nederige1 die 
dienstknechtsgestalte  te erkennen4     
,maar gelk het menschelke in ,christus1 
hoe zwak en  nederig ook1 toch van het  
zondige vr bleef1 zoo ook is de ,schrift
  sine labe concepta4 ,menschelk geheel 
en in al haar deelen1 maar ook  evenzoo 

4 ,toch is op velerlei wze aan dit      
goddelk karakter  der ,schrift te kort  
gedaan4 ,de geschiedenis der inspiratie 
leert  ons dat deze eerst tot in de     
#ag;e eeuw toe hoe langer hoe verder is 
uitgebreid1 tot de vokalen en punten toe
 7inspiratio punctualis71 en  vervolgens
 dat z allengs hoe meer is ingekrompen  
en beperkt1 van de  punten tot de       
woorden 7insp4 verbalis71 van de singula
 verba tot het  woord1 de gedachte      
7,wort in plaats van ,wrterinspiration b
 ,philippi1  ,kirchl4 ,glaub4 ,i1 #beb71
 van het woord als gedachte tot de zaken
  7insp4 realis71 van de zaken tot den  
religieus-ethischen inhoud1 tot  hetgeen
 in eigenlken zin geopenbaard is1 tot   
het woord ,gods sensu  stricto1 tot het 
speciale object van het zaligmakend     
geloof 7insp4  fundamentalis1           
religiosa71 van deze zaken weder tot de 
personen  7insp4 personalis71 en van    
deze eindelk tot loochening van alle    
inspiratie als bovennatuurlke gave4 ,nu 
is het verbldend1 dat zelfs  de meest   

negatieve richting aan de ,schrift nog  
eene plaats verzekeren  en eenige waarde
 toeschrven wil in het religieuse leven 
en denken  der ,christenheid4 ,de leer  
der ,h4 ,s4 is niet eene opinie van deze
 of  geene school1 geen dogma van eene  
particuliere kerk of secte1 maar  een   
articulus fundamentalis1 een            
geloofsartikel van de ne heilige        
algemeene christelke kerk4 ,haar        
beteekenis voor heel het ,christendom   
wordt hoe langer hoe beter ingezien2    
haar onverbrekelke samenhang  met het   
christelk geloof en leven steeds beter  
erkend4 ,een td lang  in de dogmatiek   
naar de media gratiae verwezen1 heeft ze
 zich de  plaats in den ingang tot de   
dogmatiek weer met eere heroverd1       
,nitzsch1  ,lehrb4 der ev4 ,dogm4 #bab4 
,heel de ,roomsche en ,grieksche kerk   
staat nog  onverzwakt in de beldenis van
 de goddelke ingeving der ,h4 ,schrift4 
,vele ,protestantsche kerken en         
richtingen hebben tot nog toe alle      
geweld  weerstaan1 om haar van dezen    

grondslag af te dringen4 ,de gemeente   
blft  door prediking en onderws1 door   
lezing en onderzoek middellk of         
rechtstreeks uit de ,schrift leven en   
met de ,schrift zich voeden4 ,zelfs  wie
 in theorie de inspiratie ontkent1      
spreekt en handelt in de praktk  van het
 leven menigmaal1 alsof h ze ten volle  
aanvaardt4 ,het dualisme  van gelooven  
en weten1 waarin naar veler voorstelling
 de orthodoxie b  de leer der ,schrift  
verkeert1 komt niet in vergelk b de     
tweeslachtige  positie der              
,vermittelungstheologie1 die op den     
katheder de inspiratie  loochent en op  
den kansel ze feitelk beldt4 ,het       
radikalisme komt hoe  langer hoe meer   
tot de erkentenis1 dat de inspiratie der
 ,schrift door  de ,schrift zelve wordt 
geleerd en met deze aangenomen of       
verworpen  moet worden4 ,dit alles      
toont1 dat het leven sterker is dan de  
leer en  dat de ,schrift zelve altd weer
 reageert tegen iedere naturalistische  
verklaring4 ,z pretendeert zelve uit den

 ,geest ,gods te zn voortgekomen  en    
houdt deze pretensie staande tegenover  
alle kritiek4 ,elke poging om  haar van 
het mysterieus karakter van haar        
oorsprong1 inhoud en kracht  te ontdoen1
 is tot dusver geindigd met het op te   
geven en de ,schrift  de ,schrift te    
laten4 ,eene inspiratie is daarom geene 
verklaring van de  ,schrift1 en dus     
eigenlk ook geen theorie2 maar z is en  
behoort te  zn eene geloovige beldenis  
van wat de ,schrift aangaande zichzelve 
getuigt1 in weerwil van den schn die    
tegen haar is4 ,de inspiratie  is een   
dogma evenals de triniteit1 de          
menschwording1 enz41 dat de  ,christen  
aanneemt1 niet wl h de waarheid ervan   
inziet1 maar omdat  ,god het alzoo      
getuigt4 ,z is geen wetenschappelke     
uitspraak maar  eene beldenis des       
geloofs4 ,b de inspiratie even als b elk
 ander  dogma is het niet in de eerste  
plaats de vraag3 hoe veel kan en mag  ik
 belden1 zonder in conflict te komen met
 de wetenschap1 maar wat  is de         

getuigenis ,gods en wat is              
dienovereenkomstig de uitspraak van  het
 christelk geloof8 ,en dan is er maar n 
antwoord mogelk1 dat de  ,schrift       
zichzelve aandient als het woord ,gods  
en de kerke ,gods in alle  eeuwen haar  
als zoodanig heeft erkend4 ,de          
inspiratie steunt op het  gezag der     
,schrift en heeft getuigenis bekomen van
 de kerk aller eeuwen4    ,met dit      
dogmatisch en religieus karakter van de 
leer der inspiratie is  de inspiratio   
personalis en fundamentalis in strd4    
,wel ligt er ook in  deze opvattingen   
eene goede gedachte4 ,want het zn zeker 
de personen  geweest1 die met al hun    
gaven en krachten b de inspiratie door  
den ,h4  ,geest in dienst werden        
genomen2 en die personen waren heilige  
mannen1  menschen ,gods1 tot dit werk   
bekwamelk toegerust4 ,ook is er in de   
,schrift zonder twfel onderscheid       
tusschen meer en minder belangrke       
deelen2 niet alle boeken des ,bbels     
hebben gelke waarde4 ,maar beide        

voorstellingen van de inspiratie        
verzwakken de getuigenis1 welke de      
,schrift van zichzelve geeft1 en zn niet
 geboren uit de plerophorie  des geloofs
 maar uit transactie met de wetenschap4 
,bovendien stuit de  inspiratio         
personalis nog af op deze bezwaren1 dat 
z het onderscheid  uitwischt tusschen   
inspiratie en illuminatie               
7wedergeboorte71 tusschen  het          
intellectueele en het ethische leven1   
tusschen het  der  profeten1 #b ,petr4  
#a3ba en het  der kinderen ,gods1 ,rom4 
#h3ad1  tusschen de ,h4 ,schrift en de  
stichtelke lectuur4 ,voorts keert z met 
,rome de verhouding van ,schrift en kerk
 in haar tegendeel om1 berooft de       
gemeente van de vastigheid die z behoeft
 en maakt haar afhankelk van  de        
wetenschap1 die uitmaken moet1 wat in de
 ,schrift al dan niet ,gods  woord is4  
,wel trachten vele voorstanders van deze
 inspiratietheorie  aan deze bezwaren te
 ontkomen1 door zich te beroepen op den 
persoon  van ,christus als bron en      

autoriteit der dogmatiek1 maar dit baat 
daarom niet1 wl er juist verschil is    
over de vraag1 wie ,christus is  en wat 
,h geleerd en gedaan heeft4 ,indien de  
apostolische getuigenis  aangaande      
,christus niet betrouwbaar is1 is er    
geen kennis van ,christus  mogelk4 ,daar
 komt b1 dat1 indien ,christus          
autoriteit is1 ,h dat ook  is in de leer
 aangaande de ,schrift2 de inspiratie   
moet dan juist op  zn gezag worden      
aangenomen4 ,de bovengenoemde theorie   
komt met het  gezag van ,christus zelven
 in botsing4 ,de inspiratio             
fundamentalis  onderscheidt zich van de 
inspiratio personalis daardoor1 dat z   
nog  eene bzondere werkzaamheid des     
,geestes b het schrven aanneemt1  maar  
alleen b sommige gedeelten der ,schrift4
 ,deze voorstelling is  echter zoo      
deistisch en dualistisch1 dat z reeds   
daarom onaannemelk  is4 ,daarb zn woord 
en feit1 het religieuse en het          
historische1 het  door ,god en door     
menschen gesprokene in de ,schrift zoo  

saamgeweven en  ineengevlochten1 dat    
scheiding onmogelk is4 ,ook de historie 
in de  ,schrift is een openbaring ,gods4
 ,en eindelk komen deze beide theorien  
toch niet te gemoet aan de bezwaren1 die
 van de zde der wetenschap  tegen de    
,schrift en hare inspiratie worden      
ingebracht4 ,want deze  gelden volstrekt
 niet enkele ondergeschikte punten in de
 peripherie  der openbaring1 maar raken 
haar hart en centrum zelf4 ,de          
inspiratio  personalis en fundamentalis 
is volstrekt niet wetenschappelker en   
rationeeler1 dan de strengste inspiratio
 verbalis4    ,de andere                
inspiratietheorien1 inspiratio          
punctualis1 verbalis1 realis  en ook de 
,wortinspiration van ,philippi wken     
onderling weinig af4 ,de  werkzaamheid  
des ,h4 ,geestes b het schrven heeft    
toch daarin bestaan1  dat ,h1 na het    
menschelk bewustzn der scriptores op    
allerlei wze1  door geboorte1 opvoeding1
 natuurlke gaven1 onderzoek1            
herinnering1  nadenken1 levenservaring1 

openbaring1 enz4 gepraepareerd te       
hebben1 nu  in en onder en b het schrven
 zelf in dat bewustzn die gedachten en  
woorden1 die taal en stl1 deed opkomen1 
welke de goddelke gedachte  op de beste 
wze voor menschen van allerlei rang en  
stand en volk en  eeuw vertolken konden4
 ,in de gedachten zn de woorden en in de
 woorden  de vocalen begrepen4 ,maar    
daaruit volgt niet1 dat de vocaalteekens
  in onze ,hebr4 handschriften van de   
schrvers zelven afkomstig zouden  zn4   
,daaruit volgt ook niet1 dat alles vol  
is van goddelke wsheid1  dat elke jota  
en elke tittel een oneindigen inhoud    
heeft4 ,alles heeft  zn zin en zne      
beteekenis zeer zeker1 maar daar ter    
plaatse en in  het verband1 waarin het  
voorkomt4 ,niet atomistisch mag de      
,schrift  beschouwd worden1 alsof elk   
woord en elke letter los op zich zelve  
en  geisoleerd1 als zoodanig1 door ,god 
zou zn ingegeven1 met een eigen         
bedoeling1 met een eigen en dus         
goddelken1 oneindigen inhoud4 ,dat      

leidt tot de dwaze hermeneutische       
regelen der ,joodsche ,schriftgeleerden 
en eert niet maar onteert de ,h4        
,schrift4 ,maar organisch moet de       
inspiratie worden opgevat1 zoodat ook   
het geringste zne plaats en  beteekenis 
heeft en tegelk toch op veel verder     
afstand ligt van  het centrum dan andere
 deelen4 ,in het menschelk organisme is 
niets  toevallig1 noch de lengte1 noch  
de breedte1 noch de kleur1 noch de      
tint2 maar daarom staat niet alles met  
het levenscentrum in hetzelfde  nauw    
verband4 ,hoofd en hart nemen een veel  
belangrker plaats in het  lichaam in dan
 hand en voet1 en deze staan weer in    
waarde verre boven  nagels en haren4    
,ook in de ,schrift ligt niet alles even
 dicht om het  centrum geschaard2 er is 
eene peripherie1 die wd om het          
middelpunt  zich heen beweegt1 maar ook 
z behoort tot den cirkel der gedachten  
,gods4 ,soorten en graden in de         
inspiratie zelve zn er dus niet4 ,het   
haar des hoofds is hetzelfde leven      

deelachtig als hart en hand4 ,het is  ne
 anima1 die tota est in toto corpore et 
in omnibus partibus4 ,het  is n ,geest1 
waaruit heel de ,schrift door het       
bewustzn der schrvers  is voortgekomen4 
,maar wel is er verschil in de wze1     
waarop hetzelfde  leven in de           
verschillende deelen des lichaams       
immanent en werkzaam  is4 ,er is        
verscheidenheid van gaven1 ook in de    
,schrift1 maar het is  dezelfde ,geest4 
,e4 ,bezwaren tegen de inspiratie4      
#ag4 ,tegen deze inspiratie der ,schrift
 worden vele en zeer ernstige  bezwaren 
ingebracht4 ,z zn ontleend aan de       
historische kritiek1 die  de echtheid en
 geloofwaardigheid van vele ,bbelboeken 
bestrdt2 aan de  innerlke               
tegenstrdigheden1 die telkens in de     
,schrift voorkomen2 aan  de wze1 waarop 
het ,oude ,test4 in het ,nieuwe         
aangehaald en uitgelegd  wordt2 aan de  
ongewde geschiedenis1 met welke de      
verhalen der ,schrift  menigmaal niet   
overeen te brengen zn2 aan de natuur1   

welke zoowel in  haar ontstaan als in   
haar bestaan de ,schrift met hare       
schepping en  hare wonderen weerspreekt2
 aan de religie en moraal1 die menigmaal
  over het geloof en leven van de       
personen des ,bbels een afkeurend       
oordeel velt2 aan den tegenwoordigen    
vorm der ,schrift1 die blkens de        
tekstkritiek in hare autographa         
verloren1 in hare apographa corrupt en  
in hare vertalingen gebrekkig is1 enz4  
,het is eene dele poging1 om  deze      
bezwaren weg te cferen en te doen1 als z
 niet bestaan4 ,maar toch  dient in de  
eerste plaats gewezen te worden op de   
ethische beteekenis  van den strd1 die  
alle eeuwen door tegen de ,schrift is   
gevoerd4  ,indien de ,schrift het woord 
,gods is1 is die strd niet toevallig    
maar  noodzakelk en ook volkomen        
verklaarbaar4 ,omdat z de beschrving is 
van de openbaring ,gods in ,christus1   
moet z denzelfden tegenstand  wakker    
roepen als ,christus zelf4 ,deze is tot 
eene  in de wereld  gekomen en is gezet 

tot een val en eene opstanding voor     
velen4 ,h  brengt scheiding tusschen    
licht en duisternis en maakt de         
gedachten uit  veler hart openbaar4 ,en 
evenzoo is de ,schrift een levend en    
krachtig  woord1 een oordeelaar van de  
gedachten en de overleggingen des       
harten4  ,z werd niet alleen            
genspireerd1 z is nog theopneust4 ,gelk 
er aan  de akte der inspiratie veel     
voorafgaat1 heel de werkzaamheid des    
,h4 ,geestes in natuur1 geschiedenis1   
openbaring1 wedergeboorte1 zoo  volgt er
 ook veel op4 ,de inspiratie staat niet 
op zichzelve4 ,de ,h4  ,geest trekt     
zich1 na de akte der inspiratie1 niet   
van de ,h4 ,schrift  terug en laat haar 
niet over aan haar lot1 maar ,h draagt  
en bezielt  haar1 en brengt haar inhoud 
in allerlei vorm tot de menschheid1 tot 
haar hart en geweten4 ,door de ,schrift 
als het woord ,gods bindt de ,h4  ,geest
 een voortdurenden kamp aan tegen de    
gedachten1 en overleggingen  van den  4 
,op zichzelf behoeft het dus niet de    

minste  verwondering te baren1 dat de   
,schrift ten allen tde weerspraak en    
bestrding heeft ontmoet4 ,christus heeft
 een kruis gedragen1 en een             
dienstknecht is niet meerder dan zn     
heer4 ,de ,schrift is de dienstmaagd    
van ,christus4 ,z deelt in zn smaad4 ,z 
roept de vandschap wakker van  den      
zondigen mensch4    ,daaruit is nu wel  
niet alle bestrding van de ,schrift te  
verklaren4  ,maar toch zn de aanvallen1 
waaraan de ,schrift in deze eeuw        
blootstaat1  niet op zichzelf te        
beschouwen4 ,z hangen ongetwfeld samen  
met heel  de geestesrichting dezer eeuw4
 ,over personen en bedoelingen komt ons 
het oordeel niet toe2 maar het zou      
oppervlakkig zn te beweren1 dat  de strd
 tegen de ,schrift in deze eeuw geheel  
op zichzelf stond1 door  gansch andere  
en veel zuiverder motieven werd         
beheerscht dan in  vroegere eeuwen1 dat 
thans alleen het hoofd meespreken zou en
 het hart  er geheel buiten zou blven4  
,ieder geloovige doet de ervaring op1   

dat  h in de beste oogenblikken van zn  
leven ook het sterkst staat in het      
geloof aan de ,schrift2 zn vertrouwen op
 de ,schrift neemt toe met zn  geloof in
 ,christus1 en omgekeerd is ignoratio   
,scripturarum vanzelve  en in diezelfde 
mate ook eene ignoratio ,christi        
7,hieronymus74 ,het  verband van zonde  
en dwaling ligt dikwerf diep onder de   
oppervlakte  van het bewuste leven4 ,b  
een ander is het schier nimmer aan te   
wzen1  maar soms wordt het aan het eigen
 zielsoog ontdekt4 ,de strd tegen  de   
,schrift is in de eerste plaats eene    
openbaring van de vandschap  van het    
menschelk hart4 ,maar die vandschap kan 
zich uiten op  verschillende wze4 ,z    
komt volstrekt niet alleen en misschien 
zelfs  niet het sterkst uit in de       
kritiek1 waaraan de ,schrift in onzen td
  onderworpen wordt4 ,de ,schrift als   
het woord ,gods ontmoet tegenstand  en  
ongeloof b iederen psychischen mensch4  
,in de dagen der doode  orthodoxie was  
principiel het ongeloof aan de ,schrift 

even machtig  als in onze historische en
 kritische eeuw4 ,de vormen wisselen1   
maar  het wezen blft n4 ,hetz de        
vandschap tegen de ,schrift zich uit in 
eene kritiek als die van ,celsus en     
,porphyrius1 hetz z zich openbaart  in  
een dood geloof1 de vandschap is in     
beginsel dezelfde4 ,want niet  de       
hoorders1 maar de daders des woords     
worden zalig gesproken4 ,de             
dienstknecht welke geweten heeft den wil
 zns heeren en zich niet  bereid noch   
naar znen wil gedaan heeft1 die zal met 
vele slagen  geslagen worden4    ,daarom
 blft het voor iederen mensch plicht1 om
 allereerst deze  vandschap tegen het   
woord ,gods af te leggen en alle        
gedachten gevangen  te leiden tot de    
gehoorzaamheid van ,christus4 ,de       
,schrift treedt zelve  allerwege op met 
dezen eisch4 ,alleen de reine van hart  
zal ,god zien4  ,wedergeboorte doet het 
koninkrk ,gods aanschouwen4             
,zelfverloochening  is de voorwaarde1 om
 ,jezus' discipel te zn4 ,de wsheid der 

wereld is  dwaasheid b ,god4 ,de        
,schrift neemt tegenover ieder mensch   
zoo hooge  plaats in1 dat z1 in plaats  
van aan zne kritiek zich te onderwerpen1
  veeleer hem oordeelt in al zne        
gedachten en begeerten4 ,en dit is  het 
standpunt der christelke kerk tegenover 
de ,schrift ten allen  tde geweest4     
,nederigheid was volgens ,chrysostomus  
de grondslag der  philosophie4          
,augustinus zeide3 quemadmodum rhetor   
ille rogatus1 quid  primum esset in     
eloquentiae praeceptis1 respondit3      
pronuntiationem2  quid secundum1        
pronuntiationem2 quid tertium1          
pronuntiationem2 ita  si me interroges  
de religionis ,christianae1 primo1      
secundo et tertio  semper respondere    
liberet3 humilitatem4 ,calvn1 ,inst4    
,,ii #b1 #aa1 haalt  dit met instemming 
aan4 ,en ,pascal1 ,penses1 ,art4 #h1    
roept het den  mensch toe3              
humiliez-vous1 raison impuissante1      
taisez-vous1 nature  imbcile44444 coutez
 ,dieu6 ,zoo heeft de kerk in alle eeuw 

tegenover  de ,schrift gestaan4 ,en de  
christelke dogmaticus mag geen andere   
positie innemen4 ,want een dogma steunt 
niet op de uitkomsten van eenig         
historisch-kritisch onderzoek1 maar rust
 alleen op de getuigenis ,gods1  op de  
zelfgetuigenis der ,h4 ,schrift4 ,een   
,christen gelooft niet1 omdat  alles    
,gods liefde ontdekt1 maar ondanks      
alles1 dat twfel wekt4 ,ook  in de      
,schrift blft er veel1 dat twfel wekt4  
,alle geloovigen weten  daaruit b       
ervaring mede te spreken4 ,de mannen van
 de ,schriftkritiek  stellen het dikwerf
 zoo voor1 alsof de eenvoudige gemeente 
niets wist  van de bezwaren1 die tegen  
de ,schrift worden ingebracht en niets  
gevoelde van de moeilkheid1 om aan de   
,schrift te blven gelooven4 ,maar  dat  
is eene onzuivere voorstelling4 ,zeker1 
de eenvoudige ,christenen  kennen de    
hinderpalen niet1 welke de wetenschap   
voor het geloof  aan de ,schrift in den 
weg legt4 ,maar z kennen toch in        
meerdere of  mindere mate den strd1 die 

in hoofd en hart beide tegen de ,schrift
  wordt gestreden4 ,er is geen enkel    
geloovige1 die niet op zne wze  de      
tegenstelling heeft leeren kennen       
tusschen de    en  de   4 ,het is       
nzelfde en het is een altd voortdurende 
strd1 die door alle ,christenen1 geleerd
 of ongeleerd1 gestreden moet  worden1  
om de gedachten gevangen te houden onder
 de gehoorzaamheid van  ,christus4      
,niemand komt hier op aarde dien strd te
 boven4 ,er blven  over heel de erve des
 geloofs cruces1 die overwonnen moeten  
worden4 ,er  is geen geloof zonder strd4
 ,gelooven is strden1 strden tegen den  
schn der dingen4 ,zoolang iemand nog    
iets gelooft1 wordt hem zn geloof  van  
alle kanten betwist4 ,ook de moderne    
geloovige wordt daarvan niet  verlost4  
,concessies verzwakken maar bevrden     
niet4 ,zoo blven er dan  nog bezwaren   
genoeg over1 ook voor wie kinderlk aan  
de ,schrift zich  onderwerpt4 ,deze     
behoeven niet verbloemd te worden4 ,er  
zn cruces in de  ,schrift1 die niet weg 

te cferen zn1 en die waarschnlk ook     
nooit  zullen worden opgelost4 ,maar    
deze moeilkheden1 welke de ,h4 ,schrift 
zelve tegenover hare inspiratie ons     
biedt1 zn voor een groot gedeelte  niet 
nieuw ontdekt in deze eeuw2 z zn ten    
allen tde opgemerkt1  en desniettemin   
hebben ,jezus en de apostelen1 hebben   
,athanasius en  ,augustinus1 ,thomas en 
,bonaventura1 ,luther en ,calvn1 hebben 
alle  ,christenen van alle kerken en    
door alle eeuwen de ,schrift beleden  en
 erkend als het woord van ,god4 ,wie met
 het geloof aan de ,schrift  wil        
wachten1 totdat alle bezwaren uit den   
weg zn geruimd en alle  tegenstrdigheden
 zn verzoend1 komt nimmer tot het       
geloof4 ,hetgeen  iemand ziet1 waarom   
zal h het ook hopen8 ,jezus spreekt     
zalig degenen1  die niet gezien en      
nogtans zullen geloofd hebben4 ,maar    
bovendien1  bezwaren en moeielkheden zn 
er in iedere wetenschap4 ,wie niet met  
gelooven wil aanvangen1 komt nimmer tot 
weten4 ,de ,erkenntnisstheorie is  het  

beginsel der philosophie2 maar z is     
mysterie van het begin tot het  eind4   
,wie niet eer aan het wetenschappelk    
onderzoek wil gaan1 voordat  h den weg  
ziet gebaand1 waarlangs w tot kennis    
komen1 begint er nooit  mede4 ,wie niet 
eten wil1 voor h heel het proces begrpt1
 waardoor de  spze tot hem komt1 sterft 
den hongerdood2 en wie het woord ,gods  
niet  gelooven wil1 voor h alle         
moeilkheden opgelost ziet1 komt om van  
geestelk gebrek4 ,met begrpen zal 't    
niet gaan1 grp het onbegrepen  aan      
7,beets74 ,de natuur1 de geschiedenis en
 elke wetenschap biedt  evenveel cruces 
als de ,h4 ,schrift4 ,de natuur bevat   
zoovele raadselen1  dat z ons menigmaal 
kan doen twfelen aan het bestaan van een
 ws en  rechtvaardig ,god4 ,er zn  in   
menigte op iedere bladzde  van het boek 
der natuur4 ,er is een onverklaarbare   
rest 7,schelling71  die met alle        
verklaring spot4 ,wie geeft daarom prs  
het geloof aan de  ,voorzienigheid      
,gods1 welke over alle dingen gaat8 ,het

 ,mohammedanisme1  het leven en de      
levensbestemming der onbeschaafde volken
 is een crux  in de geschiedenis der    
menschheid1 even groot en even moeilk   
als de  samenstelling van den           
,pentateuch en de ,synoptici4 ,wie      
twfelt er daarom  aan1 dat ,god ook dat 
boek der natuur en der geschiedenis     
schrft met  zne almachtige hand8        
,natuurlk kan men hier en zoo ook b de  
,schrift  zich in de armen werpen van   
het agnosticisme en van het pessimisme4 
,maar wanhoop is een salto mortale ook  
op wetenschappelk gebied4 ,met  het     
ongeloof nemen de mysterin des zns niet 
af maar toe4 ,en de  onvrede des harten 
wordt grooter4    #ah4 ,maar voorts doet
 de organische opvatting van de         
inspiratie vele  middelen aan de hand1  
om aan de bezwaren1 tegen haar          
ingebracht1  te gemoet te komen4 ,z     
houdt toch in1 dat de ,h4 ,geest b het  
beschrven van het woord ,gods niets     
menschelks heeft versmaad1 om  tot      
orgaan te dienen van het goddelke4 ,de  

openbaring ,gods is niet                
abstract-supranatureel1 maar is ingegaan
 in het menschelke1 in  personen en     
toestanden1 in vormen en gebruiken1 in  
geschiedenis en  leven4 ,z blft niet    
hoog boven ons zweven1 maar is          
nedergedaald in  onzen toestand2 z is   
vleesch en bloed en ons in alles gelk   
geworden  uitgenomen de zonde4 ,z maakt 
thans een onuitroeibaar bestanddeel uit 
van dezen kosmos waarin w leven1 en zet 
vernieuwend en herstellend  daarin hare 
werking voort4 ,het menschelke is orgaan
 geworden van  het goddelke1 het        
natuurlke de openbaring van het         
bovennatuurlke1  het zienlke teeken en  
zegel van het onzienlke4 ,b de          
inspiratie  is gebruik gemaakt van alle 
gaven en krachten1 die er liggen in de  
menschelke natuur4 ,daardoor is ten     
eerste volkomen verklaarbaar het        
verschil in taal en stl1 in karakter en 
individualiteit1 dat in de  ,bbelboeken 
valt op te merken4 ,vroeger werd dit    
verschil verklaard  uit den wil des ,h4 

,geestes1 en eene diepere beschouwing   
ontbrak4 ,maar  b de organische         
inspiratie is dit verschil volkomen     
natuurlk4 ,ook  het gebruik van bronnen1
 de bekendheid der schrvers met vroegere
  geschriften1 eigen onderzoek1         
herinnering1 nadenken en levenservaring 
is door de organische opvatting niet    
uitgesloten maar opgenomen4 ,de  ,h4    
,geest heeft zelf op die wze zne        
scriptores gepraepareerd2 ,h is  niet in
 eens van boven op hen neergedaald1 maar
 heeft zich van heel  hunne             
persoonlkheid als van zn instrument     
bediend4 ,ook hier geldt het  woord1 dat
 gratia non tollit sed perficit naturam4
 ,de persoonlkheid  der schrvers is niet
 uitgewischt maar gehandhaafd en        
geheiligd4  ,de inspiratie eischt dus in
 geenen deele1 dat w litterarisch of    
aesthetisch den stl van ,amos gelk      
stellen met dien van ,jesaia1 of  dat we
 alle barbarismen en soloecismen in de  
taal des ,n4 ,t4 zouden  loochenen4 ,in 
de tweede plaats brengt de organische   

opvatting van  openbaring en inspiratie 
mede1 dat het gewoon menschelke en      
natuurlke  leven niet uitgesloten is    
maar mede dienstbaar is gemaakt aan de  
gedachten ,gods4 ,de ,schrift is het    
woord ,gods2 z bevat het niet  alleen   
maar z is het4 ,maar het formeele en    
materieele element mag  in deze         
uitdrukking niet vaneen gescheiden      
worden4 ,inspiratie alleen  en op       
zichzelve zou een geschrift nog niet tot
 woord ,gods maken in  schriftuurlken   
zin4 ,al ware een boek over aardrkskunde
 bv4 geheel  en al ingegeven en in den  
meest letterlken zin van woord tot woord
  gedicteerd1 daardoor werd het nog niet
 theopneust in den zin van #b  ,tim4    
#c3af4 ,de ,schrift is het woord ,gods1 
omdat de ,h4 ,geest in haar van         
,christus getuigt1 omdat z den   tot    
stof en inhoud heeft4  ,vorm en inhoud  
doordringen elkaar1 en zn niet te       
scheiden4 ,maar om dit  beeld van       
,christus ons ten voeten uit als voor de
 oogen te schilderen1  daartoe is       

noodig1 dat ook de menschelke zonde en  
de satanische leugen  in al haar gruwel 
geteekend wordt4 ,op de schilder is de  
schaduw  noodig1 om het licht te        
helderder te doen uitkomen4 ,zonde moet 
ook in  ,bbelheiligen zonde worden      
genoemd1 en dwaling mag ook in hen niet 
worden vergoelkt4 ,en terwl de          
openbaring ,gods in ,christus alzoo de  
ongerechtigheid als antithese in zich   
opneemt1 versmaadt z ook het            
menschelk-zwakke en natuurlke niet4     
,christus heeft niets menschelks  zich  
vreemd gerekend1 en de ,schrift vergeet 
ook de kleinste zorgen  van het         
dagelksch leven niet1 #b ,tim4 #d3ac4   
,het christelke staat  niet antithetisch
 tegenover het menschelke2 het is er de 
herstelling  en vernieuwing van4 ,in de 
derde plaats hangt met den inhoud ook   
ten  nauwste de bedoeling en de         
bestemming der ,schrift samen4 ,alwat te
 voren  geschreven is1 is tot onze      
leering geschreven4 ,het strekt tot     
leering1  wederlegging1 verbetering1    

onderwzing1 die in de rechtvaardigheid  
is1 opdat de mensch ,gods volmaakt z1   
tot alle goed werk volmaakt  toegerust4 
,het dient om ons ws te maken tot       
zaligheid4 ,de ,h4 ,schrift  heeft eene 
door en door religieus-ethische         
bestemming4 ,z wil geen  handboek zn    
voor de verschillende wetenschappen4 ,z 
is principium  alleen van de theologie  
en verlangt dat w haar theologisch lezen
 en  onderzoeken zullen4 ,b al de       
vakken1 die om de ,schrift zich         
groepeeren1  moet het ons te doen zn om 
de zaligmakende kennisse ,gods4         
,daarvoor  biedt de ,schrift ons alle   
gegevens4 ,in dien zin is z volkomen    
genoegzaam en volmaakt4 ,wie echter uit 
de ,schrift eene geschiedenis  van      
,israel1 eene biographie van ,jezus1    
eene geschiedenis van ,israels  of de   
oud-christelke letterkunde enz4 wil     
afleiden1 vindt telkens  zich           
teleurgesteld4 ,dan zn er leemten1 die  
niet dan door gissingen  kunnen worden  
aangevuld4 ,de historische kritiek heeft

 deze bestemming  der ,schrift ten      
eenenmale vergeten4 ,z tracht eene      
geschiedenis van  ,israels volk en      
godsdienst en letterkunde te leveren1 en
 komt apriori  met eischen tot de       
,schrift1 waaraan z niet kan voldoen4 ,z
 stuit  op tegenstrdigheden1 die niet op
 te lossen zn1 schift bronnen en  boeken
 eindeloos1 rangschikt en ordent ze     
gansch anders1 alleen met  het gevolg1  
dat er een hopelooze verwarring         
ontstaat4 ,uit de vier  ,evangelien is  
geen leven van ,jezus te construeeren en
 uit het ,oude  ,testament geen         
geschiedenis van ,israel4 ,de ,h4 ,geest
 heeft dat niet  bedoeld4 ,notarieele   
opteekening is de inspiratie niet       
geweest4 ,de  harmonistiek der          
evangelische verhalen is mislukt1 cf4   
,dieckhoff1 ,die  ,inspiration und      
,irrthumslosigkeit der ,h4 ,schrift1    
,leipzig #ahia4 ,id4  ,noch einmal ber  
die ,insp4 u4 ,irrth4 der ,h4 ,s4       
,rostock #ahic4 ,herzog  art4           
,evangelienharmonien en ,synopse4 ,aan  

exacte kennis1 gelk w die in  de        
mathesis1 de astronomie1 de chemie enz4 
eischen1 voldoet de ,schrift  niet4     
,zulk een maatstaf mag aan haar niet    
worden aangelegd4 ,daarom zn  de        
autographa ook verloren4 ,daarom is de  
tekst1 in welke geringe mate  dan ook1  
corrupt2 daarom bezit de gemeente en    
waarlk de leeken niet  alleen de        
,schrift slechts in eene gebrekkige en  
feilbare vertaling4 ,dat  zn feiten1 die
 niet te loochenen zn4 ,en z leeren ons1
 dat de ,schrift  een eigen maatstaf    
heeft1 van eene eigen uitlegging is en  
eene eigene  bestemming heeft4 ,die     
bestemming is geen andere1 dan dat z ons
 ws  zoude maken tot zaligheid4 ,het    
,oude ,testament is geen bron voor eene 
geschiedenis van ,israels volk en       
godsdienst maar wel voor eene historia  
revelationis4 ,de ,evangelien zn geen   
bron voor een leven van ,jezus maar  wel
 voor eene dogmatische kennis van zn    
persoon en werk4 ,de ,schrift is  het   
boek voor de christelke religie en voor 

de christelke theologie4  ,daartoe is z 
gegeven4 ,daarvoor is z geschikt4 ,en   
daarom is z het  woord ,gods1 ons       
geschonken door den ,h4 ,geest4    #ai4 
,daaruit wordt eindelk de verhouding    
duidelk1 waarin de ,schrift  tot de     
andere wetenschappen staat4 ,er is veel 
misbruik gemaakt van  het woord van     
,baronius3 de ,schrift zegt niet1 hoe de
 hemel gaat maar  hoe w naar den hemel  
gaan4 ,juist als boek der kennisse ,gods
 heeft de  ,schrift veel te zeggen1 ook 
tot de andere wetenschappen4 ,z is een  
licht op het pad en eene lamp voor den  
voet1 ook van de wetenschap  en de      
kunst4 ,z maakt aanspraak op gezag op   
alle terrein van het  leven4 ,christus  
heeft alle macht in hemel en op aarde4  
,objectief is  de beperking van de      
inspiratie tot het religieus-ethische   
gedeelte  der ,schrift onhoudbaar1 en   
subjectief is de scheiding tusschen het 
godsdienstige en het overige leven van  
den mensch niet te handhaven4  ,de      
inspiratie strekt zich uit tot alle     

deelen der ,schrift1 en de  religie is  
eene zaak van den ganschen mensch4 ,zeer
 veel van wat in  de ,schrift vermeld   
wordt1 is ook voor de andere            
wetenschappen van  principiele          
beteekenis4 ,de schepping en val des    
menschen1 de eenheid  van het menschelk 
geslacht1 de zondvloed1 het ontstaan der
 volken  en talen1 enz4 zn feiten ook   
voor de andere wetenschappen van het    
hoogste belang4 ,ieder oogenblik komen  
wetenschap en kunst met de  ,schrift in 
aanraking1 de principia voor heel het   
leven zn gegeven in  de ,schrift4       
,hieraan mag niets te kort worden       
gedaan4 ,maar toch ligt  er anderzds ook
 eene groote waarheid in het woord van  
den kardinaal  ,baronius4 ,ook alle die 
feiten worden in de ,schrift niet op en 
voor  zichzelf medegedeeld1 maar met een
 theologisch doel1 opdat w ,god  zouden 
kennen tot zaligheid4 ,de ,schrift      
bemoeit zich nooit opzettelk  met de    
wetenschap als zoodanig4 ,christus zelf1
 ofschoon vr van alle  dwaling en zonde1

 heeft zich toch nooit in engeren zin   
bewogen op  het gebied van wetenschap en
 kunst1 van handel en nverheid1 van     
rechtspraak en politiek4 ,zns was eene  
andere grootheid2 de heerlkheid  des    
,eengeborenen van den ,vader1 vol van   
genade en waarheid4 ,maar juist         
daardoor is ,h ten zegen geweest ook    
voor wetenschap en kunst1 voor          
maatschapp en staat4 ,jezus is          
,zaligmaker1 dat alleen1 maar dat ook   
geheel4 ,h kwam niet alleen1 om het     
religieus-ethische leven van den  mensch
 te herstellen en al het andere         
ongemoeid te laten1 alsof dit  niet door
 de zonde bedorven ware en geen         
herstelling van noode had4  ,neen zoover
 als de zonde1 strekt ook de genade van 
,christus zich uit4  ,en evenzoo is het 
met de ,schrift4 ,ook z is door en door 
religieus1  het woord ,gods tot         
zaligheid1 maar daarom ook juist een    
woord voor  gezin en maatschapp1 voor   
wetenschap en kunst4 ,de ,schrift is een
 boek  voor de gansche menschheid1 in al

 haar rangen en standen1 in al haar     
geslachten en volken4 ,maar daarom ook  
is z geen wetenschappelk boek  in       
engeren zin4 ,wsheid1 niet geleerdheid  
is in haar aan het woord4 ,z  spreekt   
niet de exacte taal der wetenschap en   
der school1 maar die der  aanschouwing  
en des dagelkschen levens4 ,z beoordeelt
 en beschrft  de dingen niet naar de    
resultaten van wetenschappelk onderzoek1
  maar naar de intuitie1 naar den       
eersten1 levendigen indruk1 dien de     
verschnselen maken op den mensch4       
,daarom spreekt z van het naderen  van  
het land1 van het opgaan en stilstaan   
der zon1 van het bloed als de  ziel van 
het dier1 van de nieren als zetel der   
aandoeningen1 van het  hart als bron der
 gedachten1 enz4 en bekommert zich daarb
 ganschelk  niet om de                  
wetenschappelk-nauwkeurige taal van de  
astronomie1 de  physiologie1 de         
psychologie1 enz4 ,z spreekt over de    
aarde als het  centrum van ,gods        
schepping en kiest geen part tusschen de

 ,ptolemeische  en de ,kopernikaansche  
wereldbeschouwing4 ,z beslist niet      
tusschen het  ,neptunisme en het        
,plutonisme1 noch ook tusschen de       
allopathie en de  homoeopathie4 ,de     
scriptores der ,h4 ,schrift wisten      
waarschnlk in al  deze wetenschappen1   
geologie1 zologie1 physiologie1         
medicnen1 enz4  niets meer dan al hunne 
tdgenooten4 ,het behoefde ook niet4     
,want de ,h4  ,schrift bezigt de taal   
der dagelksche ervaring1 die altd waar  
is en  altd blft4 ,indien de ,schrift in
 plaats daarvan de taal der school  had 
gebruikt en wetenschappelk-exact hadde  
gesproken1 z zou aan haar  eigen gezag  
in den weg hebben gestaan4 ,indien z    
beslist had voor de  ,ptolemeische      
wereldbeschouwing1 zou z ongeloofwaardig
 zn in eene  eeuw1 die het              
,kopernikaansche stelsel huldigde4 ,z   
zou ook geen boek  voor het leven1 voor 
de menschheid hebben kunnen zn4 ,maar nu
 spreekt  z in algemeen-menschelke taal1
 verstaanbaar voor den eenvoudigste1    

duidelk voor geleerde en ongeleerde     
beide4 ,z bezigt de taal van de         
aanschouwing1 die altd naast die der    
wetenschap en van de school zal  blven  
bestaan4 ,daarom kan z ook duren tot aan
 het einde der eeuwen4  ,daarom is z    
oud1 zonder ooit te verouderen4 ,z is   
altd jong en  frisch2 z is de sprake des
 levens4 ,verbum ,dei manet in aeternum4
       #ab4 ,,eigenschappen ,,der       
,,schrift4      ,a4 ,de eigenschappen   
der ,schrift in het algemeen4    #a4 ,de
 leer van de affectiones ,s4 ,scr4 heeft
 zich geheel ontwikkeld  uit den strd   
tegen ,rome en het ,anabaptisme4 ,in de 
beldenis van de  inspiratie en          
autoriteit der ,schrift was er          
overeenstemming1 maar  overigens was er 
in den locus de ,s4 ,scr4 groot verschil
 tusschen ,rome  en de ,hervorming4 ,de 
verhouding1 waarin ,rome ,schrift en    
kerk tot  elkaar had gesteld1 werd in de
 ,reformatie principieel veranderd4 ,b  
de  kerkvaders en scholastici stond de  
,schrift1 althans in theorie1 nog  verre

 boven kerk en traditie2 z rustte in    
zichzelve1 was   en voor kerk en        
theologie de norma normans4 ,augustinus 
zei1 scriptura  canonica certis suis    
terminis continetur1 b ,harnack1 ,d4 ,g4
 ,,ii #he1 en  redeneert ,conf4 #f1e1   
#aa1c zoo1 alsof de waarheid der ,h4    
,schrift alleen  afhangt van zichzelve4 
,bonaventura1 de sept4 don4 n4 #cg-dc1  
geciteerd  in het ,breviloquium ed4     
,freiburg #ahha p4 #cgj1 verklaart3     
ecclesia enim  fundata est super eloquia
 ,sacrae ,scripturae1 quae si deficiant1
 deficit  intellectus44444444 ,cum enim 
ecclesia fundata sit in ,sacra          
,scriptura1  qui nescit eam1 nescit     
ecclesiam regere4 ,meer dergelke        
getuigenissen  worden door ,gerhard1    
,loci theol4 ,i cap4 #c  #de1 #df       
aangehaald uit  ,salvianus1 ,biel1      
,cajetanus1 ,hosius1 ,valentia enz4     
,canisius zegt in zn  ,summa doctrinae  
christ41 in cap4 de praeceptis ecclesiae
  #af3 ,proinde  sicut scripturae       
propter testimonium ,divini ,spiritus in

 illa loquentis  credimus1 adhaeremus ac
 tribuimus maximam auctoritatem1 sic    
ecclesiae  fidem1 reverentiam           
obedientiamque debemus4 ,en ook         
,bellarminus1 de ,verbo  ,dei1 lib4 #a  
cap4 #b verklaart nog3 ,sacris          
,scripturis1 quae propheticis  et       
apostolicis litteris continentur1 nihil 
est notius1 nihil certius1  ut          
stultissimum esse necesse sit qui illis 
fidem habendam esse negat4  ,allen waren
 van oordeel1 dat de ,schrift genoegzaam
 uit en door  zichzelve als waarheid    
bewezen kon worden2 z hangt niet van de 
kerk  af1 maar omgekeerd de kerk van    
haar2 de kerk met hare traditie moge    
regula fidei zn1 fundamentum fidei is z 
nog niet4 ,dat is de ,schrift  alleen4  
,maar de kerk met haar ambt en traditie 
begon b ,rome hoe langer hoe  meer eene 
onafhankelke plaats in te nemen en      
autoriteit te verkrgen  naast de ,h4    
,schrift4 ,de verhouding van beide werd 
eerst niet nader  omschreven1 maar      
eischte toch spoedig eene betere        

regeling4 ,en toen de  kerk steeds      
toenam in macht en zelfgenoegzaamheid1  
werd de autoriteit  hoe langer hoe meer 
van de ,schrift naar de kerk verlegd4   
,verschillende  momenten in de          
geschiedenis wzen het proces aan1       
waarlangs de kerk  van de plaats onder1 
tot die naast1 en eindelk ook tot die   
boven de  ,schrift zich verhief4 ,de    
vraag1 welke van beide1 de ,schrift of  
de  kerk1 den voorrang had1 werd duidelk
 en bewust eerst gesteld in den  td der 
reformatorische concilin4 ,ondanks de   
tegenspraak van ,gerson1  d',ailly1 en  
vooral van ,nicolaas van ,clmange1      
,herz4 #c3bdg werd ze ten  voordeele der
 kerk beslist4 ,trente heeft dit        
tegenover de ,hervorming                
gesanctioneerd4 ,in den strd tegen het  
,gallikanisme werd de kwestie nog  nader
 gepraeciseerd1 en in het ,vaticanum    
#ahgj is ze zoo opgelost1 dat  de kerk  
onfeilbaar werd verklaard4 ,subject van 
deze onfeilbaarheid is  echter niet de  
ecclesia audiens1 noch de ecclesia      

docens1 noch ook de  gezamenlke         
bisschoppen1 in concilie vergaderd1 maar
 bepaald de paus4  ,en deze weer niet   
als privaat persoon1 noch ook als       
bisschop van ,rome  of patriarch van het
 ,westen maar als ,opperherder der      
gansche kerk4  ,h bezit deze            
onfeilbaarheid wel als hoofd der kerk en
 niet los van  haar1 maar h bezit ze    
toch niet door en met haar1 maar boven  
en in  onderscheiding van haar4 ,zelfs  
bisschoppen en concilin hebben deel  aan
 de onfeilbaarheid1 niet gescheiden van1
 maar alleen in eenheid met  en         
onderwerping aan den paus4 ,h staat     
boven allen1 en maakt alleen  de kerk1  
de traditie1 de concilin1 de canones    
onfeilbaar4 ,concilies  zonder paus     
kunnen dwalen en hebben gedwaald1       
,bellarminus1 de ,conc4  et ,eccl4 ,,ii 
c4 #aj-aa4 ,heel de kerk1 zoowel docens 
als audiens1 is  alleen onfeilbaar una  
cum et sub ,romano pontifice1 ,jansen1  
,theol4 ,i  #ejf4 ,daarmede is heel de  
verhouding van kerk en ,schrift         

omgekeerd4 ,de  kerk1 of meer concreet  
de paus1 gaat voor en staat boven de    
,schrift4  ,ubi papa1 ibi ecclesia1     
,jansen1 ,i #eaa4 ,de onfeilbaarheid van
 den paus  maakt die van de kerk1 de    
bisschoppen en concilin en evenzoo die  
van  de ,schrift onnoodig4    #b4 ,uit  
deze ,roomsche opvatting van de         
verhouding van ,schrift en  kerk vloeien
 alle verschillen voort1 welke in de    
leer der ,schrift  tusschen ,rome en de 
,hervorming bestaan4 ,z betreffen       
voornamelk de  noodzakelkheid der ,h4   
,schrift1 de apocriefen van het ,o4     
,test41 de  editio ,vulgata1 het        
bbelverbod1 de uitlegging der ,schrift  
en de  traditie4 ,formeel komt de omkeer
 in de verhouding van ,schrift en kerk  
het duidelkst daarin uit1 dat de        
nieuwere ,roomsche theologen de leer    
der kerk behandelen in de pars formalis 
der dogmatiek4 ,de kerk behoort  tot de 
principia fidei4 ,gelk de ,schrift b de 
,reformatie1 zoo is de  kerk1 het       
magisterium1 of eigenlk de paus het     

formeele principe1 het  fundamentum     
fidei in het ,romanisme1 ,jansen1 ,i    
#hbi4    ,daartegenover plaatsten de    
,hervormers de leer van de eigenschappen
  der ,schrift4 ,z droeg geheel en al   
een polemisch karakter1 maar stond      
daardoor ook in hoofdzaak van den       
aanvang af vast1 ,heppe1 ,dogm4 d4      
deutschen ,prot4 ,i #bjg-beg4 ,allengs  
werd ze ook min of meer systematisch  en
 methodisch in de dogmatiek opgenomen1  
nog niet b ,zwingli1 ,calvn1            
,melanchton1 enz41 maar toch reeds b    
,musculus1 ,loci ,comm4 #aefg p4 #cgd   
sq4 ,zanchius1 de ,s4 ,script4 ,op4     
,,viii #cai sq4 ,polanus1 ,synt4 ,theol4
 #ag  sq4 ,junius1 ,theses ,theol4 ,op4 
,i #aeid sq4 enz41 en in de ,luthersche 
kerk  b ,gerhard1 ,quenstedt1 ,calovius1
 ,hollaz1 enz4 ,maar in de behandeling  
was er verschil4 ,soms werd er allerlei 
historische en kritische  stof in       
besproken2 de dogmatiek nam schier heel 
de ,inleiding01  de canonica generalis  
en specialis1 in zich op4 ,ook het      

aantal en  de verdeeling der            
eigenschappen werd ongelk opgegeven4    
,gezag1  nuttigheid1 noodzakelkheid1    
waarheid1 duidelkheid1 genoegzaamheid1  
oorsprong1 verdeeling1 inhoud1          
apocriefen1 concilie1 kerk1 traditie1   
editio authentica1 vertalingen1         
uitlegging1 bewzen1 testimonium ,sp4    
,si41 dit alles en nog veel meer werd in
 de leer der ,schrift en van  hare      
eigenschappen ter sprake gebracht4      
,langzamerhand kwam er meer  begrenzing 
der stof4 ,calovius en ,quenstedt       
onderscheidden tusschen  affectiones    
primariae en secundariae2 tot de eerste 
behoorden de  auctoritas1 veritas1      
perfectio1 perspicuitas1 semet ipsam    
interpretandi  facultas1 judicialis     
potestas en efficacia1 en onder de      
laatste werden  gerekend de necessitas1 
integritas1 puritas1 authentia en       
legendi  omnibus concessa licentia4 ,nog
 eenvoudiger was de menigmaal gevolgde  
orde3 auctoritas1 necessitas1 perfectio 
seu sufficientia1 perspicuitas1  semet  

ipsam interpretandi facultas en         
efficacia1 ,hase1 ,hutterus ,rediv4     
#dc f4 ,schmid1 ,dogm4 der ev4 luth4 ,k4
 ,s4 #bg f4 ,herzog #b1 #cfe f4  ,heppe1
 ,dogm4 der ev4 ref4 ,k4 #i f4 ,voigt1  
,fundamentaldogm4 ,s4 #fdd f4  ,maar ook
 zoo is er nog vereenvoudiging aan te   
brengen4 ,de historische1  kritische1   
archaeologische stof enz4 hoort niet    
thuis in de dogmatiek1  maar in de      
bibliologische vakken der theologie4 ,de
 authentia1  integritas1 puritas enz4   
kunnen daarom in de dogmatiek niet      
volledig  behandeld worden1 z komen daar
 slechts in zooverre ter sprake1 als de 
leer der ,schrift ook voor hare         
gesteldheid eenige gegevens biedt4 ,de  
veritas behoeft na de inspiratie en     
autoriteit geen afzonderlk betoog  meer1
 en zou daardoor eer verzwakt dan       
versterkt worden4 ,de efficacia  vindt  
haar plaats in de leer van de media     
gratiae4 ,zoo blven alleen  de          
auctoritas1 necessitas1 perfectio en    
perspicuitas over4 ,onder deze  is er   

nog dit onderscheid1 dat de auctoritas  
geene eigenschap is1 die  gecoordineerd 
is met de andere1 want z is met de      
inspiratie vanzelf  gegeven2 de         
necessitas1 perspicuitas en sufficientia
 daarentegen  vloeien niet in denzelfden
 zin uit de inspiratie voort4 ,het laat 
zich  denken1 dat eene onfeilbare       
,schrift aangevuld en uitgelegd moest   
worden  door eene onfeilbare traditie4  
,rome erkent wel de autoriteit der      
,schrift1 maar loochent hare andere     
eigenschappen4      ,b4 ,het gezag der  
,schrift4    #c4 ,het gezag der ,schrift
 is ten allen tde in de christelke kerk 
erkend4 ,jezus en de apostelen geloofden
 aan het ,o4 ,test4 als het woord  ,gods
 en schreven daaraan toe een goddelk    
gezag4 ,de christelke kerk  is onder het
 gezag der ,schrift geboren en          
opgegroeid4 ,wat de apostelen           
geschreven hebben1 moet zoo worden      
aangenomen alsof ,christus zelf het     
geschreven had1 ,aug4 de cons4 evang4 ,i
 #ce4 ,en ,calvn verklaart in zne       

uitlegging van #b ,tim4 #c3af1 dat w aan
 de ,schrift eandem reverentiam         
verschuldigd zn als aan ,god4 ,dat gezag
 der ,schrift stond tot de vorige  eeuw 
toe in alle kerken en onder alle        
,christenen vast4 ,daarentegen kwam  er 
tusschen ,rome en de ,hervorming een    
ernstig verschil over den grond1  waarop
 dat gezag rust4 ,kerkvaders en         
scholastici leerden nog dikwerf de      
autopistie der ,schrift1 maar de        
drfkracht van het ,roomsche beginsel    
heeft hoe langer hoe meer de kerk       
geschoven vr de ,schrift4 ,de kerk1  zoo
 is thans de algemeene ,roomsche leer1  
gaat temporeel en logisch aan  de       
,schrift vooraf4 ,z was er eerder dan de
 ,schrift1 en heeft haar  oorsprong1    
bestaan en autoriteit niet aan de       
,schrift te danken1 maar  bestaat in en 
door zichzelve1 d4 i4 door ,christus1 of
 den ,h4 ,geest  die in haar woont4 ,de 
,schrift daarentegen is juist           
voortgekomen uit  de kerk en wordt nu   
door haar erkend1 bevestigd1 bewaard1   

uitgelegd1  verdedigd enz4 ,de ,schrift 
heeft dus wel de kerk1 maar de kerk     
heeft  niet de ,schrift van noode4      
,zonder kerk is er geen ,schrift1 maar  
zonder  ,schrift is er wel eene kerk4   
,de kerk met de onfeilbare traditie is  
het  oorspronkelk en genoegzaam middel1 
om de openbaring te bewaren en  mee te  
deelen2 de ,h4 ,schrift is er later     
bgekomen1 is op zichzelve  onvoldoende1 
maar is als steun en bevestiging van de 
traditie wel  nuttig en goed4 ,feitelk  
wordt b ,rome de ,schrift geheel        
afhankelk  van de kerk4 ,de authentie1  
integriteit1 inspiratie1 canoniciteit1  
autoriteit van de ,schrift wordt door de
 kerk vastgesteld4 ,daarb wordt  dan    
echter deze onderscheiding gemaakt1 dat 
de ,schrift niet quoad se1  maar quoad  
nos geheel van de kerk afhangt4 ,de kerk
 maakt door hare  erkenning de ,schrift 
niet geinspireerd1 kanonisch1 echt enz41
 maar z  is toch de eenige1 die deze    
eigenschappen van de ,schrift op        
onfeilbare  wze kennen kan4 ,de         

zelfgetuigenis der ,schrift toch maakt  
niet uit1  dat juist deze boeken van ,o4
 en ,n4 ,t41 en geen andere en geen     
mindere1  geinspireerd zn2 nergens geeft
 de ,h4 ,schrift een catalogus van de   
boeken1 die tot haar behooren2 de       
teksten1 die de inspiratie leeren1      
dekken nooit de gansche ,schrift1 #b    
,tim4 #c3af slaat alleen op het ,o4     
,test42 bovendien een beroep voor de    
inspiratie der ,schrift op de  ,schrift 
zelve is altd nog maar een cirkelbews4  
,de ,protestanten zn  dan ook onderling 
verdeeld over de boeken1 die tot de     
,schrift behooren2  ,luthers oordeel    
over ,jakobus wkt af van dat van ,calvn 
enz4 ,de bewzen  voor de ,schrift aan de
 kerkvaders enz4 ontleend1 zn niet vast 
en  stevig genoeg1 ze hebben als motiva 
credibilitatis groote waarde1 maar  ze  
geven toch slechts waarschnlkheid1      
menschelke en dus feilbare  zekerheid4  
,alleen de kerk geeft goddelke1         
onfeilbare gewisheid1 gelk  ,augustinus 
dan ook zeide3 ego vero ,evangelio non  

crederem1 nisi me  catholicae ecclesiae 
commoveret auctoritas1 c4 epist4        
,manich4 cap4 #e4  c4 ,faustum l4 #bh4  
cap4 #b1d1f4 ,de ,protestanten hebben   
daarom de ,schrift  ook kunnen aannemen 
en erkennen als ,gods woord1 wl z haar  
uit de  hand der kerk ontvingen1        
,bellarminus1 de ,verbo ,dei ,,iv cap4  
#d4 ,perrone1  ,praelect4 ,theol4 ,,ix  
#ga sq4 ,heinrich1 ,dogm4 ,i #gge f4    
,jansen1 ,theol4  ,i #gff sq4 ,het      
,vaticanum1 sess4 #c4 cap4 #b erkende de
 boeken des ,o4 en  ,n4 ,t4 als         
kanonisch1 propterea quod ,sp4 ,s4      
inspirante conscripti  ,deum habent     
autorem atque ut tales ipsi ecclesiae   
traditi sunt4  ,door deze gedachten     
geleid1 stelde ,rome te ,trente sess4 #d
 en in het  ,vatikaan sess4 #c cap4 #b  
den kanon vast1 nam daarin naar het     
voorbeeld  der ,grieksche vertaling en  
de practk der kerkvaders ook de         
apocriefen  des ,o4 ,t4 op1 en          
verklaarde bovendien de editio ,vulgata 
voor den  authentieken tekst1 zoodat    

deze in kerk en theologie beslissend    
gezag  heeft4    #d4 ,tegenover deze    
,roomsche leer stelde de ,reformatie de 
autopistie  der ,schrift1 ,calvn1 ,inst4
 ,i c4 #g4 ,ursinus1 ,tract4 ,theol4    
#aehd p4 #h  sq4 ,polanus1 ,synt4 ,i c4 
#bc-cj4 ,zanchius1 de ,s4 ,scriptura1   
,op4 ,,viii  #ccb-cec4 ,junius1 ,theses 
,theol4 c4 #c-e4 ,synopsis pur4 theol4  
disp4 #b   #bi sq4 ,gerhard1 ,loci      
theol4 ,i c4 #c4 enz4 ,b dit verschil   
liep de  vraag niet hierover1 of de kerk
 niet eene roeping had te vervullen     
tegenover de ,schrift4 ,algemeen werd   
toegestemd1 dat de kerk van groote      
beteekenis is voor de ,schrift4 ,haar   
getuigenis is van groot gewicht en  een 
motivum credibilitatis4 ,de kerk der    
eerste eeuwen bezit in hare             
getuigenissen een sterken steun voor de 
,schrift4 ,voor elk mensch is de  kerk  
de leidsvrouw tot de ,schrift4 ,in dezen
 zin is en blft het woord  van          
,augustinus waar1 dat h door de kerk    
bewogen was om de ,schrift te  gelooven4

 ,protestantsche theologen1 ,calv4      
,inst4 ,i #g1 #c4 ,polanus1 ,synt4  p4  
#cj4 ,turretinus1 de ,s4 ,scr4          
auctoritate1 disp4 #c  #ac s4 ,gerhard1 
,loci theol4 ,i c4 #c  #ea hebben dit   
woord van ,augustinus verzwakt1 door    
het alleen op het verleden1 op het      
ontstaan des geloofs te laten slaan4    
,maar de redeneering van ,augustinus t4 
a4 p4 is duidelk4 ,h plaatst  zn        
manicheeschen tegenstander voor dit     
dilemma3 g moet f tot m  zeggen3 geloof 
den katholieken1 maar dezen waarschuwen 
m juist om u te  gelooven1 f geloof den 
katholieken niet1 maar dan kunt g u ook 
niet  tegenover m op het evangelie      
beroepen1 quia ipsi ,evangelio1         
catholicis  praedicantibus1 credidi4 ,de
 kerk is inderdaad voor ,augustinus een 
motief des geloofs1 waarvan h hier      
tegenover den manicheer gebruik  maakt4 
,maar er is verschil tusschen motief en 
laatsten grond des  geloofs4 ,hoe h in  
de kerk een motief des geloofs ziet1    
heldert h  elders1 ,c4 ,faustum lib4 #cb

 c4 #ai zelf op als h zegt3 cur non     
potius  evangelicae autoritati1 tam     
fundatae1 tam stabilitae1 tanta gloria  
diffamatae atque ab apostolorum         
temporibus usque ad nostra tempora  per 
successiones certissimas commendatae1   
non te subdis8 ,cf4 de util4  cred4 c4  
#ad4 ,de kerk met haar waardigheid1 haar
 macht1 haar hierarchie  enz4 heeft altd
 op ,augustinus een diepen indruk       
gemaakt4 ,z bewoog  hem voortdurend tot 
het geloof1 z steunde en sterkte hem in 
twfel en  strd1 z was de vaste hand1 die
 hem altd weer leidde tot de ,schrift4  
,maar daarmede wil ,augustinus niet     
zeggen1 dat de autoriteit der ,schrift  
van de kerk afhangt1 dat z de laatste en
 diepste grond is van zn  geloof4       
,elders zegt h duidelk1 dat de ,h4      
,schr4 door zichzelve gezag  heeft en om
 zichzelve moet geloofd worden1         
,clausen1 ,augustinus ,s4  ,scr4        
interpres #ahbg p4 #abe4 ,dorner1       
,augustinus1 ,berlin #ahgc ,s4 #bcg f4  
,reuter1 ,augustinische ,studien1 ,gotha

 #ahhg ,s4 #cdh f4 ,schmidt1 ,jahrb4 f4 
deutsche ,theol4 ,,vi #bce f4 ,hase1    
,protest4 ,polemik #ete ,aufl4 ,leipzig 
#ahia  ,s4 #ha4 ,harnack ,d4 ,g4 ,,iii  
#gj f4    ,de kerk heeft en houdt voor  
ieder geloovige tot aan zn dood toe eene
  rke en diepe paedagogische beteekenis4
 ,de wolke van getuigen1 die  om ons    
heen ligt1 kan ons sterken en bemoedigen
 in den strd4 ,maar  dit is heel iets   
anders1 dan dat de autoriteit der       
,schrift van de  kerk afhangen zou4     
,rome durft dit zelfs nog niet openlk   
uitspreken4  ,het ,vaticanum erkende de 
boeken des ,o4 en ,n4 ,t4 toch ook      
daarom voor  kanonisch1 propterea quod  
,spiritu ,s4 inspirante conscripti ,deum
 autorem  habent en als zoodanig der    
kerk zn overgeleverd4 ,en de ,roomsche  
theologen maken onderscheid tusschen de 
autoriteit der ,schrift quoad  se en    
quoad nos4 ,maar die onderscheiding kan 
hier niet gelden4 ,want  indien de kerk 
de laatste en diepste grond is1 waarom  
ik aan de ,schrift  geloof1 dan is die  

kerk1 en niet de ,schrift 4 ,en nu een  
van  beide3 de ,schrift bevat eene      
getuigenis1 eene leer over zichzelve1   
over haar inspiratie en autoriteit1 en  
dan doet de kerk niets dan die          
getuigenis aannemen en bevestigen2 of de
 ,schrift leert zelve zulk eene         
inspiratie en autoriteit niet1 en dan is
 het dogma der kerk over de  ,schrift   
voor den ,protestant geoordeeld4 ,de    
,roomsche theologen verkeeren  dan ook  
in eene niet geringe tegenstrdigheid4   
,eenerzds trachten z  in de leer der    
,schrift haar inspiratie en gezag uit   
haar zelve te  betoogen2 en andererzds1 
toegekomen aan de leer der kerk1 pogen z
  die bewzen te verzwakken en aan te    
toonen1 dat alleen de getuigenis  der   
kerk eene onomstootelke zekerheid geeft4
 ,hangt daarentegen de  autoriteit quoad
 se van de ,schrift zelve af1 dan is z  
ook quoad nos1  de laatste grond van ons
 geloof4 ,de kerk kan slechts erkennen  
wat er  is2 z kan niet maken wat er niet
 is4 ,de beschuldiging1 dat op die wze  

eene cirkelredeneering wordt gemaakt en 
de ,schrift met de ,schrift zelve  wordt
 bewezen1 kan op ,rome zelf worden      
teruggeworpen1 wl z de kerk  met de     
,schrift en de ,schrift met de kerk     
bewst4 ,indien ,rome daartegen  opmerkt1
 dat z in het eerste geval de ,schrift  
niet als ,gods woord maar  als          
menschelke1 geloofwaardige en           
betrouwbare getuigenis gebruikt1  dan   
kan ook de ,protestantsche theoloog deze
 opmerking overnemen3 eerst  wordt uit  
de ,schrift als betrouwbaar getuigenis  
de inspiratie afgeleid  en daarna met   
deze de ,schrift als ,gods woord        
bewezen4 ,maar veel meer  is dit van    
beteekenis1 dat in elk vak van          
wetenschap1 en zoo ook in  de theologie1
 de principia door zichzelve vast staan4
 ,de waarheid van  een principium kan   
niet betoogd1 maar alleen erkend worden4
 ,principium  creditur propter se1 non  
propter aliud4 ,principii principium    
haberi non  potest nec quaeri debet1    
,gerhard1 ,loc4 theol4 ,i cap4 #c4      

,zanchius1 ,op4  ,,viii #cci sq4        
,polanus1 ,synt4 ,i cap4 #bc sq4        
,turret4 ,theol4 ,el4 loc4 #b qu4  #f4  
,trelcatius1 ,schol4 et method4 loc4    
comm4 ,s4 ,theol4 ,institutio #afea  p4 
#bf4    ,de ,schrift zelve leert dan ook
 duidelk1 dat niet de kerk maar het     
woord ,gods1 beschreven of onbeschreven1
  is4 ,de kerk is ten  allen tde aan dat
 woord ,gods1 voor zoover het er was en 
in dien vorm  waarin het bestond1       
gebonden geweest4 ,israel ontvangt op   
,horeb de wet1  ,jezus en de apostelen  
onderwerpen zich aan de ,o4 ,t4         
,schrift1 de christ4  kerk is van den   
aanvang af gebonden aan het gesproken en
 geschreven  woord der apostelen4 ,het  
woord ,gods is het fundament der kerk1  
,deut4  #d3a2 ,jes4 #h3bj2 ,ezech4      
#bj3ai2 ,luk4 #af3bi2 ,joh4 #e3ci2 ,ef4 
#b3bj2 #b ,tim4  #c3ad2 #b ,petr4 #a3ai 
enz4 ,de kerk kan wel getuigen van het  
woord1 maar  het woord staat boven haar4
 ,z kan niemand het geloof aan het woord
  ,gods in het hart schenken4 ,dat kan  

het woord ,gods alleen1 door zichzelf   
en de kracht des ,h4 ,geestes1 ,jer4    
#bc3bi2 ,mk4 #d3bh2 ,luk4 #h3aa2 ,rom4  
#a3af2 ,hebr4 #d3ab2 #a ,petr4 #a3bc4   
,en reeds daardoor alleen blkt de kerk  
beneden de ,schrift te staan4 ,daarom   
kan de kerk en kunnen de geloovigen  de 
inspiratie1 autoriteit1 kanoniciteit van
 de ,schrift uit haar zelve  leeren     
kennen1 maar z kunnen deze nooit        
eigenmachtig afkondigen en  vaststellen4
 ,de ,hervorming heeft liever eenige    
onzekerheid gewild1 dan  eene gewisheid1
 die alleen door eene willekeurige      
beslissing der kerk  werd verkregen4    
,want de ,schrift geeft inderdaad       
nergens een catalogus  van de boeken die
 z bevat4 ,over sommige boeken is er in 
de oudste  christelke kerk en ook later 
verschil van meening geweest4 ,de tekst 
bezit niet die integritas1 welke ook    
,luth4 en ,geref4 theologen zoo  gaarne 
wenschten4 ,maar desniettemin heeft de  
,reformatie de autopistie  der ,schrift 
tegenover de aanspraken van ,rome       

gehandhaafd1 de kerk  ondergeschikt     
gemaakt aan het woord ,gods1 en daardoor
 de vrheid van  den ,christen gered4    
#e4 ,b dit verschil tusschen ,rome en de
 ,hervorming over den grond van  het    
gezag der ,schrift kwam er in de #ag;e  
eeuw in de ,protestantsche  kerken zelve
 nog een belangrke strd over den aard   
van dat gezag4  ,hierover was men het   
eens1 dat aan de ,schrift1 wl z ,god tot
 auteur  had1 eene auctoritas divina    
toekwam4 ,nader werd deze autoriteit    
daardoor omschreven1 dat de ,schrift    
door allen geloofd en gehoorzaamd  moest
 worden1 en de eenige regel was van     
geloof en leven4 ,deze  omschrving      
leidde echter vanzelf tot de            
onderscheiding van eene  auctoritas     
historica en eene auctoritas normativa4 
,de openbaring  ,gods toch is gegeven in
 den vorm van eene geschiedenis2 z heeft
  verschillende tden doorloopen4 ,lang  
niet alles1 wat in de ,schrift  staat   
opgeteekend1 heeft normatief gezag voor 
ons geloof en leven4 ,veel  van wat door

 ,god geboden en ingesteld is geweest1  
of door profeten en  apostelen is       
voorgeschreven en verordend1 gaat ons   
niet rechtstreeks  meer aan en had op   
vroeger levende personen betrekking4    
,het gebod  aan ,abraham1 om zn zoon te 
offeren2 het bevel aan ,israel1 om alle 
,kananieten te dooden2 de ceremonieele  
en burgerlke wetten1 die golden  in de  
dagen des ,o4 ,t42 de bepalingen van de 
synode te ,jeruzalem en zoo  veel meer  
zn zeker als historie nog nuttig ter    
leering en vermaning1  maar kunnen en   
mogen door ons niet meer opgevolgd      
worden4 ,en dat niet  alleen1 maar de   
openbaring heeft in hare beschrving niet
 alleen de  goede werken der heiligen   
maar ook de booze daden der goddeloozen 
opgeteekend4 ,meermalen komen er dus    
woorden en handelingen in de  ,schrift  
voor1 welke wel als historisch waar maar
 niet als normatief  worden voorgesteld2
 zoover is het er van daan1 dat deze    
regel mogen  zn voor ons geloof en      
leven1 dat z veeleer verworpen en       

afgekeurd  moeten worden4 ,ook de zonden
 der heiligen1 van een ,abraham1 ,mozes1
  ,job1 ,jeremia1 ,petrus enz4 worden   
ter waarschuwing1 niet ter navolging    
medegedeeld4 ,en eindelk kan b vele     
personen1 b de aartsvaders1  ,debora1 de
 richters1 de koningen1 de vrienden van 
,job1 ,hanna1 ,agur1  de moeder van     
,lemuel1 de dichters van sommige        
psalmen1 zooals de  vloekpsalmen ps4    
#gc3ac1 #ad1 #gg3g-i1 #aaf3aa1 en voorts
 b ,zacharia1  ,simeon1 ,maria1         
,stephanus enz4 de vraag gesteld worden1
 of hunne woorden  alleen formeel1 wat  
hunne opteekening betreft1 of ook       
zakelk1 wat hun  inhoud aangaat1 zn     
geinspireerd4 ,voetius oordeelde1 dat   
velen van deze  personen1 zooals ,job en
 zne vrienden1 niet tot de profeten     
kunnen  gerekend worden en handhaafde   
dit gevoelen tegenover ,maresius1       
,voetius1  ,disp4 ,i #ca1 #dj-dd4 ,v    
#fcd-fdj4 ,maresius1 ,theologus         
paradoxus p4 #hc-hg1  en verder         
,maccovius1 ,loci ,comm4 p4 #ca-cb1     

