,,henri ,,borel                         
,,de ,,geest ,,van ,,china              
,,met ,,eenige ,,illustraties           
,opgedragen aan de ,nagedachtenis van   
mijn'                 eenvoudigen1 ouden
 ,chineeschen leermeester               
,,tio ,,siao ,,hoen                  die
 mij het eerst inwijdde in de           
,chineesche                 filosofie1  
en den ,geest van ,china over mij       
deed komen1 in de jaren #ahib-ahid4     
,de vertalingen van de citaten in andere
 talen kan de lezer vinden  achterin het
 werk4                ,,inleiding       
,toen ik het merkwaardige werk van      
,okakura-,yoshisaburo gelezen had ,