,cloppenburg1 de canone theol4  disp4 #c
 ,op4 ,,ii #ah-bc4 ,witsius1 ,misc4     
,sacra ,i #caf-cah4 ,moor1 ,comm4 in    
,marckii ,comp4 ,i #aca-acd4            
,carpzovius1 ,critica ,s4 ,vet4 ,test4  
,i c4 #b   #c4 ,deze kwestie had wel    
geen verdere gevolgen1 maar was toch in 
veel  opzichten belangrk4 ,z bracht het 
eerst duidelk tot bewustzn1 dat  er     
onderscheid is tusschen woord ,gods in  
formeelen en woord ,gods in  materieelen
 zin1 en dwong tot nadenken over de     
verhouding1 waarin beide  tot elkander  
staan4 ,nu werd die verhouding zeer     
zeker door de meesten  der bovengenoemde
 theologen al te dualistisch opgevat4   
,de auctoritas  historiae en de historia
 normae laten zich in de ,schrift niet  
op zoo  abstracte wze scheiden4 ,de     
formeele en de materieele beteekenis    
van de uitdrukking woord ,gods zn veel  
te nauw verbonden4 ,ook in de           
leugenachtige woorden van ,satan en de  
booze daden der goddeloozen  heeft ,god 
iets tot ons te zeggen4 ,de ,schrift is 

niet alleen nuttig  tot leering maar ook
 tot waarschuwing en vermaning4 ,z      
onderwst en  verbetert ons1 zoowel door 
af te schrikken als door aan te sporen1 
zoowel door beschaming als door         
vertroosting4 ,maar wel werd het door   
die onderscheiding duidelk gemaakt1 dat 
de ,schrift niet kan en mag  opgevat    
worden als een wetboek vol artikelen4   
,beroep op een tekst  buiten het verband
 is voor een dogma niet genoeg4 ,de     
openbaring1 in  de ,schrift neergelegd1 
is een historisch en organisch geheel4  
,zoo wil  ze gelezen en verklaard       
worden4 ,en daarom moet het dogma1 dat  
met  autoriteit tot ons komt en regel   
wil zn voor ons geloof en leven1 op     
heel het organisme der ,schrift gegrond 
en daaruit afgeleid zn4 ,het  gezag der 
,schrift is een ander dan dat van eene  
staatswet4    #f4 ,aard en grond van het
 gezag der ,schrift zn echter vooral in 
de  nieuwere theologie in discussie     
gebracht4 ,in vroeger td rustte de      
autoriteit der ,h4 ,schrift op hare     

inspiratie en was met deze vanzelf      
gegeven4 ,maar toen de inspiratie werd  
prsgegeven1 was het gezag der  ,schrift 
niet meer te handhaven4 ,wel werd dit op
 allerlei wze beproefd1  maar men zag   
zich genoodzaakt1 om zoowel de gronden  
als het karakter  van de autoriteit der 
,h4 ,schrift gansch anders op te vatten4
 ,het gezag  der ,schrift1 voorzoover   
het nog werd erkend1 werd daarop        
gebaseerd1  dat z de authentieke        
oorkonde is van de openbaring2 de       
christelke  idee het zuiverst uitdrukt1 
evenals het water ook het reinst is b de
  bron2 de vervulling is van de         
,oudtestamentische heilsgedachte1 en de 
christelke leer volkomen1 z het ook in  
kiem1 in zich bevat2 en de  aanvang en  
voortdurende vernieuwing is van den     
christelken geest in  de gemeente4 ,deze
 en dergelke overwegingen voor het gezag
 der ,schrift  kan men vinden b         
theologen van de verschillendste        
richtingen1 zooals  b ,scholten1 ,l4 ,h4
 ,k4 ,i #gh v4 ,saussaye1 mne theol4 van

 ,ch4 d4 l4 ,s4  #ec v4 ,schleiermacher1
 ,gl4  #abi f4 ,rothe1 ,zur ,dogm4 ,s4  
#aff f4 ,lipsius1  ,dogm4  #aic f4      
,biedermann1 ,dogm4  #aic f4 ,schweizer1
 ,christl4 ,gl4 ,i  ,s4 #agh f4         
,hofmann1 ,weiss4 u4 ,erf4 ,,iii #ih f4 
,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers4  ,,ii #e f4
 #i f4 enz4 ,toch zn al deze gronden    
niet hecht genoeg1 om een  gezag te     
dragen1 gelk dat de religie behoeft4 ,ze
 mogen als motiva  credibilitatis in    
aanmerking komen1 maar als gronden zn ze
 onhoudbaar4  ,want vooreerst maken z   
door de onderscheiding tusschen         
openbaring  en hare oorkonde1 tusschen  
woord ,gods en ,schrift1 het gezag der  
,schrift feitelk geheel illusoir4 ,want 
indien niet de ,schrift in haar  geheel1
 maar alleen het woord ,gods in haar1   
het religieus-ethische1  de openbaring  
of hoe men het noemen wil1 gezag heeft1 
dan heeft ieder  voor zichzelf uit te   
maken1 wat dat woord ,gods in de        
,schrift is1  en elk bepaalt dit naar   
goedvinden4 ,het zwaartepunt wordt uit  

het  object naar het subject            
overgebracht2 de ,schrift kritiseert    
niet den  mensch1 maar deze oordeelt de 
,schrift2 het gezag der ,schrift hangt  
af  van het menschelk welgevallen2 het  
bestaat slechts1 voorzoover men  het    
erkennen wil1 en wordt dus geheel       
vernietigd4 ,maar ook al zouden  al deze
 gronden eenig gezag voor de ,schrift   
kunnen vindiceeren1 het  zou toch geen  
ander zn dan een louter historisch      
gezag4 ,en dit is  in de religie        
onvoldoende4 ,hier hebben we aan een    
historisch1 d4  i4 menschelk en feilbaar
 gezag niet genoeg4 ,omdat de religie   
onze  zaligheid raakt en in verband     
staat met onze eeuwige belangen1 kunnen 
w in haar met niets minder toe dan met  
een goddelk gezag4 ,w moeten  niet      
alleen weten1 dat de ,schrift de        
historische oorkonde voor onze  kennis  
van het ,christendom is en dat z de     
oorspronkelke christelke  ideen het     
zuiverst bevat en weergeeft2 maar in de 
religie dienen w  te weten1 dat de      

,schrift het woord en de waarheid ,gods 
is4 ,zonder deze  zekerheid is er geen  
troost in het leven en in het sterven4  
,en niet  alleen heeft ieder ,christen  
aan deze zekerheid behoefte1 maar ook   
de kerk zelve kan als instituut deze    
gewisheid niet ontberen4 ,want  indien  
een prediker de overtuiging mist van de 
goddelke waarheid van  het woord dat h  
verkondigt1 verliest zne prediking alle 
gezag en  invloed en kracht4 ,indien h  
geen goddelke boodschap heeft te        
brengen1  wie geeft hem dan het recht om
 op te treden voor menschen van gelke   
bewegingen als h8 ,wie geeft hem vrheid 
om zich op den kansel boven  hen te     
plaatsen1 hen bezig te houden over de   
hoogste belangen der ziel  en des levens
 en zelfs hun aan te kondigen een eeuwig
 wel of een eeuwig  wee8 ,wie durft en  
wie kan dat doen1 anders dan die een    
woord ,gods te  verkondigen heeft8 ,het 
christelk geloof en de christelke       
prediking  eischen beide eene goddelke  
autoriteit1 waarop z steunen4 ,titubabit

  fides1 si divinarum scripturarum      
vacillat auctoritas1 ,aug4 de doctr4    
christ4 ,i #cg4    ,daarom kan het ook  
geen goedkeuring wegdragen1 wanneer de  
aard van het  gezag der ,schrift als    
zedelk omschreven wordt4 ,lessing is    
daarmede  al begonnen als h zeide1 dat  
iets niet daarom waar is wl het in den  
,bbel staat1 maar dat het in den ,bbel  
staat omdat het waar is4 ,sedert  zne   
verzuchting om verlossing van het gezag 
der letter en van den  papieren paus1 is
 het gelooven op gezag op allerlei wze  
bespottelk  gemaakt4 ,christelke        
theologen hebben zich daardoor laten    
influenceeren  en het autoriteitsgeloof 
gewzigd of bestreden4 ,doedes bv41 ,inl4
 tot  de leer van ,god1 #ahhj bl4 #bi-dj
 wil niets weten van gelooven op gezag  
en spreekt alleen nog van zedelke       
autoriteit in de religie4 ,saussaye1    
mne ,theol4 van ,ch4 d4 l4 ,s4 #ec v4   
verklaart1 dat er geen ander is dan     
zedelk gezag en dat het zedelke geheel  
gezag is4 ,intellectueel gezag  is er   

niet1 maar moreel gezag is de           
zedelkheid1 de godsdienst zelve4  ,men  
gelooft de waarheid niet op gezag1 maar 
de waarheid heeft gezag1  d4 i4 heeft   
het recht1 dat men haar gehoorzame4     
,deze voorstelling  ldt echter aan      
verwarring van begrippen4 ,de waarheid  
heeft gezag1  zeer zeker2 niemand1 die  
het ontkent4 ,maar de vraag is juist1   
wat op  godsdienstig gebied waarheid is 
en waar z te vinden is4 ,hierop is  maar
 tweerlei antwoord mogelk4 ,of aan de   
eene zde3 wat waarheid is1  of indien   
men wil1 wie ,christus is1 dat zeggen   
ons de apostelen1 dat  zegt ons de      
,schrift2 of aan de andere zde3 dit     
wordt uitgemaakt door  het eigen        
oordeel1 door de rede of het geweten van
 ieder mensch voor  zichzelf4 ,in het   
laatste geval is er geen gezag en geen  
autoriteit  der ,schrift meer2 z is     
geheel en al aan de kritiek van het     
subject  onderworpen4 ,dan baat het ook 
niets1 om met ,rothe1 ,zur ,dogm4 #bhg  
te  zeggen1 dat de ,bbel het volkomen   

toereikend instrument is1 om tot  eene  
zuivere kennis van ,gods openbaring te  
komen4 ,want elke objectieve  maatstaf  
ontbreekt1 waarnaar in de ,schrift die  
openbaring beoordeeld  en gevonden kan  
worden4 ,er is inderdaad maar n grond1  
waarop het  gezag der ,schrift rusten   
kan1 en dat is hare inspiratie4 ,valt   
deze1  dan is het ook met de autoriteit 
der ,schrift gedaan4 ,z bevat dan       
slechts menschelke geschriften1 die als 
zoodanig geen enkelen titel  kunnen     
laten gelden1 om norma te zn voor ons   
geloof en leven4 ,en met  de ,schrift   
valt voor den ,protestant alle gezag in 
de religie4 ,alle  pogingen1 om dan nog 
weer een of ander gezag terug te vinden1
 bv4  in den persoon van ,christus1 in  
de kerk1 in de religieuse ervaring1  in 
rede of geweten1 loopen op              
teleurstelling uit1 ,stanton1 ,the place
  of authority in matters of religious  
belief1 ,london ,longmans #ahia4  ,james
 ,martineau1 ,the seat of authority in  
religion1 ,london ,longmans  #ahia4 ,c4 

,a4 ,briggs1 ,the authority of ,h4      
,scriptures4 ,inaugural address1  #d ed4
 ,new-,york ,scribner1 #ahib4 ,l4       
,monod1 ,le problme de l'autorit1       
,paris ,fischbacher #ahib4 ,e4          
,doumergue1 ,l'autorit en matire de foi1
  ,lausanne ,payot #ahib4 ,e4 ,mngoz1   
,l'autorit de ,dieu1 rflexions sur      
l'autorit en matire de foi4 ,paris      
,fischbacher #ahib4 ,g4 ,godet1 ,vinet  
et l'autorit en matire de foi1 ,revue de
 thol4 et de philos4 ,mars  #ahic p4    
#agc-aia4 ,z bewzen alleen1 dat eene    
religie zonder gezag niet  kan bestaan4 
,religie is wezenlk van wetenschap      
onderscheiden4 ,z  heeft eene eigene    
zekerheid2 niet zulk eene1 die op       
inzicht steunt1  maar die in geloof1 in 
vertrouwen bestaat4 ,en dit religieuse  
geloof en  vertrouwen kan alleen rusten 
in ,god en in zn woord4 ,in de religie  
is  een testimonium humanum en eene     
fides humana onvoldoende2 hier hebben   
we behoefte aan een getuigenis ,gods1   
waarop w ons verlaten kunnen  in leven  

en sterven4 ,inquietum est cor nostrum1 
donec requiescat in  ,te6 ,terecht zegt 
dan ook ,harnack1 ,d4 ,g4 ,,iii #gc1 es 
hat in der ,welt  keinen starken        
religisen ,glauben gegeben1 der nicht an
 irgend einem  entscheidenden ,punkt    
sich auf eine ussere ,autoritt berufen  
htte4  ,nur in den blassen ,ausfhrungen 
der ,religionsphilosophen oder in den   
polemischen ,entwrfen protestantischer  
,theologen wird ein ,glaube  construirt1
 der seine ,gewissheit lediglich den    
eigenen inneren ,momenten  entnimmt4    
,cf4 ook ,p4 ,d4 ,chantepie de la       
,saussaye1 ,zekerheid en twfel  #ahic   
bl4 #ach v4 ,het recht en de waarde van 
het gezag in de religie  wordt          
langzamerhand weer erkend4    #g4 ,maar1
 al kan de religie alleen met eene      
auctoritas divina volstaan1  de aard van
 dat gezag dient toch nog nader te      
worden onderzocht4 ,gezag  is in het    
algemeen de macht van iemand1 die iets  
te zeggen heeft2 het  recht1 om in eene 
of andere zaak mee te spreken1 vandaar  

in het ,mnl4  geweld1 macht1            
,woordenboek der ,ned4 ,taal s4 v4 ,van 
gezag kan er alleen  sprake zn tusschen 
ongelken2 het drukt altd eene verhouding
 uit van  een meerdere tot zn mindere1  
van een hoogere tot zn lagere4 ,omdat er
  onder menschen geen gelkheid is maar  
allerlei onderscheid bestaat1 kan  er   
onder hen van gezag sprake zn4 ,en wl   
die ongelkheid zoo groot en  zoo        
velerlei is1 neemt het gezag onder      
menschen eene zeer breede plaats  in4   
,het is zelfs het fundament der gansche 
menschelke samenleving4  ,wie het       
ondermnt1 arbeidt aan de verwoesting der
 maatschapp4 ,dwaas  en gevaarlk is het 
dus1 om het gelooven op gezag in een    
bespottelk  daglicht te plaatsen4       
,augustinus vraagde reeds3 ,si quod     
nescitur  credendum non est1 quomodo    
serviant parentibus liberi eosque mutua 
pietate diligant1 quos parentes suos    
esse non credant4444444 ,multa  possunt 
afferri quibus ostendatur1 nihil omnino 
humanae societatis  incolume remanere1  

si nihil credere statuerimus1 quod non  
possumus  tenere perceptum1 de util4    
cred4 #ab4 ,op ieder gebied leven w van 
gezag4 ,onder het gezag worden w in     
huisgezin1 maatschapp en staat  geboren 
en opgevoed4 ,ouders hebben gezag over  
hun kinderen1 de meester  over zne      
leerlingen1 de overheid over hare       
onderdanen4 ,in al deze  gevallen is het
 gezag duidelk4 ,het drukt eene macht   
uit1 die van  rechtswege aan iemand over
 een ander toekomt4 ,het treedt daarom  
op met  bevelen en wetten1 eischt       
gehoorzaamheid en onderwerping1 en heeft
 in  geval van opstand zelfs recht van  
dwang en straf4 ,maar w breiden dit     
begrip van gezag verder uit en passen   
het ook toe in wetenschap en  kunst4    
,ook hier is er onderscheid van gave1 en
 ontstaat de verhouding  van meerderen  
en minderen1 van magistri en discipuli4 
,er zn mannen1  die door hun genialen   
aanleg en noesten arbeid op een of ander
 gebied  het meesterschap hebben        
verworven1 en die daarom op dit terrein 

met  gezag kunnen spreken4 ,van de      
ontdekkingen dezer magistri leven en    
leeren de minderen1 de leeken4 ,ja1     
vanwege de ontzachlke uitbreiding  der  
wetenschap1 kan ook de uitnemendste     
slechts magister zn op een  zeer klein  
gebied2 in al het andere is h discipulus
 en moet h  vertrouwen op het onderzoek 
van anderen4 ,dit gezag in wetenschap en
  kunst draagt echter een ander karakter
 dan van ouders1 onderwzers en          
overheid2 het is niet juridisch1 maar   
ethisch van aard2 het kan en mag  niet  
dwingen1 het heeft geen recht van straf4
 ,de personen1 die hier  met autoriteit 
optreden1 mogen nog zoo aanzienlk en    
gewichtig zn2  hun getuigenis geldt     
slechts zooveel als ze er gronden voor  
kunnen  aanvoeren4 ,het gezag rust hier 
dus niet ten slotte in de personen1     
zoodat een ipse dixit afdoende ware1    
maar rust in de bewzen1 waarop  hun     
beweren steunt4 ,en wl alle menschen    
eenig verstand en oordeel  ontvingen1 is
 blind geloof hier ongeoorloofd en het  

streven naar een  zelfstandig inzicht1  
voor zooveel noodig en mogelk1 plicht4  
,ook  in de geschiedenis is dit het     
geval4 ,de kennis der historie steunt   
eigenlk geheel op autoriteit1 op        
getuigenissen van anderen2 maar deze    
getuigenissen behoeven niet blindelings 
geloofd te worden1 maar mogen  en moeten
 ernstig worden onderzocht1 opdat       
zooveel mogelk het eigen  inzicht tot zn
 recht kome4 ,in n woord1 in scientiis  
tantum valet  auctoritas humana1 quantum
 rationes4    ,dit begrip van gezag     
vinden we eindelk ook terug in de       
religie en  theologie4 ,hier is gezag   
niet in een minderen graad maar in eene 
veel  hoogere mate van noode dan in     
gezin en maatschapp1 in wetenschap en   
kunst4 ,hier is het eene levensbehoefte4
 ,zonder gezag en geloof kan  religie en
 theologie geen oogenblik bestaan4 ,maar
 het gezag draagt hier  een geheel eigen
 karakter4 ,het moet uitteraard eene    
auctoritas divina  zn4 ,en reeds        
hierdoor is het van het gezag in        

maatschapp en staat1 in  wetenschap en  
kunst onderscheiden4 ,van het laatste   
verschilt het vooral  in dit opzicht1   
dat in wetenschap en kunst eigen inzicht
 oordeelen en  beslissen mag4 ,maar b   
eene divina auctoritas komt dit niet te 
pas4 ,als  ,god gesproken heeft1 is alle
 twfel uit4 ,de divina auctoritas is    
daarom  niet zedelk te noemen1 althans  
niet in den zin1 waarin we spreken van  
het zedelk overwicht van een persoon1   
want de religie is niet eene  verhouding
 van een mindere tot zn meerdere1 maar  
van een schepsel tot  zn ,schepper1 van 
een onderdaan tot zn ,souverein1 van een
 kind tot zn  ,vader4 ,god heeft recht1 
om den mensch te bevelen en             
onvoorwaardelke  gehoorzaamheid van hem 
te verlangen4 ,zn gezag rust in zn      
wezen1 niet  in de rationes4 ,in zoover 
komt het gezag van ,god en van zn woord 
met  dat van de overheid in den staat en
 van den vader in het gezin overeen4    
,en er is niets vernederends in en      
niets1 dat ook maar eenigszins aan  's  

menschen vrheid te kort doet1 als h     
kinderlk naar het woord ,gods  luistert 
en daaraan gehoorzaamt4 ,god op zn      
woord1 d4 i4 op gezag te  gelooven1 is  
even weinig met 's menschen waardigheid 
in strd1 als het  een kind onteert1 zich
 met onbepaald vertrouwen te verlaten op
 het  woord van zn vader4 ,en zooveel   
scheelt het1 dat de ,christen allengs   
boven dit gezag zou uitgroeien1         
,schweizer1 ,christl4 ,glaub4 ,i #ahf   
f41  dat h juist hoe langer hoe meer1   
met verloochening van alle eigene       
wsheid1 ,god gelooven gaat op zn woord4 
,de geloovige komt hier op  aarde nooit 
het standpunt des geloofs en des gezags 
te boven4 ,naarmate  h toeneemt in het  
geloof1 klemt h zich te vaster aan de   
autoriteit  ,gods in zn woord4 ,maar aan
 de andere zde is er toch ook een groot 
verschil tusschen het gezag ,gods in de 
religie en dat van een vader in  zn     
gezin en van eene overheid in den staat4
 ,een vader dwingt desnoods  zn kind en 
brengt het door straf tot onderwerping2 

en de overheid  draagt het zwaard niet  
te vergeefs4 ,dwang is onafscheidelk van
 het  gezag der aardsche overheid4 ,maar
 ,god dwingt niet4 ,zne openbaring is   
eene openbaring van genade4 ,en daarin  
komt ,h tot den mensch niet met  geboden
 en eischen1 met dwang en met straf1    
maar met de noodiging1 met  de          
vermaning1 met de bede1 om zich met ,hem
 te laten verzoenen4 ,god  kon als      
,souverein tegenover den mensch         
optreden4 ,h zal eenmaal als  ,rechter  
oordeelen allen1 die het evangelie zns  
,zoons ongehoorzaam zn  geweest4 ,maar  
in ,christus daalt ,h tot ons neer1     
wordt ons in alles  gelk1 handelt met   
ons als redelke en zedelke wezens2 om   
dan toch  weer1 stuitende op vandschap  
en ongeloof1 zne souvereiniteit te      
hernemen1 zn raad uit te voeren en      
glorie zich te bereiden uit alle        
creatuur4 ,het gezag1 waarmede ,god in  
de religie optreedt1 is dus geheel      
eigensoortig4 ,het is niet menschelk    
maar goddelk4 ,het is souverein  en     

werkt toch op zedelke wze4 ,het dwingt  
niet1 en weet zich toch te  handhaven4  
,het is absoluut en wordt toch          
weerstaan4 ,het noodigt en  bidt1 en is 
toch onoverwinnelk4    ,en zoodanig is  
ook de autoriteit van de ,schrift4 ,als 
woord ,gods staat  ze hoog boven alle   
gezag van menschen in staat en          
maatschapp1 in  wetenschap en kunst4    
,voor haar moet al het andere wken4     
,want men moet  ,gode meer gehoorzamen  
dan den menschen4 ,alle andere          
autoriteit is  beperkt binnen haar kring
 en geldt alleen op haar eigen terrein4 
,maar  het gezag der ,schrift breidt    
over heel den mensch en over de gansche 
menschheid zich uit4 ,z staat boven     
verstand en wil1 boven hart en  geweten2
 z is met geen andere autoriteit te     
vergelken4 ,haar gezag is  absoluut1 wl 
het goddelk is4 ,z heeft het recht1 om  
door een ieder  ten allen tde geloofd en
 gehoorzaamd te worden4 ,z gaat in      
majesteit  alle andere macht zeer verre 
te boven4 ,maar z roept1 om zichzelve   

tot erkenning en heerschapp te brengen1 
niemand te hulp4 ,z heeft  den sterken  
arm der overheid niet noodig4 ,z behoeft
 den steun der  kerk niet4 ,z roept het 
zwaard en de inquisitie niet op4 ,z wil 
niet  heerschen door dwang of geweld4 ,z
 wil vre en gewillige erkenning4  ,en   
daarom brengt z die zelve tot stand1 op 
zedelke wze1 door de  werking des ,h4   
,geestes4 ,de ,schrift waakt voor haar  
eigen gezag4 ,daarom  sprak men vroeger 
ook wel van eene auctoritas causativa   
der ,schrift1  qua ,scriptura assensum  
credendorum in intellectu hominis       
generat et  confirmat1 ,schmid1 ,dogm4  
der ev4 luth4 ,k4  #h4      ,c4 ,de     
noodzakelkheid der ,schrift4    #h4 ,in 
de autoriteit der ,schrift is er groote 
overeenstemming  tusschen de christelke 
kerken1 maar in de drie andere1 nu      
volgende  eigenschappen is er belangrk  
verschil4 ,rome kan van wege de         
verhouding1 die het aanneemt tusschen   
,schrift en kerk1 de necessitas  ,s4    
,scripturae inzien noch erkennen4 ,b    

,rome is de kerk 1  zelfgenoegzaam1     
levende uit en door den ,h4 ,geest2 z   
heeft de waarheid  en bewaart ze trouw  
en zuiver door het onfeilbaar leerambt  
van den  paus4 ,de ,schrift daarentegen1
 voortgekomen uit de kerk1 moge nuttig  
en  goed zn als norma1 maar principium  
der waarheid is z niet4 ,z is niet      
noodzakelk ad esse ecclesiae4 ,de kerk  
heeft eigenlk niet de ,schrift1  maar   
wel heeft de ,schrift voor haar gezag1  
aanvulling1 uitlegging enz4  de kerk van
 noode4 ,de gronden voor deze leer      
worden daaraan ontleend1  dat de kerk vr
 ,mozes en de eerste christelke gemeente
 geen ,schrift  had1 en dat vele        
geloovigen onder het ,o4 en ook nog     
onder het ,n4 ,test4  de ,schrift nooit 
bezeten en gelezen hebben maar enkel en 
alleen leefden  van de traditie1        
,bellarminus1 de verbo ,dei ,,iv c4 #d4 
,heinrich1 ,dogm4 ,i  #gce f4           
,liebermann1 ,instit4 theol4 #aheg ,i p4
 #ddi sq4 ,dieringer1 ,lehrb4  der kath4
 ,dogm4 #d;e ,aufl4 #fcc4 ,gutberlet1   

,lehrb4 der ,apol4 ,,iii #ahid ,s4  #bba
 f4 ,jansen4 ,prael4 theol4 ,i #ghf sq4 
enz4    ,maar niet alleen ,rome bestrdt 
op die wze de noodzakelkheid der ,h4    
,schrift2 ook allerlei mystieke         
richtingen hebben de beteekenis der     
,schrift voor kerk en theologie verzwakt
 en miskend4 ,het ,gnosticisme  verwierp
 niet alleen het ,o4 ,t4 maar paste op  
het ,n4 ,t4 de allegorische  methode toe
 en trachtte daardoor zn systeem met de 
,schrift in  overeenstemming te brengen4
 ,de zinnelke vormen en historische     
feiten  hebben slechts symbolische      
beteekenis2 z zn eene inkleeding1 die   
voor menschen van lager standpunt noodig
 is1 maar voor de hooger  ontwikkelden1 
de 1 wegvalt4 ,de ,schrift is geen bron 
der  waarheid1 maar slechts middel om   
tot het hooger standpunt der gnosis     
zich op te heffen1 ,herzog #e1 #bji f4  
,harnack1 ,d4 ,g4 ,i #bad f4 ,in het    
,montanisme trad eene nieuwe openbaring 
op1 welke die in het ,n4 ,t4  aanvulde  
en verbeterde4 ,het ,montanisme1 vooral 

in zn gematigden vorm  b ,tertullianus1 
wilde eenerzds niets nieuws zn en de    
autoriteit  der ,schrift ten volle      
handhaven2 en toch begroette het in     
,montanus  een profeet1 in wien de door 
,jezus beloofde ,paracleet1 de laatste  
en hoogste openbaring verschenen was4   
,de ,schrift moest op die wze  wel wken 
voor de nieuwe profetie1 welke door     
,montanus verkondigd  werd1 ,harnack1   
,d4 ,g4 ,i #cec f4 ,herzog #aj1 #beh f4 
,de kerk veroordeelde  deze richtingen  
wel1 en de kerkvaders bestreden dit     
spiritualisme4  ,augustinus schreef er  
tegen in den proloog voor zn boek de    
doctrina  christiana2 maar toch nam ook 
,augustinus aan1 dat de vromen1 vooral  
de  monniken1 met eene zoo groote mate  
van geloof1 hoop en liefde konden       
worden toegerust1 dat ze voor zichzelf  
de ,schrift konden missen en  zonder    
haar in de eenzaamheid konden leven1 de 
doctr4 christ4 ,i c4 #ci4  ,het         
spiritualisme kwam telkens weer op1 en  
reageerde tegen de knellende  macht van 

kerk en traditie4 ,verschillende secten1
 de ,katharen1 ,amalrik  van ,bena1     
,joachim v4 ,floris1 de broeders en     
zusters des vren geestes  en later de   
,libertnen in ,genve1 achtten na het    
tdperk des ,vaders en  des ,zoons dat   
des ,h4 ,geestes aangebroken1 waarin    
allen leefden door  den ,geest en de    
uitwendige middelen van ,schrift en kerk
 niet meer  behoefden1 ,kurtz1 ,lehrb4  
der ,kirchengesch4  #ajh1 #aaf4 ,reuter1
 ,gesch4  der relig4 ,aufklrung im ,m4  
,a4 ,,ii #aih f4 ,herzog #b1 #fgg4 #f1  
#ghf4 #h1  #feb f4 ,hahn1 ,gesch4 der   
,ketzer im ,m4 ,a4 ,,ii #dbj f4 ,,iii   
#gb f4 ,gieseler1  ,kirchengeschichte1  
,,ii1 #b1 #ahbf ,s4 #dcg f4 ,hagenbach1 
,kirchengesch4  in ,vorlesungen ,,ii    
#ahhf ,s4 #dhj f4 ,de mystiek1 die in de
 ,middeleeuwen  in ,frankrk en          
,duitschland bloeide1 zocht door middel 
van askese1  meditatie en contemplatie  
eene gemeenschap met ,god te bereiken1  
welke  de ,schrift missen kon4 ,de      
,schrift was wel b wze van ladder noodig

  om tot deze hoogte op te klimmen1 maar
 werd overbodig1 als de eenheid  met    
,god1 de visio ,dei1 bereikt was1       
,herzog #ab1 #dbg f4 ,harnack1 ,d4 ,g4  
,,iii #cgd f4 ,vooral de ,wederdoopers  
verhieven het inwendig woord ten  koste 
van het uitwendige4 ,reeds in #aeba werd
 de tegenstelling gemaakt  tusschen     
,schrift en ,geest1 en deze             
tegenstelling is een blvend kenmerk  van
 het ,anabaptisme geworden1 ,sepp1      
,kerkhist4 ,stud4 #ab4 ,de ,h4 ,schrift 
is niet het waarachtig woord ,gods1 maar
 slechts eene getuigenis en  beschrving2
 het echte1 ware woord is dat1 hetwelk  
door den ,h4 ,geest  in onze harten     
wordt gesproken4 ,de ,bbel is maar een  
boek met letters2  ,bbel is ,babel1 vol 
verwarring2 h kan het geloof in de      
harten niet  werken1 alleen de ,geest   
leert ons het ware woord4 ,en als die   
,geest ons  onderwst1 dan kunnen w ook  
de ,schrift wel missen1 z is een tdelk  
hulpmiddel maar voor den geestelken     
mensch niet noodig1 ,a4 ,hegler1  ,geist

 u4 ,schrift bei ,sebastian ,franck1    
,freiburg #ahib4 ,j4 ,h4 ,maronier1     
,het inwendig woord1 ,amst4 #ahij4      
,vigouroux1 ,les livres saints et la    
critique rationaliste1 #c;e ed4 ,i      
#dce-dec4 ,hans ,denck vereenzelvigde   
dat inwendig woord reeds met de         
natuurlke rede1 en wees op vele         
tegenstrdigheden in de ,schrift4 ,ludwig
 ,hetzer achtte de ,schrift in  het     
geheel niet noodzakelk4 ,knipperdolling 
eischte te ,munster1 dat de  ,h4        
,schrift moest worden afgeschaft en men 
alleen naar natuur en geest  moest      
leven1 ,herz4 #aj1 #cfb4 ,het mysticisme
 sloeg in rationalisme  om4 ,hetzelfde  
verschnsel zien we later b de           
anabaptistische en  independentische    
sekten in ,engeland1 ten tde van        
,cromwell1 b de  kwakers en b het       
pitisme4 ,de verheffing van het inwendig
 boven het  uitwendig woord leidde altd 
tot vereenzelviging van de onderwzing   
des ,geestes met het natuurlk licht van 
rede en geweten1 en zoo tot  algeheele  

verwerping van openbaring en ,schrift4  
,niemand heeft dan ook  scherper de     
noodzakelkheid der ,schrift bestreden1  
dan ,lessing in  zne ,axiomata tegen    
,goeze4 ,ook h maakt onderscheid        
tusschen letter  en geest1 ,bbel en     
godsdienst1 theologie en religie1 den   
christelken  godsdienst en den          
godsdienst van ,jezus1 en zegt nu1 dat  
de laatste  onafhankelk van den eersten 
bestond en bestaan kan4 ,de religie was 
er  immers1 eer er de ,bbel was4 ,het   
,christendom was er1 eer evangelisten   
en apostelen schreven4 ,de godsdienst1  
door hen geleerd1 kan  voortbestaan1 ook
 al gingen al hun geschriften verloren4 
,de godsdienst  is niet waar1 omdat     
evangelisten en apostelen hem leerden1  
maar z  leerden hem1 omdat h waar is4   
,hunne geschriften mogen en moeten dus  
naar de inwendige waarheid der religie  
worden verklaard4 ,een aanval op  den   
,bbel is nog geen aanval op de religie4 
,luther heeft ons verlost  van het juk  
der traditie1 wie verlost ons van het   

nog veel ondragelker  juk der letter8   
#i4 ,deze gedachten over de             
niet-noodzakelkheid der ,schrift zn in  
de  nieuwere theologie vooral           
binnengeleid door ,schleiermacher4 ,in  
zne  ,glaubenslehre  #abh1 #abi zegt h  
dat het geloof aan ,christus niet rust  
op het gezag der ,schrift1 maar aan het 
geloof der ,schrift voorafgaat  en juist
 aan die ,schrift ons een bzonder       
aanzien doet schenken4 ,b  de eerste    
,christenen ontstond het geloof aan     
,christus niet uit de  ,h4 ,schrift1 en 
zoo kan het ook b ons daaruit niet      
ontstaan2 want  b hen en ons moet het   
geloof eenzelfden grond hebben4 ,de     
,schrift  is dus geen bron der religie1 
maar wel norma2 z is het eerste lid  in 
de r der christelke geschriften1 z staat
 het dichtst b de  bron1 d4 i4 de       
openbaring in ,christus1 en had dus     
weinig gevaar om  onzuivere             
bestanddeelen in zich op te nemen4 ,maar
 al de ,schriften  der evangelisten en  
apostelen zn evenals alle volgende      

christelke  geschriften voortgekomen uit
 eenzelfden ,geest1 den ,gemeingeist der
  christelke kerk4 ,de kerk is niet     
gebouwd op de ,schrift1 maar de         
,schrift is voortgekomen uit de kerk4   
,door ,schleiermacher zn deze  gedachten
 tot het gemeen goed der nieuwere       
theologie geworden4 ,z  schnen zoo waar 
te zn en zoo vanzelf te spreken1 dat er 
aan geen  twfel of kritiek wordt        
gedacht4 ,b schier alle theologen kan   
men de  voorstelling vinden1 dat de kerk
 bestond voor de ,schrift en dus ook    
onafhankelk van haar kan bestaan4 ,de   
kerk rust in zichzelve1 z leeft  uit    
zichzelve1 d4 i4 uit den ,geest die in  
haar woont4 ,de ,h4 ,schrift1  in den   
aanvang1 in de frischheid harer jeugd   
uit haar voortgekomen1 is  wel norma    
maar geen bron4 ,bron is de persoonlke1 
levende ,christus1  die in de gemeente  
woont2 de dogmatiek is beschrving van   
het leven1  explicatie van het religieus
 bewustzn der gemeente1 en heeft daarb  
tot richtsnoer de ,schrift1 die dat     

leven der gemeente het eerst en het     
duidelkst heeft vertolkt4 ,de kerk is   
dus eigenlk de ,verfasserin der  ,bibel1
 en de ,bbel is de ,reflex der          
,gemeinde1 ,lange1 ,philos4 ,dogm4      
#gg4 ,rothe1 ,zur ,dogm4 #ccc f4 ,frank1
 ,syst4 der chr4 ,gewissheit ,,ii #eg f4
  ,philippi1 ,kirchl4 ,glaub4 ,i #aij f4
 ,hofstede de ,groot1 ,de ,gron4 ,godg4 
#ga v4 #ig v4 ,saussaye1 mne ,theol4 van
 d4 l4 ,s4 #di v4 ,gunning en de la     
,saussaye ,jr4 ,het ethisch beginsel der
 theol4 #cd1 enz4    ,al deze gedachten1
 van ,rome1 het anabaptisme1 het        
mysticisme1 het  rationalisme1 van      
,lessing1 ,schleiermacher enz4 zn       
onderling ten  nauwste verwant4 ,vooral 
,schleiermacher heeft door zne omkeering
 van  de verhouding tusschen ,schrift en
 kerk aan ,rome een krachtigen steun    
geboden4 ,allen komen daarin overeen1   
dat de ,schrift niet noodzakelk  maar   
hoogstens nuttig is en dat de kerk ook  
uit en door zichzelve kan  bestaan4 ,het
 verschil ligt alleen hierin1 dat ,rome 

den grond en de  mogelkheid voor dit    
voortbestaan van de christelke religie  
zoekt in  de genstitueerde kerk1 d4 i4  
in den onfeilbaren paus1 ,schleiermacher
  c4 s4 in de gemeente als organisme1 d4
 i4 in de religieuse gemeenschap1  en   
het mysticisme en rationalisme in de    
religieuse individuen4 ,allen  zoeken   
het voortbestaan der kerk in de leiding 
des ,h4 ,geestes1 in  de inwoning van   
,christus1 maar deze heeft b ,rome haar 
orgaan in  den paus1 b ,schleiermacher  
in het organisme der gemeente1 b het    
anabaptisme in elken geloovige hoofd    
voor hoofd4 ,het is gemakkelk in  te    
zien1 dat ,rome hierb de sterkste       
positie inneemt4 ,want zeker1 er  is    
eene leiding des ,h4 ,geestes in de     
gemeente1 ,christus is opgestaan  uit de
 dooden1 leeft in den hemel en woont en 
werkt in zne kerk op  aarde4 ,er is eene
 mystieke unie tusschen ,christus en zn 
lichaam4  ,het woord alleen is          
onvoldoende1 het principium externum    
eischt ook  een principium internum4    

,het ,protestantisme wist dit alles zeer
 goed  en beleed het van harte4 ,maar de
 vraag was deze1 of de kerk voor het    
bewuste leven der religie aan het woord1
 aan de ,schrift gebonden was  al dan   
niet4 ,de religie is toch niet alleen   
een zaak van het hart1  het gemoed1 den 
wil1 maar ook van het hoofd4 ,ook met   
het verstand  moet ,god gediend en      
bemind worden4 ,voor het bewuste leven  
moet dus  de kerk een bron hebben       
waaruit z de waarheid put4 ,nu kan ,rome
 met  zn onfeilbaren paus beweren1 dat  
de ,schrift niet noodzakelk is4 ,de     
onfeilbaarheid der kerk maakt inderdaad 
de ,schrift overbodig4 ,maar het        
,protestantisme heeft geen onfeilbaar   
orgaan1 noch in het instituut noch  in  
het organisme noch in de individueele   
leden der gemeente4 ,wanneer  het de    
noodzakelkheid der ,schrift ontkent1    
verzwakt het zichzelf1  sterkt ,rome en 
verliest de waarheid1 die een onmisbaar 
element der  religie is4 ,daarom stond  
de ,hervorming zoo sterk op de          

noodzakelkheid  der ,h4 ,schrift4 ,de   
,schrift was het     van de ,reformatie4
  ,z slaagde1 omdat z tegenover het     
gezag van kerk1 concilies en paus  de   
autoriteit kon stellen van ,gods heilig 
woord4 ,wie dit standpunt der           
,hervorming verlaat1 werkt onbewust aan 
den opbouw van ,rome4 ,want indien  niet
 de ,schrift maar de kerk noodzakelk is 
tot kennis der religieuse  waarheid1 dan
 wordt deze het onontbeerlk medium      
gratiae4 ,het woord  verliest zne       
centrale plaats en behoudt slechts eene 
praeparatoire1  paedagogische           
beteekenis4 ,de ,schrift moge nuttig en 
goed zn1 noodig is  z niet1 noch voor de
 kerk in haar geheel noch voor de       
geloovigen in  het bzonder4    #aj4     
,ofschoon de ,hervorming alzoo tegen    
,rome haar kracht zocht in de  ,schrift 
en hare noodzakelkheid handhaafde1 toch 
ontkende z daarmede  niet1 dat de kerk  
voor ,mozes eeuwen lang zonder ,schrift 
had bestaan4  ,ook is het waar1 dat de  
kerk des ,n4 ,t4 door de prediking der  

apostelen  werd gesticht en langen td   
bestond zonder een ,nieuwtestamentischen
  kanon4 ,voorts wordt de gemeente nog  
altd gevoed en in de heidenwereld       
geplant door de verkondiging van het    
evangelie4 ,de boeken des ,o4 en ,n4    
,t4 zn verder langzamerhand ontstaan2 ze
 werden vr de boekdrukkunst  in gering  
aantal verspreid2 vele geloovigen zn in 
vroeger en later  td gestorven1 zonder  
de ,schrift ooit te hebben gelezen en   
onderzocht1  en nog zoekt het religieuse
 leven bevrediging voor zne behoeften   
niet  alleen in de ,schrift maar        
minstens evenzeer in allerlei stichtelke
  lectuur4 ,dit alles kan volmondig     
worden erkend1 zonder dat daarmee  aan  
de noodzakelkheid der ,schrift ook maar 
eenigszins wordt te kort  gedaan4 ,zelfs
 had ,god1 indien het ,hem had behaagd1 
de kerk zeer zeker  nog op eene andere  
wze b de waarheid kunnen bewaren1 dan   
door middel  van een geschreven woord4  
,de noodzakelkheid der ,schrift is niet 
absoluut maar ex hypothesi              

beneplacentiae ,dei4    ,maar zoo       
verstaan1 is deze noodzakelkheid toch   
boven allen twfel  verheven4 ,de mensch 
heeft ten allen tde slechts geleefd h   
het woord1  dat door den mond ,gods     
uitgaat1 ,mt4 #d3d4 ,het woord ,gods is 
van den  beginne af aan het zaad der    
kerk geweest4 ,zeer zeker bestond de    
kerk  voor ,mozes zonder ,schrift4 ,maar
 er was toch een verbum 1 voordat  het  
werd4 ,de kerk heeft nooit uit zichzelve
 geleefd en in  zichzelve gerust1 maar  
altd door het woord ,gods4 ,rome leert  
dit ook  niet1 maar neemt eene traditie 
aan1 die het woord ,gods onfeilbaar     
bewaart4 ,maar wel dient dit te worden  
uitgesproken tegenover hen1  die de     
openbaring alleen laten bestaan in      
leven1 in instorting van  goddelke      
krachten1 in opwekking van religieuse   
aandoeningen4 ,de kerk  moge dus ouder  
zn dan het geschreven1 z is toch jonger 
dan het  gesproken woord1 ,zanchius1    
,op4 ,,viii #cdc sq4 ,polanus1 ,synt4   
theol4 ,i c4  #ae4 ,synopsis pur4       

theol41 disp4 #b4 ,gerhard1 ,loci theol4
 ,i cap4 #a  #e  sq4 ,de gewone         
bewering1 dat de kerk des ,n4 ,t4 langen
 td zonder ,schrift  bestond1 moet ook  
goed worden opgevat4 ,het is waar1 dat  
de kanon der  ,n4 ,t4 geschriften eerst 
in de tweede helft der tweede eeuw      
algemeen  werd erkend4 ,maar de         
christelke gemeenten hadden van den     
aanvang af  het ,oude ,testament4 ,z zn 
gesticht geworden door het gesproken    
woord  der apostelen4 ,zeer spoedig     
kwamen vele gemeenten in het bezit van  
apostolische geschriften1 die ook aan   
andere werden ter lezing gegeven1       
weldra dienden tot voorlezing in de     
kerken en zeer spoedig werden  verbreid4
 ,het spreekt vanzelf1 dat er1 zoolang  
de apostelen leefden en  de gemeenten   
bezochten1 nog geen onderscheiding werd 
gemaakt tusschen  hun gesproken en      
geschreven woord2 traditie en ,schrift  
waren als het  ware nog n4 ,maar toen de
 eerste periode voorb was en de afstand 
van de apostelen grooter werd1 rezen de 

geschriften der apostelen in            
beteekenis1 en hunne noodzakelkheid nam 
gaandeweg toe4 ,inderdaad is de         
necessitas ,s4 ,scripturae ook geen     
stabiele maar eene steeds groeiende     
eigenschap4 ,de ,schrift was niet altd  
in haar geheel voor de gansche  kerk    
noodzakelk4 ,de ,schrift is             
langzamerhand ontstaan en voltooid4     
,naarmate de openbaring voortschreed1 is
 ook z in omvang toegenomen4  ,elke     
periode der kerk had genoeg aan dat     
gedeelte der ,schrift1 dat toen         
bestond1 evenals z genoeg had aan de    
openbaring1 die tot zoover was          
geschied4 ,de ,schrift is evenals de    
openbaring een organisch geheel1  dat   
gegroeid is2 in het zaad was de plant1  
in de kiem was de vrucht  begrepen4     
,beide1 openbaring en ,schrift1 hielden 
gelken tred met den  staat der kerk en  
omgekeerd4 ,daarom kan er uit de        
vroegere toestanden  der kerk ook geen  
conclusie worden getrokken voor het     
heden4 ,laat  de kerk voor ,mozes zonder

 ,schrift geweest zn1 laat de kerk voor 
de  voltooiing der openbaring nooit in  
het bezit geweest zn van de gansche     
,schrift2 daaruit volgt niets voor die  
bedeeling der kerk1 in welke w  leven1  
waarin de openbaring is geindigd en de  
,schrift is voltooid4  ,voor deze       
bedeeling is de ,schrift niet nuttig en 
goed slechts1 maar ook  beslist         
noodzakelk ad esse ecclesiae4    #aa4   
,schrift toch is het eenig afdoende     
middel1 om het gesproken woord          
onvervalscht te bewaren en tot eigendom 
van alle menschen te maken4  ,vox audita
 perit1 littera scripta manet4 ,de      
kortheid van het leven1 de  ontrouw van 
het geheugen1 de arglistigheid van het  
hart en allerlei  andere gevaren1 die de
 zuiverheid der overlevering bedreigen1 
maken  opteekening van het gesproken    
woord tot bewaring en verbreiding       
volstrekt noodzakelk4 ,b het woord der  
openbaring geldt dit nog in  verhoogde  
mate4 ,want het evangelie is niet naar  
den mensch1 het staat  lnrecht tegenover

 zne gedachten en wenschen1 het staat   
als goddelke  waarheid tegenover zne    
leugen4 ,bovendien is de openbaring niet
 voor  n geslacht en voor n td1 maar    
voor alle volken en eeuwen bestemd4     
,het moet zn loop volbrengen door de    
gansche menschheid heen en tot  aan het 
einde der tden4 ,de waarheid is n1 het  
,christendom is  ,universalreligion4    
,hoe zal deze bestemming van het woord  
der openbaring  anders kunnen bereikt   
worden1 dan doordat het opgeteekend en  
beschreven  wordt8 ,de kerk kan dezen   
dienst des woords niet verrichten4      
,nergens  wordt haar onfeilbaarheid     
beloofd4 ,altd wordt z in de ,schrift   
verwezen naar het objectieve woord1 naar
 de wet en de getuigenis4  ,eigenlk     
beweert ook zelfs ,rome dat niet4 ,de   
kerk d4 i4 de vergadering  der          
geloovigen is b ,rome niet onfeilbaar1  
noch ook de vergadering der             
bisschoppen1 maar alleen de paus4 ,de   
onfeilbaarverklaring van den paus  is   
een bews voor de reformatorische        

stelling van de onbetrouwbaarheid  der  
traditie1 van de feilbaarheid der kerk1 
en zelfs van de  noodzakelkheid der     
,schrift4 ,want deze                    
onfeilbaarverklaring houdt in1  dat de  
waarheid van het woord der openbaring   
niet bewaard wordt of kan  worden door  
de kerk als vergadering der geloovigen1 
wl ook deze nog  aan dwaling onderworpen
 is1 maar dat z alleen te verklaren is  
uit eene  bzondere assistentie des ,h4  
,geestes1 waarin dan naar ,roomsch      
beweren  de paus deelt4 ,rome en de     
,hervorming komen dus daarin overeen1   
dat  het woord der openbaring in en voor
 de kerk alleen zuiver bewaard kan      
blven door de instelling van het        
apostolaat1 d4 i4 door de inspiratie4   
,en het geschil loopt alleen hierover1  
of dat apostolaat heeft  opgehouden dan 
wel in den paus wordt voortgezet4       
,daarentegen is de  bewering der        
,vermittelungstheologie geheel          
onhoudbaar1 dat de ,schrift  uit de kerk
 is voortgekomen en dat z dus eigenlk de

 ,verfasserin der  ,bibel is4 ,dat kan  
men alleen beweren1 als men het eigenlke
 ambt der  profeten en apostelen        
miskent1 de inspiratie met de           
wedergeboorte  vereenzelvigt en de      
,schrift geheel en al van de openbaring 
losmaakt4  ,naar de leer der ,schrift is
 de inspiratie echter een bzondere  akte
 des ,h4 ,geestes1 eene speciale gave   
aan profeten en apostelen1  waardoor z  
het woord ,gods zuiver en onvervalscht  
aan de kerk aller  eeuwen hebben kunnen 
overleveren4 ,de ,schrift is dus niet   
uit de kerk  voortgekomen1 maar door een
 bzondere werkzaamheid des ,h4 ,geestes 
in de profeten en apostelen aan de kerk 
gegeven4 ,de ,schrift behoort  mede tot 
de openbaring1 welke door ,god aan zn   
volk is geschonken4  ,hierin zn ,rome en
 de ,reformatie eenstemmig4 ,maar de    
,hervorming houdt  tegenover ,rome      
staande1 dat die bzondere werkzaamheid  
des ,h4 ,geestes  thans heeft           
opgehouden1 m4 a4 w4 dat het apostolaat 
niet meer bestaat  en in den paus niet  

wordt voortgezet4 ,de apostelen hebben  
hunne  getuigenis aangaande ,christus   
volledig en zuiver in de ,h4 ,schriften 
neergelegd4 ,door deze hebben z de      
openbaring ,gods tot eigendom der       
menschheid gemaakt4 ,de ,schrift is het 
volkomen in de wereld ingegane  woord   
,gods4 ,z maakt dat woord algemeen en   
eeuwig1 ontrukt het aan de  dwaling en  
leugen1 aan de vergetelheid en de       
vergankelkheid4 ,naarmate  de menschheid
 grooter1 het leven korter1 het geheugen
 zwakker1 de  wetenschap uitgebreider1  
de dwaling ernstiger en de leugen       
driester  wordt1 neemt de necessitas ,s4
 ,scripturae toe4 ,op elk gebied wint   
het  schrift en de pers in beteekenis4  
,de boekdrukkunst was een reuzenstap    
ten hemel en ter hel4 ,ook in dezen     
ontwikkelingsgang deelt de ,h4          
,schrift4 ,hare noodzakelkheid treedt   
hoe langer hoe duidelker aan het  licht4
 ,z wordt verbreid en tot algemeen      
eigendom gemaakt gelk nimmer  te voren4 
,in honderden talen wordt z overgezet4  

,z komt onder aller  oog en in ieders   
hand4 ,meer en meer blkt z het geschikte
 middel te  zn1 om de waarheid ter      
kennis aller menschen te brengen4 ,dat  
daarnaast  de religieuse litteratuur    
voor velen het voornaamste voedsel blft 
voor hun geestelk leven1 bewst niets    
tegen de noodzakelkheid der  ,h4        
,schrift4 ,want alle christelke waarheid
 wordt toch rechtstreeks of  zdelings   
uit haar geput4 ,ook de afgeleide beek  
ontvangt het water  uit de bron4 ,het is
 een onhoudbaar beweren1 dat ons nu nog 
iets van  christelke waarheid zou       
toekomen buiten en zonder de ,h4        
,schrift4 ,in  de eerste eeuw was zoo   
iets mogelk1 maar thans zn de stroomen  
van  traditie en ,schrift reeds lang    
samengevloeid en de eerste reeds lang   
in de tweede opgenomen4 ,rome kan dit   
alleen staande houden door zne  leer van
 de voortduring van het apostolaat en de
 onfeilbaarheid van  den paus4 ,maar    
voor een ,protestant is dit onmogelk4   
,het christelk  karakter der waarheid   

kan enkel en alleen daardoor worden     
betoogd1 dat  z met al hare vezelen     
wortelt in de ,h4 ,schrift4 ,er is geen 
kennis  van ,christus dan uit de        
,schrift1 geen gemeenschap met ,hem dan 
door  gemeenschap aan het woord der     
apostelen4 ,cf4 ,ursinus1 ,tract4 theol4
  p4 #a sq4 ,zanchius1 ,op4 ,,viii #cdc 
sq4 ,polanus1 ,synt4 ,theol4 ,i c4 #ae4 
,synopsis pur4 theol41 disp4 #b4        
,turretinus1 ,theol4 ,el4 loc4 #b1 qu4  
#a-c4  ,heppe1 ,dogm4 der ev4 ref4 ,k4  
#be1 #bf enz4    #ab4 ,ook al wordt de  
noodzakelkheid der ,schrift erkend1 er  
kan toch  nog verschil bestaan over den 
duur dier noodzakelkheid4 ,zelfs wie    
van meening is1 dat de ,schrift haar td 
heeft gehad1 stemt dikwerf  gaarne toe1 
dat z in haar td van groote beteekenis  
is geweest voor  de opvoeding van       
menschen en volken4 ,maar op allerlei   
wze is de duur  dier noodzakelkheid     
beperkt geworden4 ,het gnosticisme      
erkende hare  noodzakelkheid voor de    
maar bestreed ze voor de 4  ,de mystiek 

achtte de ,schrift wel noodig op het    
standpunt der cogitatie  en meditatie1  
maar niet meer op dat der contemplatie  
en visio ,dei4  ,het rationalisme van   
,lessing en ,kant ruimde voor de        
openbaring1 de  ,schrift1 de            
statutarische ,religion eene            
paedagogische plaats in1 opdat  daardoor
 de heerschapp der ,vernunftreligion    
werd voorbereid4 ,evenzoo  oordeelde    
,hegel1 dat de vorm der aanschouwing in 
den godsdienst voor  het volk noodzakelk
 was1 maar dat de wsgeer met zn         
begrippen daaraan  geen behoefte meer   
had4 ,en telkens hoort men het          
uitspreken1 dat de  godsdienst goed is  
voor de massa om ze in toom te houden1  
maar dat de  ontwikkelden en beschaafden
 verre daarboven verheven zn4    ,er    
ligt in deze voorstelling eene          
onmiskenbare en heerlke waarheid4  ,de  
openbaring1 de ,schrift1 de kerk1 heel  
de christelke religie draagt  inderdaad 
een tdelk1 praeparatoir en paedagogisch 
karakter4 ,gelk de  ,oudtestamentische  

oeconomie van het foedus gratiae voorb  
is gegaan1  zoo zal ook deze bedeeling  
van het genadeverbond1 waarin w leven1  
eens  tot het verleden behooren4 ,als   
,christus zne gemeente vergaderd en als 
eene reine bruid aan den ,vader         
voorgesteld heeft1 geeft ,h ,gode het   
koninkrk over4 ,bovendien kan de        
tweeheid van genade en natuur1 van      
openbaring en rede1 van gezag en vrheid1
 van theologie en philosophie  niet     
eeuwig van duur zn4 ,het hoogste in de  
religie bestaat toch  daarin1 dat w ,god
 dienen zonder dwang en zonder vreeze1  
uit liefde  alleen1 naar de uitspraak   
onzer eigen natuur4 ,het is ,god zelf in
 zne  openbaring er om te doen1 om      
menschen te vormen in wien zn beeld weer
  ten volle is hersteld4 ,h schonk ons  
niet alleen zn ,zoon maar ook  den ,h4  
,geest1 opdat die ons wederbaren zou1   
zne wet in ons hart zou  schrven en ons 
tot alle goed werk bekwaam maken zou4   
,de wedergeboorte1  het kindschap1 de   
heiligmaking1 de verheerlking zn de     

bewzen1 dat  ,god zne kinderen tot      
vrheid opvoedt1 tot een liefdedienst1   
die  nimmer verdriet4 ,in zoover kunnen 
de bovengenoemde voorstellingen eene    
anticipatie van het toekomstig ideaal   
worden genoemd4 ,maar z zn toch         
desniettemin van eene zeer gevaarlke    
strekking4 ,z gaan alle uit van  eene   
verwarring tusschen de bedeeling van het
 heden en die van het  hiernamaals4     
,omdat het nieuwe ,jeruzalem geen zon en
 geen maan meer  behoeven zal1 blven    
beide hier op aarde toch noodzakelk4    
,omdat w  eens zullen wandelen in       
aanschouwen1 blft toch het geloof in    
deze  bedeeling onmisbaar4 ,ofschoon de 
strdende en de triumfeerende kerk  n is1
 blft er toch onderscheid in beider     
toestand en leven4 ,de  grensln mag en  
kan niet worden uitgewischt4 ,tot het   
hemelsche leven  brengen w het hier op  
aarde nooit4 ,w wandelen door geloof en 
niet  door aanschouwen4 ,w zien nu door 
een spiegel in eene duistere rede2      
eerst hiernamaals zullen we zien van    

aangezicht tot aangezicht en  kennen1   
gelk we gekend zn4 ,de visio ,dei is    
voor den hemel weggelegd4  ,zelfstandig1
 onafhankelk worden we op deze aarde    
nooit4 ,w blven  gebonden aan den       
kosmos1 die ons omringt4 ,het standpunt 
des gezags kan  hier op aarde nooit     
overwonnen worden4    ,maar voorts      
graaft deze leer van de tdelke          
noodzakelkheid der  ,schrift eene diepe 
klove tusschen de psychische en de      
pneumatische  menschen1 tusschen de     
beschaafden en de massa1 tusschen de    
wsgeeren  en het volk4 ,en zulk eene    
klove heeft in geen enkel opzicht recht 
van  bestaan4 ,als godsdienst in kennis 
bestond1 dan zouden de geleerden een    
voorrecht genieten boven de             
onontwikkelden4 ,maar religieus zn alle 
menschen gelk2 z hebben dezelfde        
behoeften4 ,in ,christus is er geen     
onderscheid van ,griek en barbaar4 ,de  
religie is voor alle menschen  n1 hoe   
verschillend z ook mogen zn in stand1   
rang1 ontwikkeling1  enz4 want voor de  

religie1 d4 i4 voor het aangezicht ,gods
 zn al die  rangonderscheidingen en     
voorrechten waardeloos1 waardoor men    
onder  menschen boven anderen uitmunt4  
,de scheiding tusschen die tweerlei     
soort van menschen getuigt dan ook van  
een geestelken hoogmoed1  welke zelf met
 het wezen der christelke religie1 met  
den ootmoed1 de  nederigheid1 enz41 die 
z eischt1 in lnrechten strd is4 ,de     
tollenaren  gaan voor de ,pharisen1 en  
de minste is in het koninkrk der hemelen
 de  meeste4    ,vervolgens zou er voor 
deze scheiding nog iets te zeggen zn1   
als het  rationalisme gelk had en de    
openbaring in niets dan                 
,vernunftwahrheiten  bestond4 ,dan toch 
zouden deze1 ofschoon voorloopig uit de 
openbaring  gekend1 later door het      
denken uit de rede zelve kunnen worden  
afgeleid4  ,maar de openbaring heeft een
 gansch anderen inhoud dan eene         
rationeele  leer4 ,z is historie1 heeft 
genade tot inhoud1 den persoon van      
,christus  tot middelpunt1 de           

herschepping der menschheid tot doel4   
,dit alles kan  nooit door het denken   
worden gevonden of uit de rede worden   
afgeleid4  ,om zulk eene openbaring te  
kennen1 blft de ,schrift ten allen tde  
noodzakelk4 ,zelfs eene openbaring ,gods
 aan ieder mensch hoofd voor  hoofd zou 
niet kunnen schenken1 wat nu de         
openbaring in ,christus  door de        
,schrift aan alle menschen biedt4 ,het  
historisch karakter der  openbaring1 het
 feit en de idee der vleeschwording en  
de organische  beschouwing van het      
menschelk geslacht eischen eene         
,schrift1 waarin  de openbaring ,gods   
voor de gansche menschheid neergelegd is
 7cf4 blz4  #bii74 ,daarom kan nu ook   
worden beslist1 wat op bl4 #adc nog in  
het  midden werd gelaten1 of n4l4 de    
openbaring individueel tot elk mensch   
komt dan wel door de ,schrift aan allen 
wordt gegeven4 ,gelk ne zon  met hare   
stralen de gansche aarde verlicht1 zoo  
is ,christus de opgang  uit de hoogte1  
die verschnt aan degenen die gezeten zn 

in duisternis  en schaduw des doods1 en 
zoo is de eene en zelfde ,schrift het   
licht  op aller pad en de lamp voor     
aller voet4 ,z is het woord ,gods tot de
  gansche menschheid4 ,de historie zelve
 legt voor deze noodzakelkheid  der     
,schrift een krachtig getuigenis af4    
,het hooggeestelk mysticisme  is telkens
 omgeslagen in het vulgairste           
rationalisme2 en het  enthusiastisch    
spiritualisme is dikwerf in het grofste 
materialisme  geeindigd4 ,de necessitas 
,s4 ,scripturae wordt negatief even     
sterk  bewezen uit de richtingen1 die   
haar bestrden1 als positief uit de      
kerken1 die haar belden4      ,d4 ,de   
duidelkheid der ,schrift4    #ac4 ,eene 
andere belangrke eigenschap1 die de     
,hervorming tegenover  ,rome aan de     
,schrift toekende1 was de perspicuitas4 
,volgens ,rome is de  ,schrift duister1 
,ps4 #aai3cd1 #fh2 ,luk4 #bd3bg2 ,hd4   
#h3cj2 #b ,petr4 #c3af4  ,ook in die    
zaken1 welke op geloof en leven         
betrekking hebben1 is ze  niet zoo      

helder1 dat z uitlegging missen kan4 ,ze
 handelt immers over  de diepste        
verborgenheden1 over ,god1 de           
drieenheid1 de vleeschwording1  de      
voorbeschikking enz41 en is zelfs in de 
zedelke voorschriften  bv4 ,mt4 #e3cd1  
#dj1 #aj3bg2 ,luk4 #ab3cc1 #ad3cc       
menigmaal zoo onduidelk1  dat           
misverstand en misvatting ieder         
oogenblik in de christ4 kerk is         
voorgekomen4 ,tot recht verstand der    
,schrift is ook allerlei kennis  noodig 
van historie1 geographie1 chronologie1  
archaeologie1 talen enz41  welke voor de
 leeken onbereikbaar is4 ,de            
,protestanten schrven dan ook  zelven   
tallooze commentaren en wken b de       
belangrkste teksten in  exegese van     
elkander af4 ,daarom is er eene         
uitlegging der ,h4 ,schrift  noodig4    
,deze kan niet door de ,schrift zelve   
worden gegeven1 de ,schrift  kan niet   
haar eigen uitlegster zn4 ,reeds ,plato1
 ,phaedrus p4 #bgd zei1  dat de letter  
mishandeld wordt en zichzelve niet      

helpen kan1 en dat z  de hulp van haar  
vader behoeft4 ,z is stom en kan in een 
geschil geen  beslissing geven4 ,z is   
gelk aan de wet1 waarnaar de rechter    
uitspraak  doet1 maar z is niet wet en  
rechter tegelk4 ,de geleerde ,jezuit    
,jakob ,gretser maakte op het           
religiegesprek te ,regensburg #afja     
diepen  indruk1 toen h aldus sprak3     
,sumus in conspectu sacrae ,scripturae  
et  ,spiritus ,sancti4 ,pronuntiet      
sententiam4 ,et si dicat3 tu ,gretsere  
male  sentis1 cecidisti causa tua1 tu   
,jacobe ,heilbrunnere vicisti2 tunc ego 
statim transibo ad vestrum scamnum4     
,adsit1 adsit1 adsit et condemnet  me6  
,er moet dus een uitlegger en een       
rechter zn1 die naar de ,schrift        
beslissing geeft4 ,indien er zulk een   
rechter niet is1 dan wordt de           
uitlegging geheel subjectief1 ieder     
oordeelt naar zn goedvinden en  houdt   
zne eigene individueele opvatting voor  
onfeilbaar4 ,ieder ketter  heeft zn     
letter4 ,ieder zoekt naar het bekende   

distichon van ,werenfels1  in de        
,schrift juist zne dogmata4 ,de ,schrift
 wordt overgeleverd  aan allerlei       
willekeur4 ,individualisme1 enthusiasme1
 rationalisme1  eindelooze verdeeldheid 
is het slot4 ,en wat het ergste is1     
indien  er geen onfeilbare uitlegging   
is1 dan is er ook geen volstrekte       
geloofszekerheid2 de grondslag1 waar de 
hope des ,christens op rust1  is dan    
vrome meening1 wetenschappelk inzicht1  
maar geen goddelke1  onfeilbare         
getuigenis4 ,en zoo ver is het er van   
af1 dat iemand uit de  ,h4 ,schrift zich
 een eigen overtuiging of leer kan      
vormen1 dat ook de  ,protestanten       
feitelk even goed als de ,roomschen1 van
 traditie leven en  afgaan op het gezag 
van kerk1 synodes1 vaders1 schrvers enz4
    ,zulk eene onfeilbare1 goddelke     
uitlegging van de ,schrift is echter    
door ,god in zne kerk geschonken4 ,niet 
de doode1 onbegrepene1 duistere  en aan 
zichzelve overgelatene ,schrift1 maar de
 kerk1 de levende1  steeds              

tegenwoordige1 altd door den ,geest zich
 vernieuwende kerk  is de middelares der
 waarheid en de onfeilbare uitlegster   
der ,h4  ,schrift4 ,immers1 elk is de   
beste uitlegger van zn eigen woord4 ,de 
ware  interpreet van de ,schrift is dus 
de ,h4 ,geest1 die haar auteur is4 ,en  
deze heeft zn onfeilbaar orgaan in de   
kerk1 of beter nog1 in den paus4  ,de   
kerk is door de traditie in het bezit   
der waarheid2 z wordt geleid  door      
dienzelfden ,geest welke de ,schrift    
deed ontstaan2 z is aan haar  verwant2 z
 alleen kan haar zin verstaan2 z is de  
pilaar en vastigheid  der waarheid4 ,zoo
 is ook altd de praktk geweest4 ,mozes1 
de priesters1  ,christus1 de apostelen  
verklaarden en beslisten voor de        
gemeente1 ,ex4  #ah2 ,deut4 #ag3i v42 #b
 ,chr4 #ai3i v42 ,pred4 #ab3ab2 ,hagg4  
#b3b2 ,mal4 #b3g2  ,mt4 #af3ai1 #ah3ag1 
#bc3b2 ,luk4 #bb3cb2 ,joh4 #ba3ae v42   
,hd4 #ae3bh2 ,gal4 #b3b2  #a ,cor4 #ab3h
 v42 #b ,petr4 #a3ai2 #a ,joh4 #d3a1 en 
pausen en concilin hebben  dat voorbeeld

 gevolgd4 ,daarom stelde het ,trentsch  
concilie in sess4  #d vast1 dat niemand 
de ,h4 ,schrift mag uitleggen contra eum
 sensum1  quem tenuit et tenet sancta   
mater ecclesiae1 cujus est judicare de  
vero sensu et interpretatione           
,scripturarum ,sanctarum1 aut etiam     
contra  unanimem consensum ,patrum1 en  
bond daarmede de exegese niet alleen    
negatief1 gelk sommige ,roomschen het   
pogen op te vatten1 maar zeer  beslist  
ook positief4 ,niemand mag eene andere  
exegese geven1 dan die  welke de kerk   
door hare patres1 concilies of pausen   
gegeven heeft4 ,de  professio fidei van 
,pius ,,iv1 b ,denzinger1 ,enchir4 symb4
 et defin4 n4  #hfd en het ,vaticanum   
sess4 #c cap4 #b alin4 #d laten         
dienaangaande geen  twfel over4 ,maar   
niet alleen is door deze leer van de    
duisterheid der  ,schrift de            
wetenschappelke exegese aan den paus    
onderworpen4 ,nog meer  afhankelk en    
gebonden is daardoor de leek4 ,de       
,schrift is van wege haar  duisterheid  

geen geschikte lectuur voor de leeken4  
,zonder uitlegging  is ze voor het volk 
onverstaanbaar4 ,daarom werd het        
overzetten der  ,schrift in de volkstaal
 en het lezen van den ,bbel door het    
volk sedert  het misbruik1 dat er in de 
,middeleeuwen en later van gemaakt werd1
  door ,rome hoe langer hoe meer        
beperkt4 ,lezing der ,schrift is aan de 
leeken niet geoorloofd dan met          
toestemming der kerkelke overheid4 ,de  
,protestantsche ,bbelgenootschappen zn  
herhaaldelk door de ,pausen             
veroordeeld1 en in de ,encycliek van #h 
,dec4 #ahfd met de socialistische  en   
communistische vereenigingen op ne ln   
gesteld1 ,denzinger1 ,enchir4  n4 #aeff4
 ,en wel beveelt de tegenwoordige paus  
in zne ,encycliek de  studiis ,sacrae   
,scripturae de ,schriftstudie aan1 maar 
niet aan de  leeken1 ,vincentius        
,lerinensis1 ,commonitorium cap4 #c4    
,bellarminus1 de  verbo ,dei1 lib4      
,,iii4 ,m4 ,canus1 ,loci ,theol4 ,,ii   
cap4 #f sq4 ,perrone1  ,praelect4 theol4

 ,,ix #ih sq4 ,heinrich1 ,dogm4 ,i #gid 
f4 ,mhler1 ,symbolik   #ch f4 ,jansen1  
,prael4 theol4 ,i #gga s4 ,herzog art4  
,bibellesen4    #ad4 ,de leer van de    
perspicuitas ,s4 ,scr4 is meermalen1    
zoowel door  ,protestanten als          
,roomschen misverstaan en onjuist       
voorgesteld4 ,ze houdt  niet in1 dat de 
zaken en onderwerpen1 waarover de       
,schrift handelt1 geen  verborgenheden  
zn1 die het menschelk verstand verre te 
boven gaan4  ,ook beweert ze niet1 dat  
de ,h4 ,schrift duidelk is in al haar   
deelen1  zoodat er geene wetenschappelke
 exegese noodig zou wezen4 ,en evenmin  
bedoelt ze1 dat de ,h4 ,schrift1 ook in 
de leer der zaligheid1 klaar en  duidelk
 is voor ieder mensch zonder            
onderscheid4 ,maar ze sluit alleen  in1 
dat die waarheid1 welker kennis voor    
ieder ter zaligheid noodig is1  niet op 
elke bladzde der ,h4 ,schrift even      
klaar1 maar toch door heel de  ,schrift 
heen in zoo eenvoudigen en bevattelken  
vorm wordt voorgesteld1  dat iemand1    

wien het om de zaligheid zner ziel te   
doen is1 gemakkelk  door eigen lezen en 
onderzoek uit de ,schrift die waarheid  
kan leeren  kennen1 zonder hulp en      
leiding van kerk en priester4 ,de weg   
der  zaligheid is er1 niet wat de zaak  
maar wat den modus tradendi betreft1    
klaar in neergelegd voor den            
heilbegeerigen lezer4 ,het  moge h  niet
 verstaan1 het  is toch duidelk1        
,zwingli1 ,de claritate et  certitudine 
verbi ,dei1 ,op4 ed4 ,schuler et        
,schulthess ,i #fe sq4 ,luther b        
,kstlin1 ,luthers ,theol4 #b;e ,ausg4   
#ahhc ,,ii #eh f4 ,zanchius1 de ,scr4   
,sacra1  ,op4 ,omnia ,,viii #djg sq4    
,chamier1 ,panstratia catholica #afbf   
,loc4 #a ,lib4 ,i  cap4 #ac-cb4         
,amesius1 ,bellarminus ,enervatus4      
,amst4 #afcj1 lib4 #a cap4 #d  en #e4   
,turretinus1 ,theol4 ,el4 loc4 #b qu4   
#ag4 ,trigland1 ,antapologia cap4  #c4  
,synopsis pur4 ,theol4 disp4 #e4        
,gerhard1 ,loci ,theol4 ,loc4 #a cap4   
#bj  sq4 ,glassius1 ,philologia ,sacra  

#afia p4 #ahf sq4    ,zoo verstaan1 is  
de perspicuitas eene eigenschap1 welke  
de ,h4 ,schrift  herhaaldelk van        
zichzelve praediceert4 ,de thora is door
 ,god aan  gansch ,israel gegeven1 en   
,mozes brengt al de woorden des ,heeren 
over  aan heel het volk4 ,de wet en het 
woord des ,heeren is niet ver van een   
iegelk hunner1 maar is een licht op het 
pad en een lamp voor den  voet1 ,deut4  
#cj3aa2 ,ps4 #ai3h1 #i1 #aai3aje1 #acj2 
,spr4 #f3bc4 ,de profeten  richten zich 
sprekende en schrvende tot heel het     
volk1 ,jes4 #a3aj v41  #e3c v41 #i3a1   
#dj3a v42 ,jer4 #b3d1 #d3a1 #aj3a2      
,ezech4 #c3a4 ,jezus spreekt  vruit tot 
al de scharen1 ,mt4 #e3a1 #ac3a1 #b1    
#bf3ee1 enz4 en de apostelen  schrven   
aan al de geroepen heiligen1 ,rom4 #a3g2
 #a ,cor4 #a3b2 #b ,cor4  #a3a enz41 en 
zorgen zelf voor de verbreiding hunner  
brieven1 ,col4  #d3af4 ,het geschreven  
woord wordt allen ten onderzoek         
aanbevolen1 ,joh4  #e3ci2 ,hd4 #ag3aa en
 is juist geschreven om geloof1         

ldzaamheid1 hope1  vertroosting1 leering
 enz4 te schenken1 ,joh4 #bj3ca2 ,rom4  
#ae3d2 #b ,tim4  #c3af2 #a ,joh4 #a3a v4
 ,van eene onthouding der ,schrift aan  
de leeken is  nergens sprake4 ,de       
geloovigen zn zelven mondig en in staat 
om te  oordeelen1 #a ,cor4 #b3ae1       
#aj3ae2 #a ,joh4 #b3bj2 #a ,petr4 #b3i4 
,hun worden  de woorden ,gods           
toebetrouwd1 ,rom4 #c3b4 ,de kerkvaders 
weten dan ook  niets van de duisterheid 
der ,schrift in den lateren ,roomschen  
zin4 ,wel  spreken ze dikwerf over de   
diepten en verborgenheden der ,h4       
,schrift1  cf4 plaatsen b ,bellarm4 de  
verbo ,dei ,,iii c4 #a42 maar ze roemen 
even  dikwerf haar klaarheid en eenvoud4
 ,zoo zegt ,chrysostomus1 hom4 #c de    
,lazaro1 als h de geschriften der       
profeten en apostelen met die der       
wsgeeren vergelkt3                '   1 
1    '          4 ,en elders1  hom4 #c  
in #b ,thess4 zegt h3          1    4   
,evenzoo lezen we b ,augustinus1  de    
doctr4 chr4 #b1 #f3 nihil de illis      

obscuritatibus eruitur1 quod  non       
plenissime dictum alibi reperiatur1 en  
ibid4 #i3 in iis quae  clare in         
scripturis tradita sunt1 inveniuntur    
omnia1 quae continent  fidem moresque   
vivendi4 ,bekend is ook het woord van   
,gregorius ,i1  waarin h de ,schrift    
vergelkt b een fluvius planus et altus1 
in  quo et agnus ambulet et elephas     
natet4 ,zelfs nu nog moeten ,roomsche   
theologen erkennen1 dat veel in de ,h4  
,schrift zoo duidelk is1 dat  de        
geloovige niet alleen het verstaan kan1 
maar ook de ongeloovige1  den duidelken 
zin verwerpend1 onontschuldigbaar is1   
,heinrich1 ,dogm4  ,i #hai4 ,de         
kerkvaders dachten er dan ook niet aan1 
om de lezing der  ,schrift aan de leeken
 te verbieden4 ,integendeel1 z dringen  
telkens  op onderzoek der ,h4 ,schriften
 aan1 en verhalen van den zegen1 dien z 
zelven uit de lezing ontvingen1         
,vigouroux1 ,les livres saints et la    
critique rationaliste1 #c ed4 ,i #bhj s4
 ,gregorius ,i beval het lezen der      

,schrift nog aan alle leeken aan1       
,herzog #b1 #cgf4 ,de beperking van het 
,bbellezen kwam eerst op1 toen sedert de
 twaalfde eeuw verschillende  secten    
tegen de kerk op de ,schrift zich gingen
 beroepen4 ,de meening  vond toen       
ingang1 dat het bbellezen der leeken de 
voornaamste bron der  ketter was4 ,ter  
zelfverdediging heeft ,rome toen hoe    
langer hoe meer  de duisterheid der     
,schrift geleerd en haar lectuur aan    
toestemming der  kerkelke overheid      
gebonden4    #ae4 ,inderdaad hebben de  
kerken der ,hervorming tegenover ,rome  
geen  machtiger wapen dan de ,schrift4  
,z brengt aan de kerkelke traditie  en  
hierarchie de doodelkste slagen toe4 ,de
 leer van de perspicuitas  ,s4 ,scr4 is 
een van de hechtste bolwerken van de    
,reformatie4 ,ze  brengt zeer zeker haar
 ernstige gevaren mede4 ,het            
,protestantisme is  er hopeloos door    
verdeeld4 ,het individualisme heeft zich
 ten koste  van het gemeenschapsgevoel  
ontwikkeld4 ,het vre lezen en           

onderzoeken  der ,schrift is en wordt   
door allerlei parten en richtingen op de
  schromelkste wze misbruikt4 ,maar toch
 wegen de nadeelen tegen de  voordeelen 
niet op4 ,want de loochening van de     
duidelkheid der ,schrift  brengt mede de
 onderwerping van den leek aan den      
priester1 van het  geweten aan de kerk4 
,met de perspicuitas ,s4 ,scr4 valt de  
vrheid van  godsdienst en geweten1 van  
kerk en theologie4 ,z alleen is in      
staat1  om te handhaven de vrheid van   
den ,christenmensch2 z is oorsprong en  
waarborg van de religieuse en ook van de
 politieke vrheden1 ,stahl1 ,der        
,protest4 als polit4 ,princip4 #b;e     
,aufl4 #ahec4 ,saussaye1 ,het ,protest4 
als  politiek beginsel1 ,rott4 #ahga4   
,kuyper1 ,het ,calvinisme1 oorsprong en 
waarborg onzer constitutioneele vrheden1
 ,amst4 #ahgd4 ,en eene vrheid  die niet
 anders verkregen en bezeten kan worden 
dan met het gevaar  der losbandigheid en
 willekeur1 is altd nog te verkiezen    
boven eene  tirannie1 die alle vrheid   

onderdrukt4 ,god zelf heeft b de        
schepping  van den mensch dezen weg der 
vrheid1 die het gevaar en werkelk  ook  
het feit der zonde meebracht1 verkoren  
boven dien van gedwongen  onderwerping4 
,en nog altd volgt ,h in het bestuur van
 wereld en kerk  dezen koninklken weg   
der vrheid4 ,dat is juist zne eere1 dat 
,h toch  door de vrheid heen zn doel    
bereikt1 uit de wanorde de orde1 uit de 
duisternis het licht1 uit den chaos den 
kosmos schept4 ,beide1 ,rome  en de     
,hervorming1 stemmen hierin overeen1 dat
 de ,h4 ,geest alleen de  ware uitlegger
 is van het woord1 ,mt4 #g3ae1 #af3ag2  
,joh4 #f3dd1 #aj3c2 #a  ,cor4 #b3ab1    
#ae1 #aj3ae2 ,phil4 #a3aj1 #c3ac2 ,hebr4
 #e3ad2 #a ,joh4 #d3a4 ,maar  ,rome     
meent1 dat de ,h4 ,geest alleen         
onfeilbaar leert door den paus2  de     
,hervorming gelooft1 dat de ,h4 ,geest  
woont in het hart van ieder  geloovige2 
ieder kind van ,god heeft de zalving van
 den ,heilige4 ,z  geeft daarom de      
,schrift in aller hand1 vertaalt en     

verspreidt ze en  gebruikt in de kerk   
geen andere dan de volkstaal4 ,rome     
roemt op hare  eenheid1 maar deze       
eenheid schnt grooter dan ze is4 ,de    
splitsing der  ,reformatie in eene      
,luthersche en ,gereformeerde heeft haar
 analogie in  de scheuring der          
,grieksche en ,latnsche kerk4 ,onder den
 schn eener  uitwendige eenheid verbergt
 zich b ,rome eene schier even groote   
innerlke verdeeldheid4 ,het aantal      
ongeloovigen en onverschilligen is  in  
,roomsche landen niet geringer dan in   
,protestantsche4 ,rome heeft  den stroom
 van het ongeloof evenmin kunnen keeren 
als de kerken der  ,hervorming4 ,reeds  
voor de ,reformatie had het ongeloof    
zich in wde  kringen1 b4v4 in ,itali1   
verbreid4 ,de ,hervorming heeft dit niet
 te  voorschn geroepen1 maar juist      
gestuit en ,rome zelf tot waakzaamheid  
en bestrding opgewekt4 ,cartesius1 de   
vader van het rationalisme1  was        
,roomsch4 ,de ,duitsche rationalisten   
worden opgewogen door de  ,fransche     

materialisten2 ,rousseau door ,voltaire1
 ,strauss door ,renan4  ,de ,revolutie  
heeft in ,roomsche landen haar diepste  
wortelen geschoten  en haar wrangste    
vruchten gedragen4 ,voorts staat het te 
bezien1 of  het aantal parten1          
richtingen en sekten1 die er telkens    
optreden1  in ,rome niet even groot zou 
zn als in het ,protestantisme1 als ,rome
  niet de macht en den moed had1 om     
iedere richting door censuur1 ban1      
interdict1 desnoods door het zwaard te  
onderdrukken4 ,het is waarlk  niet aan  
,rome te danken1 dat er zoovele         
bloeiende christelke kerken  naast haar 
zn opgetreden4 ,welke schaduwzden de    
verdeeldheid van het  ,protestantisme   
ook heeft1 z bewst toch ook1 dat het    
religieuse leven  hier eene macht is1   
die telkens nieuwe vormen zich schept en
 b alle  verscheidenheid toch ook weer  
eene diepere eenheid openbaart4 ,en in  
elk geval1 het ,protestantisme met zn   
verdeeldheid is te verkiezen  boven het 
schrikkelk bgeloof1 waarin het volk in  

de ,grieksche en in  de ,roomsche kerk  
hoe langer hoe meer wordt verstrikt4    
,mariadienst1  reliquienvereering1      
beeldendienst1 heiligenaanbidding       
verdringen steeds  meer den dienst van  
den eenigen1 waarachtigen ,god4 ,cf4    
,trede1 ,das  ,heidenthum in der        
rmischen ,kirche1 ,gotha1 ,perthes1 #d  
,theile #ahhi-ib4    #af4 ,vanwege deze 
perspicuitas heeft de ,schrift ook de   
facultas se  ipsam interpretandi en is  
se supremus judex controversiarum1      
,synopsis  pur4 theol4 disp4 #e  #bj sq4
 ,polanus1 ,synt4 ,theol4 ,lib4 ,i c4   
#de4  ,turret4 ,theol4 ,el4 ,loc4 ,,ii  
qu4 #bj4 ,amesius1 ,bellarm4 enervatus  
,lib4  ,i c4 #e4 ,cloppenburg1 ,de      
,canone ,theol4 disp4 #aa-ae4 ,op4 ,,ii 
#fd sq4  ,moor1 ,comm4 in ,markii ,comp4
 ,i #dbi sq4 ,gerhard1 ,loci ,theol4    
,loc4 ,i c4  #ba1 #bb4 ,schmid1 ,dogm4  
der ev4 luth4 ,k4 #f;e ,aufl4 ,s4 #db f4
 ,de ,schrift  legt zichzelve uit1 de   
duistere plaatsen worden verklaard door 
de  duidelke1 en de grondgedachten van  

de ,schrift als geheel dienen  ter      
opheldering van de deelen4 ,dat was de  
interpretatio secundum  analogiam fidei1
 welke ook door de ,hervormden werd     
voorgestaan4 ,ook  de ,hervormers zn    
niet voraussetzungslos tot de ,schrift  
gekomen4 ,ze  hebben de leer der        
,schrift1 de apostolische               
geloofsbeldenis1 de  besluiten der      
eerste concilin schier zonder kritiek   
overgenomen4 ,ze  waren niet            
revolutionair en wilden niet van voren  
afaan beginnen1 maar  protesteerden     
alleen tegen de ingeslopene dwalingen4  
,de ,hervorming was  niet de vrmaking   
van den natuurlken1 maar van den        
,christenmensch4  ,er was dus van den   
aanvang af b de ,hervormers eene        
analogia fidei1  waarin z zelven        
stonden1 en waarnaar z de ,schrift      
uitlegden4 ,onder  die analogia fidei   
verstonden z oorspronkelk den uit de    
duidelke  plaatsen der ,h4 ,schrift     
zelve afgeleiden zin1 die dan later in  
de  confessies neergelegd werd1 ,voetius

 ,disp4 ,v #i sq4 #dai sq4 ,moor1 ,comm4
  in ,marckii ,comp4 ,i #dcf4 ,,vi      
praefatio4 ,turret41 ,theol4 ,el4 ,i qu4
  #ai4 ,philippi1 ,kirchl4 ,gl4 ,i #bag 
f4 ,zckler1 ,handbuch ,i #ffc f4 ,luz1  
,hermeneutik #aed-agf4 ,in verband      
daarmede had ook de kerk eene roeping   
in betrekking tot de uitlegging der ,h4 
,schrift4 ,krachtens de potestas        
doctrinae1 haar door ,christus verleend1
 en de gave der uitlegging1 door  den   
,h4 ,geest haar geschonken1 #a ,cor4    
#ad3c1 #bi2 ,rom4 #ab3f2 ,ef4 #d3aa v4  
heeft de kerk den plicht1 om de ,schrift
 te bewaren niet alleen1 maar  ook om ze
 uit te leggen en te verdedigen1 en om  
de waarheid in haar  confessie te       
formuleeren en de dwalingen te ontdekken
 en tegen te  staan4 ,ook de kerk is dus
 binnen haar kring en op haar terrein   
judex  controversiarum1 en heeft alle   
meening te toetsen aan en te beoordeelen
  naar de ,h4 ,schrift4 ,onfeilbaar     
behoeft ze daartoe niet te zn1 want ook 
de rechter in den staat is wel gebonden 

aan de wet1 maar is feilbaar  in zne    
uitspraken4 ,en zoo is het ook in de    
kerk4 ,de ,schrift is norma1  de kerk is
 richteres4 ,maar ook hier is er een    
hooger beroep4 ,rome  ontkent dit en    
zegt dat de uitspraak der kerk de       
laatste en hoogste  is4 ,van haar is    
zelfs een beroep op het goddelk oordeel 
niet mogelk  meer4 ,z bindt in de       
conscientie4 ,maar de ,hervorming       
beweerde dat eene  kerk1 hoe            
eerbiedwaardig ook1 toch dwalen kon4    
,haar uitlegging is niet  magisterialis1
 maar ministerialis4 ,ze kan alleen in  
de conscientie  binden1 voorzoover      
iemand haar als goddelk en onfeilbaar   
erkent4 ,of  ze inderdaad met ,gods     
woord overeenstemt1 kan geen aardsche   
macht1  maar kan elk alleen voor        
zichzelf uitmaken1 ,synopsis pur4 theol4
 #e1 #be  sq4 ,de kerk kan dan iemand   
als ketter uitwerpen1 maar h staat en   
valt  ten slotte zn eigen heer4 ,de     
eenvoudigste geloovige kan en mag met de
  ,schrift in de hand desnoods tegen    

heel eene kerk zich verzetten1 gelk     
,luther deed tegen ,rome4 ,zoo alleen is
 de vrheid van den ,christen1 en  tegelk
 de souvereiniteit ,gods gehandhaafd4   
,van de ,schrift is er geen  hooger     
appel4 ,z is de hoogste rechtbank4 ,geen
 macht of uitspraak staat  boven haar4  
,z is het1 die ten laatste1 voor ieder  
in zn conscientie1  beslist4 ,en daarom 
is z judex supremus controversiarum4    
,e4 ,de genoegzaamheid der ,schrift4    
#ag4 ,ten laatste werd door de          
,hervorming ook nog beleden de perfectio
  of sufficientia ,s4 ,scripturae4 ,de  
,roomsche kerk meent1 dat de ,schrift   
onvolkomen is in partibus en door de    
traditie moet worden aangevuld4 ,z      
verklaarde te ,trente1 sess4 #d1 dat z  
traditiones ipsas1 tum ad fidem  tum ad 
mores pertinentes1 tanquam vel ore tenus
 a ,christo vel a ,sp4 ,s4  dictatas et 
continua successione in ,ecclesia       
,catholica conservatas1  pari pietatis  
affectu et reverentia suscipit et       
veneratur1 en sprak  in het ,vatic4     

sess4 #c cap4 #b uit1 dat de            
bovennatuurlke openbaring  vervat is in 
libris scriptis et sine scripto         
traditionibus1 quae ipsius  ,christi ore
 ab ,apostolis acceptae1 aut ab ipsis   
,apostolis ,spiritu  ,sancto dictante   
quasi per manus traditae ad nos usque   
pervenerant4  ,de gronden1 welke ,rome  
voor deze leer der traditie aanvoert1 zn
  verschillende4 ,eerst wordt er op     
gewezen1 dat de kerk voor ,mozes  geheel
 en al zonder ,schrift was en dat ook na
 dien td tot heden toe  vele geloovigen 
leven en sterven1 zonder ooit de        
,schrift te lezen  of te onderzoeken4   
,verreweg de meeste kinderen ,gods leven
 uit de  traditie en weten van de       
,schrift weinig of niets4 ,het zou ook  
vreemd  zn1 dat dit op religieus en     
kerkelk terrein anders ware dan op elk  
ander gebied4 ,immers1 in recht en zede1
 in kunst en wetenschap1 in  gezin en   
maatschapp is de traditie de draagster  
en de voedster van  ons leven4 ,door    
haar zn we aan de voorgeslachten        

verbonden1 nemen  hun schatten over en  
laten ze ook weer aan onze kinderen     
achter4 ,de  analogie eischt reeds1 dat 
er ook in de kerk eene traditie z2 maar 
deze moet hier zooveel heerlker en      
zekerder wezen dan elders1 wl  ,christus
 aan zne kerk den ,h4 ,geest heeft      
gegeven en door dezen zne  gemeente     
onfeilbaar in alle waarheid leidt1 ,mt4 
#af3ah1 #bh3bj2 ,joh4  #ad3af4 ,daarb   
komen nog vele uitspraken der ,schrift1 
die het recht en  de waarde der traditie
 erkennen1 ,joh4 #af3ab1 #bj3cj1 #ba3be2
 ,hd4 #a3c2  #a ,cor4 #aa3b1 #bc2 #b    
,thess4 #b3ad2 #a ,tim4 #f3bj2 #b ,joh4 
#ab2 #c ,joh4 #ac1  #ad4 ,jezus heeft   
mondeling en door zn ,geest aan zne     
discipelen nog  vele dingen geleerd1 die
 niet door hen zn beschreven maar van   
mond  tot mond zn voortgeplant4         
,kerkvaders1 concilin1 pausen hebben    
zulk  eene apostolische traditie ook van
 den aanvang af erkend4 ,feitelk  leeft 
de kerk nog altd van en uit deze        
mondelinge1 levende traditie4  ,de      

,schrift alleen is onvoldoende4 ,want   
behalve dat lang niet alles is          
opgeteekend1 verschillende geschriften  
van profeten en apostelen zn  ook       
verloren gegaan4 ,de apostelen kregen   
wel een bevel om te getuigen1  maar niet
 om dat schrvende te doen4 ,ze kwamen   
tot schrven alleen  door de             
omstandigheden1 necessitate quadam      
coacti2 hun geschriften zn  daarom ook  
meest gelegenheidsschriften1 en bevatten
 lang niet alles1  wat tot de leer en   
het leven der kerk van noode is4 ,zoo   
vinden we in de  ,schrift weinig of     
niets van den doop der vrouwen1 de      
,zondagsviering1  het episcopaat1 het   
zevental sacramenten1 het vagevuur1 de  
onbevlekte  ontvangenis van ,maria1 de  
zaligheid van vele ,heidenen in de dagen
 des  ,o4 ,t41 de inspiratie en         
kanoniciteit der verschillende          
,bbelboeken  enz42 ja zelfs dogmata als 
van de triniteit1 de eeuwige generatie1 
den uitgang des ,h4 ,g41 den kinderdoop 
enz4 zn niet letterlk en met  zooveel   

woorden in de ,schrift te vinden4 ,in n 
woord3 de ,schrift  is nuttig1 maar de  
traditie is noodzakelk1 ,bellarminus1 de
 ,verbo  ,dei1 lib4 ,,iv4 ,melchior     
,canus1 ,loci theol4 lib4 #c4 ,perrone1 
,praelect4  ,theol4 ,,ix #bbh sq4 ,klee1
 ,dogm4 ,i #bgg f4 ,heinrich1 ,dogm4    
,theol4 ,,ii ,s4  #a f4 ,jansen1        
,praelect4 theol4 dogm4 ,i #ghh sq4     
,mhler1 ,symbolik  #ch  f4 ,kleutgen1   
,theol4 der ,vorzeit #b;e ,aufl4 ,i #gb 
f4 ,dieringer1 ,dogm4   #abf4           
,liebermann1 ,instit4 theol4 ,i p4 #ddh 
sq4 ,voor de ,grieksche kerk1           
,kattenbusch1 ,confessionskunde ,i #bib4
    #ah4 ,tegenover deze ,roomsche leer 
van de traditie plaatste de ,hervorming 
die van de volmaaktheid en              
genoegzaamheid der ,h4 ,schriftuur4 ,het
  goed recht van deze bestrding van     
,rome is door de ontwikkeling van  het  
begrip der traditie zelve in een helder 
licht gesteld4 ,de eerste  christelke   
gemeenten werden1 evenals nu nog de     
gemeenten onder de  ,heidenen1 gesticht 

door het gepredikte woord4 ,de leer en  
gebruiken1 die  z van de apostelen of   
hunne medgezellen ontvangen hadden1     
plantte zich  geruimen td van mond tot  
mond en van geslacht tot geslacht voort4
 ,dit  begrip der traditie was duidelk2 
ze duidde aan de leer en gebruiken1     
welke van de apostelen ontvangen waren  
en in de kerken werden bewaard  en      
voortgeplant4 ,maar naar mate de afstand
 grooter werd1 die de  kerken scheidde  
van den apostolischen td1 werd het hoe  
langer hoe  moeilker om uit te maken of 
iets werkelk van apostolische herkomst  
was4 ,de ,afrikaansche kerk protesteerde
 daarom tegen de overdreven  waarde1    
welke vooral in de tweede helft tegen   
het ,gnosticisme aan deze  traditie werd
 gehecht4 ,tertullianus1 de virg4 vel4  
c4 #a zei3 ,dominus  noster veritatem   
se1 non consuetudinem cognominavit4     
,evenzoo stelde  ,cyprianus1 ,epist4 #gd
 tegenover de traditie1 waarop de       
bisschop van ,rome  zich beriep1 de     
teksten ,jes4 #bi3ac2 ,mt4 #ae3i2 #a    

,tim4 #f3c-e en zei3  consuetudo sine   
veritate vetustas erroris est4 ,christus
 heeft zich niet  de gewoonte maar de   
waarheid genoemd4 ,gene moet voor deze  
wken4 ,daarom  werd het noodig1 om de   
traditie nader te bepalen en hare       
kenmerken  op te geven4 ,vincentius     
,lerinensis vond in zn ,commonitorium   
cap4 #b  de criteria van eene           
apostolische traditie daarin1 dat iets  
ubique1  semper et ab omnibus creditum  
est4 ,hoc est etenim vere proprieque    
catholicum4 ,eerst bestond 't kenmerk   
der traditie dus hierin1 dat ze  was van
 apostolische herkomst4 ,nu wordt er aan
 toegevoegd1 dat iets  in dat geval van 
apostolische herkomst mag geacht worden 
te zn1 als  het waarlk algemeen1        
katholiek is4 ,de apostolicitas wordt   
kenbaar  aan de universitas1 antiquitas 
en consensio4 ,het ,tridentinum1 het    
,vaticanum en ook de theologen sluiten  
zich b de bepaling der traditie  aan    
deze criteria van ,vincentius aan4 ,maar
 zakelk is er afwking2  de consequentie 

leidde verder4 ,het was niet vol te     
houden1 dat iets  dan alleen apostolisch
 was1 wanneer het werkelk altd1 overal  
en  door allen was geloofd4 ,van welke  
leer of van welk gebruik kon zulk  eene 
volstrekte katholiciteit worden         
aangetoond8 ,de drie criteria  zn dus   
allengs verzwakt4 ,de kerk mag wel niet 
iets nieuws tot dogma  verklaren en moet
 zich houden aan de overlevering1 maar  
de bewaring  van die traditie is niet   
mechanisch te denken als van een schat  
in den  akker1 maar organisch zooals    
,maria de woorden der herders bewaarde  
en  overlegde in haar hart1 ,heinrich1  
,,ii #ab4 ,eene waarheid kan dus zeer   
goed vroeger niet of niet algemeen      
geloofd zn2 z is toch onfeilbare        
apostolische traditie1 wanneer ze nu    
maar algemeen wordt geloofd4 ,de  beide 
criteria antiquitas en universitas zn   
dus geen copulatieve  maar distributieve
 kenmerken der traditie2 z zn niet beide
 saam  en tegelk noodig1 n van beide is 
genoeg4 ,feitelk is daarmede de         

antiquitas opgeofferd aan de            
universitas4 ,maar ook deze laatste is  
weer beperkt4 ,de vraag kwam op1 wie het
 orgaan ter bewaring en ter  erkenning  
der traditie was4 ,de kerk in het       
algemeen kon dit niet zn4  ,mhler1      
,symbolik1 #f;e ,aufl4 #ceg1            
identificeerde de traditie nog wel met  
das fortwhrend in den ,herzen der       
,glubigen lebende ,wort1 maar dit       
antwoord was veel meer protestantsch dan
 roomsch gedacht4 ,de taak1 om  de leer 
te bewaren en vasttestellen1 kon en     
mocht niet aan de kerk in  het algemeen1
 d4 i4 aan de leeken worden opgedragen4 
,in de kerk is te  onderscheiden        
tusschen de ecclesia audiens en docens4 
,beide behooren  wel b elkaar1 en zn    
onvergankelk1 maar de eerste bezit      
slechts eene  infallibilitas passiva1 d4
 i4 z is alleen in haar gelooven        
onfeilbaar1  doordat z en zoolang z in  
verbinding blft met de ecclesia docens4 
,maar ook deze laatste is nog weer niet 
het eigenlk orgaan der leer4  ,het      

,gallikanisme1 de ,oudbisschoppelke     
klerezie en de ,oudkatholieken  zn hier 
blven staan1 en schrven de              
onfeilbaarheid toe aan de  gezamenlke   
bisschoppen4 ,maar dit standpunt is     
onhoudbaar4 ,wanneer zn  die bisschoppen
 onfeilbaar8 ,buiten of alleen in het   
concilie8 ,indien  het laatste1 zn ze   
alleen onfeilbaar als ze eenstemmig zn1 
of is  alleen de meerderheid onfeilbaar8
 ,hoe groot moet deze zn8 ,is ne stem   
meerderheid voldoende8 ,is het concilie 
zonder1 en zelfs tegenover1 of  alleen  
in overeenstemming met den paus         
onfeilbaar8 ,altemaal vragen1  waarmede 
het ,gallikanisme in ernstige           
verlegenheid verkeerde4 ,het  papale    
systeem ging daarom een stap verder en  
schreef de onfeilbaarheid  toe aan den  
paus4 ,dit primaat van den paus is het  
product van eene  eeuwenlange           
ontwikkeling1 de consequentie van eene  
geestesrichting1  die reeds zeer vroeg  
in de kerk aanwezig was4 ,langzamerhand 
is de paus  beschouwd geworden als het  

onfeilbaar orgaan van de goddelke       
waarheid  en dus ook van de traditie4   
,bellarminus1 de ,verbo ,dei1 lib4 #d c4
 #i  nam onder de kenmerken der traditie
 ook dezen regel op3 id sine dubio      
credendum esse1 ex apostolica traditione
 descendere1 quod pro tali  habetur in  
illis ecclesiis1 ubi est integra et     
continuata successio  ab ,apostolis4 ,nu
 waren er1 zegt h verder1 in de oudheid 
vele zulke  kerken behalve ,rome4 ,thans
 echter is ze alleen in ,rome over4 ,en 
daarom  ex testimonio hujus solius      
ecclesiae sumi potest certum argumentum 
ad  probandas ,apostolicas traditiones4 
,de kerk van ,rome bepaalt en maakt     
uit1 wat apostolische traditie is4      
,latere theologen1 vooral onder de      
,jesuiten1 hebben dit verder ontwikkeld4
 ,en den #ah;den ,juli #ahgj werd  in de
 vierde zitting van het ,vaticaansch    
concilie de onfeilbaarheid  openlk als  
dogma afgekondigd4 ,nu is het wel zeker1
 dat de paus in deze  zne onfeilbaarheid
 niet losgedacht is van de kerk1 vooral 

niet van de  ecclesia docens4 ,voorts zn
 de symbolen1 decreten1 liturgien1      
patres1  doctores en heel de historie   
der kerk zoovele monumenten der         
traditie1  waaraan de paus b de         
vaststelling van een dogma zich aansluit
 en waar  h rekening mede te houden     
heeft4 ,maar toch is de traditie formeel
  niet met den inhoud van al die        
monumenten identisch4 ,de traditie is   
onfeilbaar2 maar wat traditie is1 wordt 
ter laatste instantie alleen  uitgemaakt
 door den paus1 met1 zonder of desnoods 
tegen de kerk en de  concilies in4 ,de  
beoordeeling of en in hoeverre iets     
semper1 ubique  et ab omnibus is        
geloofd1 kan niet staan aan de kerk1    
noch aan de  ecclesia audiens noch aan  
de ecclesia docens1 maar staat vanzelf  
alleen  aan den onfeilbaren paus4 ,als  
de paus een dogma afkondigt1 dan is het 
eo ipso apostolische traditie4 ,het     
criterium van de traditie is dus        
achtereenvolgens gezocht1 in de         
apostoliciteit1 in de katholiciteit1  in

 de episcopale successie1 in de papale  
beslissing4 ,daarmede is het  einde     
bereikt4 ,de onfeilbare paus is het     
principium formale van het  ,romanisme4 
,roma locuta1 res finita4 ,paus en kerk1
 paus en ,christendom  zn n4 ,ubi ,papa1
 ibi ecclesia1 ibi religio ,christiana1 
ibi ,spiritus4  ,van den paus is er geen
 hooger beroep1 zelfs niet op ,god4     
,door den paus  spreekt ,god zelf tot de
 menschheid1 ,perrone ,i #bbi1 ,,ix     
#bgi4 ,jansen ,i  #hjd1 #hbb s4 #hbi4   
,heinrich ,i #gbf noot1 ,,ii #adh f4    
#ecg4 ,maistre1 du ,pape1  ,oeuvres     
,choisies de ,joseph de ,maistre ,,iii1 
,paris z4 j4 #ga4    ,deze uitkomst van 
den ontwikkelingsgang der traditie toont
 de  valschheid van het principe aan1   
dat er van den beginne af in werkzaam   
was4 ,de onfeilbaarheid van den paus kan
 eerst later1 in de leer der  kerk1     
breedvoerig behandeld worden4 ,maar het 
is duidelk1 dat het goede  en ware      
element1 waarom het in de eerste eeuwen 
b de handhaving der  traditie te doen   

was1 geheel te loor is gegaan4 ,toen was
 het te doen  om bewaring van datgene1  
wat krachtens apostolische instelling in
 de  gemeenten geloofd werd en          
gebruikelk was4 ,het lag voor de hand1  
dat  men toen aan de traditie groot     
gewicht hechtte en de onmisbaarheid  en 
noodzakelkheid der apostolische         
geschriften nog niet inzag4 ,maar  het  
kenmerk der apostoliciteit1 dat toen    
vanzelf aan de traditie  eigen was1     
moest verdwnen1 toen men verder van den 
apostolischen  td verwderd werd4 ,de    
relatieve zelfstandigheid der traditie  
naast  de ,schrift verdween hoe langer  
zoo meer4 ,de stroomen van ,schrift en  
traditie vloeiden ineen4 ,en spoedig na 
den dood van de apostelen en  hunne     
tdgenooten werd het onmogelk1 om iets   
als van apostolische  herkomst aan te   
toonen anders dan door een beroep op de 
apostolische  geschriften4 ,van geen    
enkel dogma1 dat de ,roomsche kerk      
buiten en  zonder de ,schrift beldt1 is 
de apostolische herkomst te bewzen4  ,de

 traditieleer b ,rome doet slechts      
dienst1 om de afwkingen van  de ,schrift
 en van de apostelen te rechtvaardigen4 
,mariavereering1  het zevental          
sacramenten1 de pauselke onfeilbaarheid 
enz41 dat zn  de dogmata1 welke de      
traditie niet kunnen missen4 ,ter kwader
 ure is  de apostolische overlevering   
met de kerkelke gewoonten en met de     
pauselke beslissingen vereenzelvigd4 ,de
 traditie is b ,rome die  gemeine       
,superstition1 das ,heidenthum1 ,harnack
 ,d4 ,g4 ,,iii #eei noot4    #ai4       
,feitelk wordt door deze leer van de    
traditie de ,schrift van  heel haar     
gezag en kracht beroofd4 ,de ,roomschen 
praediceeren van  beide1 ,schrift en    
traditie 7paus71 de onfeilbaarheid1 maar
 erkennen1  dat er tusschen beide toch  
een groot onderscheid bestaat4 ,b beide 
wordt wel de oorzaak der onfeilbaarheid 
gezocht in eene bzondere1               
bovennatuurlke werking des ,h4 ,geestes2
 want ,rome begrpt zeer goed1  dat de   
onfeilbaarheid der traditie niet        

afgeleid kan worden uit de  geloovigen  
als zoodanig1 uit de kracht en den geest
 des ,christendoms1  die in de          
geloovigen woont en werkt4 ,er komen    
immers in de kerk  en onder de          
geloovigen vele dwalingen voor1 die     
dikwerf langen  td heerschen en velen   
vervoeren4 ,de onfeilbaarheid van den   
paus  wordt daarom even goed als die van
 de ,schrift1 verklaard uit eene        
buitengewone werking des ,h4 ,geestes op
 grond van ,mt4 #af3ah1 #bh3bj2  ,joh4  
#ad3af v41 #ae3bf1 #af3ab v4 ,concil4   
,vatic4 sess4 #c4 ,maar er is toch      
onderscheid4 ,de werkzaamheid des ,h4   
,geestes in de apostelen bestond  in    
revelatie en inspiratie3 die in den paus
 bestaat in assistentie4  ,het          
,vaticanum cap4 #d zegt3 neque enim     
,petri successoribus ,spiritus  ,sanctus
 promissus est1 ut eo revelante novam   
doctrinam patefacerent1  sed ut eo      
assistente1 traditam per ,apostolos     
revelationem seu fidei  depositum sancte
 custodirent et fideliter exponerent4   

,de ,schrift is  daarom woord ,gods in  
eigenlken zin1 genspireerd1 althans     
volgens  vele theologen1 tot de singula 
verba toe2 de besluiten van concilies   
en pausen zn woorden der kerk1 die de   
waarheid ,gods zuiver weergeven4  ,de   
,schrift is het woord ,gods1 de traditie
 bevat het woord ,gods4 ,de  ,schrift   
bewaart de woorden der apostelen in hun 
oorspronkelken vorm1  de traditie geeft 
de leer der apostelen alleen weer wat de
 substantie  betreft4 ,de boeken der    
profeten en apostelen zn dikwerf        
geschreven  zonder onderzoek1 alleen uit
 openbaring2 maar b de assistentia      
divina1 aan de kerk beloofd1 zn de      
personen altd zelf werkzaam1            
onderzoeken1 overwegen1 oordeelen1      
beslissen4 ,b de inspiratie was  de     
werkzaamheid des ,geestes in strikten   
zin supranatureel1 maar b  de           
assistentie bestaat ze menigmaal in een 
complex van zorgen der  ,voorzienigheid1
 waardoor de kerk voor dwaling wordt    
behoed4 ,en eindelk  strekt de          

inspiratie in de ,schrift zich tot alle 
zaken uit1 ook van  historie1           
chronologie enz41 maar door de          
assistentie des ,h4 ,g4 is de  paus     
alleen onfeilbaar als h ex cathedra     
spreekt1 d4 i4 als ,pastor en  ,doctor  
der ,christenheid1 en als h doctrinam de
 fide vel moribus ab  universa ecclesia 
tenendam definit4 ,de ,schrift heeft dus
 b ,rome nog  enkele praerogatieven     
boven de traditie1 ,bellarminus1 de     
,conciliis et  ,ecclesia1 lib4 #b c4    
#ab4 ,heinrich1 ,i #gbf f4 ,,ii         
#bbj-bde4 ,jansen1 ,i #faf4    ,maar    
feitelk doet de traditie aan de ,schrift
 groote afbreuk4 ,vooreerst  bepaalt    
,trente1 dat ,schrift en traditie pari  
pietatis affectu et  reverentia moeten  
worden vereerd4 ,vervolgens wordt de    
inspiratie der ,h4  ,schrift door de    
meeste ,roomsche theologen als eene     
inspiratio realis  opgevat1 zoodat niet 
de singula verba maar de zaken zn       
ingegeven4  ,verder is de onfeilbaarheid
 quoad formam en quoad substantiam zoo  

nauw  de eene met de andere verbonden1  
dat de grensln tusschen beide niet  te  
trekken is4 ,voorts is de paus in       
strikten zin alleen onfeilbaar in  zaken
 van geloof en leven1 maar om dit te    
kunnen wezen1 moet h het ook  zn in het 
oordeel over de bronnen des geloofs en  
in de uitlegging1 d4  i4 in de bepaling 
van wat ,schrift en traditie is1 in de  
bepaling van  het gezag der kerkvaders1 
der concilin enz42 in het oordeel over  
de  dwalingen en ketteren en zelfs van  
de facta dogmatica1 in het verbod  van  
boeken1 in zaken van tucht1 in          
approbatie van orden1 in canonisatie    
van heiligen enz4 ,heinrich1 ,,ii #eeg  
f4 ,en al is de paus niet in al het     
andere in strikten zin onfeilbaar1 zne  
macht en autoriteit strekt zich  toch   
ook uit over alle dingen1 quae ad       
disciplinam et regimen ecclesiae        
pertinent1 en deze potestas is plena en 
suprema en breidt zich uit over  alle   
pastores en fideles1 ,conc4 ,vatic4 cap4
 #c4 ,zelfs wordt door vele  ,roomschen 

geischt1 dat de paus1 om deze geestelke 
souvereiniteit te  kunnen uitoefenen1   
wereldlk vorst moet zn2 en beweerd dat  
h1 indien  niet direct1 dan toch        
indirect bezit de summa potestas        
disponendi de  rebus temporalibus omnium
 christianorum1 ,bellarm4 de ,romano    
,pontifice  lib4 #e4 de ,maistre1 du    
,pape1 livre #b4 ,jansen4 ,i #fea sq4   
,de macht en  autoriteit van den paus   
gaat die van de ,schrift verre te boven4
 ,h  staat boven haar1 oordeelt over    
haar inhoud en haar beteekenis en stelt 
auctoritate sua de dogmata van leer en  
leven vast4 ,de ,schrift moge het       
voornaamste middel zn1 om de            
overeenstemming van de hedendaagsche    
leer en traditie met de leer der        
apostelen aan te wzen2 z moge veel      
bevatten1 wat anders niet zoo goed      
geweten zou worden2 ze moge eene        
goddelke onderwzing der leer zn1 welke  
alle andere overtreft1  ,heinrich1 ,i   
#gcb f42 z is toch altd voor ,rome      
slechts een hulpmiddel1  dat nuttig maar

 niet noodig is4 ,de kerk bestond voor  
de ,schrift1 en  de kerk bevat niet een 
deel maar de volle waarheid1 de ,schrift
 bevat  echter slechts een gedeelte der 
leer4 ,de ,schrift heeft wel de         
traditie1  de bevestiging van den paus1 
van noode1 maar de traditie niet de ,h4 
,schrift4 ,de traditie is geen          
aanvulling van de ,schrift1 maar de     
,schrift  is eene aanvulling van de     
traditie4 ,de ,schrift alleen is        
onvoldoende1  maar de traditie alleen is
 wel voldoende4 ,de ,schrift rust op de 
kerk1  maar de kerk rust in zichzelve1  
,heinrich1 ,i #gcj f4    #bj4 ,de       
ontwikkeling der traditie tot de        
pauselke onfeilbaarheid en  de daaruit  
noodzakelk voortvloeiende degradatie der
 ,schrift bewzen  op zichzelf reeds het 
goed recht der ,reformatie1 om tegen de 
traditie  op te komen4 ,z liet het      
echter niet alleen b aanval1 maar stelde
  tegenover de leer van ,rome die van de
 perfectio of sufficientia  ,scripturae1
 ,luther b ,kstlin1 ,luthers ,theol4    

#b;e ,ausg4 #ahhc ,,ii #ef  f4 #bdf f4  
,gerhard1 ,loci theol4 loc4 ,i c4 #ah4  
#ai4 ,schmid1 ,dogm4 der  ev4 luth4 ,k4 
#i4 ,calv4 ,inst4 ,,iv c4 #aj4 ,polanus1
 ,synt4 ,theol4 ,i  c4 #df4 #dg4        
,zanchius1 ,op4 ,,viii col4 #cfi sq4    
,ursinus1 ,tract4 ,theol4  #aehd p4 #h  
sq4 #bb sq4 ,chamier1 ,panstratia       
,cathol4 ,loc4 #a lib4 #h en #i4        
,amesius1 ,bellarminus enervatus1 ,lib4 
,i c4 #f4 ,turret41 ,theol4 ,el4 loc4   
#b qu4 #af4 ,heppe1 ,dogm4 der ev4 ref4 
,k4 p4 #aa f4 ,holtzmann1 ,kanon und    
,tradition1 ,ludwigsb4 #ahei4 ,a4 ,w4   
,dieckhoff1 ,schrift und ,tradition1    
,rostock #ahgj4 ,j4 ,l4 ,jacobi1 ,die   
kirchl4 ,lehre von der ,tradition u4  h4
 ,schrift1 #a ,abth4 ,berlin #ahdg4 ,p4 
,tschackert1 ,evang4 ,polemik gegen  die
 rm4 ,kirche1 ,gotha #ahhe  #bc f4 ,id4 
art4 ,tradition in ,herzog4  ,hase1     
,protest4 ,polemik1 #ete ,aufl4 ,leipzig
 #ahia ,s4 #gg f4 ,harnack1  ,dogm4     
,gesch4 ,,iii #eic f4 #fbc f4 ,hodge1   
,syst4 ,theol4 ,i #ajd etc4 ,ook  deze  

eigenschap der ,h4 ,schrift moet goed   
worden verstaan4 ,er wordt  daarmede    
niet beweerd1 dat al wat door de        
profeten1 door ,christus en  de         
apostelen1 gesproken of geschreven is1  
in de ,schrift is opgenomen2  er zn     
immers vele profetische en apostolische 
geschriften verloren  gegaan1 ,num4     
#ba3ad2 ,jos4 #aj3ac2 #a ,kon4 #d3cc2 #a
 ,chron4 #bi3bi2 #b ,chron4  #i3bi1     
#ab3ae2 #a ,cor4 #e3i2 ,col4 #d3af2     
,phil4 #c3a1 en ,jezus en de apostelen  
hebben zeker veel meer woorden gesproken
 en teekenen gedaan1 dan  beschreven zn1
 ,joh4 #bj3cj2 #a ,cor4 #aa3b1 #ad2 #b  
,thess4 #b3e1 #ae1 #c3f1  #aj2 #b ,joh4 
#ab2 #c ,joh4 #ad enz4 ,ook houdt deze  
eigenschap niet in1 dat  de ,h4 ,schrift
 alle gebruiken1 ceremonin1 bepalingen  
en reglementen  bevat1 welke de kerk    
voor hare organisatie behoeft2 maar     
alleen1 dat  z de fidei articuli        
volledig bevat1 de res necessariae ad   
salutem4  ,en dan sluit deze eigenschap 
der ,schrift ook nog niet in1 dat deze  

articuli fidei letterlk en met zooveel  
woorden1  en totidem  verbis in haar    
begrepen zn1 maar alleen dat z hetz     
explicite hetz  implicite zoo in de     
,schrift zn vervat1 dat ze1 zonder      
behulp van  een andere bron1 alleen door
 vergelkend onderzoek en door nadenken  
eruit afgeleid kunnen worden4 ,en ten   
slotte is deze perfectio ,s4  ,scr4 niet
 zoo te verstaan1 alsof de ,h4 ,schrift 
altd dezelfde quoad  gradum is geweest4 
,in de verschillende tden der kerk was  
de ,schrift  tot op hare voltooiing toe 
ongelk van omvang4 ,maar in elken td was
  dat woord ,gods1 hetwelk onbeschreven 
of beschreven bestond1 ook voor  dien td
 voldoende4 ,ook de ,reformatie maakte  
onderscheid tusschen een  verbum  en 1  
,ned4 geloofsbel4 art4 #c4 ,maar ,rome  
neemt  beide naast elkaar aan1 en houdt 
ze voor species van n genus2 de         
,reformatie ziet in deze onderscheiding 
slechts n zelfde woord ,gods1  dat eerst
 een td lang onbeschreven bestond en    
daarna opgeteekend  werd4 ,het geschil  

tusschen ,rome en de ,reformatie loopt  
dus alleen  hierover1 of er nu1 nadat de
 ,schrift voltooid is1 nog een ander    
woord  ,gods in onbeschreven vorm       
daarnaast bestaat1 m4 a4 w4 of het      
beschreven  woord ,gods explicite of    
implicite al datgene bevat1 wat w tot   
onze  zaligheid te kennen noodig hebben1
 en dus regula totalis et adaequata     
fidei et morum is1 dan wel of er        
daarnaast in religie en theologie  nog  
een ander principium cognoscendi moet   
worden aangenomen4 ,maar zoo  gesteld1  
schnt deze vraag haast voor geen        
tweerlei antwoord meer  vatbaar te zn4  
,ook de ,roomsche kerk erkent1 dat de   
,schrift voltooid  is1 dat ze een       
organisch geheel vormt1 dat de kanon    
gesloten is4 ,hoe  hoog z de traditie   
ook schatte1 z heeft het toch in theorie
 nog  niet gewaagd1 om de besluiten der 
kerk op ne ln te stellen met  de        
,schrift4 ,z maakt nog onderscheid      
tusschen verbum ,dei en verbum          
ecclesiae4 ,maar hoe kan ooit1 zoolang  

men met het verbum ,dei ernst  maakt1 de
 ongenoegzaamheid der ,schrift worden   
geleerd8 ,kerkvaders  dachten er niet   
aan en spreken duidelk de volkomen      
genoegzaamheid  der ,h4 ,schrift uit4   
,irenaeus1 adv4 haer4 ,,iii praef4 en   
cap4 #a zegt1  dat w de waarheid kennen 
door de apostelen1 per quos ,evangelium 
pervenit ad nos1 quod quidem tunc       
praeconaverunt1 postea vero per ,dei    
voluntatem in ,scripturis nobis         
tradiderunt fundamentum et columnam     
fidei nostrae futuram4 ,tertullianus1   
adv4 ,hermog4 c4 #bb1 de carne ,chr4  c4
 #h bewondert de plenitudo ,scripturae1 
en verwerpt alles quod extra            
,scripturam is4 ,augustinus1 ,sermo de  
,past4 c4 #aa getuigt3 quidquid inde    
audieritis1 hoc vobis bene sapiat2      
quidquid extra est respuite4 ,en        
evenzoo spreken vele anderen1 cf4 de    
plaatsen verzameld door ,chamier1       
,panstratia ,cathol4 ,loc4 ,i lib4 #h   
cap4 #aj4 ,daarnaast erkennen ze zeer   
zeker ook de traditie1 maar ze nemen    

daarin juist een element op1  dat hunne 
overtuiging van de genoegzaamheid der   
,schrift ondermnt en  in de latere      
,roomsche leer van de insufficientia ,s4
 ,scr4 en van de  sufficientia          
traditionis geeindigd is4 ,beide1       
,schrift en traditie1  zn naast elkaar  
niet te handhaven2 wat aan de eene      
onthouden wordt1  wordt geschonken aan  
de andere4 ,de traditie kan alleen      
stgen1 als  en naarmate de ,schrift     
daalt4 ,het is dan ook zeer vreemd1 dat 
,rome  eenerzds de ,schrift voor        
voltooid en den kanon voor gesloten     
houdt1  ja zelfs de ,schrift voor het   
woord ,gods erkent2 en toch die ,schrift
 als  onvoldoende beschouwt en aanvult  
met de traditie4 ,terecht zeggen vele   
,roomsche theologen tegenwoordig1 dat de
 ,schrift de niet noodzakelke  maar     
hoogstens nuttige aanvulling van de     
traditie is4    #ba4 ,maar deze leer is 
met de ,schrift zelve in lnrechten strd4
 ,nooit  wordt de gemeente in ,o4 en ,n4
 ,t4 naar iets anders verwezen dan naar 

het telkens voorhanden1 hetz dan        
geschreven of ongeschreven1 woord       
,gods4 ,daarb alleen kan de mensch      
geestelk leven4 ,in de telkens          
aanwezige ,schrift vindt de gemeente al 
wat ze behoeft4 ,de volgende  ,schriften
 onderstellen de voorafgaande1 sluiten  
er zich b aan en  zn er op gebouwd4 ,de 
profeten en psalmisten onderstellen de  
thora4  ,jesaia roept cap4 #h3bj allen  
tot de wet en de getuigenis4 ,het ,n4   
,t4  beschouwt zich als vervulling van  
het ,oude1 en wst naar niets anders  dan
 naar de bestaande ,schrift terug4      
,sterker spreekt nog het feit1 dat  al  
wat buiten de ,schrift ligt1 zoo beslist
 mogelk uitgesloten wordt4  ,tradities  
worden als inzettingen van menschen     
verworpen1 ,jes4 #bi3ac2  ,mt4 #ae3d1   
#i2 #a ,cor4 #d3f4 ,de overlevering1 die
 in de dagen des ,o4 ,test4  opkwam1    
heeft de ,joden tot verwerping van den  
,christus geleid4 ,jezus  stelt tegen   
haar zn ,ik zeg u over1 ,mt4 #e en sluit
 zich juist wederom  tegen de ,pharisen 

en ,schriftgeleerden b de wet en de     
profeten aan4  ,de apostelen beroepen   
zich alleen op de ,o4 ,t4 ,schrift en   
verwzen de  gemeenten nooit naar iets   
anders dan het woord ,gods1 dat door hen
  verkondigd is4 ,in zoover de traditie 
in den eersten td niets anders  wilde   
wezen1 dan bewaring van hetgeen         
persoonlk door de apostelen  was geleerd
 en ingesteld1 droeg ze ook nog geen    
gevaarlk karakter4  ,maar daarvan is de 
,roomsche traditie ten eenenmale        
ontaard4 ,het is  onbewsbaar1 dat er nog
 eenige leer of eenig gebruik van de    
apostelen  afkomstig is1 dan voor zoover
 dit uit hunne schriften kan worden     
aangetoond4 ,de traditie b ,rome1       
waaruit de mis1 de ,mariolatrie1 de     
pauselke onfeilbaarheid enz4 is         
voortgekomen1 is niets dan de sanctie   
van den feitelken toestand der ,roomsche
 kerk1 de rechtvaardiging van  de       
superstitie1 die er binnen gedrongen is4
    ,de sufficientia der ,h4 ,schrift   
vloeit verder ook voort uit den aard    

der ,n4 ,t4 bedeeling4 ,christus is     
vleesch geworden en heeft al het  werk  
volbracht4 ,h is de laatste en hoogste  
openbaring ,gods4 ,h heeft  ons den     
,vader verklaard1 ,joh4 #a3ah1 #ag3d1   
#f4 ,door ,hem heeft ,god in de  laatste
 dagen tot ons gesproken1 ,hebr4 #a3a4  
,h is de hoogste1 de eenige  profeet4   
,zelfs het ,vatic4 ,concilie cap4 #d    
erkent1 dat de assistentia  divina1 aan 
den paus geschonken1 niet bestond in    
revelatie en in  openbaring van eene    
nieuwe leer4 ,en ,rome tracht zne       
dogmata1 hoe nieuw  ook1 toch altd nog  
zooveel mogelk uit de ,h4 ,schrift te   
betoogen1 en  voor te stellen als       
ontwikkeling en explicatie van wat in   
kiem in de  ,schrift voorhanden is1     
,lombardus1 ,sent4 ,,iii dist4 #be4     
,thomas ,s4 ,theol4  ,,ii #b qu4 #a art4
 #g4 qu4 #agd art4 #f4 ,schwane1        
,dogmengeschichte ,i #b;e ,aufl4  #ahib 
,s4 #g f4 ,heinrich ,,ii #bc f4 ,maar   
het wikkelt zich daardoor in geen       
geringe moeilkheid4 ,want of de dogmata 

zn alle in denzelfden zin als  bv4 de   
triniteit1 de twee naturen van ,christus
 enz4 explicatie van  momenten1 die in  
de ,schrift zn vervat1 en in dat geval  
is de traditie  onnoodig en de ,schrift 
genoegzaam2 of ze zn inderdaad nieuwe   
dogmata1  die geen steun hebben in de   
,schrift1 en dan is de assistentia      
divina  van den paus wel wezenlk eene   
revelatie en openbaring van nieuwe leer4
  ,dit laatste moge theoretisch dan nog 
ontkend worden1 practisch wordt  het    
toch aanvaard4 ,daarom zn de ,roomsche  
theologen na de ,hervorming  over het   
algemeen vrgeviger dan voor dien td in  
de erkentenis1 dat  sommige dogmata     
alleen in de traditie gegrond zn4 ,en   
daarom worden er  thans argumenten voor 
de traditie aangevoerd1 welke vroeger   
niet of  althans niet in dien zin en in 
die mate werden gebezigd4 ,nu wordt de  
onvoldoendheid der ,schrift en het recht
 der traditie daaruit bewezen1  dat er  
profetische en apostolische geschriften 
zn verloren gegaan1 dat  ,christus niet 

alles aan zne apostelen heeft geleerd1  
dat de apostelen  ook mondeling veel aan
 de gemeenten hebben bevolen enz4 ,maar 
dat er  geschriften zn verloren gegaan1 
en of ze geinspireerd 7,bellarm4  de    
verbo ,dei ,,iv c4 #d7 waren of niet    
7,august4 de civ4 #ah1 #ch71 doet  niets
 ter zake4 ,want de vraag is alleen1 of 
de voorhanden ,schrift al  datgene      
bevat1 wat tot onze zaligheid te weten  
noodig is2 en niet1 of  ze bevat al wat 
profeten en apostelen geschreven hebben1
 en ,christus  zelf gesproken en gedaan 
heeft4 ,ook al werden er nog geschriften
  van profeten en apostelen gevonden1 ze
 zouden als ,heilige ,schrift  geen     
dienst meer kunnen doen4 ,en zoo staat  
het ook met het onderws  van ,jezus en  
de apostelen4 ,ze hebben meer gesproken 
en gedaan1 dan  ons beschreven is4      
,kennis daarvan ware historisch         
belangrk2 maar  is religieus onnoodig4  
,w hebben voor onze zaligheid aan de    
,schrift  genoeg1 en hebben geen enkel  
ander geschrift1 al was het van ,jezus  

zelf  afkomstig1 meer noodig4 ,dat was  
de leer der ,hervorming4 ,quantitatief  
is  de openbaring veel rker en grooter  
geweest1 dan de ,schrift ons bewaard    
heeft1 maar qualitatief1 substantieel is
 de ,h4 ,schrift voor onze  zaligheid   
volkomen genoegzaam4 ,rome kan dan ook  
geen andere dogmata  noemen dan die van 
de ,mariolatrie1 de onfeilbaarheid van  
den paus en  dergelke1 welke buiten de  
,schrift om uit de traditie zn          
opgekomen2  maar al die1 welke          
betrekking hebben op ,god1 den mensch1  
,christus1 de  zaligheid enz4 zn ook    
volgens ,rome in de ,schrift zelve te   
vinden4 ,wat  hebben we dan nog getuigen
 van noode4 ,de ,roomsche traditie dient
 alleen  om de specifiek ,roomsche      
dogmata te bewzen1 maar de christelke1  
de  katholieke dogmata zn1 volgens ,rome
 zelf1 alle in de ,schrift gegrond4     
,ook dit feit toont aan1 dat de ,schrift
 voldoende is1 en dat de aard  der ,n4  
,t4 bedeeling deze sufficientia ,s4     
,scr4 meebrengt en eischt4  ,christus   

heeft alles ten volle of persoonlk en   
mondeling of ook door  znen ,geest aan  
de apostelen geopenbaard4 ,door hun     
woord gelooven we  in ,christus en      
hebben we gemeenschap met ,god1 ,joh4   
#ag3bj2 #a ,joh4 #a3c4  ,de ,h4 ,geest  
openbaart geen nieuwe leer meer1 ,h     
neemt het alles uit  ,christus1 ,joh4   
#af3ad4 ,in ,christus is de openbaring  
,gods voltooid4 ,en  evenzoo is het     
woord der zaligheid in de ,schrift      
volkomen begrepen4  ,z vormt n geheel1 z
 maakt zelve den indruk van een         
organisme1 dat  zn vollen wasdom heeft  
bereikt4 ,ze eindigt1 waar ze begint4   
,ze is  een cirkel1 die in zichzelven   
wederkeert4 ,ze begint met de schepping1
  ze eindigt met de herschepping van    
hemel en aarde4 ,de kanon van ,o4 en    
,n4 ,t4 werd eerst gesloten1 toen alle  
nieuwe ,anstze der heilshistorie        
aanwezig waren1 ,hofmann1 ,weissagung u4
 ,erfllung ,i #dg4 ,de ,h4 ,geest  heeft
 geen andere taak in deze bedeeling1 dan
 om het werk van ,christus  toe te      

passen en evenzoo het woord van         
,christus uit te leggen4 ,h  voegt aan  
beide niets nieuws toe4 ,het werk van   
,christus behoeft niet  aangevuld te    
worden door de goede werken der         
geloovigen2 het woord  van ,christus    
behoeft niet aangevuld te worden door de
 traditie der  kerk2 ,christus zelf     
behoeft niet opgevolgd en vervangen te  
worden  door den paus4 ,de ,roomsche    
leer van de traditie is de loochening   
van  de volkomene vleeschwording ,gods  
in ,christus1 van de algenoegzaamheid   
zner offerande1 van de volmaaktheid van 
zn woord4 ,de geschiedenis  der         
,roomsche kerk toont ons het langzaam   
voortgaand proces1 hoe een  valsch      
beginsel zich indringt en eerst nog     
onder ,christus en zn woord  zich stelt1
 dan daarnaast zich plaatst1 straks     
daarboven zich verheft1  om te eindigen 
in eene volledige remplaceering van de  
,schrift door  de traditie1 van         
,christus door den paus1 van de gemeente
 door het  instituut4 ,de ontwikkeling  

is zeker nog niet ten einde4 ,het schnt 
eene anomalie1 dat de paus1 die         
langzamerhand boven ,schrift1 kerk1     
concilie1 traditie zich verhief1 door   
feilbare menschen1 al zn z ook          
kardinalen1 wordt benoemd4 ,wie kan     
beter1 dan h1 die zelf onfeilbaar  is1  
zn opvolger aanwzen8 ,zoo is het best   
mogelk1 dat de pauselke  souvereiniteit 
in de toekomst zal blken onvereenigbaar 
te zn met de  macht der kardinalen4 ,in 
elk geval is de weg van de deificatie   
van den  mensch door ,rome nog niet ten 
einde toe afgeloopen4    #bb4 ,toch     
wordt met dit al het goede en ware niet 
miskend1 dat in de  leer der traditie   
ligt opgesloten4 ,het woord traditie    
heeft nog een  ruimer zin1 dan die er   
door ,rome aan gegeven wordt4 ,rome     
verstaat  er onder eene leer1 die door  
de apostelen is overgeleverd1 door de   
bisschoppen1 bepaaldelk door den paus   
wordt bewaard en door dezen  wordt      
vastgesteld en afgekondigd2 maar deze   
opvatting bleek onhoudbaar4  ,traditie  

kan echter ook verstaan worden van heel 
dat religieuse leven1  denken1 gevoelen1
 handelen1 hetwelk in iedere            
godsdienstige gemeenschap  wordt        
aangetroffen en in allerlei vormen1     
zeden1 gewoonten1 gebruiken1  religieuse
 taal en litteratuur1 confessie en      
liturgie enz4 zne uiting  vindt4 ,in    
dezen zin is er traditie in elken       
godsdienst4 ,zelfs kan het  begrip nog  
verder worden uitgebreid tot al die rke 
en veelsoortige  banden1 die de volgende
 geslachten verbinden aan de            
voorafgaande4 ,in  dezen zin is er geen 
gezin1 geen geslacht1 geen maatschapp1  
geen  volk1 geen kunst1 geen wetenschap 
enz4 zonder traditie bestaanbaar4  ,de  
traditie is het middel1 waardoor alle   
schatten en goederen van de             
voorgeslachten naar het heden en de     
toekomst worden overgebracht4           
,tegenover het individualisme en        
atomisme der vroegere eeuw hebben de    
,bonald1 ,lamennais e4 a4 en ,bilderdk  
ten onzent de beteekenis van de         

gemeenschap1 de autoriteit1 de taal1 de 
traditie enz4 wederom in het  helderste 
licht geplaatst4 ,zulk eene traditie is 
er zeer zeker ook  in de religie en in  
de kerk4 ,reeds de algemeenheid wst er  
op1 dat  w hier niet met een toevallig  
verschnsel te doen hebben4 ,traditie    
vinden we niet alleen in de ,roomsche   
kerk maar ook b de ,joden1 de           
,mohammedanen1 de ,buddhisten enz4 ,in  
de hoogere godsdiensten komt  er nog    
eene reden b voor de noodzakelkheid der 
traditie4 ,z zn  alle gebonden aan eene 
heilige schrift1 die in een bepaalden td
 is  ontstaan en in dien zin hoe langer 
hoe verder komt af te staan van het     
thans levend geslacht4 ,ook de ,bbel is 
een boek1 in lang vervlogen  eeuwen en  
onder allerlei historische              
omstandigheden geschreven4 ,de          
verschillende boeken des ,bbels dragen  
het karakter van den td1 waarin  z      
ontstonden4 ,hoe duidelk de ,schrift dan
 ook moge zn in de leer der  zaligheid  
en hoezeer z is en blft de viva vox     

,dei1 cf4 boven bl4 #cje1  z vereischt  
tot recht verstand toch menigmaal       
allerlei historische1  archaeologische1 
geographische kennis4 ,de tden zn       
veranderd1 en  met de tden de menschen1 
hun leven en denken en gevoelen4 ,daarom
  is er eene traditie noodig1 om den    
samenhang te bewaren tusschen de        
,schrift en het religieuse leven van    
dezen td4 ,traditie in goeden zin  is de
 vertolking en toepassing van de eeuwige
 waarheid in de sprake  en het leven van
 het tegenwoordig geslacht4 ,eene       
,schrift zonder zulk  eene traditie is  
onmogelk4 ,vele secten in vroeger en    
later td  hebben dit wel beproefd4 ,z   
wilden van niets weten dan de woorden en
  letters der ,schrift2 verwierpen alle 
dogmatische terminologie1 die  niet in  
de ,schrift werd gebruikt2 keurden alle 
theologische opleiding  en wetenschap   
af1 en kwamen er soms toe om letterlke  
toepassing te  eischen van de burgerlke 
wetten onder ,israel en van de          
voorschriften  der bergrede4 ,maar al   

deze richtingen veroordeelden daarmede  
zichzelve  tot een wissen ondergang of  
althans tot een kwnend leven4 ,ze       
plaatsen  zich buiten de maatschapp en  
derven allen invloed op haar volk en    
haar  eeuw4 ,de ,schrift is er niet     
voor1 om van buiten geleerd en nagepraat
  te worden maar om in het volle rke    
menschenleven integaan en het te        
vormen1 te leiden en tot zelfstandige   
werkzaamheid te brengen op ieder        
terrein4 ,de ,hervorming plaatste zich  
dan ook op een ander standpunt4  ,z     
verwierp niet alle traditie als         
zoodanig1 z was reformatie1 geen        
revolutie4 ,z trachtte niet alles nieuw 
te scheppen1 maar wel alles  van dwaling
 en misbruik te reinigen naar den regel 
van ,gods woord4  ,daarom bleef ze staan
 op den breeden christelken grondslag   
van het  apostolisch symbool en de      
eerste concilin4 ,daarom was ze voor    
eene  theologische wetenschap1 die de   
waarheid der ,schrift denkend vertolkte 
in de taal van het heden4 ,het verschil 

in de opvatting der traditie  tusschen  
,rome en de ,hervorming bestaat hierin3 
,rome wil eene traditie1  die           
zelfstandig loopt naast de ,schrift1    
eene traditio juxta ,scripturam  of     
liever nog eene ,scriptura juxta        
traditionem4 ,de ,hervorming erkent     
alleen zulk eene traditie1 die gegrond  
is op en voortvloeit uit de  ,schrift1  
traditio e ,scriptura fluens1 ,moor1    
,comm4 in ,marckii ,comp4  ,i #cea4 ,de 
,schrift was naar de gedachte der       
,reformatie een organisch  beginsel1    
waar heel de traditie1 voortlevende in  
prediking1 beldenis1  liturgie1 cultus1 
theologie1 religieuse litteratuur enz4  
uit opwast en  gevoed wordt2 eene       
zuivere bron van levend water1 waar alle
 beekjes  en kanalen van het religieuse 
leven uit gevoed en onderhouden worden4 
,zulk eene traditie is in de ,schrift   
zelve gegrond4 ,als ,jezus zn werk      
heeft volbracht1 zendt ,h den ,h4       
,geest1 die wel niets nieuws aan de     
openbaring toevoegt1 maar toch de       

gemeente inleidt in de waarheid1 ,joh4  
#af vs4 #ab-ae1 totdat z door alle      
verscheidenheid heen komt tot de        
eenigheid des geloofs en der kennis van 
den ,zone ,gods1 ,ef4 #c vs4 #ah1  #ai1 
#d3ac4 ,in dezen zin is er eene goede1  
ware1 heerlke traditie4 ,z  is de weg1  
waarlangs de ,h4 ,geest de waarheid der 
,schrift doet overgaan  in het bewustzn 
en leven der gemeente4 ,de ,schrift is  
immers maar  middel1 geen doel4 ,doel   
is1 dat de kerk1 onderwezen uit de      
,schrift1  vr en zelfstandig de deugden 
verkondige ,desgenen1 die haar geroepen 
heeft uit de duisternis tot zn          
wonderbaar licht4 ,het verbum externum  
is instrument1 het verbum internum is   
doel4 ,de ,schrift heeft hare           
bestemming bereikt1 als allen door den  
,heere geleerd en met den ,h4  ,geest   
vervuld zullen zn4          ,,hoofdstuk 
,,iii4    ,principium internum4         
#ac4 ,,beteekenis ,,van ,,het           
,,principium ,,internum4    #a4 ,aan het
 principium externum1 dat in het vorige 

hoofdstuk besproken  werd1 moet in den  
mensch zelf een principium internum     
beantwoorden4  ,door ,herbert ,spencer1 
,principles of psychology  #abj wordt   
het leven  omschreven als the continuous
 adjustment of internal relations to    
external relations2 en inderdaad berust 
alle leven b den mensch op  eene        
wederkeerige correspondentie van subject
 en object4 ,de mensch  is in elk       
opzicht afhankelk van de wereld buiten  
hem2 h is op geen  enkel gebied         
autonoom1 h leeft van gegeven d4 i4 van 
genade4 ,maar  wederkeerig is h op heel 
die wereld buiten hem aangelegd1 h staat
  door allerlei relatin met haar in     
verband4 ,zn lichaam is uit het  stof   
der aarde genomen1 uit dezelfde         
elementen samengesteld als andere       
lichamen1 en daarom aan de physische    
wereld verwant4 ,zn vegetatief  leven   
wordt uit de aarde gevoed2 voedsel1     
deksel en kleeding wordt hem  door de   
natuur geschonken2 licht en lucht1      
wisseling van dag en nacht  heeft h     

noodig voor zn lichamelk leven2 h is een
 mikrokosmos1  aardsch uit de aarde4    
,als anima sensitiva ontving h in de    
zintuigen  organen1 waardoor h de wereld
 buiten zich in hare verschillende      
verhoudingen gewaarworden en zich       
voorstellen kan4 ,door den logos1  die  
in hem is1 verheft h zich tot de wereld 
der intelligibile dingen  en spoort h   
den logos op1 die in het zienlke zich   
belichaamd heeft4  ,en evenzoo staat de 
mensch religieus en ethisch met eene    
waarachtige  wereld van ideale en       
geestelke goederen in verband en heeft h
 eene  facultas ontvangen1 om deze      
wereld gewaar te worden en te kennen4   
,het onderzoek naar het wezen der       
religie leidde ons vroeger reeds bl4    
#agg1 #bab1 tot een zekeren             
godsdienstigen aanleg in den mensch1 tot
  eene vatbaarheid van zne natuur1 om   
het goddelke gewaar te worden4  ,de     
,schrift drukt dit alzoo uit1 dat de    
mensch naar ,gods beeld is  geschapen1  
dat h zn geslacht is en dat h in den    

een orgaan  bezit1 om ,gods openbaring  
in zne schepping op te merken4 ,religie 
onderstelt1 dat de mensch ,gode verwant 
is4    ,maar deze religieuse vatbaarheid
 moge eigen zn aan de menschelke        
natuur1 z is toch eene abstractie en    
komt in de werkelkheid nooit  zuiver en 
zonder inhoud voor4 ,welke rke aanleg er
 voor wetenschap  of kunst ook in een   
kind verscholen moge zn1 het wordt toch 
in  een toestand van hulpeloosheid      
geboren4 ,het hangt af van de genade    
zner omgeving4 ,spze en drank1 deksel en
 kleeding1 voorstellingen  en begrippen1
 gewaarwordingen en begeerten ontvangen 
w van den  kring1 waarin w geboren en   
opgevoed worden4 ,ook de religie wordt  
ons  ingeprent door onze ouders en      
verzorgers4 ,het is met den godsdienst  
als met de taal4 ,het spraakvermogen    
brengen we b de geboorte mede2  maar de 
taal1 waarin w later onze gedachten     
zullen uitdrukken1 wordt  ons geschonken
 door de omgeving4 ,schopenhauer1 ,die  
,welt als ,wille und  ,vorstellung1 #f;e

 ,aufl4 ,,ii #aha1 maakt daarom de      
juiste opmerking1 dat de  godsdiensten  
boven de wsgeerige stelsels een groot   
voorrecht genieten1  wl z den kinderen  
van der jeugd aan ingeprent worden4 ,de 
religie  groeit van kindsbeen af samen  
met het innigste en teederste leven en  
is mede daarom schier onuitroeibaar4 ,de
 regel is1 dat iemand sterft in  den    
godsdienst1 in welken h geboren werd4   
,de ,mohammedaan1 de ,christen1  de     
,roomsche1 de ,protestant blven gemeenlk
 tot hun dood toe aan den  godsdienst   
hunner jeugd en hunner ouders getrouw4  
,behalve in tden van  godsdienstige     
krisis1 zooals b de opkomst van het     
,christendom1 het  ,mohammedanisme1 de  
,reformatie1 zn bekeeringen zeldzaam2   
verandering  van godsdienst is          
uitzondering1 geen regel4 ,zelfs leven  
en sterven de  meeste menschen1 zonder  
ooit door ernstigen twfel in hun        
godsdienstig  geloof te worden geschokt4
 ,de vraag1 waarom ze gelooven aan de   
waarheid  der godsdienstige             

voorstellingen1 in welke z opgevoed zn1 
komt in de  gedachte niet op4 ,z        
gelooven1 vinden meer of minder         
bevrediging in  hun geloof en denken    
over de gronden1 waarop hun overtuiging 
rust1  niet na4 ,als het geloof krachtig
 is1 is er voor zulk een onderzoek  naar
 de gronden des geloofs geen plaats4    
,wie honger heeft1 onderzoekt  niet     
eerst naar de wze1 waarop het brood     
bereid is1 dat hem voorgezet  wordt4    
,primum vivere1 deinde philosophari4 ,er
 is groot verschil  tusschen het leven  
en de reflectie4 ,het is geen bews van  
rkdom maar  van armoede des             
godsdienstigen levens1 als aan de       
formeele kwestin  de meeste aandacht    
wordt gewd4 ,als de philosophische      
denkkracht  uitgeput is1 werpt men zich 
op de geschiedenis der philosophie4 ,als
  men niet meer leeft in de beldenis der
 kerk1 wordt haar oorsprong en          
geschiedenis onderzocht4 ,en als het    
geloof zn kracht en vertrouwen          
verliest1 wordt een onderzoek ingesteld 

naar de gronden1 waarop het  rust4      
#b4 ,toch heeft zoodanig onderzoek zne  
goede en nuttige zde4 ,kant heeft  heel 
de philosophie omgekeerd in eene kritiek
 van het kenvermogen4 ,en  niemand zal  
de onderzoekingen minachten1 die sedert 
aan den aard en de  zekerheid onzer     
kennis zn gewd4 ,maar toch wordt te hoog
 gespannen  verwachting hier altd door  
teleurstelling gevolgd4 ,de problemen zn
  hier zoo ingewikkeld1 dat oplossing   
onbereikbaar schnt4 ,alle pogingen1  om 
in deze vraag tot een bevredigend       
antwoord te komen1 worden door  ernstige
 bezwaren gedrukt4 ,soms gaan er stemmen
 op1 die van verder  onderzoek afmanen1 
wl het volkomen nutteloos is4 ,op de    
wetenschap  zelve hebben deze formeele  
kwestin toch geen invloed4 ,of men      
idealist  of empirist1 realist of       
nominalist z1 er is toch geen wetenschap
  te verkrgen dan langs den weg van     
waarneming en denken4 ,ook in de        
theologie en de religie is er reden1 om 
voor overdreven verwachtingen  te       

waarschuwen4 ,de ,erkenntnisstheorie    
vergoedt het geloof niet2 de pars       
formalis van de dogmatiek kan de pars   
materialis niet vervangen4 ,zelfs  is   
het onderzoek naar de gronden des       
geloofs nog veel moeilker dan dat  naar 
de gronden van het weten4 ,vooreerst is 
het voor de geloovigen in  het algemeen 
ondoenlk1 om in wetenschappelken zin    
zich rekenschap te  geven van de        
redenen1 waarom z gelooven4 ,hun leven  
uit het geloof is  voor hen zelf bews   
genoeg van de waarheid en waarde van dat
 geloof4  ,wie honger heeft en eet1     
ondervindt daardoor vanzelf de voedende 
kracht  van het brood en heeft aan      
onderzoek naar zn chemische             
bestanddeelen  geen behoefte4 ,voorts is
 het ook zelfs voor wetenschappelke     
theologen  een overdreven eisch1 dat z  
vooraf het wetenschappelk recht moeten  
bewzen van de ,erkenntnisstheorie1      
waarvan z uitgaan1 voordat z een        
aanvang mogen maken met den             
theologischen arbeid1 ,a4 ,ritschl1     

,theologie  und ,metaphysik #ahha ,s4   
#ch4 ,een theoloog is toch geen         
philosoof4 ,al is  wsgeerige vorming    
voor den godgeleerde onmisbaar1 h       
behoeft toch niet  eerst alle wsgeerige 
,erkenntnisstheorien onderzocht te      
hebben1 eer  h als theoloog optreden    
kan4 ,de theologie brengt haar eigen    
kenleer  mede en is wel van de          
philosophie maar niet van eenig         
philosophisch  stelsel afhankelk4 ,en   
eindelk ligt het voorwerp van het       
onderzoek  hier zoo diep in het         
zieleleven verborgen en is zoo innig    
saamgeweven  met de fnste en teederste  
roerselen van het menschelk hart1 dat   
het  schier geheel aan onze eigene en   
veel meer nog aan anderer waarneming    
ontsnapt4 ,de religie wortelt dieper in 
de menschelke natuur dan  eenige andere 
kracht4 ,voor haar heeft de mensch alles
 over1 zn geld  en zn goed1 zn vrouw en 
zn kind1 zn naam1 zn eer1 zn leven4     
,alleen de religie heeft bloedgetuigen1 
martelaars4 ,haar behoudende1  kan de   

mensch alles verliezen1 met haar behoudt
 h toch zichzelven4  ,maar haar         
verloochenend1 gaat h zelf verloren4    
,wie zal dan van dit  leven1 dat met het
 leven des menschen zelf n is1 den      
wortel kunnen  naspeuren8 ,wie zal den  
grond kunnen blootleggen1 waarop het    
gelooven  rust8 ,het geloof zelf is     
reeds zulk eene wondere en geheimzinnige
  kracht4 ,w omschrven het door kennen1 
toestemmen1 vertrouwen enz4  maar       
gevoelen terstond de zwakheid dezer     
bepaling1 en hebben na lange            
redeneering ten slotte nog niets of zeer
 weinig gezegd4 ,de vraag3 hoe  en      
waarom weet ik1 is zoo moeilk1 dat alle 
wsgeerige denkkracht het  antwoord nog  
niet heeft gevonden4 ,maar nog moeilker 
is de vraag3 hoe  en waarom geloof ik8  
,z is voor onszelven een raadsel1 want w
 kunnen  niet afdalen in de diepten van 
ons eigen gemoed en niet doordringen    
met onzen blik in het duister1 dat      
achter ons bewustzn ligt4 ,en voor      
anderen is z nog grooter verborgenheid4 

,want voor onszelven gelden  als gronden
 des geloofs nog allerlei stemmingen en 
aandoeningen1  overleggingen en         
gezindheden1 die met het geloof gepaard 
gaan en ons  onlosmakelk vasthechten aan
 het voorwerp onzes geloofs4 ,maar aan  
anderen kunnen w deze niet meedeelen2 ze
 zn voor geen openbaring  bestemd en    
voor geen meedeeling vatbaar4 ,als w het
 soms beproeven1  verliezen z onder de  
meedeeling heur kracht en waard2 w      
gevoelen  er onszelf het minst door     
bevredigd4 ,en dikwerf is het einde1 dat
 wat  als grond werd aangegeven1 den    
toets niet kan doorstaan en blkt geen   
grond te zn4 ,desniettemin houdt het    
geloof trots alle redeneering zich      
staande en spreekt3 ik kan niet anders1 
,god helpe m1 amen4    #c4 ,daarom baart
 het geen verwondering1 dat de gronden  
voor het  godsdienstig en zoo ook voor  
het christelk geloof zeer verschillend  
worden opgegeven4 ,op de vraag3 hoe     
iemand tot het geloof komt en waarom  h 
gelooft1 loopen de antwoorden zeer verre

 uiteen4 ,sommigen zn van  oordeel1 dat 
de mensch in zichzelf1 in zn eigen      
natuur1 de genoegzame  gegevens bezit1  
om eene religieuse voorstelling1 de     
openbaring1 de  ,schrift te onderkennen1
 te beoordeelen en aan te nemen4 ,het   
orgaan voor  de beoordeeling en         
aanneming der openbaring wordt          
beurtelings gezocht  in het verstand2   
het geloof rust dan op                  
historisch-apologetische  gronden4 ,of  
de rede wordt als zulk een orgaan       
aangegeven2 het geloof  wordt dan       
gebouwd op speculatieve redeneering4 ,of
 ook wordt het  geweten1 het gemoed1 het
 hart als orgaan voor het goddelke      
beschouwd2  het geloof is dan gebaseerd 
op ethisch-practische motieven4 ,maar   
altd  wordt b deze richtingen een mensch
 ondersteld1 die misschien wel op de    
eene of andere wze voor de openbaring is
 voorbereid1 maar die toch nog  feitelk 
buiten het geloof staat en voor wien nu 
de openbaring langs  verstandelken of   
zedelken weg moet worden                

gerechtvaardigd4    ,het volgend        
onderzoek zal leeren1 dat deze gronden  
onvoldoende zn  en dat het standpunt1   
door deze richtingen ingenomen1 niet    
aanvaard  kan worden4 ,maar reeds       
apriori laat zich het ongenoegzame van  
deze  verschillende methoden inzien4 ,de
 religie toch is een zelfstandige       
grootheid2 z is van wetenschap1 kunst1  
zedelkheid wezenlk  onderscheiden4 ,z   
heeft een eigen principium cognoscendi  
externum1  n4l4 de openbaring1 en eischt
 daarom ook een eigen principium        
cognoscendi internum4 ,gelk het oog     
beantwoordt aan het licht1 het  oor aan 
de klank1 de logos in ons aan den logos 
buiten ons1 zoo moet  aan de objectieve 
openbaring een subjectief orgaan in den 
mensch  correspondeeren4 ,de religieuse 
vatbaarheid in het algemeen1 het semen  
religionis1 de  kan daarvoor niet in    
aanmerking komen4 ,want  vooreerst komt 
deze nooit en nergens in zuiveren       
toestand en zonder  inhoud voor4 ,altd  
is ze van het eerste ontwaken af in een 

historischen  godsdienst ingegroeid en  
daarnaar geaccommodeerd4 ,maar          
vervolgens gaat  de openbaring in de    
,schrift uit van de onderstelling1 dat  
de mensch  ook in deze zne religieuse   
gezindheid verdorven is en herschepping 
behoeft4 ,z zou daarom zichzelve        
vernietigen1 als z in den psychischen   
mensch haar competenten rechter erkende4
 ,z plaatst zich tegenover  dezen in    
eene gansch andere verhouding4 ,z stelt 
zich niet beneden hem  en onderwerpt    
zich niet aan zn oordeel1 maar staat    
hoog boven hem en  vraagt niets dan     
geloof en gehoorzaamheid4 ,zelfs        
verklaart de ,schrift  uitdrukkelk1 dat 
de psychische mensch de dingen des      
,geestes ,gods  niet verstaat1 dat ze   
dwaasheid voor hem zn1 dat h ze in      
vandschap  verwerpt en miskent4 ,de     
openbaring ,gods in ,christus vraagt    
geen steun1  geen rechtvaardiging b     
menschen4 ,z poneert en handhaaft       
zichzelve  in hooge majesteit4 ,haar    
auctoritas is normativa maar ook        

causativa4  ,z strdt voor haar eigen    
triumf4 ,z verovert zichzelve de harten4
 ,z  maakt zichzelve onwederstandelk4   
,daarom valt de openbaring in twee      
groote bedeelingen uiteen4 ,als de      
oeconomie des ,zoons1 der objectieve    
openbaring1 is geindigd1 treedt die des 
,geestes in4 ,ook van deze  subjectieve 
openbaring is ,god de auteur4 ,van ,hem 
gaat de actie uit4  ,h is de eerste en  
de laatste4 ,de mensch komt niet tot de 
openbaring  en zoekt ,god niet4 ,god    
zoekt den mensch4 ,h zoekt hem in den   
,zoon1  ,h zoekt hem ook in den ,geest4 
,als ,god in de laatste dagen tot ons   
gesproken heeft door den ,zoon1 dan komt
 de ,h4 ,geest1 die het b de  wereld    
voor ,christus opneemt1 zn zaak bepleit1
 zn woord verdedigt  en de harten der   
menschen tot gehoorzaamheid neigt4 ,de  
,h4 ,geest is  de groote1 machtige      
,getuige van ,christus1 objectief in de 
,schrift1  subjectief in 's menschen    
eigen geest4 ,in dien ,geest ontvangt de
 mensch  een adaequaat orgaan voor de   

uitwendige openbaring4 ,god kan alleen  
door  ,god worden gekend2 in zn licht   
kan alleen het licht worden gezien4     
,niemand kent den ,vader1 dan wien het  
de ,zoon wil openbaren1 en niemand  kan 
zeggen ,jezus de ,heere te zn1 dan door 
den ,h4 ,geest4 ,god is dus het         
principium essendi van religie en       
theologie2 de objectieve openbaring  in 
,christus1 neergelegd in de ,schrift1 is
 haar principium cognoscendi  externum2 
en de ,h4 ,geest1 die in de gemeente is 
uitgestort1 haar  wederbaart en leidt in
 de waarheid1 is haar principium        
cognoscendi  internum4 ,in deze         
getuigenis des ,h4 ,geestes sluit de    
openbaring zich  af en bereikt z haar   
doel4 ,want het is het welbehagen ,gods1
 om de  menschheid te herscheppen naar  
zn beeld en gelkenis4 ,objectieve       
openbaring is dus niet genoeg2 deze moet
 zich voortzetten en voltooien  in de   
subjectieve openbaring4 ,ja1 gene is    
slechts middel1 deze is doel4  ,het     
principium externum is instrumentale2   

het principium internum is  het         
principium formale en principale1 bl4   
#adc4    ,daarom deed de christelke kerk
 ten allen tde beldenis van het         
testimonium ,spiritus ,sancti4 ,god is  
de auteur der uitwendige  openbaring2   
maar ,h is het ook1 die de gemeente     
verkiest1 de kerk  sticht en in haar van
 ,christus getuigt4 ,de ,schrift is zn  
woord1 de  gemeente is zn tempel4 ,in   
zoover is er eenstemmigheid in de       
beldenis  van alle kerken aangaande het 
testimonium ,spiritus ,sancti4 ,niet de 
natuurlke maar alleen de geestelke      
mensch weet de dingen1 die hem  van ,god
 geschonken zn1 #a ,cor4 #b3ab v4 ,maar 
overigens is er toch  groot verschil    
over deze getuigenis des ,h4 ,geestes1  
vooral tusschen  de ,roomsche kerk en de
 kerken der ,hervorming4 ,volgens ,rome 
toch is  de ,schrift gegeven aan de     
kerk1 en wel aan de kerk als instituut1 
en  eerst door deze heen aan de         
geloovigen4 ,de kerk ontvangt1 bewaart1 
authoriseert1 verklaart de ,h4 ,schrift4

 ,alle openbaring ,gods aan de          
geloovigen is door het instituut der    
kerk bemiddeld4 ,altd staat de  kerk    
tusschen ,god en de geloovigen in4 ,de  
kerk is middelares1 medium  gratiae1    
principium externum4 ,z is de tempel des
 ,h4 ,geestes4 ,het  testimonium        
,spiritus ,sancti uit zich b ,rome      
alleen door de kerk als  instituut1 door
 de ecclesia docens1 door het           
magisterium1 door den  paus4 ,maar      
volgens de ,hervorming is de openbaring1
 de ,schrift1 gegeven1  ja ook aan de   
kerk1 maar aan de kerk als organisme1   
aan de gemeente1  aan de geloovigen4 ,z 
zn de tempel des ,h4 ,geestes4 ,het     
testimonium  ,spiritus ,sancti is het   
eigendom van alle geloovigen4 ,waar twee
 of  drie in ,jezus' naam vergaderd zn1 
is ,h in het midden4 ,b ,rome is  het   
instituut het wezen der kerk2 volgens de
 ,hervorming is dit een  tdelk          
hulpmiddel1 maar het wezen der kerk ligt
 in de vergadering der  geloovigen4     
,deze is de woning ,gods1 het lichaam   

van ,christus1 de tempel  des ,h4       
,geestes4       #ad4 ,,de               
,,historisch-,,apologetische ,,methode4 
#a4 ,nauwelks was het ,christendom in de
 ,grieksch-romeinsche wereld            
ingedrongen1 of het zag zich geroepen   
tot een ernstigen strd4 ,joden  en      
,heidenen vielen het aan en brachten er 
allerlei bezwaren tegen in4  ,toen      
stonden in de #b;e eeuw de ,apologeten  
op1 die deze aanvallen zochten  af te   
slaan en het ,christendom trachtten te  
verdedigen4 ,justinus  ,martyr1         
,dialogus c4 ,tryphone1 ,tertullianus1  
adv4 ,judaeos1 en ,eusebius1            
,demonstratio evangelica schreven tegen 
de ,joden4 ,veel grooter was het  aantal
 apologetische geschriften tegen de     
,heidenen4 ,de voornaamste zn  ,justinus
 ,martyr1 ,apologia maior en minor2     
,tatianus1 ,orat4 adv4 ,graecos2        
,athenagoras1 ,legatio sive supplicatio 
pro ,christianis2 ,theophilus1 ad       
,autolycum2 ,clemens ,alex41 ,coh4 ad   
gentes2 ,origenes1 contra ,celsum2      

,tertullianus1 ,apologeticus en ,ad     
nationes2 ,arnobius1 ,disput4 adv4      
gentes2 ,minucius ,felix1 ,octavius2    
,eusebius1 ,praeparatio evangelica2     
,athanasius1 ,orat4 adv4 gentes2        
,cyrillus1 adv4 impium ,julianum2       
,augustinus1 de civ4 ,dei4 ,in deze     
werken worden voor de waarheid van het  
,christendom de volgende argumenten     
aangevoerd3 a7 het is veiliger1 van     
twee onzekere dingen datgene te         
gelooven1 quod aliquas spes ferat quam  
omnino quod nullas1 ,arnobius1 adv4     
gentes ,,ii #d2 b7 de overeenstemming   
van het ,christendom met het beste en   
schoonste1 met de   1 welke ook onder de
 ,heidenen nog door de inwerking van den
  ,logos gevonden worden1 ,athenag4     
,leg4 #f4 ,justinus1 ,apol4 maior #bj   
sq4  ,minucius1 ,octav4 #ai1 #bj2 c7 de 
voortreffelkheid van het ,christendom   
boven de heidensche godsdiensten1 zoodat
 iedere menschelke ziel  daaraan        
onwilkeurig getuigenis moet geven1      
,justinus1 ,apol4 min4 #aj4  ,tertull4  

de testim4 an4 #a4 ,arnobius1 adv4      
gentes ,,ii #b2 d7 de zedelke  invloed  
van het ,christendom op leer en leven1  
zoodat de gruwelke  zonden van afgoder1 
toover1 haat1 gierigheid1 wreedheid enz4
 er door  verdwenen zn1 ,epist4 ad      
,diognetum #e4 ,justinus1 ,apol4 maior  
#ad4 ,athen41  ,leg4 #aa4 ,orig41 c4    
,cels4 ,i #bf4 ,arnob41 adv4 gentes ,i  
#fc4 ,lactant41  ,instit4 div4 ,,iii    
#af4 ,euseb41 ,praep4 evang4 ,i #d2 e7  
de standvastigheid  der martelaars1     
,just4 ,m41 ,apol4 ,,ii #ab1 en de      
heiligheid der asceten1  ,just41 ,apol4 
,i #ae4 ,athen41 ,leg4 #cc1 #cd4        
,euseb41 ,dem4 ,evang4 ,,iii #f2 f7  de 
voorspellingen en hare vervulling1      
,just41 ,dial4 c4 ,tryph4 #g1 #h4       
,just41 ,apol4 ,i #ca4 ,orig41 c4 ,cels4
 ,i #b2 g7 de wonderen1 niet alleen  in 
den vroegeren maar ook in den           
tegenwoordigen td1 ,just41 ,dial4 c4    
,tryph4 #ci1 #hb1 #hh4 ,iren41 adv4     
haer4 ,,ii #ca1 #cb4 ,tertull41 ,apol4  
#bc4  ,orig41 c4 ,cels4 ,,iii #bd2 h7   

het heilig karakter en leven van ,jezus 
en  de apostelen1 ,arnob41 adv4 gentes  
,i #fc4 ,euseb41 ,dem4 evang4 ,,iii #c1 
#e2 i7 het getuigenis der ,schrift1 de  
overeenstemming der ,schriften          
onderling1 de eenvoudige taal1 de       
goddelke inhoud1 die door geen          
menschelke rede kon worden              
voortgebracht1 ,just4 ,m41 ,coh4 ad     
,graec4 #h4  ,orig41 de princ4 ,,iv #a1 
benevens de wonderbare oorsprong1       
bewaring en  verbreiding der ,schrift1  
,tertull41 ,apol4 #ai2 en eindelk nog j7
 het  getuigenis der traditie en der    
kerk1 ,iren41 adv4 haer4 ,i #aj1 ,,iii  
#c4  ,tertull41 de praescr4 #bj4 ,cypr41
 de unitate eccles4 ,august41 de civ4   
dei enz4 ,cf4 ,mnscher-v4 ,coelln1      
,lehrb4 der christl4 ,dogm4 ,gesch4 ,i  
#ahcb ,s4 #ajc f4 ,hagenbach1 ,dogm4    
,gesch4  #bi f4 ,harnack1 ,dogm4 ,gesch4
  ,i #dac f4 ,deze argumenten hebben    
sedert in de christelke theologie       
algemeen burgerrecht verkregen4 ,de     
inhoud der bovennatuurlke waarheden  was

 voor de rede onbegrpelk1 ,thomas ,s4   
,theol4 ,i qu4 #cb art4 #a1 ,s4 c4      
,gent4 ,i c4 #i4 ,des te meer kwam het  
er dan op aan om te bewzen1 dat  ,god   
zich geopenbaard had4 ,al de bewzen1 die
 daarvoor konden worden  bgebracht1     
werden onder den naam van rationes      
inductivae of motiva  credibilitatis    
samengevat1 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,ii #b
 qu4 #b art4 #i ad  #c1 art4 #aj4 ,duns 
,scotus1 ,prol4 ,sentent4 qu4 #b4       
,ludovicus ,vives1 de  veritate fidei   
christ4 #aedc4 ,cf4 ,frohschammer1 ,die 
,philosophie des  ,thomas v4 ,aquino1   
,leipzig #ahhi ,s4 #acj f4 ,na de       
,hervorming werd vooral  het argument1  
ontleend aan de kerk1 nader ontwikkeld4 
,de kerk werd toen  b ,rome hoe langer  
hoe meer fundamentum et regula fidei4   
,augustinus  had al gezegd1 dat h door  
de kerk bewogen werd om aan de ,schrift 
te gelooven4 ,de ,roomschen na de       
,hervorming maakten de kerk tot den     
sterksten grond voor het geloof aan de  
,schrift1 aan de openbaring4 ,de  motiva

 credibilitatis werden dikwerf in drie  
soorten verdeeld1 ,becanus1  ,theol4    
,schol4 ,tom4 ,,ii pars4 ,,ii tract4 #a 
cap4 #f4 ,mogunt4 #afbc p4 #ic1 in      
zulke1 die gelden tegenover ,joden en   
,heidenen2 in andere1 die vooral  voor  
de ,roomschen zelven beteekenis hebben2 
en in eene derde groep1  die tegenover  
de ketters van kracht zn4 ,tot deze     
laatste behoort  nu vooral de kerk met  
hare #ae notae1 gelk ze door            
,bellarminus1 de  ,conciliis et         
,ecclesia1 ,lib4 ,,iv worden opgeteld4  
,wat de ,hervormers  van de ,schrift    
zeiden1 wordt op de kerk toegepast4 ,z  
is als de zon1  die hare stralen        
verspreidt en gemakkelk b haar eigen    
licht kan  worden gekend4 ,onder de     
bewzen voor de openbaring neemt de kerk 
de  eerste en de hoogste plaats in2 z is
 van alle het krachtigste motief  tot   
geloof4 ,het ,conc4 ,vatic4 ,sess4 ,,iii
 cap4 #c de fide verklaarde3 ad  solam  
enim catholicam ,ecclesiam ea pertinent 
omnia1 quae ad evidentem  fidei         

christianae credibilitatem tam multa et 
tam mira divinitus sunt  disposita4     
,quin etiam ,ecclesia per se ipsa1 ob   
suam nempe admirabilem  propagationem1  
eximiam sanctitatem et inexhaustam in   
omnibus bonis  foecunditatem1 ob        
catholicam unitatem invictamque         
stabililatem1 magnum  quoddam et        
perpetuum est motivum credibilitatis et 
divinae suae  legationis testimonium    
irrefragabile4 ,de waarde van al deze   
bewzen1  ook van dat der kerk1 bestaat  
daarin1 dat z de geloofwaardigheid der  
openbaring kunnen aantoonen4 ,z zn in   
staat1 om eene fides humana             
voorttebrengen en de redelkheid van het 
gelooven te bewzen4 ,z maken  de        
waarheid der openbaring in zulk eene    
mate en tot zulk eene hoogte  duidelk1  
dat alle redelke twfel is uitgesloten4  
,als er van de zde  des menschen geen   
zondige zelfzucht en geen vandschap des 
harten in  het spel kwam1 dan zouden die
 motieven krachtig genoeg zn1 om tot het
  geloof aan de openbaring te bewegen4  

,z maken de openbaring wel niet         
evidenter veram1 want als dat het geval 
ware1 dan zou er geen geloof  meer      
noodig zn en zou het geloof ook alle    
verdienste missen2 maar toch  wel       
evidenter credibilem1 ,thomas1 ,s4      
,theol4 ,,ii #b qu4 #a art4 #d ad #b1   
#d1  art4 #e ad #b1 qu4 #b art4 #a ad   
#a4 ,bellarm41 de ,conc4 et ,eccl4 ,,iv 
cap4 #c4  ,billuart1 ,summa ,s4 ,thomae 
hodiernis acad4 moribus accommodata1    
,,viii p4  #be sq4 ,p4 ,dens1 ,theologia
 ad usum seminariorum ,,ii #bge sq4 ,de 
,roomsche  theologen nemen dan ook      
gewoonlk al die argumenten der          
apologetiek  in de dogmatiek op en      
behandelen ze breedvoerig1 ,perrone1    
,prael4  ,theol4 ,i4 ,jansen1 ,prael4   
,theol4 ,i #aag sq4 ,hake1 ,handbuch der
 allgem4  ,religionswissenschaft1       
,freiburg #ahhg ,,ii #a f4 ,heinrich1   
,dogm4 ,i #bgi f4  ,liebermann1 ,dogm4  
,i p4 #cc sq4 enz4 ,zelfs gingen        
sommigen zoover1 dat z  deze bewzen ook 
voor den ongeloovige voldoende achtten1 

,billuart1 ,i  p4 #bh1 #bi4 ,dens1 ,,ii 
#bib4 ,maar de meesten erkenden1 dat al 
deze bewzen  toch maar motieven waren en
 dat z niet den laatsten en diepsten    
grond des geloofs uitmaakten4 ,dat kon  
alleen de autoriteit ,gods zn1  ,thomas1
 ,s4 ,theol4 ,,ii #b qu4 #b art4 #a ad  
#c en art4 #aj4 ,s4 c4 ,gent4 ,i c4  #i4
 ,billuart ,,viii p4 #a sq4 ,becanus ib4
 p4 #c-ag4 ,dens1 ,,ii #bhj sq4 ,jansen1
  ,prael4 ,theol4 ,i #gja-gjf4 ,en dat  
geloof aan de openbaring op grond van   
,gods gezag komt niet tot stand door die
 bewzen maar door een auxilium  dei1 een
 instinctus interior1 die den wil tot   
het geloof beweegt1  ,thomas ,,ii #a qu4
 #aji art1 #f1 qu4 #aab art4 #b en #c1  
qu4 #aac art4 #d4 ,het  ,conc4 ,vatic4  
sess4 ,,iii cap4 #c de fide1 erkende    
evenzoo eenerzds1  dat het geloof was   
een virtus supernaturalis1 qua ,dei     
aspirante et  adjuvante gratia ab eo    
revelata vera esse credimus1 non propter
  intrinsecam rerum veritatem naturali  
rationis lumine perspectam1  sed propter

 auctoritatem ipsius ,dei revelantis4   
,maar andererzds  hechtte het toch      
groote waarde aan de apologetische      
argumenten en  voegde er daarom         
aanstonds b3 ut nihilominus fidei       
nostrae obsequium  rationi consentaneum 
esset1 voluit ,deus cum internis        
,spiritus ,sancti  auxiliis externa     
jungi revelationis suae argumenta44444  
quae4444  divinae revelationis signa    
sunt certissima et omnium intelligentiae
  accommodata4 ,het veroordeelde zelfs  
in canon #c1 #c dengene1 die zeide1     
revelationem divinam externis signis    
credibilem fieri non posse1  ideoque    
sola interna cujusque experientia aut   
inspiratione privata  homines ad fidem  
moveri debere4 ,deze waardeering der    
apologetiek hangt  b ,rome weer met     
geheel het stelsel saam4 ,de            
bovennatuurlke openbaring  is           
opgetrokken op den grondslag der        
natuurlke4 ,gene wordt alleen           
successief en b trappen bereikt4 ,de    
mensch in puris naturalibus komt  eerst 

door bewzen tot de theologia naturalis4 
,deze is praeambula  fidei4 ,hier is    
zelfs wetenschap mogelk4 ,de bewzen zn  
overtuigend4  ,op zichzelf is hier nog  
van geen geloof sprake4 ,wie zoover     
gekomen is  en op den grondslag der     
theol4 naturalis staat1 kan nu verder   
door de  motiva credibilitatis1 vooral  
door de signa en notae ecclesiae1 de    
geloofwaardigheid der openbaring inzien1
 en de redelkheid van het  gelooven     
erkennen4 ,en als zoo de fides humana   
verkregen is1 en de  mensch door de     
actus praeparatorii zich voorbereid     
heeft1 wordt h door  de gratia infusa   
zelve in de bovennatuurlke orde         
opgenomen en bereidt  h zich door goede 
werken weer voor voor den hemel1 voor de
 visio ,dei4  ,de mensch gaat uit den   
natuurstaat b trappen naar boven4       
,telkens komt  h een graad hooger te    
staan4 ,de pura naturalia1 theol4       
naturalis1  motiva credibilitatis1 actus
 praeparatorii1 gratia infusa1 bona     
opera1  visio ,dei vormen de            

verschillende treden van de ladder1 die 
staat op de  aarde en reikt in den      
hemel4    #b4 ,de ,reformatie heeft nu  
wel in beginsel deze hierarchie van     
,rome  bestreden en een ander standpunt 
ingenomen4 ,z nam haar positie niet  in 
de natuurlke rede1 om deze successief   
tot het geloof op te leiden1  maar in   
het christelk geloof4 ,en z sprak zoo   
beslist mogelk uit1  gelk later zal     
worden aangetoond1 dat dat geloof alleen
 steunde  op ,gods gezag en alleen      
gewerkt werd door den ,h4 ,geest4 ,maar 
de  ,protestantsche theologen hebben dit
 beginsel toch niet altd streng         
vastgehouden en zn meermalen tot de leer
 der theologia naturalis  en van de     
historische bewzen voor de waarheid der 
openbaring  teruggekeerd4 ,calvn zegt1  
,inst4 ,i1 #g1 #c1 dat het hem gemakkelk
 vallen  zou1 de goddelkheid der ,h4    
,schrift te bewzen en voert in cap4 #h  
verschillende gronden daarvoor aan4 ,en 
zoo spreken en doen ook ,ursinus1       
,tract4 ,theol4 p4 #a-cc4 ,zanchius1    

,op4 ,,viii col4 #cce sq4 ,polanus1     
,synt4  ,theol4 ,i c4 #ag sq4 c4 #bg1   
#bh4 ,synopsis pur4 theol4 disp4 #b1 #aj
 sq4  ,du ,plessis-,mornay1 ,trait de la
 vrit de la religion chrtienne  contre  
les ,athes etc4 ,anvers #aeha4 ,abbadie1
 ,trait de la vrit de la  religion chrt4
 #afhd enz4 ,cf4 ,heppe1 ,dogm4 der ev4 
ref4 ,k4 ,s4 #bj-bb4  ,hase1 ,hutt4     
,rediv4  #cg4 ,schmid1 ,dogm4 der ev4   
luth4 ,k4 ,s4 #cb1 #cc4 ,de             
overtuiging1 dat deze bewzen genoegzaam 
waren om althans eene fides  humana te  
bewerken1 heeft er onwillekeurig toe    
bgedragen1 om de rede  te emancipeeren  
van het geloof en de dogmata der theol4 
naturalis en  van de ,h4 ,schrift buiten
 de fides salvifica te plaatsen4        
,daarmede  begon dan ook het            
rationalisme in de ,protest4 kerken4    
,het ,socinianisme  verwierp het        
testimonium ,spiritus ,sancti en grondde
 de waarheid van  het ,christendom op   
historische bewzen1 ,catech4 ,racov4 qu4
 #e-cj4  ,fock1 der ,socin4 #cch f4 ,het

 ,remonstrantisme ging denzelfden weg   
op1  ,episcopius1 ,instit4 ,theol4 ,lib4
 ,,iv cap4 #b4 ,limborch1 ,theol4       
,christ4 ,i  c4 #d4 ,id4 ,de veritate   
relig4 ,christ4 collatio cum erudito    
,iudaeo #afhg4  ,hugo ,grotius1 de      
veritate relig4 christ4 #afbg4 ,cf4     
,wnmalen1 ,hugo de  ,groot als          
verdediger van het ,christ4 ,utrecht    
#ahfi4 ,door ,cartesius drong  het      
rationalisme ook in de ,geref4 kerken   
door4 ,de theologia naturalis  kwam     
zelfstandig naast de theologia revelata 
te staan4 ,en binnen deze  laatste werd 
aan de rede het recht tot onderzoek en  
verklaring van  de geloofsbrieven der   
openbaring toegekend1 ,h4 ,a4 ,roll1    
,dissert4  de theol4 naturali #agjj enz4
 ,leibniz sprak de algemeen heerschende 
opinie uit1 als h de openbaring         
tegenover de rede stelde1 gelk een      
buitengewoon gezant tegenover eene      
bevoegde vergadering staat4 ,deze       
onderzoekt zne geloofsbrieven en gaat1  
als z deze echt bevonden  heeft1        

eerbiedig naar hem luisteren4 ,discours 
sur la conformit de la  foi avec la     
raison  #bi4 ,het deisme in ,engeland en
 het rationalisme  in ,duitschland      
leidde daaruit weldra af1 dat de        
theologia naturalis  volkomen voldoende 
was4 ,en het supranaturalisme1 dat de   
emancipatie der  rede in de theol4      
naturalis en in het onderzoek naar de   
waarheid der  openbaring toegaf1 kon    
voor die rede met geen andere dan       
historische  en rationeele bewzen       
verschnen4 ,op die wze werd het         
,christendom  verdedigd en de dogmatiek 
bearbeid door een aantal mannen in      
,engeland1  ,duitschland1 ,nederland1   
van wie we hier slechts de namen        
herinneren  van ,butler1 ,the analogy of
 religion natural and revealed #agcf4   
,paley1  ,view of the evidences of      
christianity #agid4 ,id4 ,natural       
,theology  #ahjb4 ,chalmers1 ,the       
evidence and authority of the christ4   
revelation  #ahag4 ,id4 ,natural        
theology #ahbc2 cf4 ,tholuck1           

,vermischte ,schriften ,i  ,s4 #afc-bbd4
 ,reinhard1 ,morus1 ,doederlein1 ,knapp1
 ,storr e4 a42 hier te  lande door ,van 
,nus ,klinkenberg1 ,muntinghe1 ,heringa1
 ,vinke enz4 en de  werken van het      
,haagsch ,genootschap4 ,en voorts vinden
 we ook later dit  standpunt nog terug b
 ,pareau en ,hofstede de ,groot1        
,compendium ,dogm4  et ,apolog4 ,christ4
 #c ed4 #ahdh p4 #agi sq42 ,van         
,oosterzee1 die eerst het  standpunt van
 ,schleiermacher overnam ,jaarb4 v4 wet4
 ,theol4 #ahde bl4  #a-gd1 maar later   
heil zocht in eene apologetiek die aan  
de dogmatiek  voorafging1 ,jaarb4 v4    
wet4 ,theol4 ,v bl4 #djf4 ,de ,leer der 
,herv4 ,kerk  van ,j4 ,h4 ,scholten     
beschouwd #ahea bl4 #ea1 #ec4 ,dogmatiek
  #cj-cd1  #ch  enz42 ,doedes1 die door 
onbevooroordeeld1 zuiver historisch     
onderzoek  het ,christendom wil leeren  
kennen1 ,het regt des ,christ4 tegenover
 de  wsbeg4 gehandhaafd #ahdg1 ,modern  
of ,apost4 ,christ4 #ahfj1 ,de zoogen4  
moderne ,theol4 eenigszins toegelicht   

#ahfb2 in het buitenland b ,voigt1      
,fundamentaldogmatik #ahgd ,s4 #ahd f4  
#bcb f4 ,gretillat1 ,expos de theol4    
systmatique ,,ii #agf s4 ,a4 ,b4 ,bruce1
 ,apologetics1 ,edinburgh1 ,clark #ahib 
p4 #db4 ,w4 ,m4 ,mc4 ,pheeters1         
,apostolical sanction the test of       
canonicity1  ,presb4 and ,ref4 ,rev4    
,jan4 #ahie4 ,ed4 ,knig1 ,der           
,glaubensact des  ,christen1 ,erl4      
#ahia1 ,s4 #adc f4 en vele andere       
apologetische werken1 cf4  ,christlieb1 
,art4 ,apologetik in ,herzog4    #c4    
,maar dit standpunt is door de          
geschiedenis van het supranaturalisme   
zelf en door de scherpe kritiek van     
,rousseau en ,lessing1 van ,kant  en    
,schleiermacher onhoudbaar gebleken4 ,de
 apologetiek heeft zonder  twfel recht  
van bestaan2 eene belangrke taak is haar
 toebetrouwd4  ,z heeft de waarheid     
,gods te handhaven en te verdedigen     
tegenover  alle bestrding zoowel van    
binnen als van buiten4 ,door            
verschillende  omstandigheden is z ten  

onrechte in minachting gekomen4         
,vooreerst  verloor z veler liefde door 
de zwakheid en subtiliteit der          
argumenten1  die z tegen de ernstige en 
wetenschappelke bestrding van het       
christelk geloof te berde bracht4       
,vervolgens begon ze hoe langer hoe     
meer afkeer in te boezemen door de      
onderstelling1 waarvan z dikwerf        
uitging1 dat het ,christendom eene leer 
was1 die verstandelk kon  gedemonstreerd
 worden4 ,voorts heeft vrees voor de    
wetenschap1 die  menigmaal op zoo hoogen
 toon sprak en zoo onfeilbaar hare      
dogmata  afkondigde1 de geloovigen      
dikwerf van verdediging afgeschrikt4    
,men  bleef wel gelooven1 maar trok zich
 angstig terug1 en meed alle  aanraking 
met de wetenschap2 soms nam men gretig  
tot het mysticisme of  het agnosticisme 
de toevlucht4 ,toch is er geen reden1 om
 de apologetiek  te verachten4 ,de      
apologeten der tweede eeuw1 de          
kerkvaders1 de  scholastieke theologen1 
de hervormers enz41 z stonden allen in  

het  vaste geloof1 dat de waarheid ,gods
 tegenover de bestrding1 waaraan z  van 
alle zden blootstond1 verdedigd moest en
 kon worden4 ,z lieten  de aanvallen    
niet onbeantwoord4 ,z zochten den vand  
op en rustten  niet1 voordat z hem      
overwonnen hadden4 ,dat geloof is reeds 
eene  kracht en bna de halve            
overwinning4 ,twfel en wantrouwen in de 
zaak  die w voorstaan1 maakt ons        
machteloos in den strd4 ,maar daarmede  
is  vanzelf ook reeds het standpunt     
aangegeven1 van waaruit alleen eene     
goede verdediging der waarheid          
ondernomen kan worden4 ,de apologetiek  
kan niet aan het geloof voorafgaan en   
tracht niet de waarheid van de          
openbaring apriori te betoogen4 ,z      
onderstelt de waarheid en het geloof    
aan de waarheid2 z staat op den         
grondslag der dogmatiek en beproeft nu  
het dogma te handhaven en te verdedigen 
tegen de bestrding1 waaraan  het        
onderworpen wordt4 ,indien echter de    
christelke openbaring1 die  de          

duisternis en de dwaling van den        
psychischen mensch onderstelt1  zich    
vooraf aan zne rede ter beoordeeling    
overgaf1 zou z daarmede  zichzelve      
weerspreken4 ,z zou zich daarmede       
plaatsen voor eene  rechtbank1 wier     
bevoegdheid z eerst had ontkend4 ,en    
eenmaal in de  principia het recht der  
rede erkennende1 zou ze straks in de    
articuli  fidei dat recht niet meer     
kunnen bestrden4 ,het supranaturalisme  
moet altd leiden tot rationalisme1 wl   
het in beginsel reeds  rationalistisch  
is4 ,maar afgedacht van dit principieele
 bezwaar1  de historisch-apologetische  
bewsvoering voert ook niet tot het      
gewenschte resultaat4 ,z kon het nog een
 eind ver brengen in een td1  toen de   
echtheid der bbelboeken en de           
historische waarheid van hun  inhoud nog
 vr algemeen vaststond4 ,maar de        
wonderen en voorspellingen  der ,schrift
 hebben thans zelf zooveel verdediging  
van noode1 dat z  onmogelk meer als     
argumenten dienst kunnen doen4 ,de      

apologetiek zou1  om iets te bewzen1    
eerst heel de zoogenaamde               
inleidingswetenschap  moeten behandelen 
en tal van andere vakken in zich moeten 
opnemen1  eer z met de uiteenzetting der
 waarheid een aanvang kon maken2 aan    
het geloof1 aan de dogmatiek kwam het op
 deze wze nooit toe2 de pars  formalis  
zou zoo uitden1 dat er voor de pars     
materialis geen td en  geen plaats meer 
overbleef4 ,deze lange weg zou dan nog  
ingeslagen  kunnen worden door iemand1  
die td en kracht en gave genoeg bezat om
  zulk een onderzoek naar de waarheid   
van het christelk geloof in te  stellen2
 maar h zou geheel ontoegankelk zn voor 
den eenvoudige1  die toch ook even goed 
als de geleerde1 en niet eerst morgen   
maar nu  reeds1 op dit oogenblik1       
behoefte heeft aan den vrede en den     
troost  des geloofs1 en die daarom voor 
de zaligheid zner ziel afhankelk zou    
worden van een intellectueel en dies te 
ondragelker clericalisme4 ,en  stel al1 
dat dit nog geen overwegend bezwaar ware

 en dat historisch  onderzoek voor alle 
menschen de eenige weg tot de kennis der
 waarheid  ware2 dan zou toch het       
resultaat1 dat in de gunstigste         
omstandigheden  verkregen werd1 geen    
ander zn dan eene fides humana1 welke   
morgen  aan den dag weer door andere en 
betere onderzoekingen geschokt en       
omvergeworpen kon worden4 ,de eeuwigheid
 kan inderdaad niet hangen aan  een     
spinrag4 ,in de religie mag geen mensch 
en geen schepsel instaan  tusschen ,god 
en mne ziel4 ,getroost en zalig te leven
 en te sterven is  niet mogelk1 zoolang 
ik rust in een menschelk1 feilbaar      
getuigenis4  ,in de religie is er geen  
mindere maar eene veel sterkere en      
vastere  zekerheid dan in de wetenschap 
van noode4 ,er is hier alleen ruste in  
de getuigenis ,gods4 ,ook de getuigenis 
der kerk is onvoldoende4 ,z is  van     
groote waarde niet alleen b het ontstaan
 maar ook b den voortduur  van het      
christelk geloof4 ,z blft een steun tot 
het einde des levens  toe4 ,z is        

inderdaad een motivum perpetuum tot het 
geloof4 ,w zn in  heel ons leven aan    
eene gemeenschap gebonden4 ,een mensch  
is een   4 ,de gemeenschap houdt ons    
staande1 telkens als we dreigen te      
struikelen4 ,de wolke van getuigen1     
rondom ons heen liggende1 moedigt  ons  
aan in den strd4 ,er behoort een        
ongewone moed en geestkracht toe1  om   
pal te blven1 als allen ons verlaten en 
tegenover ons staan4 ,maar  gemeenschap 
sterkt de eigen overtuiging4 ,toch kan  
daarom de getuigenis  der kerk niet de  
laatste en diepste grond zn van het     
geloof4 ,ook  ,roomsche theologen       
erkennen dat zelf1 gelk later blken zal4
 ,z zn  b het onderzoek naar de gronden 
des geloofs met hun onfeilbare kerk  in 
hoegenaamd geen betere conditie dan de  
,protestanten4 ,want ook z  moeten de   
vraag stellen3 waarop rust het geloof   
aan de kerk8 ,indien op  apologetische  
bewzen1 dan rzen daartegen dezelfde     
bezwaren1 die boven  zn ingebracht4 ,en 
indien op het testimonium ,spiritus     

,sancti1 dan is  deze leer de hoeksteen 
van het christelk geloof4       #ae4    
,,de ,,speculatieve ,,methode4    #a4   
,het supranaturalisme viel onder de     
slagen van ,rousseau en ,kant1  van     
,lessing en ,schleiermacher4 ,er volgde 
een machtige omkeer4 ,het  klassicisme  
week op elk gebied voor de romantiek1 de
 heerschapp en  autonomie van het       
subject4 ,in den eersten td1 b het      
gevoel der  vrheid1 ging deze reactie   
zoo ver1 dat ze al het objectieve       
wegcferde  en het subject zichzelf voor 
genoegzaam hield4 ,het subject          
produceert  zoo niet de stof 7,fichte71 
dan toch den vorm 7,kant7 der wereld4   
,het  niet-ik is een product van het    
,ik1 de zedelke wereldorde komt door    
den mensch zelf tot stand1 en de zedewet
 wordt vr en koninklk door  het genie op
 z gezet4 ,ook ,schleiermacher nam eerst
 dit standpunt  in4 ,maar dit absolute  
idealisme leidde tot allerlei           
schrikkelke  gevolgen4 ,de ,fransche    
,revolutie toonde het gevaarlke van deze

  autonomie van den mensch4 ,er moest   
toch iets objectiefs zn1 dat  vaststond 
en gezag had4 ,zoo kwam de restauratie1 
d4 i4 de poging1 om  met behoud van     
hetzelfde uitgangspunt1 toch uit het    
subject weer tot  het objectieve te     
komen4 ,van die restauratie was ,hegel  
de wsgeerige  tolk4 ,h verhief het      
subjectief1 ethisch idealisme van       
,fichte tot een  objectief1 logisch     
idealisme1 en verving de idee van het zn
 door die  van het worden4 ,heel de     
wereld werd een proces1 eene            
ontwikkeling van  de logische idee4 ,in 
deze evolutie heeft ook de religie haar 
plaats4  ,maar die religie hult zich in 
vormen en symbolen1 die alleen door de  
speculatieve rede in hun diepe          
beteekenis kunnen begrepen worden4 ,het 
rationalisme heeft daar niets van       
verstaan1 en heeft de dogmata der  kerk 
eenvoudig terzde gesteld1 niet wetende  
wat er mede te doen4 ,maar  die dogmata 
zn vol diepen1 wsgeerigen zin4 ,hegels  
geest wierp zich  op die dogmata1       

ontdeed ze van hun historische          
symbolische vormen1 en  spoorde er de   
idee van op4 ,de historie is maar de    
schaal1 het omhulsel2  de kern zelve is 
diepe1 ware philosophie4 ,niet de       
rationalistische  leerstukken ,god1     
deugd1 onsterfelkheid1 maar de hoogste  
en diepste  dogmata van het             
,christendom1 zooals de triniteit1 de   
menschwording1  de voldoening1 worden   
het voorwerp der stoute1 wsgeerige      
speculatie4  ,buiten de ,schrift en     
buiten eenige autoriteit om worden die  
dogmata als  noodwendig uit de rede     
afgeleid en als ten hoogste redelk      
bewezen4  ,theologie en philosophie     
werden schnbaar verzoend1 het geloof    
werd  door de speculatieve rede in      
absoluut weten omgezet4 ,deze           
speculatieve  methode werd overgenomen  
en op de dogmatiek toegepast1 wel is    
waar  met zeer verschillende uitkomst1  
door ,daub1 ,markeineke1 ,strauss1      
,feuerbach1 ,vatke1 ,weisse1 het laatst 
door ,biedermann4 ,biedermann wkt  op   

gewichtige punten van ,hegel af en      
aanvaardt niet zne apriorische  methode2
 maar uitgaande van de christelke       
dogmata1 tracht h deze toch  op dezelfde
 manier als ,hegel te ontleden in het   
religieus principe  dat er aan ten      
grondslag ligt en de historische        
uitdrukking die z  hebben aangenomen1 en
 dan voorts speculatief en practisch    
verder  te ontwikkelen1 ,christl4 ,dogm4
 #b;e ,aufl4 ,i #ae1 #af4 ,en evenzoo   
heeft  hier te lande ,scholten beproefd1
 om in de ,gereformeerde dogmata te     
onderscheiden tusschen inkleeding en    
idee1 en ze te interpreteeren in        
monistischen en deterministischen zin4  
#b4 ,maar deze speculatieve methode     
heeft ook in de school van              
,schleiermacher ingang gevonden4        
,schleiermacher had met ,hegel het      
subjectieve uitgangspunt gemeen1 doch h 
nam positie niet in de  rede maar in het
 gevoel4 ,religie is eene eigenaardige  
bepaaldheid  des gevoels of van het     
onmiddellk zelfbewustzn4 ,voorts vatte h

  dat gevoel niet individueel op1 maar  
historisch1 zooals het in  eene         
religieuse gemeenschap bestond en in de 
christelke gemeente  bepaaldelk door    
,jezus als den ,erlser gevormd was4 ,en 
eindelk zag h  in de dogmatiek geene    
speculatieve ontwikkeling maar alleen   
beschrving  van de vrome                
gemoedstoestanden of van het geloof der 
gemeente2  ,schleiermacher bestreed in  
theorie alle vermenging van theologie en
  philosophie4 ,maar ter andere zde     
toonde ,schleiermacher's ,glaubenslehre 
toch1 dat zne eigene religieuse ervaring
 zeer sterk afweek van die  der         
christelke gemeente en zeer zeker mede  
onder invloed van ,spinoza  gevormd was2
 en in zne ,kurze ,darstellung gaf h de 
eerste plaats aan  de philosophische    
theologie1 die tot taak kreeg1 om het   
wezen van het  ,christendom te bepalen4 
,feitelk werd de theologie b            
,schleiermacher  geheel van de          
philosophie afhankelk1 ,kurze ,darst4   
#bd1 #cb f4 cf4  ,christl4 ,glaub4  #b  

f4 ,de ,vermittelungstheologie nam met  
,schleiermacher  haar standpunt in het  
bewustzn1 in het geloof1 de beldenis der
  gemeente1 maar verbond daarmede de    
speculatieve methode van ,hegel1  om    
daardoor het geloof tot weten te        
verheffen en de autoriteit te  doen wken
 voor zelfstandig redelk inzicht4       
,twesten streeft er  naar1 om door      
middel van redeneering uit het vroom    
gevoel eene  orthodox-luthersche        
dogmatiek af te leiden1 ,vorles4 ,i #ba 
f4 ,mller  wil langs regressieven weg1  
door reflectie over zn eigen ervaring1  
uit de religieuse zekerheid des geloofs 
komen tot een objectief weten  van ,god1
 ,dogm4 ,abhandlungen #ahgj ,s4 #a-db1  
en art4 ,dogmatik in ,herzog4           
,martensen draagt aan het wedergeboren  
bewustzn de taak op1 om uit  zn eigen   
diepten de leer der ,schrift en der kerk
 wetenschappelk te  reproduceeren1      
,dogm4  #ca f4 ,b ,dorner is de         
,glaubenslehre niet enkel  beschrvend1  
maar ook constructief en progressief2 z 

brengt het  religieuse weten tot        
systematische ,begrndung und ,entfaltung
 en tracht  de christelke ,godsidee als 
noodwendig aantetoonen1 door aan te wzen
  dat z de aanvulling en voltooing van  
het ,godsbegrip berhaupt is1  ,glaub4 ,i
 #aee f4 ,vooral in ,rothe komt deze    
speculatieve methode der                
,vermittelungstheologie duidelk uit2 het
 ,godsbewustzn is de idee1  waaruit h   
met behulp der ,hegelsche dialectiek    
heel de schepping1  natuur1             
geschiedenis1 zonde1 verlossing afleidt1
 ,theol4 ,ethik  #g4  ,onder de         
,vermittelungstheologen is overigens    
groote verscheidenheid1  maar z hebben  
allen uitgangspunt en methode met       
elkander gemeen2 z  gaan uit niet van   
eene of andere autoriteit1 maar van het 
christelk  bewustzn der gemeente1 en    
zoeken het bews voor de waarheid des    
geloofs niet in een beroep op een of    
ander gezag maar in de innerlke         
evidentie1 in de denknoodwendigheid4    
#c4 ,zelfs buiten den kring dier        

theologen1 die in engeren zin aan       
,hegel en ,schleiermacher zich          
aansluiten1 heeft deze methode ingang   
gevonden4 ,hofmann vat de dogmatiek wel 
niet op als beschrving van              
gemoedstoestanden1 evenmin als          
reproductie van ,schrift- of kerkleer   
en ook niet als ontwikkeling der        
christelke kennis uit een algemeen      
principe1 maar h gaat toch evenals      
,schleiermacher van de christelke       
vroomheid uit4 ,dogmatiek is ontvouwing 
van dat1 wat den ,christen  tot         
,christen maakt1 van de door ,christus  
bemiddelde persoonlke  gemeenschap ,gods
 met den mensch4 ,die ,erkenntniss und  
,aussage des  ,christenthums ist vor    
allem ,selbsterkenntniss und            
,selbstaussage  des ,christen1          
,schriftbeweis1 #b;e ,aufl4 ,i ,s4      
#e-af4 ,philippi1 ,kirchl4  ,glaub4 ,i  
#eb f4 #ajh f4 ,kahnis1 ,luther4 ,dogm4 
,i #g1 #h hebben ditzelfde  subjectieve 
uitgangspunt4 ,ebrard tracht in de      
dogmatiek de waarheid  en noodwendigheid

 der ,erlsungsthatsachen aan te toonen1 
door ze  op alle punten te vergelken met
 het wetenschappelk ontwikkeld          
,erlsungsbedrfniss1 ,dogm4  #eb4 enz4   
,vooral ,frank heeft in zn ,system  der 
,christl4 ,gewissheit1 #b;e ,aufl4 #ahhd
 deze gedachte overgenomen  en          
uitgewerkt4 ,hofmann nam zn standpunt in
 den ,thatbestand der  gemeenschap ,gods
 met den mensch4 ,deze rust en draagt de
 zekerheid  in zichzelve1 en de ,schrift
 geeft er getuigenis aan4 ,hier was dus 
voor een systeem der christelke         
zekerheid geen plaats4 ,de ,christen  is
 zichzelf bewust1 en daarmede is alles  
gezegd4 ,maar ,frank blft  hierb niet   
staan2 h tracht rekenschap te geven     
waarom de ,christen  dat alles gelooft1 
wat zn geloof inhoudt4 ,h construeert   
dus een  ,system der christlichen       
,gewissheit4 ,de theologie1 zoo zegt h1 
moet  in onderscheiding van de          
philosophie ,i #bf f41 zich niet buiten 
maar  midden in het christelk bewustzn  
plaatsen1 en vandaar uit alles1  ook het

 natuurlke1 overzien en beoordeelen1 ,s4
 #ca1 #cb1 #aai1 #acg4 ,de  christelke  
zekerheid heeft immers haar grondslag en
 wezen niet in  allerlei uitwendige     
bewzen1 noch ook in eene externe        
autoriteit1 maar  in den ,christen zelf1
 in zne zedelke ervaring en             
zelfbepaling4 ,deze  bzondere zedelke   
ervaring is de wedergeboorte en         
bekeering1 ,s4 #aac4  ,de ,christen     
weet1 dat er eene verandering met hem   
heeft plaats gehad  en nog voortdurend  
plaats heeft1 zoo dat er nu tweerlei    
richting1  tweerlei ik in hem woont1 ,s4
 #abj f42 en h is daarvan even zeker    
als een kranke1 die genas1 zich bewust  
is van zne vroegere ziekte  en zne      
tegenwoordige gezondheid1 ,s4 #abi4     
,vanuit deze ervaring der  wedergeboorte
 poneert h nu vanzelf en terstond heel  
den inhoud  der christelke waarheid2 h  
doet zoo krachtens den aard van het  hem
 geschonken nieuwe leven en kan zich van
 deze geloofswaarheid  even weinig als  
van zichzelven ontdoen1 ,s4 #aic4 ,in   

drie kringen  groepeert die christelke  
geloofswaarheid zich rondom de ervaring 
der  wedergeboorte heen4 ,eerst poneert 
de ,christen krachtens zn nieuw leven   
die geloofswaarheden1 welke met het feit
 der wedergeboorte rechtstreeks  en     
onmiddellk gegeven zn1 n4l4 de          
werkelkheid der zonde1 der              
gerechtigheid en der toekomstige        
volmaking4 ,dit is het gebied der       
centrale1 immanente waarheden1 die nog  
geheel tot het zelfbewustzn  des        
,christens behooren4 ,daaromheen vormt  
zich een tweede kring van  waarheden2 de
 geloovige kan n4l4 dezen nieuwen       
toestand slechts  verklaren door de     
realiteit van den persoonlken ,god1 het 
bestaan van  ,god als ,drieenige1 en de 
verzoening1 verworven door den          
,godmensch4  ,deze drie vormen samen de 
groep der transcendente waarheden1 en   
wzen  de factoren aan1 welke die zedelke
 verandering der wedergeboorte in  den  
,christen hebben teweeggebracht4 ,en    
eindelk vormt zich daarom  heen nog een 

derde kring van waarheden1 n4l4 de      
transeunte1 welke de  middelen aanwzen1 
waardoor de bovengenoemde transcendente 
factoren de  heilservaring b den        
,christen bewerken2 en dat zn kerk1     
woord ,gods1  ,schrift1 sacrament1      
wonderen1 openbaring en inspiratie4 ,ten
 slotte  houdt de christelke zekerheid  
ook nog in eene bepaalde verhouding van 
den wedergeborene tot het natuurlke     
leven1 tot wereld en menschheid1  ,s4   
#aia f4    #d4 ,deze speculatieve       
methode had belangrke voordeelen boven  
de  apologetische van den               
rationalistischen td4 ,de klaarheid1 die
  in de vorige eeuw voor den maatstaf   
der waarheid gehouden werd1  had de     
openbaring veranderd in eene leer1 de   
kerk in eene school1  wedergeboorte in  
zedelke verbetering1 den gekruisten     
,christus in  den wze van ,nazareth4    
,het rationalisme had heel de christelke
  religie vervalscht4 ,met verachting   
keerden de beschaafden zich af  van     
openbaring en religie1 van gemeente en  

geloof4 ,er behoorde moed  toe om1 gelk 
,schleiermacher en ,hegel deden1 tot de 
gemeente en hare  dogmata terug te gaan 
en daarin1 z het ook slechts in zekeren 
zin1  diepe religieuse waarheid te      
ontdekken4 ,het was een betoon van      
zedelke  kracht1 om te breken met den   
rationalistischen eisch der klaarheid1  
om  het op te nemen voor de verachte    
religie der gemeente en wederom het     
recht en de waarde uit te spreken van   
het christelk geloof4 ,meer nog1  er lag
 in het uitgangspunt van ,hegel en      
,schleiermacher eene heerlke  waarheid4 
,denken en zn zn ten innigste verwant en
 beantwoorden  aan elkaar4 ,het         
rationalisme trachtte de religie te     
rechtvaardigen  voor de onbevoegde      
rechtbank van het gezond verstand4 ,maar
 ,hegel en  ,schleiermacher zagen beiden
 in1 dat de religie eene eigene plaats  
inneemt in het menschelk leven1 dat z   
eene zelfstandige grootheid  vormt en   
daarom ook een eigen correspondeerend   
orgaan eischt in de  menschelke natuur4 

,hegel en ,schleiermacher verschilden   
onderling in  de aanwzing van dat       
orgaan1 de een zocht het in de rede1 de 
andere in  het gevoel4 ,maar beiden     
kwamen toch het vulgaire rationalisme te
 boven  en beiden wezen op de           
samenstemming van subject en object4    
,indien z  met hun subjectief           
uitgangspunt niets anders hadden        
bedoeld1 zou hunne  overwinning van het 
rationalisme slechts instemming hebben  
verdiend4  ,het objectieve toch bestaat 
voor ons niet dan voorzoover het tot ons
  bewustzn komt4 ,het is op geen andere 
wze te benaderen dan door het  bewustzn 
heen4 ,en de religie is daarom ook geene
 realiteit voor m1  dan inzoover ik haar
 in gevoel of rede1 of welk haar orgaan 
ook moge  zn in den mensch1 heb         
opgenomen4 ,maar ,hegel en              
,schleiermacher hebben  zich niet       
vergenoegd met de stelling1 dat denken  
en zn aan elkander  beantwoorden2 z     
hebben beide geidentificeerd4 ,deze     
vereenzelviging van  denken en zn is het

   der speculatieve philosophie4 ,plato 
ging daarvan reeds uit1 als h de ideen  
voor de waarachtige wereld  hield4      
,cartesius nam haar over in zn cogito   
ergo sum4 ,spinoza sprak in  denzelfden 
zin van eene causa sui1 cujus essentia  
involvit existentiam4  ,fichte bracht ze
 tot heerschapp in de nieuwere          
philosophie4 ,de groote  vraag daarb is 
deze3 denken w iets1 omdat het bestaat  
of bestaat  iets1 wl w het noodzakelk1  
logisch denken moeten8 ,de speculatieve 
wsbegeerte zei het laatste4 ,maar       
tusschen denken en zn moge nog  zoo     
groote overeenstemming bestaan2 er is   
een niet minder wezenlk  onderscheid4   
,uit het denken is geen conclusie tot   
het zn1 wl het  zn van alle schepselen  
geen emanatie is van het denken maar    
berust  op eene daad van macht4 ,de     
essentie der dingen is aan het denken1  
de  existentie alleen aan het willen    
,gods te danken4 ,het menschelk denken  
onderstelt dus het zn2 het verheft zich 
eerst op den grondslag van  het         

geschapene2 w kunnen slechts nadenken1  
wat ons voorgedacht is en  door de      
wereld heen tot ons bewustzn komt4      
,indien men echter met de  nieuwere     
philosophie alle stof verwerpt1 die van 
buiten tot ons gekomen  is1 en de       
zuivere rede of het abstracte gevoel tot
 zn uitgangspunt  neemt1 houdt men niets
 over of hoogstens een zoo algemeen1    
inhoudloos  en vaag principe1 dat er    
niets1 laat staan de gansche wereld1 of 
heel  de christelke openbaring en       
religie1 uit af te leiden is1 cf4 boven 
bl4 #adh v4    ,de philosophie van      
,hegel was daarom niet zoo onschuldig1  
als z  oorspronkelk schnen kon4 ,z was  
de uitwerking en toepassing van         
,fichte's stelling1 dat het ik het      
niet-ik poneert1 dat het subject het    
object schept4 ,schleiermacher ging in  
de theologie tot dit principe  terug1 wl
 alle autoriteit in de religie voor hem 
was weggevallen1  de rationeele en      
historische bewzen voor het ,christendom
 hem niet  voldeden1 en ,god ook naar   

zne meening voor de rede onkenbaar was4 
,gelk ,kant door de practische rede     
herstellen wilde wat h door de  kritiek 
der zuivere rede had verloren1 zoo zag  
ook ,schleiermacher geen  kans om de    
religie te redden dan door uit te gaan  
van het religieuse  subject1 van het    
gevoel1 van het bewustzn4 ,daaruit      
volgde1 dat de  dogmatiek niets anders  
kon zn dan beschrving van               
gemoedstoestanden en  dus eigenlk thuis 
hoorde in de historische theologie4 ,de 
theologie  werd anthropologie1          
pisteologie1 ecclesiologie1 en hield op 
wat z  altd beweerd had te zn1 kennisse 
,gods4 ,maar daarb kon ,schleiermacher  
toch niet blven staan2 het is ons ook in
 de religie niet om  werkelkheid maar om
 waarheid te doen4 ,de rechtvaardiging  
van het  ,christendom werd daarom in het
 eerste deel der encyclopaedie          
opgedragen  aan de philosophie4 ,wl er  
geen andere grond meer is1 waarop het   
christelk geloof rust1 krgt de          
wsbegeerte de taak om den godsdienst  in

 zn recht en waarde te handhaven4 ,de   
,vermittelungstheologie nam het         
subjectieve uitgangspunt van            
,schleiermacher over1 volgde het spoor  
door hem voor de verdediging der        
religieuse waarheid geteekend en kwam   
zoo vanzelve tot een verbond met de     
dialectische1 speculatieve methode  van 
,hegel4 ,z kon zich met de empirische   
kennis van den inhoud van  het christelk
 bewustzn niet tevreden stellen4 ,zulk  
een kennis was  toch geen wetenschap4   
,niet het feit des geloofs alleen moest 
worden  geconstateerd1 ook het recht en 
de waarheid des geloofs moest betoogd   
worden4 ,en wl men geen ander bews had1 
werd de toevlucht genomen  tot de       
speculatie4 ,de speculatieve theologie1 
die na ,schleiermacher  opkwam1 streefde
 naar eene hoogere kennis van het       
,christendom1 dan  die steunde op       
autoriteit en verkregen werd door het   
geloof4 ,z was  eene vernieuwing van de 
oude gnostiek4 ,de christelke dogmata1  
zooals  de triniteit1 de menschwording1 

de voldoening moesten niet maar als     
artikelen des geloofs beleden maar ook  
in hunne noodzakelkheid  doorzien en    
verstaan worden4 ,het dat is niet       
voldoende2 ook het hoe en  waarom moet  
begrepen worden4 ,de speculatieve       
,vermittelungstheologie  zocht daarom   
aan het lagere standpunt van het gezag  
te ontkomen en  streefde ernaar om het  
,christendom als absolute waarheid in   
zichzelf te  doen rusten4 ,z ging wel   
uit van het geloof maar stelde zich het 
weten  ten doel4 ,denknoodwendigheid was
 haar het bews der waarheid4    ,dat    
deze methode noch in de philosophie noch
 in de theologie tot een  gewenscht     
resultaat zou leiden1 was te voorzien en
 is door de historie  treffend bewezen4 
,weerlegging is schier overbodig4 ,de   
speculatie heeft  reeds lang haar td    
gehad4 ,de philosophie van ,hegel leidde
 b ,feuerbach  en ,strauss tot          
verwerping van heel het christelk       
geloof4 ,de wsgeerige  bewerking der    
orthodoxe dogmatiek door ,schweizer1    

,scholten1 ,biedermann  heeft de        
dogmatische armoede der moderne         
theologie slechts voor een  korten td   
bedekt4 ,de meer rechtzinnige           
,vermittelungstheologie kan met  recht  
zich beroemen op de werken van ,rothe1  
,dorner1 ,lange1 ,martensen1  ,mller    
enz41 die vol zn van diepe en schoone   
gedachten2 maar z heeft  toch volstrekt 
niet beantwoord aan de verwachting1     
welke z opgewekt  had4 ,het is haar niet
 gelukt1 om de dwaasheid des kruises te 
veranderen  in eene wsheid der wereld2 z
 slaagde er niet in1 om door hare       
diepzinnige beschouwingen de kinderen   
dezer eeuw wederom voor ,christus  te   
winnen4 ,integendeel1 de bemiddeling    
liep uit op eene nog radikalere         
scheiding van gelooven en weten1 van    
theologie en philosophie1  van gemeente 
en wereld4 ,de speculatie1 die door een 
deel der  ,vermittelungstheologie werd  
nagestreefd1 ging ook uit van de        
onjuiste  onderstelling1 dat het        
,christendom een logisch                

gedachtensysteem was1  waarvan uit het  
eerste lid alle volgende door denken en 
redeneeren  konden worden afgeleid4     
,maar als het zn der dingen in het      
algemeen  reeds niet op het denken maar 
op het willen berust2 als de historie1  
hoezeer uitvoering van een raad ,gods1  
toch nog iets wezenlk anders  is dan een
 rekenexempel2 dan is nog veelmeer de   
christelke religie  onderscheiden van   
een logisch gedachtenstelsel4 ,want het 
,christendom  is historie1 het is eene  
historie van genade1 en genade is iets  
anders  en iets meer dan eene logische  
conclusie4 ,in de christelke religie    
komt daarom ook de diepste denker nooit 
het kinderlk standpunt van het  gezag en
 het geloof te boven4 ,zie behalve de   
litteratuur1 boven bl4 #aea  genoemd1 de
 art4 ,specul4 ,theol4 en ,theosophie in
 ,herzog4 ,pelt1 ,theol4  ,encyklopdie  
#ahdc ,s4 #ecb f4 ,rothe1 ,theol4       
,ethik1 #b;e ,aufl4  #a f4 ,j4  ,mller1 
,die christl4 ,lehre v4 d4 ,snde1 #ete  
,aufl4 ,i ,s4 #a-ca4    #e4 ,afzonderlke

 bespreking verdient de theologie van   
,dr4 ,fr4 ,h4 ,r4  ,frank1 hoogl4 te    
,erlangen1  ,febr4 #ahid4 ,frank bestrdt
 zoo sterk  mogelk de zoogenaamde       
prolegomena der dogmatiek1 ,system der  
christl4  ,gewissheit #b;e ,aufl4 #ahhd 
,i #cf f4 en geeft in plaats daarvan een
 ,system  der christlichen ,gewissheit4 
,deze titel is echter niet bzonder      
duidelk4 ,gewisheid1 zekerheid is een   
toestand der ziel en sluit als  zoodanig
 systeem uit4 ,indien gewisheid hier    
echter genomen wordt voor  de objecten  
des geloofs1 waarvan de ,christen zeker 
is1 dan is ,system  der christl4        
,gewissheit zooveel als ,system der     
christl4 ,wahrheit4  ,dat kan de        
bedoeling niet zn1 want ,frank heeft aan
 zn tweede  belangrk werk juist dezen   
titel gegeven4 ,in zn ,system der       
christl4  ,gewissheit ,i #dh verklaart h
 zich nader en zegt1 dat dit zn systeem 
tot object heeft de ,gewissheit1 voor   
zoover z zich uitstrekt tot den  zu     
verbrgenden ,wahrheitsgehalt1 d4 i4 de  

zekerheid als psychologischen  toestand 
met al datgene1 wat z verzekert in      
zooverre als z het  verzekert4 ,het     
systeem der christelke gewisheid komt   
dientengevolge  neer op een formeel     
schema van de verschillende soorten en  
graden van  zekerheid1 die uit het      
christelk zelfbewustzn ten opzichte van 
de  geloofsobjecten voortvloeien4 ,nu is
 het echter ,franks bedoeling niet1  dat
 de objecten van het christelk geloof   
niet vooraf zouden bestaan  en bekend   
zouden zn4 ,h verklaart uitdrukkelk het 
tegendeel1 ,gew4  ,i #cac4 ,h ontkent   
evenmin1 dat de christelke zekerheid    
ontstaan  zou door het woord1           
,dogmatische ,studien1 ,erl4 u4 ,leipz4 
#ahib ,s4 #ef4  ,h wil die objectieve   
waarheden niet afleiden uit het         
wedergeboren  subject1 ib4 ,s4 #fh1 #fi4
 ,meer nog2 als h al datgene1 wat uit   
het  christelk zelfbewustzn volgt1      
daaruit afgeleid en heel het systeem    
der christelke zekerheid ontwikkeld en  
voltooid heeft1 dan zegt h met  duidelke

 woorden1 dat er nu een omkeer volgt1 en
 dat het laatste het  eerste wordt4 ,de 
,christen heeft uit en door zne eigene  
zekerheid den  objectieven grond        
gevonden1 waarop h met zn geloofsleven  
rust1 n4l4  de genade ,gods in          
,christus1 en vandaar uit bouwt h nu het
 systeem der  christelke waarheid op1   
,syst4 der chr4 ,gew4 ,,ii #bha f4 ,de  
bedoeling van  ,frank is alleen1 om     
antwoord te geven op de vraag3 hoe komt 
een mensch  daartoe1 om op die          
objectieve factoren des heils1 ,god1    
,christus1 de ,h4  ,schrift1 enz4 zich  
te verlaten1 om de ,schrift onbepaald   
als ,gods woord  aan te nemen1 ,s4 der  
chr4 ,gew4 ,,ii #bhe f4 ,dogm4 ,stud4   
#ef4 ,in het systeem  der christelke    
zekerheid ontwikkelt ,frank dus niet    
zoozeer de gronden  des geloofs1 als wel
 de wegen1 waarlangs een mensch tot     
zekerheid komt  aangaande de christelke 
geloofswaarheden4 ,en in het algemeen   
zegt  ,frank nu1 dat een mensch deze    
zekerheid verkrgt niet door historische 

of rationeele bewzen en evenmin door    
gezag1 kerk1 traditie1 enz4 maar  alleen
 door de ervaring der wedergeboorte1 ,s4
 d4 chr4 ,gew4 ,i #cad4    ,de vraag1   
welke ,frank zich ter beantwoording     
heeft voorgesteld1 is  dus              
allerbelangrkst2 z is ook noodig en     
goed1 want de christelke  zekerheid     
spreekt niet vanzelve en is dikwerf aan 
twfel onderhevig4  ,ook het antwoord1   
dat ,frank op die vraag geeft1 is tot op
 zekere hoogte  juist4 ,gelk het oog    
noodig is1 om het licht te aanschouwen1 
zoo is  de wedergeboorte van noode1 om  
het koninkrk der hemelen te zien4  ,maar
 er kan twfel rzen of het ,system der   
christlichen ,gewissheit  van ,frank aan
 deze zne goede bedoeling beantwoordt4  
,en voor dien  twfel bestaat grond4     
,immers is heel het systeem als zoodanig
 met die  uitgesproken bedoeling in     
strd4 ,als ,frank niets had willen doen 
dan  beschrven1 hoe de geloovige tot    
zekerheid komt1 dan had h alleen den    
oorsprong en den aard dier zekerheid in 

het licht gesteld en was h  daarmede    
geindigd4 ,evenals de                   
,erkenntnisstheorie alleen de gronden   
ontwikkelt waarop het geloof aan de     
buitenwereld rust1 maar niet elk        
voorwerp in die wereld uit deze         
zekerheid afleidt1 zoo had het systeem  
der christelke zekerheid moeten volstaan
 met het aangeven van de  gronden der   
zekerheid maar niet haar inhoud moeten  
bespreken4 ,dan ware  er echter ook geen
 systeem in eigenlken zin van de        
verschillende  objecten1 waarop de      
zekerheid betrekking heeft1 mogelk      
geweest4  ,frank doet echter veel meer2 
h geeft een systeem4 ,h leidt alle      
geloofswaarheden successief1 wel niet in
 temporeelen maar toch in  logischen1   
causalen zin1 ,gew4 ,i #dg1 ,,ii #bij   
uit de wedergeboorte af4 ,h  laat den   
,christen uit de ervaring der           
wedergeboorte allengs komen tot  alle   
christelke dogmata1 alsof0 h er vroeger 
en langs anderen weg  niets van wist4   
,zoo doet ,frank met alle dogmata1 van  

zonde1 schuld1  ,god1 drieenheid1       
menschwording1 opstanding1 enz4 ,w krgen
 den indruk1  alsof al deze waarheden   
buiten ,schrift en kerk om door den     
,christen uit  zne wedergeboorte kunnen 
worden afgeleid4 ,frank verwart         
onophoudelk  met elkander de causa      
essendi en de causa cognoscendi1 den    
objectieven  grond der geloofswaarheid  
en den subjectieven weg1 waarlangs      
iemand  tot zekerheid daarvan komt4 ,h  
verwisselt en vereenzelvigt objectieve  
waarheid en subjectieve zekerheid4      
,meermalen drukt h zich zoo uit1  alsof 
de wedergeborene de objectieve          
geloofswaarheden eenvoudig  krachtens   
zne geestelke ervaring als realiteiten  
poneert1 ,gew4 ,i  #id1 #aic4 ,h spreekt
 van eene ,autonomie des christlichen   
,subjektes als  ,garanten der ,wahrheit1
 ,i #aea4    #f4 ,dit alles wortelt b   
,frank in eene eigenaardige             
,erkenntnisstheorie4  ,h gaat een goed  
eind mede met het idealisme der nieuwere
 philosophie1  ,i #eh f4 ,het object is 

als object1 d4 i4 voor het subject      
slechts  aanwezig door die ,setzung     
durch das ,subject1 ib4 #fa4 ,wel erkent
 ,frank  de realiteit der objectieve    
wereld1 z het ook niet in empiristischen
  en sensualistischen zin1 ib4 #ei1 #fj4
 ,maar onze kennis heeft het nooit  te  
doen met het ,ding an und fr sich1 maar 
altd met het ,ding fr  uns4 ,dat w aan  
het object een bestaan op zichzelf      
toekennen1 komt  daar vandaan1 dat w ons
 genoodzaakt zien1 om het object zoo en 
niet  anders te poneeren4 ,beide        
richtingen1 zoowel het empirisme als het
  idealisme1 doen dat2 z verschillen    
alleen in de wze1 waarop z  het doen1   
ib4 #fa4 ,zekerheid is daarom altd      
zekerheid aangaande een  object4 ,z     
bestaat juist hierin1 des ,objectes inne
 zu sein als der  ,wahrheit1 ib4 #fc4 ,w
 komen door deze redeneering niet       
verder1 dan  dat onze geest zoo         
ingericht is1 dat h de objectieve       
realiteit der  voorwerpen1 waarvan h    
zeker is1 moet aannemen2 of de          

menschelke geest  dit echter terecht    
doet en niet aan hallucinatie ldt1 is   
voor ,frank  geen vraag4 ,de            
noodwendigheid der ,setzung is voor hem 
de laatste grond  der objectieve        
realiteit4 ,de zekerheid is hem niet    
essentieel maar  erkenntnisstheoretisch 
de waarborg der waarheid4 ,de realiteit 
is wel  znsgrond der zekerheid1 maar    
deze is kengrond der realiteit4    ,deze
 ,erkenntnisstheorie past ,frank ook toe
 op het christelk geloof4 ,de           
objectieve waarheden en feiten van het  
,christendom gaan wel essentieel  en    
causaal aan het geloof vooraf1 maar in  
erkenntnisstheoretischen zin  volgen z  
er op4 ,evenals h nu in de philosophie  
het zelfbewustzn  van den mensch tot    
uitgangspunt neemt1 zoo gaat h in de    
theologie  uit van het zelfbewustzn van 
den ,christen1 van de ervaring der      
wedergeboorte4 ,maar tegen dit          
uitgangspunt en tegen deze methode zn   
vele bezwaren4 a7 ,deze wedergeboorte   
van den ,christen en evenzoo al  zne    

andere geestelke ervaringen1 ingesloten 
zelfs zne zekerheid1  zn niet spontaan  
in den ,christen ontstaan1 maar staan   
van den beginne  af en b den voortduur  
in verband met de objectieve factoren   
van  ,schrift1 kerk1 enz4 ,frank erkent 
dat zelf meermalen1 ,i #abc1 #abd1 #aia1
  enz42 maar ten onrechte maakt h de    
geestelke ervaring dan apriori  van die 
objectieve factoren los1 om ze op       
zichzelve te stellen en  in zichzelve te
 doen rusten4 ,het uitgangspunt van     
,frank1 n4l4 de  zekerheid des          
,christens1 is eene loutere abstractie2 
die zekerheid  rust van den aanvang af  
en altd door op de objectieve1 van      
buiten  tot den geloovige komende       
factoren des heils4 b7 ,door1 gelk boven
  werd opgemerkt1 in het ,system der    
chr4 ,gew4 ,,ii #bha f4 te erkennen1    
dat de orde nu omkeert1 geeft ,frank    
zelf toe1 dat de wedergeboorte  geen    
genoegzame zekerheid biedt voor de      
objectieve waarheid van het  christelk  
geloof4 ,want indien de objectieve1     

causale orde inderdaad  zoo is1 als     
,frank die in zn ,system der            
christlichen ,wahrheit  aangeeft1 n4l4  
zoo1 dat het objectieve voorafgaat1 dan 
moet deze ook  de orde zn van heel het  
systeem4 ,het systeem moet afdruk zn van
 de  znsorde1 niet van de wze1 waarop   
iemand tot kennis en zekerheid  komt van
 de objectieve waarheid4 ,want deze wze 
is zoo verschillend1  dat ze voor geen  
systematische beschrving vatbaar is1 cf4
 boven  bl4 #ej4 c7 ,de methode1        
waarnaar ,frank de objectieve dogmata   
uit de  zekerheid des ,christens        
construeert1 is eene1 die in de         
christelke  religie en theologie niet   
past4 ,z is ontleend aan de speculatieve
  philosophie4 ,evenals deze haar       
uitgangspunt nam in een algemeen1 van   
alles geabstraheerd1 vaag principe2 zoo 
is het van alle objectieve  factoren    
losgemaakte zelfbewustzn van den        
,christen1 zne zekerheid  an sich1 het  
cogito ergo sum1 het     voor ,frank4   
,daaruit  concludeert h allereerst tot  

de immanente geloofswaarheden4          
,vervolgens  roept h de methode der     
natuurwetenschap te hulp en besluit     
regressief  uit het gevolg tot de       
oorzaak en wil het nieuwe leven des     
,christens  geheel naar empirische      
methode verklaren1 ,i #ci4 ,zooals de   
natuurkundige  door de spectraalanalyse 
de chemische bestanddeelen van de zon   
tracht  te leeren kennen1 zoo beproeft  
,frank het leven der wedergeboorte  door
 ontleding tot zne objectieve factoren  
te herleiden1 ,i #cae4 ,de  ,christen1  
nadenkende over zn geestelk leven1 kan  
het niet anders  verklaren dan door aan 
te nemen1 dat ,god drieenig is1 dat     
,christus  mensch geworden is en voldaan
 heeft1 enz4 d7 ,deze methode is ook met
  alle christelke ervaring in strd4 ,zoo
 kwam nooit eenig ,christen tot         
zekerheid aangaande de objectieve       
waarheid4 ,z gaat geheel buiten  de     
werkelkheid om4 ,bovendien is z         
onpractisch1 want in twfel en  ongeloof 
mist de ,christen juist die zekerheid1  

welke alleen volgens  ,frank hem de     
objectieve waarheid van zn geloof       
waarborgen kan4 ,in  zulke tden heeft h 
juist een objectief woord1 eene         
objectieve daad  van noode1 welke hem   
staande houdt en waaraan h zich         
vastklemmen  en uit de diepte des twfels
 en der aanvechting wederom opheffen    
kan4 e7 ,eindelk zn er nog verschillende
 andere bedenkingen in te  brengen tegen
 het systeem van ,frank4 ,zoo ldt de    
overgang van het  natuurlk tot het      
geestelk weten en evenzoo het verband   
tusschen  beide b ,frank aan            
onduidelkheid4 ,de onderscheiding van   
een tweerlei  ik in den wedergeborene is
 voor allerlei misverstand vatbaar2 in  
de  wedergeboorte wordt geen nieuw ik in
 den mensch geschapen maar het ik  van  
den psychischen mensch vernieuwd4 ,de   
splitsing van de dogmatiek  in een      
systeem der zekerheid en een systeem der
 waarheid is niet vol  te houden1 wl de 
zekerheid des ,christens niet beschreven
 kan worden  zonder de waarheid1 welke z

 geldt4 ,maar het bovenstaande is       
genoeg1  om te doen zien1 dat de        
beschuldiging van subjectivisme1 al is  
ze ook  vaag1 niet geheel ten onrechte  
tegen de theologie van ,frank1 evenals  
tegen die van ,ritschl ingebracht is4   
,cf4 over ,frank3 ,henri ,bois1  ,de la 
certitude chrtienne4 ,essai sur la      
thologie de ,frank1 ,paris  ,fischbacher
 #ahhg4 ,o4 ,flgel1 ,die spekulative    
,theol4 der ,gegenwart  #b;e ,aufl4     
#ahhh ,s4 #ahh f4 ,dr4 ,a4 ,carlblom1   
,zur ,lehre von der christl4            
,gewissheit1 ,leipzig #ahgd4 ,dorner1   
,christl4 ,glaubenslehre ,i #ahgi ,s4   
#cg f4 ,pfleiderer1 ,die ,entwicklung   
der protest4 ,theol4 usw4 #ahia ,s4     
#ahc f4 ,polstorff1 ,der ,subjektivismus
 in der modernen ,theologie und  sein   
,unrecht1 ,gtersloh #ahic4 ,gottschick1 
,die ,kirchlichkeit der s4 g4  kirchl4  
,theol4 #ahij ,s4 #aaj f4 ,ernst ,haack1
 ,ueber ,wesen und ,bedeutung  der      
christl4 ,erfahrung1 ,schwerin #ahid4   
#af4 ,,de ,,ethisch-,,psychologische    

,,methode4    #a4 ,naast de historische 
bewzen en de speculatieve redeneering   
bestaat  er nog eene derde manier1      
waarop men het christelk geloof heeft   
zoeken te rechtvaardigen2 en dat is de  
ethisch-psychologische methode4  ,deze  
vat het ,christendom niet op als eene   
leer1 die gedemonstreerd1  of als een   
historisch feit1 dat bewezen kan worden2
 maar als eene  religieus-ethische      
macht1 die zich richt tot hart en       
geweten4 ,z  meent daarom ook niet1 dat 
het ,christendom aan ieder mensch zonder
  onderscheid en in alle omstandigheden 
aannemelk kan worden gemaakt1  maar z   
eischt in den mensch eene voorafgaande  
zedelke gesteldheid1  een zin voor het  
goede1 eene behoefte aan verlossing1 een
 gevoel van  onvoldaanheid enz4 ,en als 
het ,christendom dan met zulk een mensch
 in  aanraking komt1 beveelt het        
zichzelf zonder redeneering en bews aan 
zne conscientie als goddelke waarheid   
aan4 ,want het bevredigt zne            
religieus-ethische behoeften1 het       

beantwoordt aan zne hoogere1 edele      
inspiratin1 het verzoent hem met        
zichzelf1 het bevrdt hem van de  schuld 
en den last der zonde1 het schenkt hem  
vrede1 troost1 zaligheid1  en in dit    
alles bewst het zich als de kracht en de
 wsheid ,gods4    ,ook deze bewsvoering 
voor de waarheid van het ,christendom is
 reeds  zeer oud4 ,tertullianus beriep  
zich al op het getuigenis1 dat de  ziel 
onwillekeurig voor ,christus aflegt1 de 
test4 an4 #a4 cf4 ,apol4  c4 #ag4       
,arnobius1 adv4 gentes ,,ii1 #b4 ,b vele
 ,apologeten vinden we de  gedachte1 dat
 de heidensche philosophie en mythologie
 onbekwaam zn1  om een bevredigend      
antwoord te geven op de vragen naar     
,god1 mensch  en wereld2 om aan de      
religieuse behoeften te voldoen en een  
waarlk  zedelk leven te kweeken4 ,het   
,christendom daarentegen omvat al het   
ware en goede1 dat er verstrooid ook nog
 in de heidenwereld aanwezig  was2 het  
geeft stof aan het denken1 het vernieuwt
 het hart1 het kweekt  allerlei deugden2

 het ,christendom is de ware            
philosophie4       1    1 ,just4 ,mart4 
,apol4 ,,ii  #ac4 cf4 ,harnack1 ,d4 ,g4 
,i #dba f4 #dcf f4 ,evenzoo wst ,duns   
,scotus in  den proloog voor zne        
,sententiae op de redelkheid van den    
inhoud der  openbaring1 op hare zedelke 
werking en op hare genoegzaamheid voor  
den  mensch1 om zne bestemming te       
bereiken4 ,de argumenten1 door ,roomsche
 en  ,protestantsche theologen voor de  
waarheid der openbaring aangevoerd1     
waren niet alleen ontleend aan de       
wonderen en voorspellingen enz42  maar  
ook aan de schoonheid en majesteit van  
den stl der ,schrift1 aan  de onderlinge
 overeenstemming van al hare deelen1 aan
 de verhevenheid  en goddelkheid van    
haar inhoud1 aan de werking en invloed1 
die er van  de christelke religie       
uitgegaan was op het verstandelk1       
zedelk1  aesthetisch1 sociaal en        
politiek leven van den enkele en van    
gezinnen  en volken1 ,bellarminus1 de   
,conc4 et ,eccl4 lib4 #d4 cap #aa sq4   

,perrone1  ,praelect4 ,theol4 ,i #abi   
sq4 ,jansen ,i #aeh sq4 #bfi sq4 ,hake1 
,handbuch der  allgem4 ,religionswiss4  
#ahhg ,,ii #bbh f4 ,calv4 ,inst4 ,i c4  
#h4 ,maresius1  ,syst4 theol4 loc4 ,i   
#ca4 ,synops4 pur4 theol4 ,disp4 #b4    
#ag sq4 #be4  ,vitringa1 ,doctr4 christ4
 relig4 cap4 #b  #bf-bi4 ,hoornbeek1    
,theol4  pract4 ,i p4 #dh4 ,quenstedt1  
,theol4 didact-pol4 ,i cap4 #c sect4 #b 
qu4 #af4  ,glassius1 ,philol4 ,sacra ,i 
tract4 #c4 etc4 ,zelfs ,rousseau kon in 
zn  ,emile aan het leven en de leer van 
,jezus zn lof niet onthouden3 oui1  si  
la vie et la mort de ,socrate sont d'un 
sage1 la vie et la mort de  ,jesus sont 
d'un ,dieu4 ,het supranaturalisme       
verdeelde de bewzen voor  het           
,christendom in uit- en inwendige1 en   
verstond onder de laatste  juist die1   
welke de overeenstemming van het        
,christendom met de redelke  en zedelke 
natuur des menschen aantoonden en vooral
 voor zn hart en  geweten van kracht    
waren4 ,ook de theologen van deze       

richting zagen  in1 dat de bewzen toch  
niet voor ieder mensch zonder           
onderscheid  voldoende waren1 dat z geen
 mathematische maar moreele zekerheid   
verschaften1 en daarom ook eene zekere  
zedelke gesteldheid van 's  menschen zde
 onderstelden1 ,knapp1 ,glaub4 ,i ,s4   
#ga f4 ,bretschneider1  ,dogm4 ,i ,s4   
#bha f4 ,id41 ,entwicklung aller in der 
,dogm4 vork4 ,begriffe1  #d;e ,aufl4 ,s4
 #bai-bcj4 ,muntinghe1 ,theol4 ,christ4 
pars theor4  #ch4 ,vinke1  ,theol4      
,christ4 ,dogm4 ,comp4 p4 #ag sq4       
,voigt1 ,fundamentaldogm4 ,s4 #bfi f4   
,oosterzee1 ,dogm4 ,i bl4 #aii4 #bcd v4 
#beb v4 ,gretillat1 ,expos de theol4    
systm4 ,,ii #afc s4 #agf s4 ,a4 ,b4     
,bruce1 ,apologetics1 ,edinb4 #ahib p4  
#db4    ,vooral echter is de            
ethisch-psychologische methode in eere  
gekomen door  ,pascal en ,vinet4 ,b     
beiden stond ze echter nog niet met de  
historische  bewsvoering in             
tegenstelling4 ,de historische bewzen   
vormen zelfs in  de apologie van ,pascal

 een noodzakelk element en werden door  
hem zelf  zeer hoog gewaardeerd1        
,wnmalen1 ,pascal als bestrder der      
,jezuiten  en verdediger des            
,christendoms #ahfe bl4 #afd-ahh4 ,maar 
h gaf toch  aan die historische bewzen  
eene andere plaats en beteekenis4 ,zne  
apologie is anthropologisch1 ze gaat uit
 van de ellende des menschen1  en wil b 
hem eene behoefte naar verlossing       
wekken4 ,en dan toont ze  aan1 dat die  
behoefte niet in de heidensche          
godsdiensten en in de  wsgeerige        
stelsels bevrediging vindt maar alleen  
in de door ,israls  godsdienst          
voorbereide christelke religie4 ,en ook 
,vinet versmaadde  de historische bewzen
 niet1 ,discours sur quelques sujets    
religieux1  #f;e ed4 ,paris #ahfb p4    
#bi4 ,essais de philos4 morale et relig4
 #ahcg p4 #cf  s41 maar h acht ze toch  
onvoldoende en hecht grooter waarde aan 
het  inwendig bews4 ,h wil1 dat de      
apologeet den ethischen weg bewandele   
en het ,christendom van zne ethische    

zde1 als de ware humaniteit1  aan het   
geweten des menschen aanbevele1 cf4 zn  
l',evangile compris  par le coeur in de 
,discours t4 a4 p4 p4 #bi-da1 en ,le    
regard1 in zne  ,etudes ,evangliques    
#ahdg1 cf4 ,dr4 ,j4 ,cramer1 ,alex4     
,vinet1 ,leiden1  ,brill #ahhc bl4 #ii  
v4 #aag v4 ,sedert is deze methode1 met 
verwaarloozing  en soms zelfs met       
minachting van de historische bewzen1   
overgenomen  en gehuldigd door ,asti1   
,de theol4 des verstands en de theol4   
des  gewetens1 uit het ,fransch door ,d4
 ,ch4 de la ,saussaye #ahff4 ,pressens1 
,les ,origines1 ,paris #ahhc p4         
#aad-abh4 ,scrtan1 ,la civilisation et  
la  croyance1 ,paris1 ,alcan #ahhg1     
,saussaye1 mne ,theol4 van d4 l4 ,s4 bl4
  #ee v4 #fd v42 en voorts vinden we    
deze zelfde bewsvoering voor het        
,christendom b ,delitzsch1 ,system der  
christl4 ,apol4 ,leipzig #ahfi ,s4  #cj1
 #cd f4 ,baumstark1 ,christl4 ,apol4 auf
 anthropol4 ,grundlage ,i #ahgb ,s4     
#cd-cf4 ,kstlin1 ,die ,begrndung unserer

 sittlich-relig4 ,ueberzeugung1  ,berlin
 #ahic ,s4 #eh f4 enz4    #b4 ,verwant  
aan deze methode is het moreel bews1    
gelk het door  ,kant is voorgedragen4   
,kant nam twee bronnen voor onze kennis 
aan1  de ,sinnlichkeit voor de stof1 en 
het verstand voor den vorm onzer        
kennis4 ,maar daarboven staat nu nog de 
rede1 de reine ,vernunft1 wier          
apriorische synthetische ,grundsatz deze
 is1 dat z uit het ,bedingte  tot het   
,unbedingte opklimt1 ,kr4 d4 r4 ,vern4  
ed4 ,kirchmann #ete ,aufl4  ,s4 #cjj1   
cf4 #caj1 #cab1 #cai1 #cdg4 ,krachtens  
deze eigenaardigheid vormt  de          
theoretische rede verschillende         
,grundstze of ideen1 ib4 #cjh1 die      
absoluut1 unbedingt1 transcendent zn en 
door de rede niet willekeurig1  maar    
overeenkomstig hare natuur worden       
voortgebracht1 ib4 #cab f4 ,die  ideen  
zn vooral een drietal1 ,god1 vrheid en  
onsterfelkheid1 ib4  #cag f4 ,deze ideen
 kunnen echter niet in hare objectieve  
waarheid  aangetoond1 maar slechts      

subjectief uit de natuur der rede       
afgeleid  worden4 ,de objecten dier     
ideen zn niet waarneembaar1 en dus niet 
kenbaar4 ,w komen tot die ideen alleen  
door een nothwendigen  ,vernunftschluss1
 ib4 #cba4 ,ze zn alle drie theoretisch 
onbewsbaar4 ,z  vermeerderen onze kennis
 niet1 maar regelen en ordenen ze       
slechts1 en  doen ons alles zoo aanzien 
en beschouwen1 alsob0 die ideen         
realiteit  hadden1 ib4 #ccg1 #dbe1 #eab1
 #ecj1 #ece1 #ecg1 #eci1 #edj f4 ,dat ze
 realiteit  hebben en wat ze zn1 kan ons
 de theoretische rede niet leeren4 ,maar
  nu is de rede niet alleen theoretisch 
maar ook practisch4 ,dat is3 ze  draagt 
eene zedelke wet1 een kategorischen     
imperatief in zich en houdt  ons den    
plicht voor4 ,en z eischt1 dat we dien  
plicht onvoorwaardelk1  zonder          
bbedoeling1 alleen uit achting voor dien
 plicht als zoodanig  volbrengen zullen4
 ,z openbaart dus1 dat de mensch nog tot
 eene andere  orde dan die der natuur   
behoort1 n4l4 tot eene zedelke          

wereldorde2  dat h naar een hoogste goed
 heeft te streven1 hetwelk de zinnelke  
goederen des levens ver te boven gaat en
 in niets anders bestaat dan in  de     
eenheid van deugd en geluk4 ,indien dit 
gebod van den plicht nu geen  illusie   
maar uitvoerbaar is1 en het hoogste     
goed1 de eenheid van deugd  en geluk1   
werkelk eens bereikt zal worden2 indien 
m4 a4 w4 de zedelke  wereldorde in ons  
en buiten ons eenmaal zal triumfeeren   
over de orde  der natuur2 dan moet ,god1
 de vrheid1 de onsterfelkheid bestaan4  
,deze  drie zn dus postulaten der       
practische rede1 haar realiteit wordt   
door  de zedewet geischt1 de practische 
rede heeft haar bestaan noodig1 ,kr4    
der prakt4 ,vernunft1 ed4 ,kirchmann1   
#c;e ,aufl4 #ahhb4 ,s4 #aei f4    ,dat  
is in hoofdzaak de beroemde             
postulaatstheorie van ,kant4 ,maar z is 
niet boven kritiek verheven4 ,ten eerste
 is het niet helder1 wie deze           
postulaten uit de practische rede       
afleidt4 ,kant schnt te meenen1 dat  de 

practische rede zelve dit doet4 ,maar   
dan komen er twee practische  reden1    
eene voorafgaande en eene volgende1 eene
 die den plicht  voorhoudt en eene die  
daaruit door redeneering tot het bestaan
 der  ideen besluit4 ,de practische rede
 wordt dan zelve weer theoretisch1      
,rauwenhoff1 ,wsb4 v4 d4 godsd4 #cbe1   
#cbh4 ,van meer gewicht is eene  andere 
bedenking1 welke toch de grond z1 waarop
 de theoretische  of practische rede tot
 het bestaan dier ideen besluit2 wat is 
het  dringend motief voor die           
postulaten8 ,indien die grond1 dat      
motief ligt  in de practische rede op   
zichzelve1 in den kategorischen         
imperatief1 in  het gebod van den plicht
 als zoodanig2 dan kan ook de meest     
zedelooze  uit het verschnsel van die   
practische rede tot de realiteit dezer  
drie ideen besluiten4 ,nu schnt het     
soms1 alsof ,kant dit werkelk  meent4 ,h
 geeft meermalen den indruk1 alsof de   
practische rede op  zichzelve1 zonder   
meer1 om zich te kunnen realiseeren1    

deze postulaten  stellen moet4 ,h zegt  
niet alleen1 dat ieder zedelk ontwikkeld
 mensch  bevoegd is1 om zoo te          
postuleeren1 maar dat het voor elk      
redelk wezen  onvermdelk is1 om zoo te  
besluiten2 dat de onderstellingen van   
het  bestaan van ,god1 vrheid en        
onsterfelkheid even noodwendig zn als   
de zedewet zelve1 ,kr4 d4 pr4 ,v4 #agc  
noot2 en h betoogt juist ,s4 #adf  f4   
#adi f4 dat de zedewet1 om uitvoerbaar  
te zn1 die drie ideen als  bestaande    
moet aannemen4 ,maar1 indien dit ,kants 
meening is1 dan hebben  we hier niet met
 psychologisch bemiddelde maar met      
objectief logische  postulaten te doen2 
en de vraag rst1 waarom is zulk een     
logisch  postulaat dan toch geen weten1 
geen element der theoretische rede8     
,waarom noemt ,kant dit weten alleen    
practisch8 ,er pleit daarom meer voor   
om te denken1 dat de grond en het motief
 voor deze postulaten niet ligt  in de  
practische rede op zichzelf1 maar in de 
zedelke gezindheid1 in  den zedelken wil

 van den mensch1 die ernstig1 z het ook 
met zwakheid1  aan den plicht1 welken de
 practische rede hem voorschrft1 tracht 
te  gehoorzamen4 ,daarom verklaart h in 
de ,kr4 d4 r4 ,vernunft ,s4 #fch f41    
dat de moralische ,glaube een voor waar 
houden is op psychologische1  moreele   
gronden2 daarom zegt dit zedelk geloof  
niet1 het is zeker1  maar ik ben moreel 
zeker2 daarom rust het op de            
,voraussetzung  moralischer             
,gesinnungen1 ib4 #fci4 ,en evenzoo zegt
 h1 ,kr4 d4 pr4 ,v4 ,s4  #agb3 der      
,rechtschaffene darf sagen2 ik wil dat  
er een ,god is1 ik laat  m dit geloof   
niet ontnemen1 mn zedelk belang vordert 
het bestaan  van ,god2 en ,s4 #agc3 het 
moreele geloof is geen gebod1 een       
geloof1  dat geboden wordt1 is een      
onding2 en ,s4 #agc-age3 het plichtbesef
 is  objectief en evenzoo de mogelkheid 
om zedelk te handelen en gelukkig  te   
zn2 maar of dat verband tusschen deugd  
en geluk nu gelegd wordt  door een      
persoonlk ,god of door den samenhang der

 natuur1 weten w  niet4 ,het zedelke    
belang geeft hier den doorslag2 het     
staat in unserer  ,wahl1 maar de        
practische ,vernunft beslist voor het   
geloof aan een  wzen ,schepper der      
wereld4 ,inderdaad is er b ,kant een    
dubbel streven  merkbaar1 eenerzds om de
 redelkheid en andererzds om de vrheid  
van  het geloof te handhaven4 ,het      
geloof aan ,god1 vrheid en              
onsterfelkheid  is in zooverre objectief
 als het gepostuleerd wordt door de aan 
allen  eigene practische rede1 maar     
hangt toch ook weer af van de zedelke   
gezindheid van den individueelen mensch4
 ,cf4 over de practische  ,vernunft en  
de postulaatstheorie van ,kant o4 a4    
,schopenhauer1 ,die  ,welt als ,wille   
und ,vorstellung1 #f;e ,aufl4 ,i        
#faj-fbe4 ,j4 ,gottschick1  ,kants      
,beweis fr das ,dasein ,grottes #ahgh4  
,e4 ,katzer1 ,der moralische            
,gottesbeweis nach ,kant und ,herbart1  
,jahrb4 f4 prot4 ,theol4 #ahgh ,s4      
#dhb-ecb1 #fce-fhi4 ,b4 ,pnjer1 ,gesch4 

der christl4 ,religionsphil4 ,,ii ,s4   
#ai-cj4 ,fr4 ,paulsen1 ,was uns ,kant   
sein kann1 ,separat-,abdruck aus der    
,vierteljahrsschrift fr wiss4 ,philos4  
,v ,s4 #eg f4 ,rauwenhoff1 ,wsbeg4 v4   
d4 godsd4 #cba v4 ,leendertz1 ,het      
ethisch-evangelisch standpunt en het    
christ4-godsd4 geloof #ahia ,i #bae v4  
#c4 ,de beteekenis van ,kant voor de    
theologie bestond voornamelk daarin1    
dat h scheiding maakte tusschen         
phaenomenon en noumenon1 erklrbare  en  
erlebbare ,wirklichkeit1 wereld van 't  
znde en van de ,werthe1 weten  en       
gelooven1 wetenschap en religie1        
theoretische en practische rede4  ,de   
religie kwam naast en buiten de         
wetenschap te staan1 en rustte op  een  
eigen grondslag1 op dien van 's menschen
 zedelke natuur4 ,reeds  terstond was de
 invloed van ,kants philosophie op de   
theologie merkbaar4  ,het               
supranaturalisme betoogde op grond van  
de onkenbaarheid van het  bovenzinlke de
 noodzakelkheid der openbaring4 ,het    

rationalisme  sloot zich aan b de       
rationeele moraal en de moralistische   
religie  van ,kant4 ,schleiermacher nam 
,kant's leer van de onkenbaarheid van   
het  bovennatuurlke en zne scheiding van
 religie en wetenschap over1  maar zocht
 voor de religie eene veilige           
schuilplaats in het gevoel4  ,maar      
vooral nadat de delheid der             
historisch-apologetische en der         
speculatieve bewsvoering gebleken was1  
gingen velen naar ,kant terug4  ,hier te
 lande geschiedde dit reeds door        
,hoekstra4 ,onbevredigd door het        
intellectualisme en determinisme van    
,scholten1 zocht h den grondslag  van   
het godsdienstig geloof met ,kant in de 
practische rede en hare  postulaten4    
,het geloof is volgens ,hoekstra een    
zedelke daad van den  wil1 een postulaat
 van onzen inwendigen geestelken mensch 
tegenover de  levenservaringen2 het rust
 op het geloof aan de waarheid van ons  
eigen  innerlk wezen4 ,die              
wereldbeschouwing is alleen de ware1    

welke aan  ons innerlk wezen1 aan onze  
zedelke behoeften beantwoordt1 ,bronnen 
en grondsl4 van het godsd4 geloof #ahfd 
bl4 #bc v4 #de v4 ,later heeft          
,hoekstra in een artikel in het ,theol4 
,tdschr4 #ahgb bl4 #a v4 zne  gedachte  
nader gepreciseerd1 en het godsdienstig 
geloof gegrond niet op  onze behoeften1 
idealen1 aspiratin in het algemeen1 maar
 bepaald op  het onvoorwaardelk         
plichtbesef1 ib4 #cb1 cf4 ,wsgeerige    
,godsdienstleer  ,i #bbj4 ,in           
aansluiting aan ,hoekstra laten ,ph4 ,r4
 ,hugenholtz1 ,studien  op godsdienst-  
en zedekundig gebied1 ,amst4 #ahhd-hi1  
bv4 ,,ii #adb v4  ,rauwenhoff1 ,wsb4 v4 
d4 godsd4 #cce v4 ,leendertz1 ,het      
ethisch-evang4  standpunt en het christ4
 godsd4 geloof4 ,rott4 #ahia ,i #g1 #aj1
 #eg v4 en  anderen het godsdienstig    
geloof wortelen in het zedelk           
zelfbewustzn4  ,de ethische modernen zn 
nog een stap verder gegaan2 afziende van
 de  poging om tot een wsgeerig stelsel 
te komen1 hebben ze geloof en           

wetenschap zoo scherp mogelk gescheiden 
en de religie tot het gebied  van het   
zedelke beperkt4 ,religie is zedelk     
idealisme1 toewding aan  het zedelk     
ideaal1 geloof aan de macht van het     
goede1 welke macht dan  volgens de      
meesten nog wel een objectief bestaan   
heeft1 maar b enkelen  niets is dan eene
 conceptie van den menschelken geest4   
,cf4 ,rauwenhoff1  ,wsb4 v4 d4 godsd4   
bl4 #aaf v41 #cff v41 die bl4 #aaf ook  
litt4 aangeeft4  ,voorts nog ,j4 ,w4 v4 
d4 ,linden1 in de ,gids1 ,dec4 #ahhc en 
,bblad van de  ,herv4 #i ,sept4 #ahhg4  
,dr4 ,a4 ,bruining1 ,verschillende      
schakeeringen van  modernen1 ,bblad v4  
d4 ,herv4 #aj ,febr4 #ahhe4 ,de ,bussy1 
,ethisch idealisme  #ahge4 ,id4 ,over de
 waarde en den inhoud van godsd4        
voorstellingen #ahh,o4  ,id4 ,de        
maatstaf van het zedelk oordeel1 enz4   
#ahhi4 ,id4 ,theol4 ,tdsch4  ,jan4 #ahie
 bl4 #a-ad4 ,een soortgelk dualisme     
wordt ook aangetroffen b  ,dr4 ,j4 ,h4  
,gunning1 ,overlevering en wetenschap   

#ahgi1 ,dr4 ,j4 ,w4 ,gunning1  in de    
inleiding voor ,christendom en          
,natuurwetenschap1 acht voordrachten    
van ,fred4 ,temple1 ,haarlem #ahhg1 en  
eveneens b ,doedes1 als h scheiding     
maakt tusschen het geloof1 dat op       
gronden steunt en de wetenschap1 die  op
 bewzen rust1 ,inl4 tot de ,leer van    
,god #ahhj bl4 #g v4    #d4 ,in         
,duitschland dagteekent de terugkeer tot
 ,kant van ,liebmann's  boek over ,kant 
und die ,epigonen #ahfe en ,f4 ,a4      
,lange's ,geschichte des  ,materialismus
 #ahff4 ,cf4 ,hans ,vaihinger1          
,hartmann1 ,dhring und ,lange1          
,iserlohn #ahgf ,s4 #ah f4 #ed f4 usw4  
,ed4 von ,hartmann1 ,neukantianismus1   
,schopenhauerianismus und               
,hegelianismus1 #b;e ,aufl4 #ahgg ,s4   
#a-aah4 ,in de  theologie werd het      
,kantianisme vernieuwd door ,ritschl en 
,lipsius4 ,de  principia der theologie  
van ,ritschl en zne school zn deze3     
allereerst  moet er eene scheiding      
gemaakt worden tusschen metaphysica en  

religie  7theologie74 ,het metaphysisch 
begrip van het ,absolute heeft niets te 
maken met de religieuse ,godsidee1      
,ritschl1 ,theol4 u4 ,metaph4 #ahha ,s4 
#ac4 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,,iii #bja f4   
#baa f4 #bba f4 ,herrmann1 ,die         
,religion  im ,verhltniss zum           
,welterkennen und zur ,sittlichkeit1    
,halle #ahgi trok  de scheiding nog     
verder door1 en maakte onderscheid      
tusschen het object  der metaphysica en 
der religie1 ib4 ,s4 #ajj1 tusschen de  
erklrbare  en de erlebbare              
,wirklichkeit1 ,s4 #ajj1 #ajg1 tusschen 
de natuurlke  en de zedelke wereld1 ,s4 
#bfi1 #cee4 ,cf4 ook ,kaftan1 ,das      
,wesen der  christl4 ,religion1 ,basel  
#ahha ,s4 #bjj4 ,vervolgens heeft de    
theologie  haar standpunt niet te nemen 
vr het geloof1 in eene theologia        
naturalis1 die niet bestaat1 maar in het
 geloof der gemeente4 ,van daar  moet ze
 uitgaan en alles beschouwen en         
waardeeren1 ,ritschl1 ,theol4 u4        
,metaph4 ,s4 #aa f4 #fa4 ,rechtf4 u4    

,vers4 ,i #cfd ,,iii #b-h1 #ac1 #cb1    
#afb1  #afe1 #aih1 #cjd1 #cef f4 ,de    
orthodoxie liet aan de fides salvifica1 
d4  i4 de fiducia1 nog wel de fides     
historica1 den assensus voorafgaan1     
maar dat was in strd met de             
oorspronkelke leer der ,hervorming b    
,luther1 ,melanchton en ,calvn4 ,op die 
wze zou het geloof altd weer  afhangen  
van uitwendige bewzen1 bestaan in het   
aannemen van eenige  waarheden1 en van  
alle vrheid1 zelfstandigheid en         
zekerheid worden  beroofd1 ,ritschl1    
,fides implicita1 ,bonn1 #ahij ,s4 #fi4 
,gottschick1 ,die  ,kirchlichkeit der   
sogenannten kirchl4 ,theol4 ,freiburg1  
#ahij ,s4 #aa-ec1  #fi f4 ,traub1       
,glaube u4 ,theol41 ,stud4 u4 ,krit4    
#ahic1 #ctes ,heft ,s4  #efh-ehh4       
,herrmann1 ,die ,gewissheit des         
,glaubens und die ,freiheit der         
,theol41 ,freiburg #ahhg1 #b;e ,aufl4   
#ahhi4 ,id4 ,der ,verkehr des ,christen 
mit ,gott1 ,stuttgart #ahhf ,s4 #ah f4  
#hc f4 #ib f4 #b;e ,aufl4 #ahib4 ,id4   

,der  evang4 ,glaube und die ,theol4    
,albr4 ,ritschls #ahij4 ,id4 in ,beweis 
des  ,glaubens #ahij4 ,kaftan1 ,brauchen
 wir ein neues ,dogma1 #ahij1 ,s4 #cg4  
,id4  ,glaube u4 ,dogma4 ,zeits4 f4     
,theol4 u4 ,kirche v4 ,gottschick #ahia 
,s4 #dgh  f4 cf4 #ahic ,s4 #dbg f4      
,kattenbusch1 ,ueber religisen ,glauben 
im ,sinne  des ,christ4 ,giessen #ahhg4 
,in de derde plaats tracht de theologie 
van  ,ritschl het zaligmakend geloof te 
binden aan de historische openbaring  in
 den persoon van ,christus4 ,het geloof 
is juist als fiducia niet  aannemen van 
eene leer maar vertrouwen op een        
persoon4 ,maar dan komt  het geloof     
natuurlk niet vanzelf uit den mensch op1
 maar onderstelt  het een object en     
eenige voorafgaande kennis van dat      
object4 ,herrmann  erkent zelfs dat de  
notitia eene ,vorbedingung des ,glaubens
 is1  ,verkehr des ,christen mit ,gott1 
#b;e ,aufl4 ,s4 #ahb4 ,zeits4 f4 ,theol4
 u4  ,k4 von ,gottschick ,,iv1 #dtes    
,heft ,s4 #bgc4 ,op welken grond staat  

nu dat  object1 die historische         
openbaring in ,christus1 vast8 ,van waar
 komt de  zekerheid aangaande hare      
realiteit8 ,het antwoord1 dat op die    
belangrke  vraag door de ,ritschlianen  
gegeven wordt1 is zeer verschillend4    
,ritschl  zelf geeft eigenlk geen       
antwoord4 ,h verwst den enkelen mensch  
naar  de gemeente1 die de ervaring heeft
 van de vergeving der zonden en van  het
 kindschap ,gods1 maar zegt niet1 wat   
den individueelen mensch nopen  moet om 
b die gemeente zich aan te sluiten4     
,alleen grondt h het  bestaan ,gods en  
de redelkheid der christelke            
wereldbeschouwing op de  zelfwaardeering
 des geestes1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,,iii  
#bjj f4 #bji f4 #egc  f4 ,zne           
volgelingen slaan echter gewoonlk andere
 wegen in en laten de  waarheid der     
openbaring in ,christus rusten op de    
innerlke ervaring4 ,de  aanschouwing van
 ,christus treft ons door zne zedelke   
grootheid2 ,h  maakt op het onbevangen  
gemoed een diepen indruk1 verootmoedigt 

maar  heft ook op tot het vertrouwen dat
 ,god onze ,vader is1 ,herrmann1 ,der   
,verkehr des ,christen mit ,gott #ahhf  
,s4 #ah f4 #bf f4 ,beweis des ,glaubens 
#ahij ,s4 #ha f4 ,gottschick1 ,die      
,kirchlichkeit der sogen4 kirchl4       
,theol4  #ahij ,s4 #bbb1 #bbf4 ,traub1  
,stud4 u4 ,krit4 #ahic1 ,s4 #egg4 cf4   
,kstlin1 ,die  ,begrndung unserer sittl4
 relig4 ,ueberzeugung #ahic1 ,s4 #ih f4 
,frank1  ,dogmatische ,studien #ahib1   
,s4 #df f4 ,herrmann bestrdt zoo sterk  
mogelk1  dat historische bewzen ons     
overtuigen kunnen van de waarheid van   
den  persoon van ,christus2 h laat de   
historische kritiek ook volkomen vr  en 
onttrekt haar niets1 maar h zegt toch   
dat de ,christus extra nos de  grond is 
van zn geloof1 ,zeits4 f4 ,theol4 u4 ,k4
 #ahid1 ,,iv #dtes ,heft ,s4  #bha2 h   
spreekt van eene zweifellose ,thatsache1
 ,s4 #bhj2 vindt dat de  grondtrekken   
van het beeld van ,jezus geen twfel aan 
de historische  werkelkheid van ,jezus  
toelaten1 ,s4 #bhe1 en erkent deze      

objectieve  waarheid niet op grond van  
bewzen1 maar omdat h de macht van het   
leven van ,jezus over zich gevoeld en   
doorleefd heeft1 ,s4 #bhh2 omdat        
,jezus' leven de kracht heeft1 sich     
unserm ,gewissen als eine wirkliche     
,thatsache zu bezeugen1 ,s4 #bic4 ,en   
alleen dat is inhoud des geloofs1  wat  
de kracht heeft sich dem ,gewissen als  
wirkliche ,thatsache zu  bezeugen1 ,s4  
#bic4 ,eene diepere ontleding van de    
waarheid en zekerheid  des geloofs wordt
 ons in de school van ,ritschl niet     
gegeven2 de indruk1  dien de persoon van
 ,christus op ons maakt1 de kracht die  
er van het  evangelie uitgaat in ons    
gemoed1 de zedelke ervaring van deemoed 
en vreugde1 de overeenstemming van de   
idee van het ,godsrk met onze  behoeften
 en eischen1 ,kaftan1 ,die ,wahrheit der
 chr4 ,relig4 ,basel #ahhi  ,s4 #ecg f41
 schnt voor de waarheid der openbaring  
in den persoon en het  leven van        
,christus in te staan4 ,eindelk wordt de
 inhoud des geloofs in  de theologie van

 ,ritschl tot een minimum gereduceerd4  
,ritschl zeide1  ,rechtf4 u4 ,vers4     
,,iii #cfi cf4 #aia f4 alle             
,erkenntnisse religiser ,art  sind      
directe ,werthurtheile4 ,ook de         
philosophie waardeert wel4 ,maar  daar  
zn de ,werthurtheile bkomstig en        
begeleidend4 ,in de religie zn  ze      
zelfstandig2 berusten ze op 's menschen 
lust of onlust1 op zn wel  of wee2      
hebben ze betrekking op zne verhouding  
tot de wereld1 en zn  onafhankelk van de
 wetenschap4 ,als de wetenschap zich dus
 houdt op  haar terrein en geene        
wereldbeschouwing tracht op te bouwen1  
dan is er  geen strd mogelk1 ,ritschl1  
,theol4 u4 ,metaph4 #g1 #i4 ,rechtf4 u4 
,vers4  ,,iii #ahi-aig4 ,fides implicita
 ,s4 #fh1 #gj4 ,herrmann ging nog verder
 en  sprak zelfs uit1 dat de werkelkheid
 des geloofs voor de wetenschap  eene   
inbeelding was1 ,die ,religion usw4 ,s4 
#ajh1 #aab4 ,maar toch hebben  ,ritschl 
en ,herrmann de historische openbaring  
,gods in ,christus als  grondslag en    

bron van het godsdienstig geloof        
vastgehouden en in  zoover de religie   
niet alleen in ,werth- maar ook in      
,seinsurtheile  laten bestaan4 ,het was 
ook al te duidelk1 dat het religieuse   
kennen  evengoed de overtuiging insluit 
van de realiteit van zn object als het  
wetenschappelk kennen4 ,werthurtheile zn
 van ,seinsurtheile afhankelk  of anders
 niets dan inbeelding4 ,kaftan1 ,das    
,wesen der christl4 ,religion  ,s4 #ce  
f4 #da f4 #ee f4 erkent dan ook1 dat de 
,werthurtheile de objectieve  waarheid  
onderstellen1 al laat h in              
erkenntnisstheoretischen zin  deze ook  
van gene afhangen4 ,en ,hring1 ,die     
,theol4 und der ,vorwurf der  doppelten 
,wahrheit #ahhf zegt wel1 dat           
practische1 zedelke gronden  ons bewegen
 tot het geloof1 maar voegt er toch aan 
toe1 dat het  christelk geloof den      
waarborg voor de waarheid van het       
geloofde niet  in zichzelf draagt1 want 
wenschen is geen bews voor de vervulling
 van  den wensch2 maar dat het dien     

waarborg vindt in het historisch feit   
van de openbaring ,gods in ,christus1   
cf4 ,hring ook ,zur ,lehre von der  h4  
,schrift1 ,stud4 u4 ,krit4 #ahic1 #a;es 
,heft ,s4 #agg-bab1 vooral ,s4 #aii f4  
,vandaar1 dat anderen er op wzen1 dat1  
al moge er nog zooveel in de  ,schrift  
voor de kritiek bezwken1 er toch nog    
genoeg vast blft staan4  ,die ganze     
,erscheinung ,christi kan toch niet     
onhistorisch zn4 ,het  geloof is van de 
bovennatuurlke geboorte van ,christus1  
,harnack1 ,das  apost4                  
,glaubensbekenntniss1 ,berlin1 #ahib1   
van de opstanding1 ,harnack1            
,dogmengesch4 ,i #gc f4 ,gottschick1    
,die ,kirchlichkeit usw4 ,s4 #ij1 van de
  wonderen onafhankelk4 ,eerst als het  
historisch-kritisch onderzoek ons  zou  
willen ontnemen1 dat ,christus onze     
,heer is1 dan zou het christelk  geloof 
daartegen in verzet komen1 cf4 ,otto    
,ritschl1 ,der histor4  ,christus1 der  
christl4 ,glaube u4 die theol4          
,wissenschaft1 ,zeits4 f4  ,theol4 u4   

,kirche v4 ,gottschick ,,iii #d1 #etes  
,heft ,s4 #cga f41 ,traub1 ,stud4  u4   
,krit4 #ahic1 ,s4 #egg f4 ,erich ,haupt1
 ,die ,bedeutung der h4 ,schrift fr  den
 evang4 ,christen1 #ahia4 ,max          
,reischle1 ,der ,glaube an ,jesus       
,christus  und die geschichtliche       
,erforschung seines ,lebens1 ,leipzig   
#ahic4 ,van  de rke litt4 over de       
theologie van ,ritschl en zne school z  
alleen  genoemd ,sthlin1 ,kant1 ,lotze1 
,albr4 ,ritschl #ahhh4 ,pfleiderer1 ,die
  ,ritschl'sche ,theol41 ,jahrb4 f4     
prot4 ,theol4 ,april #ahhi ,s4 #afb f41 
ook  afzonderlk uitgeg4 te ,braunschweig
 b ,schwetske4 ,id4 over ,herrmann1     
,kaftan en ,bender1 ,jahrb4 f4 prot4    
,theol4 #ahia ,s4 #cba-chc4 ,id4 ,entw4 
der  prot4 ,theol4 #ahia ,s4 #bbh f4    
,flgel1 ,die spekul4 ,theol4 der        
,gegenwart  #ahhh ,s4 #bcj f4 ,frank1   
,die ,theol4 ,a4 ,ritschl's #c;e ,aufl4 
,erl4 #ahia4  ,flgel1 ,ritschl's philos4
 und theol4 ,ansichten1 #b;e ,aufl4     
#ahib4 ,g4  ,mielke1 ,das ,system ,a4   

,ritschl's dargestellt1 nicht kritisirt1
 ,bonn  ,marcus #ahid4 ,saussaye over   
,ritschl1 ,theol4 ,stud4 van ,dr4       
,daubanton #ahhd  bl4 #bei v4 en mn art4
 aldaar #ahhh bl4 #cfi v4    #e4 ,een   
zelfde standpunt wordt eindelk ook      
ingenomen door ,r4 ,a4  ,lipsius1       
,lehrbuch der ev4 prot4 ,dogm4 #ahgf1   
#b;e ,aufl4 #ahgi1 #c;e  ,aufl4 #ahic4  
,dogmatische ,beitrge1 ,jahrb4 f4 prot4 
,theol4 #ahgh1 ook  afzonderlk          
uitgegeven ,leipzig1 ,barth1 #ahgh4     
,neue ,beitrge1 ,jahrb4  f4 prot4       
,theol4 #ahhe1 en afzonderlk uitgegeven 
onder den titel  ,philosophie und       
,religion1 ,leipzig #ahhe4 ,die         
,hauptpunkte der christ4                
,glaubenslehre1 ,jahrb4 f4 prot4 ,theol4
 #ahhi ,s4 #a-da1 en afzonderlk         
uitgegeven ,braunschw4 #ahhi1 #b;e      
,aufl4 #ahia4 ,ook ,lipsius beperkt de  
wetenschap tot het gebied der in- en    
uitwendige ervaring1 ,lehrb4 der  ev4   
prot4 ,dogm4  #a4 ,jahrb4 f4 prot4      
,theol4 #ahhe ,s4 #aha f4 #ahhi ,s4 #a  

f4  ,maar nu erkent ,lipsius toch1 in   
onderscheiding van ,ritschl en          
,herrmann1  nog eenig recht der         
metaphysica4 ,onze rede gevoelt behoefte
 en drang  om uit de ervaringswereld op 
te klimmen tot een unbedingten ,grund1  
en  vormt zoo de begrippen van het      
,absolute1 de ziel enz41 ,jahrb4 #ahhe  
,s4  #bjj1 #bgh f4 #cgb1 #cie1 ib4 #ahhi
 ,s4 #c4 ,onze geest streeft naar       
eenheid1  ,jahrb4 #ahhe ,s4 #bhc4 ,maar 
dit metaphysisch of philosophisch denken
 is  geen eigenlke wetenschap meer1 het 
produceert geen positieven inhoud1  het 
vermeerdert ons waarheidsbezit niet1    
gelk ,biedermann meent2 het  levert     
slechts ,formbestimmingen1              
,grundbegriffe1 regulative ,prinzipien1 
,jahrb4 #ahhe ,s4 #bge-bhc4 ,wanneer w  
er toch eenigen inhoud in willen  leggen
 en er transcendente kennis door willen 
verkrgen1 dan dragen  w er zinnelke     
vormen op over1 en wikkelen we ons in   
eene antinomie4  ,de logische en de     
symbolische opvatting van het           

metaphysische strden  met elkaar1       
,jahrb4 #ahhe ,s4 #bha-bhc1 ib4 #ahhi   
,s4 #d4 ,langs dezen weg is  er dus geen
 kennis van het bovenzinlke te bekomen4 
,maar er is nog  een andere weg1 die der
 praktische1 sittliche ,nthigungen4 ,de 
mensch  is n4l4 een denkend maar ook een
 willend en handelend wezen1 en h       
gevoelt zich gedrongen1 om zich als     
zoodanig tegenover de wereld te         
handhaven4 ,uit den ,widerspruch        
tusschen 's menschen geest en de natuur 
wordt b hem de religie geboren4 ,deze is
 eene practische aangelegenheid  des    
geestes1 en ontstaat niet allereerst uit
 theoretische maar uit  practische      
behoeften4 ,de practische1 ethische     
drang1 om zich in zn  bestaan te        
handhaven1 dringt den mensch tot het    
geloof aan ,god1 tot  het postuleeren   
van eene bovenzinnelke wereld4 ,het     
geloof begint  dus1 waar de wetenschap  
ophoudt1 ,jahrb4 #ahhe ,s4 #cgg f4 #eeg 
f4 ,dit  geloof brengt eene eigen       
zekerheid mede1 geen wetenschappelke    

maar  moreele zekerheid1 een zekerheid  
van ervaring1 berustend op de erlebte   
,gewissheit van mn eigen persoon1       
,jahrb4 #ahhe ,s4 #che f4 #dch f4 ,voor 
een ander is deze zekerheid misschien   
niets dan inbeelding1 maar voor  het    
subject zelf is ze gewis1 ib4 #chg f4   
,zoodanige ervaring is ook  het eenig   
criterium voor de waarheid der          
christelke religie1 der  openbaring in  
,christus4 ,de toeigening der           
historische openbaring tot  persoonlk   
bezit is het eenige directe bews voor de
 waarheid der  christelke religie4 ,de  
persoonlke ervaring der geloovigen      
bevestigt  de historische openbaring1   
gelk deze gene wekt en versterkt1       
,jahrb4  #ahhe ,s4 #fjj f4 ,en de       
,christen1 alzoo geloovende1 doet dan   
beldenis  van bovenzinlke realiteiten2  
in de dogmata geeft h niet maar eene    
beschrving van gemoedstoestanden en     
,werthurtheile1 maar ,seinsurtheile     
over de verhouding van den mensch tot   
,god en van ,god tot mensch en  wereld4 

,deze religise ,aussagen zn objectief   
waar1 indien ze in  onverbrekelk1       
denknoodwendig verband staan met de     
verwezenlking van  onze hoogste         
levensbestemming4 ,niet toevallige1 maar
 wel noodwendige  ,werthurtheile bewzen 
de objectieve waarheid der religieuse   
uitspraken1  ,jahrb4 #ahhe ,s4 #ddj1    
#dde4 ,voor den geloovige zelven zn deze
 bewzen  voldoende2 en tegenover        
niet-geloovigen heeft h nog altd een    
indirect  apologetisch bews daarin1 dat 
practische ,nthigungen den mensch tot   
religie dwingen2 de religie is geen     
dwang1 geen natuurmacht1 maar is        
practisch1 psychisch noodzakelk1 en is  
in zoover in 's menschen wezen  gegrond1
 ,jahrb4 #ahhe ,s4 #fbg f4 #fci f4      
,dogmatisch heeft de geloovige          
bovendien nog de taak1 om den           
geloofsinhoud met al zne kennis van de  
wereld saam te voegen tot n geheel4     
,herrmann heeft gelooven en weten  zoo  
streng mogelk en ten einde toe          
gescheiden gehouden4 ,maar ,lipsius     

laat beider inhoud wel opkomen uit eene 
eigen bron1 maar wil dien  dan toch ten 
slotte saamvatten in eene einheitliche  
,weltanschauung4  ,de dogmatiek kan den 
geloofsinhoud wel niet bewzen en het    
gelooven  niet tot weten verheffen1 maar
 ze kan en moet de christelke1 de       
teleologische wereldbeschouwing in      
verband brengen met de causale          
wereldbeschouwing1 met de van elders    
verkregen kennis der wereld1 en ze      
heeft dan aan te toonen dat er geen strd
 is1 dat het conflict slechts  schnbaar 
is1 dat er inderdaad eenheid is4 ,al    
behelzen de dogmata  geen               
wetenschappelke waarheid1 geen          
theoretische ,erkenntnisse2 al  zn ze   
alle bildlich en anthropomorphistisch2  
ze mogen toch niet in  strd zn met de   
vaste resultaten der wetenschap4 ,de    
eenheid van onzen  geest verbiedt het   
aannemen van eene dubbele waarheid4 ,de 
religieuse  ,godsidee en het begrip van 
het ,absolute1 vrheid en noodwendigheid1
  teleologische en causale              

wereldbeschouwing enz4 moeten           
vereenigbaar  zn1 ,jahrb4 #ahhe ,s4 #fdh
 f4 #feh f4 #ffb f4 ib4 #ahhi ,s4 #f4   
,dogm4  #c4 ,cf4  over ,lipsius o4 a4   
,ed4 von ,hartmann1 ,die ,krisis des    
,christ4 in der mod4  ,theol4 ,berlin   
#ahhj ,s4 #fi f4 ,biedermann1 ,christl4 
,dogm4 #ahhd ,i #eh f4 #afj  f4 ,flgel1 
,die spekul4 ,theol4 der ,gegenwart     
#ahhh ,s4 #ie f4 ,pfleiderer1  ,entw4   
der prot4 ,theol4 #ahia1 ,s4 #bda f4    
,bruining1 ,theol4 ,tdschr4 ,nov4  #ahid
 enz4    #f4 ,deze ethische1 practische 
methode tot rechtvaardiging van religie 
en ,christendom verdient zeker verre de 
voorkeur boven de historische  en       
speculatieve bewsvoering4 ,z vat de     
religie niet enkel op als  leer1 die    
voor het verstand moet gerechtvaardigd  
worden1 noch als een  toestand van het  
subject1 die denkend ontleed moet       
worden4 ,maar ze ziet  in de religie    
eene historische1 objectieve macht1 die 
aan de zedelke  gesteldheid van den     
mensch beantwoordt en daarin haar bews  

en hare  rechtvaardiging vindt4 ,maar   
toch is ook deze methode aan ernstige   
bedenkingen onderhevig4 ,in de eerste   
plaats is de overeenstemming  van eene  
religie met de zedelke behoeften des    
menschen zeer zeker  van groote         
beteekenis4 ,de bevrediging van hart en 
geweten is het  zegel en de kroon der   
religie4 ,een godsdienst1 die niet      
troosten kan  in rouw en smart1 in leven
 en sterven1 kan de ware godsdienst niet
  zn4 ,van andere wetenschappen1 logika1
 mathesis1 natuurkunde1 enz4  verwachten
 we niet1 dat z troost zullen bieden aan
 de schuldige  conscientie en het       
bedroefde gemoed4 ,maar eene religie1   
die aan  krank- en sterfbed verlegen    
staat1 die het twfelende niet bevestigen
  en het nedergebogene niet oprichten   
kan1 is dien naam niet waard1           
,gottschick1 ,die ,kirchlichkeit usw4   
,s4 #d f4 ,de zoo dikwerf gemaakte      
tegenstelling tusschen waarheid en      
troost hoort in de religie niet  thuis4 
,eene waarheid1 die geen troost bevat1  

die niet samenhangt met  het            
religieus-ethische leven van den mensch1
 houdt daardoor ook op  eene religieuse 
waarheid te zn4 ,gelk de medische       
wetenschap in al  hare onderdeelen      
beheerscht wordt door de genezing van   
het kranke1 zoo  is het in de religie   
den mensch om vrede en zaligheid te     
doen4 ,maar  hoe hoog deze troost in de 
religie ook moge geschat worden en      
hoezeer  h met andere bewzen als een    
krachtig motivum credibilitatis in      
aanmerking mag komen2 toch is h1 alleen 
en op zichzelf gesteld1 als  bews       
onvoldoende4 ,immers1 eenige troost en  
bevrediging is er te vinden  in alle    
religies2 de ervaringen van ellende en  
schuld1 van twfel en  vertrouwen1 van   
ldzaamheid en hope zn niet alleen b de  
,christenen1  maar ook in meerdere of   
mindere mate b ,mohammedanen1           
,buddhisten1 enz4  aanwezig4 ,eene      
religie1 die geen troost biedt en geen  
bevrediging  schenkt aan de zedelke     
behoeften van den mensch1 is zeker      

valsch2 maar  omgekeerd is nog niet elke
 religie de ware1 waarin de mensch zn   
troost  en zne bevrediging zoekt4       
,voorts zn de behoeften van hart en     
geweten1  waaraan eene of andere religie
 voldoet1 of zelve onder den invloed    
dier religie gewekt1 en dan is hare     
bevrediging vr natuurlk en een  weinig  
krachtig bews2 of ze zn buiten die      
religie om1 onder andere  invloeden en  
onder de werking van een anderen        
godsdienst1 ontstaan1 en  dan is juist  
die eigenaardige behoefte1 welke deze   
religie onderstelt1  niet aanwezig en de
 bevrediging ontbreekt geheel4 ,van eene
 onbewuste  aspiratie der ziel naar het 
,christendom wordt in de werkelkheid    
schier niets gevonden4 ,van eene rpheid 
der volken voor het ,evangelie  leert de
 geschiedenis der zending bitter weinig4
 ,het ,evangelie is niet  naar den      
mensch1 niet naar de behoeften1 gelk de 
mensch die zelf  zich voorstelt4 ,buiten
 de openbaring kent ook de mensch       
zichzelven  niet4 ,de menigmaal         

herhaalde bewering1 dat het ,christendom
 aan 's  menschen behoeften beantwoordt1
 brengt het ernstig gevaar met zich1    
dat de waarheid pasklaar gemaakt wordt  
voor de menschelke natuur4  ,de         
stelling1 dat de waarheid echt menschelk
 is omdat ze goddelk  is1 slaat zoo     
licht in het tegendeel om1 dat ze       
slechts goddelk is  omdat ze menschelk  
is4 ,de prediking naar den mond in      
plaats van naar  het hart van ,jeruzalem
 is ook op christelke kansels niet      
ongewoon4  ,vervolgens is de ervaring1  
in welke het bews voor de waarheid der  
religie gezocht wordt1 een zeer zwevend 
begrip4 ,wat is er dan toch in  eene    
historische religie1 dat werkelk inhoud 
van ervaring kan zn8  ,ervaren worden   
eenige religieus-ethische aandoeningen  
van schuld1  berouw1 vergiffenis1       
dankbaarheid1 vreugde1 enz4 ,maar al het
 andere1  dat in eene historische       
religie voorkomt1 valt buiten de        
ervaring4 ,voor  geen enkel der twaalf  
geloofsartikelen kan het3 ik geloof door

 het3 ik  ervaar vervangen worden4 ,dat 
,god ,schepper is van hemel en aarde1   
dat  ,christus is ,gods eengeboren      
,zoon1 ontvangen van den ,h4 ,geest1    
geboren  uit ,maria1 enz41 enz41 is     
uitteraard voor geen ervaring vatbaar4  
,op den  grondslag der                  
religieus-ethische ervaring kan nimmer  
de waarheid van  het historische        
,christendom worden gebouwd4 ,gevolg van
 deze verheffing  van de ervaring tot   
principium cognoscendi is dan ook       
alleen1 dat  de inhoud van geloof en    
dogmatiek hoe langer hoe meer van al het
  historische wordt losgemaakt en tot   
het zoogenaamd religieus-ethische       
beperkt wordt4 ,dat is echter niet      
anders dan een nieuwe vorm voor de      
reeds meermalen te vergeefs beproefde   
scheiding tusschen idee en feit  in het 
,christendom4 ,de vrucht kan echter niet
 langer geplukt worden1  als de boom    
wordt omgehouwen2 en het frissche1      
heldere water stroomt  niet meer1       
wanneer de bron wordt gestopt4    #g4   

,in plaats van in de bevrediging van    
hart en geweten1 hebben anderen  in     
zoogenaamde ,werthurtheile den inhoud en
 het bews der christelke  religie       
gezocht4 ,toch is dit slechts een andere
 naam voor dezelfde  zaak4 ,indien      
daarmede nu niets anders bedoeld werd1  
dan dat een dogma  altd eene            
religieus-ethische waarde bevatten      
moest1 zou niemand tegen  deze          
,werthurtheile eenig bezwaar kunnen     
inbrengen4 ,in elk dogma moet  men gelk 
vroeger reeds gezegd werd1 het hart der 
religie hooren slaan4  ,maar in de      
theologie van ,ritschl kregen deze      
,werthurtheile eene geheele  andere     
beteekenis4 ,van al het metaphysische   
losgemaakt1 werden ze de  grondslag en  
de inhoud der dogmatiek4 ,en dat is     
onmogelk4 ,religie  sluit de overtuiging
 in van de realiteit van haar object4   
,religieuse  en ethische waardeering    
onderstelt de waarheid van den persoon  
of  de zaak1 op welke z betrekking      
heeft4 ,werthurtheile zn daarom van     

,seinsurtheile afhankelk2 z staan en    
vallen met deze4 ,indien de  waardeering
 van een voorwerp niet in zne realiteit 
is gegrond1 wordt  z niets dan eene     
inbeelding1 eene schepping der phantasie
 of eene  ideaalvorming in den zin van  
,lange en ,pierson4 ,het gaat daarom    
niet  aan1 om te zeggen3 laten de feiten
 zoo of anders zn1 de waardeering       
beslist2 want met de feiten verandert   
ook deze4 ,indien ,israels volk  en     
godsdienst zich zoo ontwikkeld heeft1   
als de nieuwere kritiek het  voorstelt1 
moet de waardeering van het ,oude       
,testament principieel  worden gewzigd4 
,eene moderne historiebeschouwing en    
eene orthodoxe  waardeering passen      
slecht b elkaar4 ,indien ,christus niet 
waarachtig  ,god is1 dan kan h ook voor 
den ,christen niet de waarde van ,god   
hebben4  ,en zoo is het met alle        
dogmata4 ,religieuse waardeering staat  
met  de objectieve waarheid in het      
nauwste verband4 ,er zouden heel wat    
nevelen verdwnen1 als naar ,biedermann's

 wensch het ,modestichwort3             
,werthurtheile gebannen werd4 ,cf4 ook  
,scheibe1 ,die ,bedeutung der           
,werthurtheile fr das relig4 ,erkennen1 
,halle #ahic4 ,o4 ,ritschl1 ,ueber      
,werthurtheile1 ,freiburg ,mohr #ahie4  
,langzamerhand wint de overtuiging      
veld1 dat religieus-ethische ervaring en
 waardeering1 van hoe groot  gewicht    
ook1 toch niet de waarheid van haar     
object kunnen waarborgen  noch ook de   
maatstaf kunnen zn voor den inhoud der  
dogmatiek4 ,ook  psychologisch is deze  
voorstelling niet te rechtvaardigen4    
,want de  beslissing over de realiteit  
der dingen komt niet toe aan wil of     
gevoel1 aan hart of geweten1 maar aan   
het bewustzn4 ,eerst als de  realiteit  
van een ding voor het bewustzn          
vaststaat1 kunnen de andere  vermogens  
der ziel daarmede werkzaam worden4 ,het 
wenschen1 gevoelen1  ervaren1 verbeelden
 sluit in geenen deele in de realiteit  
van hunne  objecten4 ,de weg tot het    
hart ligt gebaand door het hoofd4       

,toch hebben velen1 ofschoon de zwakheid
 inziende van het ervarings-  en        
waardeeringsbews1 er nog iets van       
trachten te redden door middel  van de  
postulaatstheorie van ,kant4 ,men geeft 
dan wel toe1 dat de  zedelke natuur des 
menschen niet mag doen besluiten tot de 
realiteit  van allerlei godsdienstige   
voorstellingen of ook tot de waarheid   
der  christelke religie2 maar toch wordt
 aan haar het recht ontleend1  om het   
werkelk bestaan te postuleeren van al   
datgene1 wat met die  zedelke natuur    
noodwendig samenhangt1 en zonder hetwelk
 z ondermnd  en vernietigd wordt4 ,maar 
waarin dit bestaat1 kan niemand         
aangeven2  de gevoelens loopen verre    
uiteen4 ,wie kan ook in het afgetrokkene
  bepalen1 wat met de zedelke natuur des
 menschen onmiddellk en  rechtstreeks   
gegeven is8 ,b ieder is die zedelke     
natuur verschillend  naar gelang van de 
omgeving1 waarin z gevormd is4 ,elk     
postuleert  juist zooveel1 als waaraan h
 voor zne religie genoeg heeft4 ,kant   

leidde uit de practische rede datgene   
af1 wat den inhoud uitmaakte  van zne   
moralische ,vernunftreligion1 het       
bestaan van ,god1 vrheid  en            
onsterfelkheid4 ,fichte had genoeg aan  
de zedelke wereldorde4 ,en  ,rauwenhoff 
beweert1 dat het geloof in onszelf      
noodwendig postuleert het  geloof aan   
eene zoodanige gesteldheid van de       
wereld1 dat de wet van het  plichtbesef 
daarin heerschen kan1 ,wsb4 v4 d4 godsd4
 bl4 #cdc4 ,waarin  deze gesteldheid    
bestaat1 wordt ons niet nader gezegd4   
,de zedelke  wereldorde1 door           
,rauwenhoff gepostuleerd1 is niets      
anders dan het  goede in ons1 bl4 #ecf  
v4 ,maar daarmede komen we geen stap    
verder4 ,want  deze macht van het goede 
is ook thans reeds in den mensch        
aanwezig en  valt geheel saam met die   
zedelke natuur1 op welke juist het      
postulaat  was gebouwd4 ,of het         
postulaat nog iets meer insluit1 bv4 dat
 het goede  triumfeeren zal1 dat eens   
alle menschen het zullen kunnen en      

willen  volbrengen1 daarover wordt het  
zwgen bewaard4 ,rauwenhoff verwacht     
dezen triumf van het goede1 maar op     
welken grond1 zegt h niet4 ,indien      
echter de tegenwoordige gesteldheid der 
wereld bestaanbaar is met de  heerschapp
 der zedewet in ons1 waarom zou z het   
dan ook niet kunnen  zn in de toekomst8 
,wat recht geeft de zedelke natuur van  
den mensch1  om aan het eind de volkomen
 zegepraal van het goede1 de harmonie   
van deugd en geluk1 de overeenstemming  
van natuurlke en zedelke  wereldorde te 
eischen8 ,b ,rauwenhoff is de           
postulaatstheorie daarmee  geeindigd1   
dat z tot het punt van uitgang is       
teruggekeerd2 z gaf aan  het eind niet  
meer dan z reeds bevatte in het begin4  
,maar afgezien van  hare povere         
resultaten1 rst de vraag1 of de         
grondslag betrouwbaar is1  waarop het   
postulaat wordt gebouwd8 ,voor den      
modernen godsdienstwsgeer  is dit niet  
boven alle bedenking verheven4 ,in de   
religie wil h van  eene oorspronkelke   

religieuse natuur des menschen niet     
weten4 ,dat  ware met eene              
wetenschappelke verklaring in strd4 ,de 
religie moet  afgeleid worden uit       
factoren1 die elk op zichzelf nog niet  
religieus  zn4 ,maar toegekomen aan de  
zedelke natuur van den mensch1 schnt h  
den eisch zner wetenschappelke          
verklaring geheel te vergeten4 ,zonder  
zich te bekommeren om de bezwaren1 van  
de zde der materialistische  wetenschap 
ingebracht1 gaat h van de zedelke natuur
 des menschen als  van eene vaststaande1
 onveranderlke1 oorspronkelke eigenschap
 uit  en bouwt daarop de realiteit eener
 zedelke wereldorde of zelfs van  eene  
geheele metaphysische wereld4 ,het recht
 daartoe had ten minste  moeten         
aangetoond zn4 ,indien dit onderzoek    
vooraf ware ingesteld1 zou  misschien   
gebleken zn1 dat de zedelke natuur van  
den mensch zelve  reeds de religie      
onderstelt4 ,in erkenntnisstheoretischen
 zin moge men  evenals b het moreel bews
 voor het bestaan van ,god uit het      

zedelke  opklimmen tot het religieuse2  
logisch en reel gaat toch de religie    
aan het ethische vooraf4 ,er is geen    
moraal zonder metaphysica4 ,de idee  van
 plicht involveert die van eene absolute
 macht1 die bindt in de  conscientie4   
,over ,rauwenhoff's ,wsb4 v4 d4 godsd4  
wordt litt4 opgegeven  door ,kuenen in  
zn ,levensbericht van ,r41 ,maatsch4 v4 
,ned4 ,lett4 #ahhi  bl4 #abf1 en daarb  
de ,bussy1 ,gids ,oct4 #ahhi4           
,cannegieter1 ,de godsdienst  uit       
plichtsbesef enz4 ,leiden #ahij4    #h4 
,een laatste bezwaar tegen de           
bovengenoemde richting bestaat daarin1  
dat z altd komen moet tot een zeker     
dualisme van gelooven en weten4         
,sommigen hebben dit zeer kras          
uitgesproken4 ,de scholastiek eindigde  
in de ,middeleeuwen b enkele theologen  
met de stelling1 dat iets in  de        
theologie waar en in de philosophie     
valsch kon zn4 ,jacobi beleed  een      
heiden met het verstand maar een        
christen met het hart te zn4  ,herrmann 

noemde de werkelkheid des geloofs voor  
de wetenschap eene  inbeelding4 ,de     
ethische modernen eischten eene         
volledige scheiding  tusschen wsbegeerte
 en godsdienstig leven4 ,de meesten     
durven echter  zoover niet gaan en zien 
de onmogelkheid in1 om als wsgeeren neen
 en  als godsdienstige menschen ja te   
zeggen4 ,z erkennen1 dat er aan het     
eind toch samenstemming moet bestaan    
tusschen de uitspraken des geloofs  en  
de resultaten der wetenschap4 ,de       
wsbegeerte moge de godsdienstige        
voorstellingen niet kunnen              
rechtvaardigen2 z moet er toch ook niet 
de onwaarheid van kunnen aantoonen4     
,beide1 de uitkomsten van het           
wetenschappelk onderzoek en de          
uitspraken van het godsdienstig geloof  
moeten tot n geheel verbonden kunnen    
worden of althans zonder strd  en       
vandschap naast elkander kunnen bestaan4
 ,deze overeenstemming aan  't eind1 in 
de resultaten1 tracht men dan daardoor  
te verkrgen1 dat  men eenerzds de       

wetenschap in betrekking tot het        
bovenzinlke en  bovennatuurlke          
agnostisch maakt1 en aan de andere zde  
de uitspraken  van het godsdienstig     
geloof strikt tot het religieus-ethische
 beperkt4  ,maar al tracht men op die   
wze het dualisme in het resultaat te    
vermden1 feitelk blft men het toch      
huldigen in het orgaan1 waardoor  en den
 weg of de methode1 waarlangs men tot   
kennis der waarheid komt4  ,het hart is 
op zn terrein evengoed een orgaan voor  
de waarheid als  het hoofd4             
,godsdienstig-zedelke ervaring waarborgt
 de realiteit der  onzienlke dingen even
 sterk als de zinnelke waarneming die   
der  zichtbare wereld4 ,het geloof met  
zn gronden heeft evenveel recht als  de 
wetenschap met hare bewzen4 ,maar het is
 moeilk in te zien1 hoe  men aan het    
dualisme1 dat men b den aanvang1 in     
principe aanvaardt1 in  het eind b het  
resultaat ontkomen kan4 ,indien hoofd en
 hart een eigen  leven hebben1 in dien  
zin1 dat z elk een zelfstandig orgaan   

vormen  tot kennis der waarheid1 dan is 
ook de eenheid van de waarheid1 van de  
wereld1 ja van ,god zelven1 niet meer te
 handhaven4 ,gelk subjectief de  mensch 
in tween uiteenvalt1 en eenerzds een    
godsdienstloos wezen is1  ingesloten in 
het natuurverband1 en andererzds een    
religieus-ethisch  wezen1 burger van    
eene zedelke wereldorde2 zoo staan      
objectief  wetenschap en religie1       
erklrbare en erlebbare ,wirklichkeit1 de
 wereld  van het zn en van de           
waardeering1 de zienlke en de onzienlke 
dingen1  de absolute natuurmacht en de  
religieuse ,godsidee gescheiden naast en
  straks vandig tegenover elkaar4    ,nu
 ligt er ongetwfeld in dit dualisme eene
 zekere waarheid1 die  niet miskend     
worden mag4 ,er is n4l4 behalve eene    
logische1 ook nog  eene zekerheid des   
geloofs4 ,maar deze onderscheiding is1  
gelk later  blken zal1 eene gansch      
andere dan de scheiding1 welke door het 
boven  omschreven dualisme wordt        
voorgesteld4 ,deze tweerlei zekerheid   

toch  deelt noch den mensch noch de     
wereld in twee helften1 maar maakt in   
den kring der wetenschap zelven         
onderscheid tusschen datgene wat        
onmiddellk en wat door middel van bewzen
 tot onze kennis komt4  ,maar het       
dualisme1 dat in de nieuwere philosophie
 tot heerschapp is  gekomen1 laat al het
 geschapene in twee geheel gescheiden   
kringen  uiteenvallen1 en is daardoor in
 strd met de eenheid van 's menschen    
geest1 met de eenheid der wetenschap en 
der waarheid1 met de eenheid  der       
wereld1 met de eenheid van het goddelk  
,wezen zelf4 ,daarom  is het ook niet in
 staat1 om gelooven en weten met        
elkander te  verzoenen2 veeleer doet het
 den strd tusschen beide nog toenemen4  
,het geloof immers kan met die scheiding
 niet tevreden zn1 wl het  al het       
historische en metaphysische1 waar het  
altd in meerdere of  mindere mate mede  
samenhangt1 zich ontnomen ziet1 en      
daarom of van  de wetenschap geheel     
afhankelk wordt of in het vage1         

mysterieuse  gevoel zich terugtrekken   
moet4 ,en de wetenschap kan er geen     
vrede b  hebben1 omdat de beslissing    
over de realiteit der dingen opgedragen 
wordt aan eene faculteit1 die daartoe   
ten eenenmale het recht en de           
bevoegdheid mist4 ,beide1 geloof en     
wetenschap1 laten zich niet op die  wze 
beperken4 ,z grpen ieder oogenblik op   
elkander in4 ,het kan ook  geen goede   
eisch zn1 dat de religieuse mensch      
ophoude ,god te dienen1  als h aan de   
wetenschap zich wdt1 of de man van      
wetenschap zn denken  het zwgen oplegge1
 als h het terrein der religie betreedt1
 cf4 boven  bl4 #bi1 #aee v4       #ag4 
,,het ,,geloof4    #a4 ,uit het         
voorafgaand onderzoek is ons duidelk    
geworden1 dat het  principium internum  
der christelke religie en theologie niet
 gelegen  kan zn in het verstand1 de    
rede of het hart van den psychischen    
mensch4 ,noch bewzen noch redeneeringen 
noch ook overeenstemming  met 's        
menschen behoeften zn in staat1 om ons  

te overtuigen van de  diviniteit der    
religieuse waarheid4 ,op ieder terrein1 
en zoo ook in de  religie behoort het   
principium internum aan het principium  
externum te  beantwoorden2 het moet     
daarmede van gelke natuur zn4 ,gelk het 
licht  alleen waar te nemen is door het 
oog1 zoo kan de goddelke waarheid       
alleen erkend worden door hem1 die ,gode
 verwant en zn beeld is4  ,alle         
bovengenoemde richtingen hebben dit in  
meerdere of mindere mate  beseft4 ,zelfs
 z1 die de waarheid der christelke      
religie verstandelk  wilden bewzen1     
oordeelden toch1 dat er van 's menschen 
zde eene  zekere zedelke gesteldheid    
noodig was1 om de kracht dier bewzen  te
 gevoelen4 ,pascal beproefde in het     
eerste deel zner apologie den  mensch   
tot kennis zner ellende te brengen en de
 behoefte b hem op  te wekken naar      
verlossing en vrede4 ,door en na        
,schleiermacher zn de  meeste theologen 
tot het inzicht gekomen1 dat de religie 
van eene  eigene natuur is en daarom ook

 door een eigen orgaan in den mensch    
moet worden gekend4 ,de poging1 om dat  
orgaan te vinden in de rede1 het        
geweten1 het hart1 het gevoel was reeds 
eene schrede op den goeden weg1  en     
verdiende verre de voorkeur boven het   
rationalistisch streven1 om de          
godsdienstige waarheid te betoogen voor 
het nuchter verstand4 ,maar toch  was   
daarmede nog niet genoeg gedaan4 ,indien
 er geen zonde ware1 zou de  mensch in  
zichzelf het vermogen bezitten1 om de   
waarheid van de leugen  te onderkennen  
even helder als het oog het licht       
onderscheidt van de  duisternis4 ,maar  
niemand kan beweren1 dat dit het geval  
is4 ,de zonde  heeft den mensch         
verduisterd in het verstand en bedorven 
in den wil4  ,de onreine van hart kan   
,god niet zien4 ,daarom is noodig1 dat  
objectief  de waarheid ons zuiver te    
gemoet trede en dat subjectief ons oog  
voor  die waarheid worde geopend4 ,de   
,schrift gaat hiervan uit4 ,z onderwerpt
  zich niet aan het oordeel van den     

natuurlken mensch2 want alleen de       
geestelke mensch1 de wedergeborene1 kan 
de dingen des ,geestes ,gods en  van het
 koninkrk der hemelen onderscheiden4    
,daarom behoudt de ,schrift  zelve het  
recht en de macht zich voor1 om den     
mensch tot erkenning  harer waarheid te 
brengen4 ,ze doet dat op geestelke wze1 
niet door  bewzen en redeneeringen maar 
in den weg eener geestelke ervaring1    
door de onderwzing des ,h4 ,geestes4 ,er
 is daarom niet alleen eene  openbaring 
,gods in ,christus buiten ons1 maar ook 
eene verlichting des  ,h4 ,geestes in   
ons2 nadat ,god door den ,zoon tot ons  
heeft gesproken1  is de ,h4 ,geest      
gekomen om ons te leiden in de waarheid4
 ,god gaf niet  alleen eene ,schrift1   
die de objectieve openbaring volkomen   
bevat1 maar  stichtte ook eene kerk1    
welke het woord ,gods verstaat en als   
waarheid  beldt4 ,het is om die reden   
ook met het wezen der christelke religie
  in strd1 om haar waarheid te laten    
afhangen van het onderzoek en de        

uitspraak van den zondigen mensch4 ,de  
dogmaticus heeft zn standpunt te  nemen 
niet vr of buiten1 maar midden in het   
geloof4 ,de methodische  twfel van      
,bacon en ,cartesius is noch in de      
philosophie noch in de  theologie op zne
 plaats4 ,twfel moge hoogstens          
aanleiding zn om de  waarheid te gaan   
zoeken1 het geloof alleen doet ze       
vinden2 geloof  is altd de diepste grond
 van den arbeid der wetenschap1         
,snellen1  ,bblad v4 d4 ,herv4 #bf      
,febr4 #ahie bl4 #e4 ,voetius trok      
daarom terecht  te velde tegen de       
theologia dubitans van ,cartesius1      
,disp4 ,sel4 ,,iii  #hbe-hgj4 ,a4 ,c4   
,duker1 ,schoolgezag en eigen onderzoek 
#ahfa bl4 #aib v4  ,het is eene         
verkeerde methode1 als de wsgeer van zne
 natuurlke  zekerheid en de dogmaticus  
van zn geloof zich ontdoet1 eer h met   
den wetenschappelken arbeid een aanvang 
maakt4 ,zulk eene methode is  niet      
alleen onpractisch maar laadt op den man
 van wetenschap ook den  schn1 alsof zne

 overtuiging en zn geloof werkelk op die
 gronden  rust1 die zn denken hem       
achterna vinden doet4 ,cartesius vond   
een vast  uitgangspunt in het cogito    
ergo sum4 ,maar niemand zal meenen1 dat 
h  daarmede den laatsten en diepsten    
grond van het geloof aan zn eigen       
bestaan heeft genoemd4 ,ook al werd de  
onjuistheid van deze thesis hem         
aangetoond1 h zou toch even vast aan zn 
eigen bestaan blven gelooven  als vr    
dien td4 ,evenmin als de wsbegeerte de  
natuurlke zekerheid  ter zde mag        
stellen1 kan de dogmaticus zne positie  
nemen buiten  het geloof1 waarin h      
menigmaal al van der jeugd aan is       
opgevoed4 ,de  wetenschap heeft haar    
object niet te scheppen1 maar te        
verklaren4 ,de  christelke theologie    
heeft daarom een subjectief             
uitgangspunt4 ,z  neemt haar standpunt  
in de gemeente1 die de waarheid ,gods   
gelooft en  beldt4 ,een ander standpunt 
is er niet4 ,rome zoekt er wel naar maar
 kan  het niet vinden4 ,de ,reformatie  

heeft ook het zoeken ernaar nagelaten2  
z ging uit van het geloovig subject4 ,en
 toen de theologie van het  rationalisme
 en het supranaturalisme dit standpunt  
had prsgegeven1  is de nieuwere         
theologie door en na ,schleiermacher    
schier in al hare  richtingen tot dit   
reformatorisch beginsel teruggekeerd4   
,heel de  theologie is ethisch geworden1
 in dien zin dat ze ernst heeft gemaakt 
met de stelling1 dat alleen de          
wedergeborene het koninkrk ,gods ziet   
en dat alleen1 wie ,gods wil wil doen1  
erkennen kan of ,jezus' leer uit  ,god  
is4 ,schier alle theologen nemen thans  
hun standpunt in het geloovig  bewustzn1
 in de wedergeboorte1 in de religieuse  
ervaring4 ,er is in  dit alles eene     
merkwaardige overeenstemming4 ,de       
beschuldiging van  subjectivisme tegen  
dit standpunt is geheel misplaatst4 ,er 
is nergens1  in geen enkele wetenschap1 
een ander uitgangspunt4 ,het licht      
onderstelt  het oog1 de klank is alleen 
waarneembaar voor het oor4 ,al het      

objectieve bestaat voor ons slechts door
 bemiddeling van het subjectief         
bewustzn4 ,zonder bewustzn is de gansche
 wereld dood voor m4 ,eene              
objectiviteit te begeeren1 die niet     
subjectief bemiddeld ware1 is een       
onmogelke eisch4 ,tusschen het zn der   
dingen en ons eigen zn blft  altd de    
waarneming instaan4 ,het subjectieve    
uitgangspunt heeft dus de  theologie met
 alle wetenschap1 ja met alle           
verhoudingen1 die er bestaan  tusschen  
mensch en wereld1 gemeen4 ,de           
beschuldiging van subjectivisme  krgt   
dan eerst recht van bestaan1 wanneer het
 subjectief orgaan1 dat  onmisbaar is   
tot waarneming van het objectief        
bestaande1 tot principium  der kennis   
verheven wordt4 ,het oog moge           
onontbeerlk orgaan wezen voor  de       
waarneming van het licht1 het is er toch
 niet de bron van4 ,het is  juist de    
fout van het idealistisch rationalisme1 
dat het het orgaan  met de bron der     
kennis vereenzelvigt1 boven bl4 #adi4   

,het denken is  niet de bron van het    
gedachte1 de voorstelling niet de       
oorzaak van  het ding1 het ik niet de   
schepper van het niet-ik2 en zoo kan ook
 het  geloof1 de wedergeboorte1 de      
ervaring niet de bron onzer religieuse  
kennis en niet het beginsel onzer       
theologie zn4 ,hoezeer de nieuwere      
theologie dus terecht haar standpunt    
neemt in het subject1 ze dwaalt1  als z 
daarom onder invloed der idealistische  
wsbegeerte de theologie  in             
anthropologie1 ecclesiologie1           
godsdienstwetenschap verandert4 ,in     
zooverre heeft ,ritschl te recht de     
bewustznstheologie1 die algemeen  na    
,schleiermacher was opgekomen1          
teruggeroepen naar de objectieve1       
historische openbaring in ,christus4    
#b4 ,meestentds wordt in de ,schrift1   
althans in het ,n4 ,testament1  dit     
principium internum aangeduid met den   
naam van geloof4 ,ook  wedergeboorte1   
reinheid des harten1 liefde tot ,gods   
wil1 de ,geest ,gods  worden in de      

,schrift als principium internum        
voorgesteld1 ,mt4 #e3h2  ,joh4 #c3c1 #e1
 #g3ag2 #a ,cor4 #b3ab enz4 ,toch       
verdient de naam van geloof  ter        
aanduiding van dit principium de        
voorkeur4 ,niet alleen1 omdat het       
geloof in de ,schrift het meest als     
zoodanig op den voorgrond treedt4  ,maar
 vooral ook1 omdat het begrip geloof ons
 plaatst op het terrein van  het        
bewustzn en daarb den samenhang bewaart 
met de wze1 waarop we  op ander gebied  
tot kennis komen4 ,vroeger zagen we1 dat
 de menschelke  rede nooit en nergens   
bron is der kennis4 ,aangeboren         
begrippen zn er  niet4 ,de mensch is    
physisch en evenzoo intellectueel geheel
 afhankelk  van de wereld buiten hem4   
,alle kennis komt van buiten4 ,maar al  
die  kennis is van 's menschen zde      
bemiddeld door zn bewustzn4 ,niet het   
gevoel of het hart1 maar het hoofd1 het 
bewustzn in zn ganschen  omvang         
7gewaarwording1 besef1 waarneming1      
verstand1 rede1 geweten7 is  het        

subjectieve orgaan der waarheid4 ,als de
 ,schrift het geloof nu het  principium 
internum noemt1 dan huldigt ze daarmede 
dezelfde opvatting1  en erkent dat ook  
de openbaring ,gods alleen tot onze     
kennis komen kan  door het bewustzn     
heen4 ,niet alsof wedergeboorte1 liefde1
 reinheid  des harten1 daarb niet van de
 grootste beteekenis zouden zn2 het     
tegendeel zal later blken4 ,maar het    
eigenlk orgaan1 waardoor de  openbaring 
,gods gekend wordt1 is een akte van het 
bewustzn1 n4l4 het  geloof4 ,de         
openbaring ,gods is een systeem van     
woorden en daden ,gods1  welke buiten en
 onafhankelk van ons bestaan4 ,hoe      
zouden deze ooit tot  onze kennis kunnen
 komen dan door het bewustzn heen8 ,de  
openbaring  ,gods is evangelie1 is      
belofte1 belofte van vergeving en       
zaligheid2 maar  aan eene belofte kan   
onzerzds niets dan geloof beantwoorden4 
,alleen  door geloof wordt eene belofte 
ons eigendom4 ,het geloof is daarom het 
principium internum cognoscendi van de  

openbaring1 en alzoo ook van de  religie
 en de theologie1 ,hartmann1            
,religionsphilos4 ,,ii #fe f4    ,maar  
ook om nog eene andere reden verdient   
het de voorkeur1 om het  principium     
internum aan te duiden met den naam van 
geloof4 ,want  daardoor wordt de        
samenhang bewaard van het religieuse    
kennen met  alle andere kennen van den  
mensch4 ,er is zeker onderscheid1 maar  
allereerst dient toch op de             
overeenstemming te worden gelet4 ,w     
komen  in religie en theologie op geen  
andere wze tot kennis dan in de andere  
wetenschappen4 ,het geloof is geen nieuw
 orgaan1 dat in den mensch wordt        
ingeplant1 geen zesde zintuig1 geen     
donum superadditum4 ,hoezeer het  strde 
met den natuurlken0 mensch1 het is toch 
volkomen natuurlk1  normaal1 menschelk4 
,de openbaring sluit objectief en       
subjectief b  de natuur1 de herschepping
 b de schepping zich aan4 ,gelooven in  
het  algemeen is een zeer gewone weg1 om
 tot kennis en zekerheid te komen4  ,w  

beginnen op ieder gebied met gelooven4  
,onze natuurlke geneigdheid  is te      
gelooven4 ,alleen verworven kennis en   
ervaring leeren ons  ongeloovigheid1    
,hoekstra1 ,bronnen en grondslagen van  
het godsd4 geloof  #ahfd bl4 #chc4      
,geloof is de grondslag der maatschapp  
en het fundament  der wetenschap4 ,alle 
zekerheid rust ten slotte in geloof4    
,wel wordt  het woord gelooven ook in   
eene zwakkere beteekenis gebruikt1 als w
  iets niet zeker weten maar toch op    
voor onszelven voldoende gronden  voor  
waarschnlk houden4 ,gelooven vormt dan  
eene tegenstelling met  weten en is aan 
meenen verwant4 ,zoo komt het voor in de
 uitdrukking3  ik weet het niet1 maar   
geloof het wel4 ,maar in deze beteekenis
 gaat  het gebruik van het woord lang   
niet op4 ,reeds de etymologie wst aan1  
dat er in het geloof nog eene andere    
diepere beteekenis schuilt4 ,het  woord 
geloof is met loven1 verloven1 beloven1 
veroorloven1 oorlof1  lof1 gelofte      
afkomstig van denzelfden stam2 het is   

met lieven verwant1  en drukt uit een   
met heel zn persoon vertrouwen op1 eene 
liefdevolle  overgave en toewding aan   
iemand1 ,kahnis1 ,luth4 ,dogm4 #b;e     
,ausg4 ,i  #ajf4 ,hoekstra1 ,wsg4       
,godsd4 ,i #hb v4 cf4 ,woordenboek der  
,ned4 ,taal s4  v4 ,ook in andere talen 
heeft het woord geloof deze             
oorspronkelke  beteekenis van toewding1 
vertrouwen1 zekerheid1 zooals 1 2  1 2  
fido1 fides2 foi2 faith naast belief    
enz4 ,gelooven  wordt dan ook dikwerf   
gebezigd voor al zulke zekere kennis1   
welke  niet op bewzen maar op           
onmiddellk1 rechtstreeksch inzicht      
steunt4  ,plato onderscheidde 1 1  en   
en verstond  onder  de zekerheid        
aangaande de zinnelke wereld op grond   
van  de waarneming1 de ,rep4 ,,vi p4    
#eaa1 ,,vii p4 #ecd1 cf4 ,zeller1       
,philos4 der  ,griechen1 #d;e ,aufl4    
,,ii #eia1 #eic4 ,siebeck1 ,gesch4 der  
,psych4 ,s4 #bji4  ,daarom zegt h ,tim4 
p4 #bi c43      1     4 ,aristoteles    
maakte onderscheid tusschen kennis1     

welke  langs demonstratieven weg werd   
verkregen1 en kennis der principia1  die
 uit den  zelven werd afgeleid4 ,nu     
noemt h deze laatste wel  niet met den  
naam van geloof1 maar toch zegt h1 ,eth4
 ,nicom4 ,,vi #c3           1 4 ,toen   
daarna in het ,christendom het woord    
geloof zulk eene diepe religieuse       
beteekenis kreeg1 wezen vele kerkvaders 
met voorliefde op de belangrke  plaats1 
welke het gelooven in leven en          
wetenschap inneemt4 ,clemens            
,alexandrinus verstaat onder  menigmaal 
alle onmiddellke kennis  en zekerheid1  
en zegt dan1 dat er geen wetenschap is  
zonder geloof1 dat  de eerste principia1
 waaronder bv4 ook het bestaan ,gods1   
niet bewezen  maar geloofd worden1      
,strom4 ,,ii n4 #d1 #f1 cf4 ,denzinger1 
,vier ,bcher von  der relig4 ,erk4 ,,ii 
#dgj4 ,strauss1 ,glaub4 ,i #cja f4      
,vooral ,augustinus  heeft deze         
beteekenis van het geloof voor          
maatschapp en wetenschap  in het licht  
gesteld4 ,wie niet gelooft1 komt nimmer 

tot weten2 nisi  credideritis1 non      
intelligetis1 de trin4 #ae1 #b en       
passim4 ,het geloof is  grondslag en    
band van heel de menschelke samenleving4
 ,als de stelling  doorging1 quod non   
video1 credere non debeo1 zouden alle   
banden des  bloeds1 der vriendschap en  
der liefde verbroken worden4 ,si ergo   
non  credentibus nobis quae videre non  
possumus1 ipsa humana societas1         
concordia pereunte1 non stabit2 quanto  
magis fides1 quamvis quae non  videntur1
 rebus est adhibenda divinis8 de fide   
rerum invisibilium cap4  #c1 cf4 de     
util4 cred4 c4 #aj sq4 ,conf4 #f1 #e1   
cf4 ,ritter1 ,gesch4 der  christl4      
,philos4 ,,ii #beb f4 ,gangauf ,metaph4 
,psych4 des ,aug4 #aheb ,s4  #eb f4     
,sedert keeren deze zelfde gedachten b  
de christelke theologen  telkens terug1 
bv4 in den nieuweren td b ,dorner1      
,glaub4 ,i #c4  ,lange1 ,dogm4 ,i #cdb  
f4 ,oosterzee1 voor ,kerk en ,theol4 ,i 
#id4 ,kuyper1  ,encycl4 ,,ii #ga v4 enz4
 ,de naam van geloof is dan gegeven     

geworden aan  de onmiddellke kennis der 
principia2 aan het vertrouwen op        
onszelf1  op onze waarneming en ons     
denken2 aan de erkenning van het        
objectief  bestaan der buitenwereld2 aan
 het onderling vertrouwen1 waarop heel  
de  menschelke samenleving is gebouwd2  
aan al datgene1 wat door intuitie       
geweten en gedaan wordt4 ,in zulk een   
geloof zag ,schiller den waarborg  van  
het bestaan dier nieuwe wereld1 welke   
,columbus zocht3 ,wr' sie noch  nicht1  
sie stieg' jetzt aus den ,fluthen empor4
    ,niemand1 die doordenkt1 zal deze   
diepe beteekenis der  voor  leven1 kunst
 en wetenschap loochenen4 ,tegenover    
hen1 die meenen1 dat  niets voor waar   
gehouden mag worden1 wat niet zinnelk   
waar te nemen  of mathematisch te bewzen
 is1 staat het boven allen twfel vast1  
dat  verreweg het meeste en het         
belangrkste1 dat w weten1 niet op bewzen
  steunt1 maar op onmiddellke zekerheid4
 ,het gebied dezer laatste is  veel     
grooter dan dat der demonstratieve      

zekerheid4 ,en deze laatste is  altd    
weer op de eerste gebouwd1 en staat en  
valt met deze4 ,de weg1  om op eene     
andere wze dan door mathematische en    
logische bewzen tot  kennis en zekerheid
 te komen1 is dus niets vreemds aan de  
menschelke  natuur4 ,geloof in          
algemeenen1 ruimen zin is een onmisbaar 
element in  de samenleving1 en een      
normale weg tot wetenschap4 ,het is niet
 eerst  door de zonde noodzakelk        
geworden2 buiten de zonde zou de        
intuitieve  kennis en de onmiddellke    
zekerheid nog breeder plaats hebben     
ingenomen in het menschelk leven4 ,nog  
is in die mate 's menschen              
oorspronkelkheid grooter1 als h niet uit
 de reflectie maar uit de  intuitie     
leeft4 ,als analogien van het religieuse
 geloof kunnen alle  bovengenoemde      
voorbeelden dus uitnemenden dienst      
bewzen4 ,z hebben met  het godsdienstig 
geloof dit gemeen1 dat de kennis        
onmiddellk1 niet  door nadenken wordt   
verkregen1 en dat ze in zekerheid niets 

onderdoet  voor die1 welke op bewzen    
rust4 ,z houden bovendien het verband   
vast1 dat er bestaat tusschen den       
gewonen weg1 waarop w menschen tot      
kennis komen1 en den weg des geloofs1   
die op religieus terrein tot  zekerheid 
leidt4 ,z toonen1 dat gelooven op       
zichzelf zoo weinig met  de menschelke  
natuur en met den eisch der wetenschap  
in strd is1 dat  er zonder dat van een  
normaal mensch en eene normale          
wetenschap geen  sprake kan zn4    #c4  
,maar om deze overeenstemming mag toch  
het verschil niet over  het hoofd worden
 gezien1 dat er bestaat tusschen het    
geloof als  onmiddellke zekerheid en het
 geloof in godsdienstigen zin4 ,in de   
religie1 bepaaldelk in de christelke1   
krgt  eene eigene  waarde4 ,ook de      
,grieken bezigden het woord in          
religieusen zin1 van  het geloof aan de 
goden1 ,cremer1 ,wrterbuch der neut4    
,grcitt s4  v42 maar ook dan heeft het  
toch zelf geen religieuse beteekenis1   
evenmin als wanneer w spreken van geloof

 aan ,god1 aan de ziel en hare          
onsterfelkheid enz4 ,gelooven is hier   
nog het gewone geloof1 dat we  dagelks  
oefenen1 maar toegepast op godsdienstige
 voorstellingen4 ,in  het ,n4 ,test4    
wordt  echter geheel en al religieus    
bepaald1 in  voorwerp1 grond en         
oorsprong2 het duidt zelf eene          
religieuse verhouding  aan van den      
mensch tot ,god4 ,in ,hebr4 #aa3a worden
 1     het algemeene voorwerp van het   
christelk geloof genoemd4  ,reeds       
hierdoor is het geloof in religieusen   
zin onderscheiden van de  kennis1 die we
 door onmiddellke zekerheid bezitten4   
,het geloof aan  de buitenwereld1 aan de
 zintuigen1 aan de denkwetten1 enz4     
berust  op eigen inwendige waarneming4  
,w hebben van al deze zaken een         
onmiddellk besef4 ,maar het voorwerp van
 het christelk geloof is  onzienlk en   
voor geen waarneming vatbaar4 ,als iets 
onmiddellk door  onszelf wordt          
waargenomen1 is geloof overbodig2 het   
geloof staat tegen  aanschouwen over1   

,rom4 #h3bd2 #b ,cor4 #e3g4 ,daarmede is
 niet in strd1  dat de openbaring toch  
plaats had in ruimte en td1 dat de      
persoon van  ,christus aanschouwd en    
getast kon worden4 ,want als voorwerp   
des geloofs  is heel deze openbaring    
toch niet waarneembaar4 ,velen zagen    
,jezus en  geloofden toch niet in ,hem2 
alleen zne discipelen aanschouwden in   
,hem  eene     1 ,joh4 #a3ad4 ,object   
van het geloof  zn woorden en daden     
alleen sub ratione ,dei4 ,maar in de    
,schrift krgt   als fides salvifica eene
 nog praegnanter beteekenis2 het heeft  
tot voorwerp niet allerlei woorden en   
daden ,gods op zichzelf1 maar de  genade
 ,gods in ,christus1 de beloften des    
evangelies1 ,mk4 #a3ae2 ,joh4  #c3af1   
#ag3c2 ,rom4 #c3bb2 ,gal4 #b3bj1 #c3bf  
enz4 ,dit speciale object komt  voor het
 geloof nog onder eene andere kategorie 
in aanmerking dan  onder die van waar   
tegenover valsch4 ,en de algemeene      
natuur van het  geloof wordt er zoo door
 gewzigd1 dat het in een vast en zeker  

weten1  in een objectief voor waar      
houden niet opgaat1 maar ook insluit een
  hartelk vertrouwen op1 eene algeheele 
overgave aan1 eene persoonlke           
toeigening van de beloften ,gods1 in het
 evangelie geschonken4    ,vervolgens is
 het geloof in religieusen zin van de   
onmiddellke  zekerheid daarin           
onderscheiden1 dat de laatste op eigen1 
maar het  eerste op anderer inzicht     
steunt4 ,reeds dit is opmerkelk1 dat het
  woord geloof voor al die gevallen1    
waarin kennis op onmiddellke  waarneming
 rust1 niet algemeen in gebruik is4 ,het
 geloof aan de  buitenwereld1 aan de    
zintuigen1 aan de denkwetten1 aan de    
prima  principia wordt gewoonlk als     
onmiddellk weten aangeduid4 ,en         
inderdaad  berust deze onmiddellke      
kennis evenals de demonstratieve op     
eigen  waarneming en inzicht4 ,in zoover
 kan z dan ook een weten worden  genoemd
 in onderscheiding van gelooven4 ,doch b
 de fides salvifica is  het een ander   
geval4 ,deze heeft zeer zeker de genade 

,gods in ,christus  tot object4 ,maar   
van die genade ,gods zouden we niet de  
minste kennis  dragen1 indien z niet    
door het getuigenis van anderen tot ons 
gekomen  ware1 indien z ons niet        
verzekerd wierd in de ,h4 ,schrift4     
,tusschen  den persoon van ,christus en 
ons geloof komt dus het getuigenis van  
de apostelen in te staan4 ,het woord    
,gods is medium gratiae4 ,wel komt  nu  
die ,schrift voor het geloof alleen als 
,gods woord in aanmerking1  #a ,thess4  
#b3ac4 ,want het religieus geloof kan   
niet rusten dan in eene  getuigenis     
,gods1 ,joh4 #c3cc2 ,rom4 #aj3ad v42 #a 
,joh4 #e3i-aa4 ,maar toch  is het geloof
 aan die ,schrift verbonden4 ,het heeft 
de genade ,gods tot  object maar gelk ze
 betuigd wordt in de ,h4 ,schrift2 of1  
gelk ,calvn  ,inst4 ,,iii1 #b1 #f het   
uitdrukt1 het heeft tot voorwerp        
,christum evangelio  suo vestitum4      
,daarom strekt het geloof als in n akte 
n naar den  persoon van ,christus n naar
 de ,schrift zich uit4 ,het omhelst     

,christus  als ,zaligmaker en de        
,schrift als ,gods woord4 ,en daarom is 
ook beide  waar3 door ,christus tot de  
,schrift en door de ,schrift tot        
,christus4  ,de ,schrift leidt tot      
,christus henen en richt 's menschen    
gedachten en  genegenheden op ,hem1 die 
thans leeft in den hemel4 ,zelfs z1 die 
alle  notitia en assensus uit de fides  
salvifica wegnemen en ze geheel en al   
in fiducia willen laten opgaan1 kunnen  
er niet buiten1 om deze fiducia  te     
laten ontstaan uit een indruk1 door het 
beeld van ,christus op de  ziel gemaakt4
 ,ook het pitisme is aan uitwendige     
middelen gebonden4 ,het  moge die       
middelen beperken en niets willen weten 
van een catechismus of  dogmatiek2 het  
tracht toch de kinderen tot bekeering te
 leiden door tot  hen te spreken van den
 lieven ,jezus1 ,pierson1 ,eene         
levensbeschouwing  bl4 #ac4 ,er is ook  
geen andere weg tot het hart des        
menschen dan door  zn hoofd en zn       
bewustzn heen4 ,gods ,geest alleen kan  

onmiddellk  werken in het hart2 w zn aan
 de middelen gebonden4 ,de ,schrift is  
en  blft medium gratiae4 ,maar omgekeerd
 werkt het geloof in ,christus ook  weer
 terug op het geloof aan de ,schrift2   
het bindt en legt ons vast aan  die     
,schrift en doet er ons op vertrouwen in
 nood en dood4 ,onze ziel  moge dus aan 
,christus1 den levenden ,heer in de     
hemelen1 onverbreekbaar  gebonden zn    
door de unio mystica des ,h4 ,geestes2  
voor ons bewustzn  is ,christus1 is heel
 de wereld der  er slechts door het     
getuigenis ,gods in zn woord4 ,en daarom
 sluit de fides salvifica ook  altd een 
kennen in4 ,wel is deze kennis van het  
zaligmakend geloof  wezenlk             
onderscheiden van de kennis der fides   
historica4 ,zelfs als  deze laatste     
voorafgaat1 wordt z toch later op de    
fides salvifica  nieuw ingent en        
verandert van karakter4 ,z is geen bloot
 voor waar  houden maar eene vaste en   
zekere kennis in den zin der ,h4        
,schrift4  ,de bbelsche idee van kennen 

is eene gansch andere en veel diepere   
dan die van het gewone spraakgebruik4   
,maar desniettemin is de kennis1  welke 
de geloovige bezit1 niet onmiddellk en  
niet door eigen inzicht  verkregen2 z is
 gebonden aan de ,h4 ,schrift2 z rust op
 het getuigenis  van apostelen en       
profeten als op het woord ,gods4        
,eindelk is het christelk geloof van de 
onmiddellke zekerheid nog  daardoor     
onderscheiden1 dat het niet vanzelf     
opkomt uit de menschelke  natuur4 ,aan  
de buitenwereld1 aan de principia1 aan  
de waarneming1 aan  de denkwetten enz4  
gelooft ieder mensch vanzelf1 zonder    
bevel1 op grond  van eigen inzicht4     
,maar alzoo is het niet met het         
christelk geloof4  ,het geloof is niet  
aller1 #b ,thess4 #c3b4 ,hoezeer het    
volkomen menschelk  is1 geen donum      
superadditum1 maar de herstelling van   
den mensch2 toch  staat de psychische   
mensch vandig tegen het gelooven over4  
,want  geloof in christelken zin        
onderstelt zelfverloochening1 kruisiging

  van eigen gedachten en wil1 wantrouwen
 in onszelf1 en daartegenover           
vertrouwen op ,gods genade in ,christus4
 ,daarom1 gelk de fides salvifica  ,god 
zelven tot voorwerp heeft en op zne     
getuigenis steunt2 zoo heeft  het ,hem  
ook tot auteur4 ,h zelf is het1 die door
 den ,h4 ,geest den  mensch tot het     
geloof beweegt en al zne gedachten      
gevangen leidt tot  de gehoorzaamheid   
van ,christus1 ,mt4 #af3ag2 ,joh4 #f3dd2
 #a ,cor4 #ab3c2 #b  ,cor4 #aj3e2 #a    
,thess4 #b3ac2 #b ,thess4 #c3b2 ,ef4    
#a3ae1 #af2 ,col4 #a3ac2 ,phil4  #a3bi4 
,daardoor is het christelk geloof geheel
 en al religieus bepaald4  ,voorwerp1   
grond en oorsprong liggen geheel en     
alleen in ,god4 ,door dit  religieus    
karakter is de fides salvifica wezenlk  
onderscheiden van  de onmiddellke       
zekerheid1 die soms met den naam van    
geloof wordt  bestempeld en ook van de 1
 waarvan de ,grieken soms spraken in    
godsdienstigen zin4 ,het christelk      
geloof is louter religie1 religio       

subjectiva4 ,die mensch is waarlk       
religieus1 die alzoo gelooft2 h is      
beeld1 kind1 erfgenaam ,gods4    #d4 ,in
 de christelke kerk is echter spoedig   
die opvatting de  heerschende geworden1 
welke in het geloof zag eene toestemming
 des  verstands aan de geopenbaarde     
waarheid4 ,zeer gewoon is de omschrving 
van het geloof als    1 als          1  
cf4 ,suicerus1  ,thes4 ,eccl4 s4 v4     
,denzinger1 ,vier ,bcher von der relig4 
,erk4 ,,ii #dfg  f4 ,kleutgen1 ,theol4  
der ,vorzeit1 #b;e ,aufl4 ,,iv #bdf f4  
,augustinus geeft  dezelfde definitie3  
credere est cum assensione cogitare1 de 
praed4  sanct4 c4 #b4 ,quid est credere1
 nisi consentire1 verum esse quod       
dicitur1 de spir4 et litt4 c4 #ca4      
,fides est virtus1 qua creduntur1  quae 
non videntur1 ,enchir4 c4 #h4 ,tract4   
#dj in ,joh4 n4 #i4 de trin4 #ac1  #a4  
,de scholastieke theologie begon het    
onderzoek naar de natuur des  geloofs   
gewoonlk met de omschrving in ,hebr4    
#aa3a en de laatstgenoemde  definitie   

van ,augustinus1 ,lombardus1 ,sent4 #c1 
#bc e4 a4 ,thomas handelt  over het     
geloof in zne ,summa ,theol4 ,,ii #b qu4
 #a sq4 en zegt1 dat het  object des    
geloofs ,god is en andere dingen nisi   
secundum quod habent  aliquem ordinem ad
 ,deum1 qu4 #a art4 #a4 ,de grond des   
geloofs ligt alleen  daarin1 dat aliquid
 est a ,deo revelatum1 ib4 en de auteur 
ervan is ,god  alleen1 ib4 qu4 #f art4  
#a en #b4 ,het ,vaticanum omschreef het 
geloof als  eene virtus supernaturalis1 
qua ,dei aspirante et adjuvante gratia1 
ab  eo revelata vera esse credimus1 non 
propter intrinsecam rerum veritatem     
naturali rationis lumine perspectam sed 
propter auctoritatem ipsius ,dei        
revelantis1 qui nec falli nec fallere   
potest1 sess4 #c1 ,const4 dogm4 de  fide
 cap4 #c4 ,het geloof is b ,rome een    
assensus firmus ac certus aan  de       
waarheden der openbaring op grond van   
het gezag ,gods in ,schrift en  kerk1   
,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,ii #b qu4 #b art4
 #a4 qu4 #d art4 #b4 ,bellarminus1  de  

justific4 ,i c4 #e1 #f4 ,becanus1       
,theol4 schol4 tom4 ,,ii pars #b tract4 
#a  cap4 #a sq4 ,perrone1 ,praelect     
theol4 ,v #ahdj p4 #bea sq4 ,jansen1    
,praelect4  theol4 ,i #fhd4 ,kleutgen1  
,theol4 der ,vorzeit1 ,,iv #bje f4      
,denzinger1 ,vier  ,bcher von der rel4  
,erk4 ,,ii #dbf f4    ,in de practk had 
deze opvatting van het geloof zeer      
schadelke  gevolgen4 ,vooreerst werd het
 geloof feitelk niets anders dan eene   
verstandelke toestemming aan eene de    
rede ver te boven gaande1  mysterieuse  
leer1 hetz explicite aan al hare        
verschillende of  implicite aan sommige 
noodzakelke dogmata4 ,de onderscheiding 
tusschen  dit geloof en de door de      
,protestanten aangenomene fides         
historica is b  deze opvatting niet     
mogelk en werd dan ook door de ,roomsche
 theologie  beslist verworpen4 ,rome    
heeft niet anders dan eene fides        
historica4  ,daaruit vloeide verder     
voort1 dat dit geloof1 indien het niets 
anders  was dan eene verstandelke       

toestemming1 onmogelk voldoende ter     
zaligheid kon zn4 ,het moest aangevuld  
worden door eene andere deugd  in den   
wil1 n4l4 de liefde1 en wordt dan fides 
formata4 ,het geloof  verliest daardoor 
zne centrale plaats in het christelk    
leven1 het  wordt verlaagd tot ne der   
zeven praeparationes voor de gratia     
infusa  der justificatio2 en het        
zwaartepunt komt geheel te liggen in de 
liefde1 d4 i4 in de goede werken4 ,en   
eindelk was het moeilk vol te  houden1  
dat het geloof in bovengenoemden zin    
eene vrucht was van de  gratia interna1 
gelk ,augustinus die verstond4 ,de      
beldenis1 dat het  geloof eene gave     
,gods was1 werd verzwakt4 ,de           
assistentie en inspiratie1  waar het    
,vaticanum van spreekt1 wordt dikwerf in
 de ,roomsche theologie  beperkt tot de 
gave eener algemeene genade of ook zelfs
 tot de gave der  natuurlke krachten4   
,het gelooven was te verdienstelker     
naarmate het  meer 's menschen eigen vre
 daad was en meer bestond in het        

aannemen  van onbegrpelke mysteria      
fidei1 in een sacrificium intellectus4  
,de ,reformatie heeft deze ,roomsche    
opvatting van het geloof in alle        
opzichten gewzigd4 ,z heeft de          
religieuse natuur van de   hersteld4    
,ten eerste maakte z een principieel    
onderscheid tusschen  de fides historica
 en de fides salvifica4 ,historisch     
geloof mocht in  sommige gevallen       
voorafgaan en op zichzelf van groote    
waarde zn2  het was en bleef essentieel 
verschillend van het zaligmakend geloof4
  ,alle ,hervormers waren eenstemmig van
 oordeel1 dat het zaligmakend  geloof1  
indien niet alleen dan toch zeker ook1  
in kennis bestond4  ,ze hebben geen van 
allen het geloof in eene onbewuste      
aandoening of  stemming des gemoeds     
laten opgaan4 ,maar de kennis1 die      
element was van  het zaligmakend geloof1
 was toch eene gansch andere dan die van
 het  historisch geloof4 ,deze laatste  
mocht later aan de fides salvifica  ten 
goede komen2 z veranderde daarmede toch 

zelve van karakter en  ging leven uit   
een nieuw beginsel4 ,de fides kreeg b de
 ,hervormers  daarom weer eene eigene1  
geestelke1 religieuse natuur1 niet      
gradueel  maar essentieel onderscheiden 
van alle ander geloof in het leven en   
de wetenschap1 ja zelfs van het         
historisch geloof4 ,natuurlk kon  zulk  
een geloof dan ook niet voortvloeien uit
 hetzelfde beginsel1  als waaruit alle  
andere geloof b den mensch opkomt4 ,de  
,reformatie  was eenparig in de         
beldenis1 dat de fides salvifica eene   
gave ,gods  was4 ,z was geen vrucht van 
de natuurlke krachten van den mensch    
noch ook van de algemeene genade4 ,z was
 eene vrucht van de bzondere  genade des
 ,h4 ,geestes1 eene werkzaamheid van den
 nieuwen1 wedergeboren  mensch1 en      
daarom ook volkomen genoegzaam tot      
zaligheid4 ,b ,rome neemt  het geloof   
slechts eene praeparatoire plaats in2 en
 terecht1 want  het is in den grond     
niets anders dan historisch geloof4     
,maar b de  ,hervorming kreeg het       

wederom de centrale plaats1 welke het   
bekleedt  in het ,n4 ,test42 het behoeft
 niet aangevuld te worden door de       
liefde1  het is genoegzaam om deel te   
krgen aan alle goederen des heils4 ,wie 
alzoo gelooft1 staat niet in het        
voorportaal maar in het heiligdom  der  
christelke waarheid2 h is ,christus     
ingelfd1 al zne weldaden  deelachtig1   
een erfgenaam der eeuwige zaligheid4    
,moeilk was het echter  b deze diepe    
opvatting van de fides salvifica1 om    
hare natuur juist  te omschrven en in   
duidelke woorden weer te geven4 ,de     
theologie van  de ,hervorming heeft er  
ten allen tde mede geworsteld4 ,ten     
aanzien  van de vraag1 waarin de        
eigenlke akte van het geloof gelegen is1
  loopen de antwoorden zeer verre       
uiteen4 ,het is door kennen1 toestemmen1
  vertrouwen1 toevluchtnemen1 enz41 of  
door n van deze of door alle te  zamen  
omschreven geworden4 ,eerst later kan b 
de leer des geloofs dit  alles nader    
worden onderzocht4 ,maar zooveel staat  

vast1 dat het geloof  in de theologie   
der ,hervorming geen weten was van      
eenige leerstellige  waarheden1 maar dat
 het een band der ziel was aan den      
persoon van  ,christus naar de          
,schriften en aan de ,schrift als het   
woord van  ,christus4 ,de fides         
salvifica was wederom door en door      
religieus4 ,gods  genade in ,christus   
was haar voorwerp1 de getuigenis ,gods  
in zn woord  was haar grond1 de ,h4     
,geest was haar auteur4 ,z was in ieder 
opzicht  religieus bepaald4    #e4 ,dit 
geloof brengt naar de ,schrift een eigen
 zekerheid mede4 ,het is  een  en  van  
de gehoopte en ongeziene dingen1 ,hebr4 
#aa3a2 niet omdat het in zichzelf zoo   
hecht en vast is1 maar wl het  op ,gods 
getuigenis en belofte steunt1 gelk het  
vervolg van ,hebr4 #aa  duidelk leert4  
,het maakt de onzienlke goederen des    
heils zoo zeker  voor ons1 ja veel      
zekerder1 dan eigen inzicht of een      
wetenschappelk  bews dat ooit zouden    
vermogen te doen4 ,daarom is er in de   

,schrift  sprake van de 1 ,hebr4 #d3af2 
1 ,ef4 #c3ab2 1  ,hebr4 #f3aa1 #ab1     
#aj3bb des geloofs2 en wordt er 1 ,mt4  
#i3b2  1 ,rom4 #e3ab2 1 #a ,petr4 #a3h1 
enz4 aan toegeschreven4 ,het  staat     
tegenover twfel1 zorg1 vrees1           
wantrouwen1 ,mt4 #f3ca1 #h3bf1 #aj3ca1  
#ad3ca1 #ba3ba2 ,mk4 #d3dj2 ,luk4 #h3be2
 ,joh4 #ad3a2 ,rom4 #d3bj2 ,jak4 #a3af4 
,zekerheid is door heel de ,schrift heen
 een kenmerk des geloofs4 ,zelfs  te    
midden van de zwaarste aanvechtingen1   
als alles tegen is1 op hope  tegen hope1
 houdt de geloovige zich staande als    
ziende den ,onzienlke1  ,job #ai3be2    
,ps4 #bc1 #cb1 #ea2 ,rom4 #d3bj1 #ba1   
#e3a1 #h3ch2 ,hebr4 #aa1 enz4 ,eer      
geeft de geloovige alles prs1 dan dat h 
zn geloof verloochent4 ,niets  is hem te
 kostbaar voor zn geloof1 noch zn geld  
noch zn goed1 noch  zn eer noch zn      
leven4 ,het geloof is      1  #a ,joh4  
#e3d4    ,deze zekerheid des geloofs was
 aan de wetenschap onbekend4 ,z deed met
  het ,christendom haar intrede in de   

wereld1 ,janet et ,sailles1 ,histoire   
de la philosophie1 ,paris #ahhg p4 #ffh4
 ,de ,grieksche philosophie erkende     
twee soorten van zekerheid1 ne1 die uit 
de zinlke waarneming1 en  eene andere1  
welke door het denken werd verkregen4   
,gemeenlk werd  de eerste verre beneden 
de tweede gesteld2 de zinlke waarneming 
gaf slechts 1 maar het denken leidde tot
 4 ,aristoteles  onderscheidde in de    
laatste wederom tusschen die1 welke op  
bewzen1  en die1 welke op evidentie     
rustte4 ,er waren in de wetenschap dus  
drie  wegen1 om tot zekerheid te komen3 
de waarneming1 de argumentatie  en de   
evidentie4 ,deze drierlei zekerheid     
kreeg burgerrecht in de  wsbegeerte1 met
 dien verstande1 dat de empiristen de   
zekerheid  voornamelk zochten in de     
waarneming en de rationalisten in het   
denken4  ,naast deze wetenschappelke    
zekerheid plaatste het ,christendom de  
zekerheid des geloofs4 ,concreet en     
practisch werd deze zekerheid aan  de   
skeptische wereld vertoond in de        

geloovige gemeente1 vooral in  hare     
martelaars en bloedgetuigen4 ,en        
theoretisch werd z uitgesproken  en     
ontwikkeld in de christelke theologie4  
,er is in de leer van de  zekerheid des 
geloofs een belangrk verschil tusschen  
,rome en de  ,hervorming ten aanzien van
 de vraag1 of de certitudo fidei ook    
insluit  de certitudo salutis1 de       
volstrekte verzekerdheid van eigen      
zaligheid4  ,van ,augustinus af aan is  
deze certitudo salutis door de ,roomsche
  kerk en theologie ontkend en          
bestreden4 ,rome beweert1 dat volstrekte
  verzekerdheid der zaligheid slechts   
het deel is van enkele geloovigen1  die 
haar door eene bzondere openbaring      
ontvangen hebben1 maar  volstrekt niet  
voortvloeit uit de natuur des geloofs4  
,gewone geloovigen  hebben ten aanzien  
van hunne zaligheid slechts eene        
certitudo moralis1  conjecturalis1 maar 
geen certitudo fidei4 ,voor deze        
zekerheid is er in  het ,roomsche       
stelsel geen plaats1 wl z alleen        

bestaanbaar is b de  beldenis van ,gods 
verkiezende liefde1 en de leeken        
onafhankelk maken  zou van kerk en      
priester4 ,cf4 ,augustinus1 de bono     
persev4 c4 #h1 #ac1 #bb1  de civ4 ,dei  
c4 #ab4 ,epist1 #ajg1 etc4 ,g4 ,j4      
,vossius1 ,historia pelagiana  #afee p4 
#egh sq4 ,comment4 op ,sent4 ,i dist4   
#ag4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,ii #a  qu4  
#aab art4 #e4 ,bellarminus1 de ,justif4 
,i c4 #aj4 ,,iii c4 #b sq4 ,conc4       
,trid4 sess4 #f cap4 #i can4 #ac1 #ad1  
en later b de leer des geloofs4  ,wel   
erkennen echter de ,roomsche            
godgeleerden de certitudo fidei ten     
opzichte van de objectieve waarheden der
 openbaring4 ,facilius1 zeide           
,augustinus1 ,conf4 #g1 #aj1 dubitarem  
vivere me1 quam non esse veritatem1     
quae per ea1 quae facta sunt1 intellecta
 conspicitur4 ,albertus  ,magnus maakte 
onderscheid tusschen geloof in de       
philosophie en in de  theologie4 ,daar  
is geloof niets anders dan credulitas en
 geen weg  tot kennis2 maar in          

theologicis fides lumen est1 certissimam
 faciens  adhaesionem et assensum4444 et
 ideo est via et medium ad scientiam    
veritatis divinorum1 b ,stckl1 ,philos4 
der ,m4 ,a4 ,,ii #cfe1 cf4 verder       
,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,ii #b qu4 #d art4
 #h4 ,bellarminus1 de ,justif4 ,,iii c4 
#b4 ,billuart1 ,summa ,s4 ,thomae ,,viii
 p4 #hf sq4 ,dens1 ,theol4 ,,ii #bda sq4
  ,daelman1 ,theol4 ,i p4 #ab sq4 ,en   
daarmede stemmen over het algemeen de   
,protestantsche theologen overeen4      
,niemand heeft krasser en sterker deze  
zekerheid des geloofs uitgesproken dan  
,calvn4 ,het geloof is b hem  certa1    
firma1 plena et fixa certitudo1 meer    
certitudo dan apprehensio1  cordis      
fiducia et securitas1 enz4 ,inst4 ,i1   
#g1 #e2 ,,ii1 #b1 #h2 ,,iii1 #b1 #ad    
v41 #ad1 #h2 #bd1 #d1 enz4 ,zoowel b    
,luthersche als ,gereformeerde theologen
  is het geloof een firmus assensus1    
eene certa cognitio1 die allen  twfel en
 alle onzekerheid buitensluit1 ,schmid1 
,dogm4 der ev4 luth4 ,k4  ,s4 #bii f4   

,hase1 ,hutt4 ,rediv4  #ajh4 ,heid4     
,catech4 vr4 #ba4 ,heppe1 ,dogm4  der   
ev4 ref4 ,k4 ,s4 #chd f4    #f4 ,door de
 wetenschap1 bepaaldelk door de         
wsbegeerte1 is aan deze                 
geloofszekerheid over het algemeen      
weinig aandacht gewd4 ,eerst  ,kant     
heeft ze in gewzigden zin opgenomen en  
erkend4 ,kant nam in  hoofdzaak drie    
soorten van zekerheid aan4 ,de eerste is
 de empirische1  problematische         
zekerheid1 welke berust op eigen of     
anderer waarneming  en bestaat in een   
meenen1 in een theoretisch of practisch 
gelooven4  ,vervolgens is er eene       
logische1 wetenschappelke1 apodictische 
zekerheid1 die weer tweeledig is en of  
een intuitief1 zooals in de  mathesis1  
of1 gelk in de philosophie1 een         
discursief karakter draagt4  ,dit zn    
dezelfde soorten van zekerheid1 die ook 
reeds in de grieksche  philosophie      
werden aangenomen4 ,maar b deze ruimt   
,kant nu ook nog eene  plaats in voor de
 moreele1 assertorische zekerheid4 ,het 

bovenzinlke en  het bovennatuurlke is   
n4l4 volgens ,kant onkenbaar4 ,god heeft
 de kennis  daarvan met opzet ons       
onthouden1 opdat w de bestemming van den
 mensch  niet in het weten zouden       
stellen maar in het handelen1 in de     
vervulling  zner zedelke roeping4 ,met  
het oog op deze ethische bestemming     
neemt  de mensch de waarheid van sommige
 stellingen aan1 zonder welke h  deze   
ethische taak niet vervullen kan4 ,zoo  
gelooft h op practische1  psychologische
 gronden aan het bestaan van ,god1 de   
ziel en de  onsterfelkheid4 ,dit is     
moreel geloof4 ,de zekerheid1 welke de  
mensch  door dit geloof verkrgt1 is niet
 theoretisch van aard1 maar practisch1  
moreel4 ,z doet hem zeggen1 niet3 ik ben
 zeker2 noch ook3 het is moreel  zeker2 
maar3 ik ben moreel zeker4 ,er is dus   
drierlei zekerheid1  eene empirische1   
logische en moreele1 uitgedrukt en      
weergegeven door  de woorden meenen1    
weten en gelooven1 ,kritik der reinen   
,vernunft1  ,methodenlehre ,,ii #c1 ed4 

,kirchmann ,s4 #fcb f4 ,de wsbegeerte na
 ,kant  heeft deze leer der zekerheid   
van ,kant wel ten deele overgenomen1    
maar  er niets wezenlk nieuws aan       
toegevoegd4 ,cf4 ,dr4 ,franz ,grung1    
,das  ,problem der ,gewissheit1         
,heidelb4 #ahhf4    ,daarentegen heeft  
,kants leer van de moreele zekerheid op 
de theologie  grooten invloed geoefend4 
,toen de autoriteit van ,schrift en kerk
 was  ondermnd1 heeft men in haar het   
fundament van religie en theologie      
gezocht4 ,de bekende tekst ,joh4 #g3ag1 
door ,kant zelven reeds aangewend1      
,rel4 innerhalb der ,gr4 usw4 ed4       
,rosenkranz ,s4 #ace1 is het            
uitgangspunt  van deze richting         
geworden4 ,inderdaad ligt er in deze    
moreele zekerheid  eene diepe waarheid1 
en dankbaar mag erkend1 dat ,kant haar  
eene plaats  heeft ingeruimd in zne     
philosophie4 ,van de onzienlke dingen   
hebben we  eene gansch andere zekerheid 
dan van die1 welke w met onze zintuigen 
kunnen waarnemen of met ons denken      

kunnen bewzen4 ,het geloof aan  de      
dingen1 die men hoopt en niet ziet1 gaat
 ook niet om buiten den  wil1 buiten de 
zedelke gesteldheid en de geestelke     
ervaring4 ,maar  toch verdient het geen 
aanbeveling1 om de geloofszekerheid van 
de ,h4  ,schrift1 van de gemeente en van
 de christelke theologie in te wisselen 
voor de moreele zekerheid van ,kant4    
,vooreerst is de opmerking niet         
overbodig1 dat zekerheid altd een       
toestand is van het bewustzn4 ,de       
menschelke geest kan ten aanzien van    
eene vraag of eene stelling in  een     
verschillenden toestand verkeeren2 h kan
 er tegenover staan in een  toestand van
 onzekerheid1 twfel1 vermoeden1 meening1
 enz4 maar ook in  een toestand van     
volstrekte zekerheid4 ,zekerheid is de  
rust van het  menschelk bewustzn in de  
gevonden en erkende waarheid4 ,het      
verstand  streeft n4l4 naar kennis1 naar
 waarheid4 ,dat is de aard en de natuur 
van het verstand2 het ware is zn goed1  
zn rkdom1 de vervulling van  zne        

behoefte4 ,wanneer het die waarheid     
vindt is het daarom bevredigd2  het rust
 daarin1 het voelt zich veilig en zeker4
 ,zekerheid is rust1  vrede1 vreugde1   
zaligheid2 in veritate requies4         
,zekerheid is de normale  toestand van  
den menschelken geest1 evenals de       
gezondheid die van het  lichaam4 ,twfel1
 onzekerheid daarentegen is onrust1     
onvrede1 ellende4  ,strikt genomen is   
dus niet de zekerheid zelve moreel2 z   
heet alleen  zoo1 wl de gronden1 waarop 
de waarheid b haar rust1 van moreelen   
aard zn4 ,maar vervolgens zn de gronden1
 waarop de wetenschappelke  en de       
moreele waarheid rust1 niet alzoo als   
theoretisch en practisch  van elkander  
te scheiden en tegenover elkander te    
stellen4 ,er bestaat  in de werkelkheid 
zulk een dualisme niet1 als ,kant in zne
 tweerlei  zekerheid aanneemt4          
,subjectief zn hoofd en hart1 en        
objectief zn  de zienlke en onzienlke   
dingen niet alzoo in tween te deelen4   
,het  hart oefent ook invloed b het     

wetenschappelk onderzoek4 ,de  in       
ruimen zin neemt ook daar eene groote   
plaats in4 ,veel van wat in de          
wetenschap voor vast en zeker doorgaat1 
rust op moreele of immoreele  gronden4  
,en omgekeerd is het toch het bewustzn1 
dat ook b de moreele  zekerheid de      
zedelke gronden weegt en beoordeelt1    
waarop eene of  andere stelling als waar
 wordt erkend en aangenomen4 ,de wil    
moge het  verstand tot het aannemen van 
eene of andere waarheid bewegen2 dat    
aannemen zelf is toch eene daad des     
verstands2 en het verstand kan  dit     
alleen doen1 wl het zelf in meerdere of 
mindere mate de waarheid  erkent en     
inziet4 ,de geloofszekerheid komt niet  
tot stand door  theoretische bewzen maar
 evenmin door een wilsbesluit4 ,eindelk 
zn  er vroeger reeds tegen de           
postulaatstheorie van ,kant             
verschillende  bezwaren ingebracht4 ,ze 
kunnen nog vermeerderd worden met deze  
vragen3  komt het overeen met de natuur 
der ware zedelkheid1 die toch ook  in   

ootmoed1 nederigheid enz4 bestaat1 om op
 grond van onze zedelke  natuur en      
bestemming het bestaan van ,god en van  
de onsterfelkheid  te postuleeren8 blft 
de moreele zekerheid ook dan nog haar   
kracht  behouden1 als de zedelke mensch 
in zonden valt1 in aanvechting en       
bestrding verkeert1 en door den twfel   
heen en weer wordt geslingerd8  zn      
zedelke gronden voldoende1 om tegenover 
de bestrding der  wetenschap daarop het 
geloof aan ,gods bestaan1 het bewustzn  
der  vergeving1 de hope der zaligheid te
 bouwen8 ,maar al ware de moreele       
zekerheid ook genoegzaam voor den       
wsgeer1 z is onbruikbaar voor  den      
,christen4 ,want al kon de              
,vernunftreligion van ,kant op haar als 
op  een vasten grondslag rusten2 z is   
niet in staat1 om de waarheid der       
christelke religie te dragen4    ,om al 
deze redenen kan de moreele zekerheid   
van ,kant de christelke                 
geloofszekerheid niet vervangen4 ,ten   
overvloede wordt dit nog bewezen  door  

het onderscheid1 dat ,kant maakt        
tusschen meenen1 gelooven en  weten4    
,meenen was volgens hem een voor waar   
houden op onvoldoende1  gelooven op     
subjectief voldoende en weten op        
objectief voldoende  gronden1 ,kritik   
der reinen ,vern4 ed4 ,kirchmann ,s4    
#fcb f4 ,nu is dit  onderscheid juist   
ten aanzien van het gelooven in het     
dagelksch leven  en met betrekking van  
zulke dingen1 die geweten kunnen worden4
 ,dan  is inderdaad gelooven een mindere
 en zwakkere graad van het weten4  ,maar
 in de religie is geloof de zekerheid   
zelve4 ,juister werd het  onderscheid   
reeds door ,augustinus bepaald4 ,h zegt3
 tria sunt item  velut finitima sibimet 
in animis hominum distinctione          
dignissima3  intelligere1 credere1      
opinari4 ,quae si per se ipsa           
considerentur1  primum semper sine vitio
 est1 secundum aliquando cum vitio1     
tertium  nunquam sive vitio1 de util4   
cred4 c4 #aa4 ,inter credere autem atque
  opinari hoc distat1 quod aliquando    

ille1 qui credit1 sentit se ignorare    
quod credit1 quamvis de re1 quam se     
ignorare novit1 omnino non  dubitet1 sic
 enim firme credit2 qui autem opinatur1 
putat se scire1  quod nescit1 de mendac4
 c4 #c4 ,thomas omschrft het onderscheid
 aldus3  de ratione opinionis est quod  
accipiatur unum cum formidine alterius  
oppositi2 unde non habet firmam         
inhaesionem4 ,de ratione vero scientiae 
est quod habeat firmam inhaesionem cum  
visione intellectiva2 habet  enim       
certitudinem procedentem ex intellectu  
principiorum4 ,fides autem  medio modo  
se habet2 excedit enim opinionem in hoc 
quod habet firmam  inhaesionem2 deficit 
vero a scientia in eo quod non habet    
visionem1 ,s4  ,theol4 ,,ii #a qu4 #fg  
art4 #c4 ,in gelken zin gaf ,zanchius   
deze definitie3  opinio is eene cognitio
 neque certa neque evidens1 fides is    
eene  cognitio certa sed non evidens1   
scientia is eene cognitio aeque certa   
ac evidens1 ,op4 ,,ii #aif4 ,gelooven en
 weten zn dus niet in zekerheid         

onderscheiden4 ,het geloof brengt eene  
even sterke zekerheid mede als  het     
weten4 ,ja de geloofszekerheid is van   
beide de intensief sterkste2  z is      
schier onwankelbaar en onuitroeibaar4   
,voor het geloof heeft  iemand zn leven 
en alles veil4 ,galilei zwoer tot       
driemalen toe zn  geloof af aan het     
,kopernikaansche stelsel4 ,kepler hield 
zich tegen zne  overtuiging te ,graz    
bezig met de astrologie om in zn        
onderhoud te  voorzien2 de behoeftige   
moeder 7astronomie7 moest leven van de  
dwaze  dochter 7astrologie74 ,wie geeft 
voor eene wetenschappelke thesis1  bv4  
dat de aarde om de zon draait1 zn leven 
prs8 ,maar de religie  kweekt           
martelaars4 ,de geloofszekerheid gaat in
 intensieve kracht de  wetenschappelke  
zekerheid ver te boven4 ,bonaventura    
maakt echter in  de zekerheid terecht   
onderscheid tusschen de certitudo       
adhaesionis  en de certitudo            
speculationis1 ,sent4 ,,iii dist4 #bc   
art4 #a qu4 #d1 cf4  ,stckl4 ,philos4   

des ,m4 ,a4 ,,ii #hhc4 ,de eerste is b  
de geloofszekerheid  grooter dan b de   
wetenschappelke zekerheid1 want dikwerf 
zn geen  argumenten1 geen vleieren1 geen
 pnigingen in staat1 om iemand in zn    
geloof aan het wankelen te brengen4 ,h  
klemt met heel zn ziel aan  het voorwerp
 des geloofs zich vast4 ,maar de        
certitudo speculationis  behoeft wel    
niet altd1 maar kan soms toch sterker zn
 in de wetenschap  dan in het geloof4   
,het is dezelfde gedachte1 die          
,augustinus uitsprak3  weten is altd    
sine vitio1 maar gelooven geschiedt     
aliquando cum vitio4  ,het gelooven zelf
 is geen bews voor de waarheid van het  
geloofde4 ,er  is groot verschil        
tusschen subjectieve verzekerdheid en   
objectieve  waarheid4 ,alles hangt b het
 geloof van de gronden af1 waarop het   
rust4       #ah4 ,,de ,,grond ,,des     
,,geloofs4    #a4 ,zoodra de christelke 
theologie ernstig ging nadenken over den
  laatsten en diepsten grond des        
geloofs1 kwam z tot de erkentenis1  dat 

geen enkel verstandelk of historisch    
bews1 voor de waarheid der  openbaring  
aangevoerd1 ten slotte daarvoor gelden  
kon4 ,de apologeten  der #b;e eeuw      
hechtten aan die bewzen groote waarde1  
boven bl4 #dbc1  en legden er tegenover 
het heidensch naturalisme nadruk op1 dat
 het  geloof eene redelke1 vre daad was 
van den mensch1 ,just4 ,m4 ,dial4 c4    
#hh4 #ajb4 #aca4 ,theophilus1 ad ,autol4
 ,,ii #bg4 ,irenaeus1 adv4 haer4 ,,iv   
#cg1  #e1 enz4 ,maar toch vinden w ook b
 hen reeds het besef1 dat al die  bewzen
 onmachtig zn1 om iemand metterdaad te  
bewegen tot het geloof4  ,daartoe is nog
 iets anders en meer van noode1 n4l4 de 
goddelke genade1  ,just4 ,m4 ,dial4 c4  
#aai4 ,apol4 #a1 #aj4 #b1 #aj4 ,iren4   
adv4 haer4 ,,iv #ci1  #b4 ,orig4 de     
princ4 ,i #aj1 #ad1 #ai4 ,irenaeus      
vergelkt haar b den dauw  en den regen1 
die den akker vruchtbaar maakt1 ib4     
,,iii #ag1 #b1 #c4 ,maar  ,augustinus   
was de eerste1 die de noodzakelkheid der
 gratia interna  duidelk inzag en       

beleed4 ,h schrft elders groote waarde  
toe aan de  kerk als motief des geloofs2
 maar zne leer van de gratia interna    
bewst1 dat deze voor hem niet was de    
laatste en diepste oorzaak van  zn      
geloof4 ,dat was ,god alleen4 ,operatur 
,deus fidem nostram miro  modo agens in 
cordibus nostris1 ut credamus1 de praed4
 sanct4 #b1 #f4  ,immers1 gelooven is   
altd vrwillig1 nemo credit nisi volens4 
,en ,god  buigt daarom door zne genade  
den wil en doet ons gelooven met het    
verstand1 ,conf4 #ac1 #a4 de div4       
quaest4 #a qu4 #b n4 #ba1 de praed4     
sanct4  #ai1 de dono persev4 #af1 enz4  
,ook de latere theologen hebben groote  
kracht aan de praeambula fidei en de    
motiva credibilitatis toegekend2  en    
onder deze nam de kerk hoe langer hoe   
voornamer plaats in4 ,maar  allen geven 
toe1 dat die motiva de openbaring non   
evidenter veram maar  slechts evidenter 
credibilem maken4 ,z sluiten redelken   
twfel uit1  en toonen dat het niet      
onredelk is1 om te gelooven en wel      

onredelk1  om het tegendeel aan te      
nemen1 ,thomas ,s4 ,theol4 ,,ii #b qu4  
#a art4 #e ad4  #b4 ,s4 c4 ,gent4 ,i c4 
#i4 ,maar afdoende zn ze niet4 ,ja1     
,thomas zegt  uitdrukkelk b gelegenheid 
dat h handelt over de philosophische    
bewzen voor de triniteit3 qui autem     
probare nititur trinitatem  personarum  
naturali ratione1 fidei derogat1 ,s4    
,theol4 ,i qu4 #cb art4  #a4 ,tegenover 
tegenstanders baten bewzen weinig1 quia 
ipsa rationum  insufficientia eos magis 
in suo errore confirmaret1 dum          
aestimarent nos  propter tam debiles    
rationes veritati fidei consentire1 ,s4 
c4 ,gent4 ,i  c4 #i4 ,de openbaring moge
 door de bewzen nog zoo geloofwaardig   
gemaakt  worden1 ze is en blft toch eene
 geloofswaarheid1 ,bellarm4 de ,conc4   
et ,eccl4 ,,iv #c4 ,ze moet dat b ,rome 
ook nog om deze reden blven1 wl  anders 
de vrwilligheid en daardoor de          
verdienstelkheid des geloofs te  loor   
zou gaan1 ,thomas ,s4 ,theol4 ,,ii #b4  
qu4 #b art4 #i en #aj4 ,het geloof      

neemt dus de waarheid aan niet op grond 
van eigen inzicht1 maar van  goddelke   
autoriteit4 ,non enim fides assentit    
alicui1 nisi quia est a  ,deo revelatum1
 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,ii #b qu4 #a    
art4 #a4 ,s4 c4 ,gent4 ,i c4 #i4        
,becanus1 ,,ii #b4 p4 #c-ag4 ,billuart1 
,,ii #b4 ,tom4 #a de fide p4 #a sq4     
,dens1  ,,ii #bhj sq4 ,jansen ,i        
#gja-gaa4 ,en om die autoriteit ,gods te
 erkennen1  moet er in den mensch eene  
verandering van den wil voorafgaan4     
,gelooven  is wel eene daad des         
verstands1 ,thomas ,s4 ,theol4 ,,ii #b4 
qu4 #d art4  #b1 maar het onderstelt    
eene buiging van den wil door de genade4
 ,het  verstand moet tot het geloof door
 den wil gedetermineerd worden1 ,s4     
,theol4 ,,ii #b qu4 #b art4 #a ad4 #c4  
,de assensus fidei is dus alleen a ,deo1
  interius movente per gratiam1 ib4 ,i  
qu4 #fb art4 #b ad #c4 ,,ii #a qu4 #aji 
art4 #f4 qu4 #aab art4 #b4 ,,ii #b qu4  
#f art4 #a4 ,gregorius ,,xvi            
veroordeelde  in de breve van #bf       

,september #ahce het gevoelen van       
,hermes1 dat de  motiva credibilitatis  
de eigenlke grond des geloofs aan de    
openbaring  waren4 ,en het ,vaticaansch 
,concilie stelde vast in sess4 #c1      
,const4 dogm4  de fide cap4 #c1 dat de  
motieven de goddelke openbaring wel     
credibilis  konden maken1 nemo tamen    
evangelicae praedicationi consentire    
potest1  sicut oportet ad salutem       
consequendam absque illuminatione et    
inspiratione ,spiritus ,sancti4    #b4  
,feitelk neemt ,rome daarmede hetzelfde 
subjectieve standpunt in  als de kerken 
der ,hervorming4 ,de motieven1 hoe sterk
 ook1 kunnen niet  metterdaad bewegen   
tot het geloof4 ,het is ,gods ,geest    
alleen1 die iemand  inwendig vast en    
zeker overtuigen kan van de waarheid der
 goddelke  openbaring4 ,de diepste grond
 voor het geloof is ook b ,rome niet de 
,schrift of de kerk1 maar het lumen     
interius4 ,verschillende theologen      
hebben dit ook erkend4 ,duidelkshalve   
moge de akte des geloofs voor  een      

oogenblik in een syllogisme worden      
ontleed4 ,de maior luidt dan3  ,god is  
waarachtig2 indien ,h zich openbaart1   
moet zne openbaring in  geloof worden   
aangenomen2 de minor heet3 deze feiten1 
b4 v4 de kerk1  de ,schrift zn          
openbaringen ,gods2 en dan volgt de     
conclusie3 dus  moeten deze ook geloofd 
worden4 ,over den major is er geen      
verschil4  ,deze staat vast krachtens de
 idee ,gods en wordt door allen erkend4 
,niemand ontkent1 dat1 indien ,god zich 
openbaart1 ,h ook als de  waarachtige   
geloof verdient4 ,des te meer komt alles
 aan op den minor4  ,het verschil loopt 
juist hierover1 of en waar ,god zich    
geopenbaard  heeft4 ,de geloovige       
,christen zegt3 in de ,schrift of ook in
 de kerk4  ,maar hoe en waarom worden   
deze als openbaring ,gods erkend8       
,indien op  grond van bewzen1 van de    
motiva credibilitatis2 dan is die grond 
menschelk1 feilbaar1 en het geloof niet 
zuiver religieus en zeker4  ,de         
openbaring ,gods kan in religieusen zin 

alleen worden geloofd op  grond van     
,gods autoriteit4 ,maar die autoriteit  
,gods laat zich alleen  hooren1 f buiten
 m1 in de ,schrift of de kerk1 naar wier
 laatsten  geloofsgrond ik juist        
onderzoek doe2 f binnen in m1 in de     
genade die  m tot het geloof beweegt1 in
 het lumen interius1 het testimonium    
,sp4  ,s4 ,wie de autoriteit ,gods als  
laatsten grond des geloofs en dus het   
geloof in zn religieuse natuur handhaven
 wil1 moet een van deze beide           
standpunten innemen4 ,nu zei ,canus     
zonder aarzelen1 dat de laatste grond   
lag in de genade1 die hem inwendig tot  
het geloof bewoog4 ,ik geloof1  sprak h1
 dat ,god drieenig is1 wl ,god het heeft
 geopenbaard2 huic  autem3 ,deus        
revelavit1 immediate credo1 a ,deo motus
 per instinctum  specialem1 ,loc4       
,theol4 l4 #b c4 #h ad #d4 ,b ,canus lag
 dus de laatste  grond voor zn geloof   
objectief in de getuigenis ,gods2 maar  
dat h deze  getuigenis als goddelk      
erkende1 was te danken aan de genade1   

die zn  wil en verstand tot het gelooven
 bewoog4 ,dit gevoelen van ,canus werd  
wel door enkele andere ,roomsche        
godgeleerden1 zooals ,arragon1 ,gonet1  
enz4 overgenomen2 ,prof4 ,hayd1 ,philos4
 ,jahrbuch von ,gutberlet ,,iii #ahij   
,s4 #bg sprak zelfs van een onmiddellk  
getuigenis ,gods in ons1 dat ons  de    
goddelkheid van ,jezus' persoon en leer 
verzekert4 ,maar er werd  toch door     
velen deze bedenking tegen ingebracht1  
dat ,canus eigenlk  geen antwoord geeft 
op de vraag1 op welken grond h de       
getuigenis  ,gods in de ,schrift en de  
kerk als goddelk aanneemt4 ,h zegt      
alleen1  dat ,god het hem alzoo inwendig
 door zne genade te gelooven geeft1     
maar legt er geen verdere rekenschap van
 af4 ,bovendien beval zich dit  gevoelen
 van ,canus ook daarom niet aan1 wl het1
 gelk ,suarez reeds  opmerkte1 zooveel  
overeenkomst had met en zoo licht       
verleiden kon tot  de leer van ,calvn   
over het testimonium ,spiritus ,sancti4 
,daarom waren  de ,roomsche theologen   

erop bedacht1 om den laatsten grond des 
geloofs  elders te zoeken dan in het    
lumen interius4 ,suarez was van oordeel1
  dat niet alleen het voorwerp1 maar ook
 de grond des geloofs zelf weer  eene   
zaak des geloofs is4 ,w gelooven niet   
alleen dat de ,schrift waar  is1 wl ,god
 zich daarin heeft geopenbaard2 maar ook
 het feit1 dat ,god  zich daarin heeft  
geopenbaard1 gelooven w1 omdat ,god zelf
 het in de  ,schrift getuigt4 ,de       
openbaring is tegelk het quo en het quod
 creditur4  ,unus enim et idem actus    
credit ,deum et ,deo4 ,gelk het oog de  
kleuren  en tevens het licht1 waardoor  
die kleuren zichtbaar worden1 waarneemt2
  gelk de rede de afgeleide waarheden   
kent en tevens de principia1  waardoor  
ze kenbaar zn2 zoo ook kent het geloof  
zoowel de geopenbaarde  waarheden1 als  
de getuigenis1 waarop ze rusten1 als    
goddelk4 ,zeer  vele theologen1 ook in  
den nieuweren td1 hebben met dit        
gevoelen van  ,suarez hun instemming    
betuigd1 maar het bevredigde niet allen4

 ,de  cirkelredeneering was toch        
duidelk3 de ,schrift wordt geloofd1 wl  
ze  geopenbaard is1 en dat ze           
geopenbaard is1 wordt wederom geloofd1  
wl  de ,schrift het getuigt4 ,het leidt 
ook tot een progressus in infinitum3  ik
 geloof eene openbaring1 omdat eene     
andere openbaring het getuigt  enz4 ,wel
 antwoordt ,suarez op deze bedenking1   
dat de openbaring om  zichzelve moet    
geloofd worden2 dat ,god1 zich          
openbarend1 ook daarin  tegelk          
openbaart1 dat ,h het is1 die zich      
openbaart4 ,maar altd  blft toch de     
vraag nog open1 waarom gelooven w het   
getuigenis1 waarb  ,god verklaart1 dat  
,h het is1 die zich heeft geopenbaard4  
,lugo leerde  daarom1 dat het aannemen  
van het feit1 dat ,god zich in de       
,schrift  geopenbaard heeft1 wel        
bovennatuurlk was1 maar dat het toch    
niet in  eigenlken zin geloof kon worden
 genoemd4 ,gelooven toch is altd iets   
voor waar aannemen op grond van een     
getuigenis4 ,indien nu het aannemen  van

 het feit1 dat ,god zich geopenbaard    
heeft1 een gelooven ware in  eigenlken  
zin1 dan onderstelde dit wederom een    
goddelk getuigenis1 en  zoo in          
infinitum4 ,lugo nam daarom aan1 dat het
 erkennen van het feit  der openbaring  
niet rustte op het getuigenis ,gods1    
maar daarop1 dat  de geloovige de       
openbaring zelve met haar wonderen1     
profetien enz4  onmiddellk en           
rechtstreeks als openbaring inzag1      
evenals de rede de  waarheid der        
principia onmiddellk erkent4 ,de        
openbaring kondigt zich  zelve door haar
 inhoud als goddelk aan1 evenals naar   
het beeld van  ,thomas1 ,s4 ,theol4     
,,iii qu4 #dc art4 #a een gezant zich   
door den inhoud  zner boodschap1 bv4    
door geheimen1 die alleen zn lastgever  
weten kan1  verifieert4 ,maar deze      
voorstelling stuit weder op het bezwaar1
 dat deze  erkenning der openbaring f   
werkelk onmiddellk is1 in welk geval z  
eene nieuwe openbaring wordt in het     
subject1 eene aanschouwing van  het     

goddelke1 die we hier op aarde1 als     
wandelende in het geloof1  niet         
deelachtig worden2 f dat ze feitelk     
middellk is1 maar dan  ook voortvloeit  
uit de indicia en criteria der          
openbaring1 en alzoo  wederom komt te   
rusten op de bewzen voor de openbaring1 
op de motiva  credibilitatis4 ,ook deze 
oplossing is dus onbevredigend4 ,daarom 
hebben  wederom anderen gezegd3 het     
getuigenis ,gods is de laatste grond des
  geloofs4 ,op de vraag3 waarom gelooft 
g8 antwoordt de ,christen3 omdat  ,god  
gesproken heeft4 ,deus dixit4 ,een      
anderen1 dieperen grond kan h  in dezen 
niet aangeven4 ,als hem verder wordt    
gevraagd3 maar waarom  gelooft g1 dat   
,god gesproken heeft1 bv4 in de         
,schrift8 dan kan h  alleen nog ten     
antwoord geven1 dat ,god hem inwendig   
alzoo bewerkt1  dat h die ,schrift als  
,gods woord erkent4 ,maar daarmede heeft
 h ook  alles gezegd4 ,het getuigenis   
,gods is de grond1 maar de genade1 de   
wil  is de oorzaak des geloofs4 ,de     

bewzen mogen motiva credibilitatis  zn1 
de wil is ten slotte het motivum        
credendi4 ,boven kritiek is ook  dit    
standpunt niet verheven4 ,want er kan   
gevraagd worden en er is ook  werkelk   
gevraagd1 welken grond het verstand     
heeft1 om de ,schrift  als woord ,gods  
aan te nemen4 ,het antwoord1 dat de wil 
of de genade het  verstand daartoe      
beweegt1 is onvoldoende4 ,de wil kan het
 verstand toch  niet bewegen1 om iets   
voor waar aan te nemen zonder grond1    
waarvan  het zelf het geloofwaardige    
niet inziet4 ,het verstand moet immers  
zelf erkennen1 dat iets goddelk is en   
daarom geloof verdient4 ,anders  is het 
geloof onredelk en maakt de geloovige   
met een sic volo1 sic  jubeo1 stat pro  
ratione voluntas van de moeilkheid zich 
af4 ,ook de  ,roomsche godgeleerden     
hebben daarom op de vraag naar den      
diepsten  grond des geloofs geen allen  
bevredigend antwoord weten te geven4    
,zeer  velen onthouden zich eenvoudig   
van eene beslissing en laten de keuze   

tusschen de verschillende bovengenoemde 
gevoelens vr4 ,genoeg1 om te  doen zien1
 dat ook ,rome met zne onfeilbare kerk  
en zn onfeilbaren  paus niets vr heeft  
boven de kerken der ,hervorming4 ,de    
diepste grond  van het geloof ligt ook b
 ,rome1 evengoed als b het              
,protestantisme1 in  het subject4 ,cf4  
,denzinger1 ,vier ,bcher von der rel4   
,erk4 ,,ii #dhf-ejj4  ,kleutgen1 ,theol4
 der ,vorzeit1 #b;e ,aufl4 ,,iv         
#dgc-ecb4 ,von ,schzler1  ,neue         
,untersuchungen ber das ,dogma von der  
,gnade und das ,wesen des  ,glaubens1   
,mainz #ahfg ,s4 #eac-ecg4 ,al4 ,schmid1
 ,untersuchungen ber den  letzten       
,gewissheitsgrund des                   
,offenbarungsglaubens1 ,mnchen1 #ahgi4  
,jansen1 ,praelect4 ,theol4 ,i #gaa-gbd4
    #c4 ,de ,reformatie nam welbewust en
 vr haar standpunt in het religieuse    
subject1 in het geloof van den          
,christen1 in het getuigenis des ,h4    
,geestes4 ,wel is waar komen er b       
,luther1 ,zwingli en ,melanchton slechts

  enkele uitspraken voor over het       
testimonium ,spiritus ,sancti1 ,kstlin1 
,luthers ,theol4 ,i #bgi1 ,,ii #bed f4  
,scholten1 ,l4 ,h4 ,k4 ,i #ahf v4 ,maar 
,calvn heeft deze leer breedvoerig      
ontwikkeld en haar in verband  gebracht 
niet alleen met den inhoud maar ook met 
den vorm en het gezag  der ,schrift4    
,dat de ,schrift ,gods woord is1 zegt   
,calvn1 staat niet  vast door de kerk1  
maar stond vast vr haar besluit1 want de
 kerk  is gegrond op het fundament van  
apostelen en profeten4 ,de ,schrift     
brengt haar eigen gezag mede1 z rust in 
zichzelve1 z is 4  ,evenals het licht   
van de duisternis1 de witte van de      
zwarte kleur1  het zoet van het bitter  
onderscheiden is1 zoo wordt de ,schrift 
door  haar eigen waarheid onderkend4    
,maar zekerheid b ons krgt die ,schrift 
als ,gods woord alleen door het         
getuigenis des ,h4 ,geestes4 ,bewzen en 
redeneeringen zn wel veel waard1 maar   
dit getuigenis gaat ze alle in  waarde  
verre te boven1 het is omni ratione     

praestantius4 ,gelk ,god  alleen van    
zichzelf getuigen kan in zn woord1 zoo  
vindt zn woord  niet eerder geloof in   
het hart der menschen1 dan nadat het    
door het  inwendig getuigenis des       
,geestes bezegeld wordt4 ,dezelfde      
,geest1 die  door den mond der profeten 
sprak1 moet in onze harten werken en ons
  overtuigen1 dat z getrouw hebben      
overgeleverd hetgeen hun van ,god       
bevolen was4 ,de ,h4 ,geest is daarom   
zegel en bevestiging van het geloof  der
 vromen4 ,indien we dat getuigenis in   
ons hebben1 rusten we niet in  eenig    
menschelk oordeel1 maar stellen         
ontwfelbaar vast1 alsof we  ,god zelf in
 haar aanschouwden1 dat de ,schrift uit 
,gods mond door den  dienst van menschen
 is voortgekomen4 ,w onderwerpen ons aan
 haar ut rei  extra aestimandi aleam    
positae4 ,maar dat moet niet zoo worden 
verstaan1  alsof we ons blindelings     
onderwierpen aan eene zaak1 die ons     
onbekend  is4 ,neen1 w zn ons bewust1   
dat w in die ,schrift de onoverwinbare  

waarheid bezitten en voelen non dubiam  
vim numinis illic1 vigere ac  spirare1  
waardoor w1 willens en wetens en toch   
levendig en krachtig  tot gehoorzaamheid
 gedrongen worden1 ,inst4 ,i c4 #g4     
,comm4 in #b ,tim4  #c3af4 ,calvn wist  
in deze leer van het testimonium ,sp4   
,s4 geen private  openbaring1 maar de   
ervaring aller geloovigen te beschrven1 
,inst4 ,i1  #g1 #e4 ,dit getuigenis des 
,h4 ,g4 was b hem ook niet gesoleerd    
van1 maar  stond in het nauwste verband 
met heel de werkzaamheid des ,h4 ,g4 in 
het  hart der geloovigen2 door haar     
alleen ontstaat en bestaat de gansche   
kerk2 heel de toepassing des heils is   
een werk van den ,h4 ,geest2 en het     
getuigen aangaande de ,schrift is maar  
eene van de vele werkzaamheden  des ,h4 
,g4 in de gemeente der geloovigen4 ,het 
testimonium ,sp4 ,s4 geeft  ook geen    
nieuwe openbaringen1 maar maakt den     
geloovige vast ten aanzien  van de      
waarheid ,gods1 die volledig in de      
,schrift is vervat2 het maakt  dat het  

geloof eene cognitio certa is en allen  
twfel buitensluit4 ,en  het vindt ten   
slotte zne analogie in het getuigenis1  
dat ons geweten  geeft aan de wet ,gods1
 en in de zekerheid1 die we hebben      
aangaande ,gods  bestaan4 ,cf4 ,klaiber1
 ,die ,lehre der altprot4 ,dogm4 von dem
 test4 ,sp4  ,s41 ,jahrb4 f4 deutsche   
,theol4 #aheg ,s4 #a-ed4 ,aug4 ,benezeh1
 ,thorie de  ,calvin sur l',ecriture    
,sainte1 ,paris #ahij4 ,jacq4 ,pannier1 
,le tmoignage  du ,saint-,esprit1 ,paris
 #ahic4 ,deze leer van het testim4 ,sp4 
,s4 werd  opgenomen in de ,fransche1    
,nederl4 en ,westminstersche            
geloofsbeldenis  en in ,calvns geest    
ontwikkeld door ,ursinus1 ,tract4       
,theol4 p4 #ab1  #ac4 ,zanchius1 ,op4   
,,viii col4 #ccb sq4 ,polanus1 ,synt4   
,theol4 ,i cap4 #af4  ,trigland1        
,antapologia p4 #db sq4 ,maccovius1     
,loci ,comm4 p4 #bh4 ,alsted1  ,theol4  
schol4 didact4 #afah p4 #aj sq4 #bi sq4 
,maresius1 ,syst4 ,theol4  ,i  #cc e4 a4
 ,ook buiten de ,geref4 theologie vond  

ze ingang b de  ,lutherschen1 nog niet b
 ,chemniz1 ,heerbrand enz4 maar wel b   
,hutter1  ,hunnius1 ,gerhard1 ,loc4     
,theol4 loc4 #a cap4 #c  #ci4           
,quenstedt1 ,hollaz1  cf4 ,hase1        
,hutterus ,rediv4  #cg1 #de4 ,schmid1   
,dogm4 der ev4 luth4 ,k4 #f;e  ,aufl4   
,s4 #ca4 ,klaiber1 ,jahrb4 f4 d4 ,theol4
 #aheg ,s4 #a-ed4 ,dorner1 ,gesch4  der 
,prot4 ,theol4 ,s4 #eci-edi4    ,maar   
deze leer vond bestrding van den kant   
van het ,socinianisme1 ,fock1  der      
,socinianismus #ccf f42 van het         
,remonstrantisme1 ,episcopius1 ,instit4 
,theol4 ,lib4 #d ,sect4 #a cap4 #e  #b4 
,limborch1 ,theol4 ,christ4 ,i c4 #d    
#ag1  en van het ,romanisme1            
,bellarminus1 de verbo ,dei ,,iv #d2 cf4
 ,pannier1 ,le  tmoignage du ,s4 ,esprit
 p4 #adj s4 ,langzamerhand begon het    
testimonium  internum ook in de ,geref4 
theologie zne eereplaats te verliezen4  
,b  ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,ii qu4  
#f  #aa sq4 en ,decas disput4 miscell4  
p4  #cj-gj1 ,amyraldus1 ,syntagma       

thesium theol4 in acad4 ,salmur4 #affe  
p4  #aag-adc1 ,molinaeus1 ,juge des     
controverses1 chap4 #af1 #ag e4 a4 wordt
  het reeds verzwakt1 en vereenzelvigd  
met zoodanige verlichting des ,h4       
,geestes1 waardoor het verstand in staat
 wordt gesteld1 om de notae en  criteria
 van de goddelkheid der ,h4 ,schrift op 
te merken4 ,het geloof  sluit zich niet 
rechtstreeks en onmiddellk meer aan de  
,schrift aan1  maar vloeit uit het      
inzicht in de veritatis et divinitatis  
notae voort4  ,tusschen de ,schrift en  
het geloof worden de kenmerken van de   
waarheid  der ,schrift ingeschoven4     
,eerst nog in dien zin1 dat het opmerken
 en  onderkennen van die criteria aan   
eene verlichting des verstands door  den
 ,h4 ,geest wordt toegeschreven4 ,maar  
het rationalisme achtte spoedig  ook    
deze onnoodig1 droeg het onderzoek van  
de waarheid der openbaring  op aan de   
rede1 en grondde het gezag der ,schrift 
op historische  bewzen4 ,zelfs          
rechtzinnige theologen durfden nauwelks 

meer spreken  van het testimonium       
internum1 ,brakel1 ,red4 godsd4 #b3g4   
,marck1 ,merch der  ,godg4 #b3f4 ,als   
het getuigenis des ,h4 ,g4 nog ter      
bevestiging van het  gezag der ,schrift 
ter sprake wordt gebracht1 komt het     
geheel achteraan1  en wordt het in een  
ervaringsbews veranderd1 ,reinhard1     
,dogm4 #ete ,aufl4  ,s4 #fi4            
,bretschneider1 ,dogm4 #ahch ,i #bhc en 
de daar aangeh4 litt4 ,hase1  ,hutterus 
,rediv4  #cg1 noot #d4 ,vinke1 ,theol4  
,christ4 dogm4 ,comp4 p4  #ba1 #bb enz4 
,michaelis1 ,dogm4 #b;e ,aufl4 ,gtt4    
#aghd ,s4 #ib1 verklaarde1  dat h nooit 
zulk een getuigenis des ,h4 ,g4 in zn   
hart vernomen had  en ook in de ,schrift
 niet vond4 ,en ,strauss1 ,gl4 ,i #acf1 
beweerde1 dat  het testimonium ,sp4 ,s4 
tot fanatisme of tot rationalisme leidde
 en de  ,achilleshiel was van het       
,protestantsche systeem4                
,verschillende oorzaken hebben er echter
 toe medegewerkt1 om deze  leer van het 
testimonium internum toch weer          

eenigermate in hare eer  te herstellen4 
,de kritiek van het rationalisme door   
,kant2 het bews  des ,geistes und der   
,kraft1 waarop ,lessing zich beriep2 de 
romantiek  van ,jacobi en               
,schleiermacher1 en de onvruchtbaarheid 
der apologetiek  hebben de overtuiging  
doen geboren worden1 dat de             
rechtvaardiging  van de christelke      
religie uitgaan moet van het geloof der 
gemeente4  ,religieuse waarheid moet op 
andere wze bewezen worden dan eene      
stelling uit de mathesis4 ,aan de       
openbaring die het principium  externum 
der religie is1 moet een                
correspondeerend orgaan in den  mensch  
zelf beantwoorden4 ,wel verschilt dit   
alles nog zeer veel  van het testimonium
 ,sp4 ,s41 gelk het door ,calvn         
ontwikkeld werd4  ,dikwerf wordt dit    
getuigenis door de nieuwere theologen   
van heel  zn bovennatuurlk karakter     
beroofd4 ,gewoonlk wordt het in verband 
gebracht niet met den vorm1 maar alleen 
met den inhoud1 en soms  alleen met den 

religieus-ethischen inhoud der ,schrift4
 ,maar evenals  de ,roomsche1 zoo moeten
 ook de ,protestantsche theologen       
erkennen1  dat de laatste en diepste    
grond des geloofs niet buiten ons liggen
  kan in bewzen en redeneeringen1 in    
kerk en traditie1 maar alleen  gevonden 
kan worden in den mensch zelf1 in het   
religieuse subject4  ,en die overtuiging
 komt aan de leer van het testimonium   
,sp4 ,s4 ten  goede4 ,een enkele moge   
het nog voor de historische bewzen      
opnemen en  het testimonium ,sp4 ,s4    
bestrden1 zooals ,knig1 ,der            
,glaubensakt des  ,christen #ahia ,s4   
#ib-ii4 ,id4 ,die letzte ,instanz des   
bibl4 ,glaubens #ahib  ,s4 #bc f4 ,de   
meeste theologen nemen het weer op in de
 dogmatiek1 en  ruimen er eene grootere 
of kleinere plaats voor in1 ,oosterzee1 
,jaarb4  v4 wet4 ,theol4 #ahde4 ,dogm4  
,i #bdb4 ,scholten ,l4 ,h4 ,k4 ,i       
#aae-bcc4 ,twesten  ,i #dcc-g4 ,klaiber1
 ,jahrb4 f4 d4 ,theol4 #aheg4 ,lange ,i 
#hd4 ,kahnis1  ,luth4 ,dogm4 ,i #bia4   

,philippi1 ,kirchl4 ,dogm4 #c;e ,aufl4  
,i #ace f4 ,cremer  in ,herzog #f1 #gdf4
 ,frank1 ,syst4 der chr4 ,gewissheit ,i 
#aci4 ,id4 ,dogm4  ,studin #ch-eg4      
,thomasius1 ,christi ,person u4 ,werk   
#c;e ,aufl4 ,,ii #bfh f4  ,dorner1      
,gesammelte ,schriften1 ,berlin #ahhc   
,s4 #aca f4 ,lipsius1 ,jahrb4  f4 prot4 
,theol4 #ahhe ,s4 #fad4 ,hodge1 ,syst4  
,theol4 ,,iii #fi4 ,pannier1 ,le        
tmoignage du ,s4 ,esprit p4 #aic s4     
,kuyper1 ,encycl4 ,,ii #eja-eaa4 ,john  
de  ,witt1 ,the testimony of the ,holy  
,spirit to the ,bible1 ,presb4 and ,ref4
  ,rev4 ,jan4 #ahie p4 #fi-he4    #d4   
,zoowel de ,roomsche als de             
,protestantsche theologie is b het      
onderzoek naar den diepsten grond des   
geloofs uitgekomen b het  religieuse    
subject en moet hare positie nemen in   
het geloof der  gemeente4 ,elke andere  
weg1 tot bews der religieuse waarheid   
ingeslagen1 is gebleken eene impasse te 
zn4 ,schnbaar is dit eene               
teleurstelling2 en zoo wordt ze ook     

gevoeld door elk1 die het eigenlk  wezen
 van openbaring en godsdienst miskent en
 ze verandert in eene  verstandelk      
bewsbare leer4 ,maar feitelk is deze    
uitkomst voor de  theologie eene winst4 
,want z bewst1 dat de theologie tot het 
inzicht  gekomen is van de              
eigensoortigheid der religie en dat z in
 dezelfde  conditie verkeert als alle   
andere wetenschappen4 ,het subjectieve  
uitgangspunt is toch volstrekt niet     
alleen aan de theologie eigen4 ,al  het 
objectieve is slechts van uit het       
subject te benaderen2 het ,ding  an sich
 is onkenbaar en bestaat voor ons niet4 
,de wereld der klanken  heeft slechts   
realiteit voor den hoorenden1 de wereld 
der gedachten  alleen voor den denkenden
 geest4 ,het is vergeefsche moeite1 aan 
den  blinde het objectief bestaan der   
kleuren te willen bewzen4 ,alle  leven  
en kennen berust op eene samenstemming  
van subject en object4  ,en de mensch is
 daarom zoo rk1 wl h door de            
verschillendste en  de veelvuldigste    

relatin aan de objectieve wereld        
verbonden is4 ,h  is aan de gansche     
wereld verwant2 physisch1 vegetatief1   
sensitief1  intellectueel1 ethisch1     
religieus staat h met die wereld in     
harmonie2  h is een mikrokosmos4 ,nu    
gaat de ,schrift ons voor1 om al deze   
relatin  van den mensch tot de wereld   
religieus op te vatten en thestisch te  
verklaren4 ,de mensch heeft zich niet   
zelf in deze verhouding tot den  kosmos 
gesteld4 ,h is van huis uit op die      
wereld aangelegd1 en deze  wederkeerig  
op hem4 ,wl h beeld ,gods is1 is h ook  
heer der aarde4  ,en niet alleen is het 
,god1 die deze banden eenmaal tusschen  
mensch en  wereld gelegd heeft2 ,h is   
het ook1 die ze voortdurend van         
oogenblik  tot oogenblik in stand houdt 
en werken doet4 ,het is eenzelfde       
,logos1  waardoor alle dingen in en     
buiten den mensch zn gemaakt4 ,h is vr  
alle dingen en deze bestaan nog altd te 
zamen door ,hem1 ,joh4 #a3c2  ,col4     
#a3ae4 ,nog nader doet de ,schrift ons  

den ,geest van ,god kennen  als principe
 en auteur van alle leven in mensch en  
wereld1 ,gen4 #a3b2  ,ps4 #cc3f1        
#ajd3cj1 #aci3g2 ,job #bf3ac1 #cc3d1    
bepaaldelk ook van het  intellectueele1 
ethische en religieuse leven1 ,job      
#cb3h2 ,jes4 #aa3b4  ,natuurlk is de    
werking van dien ,geest verschillend1   
overeenkomstig de  verhoudingen1 waarin 
de mensch tot de wereld staat4 ,physisch
 bestaat  ze nog slechts in de aandrift1
 die mensch en dier hunne spze van ,god 
doet zoeken1 ,ps4 #ajd3bj-cj4 ,ze is dan
 nog gelk aan het instinct1 dat         
onbewust de handeling leidt4 ,maar      
hooger vorm neemt deze werking van      
,gods ,geest aan in het intellectueele1 
ethische en religieuse leven van  den   
mensch4 ,ze wordt dan tot ratio1        
conscientia1 sensus divinitatis1  welke 
geen rustende vermogens maar            
vatbaarheden zn1 die door inwerking  van
 verwante verschnselen uit de           
buitenwereld tot actie overgaan4 ,en    
deze actie kan nu den naam van          

getuigenis dragen1 door den menschelken 
geest gegeven aan de correspondeerende  
verschnselen buiten hem4  ,onze geest   
doet niets anders dan altd door         
getuigenis geven aan de  waarheid1 die  
van buiten tot ons komt4 ,h brengt die  
waarheid niet  denkende en redeneerende 
uit zichzelven voort2 h produceert en   
schept ze niet1 h reproduceert en denkt 
ze slechts na4 ,de waarheid  bestaat vr 
en onafhankelk van den menschelken      
geest2 z rust in  zichzelve1 in den     
,logos1 waarin alles bestand heeft4 ,van
 's menschen  zde is alleen noodig1 dat 
h de waarheid inzie en in zich opneme2  
dat h er zn getuigenis aan geve en ze   
denkend en kennend verzegele4  ,zoo     
getuigde ,jezus hetgeen h gezien en     
gehoord had1 ,joh4 #c3cb2 ,h  gaf der   
waarheid getuigenis1 ,joh4 #ah3cg2 en   
zoo waren de apostelen  getuigen van het
 woord des levens1 dat z in ,christus   
aanschouwd en  getast hadden1 ,joh4     
#ae3bg2 #a ,joh4 #a3c4 ,zulk een        
getuigenis geven aan  de waarheid is    

voor den menschelken geest rust1        
vreugde1 zaligheid4  ,de afstand        
tusschen ons en de waarheid is dan      
weggevallen2 z heeft  ons1 w hebben haar
 gevonden4 ,er is onmiddellke aanraking4
 ,z maakt  ons door zichzelve tot hare  
getuigen4 ,alle waarheid maakt van hem1 
die haar kent1 een getuige1 een         
verkondiger1 een profeet4 ,ingaande  in 
onzen geest1 brengt z hare eigene       
getuigenis mede2 z brengt die  zelve in 
ons voort4 ,religieus opgevat1 is het de
 ,logos zelf1 die door  onzen geest heen
 aan den ,logos in de wereld getuigenis 
geeft4 ,het is  eenzelfde ,geest1 die de
 waarheid objectief voor ons uitspreidt 
en ze  subjectief in onzen geest tot    
zekerheid verheft4 ,het is zn           
getuigenis1  dat in ons bewustzn gegeven
 wordt aan de gedachten1 welke ,god in  
de  schepselen heeft belichaamd4        
,bovenal in de religie is dit getuigenis
  des ,h4 ,geestes aan de waarheid      
duidelk4 ,god laat zich niet onbetuigd4 
,h openbaart zne  en  in de schepselen1 

en geeft  zelf daaraan in onzen  door   
znen ,geest getuigenis4 ,alle kennen    
der waarheid is wezenlk een getuigenis1 
dat de geest des menschen  aangaande    
haar aflegt1 en in den diepsten grond   
een getuigenis van den  ,geest ,gods aan
 het ,woord1 waardoor alle dingen zn    
gemaakt4    #e4 ,dit getuigenis van des 
menschen geest aan de waarheid is       
onderstelling en grondslag1 en tevens   
ook analogie van het testimonium        
,spiritus ,sancti4 ,calvn en anderen    
wezen reeds op deze overeenkomst1       
,instit4 ,,ii #h1 #a4 ,maresius1 ,syst4 
theol4 ,i  #cc4 ,alsted1 ,theol4 schol4 
did4 p4 #ca4 ,maar analogie is geen     
identiteit4 ,de christelke religie      
heeft tot principium externum niet de   
algemeene openbaring ,gods in de        
natuur1 maar eene bzondere openbaring   
,gods in ,christus4 ,daarmede moet  het 
principium internum overeenstemmen4 ,de 
van den psychischen  mensch is          
onvoldoende1 om de dingen des ,geestes  
,gods te onderscheiden4  ,god kan alleen

 door ,god worden gekend4           1   
,joh4 #h3dg1 #c3ba1 #g3ag1 #aj3c v41    
#ah3cg4 ,niemand kan over  ,god spreken1
 dan die uit en door ,hem spreekt4      
,daarom kan ook alleen  diezelfde       
,geest1 die door profeten en apostelen  
heeft gesproken1 in  onze harten aan de 
waarheid getuigenis geven en deze       
daardoor boven  allen twfel verheffen en
 tot volstrekte zekerheid brengen4 ,zulk
 een  getuigenis des ,h4 ,geestes in de 
harten der geloovigen wordt in de       
,schrift zeer duidelk geleerd4 ,in de   
objectieve openbaring1 d4 i4 in  den    
persoon van ,christus en in de ,schrift 
als zn woord1 ligt alles  besloten1 wat 
de mensch tot de kennis en den dienst   
,gods van noode  heeft4 ,de openbaring  
,gods is in ,christus voltooid en in de 
,schrift  volkomen genoegzaam           
beschreven4 ,maar deze openbaring in    
,christus en  in zn woord is middel1    
geen doel4 ,doel is de schepping eener  
nieuwe  menschheid1 die het beeld ,gods 
ten volle ontvouwt4 ,daarom moet heel   

de openbaring overgeleid worden uit     
,christus in de gemeente1 uit de        
,schrift in het bewustzn2 ,god zoekt    
eene woning in den mensch4 ,dit  groote1
 goddelke werk van de toepassing des    
heils1 van de leiding in  alle waarheid 
is opgedragen aan den ,heiligen ,geest4 
,reeds in de dagen  des ,o4 ,verbonds   
was ,h de auteur van alle               
religieus-ethische kennis  en leven1    
,ps4 #ea3ac1 #adc3aj2 ,jes4 #fc3aj4     
,maar ,israel verkeerde in een  staat   
van onmondigheid en was onder de        
verzorging der wet gesteld1  ,gal4 #d3a 
v4 ,de ,h4 ,geest was nog niet1 overmits
 ,christus nog niet was  verheerlkt1    
,joh4 #g3ci4 ,daarom zagen de profeten  
met verlangen uit  naar de dagen des ,n4
 ,verbonds1 waarin allen door den ,heere
 geleerd en  allen door den ,h4 ,geest  
geleid zouden worden1 ,jer4 #ca3cd2     
,ezech4 #cf3be  v42 ,joel #b3bh v4 ,naar
 de belofte wordt deze ,geest uitgestort
 op den  ,pinksterdag4 ,heel zne        
werkzaamheid wordt door ,jezus een      

getuigen1 een  verheerlken van          
,hemzelven genoemd1 ,joh4 #ae3bf1       
#af3ad4 ,de ,h4 ,geest  is de           
waarachtige en de almachtige ,getuige   
voor ,christus4 ,heel de  wereld staat  
vandig tegen ,christus over1 niemand    
neemt het voor ,hem  op4 ,maar de ,h4   
,geest treedt b die wereld als de       
paracleet1 als de  verdediger van       
,christus op4 ,dat doet ,h allereerst in
 de ,schrift2 deze  is het getuigenis1  
de pleitrede des ,h4 ,geestes voor      
,christus1 die ,h  uitspreekt en        
handhaaft al de eeuwen door4 ,dit       
testimonium ,spiritus  ,sancti in ,s4   
,scriptura gaat vooraf en ligt ten      
grondslag aan het  getuigenis1 dat de   
,h4 ,geest aflegt in de harten der      
geloovigen4 ,gelk  de gedachten ,gods   
objectief in de wereld belichaamd zn en 
daaruit  door den menschelken geest     
worden afgeleid1 zoo is ook het woord   
der  openbaring eerst volkomen          
beschreven in de ,h4 ,schriftuur1 om    
daarna  verzegeld te worden in onze     

harten door het getuigenis des ,h4      
,geestes4  ,ook hier bestaat de         
werkzaamheid van den geest des menschen 
in niets  anders dan om getuigenis te   
geven aan de waarheid1 en na te denken  
wat ,god voorgedacht heeft4 ,het        
testimonium ,sp4 ,s4 in de geloovigen   
blkt hier alreede geen nieuwe openbaring
 of meedeeling van onbekende  waarheden 
te zn4 ,het is wezenlk onderscheiden van
 profetie en  inspiratie2 het doet      
alleen de waarheid1 die buiten en       
onafhankelk  van ons bestaat1 als       
waarheid verstaan en verzekert en       
verzegelt ze  mitsdien in het menschelk 
bewustzn4 ,de verhouding van het        
getuigenis  des ,h4 ,geestes in de      
harten der geloovigen tot de waarheid   
der  openbaring in de ,h4 ,schrift is m4
 m4 geene andere dan die van den        
menschelken geest tot het voorwerp van  
zne kennis4 ,het subject schept  de     
waarheid niet2 het erkent en beaamt ze  
slechts4    ,maar de analogie strekt    
zich nog verder uit4 ,de objecten van   

het  menschelk weten zn alle 1 ze rusten
 in zichzelve1 hun  bestaan kan erkend  
maar niet bewezen worden4 ,bewzen in    
strikten  zin zn er alleen mogelk ten   
aanzien van afgeleide stellingen1 en    
bestaan dan daaruit1 dat deze tot       
algemeene stellingen worden herleid4    
,bewzen is3 het onbekende terugleiden   
tot het bekende1 het bzondere  tot het  
algemeene1 het onzekere tot het         
vaststaande4 ,misschien is  het nog     
juister te zeggen1 dat bewzen bestaat in
 het herleiden van  onzekere en         
betwfelde stellingen tot zulke1 die nu  
eenmaal algemeen  als vaststaande worden
 aangenomen4 ,want de prima principia1  
waar alle  bewzen ten slotte op rusten1 
zn zelve voor geen bews vatbaar2 z      
staan alleen vast door en voor het      
geloof4 ,bewzen zn daarom alleen  van   
kracht voor hem1 die in deze principia  
met ons overeenstemt4  ,contra principia
 negantem non est disputandum4 ,zoo kan 
in de moraal  het stelen als            
ongeoorloofd worden bewezen aan hem1 die

 het gezag der  zedewet erkent1 maar elk
 bews is krachteloos tegenover wie dit  
gezag  loochent4 ,de zedewet zelve is 1 
z rust in zichzelve1 z is  als de zon   
die alleen gezien wordt b haar eigen    
stralen2 z hangt van  geen bews en      
redeneering af2 z is machtig doordat z  
er is1 zichzelve  poneert en handhaaft2 
haar macht bestaat in haar gezag1 in de 
goddelke  majesteit1 waarmede z haar3 g 
zult1 in onze conscientie hooren doet4  
,de zedewet zou zichzelve verzwakken1   
als z met ons ging redeneeren en  zich  
onderwierp aan ons oordeel4 ,z treedt   
kategorisch op1 en wil van  geen        
exceptin1 van geen verontschuldigingen  
weten4 ,op de vraag3 waarom  onderwerpt 
g u aan de zedewet8 is er maar n        
antwoord mogelk3 omdat  z m ,gods wil   
openbaart4 ,maar als dan verder gevraagd
 wordt3 waarom  gelooft g1 dat die      
zedewet ,gods wil is8 is er geen afdoend
 antwoord  meer te geven4 ,wie dan toch 
antwoorden wil1 slaat een zweg in en    
beroept zich op allerlei notae en       

criteria1 waarin die goddelkheid  der   
zedewet zich aan hem kenbaar maakt4     
,maar afdoende bewzen zn dit  niet4 ,en 
zoo is het gesteld met alle principia4  
,z rusten in zichzelve  en staan alleen 
vast voor het geloof4 ,op dezelfde wze  
verhoudt het  zich in de theologie4     
,bewzen zn hier alleen mogelk ten       
aanzien van  de afgeleide stellingen4   
,de ,godheid van ,christus kan bewezen  
worden aan  hem1 die het gezag der      
,schrift erkent4 ,maar de autoriteit der
 ,schrift  rust in zichzelve en is voor 
geen bews vatbaar4 ,de ,h4 ,schrift is  
en daarom de laatste grond des geloofs4 
,een diepere grond  is niet aan te      
voeren4 ,op de vraag3 waarom gelooft g  
de ,schrift8 is  het eenige antwoord1 wl
 z ,gods woord is4 ,maar als dan verder 
gevraagd  wordt3 waarom gelooft g1 dat  
de ,h4 ,schrift ,gods woord is8 moet de 
,christen het antwoord schuldig blven4  
,wel zal h dan een beroep  doen op de   
notae en criteria der ,schrift1 op de   
majesteit van haar  stl1 de verhevenheid

 van haar inhoud1 de diepte harer       
gedachten1 het  zegenrke harer vruchten 
enz42 maar dat zn toch niet de gronden  
van  zn geloof1 het zn slechts          
eigenschappen en kenmerken1 die later   
door  het geloovig denken in de ,schrift
 worden ontdekt1 evenals de bewzen  voor
 ,gods bestaan niet aan het geloof      
voorafgaan en dit schragen1 maar  eruit 
voortvloeien en erdoor uitgedacht zn4   
,alle bewzen voor het  geloof aan de    
,schrift1 ontleend aan hare notae en    
criteria1 toonen  ten duidelkste aan1   
dat er geen diepere grond kan aangegeven
 worden4  ,het ,deus dixit is het primum
 principium1 waartoe alle dogmata1 ook  
dat aangaande de ,schrift1 kunnen       
herleid worden4 ,de band der ziel aan   
de ,schrift als het woord ,gods ligt    
achter het bewustzn1 en onder de        
bewzen2 h is mystiek van aard1 evenals  
het geloof aan de principia in  de      
verschillende wetenschappen4    #f4     
,tegen deze voorstelling wordt echter   
van verschillende zden de  bedenking    

ingebracht1 dat alzoo het gelooven      
geheel willekeurig  wordt4 ,in plaats   
van redenen op te geven1 waarom de      
,schrift als woord  ,gods wordt geloofd1
 antwoordt men1 dat ,god het alzoo te   
gelooven  geeft4 ,daarmede kan de       
,mohammedaan zn geloof aan den ,koran1  
en ieder  bgeloovige zne superstitie    
bewzen4 ,het sic volo1 sic jubeo neemt  
de plaats in van reden en bews4 ,cf4 bv4
 ,scholten tegen ,saussaye1  ,leer der  
,herv4 ,kerk1 #c;e druk1 voorrede4      
,hiertegen worde echter in de  eerste   
plaats opgemerkt1 dat de geloovige wel  
is waar geen dieperen  grond voor de    
openbaring kan aangeven dan haar        
goddelke autoriteit1  welke h door het  
geloof erkent4 ,maar daarom heeft h nog 
wel wat in  het midden te brengen       
tegenover den bestrder dier openbaring4 
,het  is zoo1 afdoende bewzen heeft h   
niet1 h kan den tegenstander niet       
bewegen tot het geloof1 maar h heeft ter
 verdediging minstens evenveel  te      
zeggen als gene tot aanval4 ,ook het    

ongeloof rust ten slotte niet  op bewzen
 en redeneeringen maar wortelt in het   
hart4 ,geloovigen en  ongeloovigen staan
 in dit opzicht volkomen gelk2 beider   
overtuiging  hangt met heel hun         
persoonlkheid saam en wordt eerst       
aposteriori  door bews en redeneering   
gesteund4 ,en als nu beiden tegen       
elkander  met deze aposteriorische      
bewzen en redeneeringen strd voeren1    
verkeeren de geloovigen in geen         
ongunstiger conditie dan z1 die niet    
gelooven4 ,god is kenbaar genoeg voor   
degenen die ,hem zoeken1 en ook  weder  
verborgen genoeg voor hen1 die ,hem     
ontvluchten4 ,il y a assez de  lumire   
pour ceux1 qui ne dsirent que de voir1  
et assez d'obscurit  pour ceux1 qui ont 
une disposition contraire4 ,il y a assez
 de clart  pour clairer les lus1 et     
assez d'obscurit pour les humilier4 ,il 
y  a assez d'obscurit pour aveugler les 
rprouvs1 et assez de clart1  pour les   
condamner et les rendre inexcusables1   
,pascal1 ,oeuvres1 ,paris1  ,hachette   

#ahfi ,i #cde4 ,het staat met religie1  
thesme1 openbaring en  ,schrift nog niet
 zoo hopeloos1 als de wetenschap ons    
jaren lang heeft  willen doen gelooven4 
,theodor von ,lerber schreef onlangs van
 de  wetenschap niet geheel ten         
onrechte3 ich habe als ,dilettant zu oft
  neben ihr gesessen und ihr in die     
,karten und auf die ,finger geschaut1   
um noch bermssigen ,respekt vor der     
,dame zu haben4 ,sie wird mir auf       
meinen ,grabstein schreiben mssen3 er   
dachte klein von mir und starb1  b ,a4  
,zahn1 ,socialdemokratie und ,theologie1
 ,gtersloh #ahie ,s4 #cd4  ,historische 
en rationeele bewzen zullen niemand     
bekeeren1 maar zn  toch tot verdediging 
van het geloof even krachtig1 als de    
argumenten  der tegenpart voor de       
rechtvaardiging van haar ongeloof4      
,voorts is  het getuigenis1 dat door de 
geloovigen aan de christelke openbaring1
  aan de ,schrift1 gegeven wordt1 wel   
niet algemeen menschelk1 maar toch      
algemeen christelk4 ,de gansche         

,christenheid is in deze beldenis       
eenparig4 ,het testimonium ,spiritus    
,sancti is niet het getuigenis van  een 
spiritus privatus1 maar van den nen en  
zelfden ,geest1 die in  alle geloovigen 
woont4 ,calvn verklaarde1 dit getuigenis
 besprekende1  niets te beschrven dan   
wat de ervaring was van alle geloovigen1
 ,inst4  ,i #g1 #f4 ,het is een machtig 
getuigenis1 dat door de kerk aller      
eeuwen  gegeven wordt aan de ,schrift   
als het woord ,gods4 ,over geen dogma   
heerscht er zoo groote eenstemmigheid4  
,het is een feit1 dat niet met          
hallucinatie of willekeur op ne ln mag  
gesteld worden1 en dat in elk  geval    
verklaring behoeft4 ,vervolgens kan de  
geloovige zeer zeker geen  dieperen     
grond voor zn geloof aanwzen dan de     
goddelke autoriteit der  ,h4 ,schrift4  
,maar h kan wel nadere verklaring geven 
aangaande de wze1  waarop h tot dit     
geloof is gekomen4 ,het is zoo1 in den  
regel wordt  iemand in dat geloof       
geboren en opgevoed2 later ontdekt h    

zelf1 dat h  met heel zne ziel aan de   
,schrift gebonden ligt1 en tracht dan   
erover  na te denken en van dezen       
mystieken band zich rekenschap te geven4
 ,maar  meermalen gebeurt het1 dat      
iemand op lateren leeftd tot bekeering  
komt en tot het geloof aan de ,schrift4 
,en ook z1 die van der jeugd  aan uit   
dat geloof hebben geleefd1 worden       
dikwerf geschokt en door de  kritiek    
heen en weer geslingerd2 eerst allengs  
komen z tot de vaste  verzekerdheid des 
geloofs4 ,welke is nu de ervaring1      
waardoor het geloof  aan de openbaring  
voor het eerst gewekt of later hersteld 
en versterkt  wordt8 ,z is natuurlk     
verschillend in de verschillende        
geloovigen2  maar z is toch altd van    
religieus-ethischen1 van geestelken     
aard4  ,wat ons werkelk gelooven doet is
 niet het inzicht van ons verstand  noch
 een besluit van onzen wil2 maar het is 
eene macht1 die boven ons  staat1 die   
onzen wil buigt1 die ons verstand       
verlicht1 die zonder  dwang en toch     

krachtdadig onze gedachten en           
overleggingen gevangen  leidt tot de    
gehoorzaamheid van ,christus4 ,dat      
beleed ,augustinus1 als  h het geloof   
toeschreef aan de gratia interna4 ,dat  
erkende ,thomas1  als h zei1 dat de     
assensus fidei was a ,deo1 interius     
movente per  gratiam4 ,dat sprak het    
,vaticaansche concilie uit1 als het     
getuigde dat  het geloof niet tot stand 
kwam absque illuminatione et            
inspiratione  ,spiritus ,sancti4 ,en dat
 was de overtuiging van heel de         
,reformatie3  het geloof is eene gave   
,gods1 eene werking des ,h4 ,geestes4   
,gelooven  is eene daad des verstands1  
is eene onmiddellke1 niet door bewzen   
bemiddelde1 aansluiting van het bewustzn
 aan de openbaring4 ,maar dat  geloof   
onderstelt eene verandering in de       
relatie van den ganschen  mensch tot    
,god1 het onderstelt de wedergeboorte1  
de omzetting van  den wil4 ,nemo credit 
nisi volens4 ,het weten dwingt2 niemand 
kan eene  mathematische stelling        

ontkennen4 ,maar gelooven is vr1 het is 
de daad  der hoogste vrheid1 wl de daad 
van de diepste zelfverloochening4 ,als  
,god de zaligheid niet aan het weten    
maar aan het gelooven verbindt1  dan is 
dat een bews1 dat ,h niet dwingt en niet
 dwingen wil4 ,de brief  aan ,diognetus1
 cap4 #g zegt zoo schoon3      4        
,juist1 wl het geloof geen vrucht is van
 wetenschappelke bewzen1  komt het niet 
buiten het hart en den wil des menschen 
om tot stand4  ,dat is de waarheid1 die 
er ligt in de leer van ,kant en de      
,neokantianen  aangaande den moralischen
 ,glauben4 ,het geloof is geen conclusie
 van een  syllogisme4 ,toch is het aan  
de andere zde ook geen wilsbesluit1 geen
  postulaat4 ,postuleeren doet de       
verloren zoon niet1 als h terugkeert    
naar het vaderhuis4 ,het geloof is ook  
geen imperium voluntatis4 ,men kan  niet
 gelooven als men wil4 ,de wil kan aan  
het bewustzn niet bevelen1  om iets als 
waarheid aan te nemen1 als het zelf     
hoegenaamd de waarheid  er niet van     

inziet4 ,gelooven is geen willekeur1    
maar het is ook niet  blind4 ,het       
onderstelt eene wilsverandering1 operari
 sequitur esse2 maar  het is eene vre1  
spontane erkenning des verstands van het
 woord ,gods4  ,gelk het oog1 de zon    
ziende1 van haar realiteit terstond     
overtuigd is1  zoo aanschouwt de        
wedergeborene de waarheid van ,gods     
openbaring4 ,voor  den wedergeborene is 
het geloof aan de openbaring even       
natuurlk als  voor den zedelken mensch  
de erkenning der zedewet4 ,het is       
ingeschapen  in de natuur van het       
geestelk leven2 het wortelt in de       
geheimzinnige  diepten van het          
wedergeboren hart4 ,de geloovige kan dit
 geloof even  weinig prsgeven als       
zichzelven4 ,ja1 zichzelf kan h         
verloochenen1  zn leven kan h opofferen1
 maar zn geloof kan h niet laten varen4 
,het geloof aan de openbaring is b den  
,christen n met het geloof  aan         
zichzelven1 ,hoekstra1 ,wsg4 ,godsd4 ,i 
#bbb4 ,kuyper1 ,encycl4 ,,ii #gg4  ,de  

,christen zou het geloof aan zichzelf1  
aan zn kindschap1 aan de  vergeving zner
 zonden1 aan de waarachtigheid en de    
trouwe ,gods moeten  prsgeven1 om in de 
openbaring niet het woord ,gods te zien4
 ,het geloof  aan de openbaring is n met
 het beste dat in hem is2 in zne beste  
oogenblikken staat h het sterkst in dat 
geloof4 ,wat er tegen opkome1  h kan    
niet anders en mag niet anders4         
,eindelk1 er komt veel op tegen  dit zn 
geloof4 ,niet alleen van buiten1 maar   
veel meer nog van binnen4  ,hoezeer de  
wil is gebogen en het verstand is       
verlicht1 er blft in den  geloovige nog 
veel1 dat tegen deze gehoorzaamheid des 
geloofs zich  verheft4 ,het geloof is1  
wl het een bews is van zaken die men    
niet  ziet1 een voortdurende strd4      
,zonden van het hart en dwalingen van   
het  hoofd verzetten zich tegen het     
geloof2 en ze hebben dikwerf den schn   
voor zich4 ,er blft een dualisme in den 
geloovige1 zoolang h op aarde  is2 een  
dualisme niet van hoofd en hart1 maar   

van  en 1 van  den  en den  4 ,het      
geloof behoudt min of meer een          
supranatureel karakter1 inzoover het de 
natuur van den psychischen  mensch te   
boven gaat4 ,het is nog niet ten volle  
natuurlk2 zoodra het  dat wordt1 houdt  
het zelf op en gaat het over in         
aanschouwen4 ,het  geloof is juist      
geloof1 wl het iets ziet1 wat de        
psychische mensch  niet waarneemt4 ,maar
 dit dualisme1 hoe pnlk ook1 dient toch 
ter  andere zde tot bevestiging van het 
geloof4 ,want als het geloof niet       
opkomt uit de natuurlke hebbelkheden van
 den mensch1 en noch een  conclusie van 
een syllogisme is noch een besluit van  
den wil2 dan is  zne aanwezigheid tevens
 een bews voor zn waarheid4 ,onze eigen 
geest  drft ons niet van nature1 om ,god
 onzen ,vader te noemen en ons onder    
zne kinderen te rekenen4 ,er is een     
wezenlk en ook gemakkelk kenbaar        
verschil tusschen het getuigenis des ,h4
 ,geestes1 als ,h tot onze ziele  zegt3 
ik ben uw heil1 en de verleiding van    

,satan als h spreekt3 ,vrede1  vrede en 
geen gevaar4 ,potestne quis a diabolo   
impelli1 ut ,deum in  fide ,abba1       
,patrem vocet8 ,heidegger1 ,corpus      
,theol4 loc4 #bd  #gh4 ,het  christelk  
geloof wst op het testimonium ,spiritus 
,sancti terug4 ,of  ,godgeleerdheid     
smale en ,wsbegeerte spott'1 ,god zelf  
is laatste grond  van mn geloof in ,god 
7,beets74    #g4 ,dit testimonium       
,spiritus ,sancti is door ,calvn en de  
,geref4  theologen al te eenzdig        
betrokken op de autoriteit der ,h4      
,schrift4 ,het  scheen1 dat het geen    
anderen inhoud had dan de subjectieve   
verzekering  van de ,schrift als het    
woord ,gods4 ,daardoor kwam dit         
testimonium op  zichzelf te staan2 het  
werd van het geloofsleven losgemaakt en 
scheen  eene buitengewone openbaring aan
 te duiden1 waarvan ,michaelis zoo      
eerlk was te erkennen1 dat h ze nimmer  
had ervaren4 ,de ,schrift leert  echter 
gansch anders4 ,in het algemeen wordt de
 ,h4 ,geest door ,jezus  beloofd als de 

,trooster1 als de ,geest der waarheid1  
die in de eerste  plaats de apostelen   
maar dan door hun woord ook alle        
geloovigen leidt  in de waarheid1 b hen 
van ,christus getuigt en ,hem           
verheerlkt1 ,joh4  #ad3ag1 #ae3bf1      
#af3ad4 ,daartoe overtuigt ,h van zonde1
 ,joh4 #af3h-aa1  wederbaart1 ,joh4     
#c3c1 en brengt tot de beldenis van     
,christus als  ,heer1 #a ,cor4 #ab3c4   
,en voorts verzekert ,h van het         
kindschap en van de  hemelsche erfenis1 
,rom4 #h3ad v42 #b ,cor4 #a3bb1 #e3e2   
,ef4 #a3ac1 #d3cj1 doet  alle dingen    
kennen die den geloovigen van ,god      
geschonken zn1 #a ,cor4  #b3ab2 #a ,joh4
 #b3bj1 #c3bd1 #d3f-ac1 en is in de     
gemeente de auteur van  alle christelke 
deugden en van alle geestelke gaven1    
,gal4 #e3bb2 #a  ,cor4 #ab3h-aa4        
,duidelk blkt uit al deze plaatsen1 dat 
het getuigenis  des ,h4 ,g4 van         
religieus-ethischen aard is en ten      
nauwste samenhangt  met het eigen       
geloofsleven4 ,het gaat niet buiten het 

geloof om1 het is  geen stem uit den    
hemel1 geen droom of visioen2 het is een
 getuigenis1  dat de ,h4 ,geest in1 met1
 door onzen eigen geest heen in het     
geloof  aflegt4 ,het wordt niet aan     
ongeloovigen geschonken maar is het deel
  alleen der kinderen ,gods4            
,episcopius1 ,instit4 ,theol4 ,,iv sect4
 #a c4 #e   #b1 maakte daarom de        
bedenking1 dat het testimonium ,sp4 ,s4 
geen grond  des geloofs kan zn1 wl het  
er eerst op volgt1 ,joh4 #g3ch1 #ad3ag2 
,hd4  #e3cb2 ,gal4 #c3b1 #d3f4 ,maar het
 geloof is zelf van den eersten aanvang 
af een werk des ,h4 ,geestes1 #a ,cor4  
#ab3c en ontvangt in den ,geest der   zn
 zegel en bevestiging4 ,het gelooven    
zelf is een getuigen  des ,h4 ,geestes  
in onze harten en door onzen geest heen4
 ,er is alleen  in zoover onderscheid   
tusschen den ,geest ,gods en onzen geest
 b dit  getuigenis1 als onze geest zich 
telkens nog daartegen verzet en         
voortdurend tot gehoorzaamheid geleid   
moet worden4 ,daarom geeft het          

getuigenis des ,h4 ,geestes geen        
verzekering van de objectieve waarheden 
des heils buiten verband met den staat  
van het religieuse subject4 ,het        
verzekert die waarheden1 omdat ze in    
onlosmakelk verband staan met           
wedergeboorte en bekeering1 vergeving en
 kindschap van den geloovige4  ,het     
testimonium ,spiritus ,sancti is        
allereerst eene verzekering1 dat  w     
kinderen ,gods zn4 ,dat is de centrale  
waarheid1 de kern en het  middelpunt van
 dit getuigenis4 ,maar in verband       
daarmede verzegelt het  ook de          
objectieve waarheden des heils1 de      
transcendente en transeunte  waarheden1 
gelk ,frank ze noemde4 ,echter met deze 
nadere bepaling1 dat  het testimonium   
,sp4 ,s4 ons geen van deze waarheden    
openbaart1 noch ook  ons in staat stelt 
om ze door nadenken uit de natuur van   
ons geestelk  leven af te leiden4 ,de   
verlichting des ,h4 ,geestes is geen    
kenbron der  christelke waarheid2 z doet
 ons geene materieele waarheden kennen1 

die aan den natuurlken mensch verborgen 
zn2 z doet ons dezelfde  zaken alleen   
anders1 dieper1 geestelk verstaan en    
opvatten4 ,paulus  zegt uitdrukkelk1 dat
 de ,geest ons doet weten de dingen die 
ons  objectief door ,god in ,christus   
geschonken zn1 #a ,cor4 #b1 cf4         
,hoekstra1  ,grondslag1 wezen en        
openbaring van het godsd4 geloof #ahfa  
bl4 #afe v4  #ahd4 ,de ,geest1 dien de  
geloovigen ontvangen1 is de ,geest van  
,christus1  die alles uit ,christus     
neemt en ontvangen wordt uit de         
prediking des  evangelies1 ,joh4 #ad3ag2
 ,gal4 #c3b1 #d3f2 #a ,joh4 #b3bj1 #bd1 
#bg4 ,maar de  waarheden zelve zn van   
elders uit de ,schrift ons bekend2 z    
worden  alleen subjectief verzegeld door
 het getuigenis des ,h4 ,geestes4       
,daaruit volgt1 dat het eigenlk object1 
waaraan de ,h4 ,geest in de  harten der 
geloovigen getuigenis geeft1 niets      
anders is dan de  divinitas der         
waarheid1 in ,christus ons geschonken4  
,historische1  chronologische1          

geographische data zn nooit als         
zoodanig1 op  zichzelve1 object van het 
getuigenis des ,h4 ,geestes4 ,zelfs de  
feiten  des heils zn niet als nuda      
facta1 inhoud van dat getuigenis4  ,geen
 enkel geloovige wordt door het         
getuigenis des ,h4 ,geestes in          
wetenschappelken zin verzekerd van de   
bovennatuurlke ontvangenis en  de       
opstanding van ,christus4 ,het eenige1  
waar het getuigenis des ,h4  ,geestes   
betrekking op heeft1 is de divinitas4   
,maar dan ook de divinitas  van al die  
waarheden1 welke in de ,schrift zn      
geopenbaard en door  ,god in ,christus  
ons geschonken zn4 ,het is onjuist1 het 
testimonium  ,sp4 ,s4 alleen te laten   
slaan op datgene1 wat in engeren zin    
alleen  religieus-ethisch is4 ,wel is de
 divinitas het eenige directe object van
  dat getuigenis1 maar deze divinitas is
 niet alleen eene eigenschap van  enkele
 godsdienstige en zedelke uitspraken1   
maar evenzeer van feiten  en daden4     
,christus zelf is een historisch        

persoon1 de verlossing is  door         
historische daden tot stand gebracht1 en
 het testimonium ,sp4 ,s4  drukt ook op 
deze historie het merkteeken der        
divinitas4 ,daarom is dit  testimonium  
,sp4 ,s4 door ,calvn ook terecht in     
verband gebracht met  de ,schrift als   
het woord ,gods4 ,want niet alleen heeft
 deze ,schrift  omnium consensu eene rke
 religieus-ethische beteekenis voor het 
christelk leven1 maar z bevat ook eene  
leer over zichzelve4 ,de  ,h4 ,geest    
openbaart aan den geloovige geen enkele 
waarheid1 evenmin  aangaande den persoon
 van ,christus als aangaande de ,h4     
,schrift4 ,de  geloovige kan alleen     
belden wat ,god in ,christus hem        
geschonken heeft4  ,maar de ,schrift    
bevat ook eene leer over zichzelve      
evengoed als over  ,christus4 ,en het   
testimonium ,sp4 ,s4 ten aanzien van de 
,h4 ,schrift  bestaat daarin1 niet dat  
de geloovige eene onmiddellke1 hemelsche
  aanschouwing ontvangt van de          
goddelkheid der ,schrift2 noch ook1 dat 

h middellk uit de notae en criteria tot 
hare goddelkheid besluit2  evenmin dat h
 uit de ervaring van de kracht die van  
haar uitgaat1  tot hare goddelkheid     
opklimt2 maar hierin dat h vr en        
spontaan het  gezag erkent1 waarmede de 
,h4 ,schrift allerwege optreedt en dat z
 zelve  telkens uitdrukkelk voor        
zichzelve vindiceert4 ,niet de          
authentie1  noch de canoniciteit1 noch  
zelfs de inspiratie1 maar de divinitas  
der  ,schrift1 hare goddelke autoriteit 
is hierb het eigenlk object van  het    
getuigenis des ,h4 ,geestes4 ,het doet  
den geloovige zich onderwerpen  aan de  
,schrift en bindt hem in dezelfde mate  
en kracht aan deze als aan  den persoon 
van ,christus zelven4 ,het verzekert    
hem1 dat h in nood en  dood1 in leven en
 sterven op dat woord ,gods zich        
verlaten en daarmede  zelfs zonder      
vreeze voor den ,rechter van hemel en   
aarde verschnen  kan4 ,historische      
kritiek der ,schrift vindt daarom alleen
 in zooverre  b de gemeente tegenstand1 

als z afbreuk doet aan deze divinitas   
der  ,h4 ,schrift en daardoor het       
getuigenis van het kindschap ,gods1 de  
hope  der heerlkheid1 de zekerheid der  
zaligheid ondermnt4 ,in zekeren  zin    
schuilt er in dit testimonium ,sp4 ,s4  
eene cirkelredeneering4 ,de  divinitas  
der ,schrift wordt uit dit getuigenis en
 de divinitas van dit  getuigenis       
wederom uit de ,schrift bewezen4 ,alleen
 komt het testimonium  ,spiritus ,sancti
 hier in tweerlei opzicht voor4 ,de     
geloovige voelt  zich eerst in zne ziel 
aan het woord ,gods gebonden en leert   
dan later  uit de ,h4 ,schrift verstaan1
 dat dat geloof aan de ,schrift in zn   
hart  gewerkt is door den ,h4 ,geest4   
,nauwkeurig gesproken is het getuigenis 
des ,h4 ,geestes ook niet de laatste    
grond van zn geloof1 want de  ,schrift  
is 2 maar wel het middel1 waardoor h de 
goddelkheid  der ,schrift erkent4       
,schrift en getuigenis des ,h4 ,geestes 
verhouden zich  als objectieve waarheid 
en subjectieve verzekerdheid1 als de    

prima  principia en hunne evidentie1 als
 het licht en het oog4 ,eens in hare    
goddelkheid erkend1 staat de ,schrift   
voor het geloof der gemeente als  woord 
,gods onomstootelk vast1 zoodat z       
principium en norma is van  geloof en   
van leven4    #h4 ,dit getuigenis des   
,h4 ,geestes wordt niet daardoor te niet
 gedaan1  dat het in de geloovigen      
schnbaar zoo verschillend is4           
,bellarminus  bracht er reeds tegen in1 
dat ,luther en ,calvn ondanks dit       
testimonium  ,sp4 ,s4 een zeer afwkend  
oordeel velden over den brief van       
,jakobus4  ,maar de ,h4 ,geest getuigt  
in het hart der geloovigen niet alleen  
aangaande de ,h4 ,schrift maar evenzeer 
in betrekking tot alle andere  waarheden
 des heils4 ,er is geen kerk1 die in    
dezen zin niet een  getuigenis1 eene    
verlichting des ,h4 ,geestes aanneemt4  
,en toch wordt  daardoor verschil in de 
beldenis der onderscheidene waarheden   
niet  uitgesloten4 ,w gelooven ne       
heilige algemeene christelke kerk1  eene

 gemeenschap der heiligen2 alle         
geloovigen belden n ,heer1  n geloof1 n 
doop1 en zn gedrenkt tot nen ,geest2 en 
toch is er  verdeeldheid en strd        
tusschen de kerken onderling en in de   
voornaamste  artikelen des geloofs4 ,de 
eenheid der christelke kerk ten aanzien 
van  de ,schrift is veel grooter dan in 
eenig ander dogma2 zelfs dat van de     
triniteit en de ,godheid van ,christus  
niet uitgenomen4 ,toch doet al dat      
verschil ons niet twfelen aan de eenheid
 des geloofs en der kennis1  aan de     
katholiciteit der kerk1 aan de leiding  
des ,geestes in alle  waarheid2 want    
verschil zal er blven1 zoolang de kerk  
onvolmaakt1  het hart verdorven1 het    
inzicht beperkt1 het geloof klein en    
zwak  is4 ,in den enkelen geloovige is  
het testimonium ,spiritus ,sancti niet  
altd even sterk en luide2 wl het ten    
nauwste met het geloof en  het          
geloofsleven samenhangt1 gaat het op en 
neer en is aan twfel  en bestrding      
onderhevig4 ,als in den geloovige de    

zonde de overhand  neemt1 wordt de      
bewustheid zner vergeving verduisterd en
 verliest  het getuigenis des ,h4       
,geestes aan kracht4 ,ons geloof aan de 
,schrift  neemt af en toe met ons       
vertrouwen op ,christus4 ,de beldenis   
van het  testimonium ,spiritus ,sancti  
is zoo hoog en ideaal1 dat de           
werkelkheid  van het christelk leven er 
dikwerf verre beneden blft4    ,daarb   
komt1 dat de ,schrift zeer zeker een    
boek is ook voor den  enkelen geloovige1
 maar toch in verband met de kerk aller 
eeuwen4  ,de ,schrift is aan de gansche 
kerk geschonken1 aan de geloovigen van  
alle tden en plaatsen4 ,de enkele       
geloovige voedt zich altd met een  klein
 gedeelte der ,schrift4 ,er zn gansche  
gedeelten der ,schrift1 die  voor de    
individueele geloovigen1 ja voor geheele
 kerken en tden1 een  gesloten boek     
blven4 ,maar de beldenis der ,schrift   
als ,gods woord is  eene beldenis der   
gansche kerk1 waarmede de enkele        
geloovige instemt1  en die h ook voor zn

 persoon en naar de mate zns geloofs    
steunt en  handhaaft1 ,hofmann1 ,weiss4 
und ,erf4 ,i #de f4 ,het testimonium    
,spiritus  ,sancti is niet eene         
particuliere opinie1 maar het getuigenis
 van de  kerk aller eeuwen1 van de      
gansche ,christenheid1 van heel de      
herborene  menschheid4 ,die kerk stond  
ook eenmaal in al hare leden1 evenals de
  wereld1 vandig tegenover het woord    
,gods4 ,maar de ,h4 ,geest heeft het  in
 en b haar opgenomen voor de waarheid   
van ,christus4 ,h heeft haar  vandschap 
gebroken1 haar verstand verlicht1 haar  
wil gebogen2 en  bewaart haar b de      
waarheid van eeuw tot eeuw en van dag   
tot dag4 ,heel  de beldenis der gemeente
 is een testimonium ,spiritus ,sancti4  
,het is  het ja en amen1 dat de gemeente
 uitspreekt op de waarheid ,gods4 ,het  
is het3 ,abba ,vader1 uw woord is de    
waarheid1 dat uit de harten aller       
geloovigen opstgt4 ,zoo weinig is het   
testimonium ,spiritus ,sancti  de       
,achilleshiel van het ,protestantisme1  

dat het veeleer verdient te  heeten de  
hoeksteen der christelke beldenis1 de   
kroon en het zegel  van alle christelke 
waarheid1 de triumf des ,h4 ,geestes in 
de wereld4  ,neem het getuigenis des ,h4
 ,geestes weg1 niet alleen in betrekking
 tot  de ,schrift maar tot alle         
waarheden des heils1 en er is geen kerk 
meer4  ,want het getuigenis1 dat de ,h4 
,geest aan de ,schrift als het woord    
,gods geeft1 is maar een enkele toon in 
het lied1 dat ,h op de lippen  der      
gemeente legt2 het is maar een klein    
gedeelte van dat groote1  goddelke werk1
 dat aan den ,h4 ,geest is opgedragen1  
om n4l4 de volheid  van ,christus te    
doen wonen in zne gemeente4 ,maar alzoo 
beschouwd1  is dit getuigenis des ,h4   
,geestes ook tegenover tegenstanders    
niet  van alle waarde ontbloot4 ,wanneer
 het losgemaakt wordt van heel zne      
omgeving en afgesneden wordt van het    
geloofsleven1 waarin het wortelt1  van  
de gemeenschap der heiligen1 waarin het 
bloeit1 van het geheel der  christelke  

waarheid waarmede het samenhangt2 zeer  
zeker1 dan verliest  het tegenover      
bestrders al zne kracht1 en is het ja   
van den een  niet sterker dan het neen  
van den ander4 ,maar opgevat als        
getuigenis1  door den ,h4 ,geest        
afgelegd in de harten aller kinderen    
,gods aangaande  de waarheid1 welke daar
 is in ,christus den ,heer1 laat het    
niet na  indruk te maken op het gemoed1 
ook van den hardnekkigsten bestrder4    
,ook dan komt het nog niet op ne ln te  
staan met eene logische  redeneering of 
een mathematisch bews4 ,het behoudt eene
 eigene kracht4  ,maar ongelukkig ware  
de wetenschap eraan toe1 als ze alleen  
rekenen  mocht met wat demonstrabel is4 
,heeft de conscientie geen macht1 omdat 
de onzedelke mensch ieder oogenblik     
tegen haar getuigenis ingaat8           
,verdienen de principia der wetenschap  
geen geloof1 wl de skepticus ze  weigert
 te erkennen8 ,is de ,h4 ,schrift       
machteloos1 omdat haar waarheid  niet   
kan betoogd worden aan den psychischen  

mensch8 ,de kracht van al  deze zedelke 
grootheden is juist daarin gelegen1 dat 
z zichzelve  niet demonstreeren1 maar in
 hooge majesteit zich plaatsen voor     
ieders  bewustzn4 ,ze zn machtig door   
het gezag1 waarmede z optreden4 ,een    
vader bewst zn gezag aan zne kinderen   
niet maar houdt het staande  met droit  
divin4 ,en zoo doet de ,h4 ,schrift4 ,z 
heeft haar gezag in  de gemeente van    
,christus gehandhaafd tot op dezen dag2 
z heeft alle  geloovigen1 en onder hen  
de grootste geesten en de edelste       
zielen1 doen  buigen voor hare          
autoriteit4 ,welke macht ter wereld is  
met die der  ,schrift te vergelken8 ,het
 testimonium ,spiritus ,sancti is de    
zegepraal  van de dwaasheid des kruises 
over de wsheid der wereld1 de triumf    
van de gedachten ,gods over de          
overleggingen des menschen4 ,in dezen   
zin bezit het getuigenis des ,h4        
,geestes eene uitnemende apologetische  
waarde4 ,dit toch is de overwinning1 die
 de wereld overwint1 namelk ons  geloof4

       #ai4 ,,geloof ,,en ,,theologie4  
#a4 ,de christelke kerk heeft zich met  
het geloof niet tevreden  gesteld1 maar 
bna van den beginne af aan naar kennis  
der religieuse  waarheid gestreefd en   
aan eene bzondere wetenschap1 de        
theologie1  het aanzn geschonken4 ,toch 
kan niet gezegd worden1 dat deze drang  
naar wetenschap in het geloof als       
zoodanig ligt opgesloten4 ,want het     
geloof is zekerheid en sluit allen twfel
 uit2 het rust in het woord  ,gods en   
heeft daaraan genoeg4 ,nobis curiositate
 opus non est post  ,christum ,jesum1   
nec inquisitione post evangelium4 ,cum  
credimus1 nihil  desideramus ultra      
credere1 ,tertullianus1 de praescr4     
haer4 #h4 ,die  ,frmmigkeit ist ihrer   
selbst unmittelbar gewiss1 ,rothe1      
,theol4 ,ethik4   #g4 ,het recht en de  
waarde der theologische wetenschap is   
daarom in  de christelke kerk meermalen 
bestreden4 ,tdens de monophysitische en 
monotheletische twisten was er reeds    
eene part der ,gnosimachi1 die  alle    

wetenschap voor de ,christenen onnoodig 
achtten4 ,z leerden1 dat  ,god van den  
,christen niets verlangt dan goede      
werken en dat het beter  was1 simplici  
rudique animo institutum suum persequi1 
quam multam curam  in cognoscendis      
decretis atque sententiis ponere1       
,johannes ,damascenus1  de haeresibus1  
,opera ,omnia1 ,basileae #aege p4 #ehe4 
,tegen het einde der  ,middeleeuwen was 
de afkeer van de theologie algemeen4 ,de
 scholastiek  had alle vertrouwen       
verloren4 ,in alle kringen en onder alle
 secten was  er een sterk verlangen naar
 een meer eenvoudig1 practisch          
,christendom1  ,harnack1 ,d4 ,g4 ,,iii  
#egc4 ,het humanisme zag met minachting 
neer op  de scholastiek1 ,paulsen1      
,gesch4 des gelehrten ,unterrichts1     
,leipzig  #ahhe ,s4 #a f4 ,en sedert    
heeft de oppositie tegen de scholastiek 
in de  ,roomsche kerk schier nimmer     
gezwegen4 ,bajus1 ,jansenius1 ,launoy1  
vele  theologen in de vorige en in deze 
eeuw1 o4 a4 ,gnther1 hebben tegen de    

scholastische theologie allerlei        
ernstige beschuldigingen ingebracht1    
,kleutgen1 ,theol4 der ,vorzeit ,,iv    
#acc f4 ,denzinger1 ,vier ,bcher von der
  rel4 ,erk4 ,,ii #eff f4    ,de        
,reformatie nam aanvankelk hetzelfde    
standpunt in4 ,luthers oordeel  over    
,aristoteles1 de scholastiek en de rede 
is bekend4 ,kstlin1 ,luthers  ,theol4 ,i
 #ajf f4 ,melanchton schreef in de      
eerste uitgave zner loci3  hoc est      
,christum cognoscere1 beneficia ejus    
cognoscere1 non quod isti  7scholastici7
 docent1 ejus naturas1 modos            
incarnationis intueri1 ed4  ,augusti    
#ahba p4 #i4 ,zwingli zei1 dat ,christen
 te zn niet bestond in  schwatzen von   
,christo1 sunder wandeln wie er         
gewandlet hat1 cf4 mne  ,ethiek van     
,zwingli bl4 #aai v4 ,calvn legt evenzoo
 sterken nadruk op  deze practische zde 
des geloofs1 ,inst4 ,i1 #b1 #b4 ,i1 #e1 
#i4 ,i1 #ab1 #a4  ,comm4 op ,rom4 #a3ai4
 ,maar velen gingen verder dan de       
,hervormers en  verwierpen alle         

theologie4 ,carlstadt veroordeelde met  
beroep op ,mt4  #bc3h alle              
wetenschappelke titels en ging leven als
 een boer onder  de boeren1 ,herzog #g1 
#ebh4 ,de ,wederdoopers en de           
,mennonieten wilden  van eene           
wetenschappelke opleiding tot de        
bediening des woords  niets weten1 en   
gaven het recht tot vermanen0 aan alle  
geloovigen4  ,menno ,simons velde over  
de kerk en hare dienaren1 over studie en
  geleerdheid menigmaal een zeer streng 
oordeel1 ,alle de ,godtgel4  ,wercken1  
,amst4 #afha bl4 #cd v4 #ei v4 #bfj4    
#bgj enz4 ,eerst later kregen  de       
,mennonietische leeraars eene           
wetenschappelke opleiding1 ,herzog #i1  
#ege4 ,sepp1 ,kerkhist4 ,studin1 ,leiden
 #ahhe bl4 #hd1 #he4 ,en toen later in  
de protestantsche kerken de             
scholastische behandeling der theologie 
veld won1 kwam er van allen kant        
reactie4 ,calixtus en ,coccejus1 ,spener
  en ,zinzendorf1 ,fox en ,wesley enz41 
z allen werden gedreven door het        

verlangen naar meer eenvoud en waarheid 
in de leer des geloofs4 ,daartoe  moest 
men van de leer teruggaan tot het leven1
 van de beldenis tot  de ,schrift1 van  
de theologie tot de religie4 ,zelfs het 
deisme en  het rationalisme waren aan   
dit streven verwant2 het algemeene en   
gemeenschappelke zoekend1 dat aan alle  
godsdiensten en beldenissen  ten        
grondslag lag1 beriepen z zich van de   
christliche ,religion op de  ,religion  
,christi1 van de statutarische ,religion
 op de ,vernunftreligion4  ,door de     
agnostische richting der philosophie1 de
 gevoelstheologie  van ,schleiermacher1 
de historische kritiek der ,schrift en  
andere  invloeden is dit streven nog    
toegenomen4 ,de afkeer van de dogmatiek 
is thans algemeen4 ,velen zien          
reikhalzend uit naar een nieuw woord1   
een nieuw dogma1 verlangen eene religie 
zonder theologie1 een leven  zonder     
leer1 en veren voor een practisch1      
ondogmatisch ,christendom  7,dreyer1    
,egidy1 ,drummond1 ,tolsto enz474 ,tot  

op zekere hoogte heeft dit  streven zne 
wetenschappelke verdediging gevonden in 
de school van  ,ritschl4 ,z trad op met 
den eisch1 dat de theologie geheel en al
 van  de metaphysica moest worden       
verlost1 ,ritschl1 ,theol4 u4 ,metaph4  
#ahha1  cf4 ook zne studin over de leer 
van ,god1 ,jahrb4 fr deutsche ,theol4   
#ahfe1 #ahfh4 ,harnack in zne           
,dogmengeschichte1 en ,e4 ,hatch in zn  
werk1  ,the influence of ,greek ideas   
and usages upon the christ4 church1     
,london  #ahij1 duitsche vertaling van  
,e4 ,preuschen1 ,griechenthum und       
,christ4  ,freiburg #ahhb1 cf4 ook      
,kaftan1 ,die ,wahrheit der christl4    
,religion  #ahhi1 pasten dit beginsel   
toe op de historie der dogmata1 en      
trachtten  aan te toonen1 dat de        
theologie eene vrucht is van het ter    
kwader uur  gesloten huwelk tusschen het
 oorspronkelk ,christendom en de        
grieksche  philosophie4 ,de             
beschuldigingen1 door al deze richtingen
 tegen de  theologie1 bepaaldelk tegen  

de dogmatiek ingebracht1 komen hierop   
neer1 dat z de zuiverheid en den eenvoud
 der christelke religie  vervalscht2 de 
religie verandert in eene leer1 die     
verstandelk moet  bewezen en aangenomen 
worden2 het religieuse leven doodt1 eene
 koude  dorre orthodoxie bevordert en de
 fides implicita noodzakelk maakt2  en  
eindelk ook nog de religie als leer met 
de wetenschap in conflict  brengt1 en de
 ontwikkelde standen van het christelk  
geloof vervreemdt4  ,cf4 bv4 ,kaftan1   
,glaube und ,dogma1 #c;e ,aufl4 #ahhi4  
#b4 ,niemand zal ontkennen1 dat er ernst
 en waarheid ligt in deze  klachten over
 de theologie4 ,z is menigmaal haar doel
 voorbgestreefd  en in battologie       
ontaard4 ,z heeft al te dikwerf         
vergeten1 dat ons  kennen op aarde een  
kennen ten deele en een zien in eene    
duistere rede  is4 ,soms scheen z van de
 gedachte uittegaan1 dat ze alle mogelke
  vragen beantwoorden en alle kwesties  
oplossen kon4 ,bescheidenheid1          
teederheid1 eenvoud hebben haar dikwerf 

ontbroken4 ,dat was te erger1  omdat de 
theologie te doen heeft met de diepste  
problemen en in  aanraking komt met de  
fnste roerselen van het menschelk hart4 
,meer  dan eenige andere wetenschap past
 haar de vermaning1    '   4 ,beter een 
eerlk non liquet dan eene gewaagde      
gissing4 ,nescire velle1 quae ,magister 
optimus docere non vult1 erudita        
inscitia est4 ,maar daarmede is toch de 
theologie nog niet in beginsel          
veroordeeld4 ,immers1 indien de         
openbaring alleen bestond in meedeeling 
van leven en de religie alleen in       
stemmingen des gemoeds1 er zou  voor    
eene eigenlke theologie geen plaats zn4 
,maar de openbaring  is een systeem van 
woorden en daden ,gods2 z bevat eene    
wereld van  gedachten2 z heeft haar     
centrum in de vleeschwording van den    
,logos4  ,en de religie is geen gevoel  
en aandoening alleen1 maar z is ook     
geloof1 een bewust leven1 een dienen    
,gods met hart en hoofd te zamen4  ,en  
daarom kan die openbaring ,gods worden  

ingedacht1 opdat z te  beter inga in het
 menschelk bewustzn4 ,zelfs kan het der 
theologie  daarb niet euvel geduid      
worden1 als z op helderheid in het      
denken1  klaarheid in de onderscheiding1
 nauwkeurigheid in de uitdrukking zich  
toelegt4 ,in alle wetenschappen wordt   
zulk eene praecisitas nagestreefd  en op
 prs gesteld2 in de theologie is z      
evenzeer op hare plaats4  ,het gevaar1  
dat z daardoor ontaarden zal in         
spitsvondigheden en  haarkloveren1      
bestaat in de andere wetenschappen bv4  
van het recht1  van de letteren         
evenzeer4 ,maar niemand zal daarom het  
recht dier  wetenschappen betwisten4    
,ook de theologie heeft hare perioden   
van  bloei en verval2 maar het gaat niet
 aan1 haarzelve te veroordeelen  om het 
misbruik1 dat van haar is gemaakt4      
,abusus non tollit usum4  ,vervolgens is
 ons reeds vroeger gebleken1 dat de     
scheiding tusschen  de christelke       
religie ter eener en de metaphysica enz4
 ter anderer  zde evenmin zuiver gedacht

 als practisch uitvoerbaar is4 ,de      
historie  heeft dit reeds herhaalde     
malen bewezen en toont het heden ten    
dage  opnieuw4 ,om toch zulk eene       
scheiding eenigszins mogelk te maken1   
zn alle bovengenoemde richtingen        
gedwongen1 zich van het evangelie  van  
,christus eene eenzdige en onvolledige  
voorstelling te vormen4  ,schier nimmer 
gaan z terug tot de gansche ,schrift1   
maar altd tot  een gedeelte2 tot het ,n4
 ,testament alleen1 of tot de evangelin1
 of  tot de bergrede1 of zelfs tot n    
enkelen tekst4 ,franciscus van ,assisi  
bv4 richtte heel zn leven in naar ,mt4  
#aj3i1 #aj1 ,reuter1 ,gesch4 der  rel4  
,aufklrung im ,m4 ,a4 ,,ii #ahd1 #ahf4  
,paul ,sabatier1 ,leben des h4 ,fr4  v4 
,a4 deutsch von ,m4 ,l4 ,berlin #ahie   
,s4 #ec4 ,tolstoi vindt de kern van  het
 evangelie in ,mt4 #e3ch1 #ci1 ,worin   
besteht mein ,glaube1 ,leipzig1         
,duncker #ahhe ,s4 #ab4 ,drummond zoekt 
in de liefde van #a ,cor4 #ac het       
summum bonum4 ,ritschl verandert de     

dogmata in religieus-ethische           
waardeeringsoordeelen4 ,harnack ,d4 ,g4 
,i #ed komt in de opvatting van het     
oorspronkelk evangelie met ,ritschl     
overeen4 ,en velen vragen thans1  waarom
 de christelke kerken toch niet met de  
bergrede tevreden zn  geweest4 ,wat het 
wezen des ,christendoms is1 waarin de   
openbaring of  het woord ,gods bestaat1 
wie de persoon van ,christus is1 wordt  
niet  door de apostelen uitgemaakt2     
ieder stelt het voor zichzelf naar zne  
eigene inzichten vast4 ,gevolg daarvan  
is1 dat al deze richtingen niet  alleen 
de kerk1 de beldenis1 de theologie maar 
ook de apostelen tegen  ,jezus en tegen 
het oorspronkelk evangelie moeten       
overstellen4 ,harnack  bv4 ,d4 ,g4 ,i   
#ec f4 erkent1 dat ook de               
apostolisch-katholieke leer in  het ,n4 
,test4 het evangelie van ,jezus niet    
zuiver meer reproduceert4  ,de invloed  
is er al in merkbaar van het judaisme1  
het hellenisme en  de                   
grieksch-romeinsche                     

,religionsphilosophie4 ,reeds de        
apostelen1  inzonderheid ,paulus en     
,johannes1 hebben het evangelie         
vervalscht4 ,ernst  von ,bunsen1 ,die   
,reconstruction der kirchl4 ,autoritt1  
,leipzig ,brockhaus  #ahic betoogt1 dat 
,paulus het evangelie van ,jezus heeft  
veranderd in  eene speculatieve         
theologie4 ,en als dan een feit zooals  
de opstanding  van ,christus toch niet  
uit het oorspronkelk evangelie kan      
weggenomen  worden1 wordt het van zne   
religieuse waarde beroofd1 ,harnack ,d4 
,g4 ,i  #gd4 ,al verder vloeit uit deze 
beschouwing voort1 dat de historie van  
het dogma niet tot haar recht kan komen4
 ,z wordt ne groote aberratie  van den  
menschelken1 van den christelken geest4 
,de belofte van den  ,geest1 die in alle
 waarheid zou leiden1 blkt del te zn    
geweest4 ,de  mogelkheid zelfs om de    
waarheid te kennen1 wordt aan de kerk   
ontnomen1  wl reeds de apostelen haar op
 een dwaalspoor hebben geleid4 ,de leer 
van den logos1 van de triniteit1 van den

 eersten en den tweeden ,adam1  enz41   
altemaal dogmata1 die de inmenging van  
de grieksche philosophie  moeten bewzen1
 wordt wel niet woordelk maar toch      
zakelk reeds in  de ,schrift gevonden4  
,in n woord1 de geschiedenis der dogmata
 is  evenals b ,strauss de geschiedenis 
hunner kritiek4 ,niet de kerk heeft  de 
wereld1 maar de wereld heeft de kerk    
overwonnen4 ,eindelk dreigt  b deze     
eenzdige opvatting van het oorspronkelk 
evangelie nog het  gevaar1 dat men de   
gemeenschap verliest met de kerk aller  
eeuwen en  daardoor met den td1 in      
welken men leeft4 ,dat is het oordeel   
van alle  secten geweest4 ,afgesneden   
van de kerken en de theologie           
verachtende1  hebben ze den invloed op  
hare eeuw en den band met de cultuur    
verloren4  ,gemeente en wereld1 kerk en 
school1 religie en wetenschap vallen    
dualistisch uit elkaar4 ,daarentegen    
heeft de theologie de heerlke  roeping1 
om deze beide met elkander in verband te
 houden2 om eenerzds  het christelk     

leven te bewaren voor allerlei geestelke
 krankheden van  mysticisme en          
separatisme1 en andererzds het          
wetenschappelk denken  van de dwaling en
 leugen te bevrden door de waarheid van 
,christus4 ,het  recht der theologie is 
in het wezen der christelke religie     
gegrond4 ,de  openbaring richt zich tot 
den ganschen mensch1 en heeft heel de   
wereld  tot haar object4 ,op alle       
terrein bindt z den strd tegen de leugen
  aan4 ,z biedt stof aan het diepste    
denken en plant op wetenschappelk       
terrein de kennisse ,gods naast en in   
organisch verband met die van  mensch en
 wereld4 ,over de dogmenhistorische     
beschouwingen van ,harnack  en ,hatch   
kunnen geraadpleegd worden ,pfleiderer1 
,entw4 der prot4 ,theol4  ,s4 #cfi f4   
,kuenen1 ,theol4 ,tdschr4 #ahia bl4 #dhg
 v4 ,van ,rhn1 ,theol4  ,studin #ahia   
bl4 #cfe v41 #dcg v4 ,dr4 ,w4 ,schmidt1 
,der alte ,glaube und die  ,wahrheit des
 ,christ4 ,berlin1 ,wigandt #ahid4      
,henri ,bois1 ,le dogme grec1  ,paris1  

,fischbacher #ahib4    #c4 ,al is echter
 het christelk dogma niet uit de        
grieksche philosophie  te verklaren1    
toch is het niet zonder deze ontstaan4  
,in de ,schrift  is er nog geen dogma en
 geen theologie in eigenlken zin4       
,zoolang de  openbaring zelve nog       
voortging1 kon ze niet het voorwerp     
worden van  wetenschappelk nadenken4 ,de
 inspiratie moest afgeloopen zn eer de  
reflectie aan het woord kon komen4 ,het 
spraakgebruik van ,mozaische1           
,paulinische1 ,bbelsche theologie en    
dogmatiek enz41 verdient daarom  geen   
aanbeveling2 het woord theologie komt   
trouwens in de ,schrift ook  niet voor  
en heeft eerst langzamerhand zne        
tegenwoordige beteekenis  gekregen1     
,kuyper1 ,encycl4 ,,ii #aag v4          
,theologie is in de gemeente van        
,christus eerst opgekomen1 toen de      
kinderlke naeveteit voorb en het        
denkend bewustzn ontwaakt was4          
,langzamerhand kwam de behoefte op om   
de gedachten der openbaring in te       

denken1 met het overige weten in        
verband te brengen en tegen allerlei    
aanval te verdedigen4 ,daartoe  had men 
de philosophie van noode4 ,de           
wetenschappelke theologie is  met hare  
hulp ontstaan4 ,maar dat is niet        
toevallig geschied4 ,de kerk  is niet   
het slachtoffer van misleiding geweest4 
,de kerkvaders hebben  b de vorming en  
ontwikkeling der dogmata een ruim       
gebruik van de  philosophie gemaakt4    
,maar z deden dat met volle bewustheid1 
met een  helder inzicht in de gevaren   
die eraan verbonden waren1 met klare    
rekenschap van de gronden1 waarop z het 
deden1 en met uitdrukkelke  erkenning   
van het woord der apostelen als eenigen 
regel van geloof  en leven4 ,daarom     
bedienden z zich ook niet van de gansche
 grieksche  philosophie2 z deden eene   
keuze2 z gebruikten alleen die          
philosophie1  welke het meest geschikt  
was om de waarheid ,gods in te denken en
  te verdedigen2 z gingen eclectisch te 
werk en hebben geen enkel  wsgeerig     

stelsel1 hetz van ,plato of van         
,aristoteles overgenomen1  maar met     
behulp van de grieksche philosophie eene
 eigene1 christelke  philosophie        
voortgebracht4 ,voorts gebruikten z die 
philosophie alleen  als hulpmiddel4     
,gelk ,hagar dienstbaar was aan ,sara1  
gelk de schatten  van ,egypte door de   
,isralieten werden aangewend tot        
versiering van den  tabernakel1 gelk de 
wzen uit het ,oosten hun geschenken     
neerlegden  aan de voeten van het       
kindeke in ,bethlehem2 zoo was naar het 
oordeel  der kerkvaders de philosophie  
ondergeschikt aan de theologie4 ,er     
spreekt uit dit alles duidelk1 dat het  
gebruik van de philosophie  in de       
theologie niet op eene vergissing1 maar 
op eene vaste en klare  overtuiging     
rustte4 ,de kerkvaders wisten wat ze    
deden4 ,daardoor is  nu wel niet        
uitgesloten1 dat de invloed der         
philosophie op sommige  punten hun te   
sterk is geweest4 ,maar dan dient daarb 
toch terstond  onderscheiden te worden  

tusschen de theologie der patres en de  
dogmata  der kerk4 ,de kerk heeft ten   
allen tde gewaakt tegen het misbruik der
  philosophie2 z heeft niet alleen het  
,gnosticisme verworpen maar ook  het    
,origenisme veroordeeld4 ,en het is tot 
dusver niet gelukt1 om de  dogmata      
materieel uit de philosophie te         
verklaren2 hoe dikwerf het  ook is      
beproefd1 altd is toch ten slotte de    
schriftmatigheid der  orthodoxie        
gerechtvaardigd4 ,cf4 ,kleutgen1 ,theol4
 der ,vorzeit ,,iv #adc f4  ,denzinger1 
,vier ,bcher usw4 ,,ii #egb f4    ,de   
,hervorming nam in den beginne eene     
vandige houding aan tegen  de           
scholastiek en de philosophie4 ,maar z  
kwam daarvan spoedig  terug2 omdat z    
geen secte was of wilde zn1 kon z niet  
buiten eene  theologie4 ,luther en      
,melanchton zn daarom reeds tot het     
gebruik der  philosophie teruggekeerd en
 hebben het nut daarvan erkend1 cf4     
,ritter1  ,gesch4 der neuern ,philos4 ,i
 #die f4 ,ueberweg1 ,grundriss der      

,gesch4 der  ,philos4 ,,iii #ete ,aufl4 
#ahhj ,s4 #ag f4 en voor de latere luth4
 theologen1  ,hase1 ,hutterus ,rediv4   
#cj4 ,schmid1 ,dogm4 der ev4 luth4 ,k4  
#e4 ,calvn  nam van den aanvang af dit  
hooge standpunt in1 ,inst4 ,,ii1 #b1 #ab
 sq4 en  zag in de philosophie een      
praeclarum ,dei donum1 ,opera1 ed4      
,amst4 ,,ix  ,b4 #ej4 ,en zoo oordeelden
 alle ,gereformeerde theologen1         
,hyperius1 de  theologo seu de ratione  
studii theol4 #aeef lib4 ,i4 ,zanchius1 
,opera ,,iii  #bbc sq4 ,,viii #fec sq4  
,alsted1 ,praecognita theol4 p4 #agd sq4
 ,voetius1  ,disp4 ,,iii #gda sq4 #gea  
sq4 ,owen1 ,theologumena p4 #eji sq4    
,moor1 ,comm4 in  ,marckii ,comp4 ,i #ga
 sq4 ,nu loopt de vraag niet hierover1  
of de theologie  zich van een bepaald   
wsgeerig stelsel bedienen moet4 ,de     
christelke  theologie heeft nooit eenig 
wsgeerig systeem zonder kritiek         
overgenomen en als waarheid gekt4 ,noch 
de philosophie van ,plato noch  die van 
,aristoteles is door eenig theoloog voor

 de ware gehouden4 ,dat  nogtans aan    
deze beide wsgeerige stelsels de        
voorkeur gegeven werd1  had zn oorzaak  
hierin1 dat deze het best zich leenden1 
om de waarheid  te ontwikkelen en te    
verdedigen4 ,er lag ook de gedachte in1 
dat de  ,grieken en ,romeinen eene      
eigenaardige roeping en gave hadden     
ontvangen  voor het leven der cultuur4  
,feitelk is heel onze beschaving nog    
heden  ten dage op die van ,griekenland 
en ,rome gebouwd4 ,en het ,christendom  
heeft deze niet vernietigd maar         
gekerstend en alzoo geheiligd4 ,maar    
toch is niet eene bepaalde philosophie  
voor de theologie van noode4 ,wat  z    
behoeft is philosophie in het algemeen4 
,m4 a4 w4 het komt tot geen             
wetenschappelke theologie dan door het  
denken4 ,het eigenlk principium         
cognoscendi internum der theologie is   
dus niet het geloof als zoodanig1  maar 
het geloovig denken1 de ratio           
christiana4 ,het geloof is zichzelf     
bewust en zeker4 ,het rust in de        

openbaring4 ,het sluit een kennen in1   
maar dat kennen is geheel en al van     
practischen aard1 een  in  den zin der  
,h4 ,schrift4 ,theologie komt dus niet  
uit de geloovigen als  zoodanig op2 z is
 geen vrucht van de kerk als ecclesia   
instituta2 z  heeft haar oorsprong niet 
in het ambt1 dat ,christus aan zne      
gemeente  geschonken heeft4 ,maar de    
geloovigen hebben nog een ander1 rker   
leven1  dan in de ecclesia instituta tot
 uiting komt4 ,z leven als ,christenen  
ook in gezin1 staat1 maatschapp en      
beoefenen wetenschap en kunst4 ,nog     
veel meer gaven dan die werken door het 
ambt worden hun geschonken1  gaven van  
kennis en wsheid en profetie4 ,onder hen
 zn er ook1 die een  sterken drang tot  
onderzoek en kennis in zich voelen1 die 
gaven hebben  ontvangen1 om de waarheid 
,gods in te denken en in systeem te     
brengen4  ,en zoo komt de theologie op  
in de kerk van ,christus2 z heeft tot   
subject niet de geinstitueerde kerk maar
 de kerk als organisme1 als het  lichaam

 van ,christus2 z is eene vrucht van het
 denken der ,christenheid4    #d4       
,geloof en theologie zn dus inderdaad   
onderscheiden4 ,min of meer was  men    
zich daarvan ook ten allen tde bewust4  
,de scherpe tegenstelling1  die het     
,gnosticisme maakte tusschen  en 1 werd 
verworpen2  en ook de verhouding1 door  
de ,alexandrnsche school tusschen beide 
aangenomen1 werd niet in alle opzichten 
goedgekeurd en gebillkt1 cf4  boven #fj4
 ,maar toch werd het onderscheid        
nadrukkelk gehandhaafd en  tegelk het   
innig verband van beide vastgehouden en 
erkend4 ,augustinus  verhief de spreuk3 
per fidem ad intellectum tot beginsel   
der theologie2  h nam tusschenbeide eene
 verhouding aan als tusschen ontvangenis
 en  geboorte1 werk en loon4 ,fidei     
fructus est intellectus1 tract4 #bb in  
,ev4  ,joh4 n4 #b4 ,intellectus merces  
est fidei1 tract4 #bi in ,ev4 ,joh4 n4  
#f4 ,h  wekt er toe op1 ut ea1 quae     
fidei firmitate jam tenes1 etiam        
rationis  luce conspicias4 ,god veracht 

de rede niet4 ,absit namque1 ut hoc in  
nobis ,deus oderit1 in quo nos reliquis 
animantibus excellentiores  creavit1    
,ep4 #abj ad ,consent1 n4 #b-d4 ,en dit 
was het beginsel en  de grondgedachte   
van heel de scholastiek4 ,geloof en     
theologie  waren onderscheiden als      
habitus en actus1 als theologia infusa  
en  acquisita4 ,het geloof is           
toestemming aan1 de theologie is kennis 
van  de geopenbaarde waarheden4 ,het    
geloof sluit ook wel eenige kennis  in  
aangaande ,god en goddelke zaken1 maar  
deze kennis geldt meer de  existentia   
dan de rationes van die waarheden2 de   
theoloog echter dringt  door tot de     
idee1 spoort het verband der waarheden  
op en leidt denkend  er andere uit af1  
,liebermann1 ,instit4 ,theol4 ed4 #h4   
,moguntiae #aheg cap4  #a  #a4 ,dat men 
zich het onderscheid van religie en     
theologie bewust  was1 blkt ook nog uit 
de leer der fides implicita4 ,als het   
geloof  volgens ,rome bestond in        
toestemming aan geopenbaarde waarheden1 

moest  vroeg of laat de vraag wel       
opkomen1 welke en hoevele van die       
waarheden  men minstens kennen en       
aannemen moest1 om de zaligheid         
deelachtig te  worden4 ,die vraag kon   
oprzen met het oog op de ,heidenen1 met 
het  oog op de geloovigen des ,o4 ,t4 en
 ook met het oog op de onkundige en     
onontwikkelde geloovigen in de dagen des
 ,n4 ,test4 ,augustinus had al  gezegd3 
turbam non intelligendi vivacitas1 sed  
credendi simplicitas  tutissimam facit1 
c4 ,epist4 fundamenti cap4 #d4 ,maar    
,lombardus stelde  deze vraag in zne    
,sententiae lib4 ,,iii dist4 #be eerst  
duidelk aan de  orde4 ,sedert werd ze in
 de theologie breedvoerig behandeld2 in 
de #ag;e  eeuw gaf ze zelfs in ,frankrk 
aanleiding tot een ernstigen strd1 die  
door ,innocentius ,,xi niet opgelost    
maar toch beindigd werd4 ,gewoonlk      
wordt de leer van de fides implicita in 
de ,roomsche theologie op deze  wze     
voorgedragen4 ,de fides carbonaria wordt
 uitdrukkelk verworpen2  alle ,roomsche 

godgeleerden houden staande1 dat er tot 
het zaligmakend  geloof eenige1 z het   
ook geringe1 kennis behoort2 geheel     
impliciet  kan en mag het geloof dus    
nooit zn4 ,maar die kennis verschilt in 
de  verschillende bedeelingen der       
genade4 ,in de dagen des ,o4 ,t4 van    
,adam  af tot den val van ,jeruzalem    
toe1 toen de eigenlke mysterin van het  
,christendom1 zooals de triniteit en de 
vleeschwording nog niet waren           
gepromulgeerd1 waren necessitate medii  
alleen deze twee artikelen  noodig te   
gelooven1 dat ,god is en dat ,h een     
belooner is1 ,hebr4 #aa3f4  ,daarmede   
wordt niet gezegd1 dat vele geloovigen  
onder het ,o4 ,t4 geen  meerdere en     
diepere kennis hadden van de waarheid2  
,adam bv4 kende ook  wel de triniteit en
 de vleeschwording1 ,gen4 #a3bf1 #b3bc1 
#bd1 #c3ae4 ,maar  de eenvoudige        
geloovigen konden met die twee artikelen
 volstaan4 ,want  implicite geloofden ze
 dan toch ook aan de eigenlke mysterin  
van het  ,christendom1 de triniteit en  

de incarnatie4 ,in de existentie en de  
eenheid ,gods ligt implicite de         
triniteit1 en daarin dat ,h remunerator 
is1 ligt implicite de vleeschwording    
opgesloten4 ,nu zagen anderen1  zooals  
,wiggers1 ,daelman enz4 dit laatste nog 
niet zoo duidelk in1 en  zeiden daarom1 
dat de ,o4 ,t4 geloovigen vier artikelen
 hadden aan te  nemen1 n4l4 behalve de  
bovengenoemde twee ook nog de           
onsterfelkheid  der ziel en het         
zondebederf 7infectio animarum71 in     
welke dan de beide  hoofddogmata des    
,christendoms implicite waren begrepen4 
,de meest gewone  voorstelling was      
echter1 dat de twee genoemde artikelen  
voor de ,o4  ,t4 geloovigen voldoende   
waren4 ,maar na den val van ,jeruzalem  
zn die  twee hoofdwaarheden des         
,christendoms duidelk geopenbaard en    
bekend  gemaakt2 en nu is het dus       
necessitate medii noodzakelk voor ieder 
die zalig wil worden1 dat h aanneme deze
 vier artikelen3 ,deus1 isque           
remunerator1 sanctissima trinitas1      

mediator4 ,anderen voegen er nog  andere
 artikelen aan toe1 zooals ,deus        
,creator1 ,dei gratia ad salutem        
necessaria1 immortalitas2 en sommigen   
noemen zelfs de aanneming der #ab       
artikelen1 quoad substantiam1           
noodzakelk4 ,maar de voorstanders van de
  vier artikelen drukken toch het meest 
gewone gevoelen uit4 ,heel deze  leer   
van de fides implicita wordt dan        
gesteund met een beroep op ,job  #a3ad3 
de runderen1 d4 i4 de ontwikkelde       
geloovigen1 waren ploegende1  en de     
ezelinnen1 d4 i4 de eenvoudige leeken1  
weidende aan hunne zde4  ,deze exegese  
komt al voor b ,gregorius ,m4 ,moral4   
lib4 ,,ii cap4 #be en  wordt dan door   
,lombardus1 ,thomas1 ,bellarminus enz4  
overgenomen4 ,cf4  ,lombardus1 ,sent4   
,,iii dist4 #be4 ,thomas1 ,s4 ,theol4   
,,ii #b qu4 #b art4 #e-h4  ,bellarminus1
 de ,justific4 ,i cap4 #g4 ,billuart1   
,summa ,s4 ,thomae sive  ,cursus ,theol4
 ,,vii p4 #df sq4 ,daelman1 ,theol4 seu 
,observ4 theol4 in  ,summam ,d4 ,thomae 

,,iv p4 #dd sq4 ,dens1 ,theologia in    
usum semin4 ,,ii #bgh  sq4 ,m4 ,becanus1
 ,theol4 ,scholastica1 ,tom4 ,,ii ,pars 
,,ii tract4 #a p4 #bb sq4  ,jansen1     
,praelect4 ,theol4 ,i #fii sq4 ,albr4   
,ritschl1 ,fides implicita1  ,bonn      
#ahij4 ,de kwestie zelve1 die aan deze  
leer der fides implicita  ten grondslag 
ligt1 is ernstig en belangrk genoeg2 z  
betreft toch  niets minder dan het wezen
 van het ,christendom zelf1 de          
beteekenis van  ,israel1 de mogelkheid  
van progressie der openbaring b het     
absoluut  karakter der waarheid4 ,maar  
de intellectualistische opvatting van   
het geloof leidde er toe1 om deze       
kwestie zuiver quantitatief op te       
lossen2 het aannemen van vier           
geloofsartikelen maakt den ,christen2   
in de praktk bleek de legende van de    
fides carbonaria maar al te  veel       
waarheid te bevatten4 ,in elk geval     
echter bewst de leer van de  fides      
implicita duidelk1 dat de ,roomsche     
theologen tusschen geloof en  theologie 

in inhoud en omvang onderscheid maken4  
#e4 ,ook de ,reformatie bleef zich van  
dit verschil bewust4 ,luthersche en     
,gereformeerde theologen namen de       
onderscheiding over van habitus en      
actus der theologie1 van theologia      
infusa en acquisita4 ,de eerste is  het 
deel van alle geloovigen2 in beginsel   
kennen z totam theologiam1  hebben z de 
ware en zuivere kennisse ,gods4 ,maar   
als acquisita is  ze alleen het deel van
 hen1 die de kennisse ,gods             
wetenschappelk  beoefenen4 ,dan toch is 
ze eene notitia conclusionum ex         
principiis  theologicis per discursum   
theologicum collectarum1 et certo ordine
  dispositarum1 atque animo impressarum 
diuturno labore ac exercitio1  ,alsted1 
,methodus sacrosanctae theologiae #afbc 
p4 #aag1 #abf1 #age4 ,owen1             
,theologoumena p4 #dfe sq4 ,calovius1   
,isagoge ad ,s4 ,theol4 p4 #ag1 #ah4    
,wel werden religio en theologia telkens
 met elkaar verwisseld1 cf4  bv4        
,cloppenburg1 ,op4 ,i #fii4 ,mastricht1 

,theor4-pract4 ,theol4 ,i cap4  #b  #c1 
wat te lichter kon geschieden1 omdat    
theologie en dogmatiek  ongeveer        
hetzelfde waren4 ,maar ook in den       
bloeitd der orthodoxie ging  het        
onderscheid tusschen geloof en theologie
 niet geheel te loor1  gelk door de leer
 van de articuli fundamentales et non   
fundamentales  bewezen wordt4 ,de       
,hervorming verwierp beslist de         
,roomsche leer van de  fides implicita1 
,calv41 ,inst4 ,,iii4 #b  #b-f4         
,chamier1 ,panstr4 ,cath4  ,t4 ,,iii    
lib4 #ab cap4 #e4 ,polanus1 ,synt4      
,theol4 p4 #eib4 ,maresius1 ,synt4      
,theol4 loc4 #aa  #bi1 enz4 ,cf4        
,ritschl1 ,fides implicita ,s4 #ef f4 ,z
  moest dit wel doen1 omdat z het       
zaligmakend geloof niet liet bestaan  in
 het voor waar houden van eenige        
onbegrepen artikelen1 maar in een       
persoonlk vertrouwen op de genade ,gods 
in ,christus4 ,maar daarvoor  kwam nu   
spoedig in de plaats de onderscheiding  
tusschen fundamenteele  en              

niet-fundamenteele artikelen4 ,calvn    
zeide al1 dat men om minder  wezenlke   
punten niet van de kerk scheiden moest1 
,instit4 ,,iv1 #a  #ab1  #ac4 ,,iv1 #b  
#a4 ,non enim unius sunt formae omnia   
verae doctrinae capita4  ,sunt quaedam  
ita necessaria cognitu1 ut fixa esse et 
indubitata omnibus  oporteat ceu propria
 religionis placita1 qualia sunt3 unum  
esse ,deum1  ,christum ,deum esse ac    
,dei filium1 in ,dei misericordia       
salutem nobis  consistere et similia4   
,sunt alia1 quae inter ecclesias        
controversa1  fidei tamen unitatem non  
dirimant1 ,,iv cap4 #a  #ab4 ,de in de  
beschrving  des geloofs gebezigde       
juxtapositie van eene zekere kennis1    
waardoor ik  het al voor waarachtig     
houde wat ,god in zn woord heeft        
geopenbaard en  van een vertrouwen1 dat 
m al mne zonden om ,christus' wil       
vergeven  zn1 kon aanleiding geven1 om  
het zwaartepunt of in de fides generalis
  of in de fides specialis te zoeken4   
,het groote aantal van kerken1  die     

successief uit de ,reformatie           
voortkwamen en in verschillende         
artikelen van elkander afweken1         
bevorderde de onderscheiding tusschen   
wezenlke en bkomstige elementen in de   
openbaring4 ,het allengs  opkomende     
syncretisme en indifferentisme1 dat van 
het bzondere tot het  gemeenschappelke  
terugging1 maakte aanwzing noodzakelk   
van wat tot  de fundamenten der         
christelke religie behoorde4 ,zoo       
ontstond de leer  van de articuli       
fundamentales4 ,nic4 ,hunnius schnt de  
uitdrukking het  eerst gebruikt te      
hebben in zne  de fundamentali dissensu 
doctrinae ,lutheranae et ,calvinianae   
#afbf4 ,quenstedt sprak van articuli    
primarii et secundarii4 ,anderen        
volgden1 beide in de ,luthersche en  in 
de ,gereformeerde kerken1 cf4 ,voetius1 
,disp4 ,sel4 ,,ii #eaa-ech4 ,h4         
,alting1 ,theol4 probl4 nova ,i #i4     
,spanheim fil41 ,opera ,,iii col4 #abhi 
sq4 ,heidegger1 ,theol4 ,i  #ea sq4     
,turret4 ,theol4 ,el4 ,i qu4 #ad4 ,moor1

  ,comm4 in ,marckii ,comp4 ,i #dha sq4 
,witsius1 ,exercit4 in ,symb4 ,,ii  #b4 
,bretschneider1 ,system4 ,entw4 aller in
 der ,dogm4 vork4 ,begriffe1 #dte       
,aufl4 #ahda ,s4 #ajc f4 ,tholuck1 ,der 
,geist der luth4 ,theologen ,wittenbergs
  #aheb ,s4 #beb f4 ,de orthodoxie was  
natuurlk niet geneigd1 om de articuli   
fundamentales tot een klein getal te    
beperken2 maar toch is het streven      
merkbaar1 om deze artikelen centraal op 
te vatten en ze te groepeeren  rondom   
den persoon van ,christus4 ,de          
,roomschen verwierpen echter deze       
onderscheiding1 al had ze schnbaar nog  
zooveel overeenkomst met de  fides      
implicita4 ,ze brachten de ,geref4 en   
,luth4 godgeleerden in geen  geringe    
verlegenheid4 ,ze vraagden1 waar ,god in
 zn woord tusschen  wezenlke en         
bkomstige waarheden onderscheid had     
gemaakt2 waar men het  recht aan        
ontleende1 om in de goddelke openbaring 
het fundamenteele  van het              
niet-fundamenteele te scheiden2 welke   

waarheden dan tot de  fundamenteele     
moesten gerekend worden2 wie dat bepalen
 moest2 en  hoe op zulk standpunt het   
rationalisme en het indifferentisme was 
te  vermden8 ,het geloof heeft toch1    
naar ze beweerden1 niet alleen tot      
object de divina misericordia1 ,conc4   
,trid4 sess4 ,,vi can4 #ab1 maar  omnia 
quae ,deus revelavit1 ,bellarminus1 de  
,justif4 ,i c4 #h4 ,volgens  de         
,jezuiten op het religiegesprek te      
,regensburg #afja was het ook een       
articulus fidei1 quod canis ,tobiae     
caudam moverit4 ,cf4 ,denzinger1 ,vier  
,bcher usw4 ,,ii #bgg f4 ,heinrich1     
,dogm4 ,,ii #feh f4 ,jansen1 ,prael4    
,theol4 ,i  #ddi sq4 ,lamennais1 ,essai 
sur l'indiffrence ,i ch4 #f1 #g1 enz4   
,tegenover  al deze bedenkingen beriepen
 de ,protestantsche theologen zich wel  
op de  ,schrift1 ,mt4 #af3af2 #a ,cor4  
#b3b1 #c3aa v42 ,ef4 #b3bj2 ,gal4 #f3ad2
 #a ,petr4  #b3f1 enz4 en maakten ze wel
 allerlei onderscheidingen1 ,spanheim4  
t4  a4 p4 col4 #acjh sq4 ,maar z        

ontveinsden zich de moeilkheden niet2 ze
  waren bevreesd om in excessu en in    
defectu te dwalen2 en z eindigden  met  
de verklaring1 dat z het minimum van    
kennis niet konden bepalen1  waarmede   
een oprecht geloof gepaard moest gaan1  
,voetius1 ,disp4 ,,ii  #ecg1 #gha4      
,spanheim t4 a4 p4 col4 #abia4 ,witsius1
 ,exerc4 in ,symb4 ,,ii   #b en #ae4    
,hoornbeek1 ,conf4 ,socin4 ,i p4 #bji4  
,de orthodoxie liep uit op  rationalisme
 ter eener en pitisme ter anderer zde4  
,leer en leven  vielen hoe langer hoe   
verder uit elkaar4 ,hoofd en hart       
streden om den  voorrang4 ,theologie en 
religie kwamen tegenover elkander te    
staan4 ,w  zn de tegenstelling nog niet 
te boven4 ,jaren lang is er geroepen3   
godsdienst is geen leer maar leven2 het 
komt er niet op aan1 wat ge  gelooft1   
maar alleen hoe ge leeft4 ,langzamerhand
 echter gaan de oogen  ook voor de      
eenzdigheid van deze richting open en   
wordt de waarde der  godsdienstige      
voorstellingen voor het religieuse leven

 beter erkend1  cf4 bv4 ,dr4 ,bruining  
in verschillende geschriften1 ,gids     
,juni #ahhd4  ,moderne mystiek #ahhe4   
,het bestaan van ,god #ahib4 ,theol4    
,tdschr4 ,nov4  #ahid4    #f4 ,b het    
onderzoek naar de verhouding van geloof 
en theologie dient de  vraag zuiver te  
worden gesteld4 ,z luidt niet1 welke    
waarheden iemand  minstens kennen en    
voor waar houden moet1 om zalig te      
worden4 ,die  vraag z aan ,rome         
overgelaten2 en de ,roomsche theologie  
make uit1 of  daartoe twee of vier of   
meer artikelen van noode zn4 ,de        
,protestantsche  theologie heeft in de  
leer van de articuli fundamentales wel  
den  schn op zich geladen1 alsof z een  
dergelken weg bewandelen wilde4  ,maar z
 is geindigd met de erkentenis1 dat z de
 grootte van ,gods  barmhartigheid niet 
wist en daarom de mate van kennis niet  
bepalen kon1  die noodzakelk eigen is   
aan een oprecht geloof4 ,en bovendien is
 er  tusschen de leer der fides         
implicita en die der articuli           

fundamentales1  b alle schnbare         
overeenstemming1 een belangrk verschil4 
,b ,rome werd  die leer ontwikkeld met  
het oog op de eenvoudige leeken1 de     
asinae van  ,job #a3ad4 ,maar in de     
theologie der ,reformatie had ze haar   
oorsprong  in het feit1 dat er          
verschillende kerken naast elkaar       
optraden met  eene op vele punten       
onderling afwkende beldenis2 ze was dus 
eigenlk  een onderzoek naar het wezen   
des ,christendoms4 ,b ,rome is het      
geloof  toestemming aan allerlei        
geopenbaarde waarheden1 die             
artikelsgewze  kunnen opgeteld worden en
 in den loop der tden in aantal zn      
toegenomen4 ,maar de ,reformatie vatte  
het geloof op als fides specialis1  met 
een bzonder centraal object1 de genade  
,gods in ,christus2 hier  was eene      
optelsom van artikelen1 wier kennis en  
toestemming ter  zaligheid noodig was1  
niet mogelk meer4 ,het geloof is eene   
persoonlke  verhouding des menschen tot 
,christus2 het is organisch en heeft de 

additie1 de quantiteit afgelegd4 ,rome  
moest daarom een minimum bepalen1       
zonder hetwelk van geen zaligheid sprake
 kan zn2 b de ,reformatie is  het geloof
 een vertrouwen op de genade ,gods en   
dus voor geen berekening  meer vatbaar4 
,ieder geloovige zoo in het ,o4 als in  
het ,n4 ,test4 bezit  in kiem diezelfde 
kennis1 welke in de theologie dieper en 
breeder  ontwikkeld wordt4 ,van dit     
standpunt uit is ook de verhouding van  
geloof  en theologie nader in het licht 
te stellen4    ,allereerst is er        
tusschen beide eene sterke overeenkomst4
 ,z hebben het  principium3 het woord   
,gods1 het voorwerp3 de kennisse ,gods1 
het doel3  de eere ,gods met elkander   
gemeen4 ,ook de theologie als wetenschap
 staat  op den grondslag des geloofs4   
,de plaats1 die in de andere            
wetenschappen  toekomt aan de           
waarneming1 wordt hier ingenomen door   
het geloof4 ,het  geloof verschaft aan  
de theologie de stof voor het denken4   
,in de  mundane wetenschap heet het3    

sensus praecedit intellectum1 nihil est 
in  intellectu quod non prius fuerit in 
sensu2 in de theologie is de leuze3     
fides praecedit intellectum1 nihil est  
in intellectu quod non prius  fuerit in 
fide1 ,rothe1 ,theol4 ,ethik  #bfg ,,ii 
,s4 #ahj noot4 ,leibniz  vergeleek      
daarom la foi met l'exprience1 ,discours
 sur la conformit  de la foi avec la    
raison1 ch4 #a4 ,begriffe ohne          
,anschauungen sind leer1  zeide ,kant2  
en zoo heeft ook de theologie geen      
inhoud dan uit en  door het geloof4     
,zoodra z het geloof laat varen1 houdt z
 zelve als  theologie op te bestaan4 ,en
 ook komt z door het denken dit         
standpunt  des geloofs nimmer te boven4 
,op allerlei wze is dit wel beproefd1   
maar het is del gebleken4 ,het geloof is
 het begin en ook het einde  der        
theologie2 z brengt het nooit tot een   
weten in eigenlken zin1 d4  i4 tot een  
kennen op grond van eigen waarneming en 
inzicht4 ,daardoor  wordt de theologie  
niet van haar vrheid beroofd4 ,het      

geloof legt  en handhaaft eenvoudig die 
relatie1 welke er op dit gebied tusschen
  subject en object behoort te bestaan4 
,het plaatst den theoloog niet  buiten  
en tegenover en boven1 maar onder en in 
de waarheid1 welke h  te onderzoeken    
heeft4 ,het doet niets anders1 dan de   
theologie binden  aan haar eigen object1
 op geen andere wze als elke andere     
wetenschap  gebonden is en blft aan de  
waarneming en door haar in relatie staat
  met haar object4 ,de theologie is even
 vr en even afhankelk als iedere  andere
 wetenschap4 ,z is vr van alle banden1  
die strden met hare  natuur2 maar z is  
geheel en al bepaald door het voorwerp1 
dat z zoekt  te kennen1 en dit heeft z  
met alle wetenschappen gemeen4 ,naarmate
 z  zich strenger bindt aan haar object1
 loopt z te minder gevaar om te         
ontaarden in dorre scholastiek en dele  
rhetoriek4 ,door het geloof  blft de    
theologie eene wetenschap der religie1  
eene ,theologie der  ,thatsachen1 die   
niet over begrippen maar over zaken     

denkt en niet in  le abstracties zich   
verliest maar met beide voeten staat in 
die wereld  der realiteiten1 welke de   
,schrift ons openbaart1 ,vilmar1 ,die   
,theologie  der ,thatsachen wider die   
,theologie der ,rhetorik1 #d;e ,aufl4   
#ahgf4    ,maar aan de andere zde is er 
tusschen geloof en theologie een        
aanmerkelk verschil4 ,in vroeger td     
konden beide licht met elkander         
verwisseld worden1 omdat theologie en   
dogmatiek met ethiek vr wel  identische 
begrippen waren4 ,maar theologie is     
thans de naam geworden  voor een        
ganschen cyclus van vakken4 ,het        
onderscheid springt daarom  thans een   
ieder terstond in het oog4 ,theologie   
omvat tegenwoordig eene  menigte van    
wetenschappen1 welke de eenvoudige      
geloovige zelfs niet  b name kent4 ,maar
 al wordt theologie in den ouden zin    
genomen1 toch  blft het onderscheid     
groot4 ,op elk gebied is er verschil    
tusschen het  gewone1 alledaagsche1     
empirische weten1 en het eigenlke1      

hoogere1  wetenschappelk weten4 ,ieder  
mensch heeft eenige empirische kennis   
van  zon1 maan1 sterren enz41 maar deze 
kennis verschilt hemelsbreed van  de    
wetenschappelke kennis van den          
astronoom4 ,de eerste kent alleen  de   
facta1 deze de rationes4 ,de man van    
wetenschap veracht het gewone1          
empirische weten niet2 h werpt de       
natuurlke zekerheid niet omver2  maar h 
heeft toch de roeping om dat gewone     
weten te verhelderen1  uit te breiden en
 des noodig ook te zuiveren en te       
verbeteren4 ,niet  anders is het in de  
theologie4 ,het geloof blft b de feiten 
staan1 de  theologie zoekt door te      
dringen tot de idee4 ,het geloof heeft  
genoeg  aan het dat1 de theologie vraagt
 naar het waarom en het hoe4 ,het geloof
  is altd persoonlk1 het stelt het      
voorwerp altd in betrekking tot  den    
mensch zelf1 het heeft rechtstreeksch   
belang b het religieus  gehalte der     
dogmata2 de theologie maakt in zekeren  
zin het object  gegenstndlich1 z tracht 

de waarheid te bezien gelk z objectief  
in  zichzelve bestaat1 z speurt haar    
eenheid en haar innerlk verband  na1 en 
zoekt te komen tot een systeem4 ,het    
geloof richt zich op het  centrale      
object1 de theologie breidt het         
onderzoek naar heel den omtrek  van den 
cirkel uit4 ,maar hoe ook verschillend1 
z kunnen elkander  niet missen4 ,het    
geloof bewaart de theologie voor        
secularisatie1 de  theologie bewaart het
 geloof voor separatisme4 ,daarom zn ook
 kerk  en school 7seminarie1 theol4     
faculteit7 wel twee1 maar behooren z    
toch in nauw verband te staan4 ,ook     
hierdoor wordt aan de vrheid en         
onafhankelkheid der theologie in niets  
te kort gedaan4 ,elke faculteit         
beoefent de wetenschap niet alleen om   
haar zelfs wil1 maar leidt ook  mannen  
op voor verschillende betrekkingen in de
 maatschapp4 ,iedere  wetenschap heeft  
feitelk te rekenen met de eischen van   
het leven4  ,en zoo ook staat de        
theologie niet hoog boven1 maar midden  

in het  werkelke leven1 in het leven der
 gemeente4 ,de wanverhouding1 die er    
thans schier allerwege tusschen kerk en 
theologie bestaat1 is eene ramp  voor   
beide4    #g4 ,indien de theologie alzoo
 niet in het geloof als zoodanig maar in
  het geloovig denken haar principium   
internum heeft1 dient de taak der  rede 
in de theologische wetenschap nog nader 
omschreven te worden4  ,daarb moet dan  
allereerst principieel die voorstelling 
worden  afgewezen1 welke in geloof en   
rede twee zelfstandige machten ziet1    
die met elkaar worstelen op leven en    
dood4 ,op die wze maakt men eene        
tegenstelling1 die op christelk terrein 
niet thuis behoort4 ,het geloof  is dan 
altd supra of ook zelfs contra rationem4
 ,aan den eenen kant  dreigt het        
rationalisme en aan de andere zde het   
supranaturalisme4  ,het geloof1 de fides
 qua creditur1 is geen orgaan of        
vermogen naast  en boven de rede1 maar  
eene gezindheid1 eene hebbelkheid van de
 rede  zelve4 ,de rede1 of wil men      

liever1 het denken is zeker geen bron   
der theologie1 geen principium quo seu  
per quod aut ex quo seu cur  credamus1  
,voetius1 ,disp4 ,i p4 #c2 bron is de   
rede voor geen enkele  wetenschap of    
hoogstens alleen voor de formeele       
wetenschappen1 logika  en mathesis4     
,maar de rede is toch subjectum fidei   
recipiens1 fidei  capax2 het geloof is  
een akte van het bewustzn1 van het      
menschelk  bewustzn2 een dier is niet   
tot gelooven in staat4 ,en voorts is het
  geloof geen dwang1 maar eene vre daad 
van den mensch4 ,de ,christen  gelooft  
niet op bevel1 uit vreeze1 door geweld4 
,gelooven is de  natuurlke habitus van  
zn verstand geworden4 ,natuurlk niet in 
dien  zin1 alsof er niet telkens veel in
 zne ziel tegen dat gelooven zich       
verzet4 ,maar toch wel zoo1 dat h1      
ofschoon dikwerf doende wat h  niet wil1
 toch een vermaak heeft in de wet ,gods 
naar den inwendigen  mensch4 ,gelooven  
is de natuurlke ademtocht van het kind  
,gods4 ,zne  onderwerping aan het woord 

,gods is geen slavern maar vrheid4 ,het 
geloof is in dezen zin geen sacrificium 
intellectus maar sanitas  mentis4 ,het  
geloof ontslaat den ,christen daarom    
niet van onderzoek en  nadenken2 eerder 
spoort het hem daartoe aan4 ,de natuur  
wordt door de  wedergeboorte niet       
vernietigd maar hersteld4    ,vooraf    
heeft daarom de geloovige1 die aan de   
theologie zich wden wil1  zn denken te  
praepareeren voor de taak die hem wacht4
 ,er is geen  ingang in den tempel der  
theologie dan door de facultas artium   
heen4  ,philosophische1 historische en  
linguistische propraedeuse is voor  den 
beoefenaar der godgeleerde wetenschap   
onmisbaar4 ,de philosophie1  zeide      
,clemens ,alexandrinus1       4 ,keizer 
,julianus wist wat h deed1 als h de     
heidensche  wetenschap aan de           
,christenen ontnam2 h vreesde1 met zne  
eigene  wapenen verslagen te worden4    
,dit alzoo gepraepareerde en geoefende  
denken heeft dan in de theologie in     
hoofdzaak eene drievoudige taak4        

,allereerst verleent het zn dienst b de 
vinding der stof4 ,de ,schrift  is het  
beginsel der theologie4 ,maar die       
,schrift is geen wetboek2  z is een     
organisch geheel4 ,de stof voor de      
theologie1 bepaaldelk  voor de          
dogmatiek1 ligt door heel de ,schrift   
heen verspreid4 ,gelk  het goud uit de  
mn1 zoo moet de waarheid des geloofs met
 inspanning  aller geestelke kracht uit 
de ,schrift worden opgedolven4 ,met     
eenige  loca probantia is niets gedaan4 
,niet op enkele losse teksten maar op   
de ,schrift in haar geheel moet het     
dogma worden gebouwd2 het moet          
organisch opkomen uit de principia1 die 
er allerwege in de ,schrift  voor       
aanwezig zn4 ,de leer van ,god1 van den 
mensch1 van de zonde1 van  ,christus    
enz4 is immers niet slechts in enkele   
uitspraken te vinden1  maar is verspreid
 door heel de ,schrift heen en is niet  
enkel in  sommige bewsplaatsen maar ook 
in allerlei beelden en gelkenissen1     
ceremonin en geschiedenissen vervat4 ,er

 mag geen deel der ,schrift             
verwaarloosd worden4 ,de gansche        
,schrift bewze het gansche systeem1     
,hofmann1 ,der ,schriftbeweis1 #b;e     
,aufl4 ,i ,s4 #a-cb4 ,ook in de         
theologie  dient het separatisme        
vermeden te worden4 ,het is een kenmerk 
van vele  secten1 dat z uitgaan van een 
klein gedeelte der ,schrift en haar     
overigens geheel verwaarloozen4 ,het    
ergst en meest verspreid is de          
verwerping of veronachtzaming van het   
,oude ,testament4 ,het ,marcionitisme   
is telkens in de christelke kerk        
teruggekeerd en speelt ook in de        
nieuwere theologie eene groote rol1 cf4 
,diestel1 ,gesch4 des ,alten ,test4  in 
der christl4 ,kirche1 ,jena #ahfi4 ,h4  
,schmidt1 ,der ,marcionitismus in  der  
neueren ,theologie1 ,neue ,jahrb4 f4    
deutsche ,theol4 #ahic1 en later  b de  
leer der verbonden4 ,al dit willekeurig 
gebruik der ,h4 ,schrift  leidt tot     
eenzdigheid en dwaling in de theologie  
en tot krankheid  in het religieuse     

leven4 ,het volle rke beeld der waarheid
 komt dan  niet aan het licht4 ,de      
persoon en het werk des ,vaders of des  
,zoons of  des ,h4 ,geestes worden      
miskend4 ,aan ,christus wordt te kort   
gedaan in  zn profetisch1 of in zn      
priesterlk1 of in zn koninklk ambt4 ,de 
christelke religie boet haar katholiek  
karakter in4 ,hoofd1 hart en  hand des  
,christens worden niet harmonisch door  
de waarheid gevormd  en geleid4 ,eerst  
de volle1 gansche ,schrift bewaart voor 
al deze  eenzdigheden4 ,maar daarom     
heeft ook het denken b deze opsporing   
van  de theologische stof eene belangrke
 taak4 ,vervolgens heeft de theoloog    
deze alzoo verkregen stof ook denkend te
 bearbeiden4 ,de dogmata staan  niet    
totidem verbis1   maar   in de ,schrift2
 z  zn conclusiones fidei4 ,de leer van 
de triniteit1 van de twee naturen  van  
,christus1 van de voldoening1 van de    
sacramenten enz4 is niet op  ne enkele  
uitspraak der ,schrift gebaseerd1 maar  
is opgebouwd uit  vele gegevens1 die    

door heel de ,schrift heen verspreid    
liggen4 ,dogmata  zn de korte           
samenvatting in onze taal van alwat de  
,schrift over  de desbetreffende        
onderwerpen leert4 ,de ,roomsche en     
,protestantsche  godgeleerden hebben    
daarom tegenover allerlei richtingen1   
die b de  letterlke uitdrukkingen der   
,schrift wilden blven staan1 het recht  
van de dogmatische terminologie         
verdedigd4 ,z deden dat1 niet omdat  z  
minder1 maar omdat z meer en beter      
,schriftuurlk wilden zn dan  deze4 ,dan 
juist kwam naar hunne gedachte de       
,schrift tot haar volle  eere1 als niet 
n enkele tekst letterlk werd aangehaald 
maar als  de gansche waarheid1 in vele  
teksten begrepen1 saamgevat en in het   
dogma weergegeven werd4 ,de theologie is
 daarom niet slechts eene  notische1    
maar ook eene dianotische1 geen         
apprehensieve maar eene  discursieve    
wetenschap4 ,z denkt na1 vergelkt1      
beoordeelt1 vat  samen1 leidt andere    
waarheden uit de verkregene af1 enz4    

,ook ,jezus en  de apostelen deden      
alzoo1 ,mt4 #bb3cb1 #dd v42 ,joh4 #aj3cd
 v42 ,hd4 #ae3i  v41 #ah3bh2 #a ,cor4   
#ae1 enz42 en kerkvaders1 scholastici1  
,roomsche en  ,protestantsche           
godgeleerden hebben dat voorbeeld       
gevolgd4 ,god heeft  ons niet geroepen  
om letterlk na te zeggen maar om na te  
denken1 wat  ,h in zne openbaring ons   
voorgedacht heeft4 ,en eindelk heeft het
  denken in de theologie nog tot taak1  
om alle waarheid saam te vatten  in n   
systeem4 ,een systeem is het hoogste1   
wat in de wetenschap te  begeeren valt4 
,ook de theologie rust niet1 voordat z  
de eenheid heeft  ontdekt1 die in de    
openbaring verscholen ligt4 ,z mag dat  
systeem niet  van buiten opdringen1 en  
de waarheid niet persen in een wsgeerig 
stelsel1 dat aan haar wezen vreemd is4  
,maar z zoekt toch zoolang1  totdat in  
het menschelk bewustzn het systeem zich 
afspiegele1 dat in  het object zelf     
aanwezig is4 ,in dit alles gaat de      
theologie evenals  andere wetenschappen 

te werk4 ,z arbeidt op dezelfde manier4 
,z is  evenals deze gebonden aan haar   
object4 ,z is b het denken onderworpen  
aan de wetten1 die voor dat denken      
gelden2 straffeloos kan ook z  niet     
zondigen tegen de logika1 ,alsted1      
,praecognita #ahf4 ,het hoogste is  ook 
voor haar de eenheid der waarheid1 het  
systeem der kennisse ,gods4  ,hoezeer de
 theologie dan ook van de andere        
wetenschappen verschille1  in beginsel1 
voorwerp en doel2 z komt formeel met    
haar overeen en  mag terecht op den naam
 van wetenschap aanspraak maken4 ,en wl 
de  openbaring niet met de menschelke   
rede strdt per se1 maar alleen  per     
accidens corruptionis et pravae         
dispositionis1 daarom kan de  theologie 
zelfs in zekeren zin naturalis en       
rationalis heeten1 ,voetius1  ,disp4 ,i 
#c4 ,de christelke religie is eene  1   
,rom4 #ab3a4  ,de litteratuur over het  
gebruik der rede en der philosophie in  
de  theologie is verbazend rk4 ,zie voor
 de kerkvaders ,kleutgen1 ,theol4  der  

,vorzeit ,,iv #adc f4 ,denzinger1 ,vier 
,bcher usw4 ,,ii #egd f41 en voorts     
,voetius1 ,disp4 ,sel4 ,i p4 #a-aa4     
,turretinus1 ,theol4 ,el4 loc4 #a qu4   
#h-ac4  ,witsius1 ,misc4 ,sacra ,,ii    
#ehd sq4 en verdere litt4 b ,m4         
,vitringa's  uitgave van ,c4 ,vitringa1 
,doctrina christ4 relig4 ,i p4 #cb-cd4  
#h4 ,maar al is kennis in de theologie  
bereikbaar1 tot begrpen brengt z  het   
niet4 ,tusschen weten1 kennen en begrpen
 is een groot onderscheid4  ,wel worden 
deze woorden dikwerf door elkander      
gebruikt2 maar er is  toch een duidelk  
aanwsbaar verschil4 ,weten geldt de     
existentie1 het  dat2 kennen de         
qualiteit1 het wat2 begrpen de innerlke 
mogelkheid1  het hoe van een ding4      
,begrpen doen we zeer weinig1 eigenlk   
alleen  datgene1 wat geheel in onze     
macht staat1 wat we maken en breken     
kunnen4  ,eene machine begrp ik1 als ik 
zie1 hoe ze in elkaar zit en hoe ze     
werkt1 als er niets wonderlks meer in   
overblft4 ,begrpen sluit  verwondering  

en bewondering uit4 ,ik begrp of meen te
 begrpen1 wat1  zooals men zegt1 vanzelf
 spreekt en volkomen natuurlk is4       
,dikwerf  houdt het begrpen op1 naarmate
 men dieper onderzoekt4 ,wat vanzelf    
sprak1 blkt gansch ongewoon en wonderlk 
te zn4 ,hoe verder eene  wetenschap     
doordringt in haar object1 naar die mate
 nadert z het  mysterie4 ,al ontmoette z
 geen ander op haren weg1 dan zou z toch
 ten  slotte altd stuiten op het        
mysterie des zns4 ,waar echter het      
begrpen  ophoudt1 blft er toch nog      
plaats voor het kennen en bewonderen4   
,zoo is  het ook in de theologie4 ,in de
 openbaring is het    ons onthuld1 het  
mysterie van ,gods genade4 ,w zien het1 
het treedt  ons als eene realiteit in de
 geschiedenis en in het eigen leven te  
gemoet2 maar w doorgronden het niet4 ,in
 dezen zin heeft de christelke          
theologie het altd met mysterin te doen1
 die z wel kennen en  bewonderen maar   
niet begrpen en doorgronden kan4        
,dikwerf is echter het mysterie in de   

christelke theologie in gansch  anderen 
zin verstaan4 ,het woord 1 van 1 1 zich 
sluiten1 dichtgaan1 van oogen1 lippen1  
wonden2 is in het gewoon  grieksch de   
naam voor de religieus-politieke        
geheimleer die in  sommige              
genootschappen van ,eleusis1 ,samothrace
 enz4 alleen aan de  ingewden meegedeeld
 en voor alle anderen verborgen werd1   
,foucart1  des associations religieuses 
chez les ,grecs1 ,paris #ahgc4 ,edwin   
,hatch1  ,griechentum u4 ,christenthum1 
deutsch v4 ,preuschen #ahib ,s4 #baj f4 
,gustav  ,anrich1 ,das antike           
,mysterinwesen in seinem ,einfluss auf  
das ,christ4  ,gttingen #ahid4 ,in het  
,n4 ,test4 heeft het woord altd         
religieuse  beteekenis en duidt eene    
zaak aan van het koninkrk ,gods1 welke  
of van  wege den duisteren1             
raadselachtigen vorm1 waarin ze wordt   
voorgedragen1  ,mt4 #ac3aa2 ,mk4 #d3aa2 
,luk4 #h3aj2 ,op4 #a3bj1 #ag3e1 #g1 of  
ook van wege haar  inhoud verborgen is4 
,vooral heet zoo het universeele1 ook de

 ,heidenen  omvattende raadbesluit ,gods
 aangaande de verlossing in ,christus1  
,rom4  #af3be2 ,ef4 #a3i1 #c3c1 #f3ai2  
,col4 #a3bf1 #bg1 #b3b1 #d3c1 benevens  
de wze1  waarop dit uitgevoerd wordt1   
,rom4 #aa3be2 #a ,cor4 #ae3ea2 #b       
,thess4 #b vs4  #g2 ,op4 #aj3g4 ,maar   
dit mysterium heet dan zoo1 niet omdat  
het nu nog  verborgen is1 maar omdat het
 vroeger onbekend was4 ,thans is het    
juist  door het evangelie van ,christus 
openbaar gemaakt2 wordt het door de     
apostelen als    verkondigd1 ,rom4      
#af3be1 #bf2 ,col4  #a3bf2 #a ,cor4     
#b3ad2 ,mt4 #ac3aa2 #a ,cor4 #d3a2 en   
treedt het ook voortaan  in de historie 
meer en meer aan het licht1 #a ,cor4    
#ae3ea1 #eb2 #b ,thess4  #b3g4 ,het ,n4 
,t4  duidt dus geen voor het denkend    
verstand  onbegrepen en onbegrpelke     
geloofswaarheid aan1 maar eene zaak1 die
  eerst b ,god verborgen was1 daarna in 
het evangelie is bekend gemaakt  en nu  
door de geloovigen wordt verstaan1      
,cremer1 ,wrterbuch der  neutest4       

,grcitt s4 v4 ,maar het kerkelke        
spraakgebruik verstond er al  spoedig   
eene zaak onder1 die onbegrpelk was en  
ook het verstand van  den geloovige     
verre te boven ging1 zooals de          
vleeschwording1 de unio  mystica1 de    
sacramenten enz41 en later alle articuli
 puri1 die door  de rede niet konden    
bewezen worden1 ,suicerus1 ,thes4       
,eccles4 s4 v4 ,ook  zoo bleef er nog   
een groot onderscheid tusschen het      
heidensch en het  christelk             
spraakgebruik4 ,want daar duidde het aan
 eene geheimleer1 die  voor oningewden  
verborgen moest gehouden worden2 maar in
 de christ4  kerk heeft er nooit eene   
eigenlke disciplina arcana bestaan1 al  
werd er ook eene zekere orde betracht in
 de meedeeling der waarheid4            
,zezschwitz1 art4 ,arkandisciplin in    
,herzog4 ,hatch1 ,griechenthum u4       
,christ4 #bag f4 ,kattenbusch1          
,vergleichende ,konfessionskunde ,i #cic
  f4 ,suicerus1 ,thes4 ,eccl4 s4 v4 4   
,maar toch waren de dogmata  onbegrepen 

en onbegrpelke waarheden des geloofs1   
wel niet contra  maar toch hoog supra   
rationem1 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,i qu4   
#cb4 art4 ,i ,s4  c4 ,gent4 ,i c4 #c    
,,iv c4 #a4 ,bellarminus1 de ,christo ,i
 #c4 ,,ii #f4 ,heinrich  ,,ii #ggb f4   
,denzinger1 ,vier ,bcher v4 d4 rel4     
,erk4 ,,ii #hj-aej4 ,kleutgen1  ,theol4 
der ,vorzeit ,v #afd f4 ,in de          
veroordeeling van ,erigena1 ,raimundus  
,lullus1 ,hermes1 ,gnther1 ,frohschammer
 sprak ,rome hare afkeuring  uit over   
iedere poging1 om de mysterin des       
geloofs uit de rede te  bewzen4 ,en het 
,conc4 ,vatic4 sprak uit3 divina        
mysteria suapte natura  intellectum     
creatum sic excedunt1 ut etiam          
revelatione tradita et  fide suscepta1  
ipsius tamen fidei velamine contecta et 
quadam quasi  caligine obvoluta maneant1
 quamdiu in hac mortali vita            
peregrinamur  a ,domino2 per fidem enim 
ambulamus1 et non per speciem1 sess4 #c 
cap4 #d4 ,de ,reformatie erkende nu wel 
het supranatureel karakter der          

openbaring maar bracht toch feitelk eene
 groote verandering aan4 ,b  ,rome zn de
 mysterin in de eerste plaats daarom    
onbegrpelk1 omdat  ze behooren tot eene 
andere1 hoogere1 bovennatuurlke orde1   
die het  verstand van den mensch als    
zoodanig verre overtreft4 ,het moet     
daarom  allen nadruk leggen op de       
onbegrpelkheid der mysterin en deze in  
bescherming nemen en handhaven4 ,het    
onbegrpelke schnt op zichzelf  een bews 
voor de waarheid te zn4 ,credibile est1 
quia ineptum est4444  ,certum1 quia     
impossibile1 ,tertull4 de carne ,chr4   
#e4 ,maar de ,reformatie  verving deze  
tegenstelling van natuurlke en          
bovennatuurlke orde door  die van zonde 
en genade4 ,z zocht het wezen van het   
mysterie niet  daarin1 dat het voor den 
mensch op zichzelf1 maar voor het       
verstand  van den psychischen mensch    
onbegrpelk was1 ,calv4 ,inst4 ,,ii1 #b1 
#bj4  ,voetius1 ,disp4 ,i #c4 ,zonder   
twfel is deze opvatting veel meer met   
het  ,n4 ,testamentisch spraakgebruik in

 overeenstemming4 ,nergens staat daar   
het abstract-bovennatuurlke en het      
wetenschappelk-onbegrpelke  van het     
mysterie op den voorgrond4 ,maar terwl  
het eene dwaasheid is  in de oogen van  
den natuurlken mensch1 hoe ws h ook z2  
het wordt  geopenbaard aan de           
geloovigen1 die er goddelke wsheid en   
genade in  zien1 ,mt4 #aa3be1 #ac3aa1   
#af3ag2 ,rom4 #aa3cc2 #a ,cor4 #a3cj4   
,natuurlk wil  de ,schrift nu daarmede  
ook niet te kennen geven1 dat de        
geloovige die  mysterin in              
wetenschappelken zin begrpt en verstaat4
 ,w wandelen  immers door geloof1 kennen
 ten deele en zien door een spiegel in  
eene  duistere rede1 ,rom4 #aa3cd2 #a   
,cor4 #ac3ab2 #b ,cor4 #e3g4 ,maar de   
geloovige  kent die mysterin toch2 ze zn
 hem geen dwaasheid en ergernis meer2  h
 bewondert er ,gods wsheid en liefde in4
 ,het komt daarom niet in  hem op1 dat  
ze zne rede te boven gaan1 dat z supra  
rationem zn2 h  voelt ze niet als een   
drukkenden last maar als eene bevrding  

voor zn  denken4 ,zn geloof gaat in     
bewondering over1 zne kennis eindigt in 
aanbidding1 en zne beldenis loopt in een
 lof- en danklied uit4 ,van  dien aard  
is ook de kennisse ,gods1 welke in de   
theologie wordt beoogd4  ,z is geen     
weten alleen en veel minder een begrpen2
 maar z is beter  en heerlker1 z is eene
 kennis1 die leven1 eeuwig leven is1    
,joh4  #ag3c4 ,cf4 over de 1 behalve de 
reeds genoemde litt41 ook nog           
,bretschneider1 ,syst4 ,entw4 aller in  
der ,dogm4 vork4 ,begriffe ,i #afh4 ,j4 
,boeles1 de mysteriis in relig4 christ4 
#ahdc4 ,scholten1 ,l4 ,h4 ,k4 ,i #bbc4  
,oosterzee1 ,dogm4 ,i #afh4 ,philippi   
,comm4 op ,rom4 #aa3be4 ,gretillat1     
,expos  de thol4 syst4 ,i #ahb s4 ,,ii  
#ahc4             99       99       99  
99       99        ,,correcties4        
,een aantal duidelke zet- of drukfouten 
in het origineel zn    als volgt        
gecorrigeerd4      ,pag4    #e3 het     
woord worden0 ingevoegd 7,er moet daarom
               onderscheiden worden     

tusschen74    ,pag4    #g3              
phychologisch0 vervangen door           
psychologisch0 7als                     
historisch en psychologisch verschnsel74
    ,pag4   #ca3 geplitst0 vervangen    
door gesplitst0 7zich vertakt en        
gesplitst heeft74    ,pag4   #cb3 0     
vervangen door 0 7                  74  
,pag4  #ce3 ,chtistus0 vervangen door   
,christus0 7de persoon en het           
werk van ,christus74    ,pag4  #ed3     
,jahrb40 vervangen door ,jahrh40        
7,gesch4 der #c ersten                  
,jahrh474    ,pag4  #ei voetnoot #a3    
,el40 vervangen door ,ed40 7,ed4 du     
,pin1              ,nouvelle            
,bibliothque74    ,pag4  #ge3 den den0  
vervangen door den0 7die den mensch dit 
doel              doen bereiken74       
,pag4  #gh3 ,erankrk0 vervangen door    
,frankrk0 7,fridolinus en               
,columbanus  #fae e4 a4 werkten in      
,frankrk en ,itali74    ,pag4  #ha3 nn0 
vervangen door nu0 7,daarb kwam nu in de
 tweede              plaats74    ,pag4  

#hc3 thologie0 vervangen door theologie0
 7aan de theologie              eene    
eereplaats verzekerd74    ,pag4  #ib3   
#f;e0 vervangen door de0 7,maar daarmede
 was de strd              niet uit74    
,pag4  #if3 objects0 vervangen door     
objets0 7les premiers objets            
des connaissances morales74    ,pag4    
#ajb3 objective0 vervangen door         
objectieve0 7over alle                  
objectieve waarheid74    ,pag4 #ajc3    
,vernumft0 vervangen door ,vernunft0    
7innerhalb der              ,grenzen der
 blossen ,vernunft74    ,pag4 #abb3     
,sanmur0 vervangen door ,saumur0 7,in   
,frankrk werd de              akademie  
van ,saumur74    ,pag4 #abg3 anjourdhui0
 vervangen door aujourd'hui0 7qui rgne  
aujourd'hui parmi les ,chrtiens74       
,pag4 #acb3 eightteenth0 vervangen door 
eighteenth0 7the                        
evangelical reaction of the eighteenth  
century74    ,pag4 #acc3 ,archbischop0  
vervangen door ,archbishop0 7h was de   
,archbishop of the ,slums74    ,pag4    

#ach3 ,systematie0 vervangen door       
,systematic0 7,systematic               
,theology ,london74    ,pag4 #aec3      
,stof0 vervangen door ,stoff0 7,l4      
,bchner1 ,kraft und                     
,stoff74    ,pag4 #aeh3 auschaulichen0  
vervangen door anschaulichen0 7wurzelt  
auf der anschaulichen ,welt74    ,pag4  
#afb3 ,vorstelling0 vervangen door      
,vorstellung0 71              1 species 
sensibilis1 perception1 ,vorstellung74  
,pag4 #afg3 and0 vervangen door und0    
7,nominalismus und ,realismus           
in der neuesten deutschen ,philosophie74
    ,pag4 #bjh3 contract0 vervangen door
 contrat0 7de aanhangers van            
het contrat social74    ,pag4 #bba3     
veroordeelf0 vervangen door veroordeelt0
 7en              veroordeelt zoowel het
 traditionalisme74    ,pag4 #bdj3       
unbewust0 vervangen door unbewusst0     
7,das unbewusst                         
,weissagende74    ,pag4 #bei3 0         
vervangen door 0 7,vooral worden ze ook 
genoemd  ,ex4 #c3ab74    ,pag4 #bgh3    

uniomis0 vervangen door unionis0 7niet  
reconciliationis              maar      
unionis74    ,pag4 #bgh3 tegenver0      
vervangen door tegenover0 7,de          
openbaring              staat niet      
tegenover de natuur74    ,pag4 #cji3    
sec40 vervangen door saec40 7patres     
apostolici et              apologetae   
sec4 saec4 ,lips4 #ahgb74    ,pag4 #cac3
 #ci0 vervangen door #c0 7#c liber      
aliquis74    ,pag4 #cac3 ,el40 vervangen
 door ,ed40 7,ed4 du ,pin1 ,dissert4    
prliminaire74    ,pag4 #cbe3 zn0        
vervangen door z0 7z gaan er van uit74  
,pag4 #cbh3 reede0 vervangen door reeds0
 7legden de mannen van                  
,hizkia reeds eene tweede verzameling   
aan74    ,pag4 #ccc3 b0 vervangen door  
by0 7,the modes of quotation used       
by the evangelical writers74    ,pag4   
#cci3 0 vervangen door 0 7 74    ,pag4  
#cdc3 #dte0 vervangen door #dth0 7#dth  
ed4 ,london #ahed74    ,pag4 #cdc3      
heroen0 vervangen door heron0 7heeft    
daarom op de              heron of      

genien gewezen74    ,pag4 #chi3         
comtemplatie0 vervangen door            
contemplatie0 7dat der                  
contemplatie en visio ,dei74    ,pag4   
#djj3 continna0 vervangen door continua0
 7a ,sp4 ,s4 dictatas              et   
continua successione74    ,pag4 #djd3   
,oevres0 vervangen door ,oeuvres0       
7,oeuvres ,choisies de                  
,joseph de ,maistre74    ,pag4 #dji3    
andieritis0 vervangen door audieritis0  
7quidquid inde              audieritis1 
hoc vobis bene sapiat74    ,pag4 #dbf3  
praepatorii0 vervangen door             
praeparatorii0 7de mensch               
door de actus praeparatorii zich        
voorbereid heeft74    ,pag4 #dcb3       
toepepast0 vervangen door toegepast0 7op
 de dogmatiek              toegepast74  
,pag4 #ddd3 chritienne0 vervangen door  
chrtienne0 7,de la                      
certitude chrtienne74    ,pag4 #dia3    
van0 vervangen door von0 7,die ,lehre   
der altprot4 ,dogm4              von dem
 test4 ,sp4 ,s474    ,pag4 #eaj3        

iucarnationis0 vervangen door           
incarnationis0 7modos                   
incarnationis intueri74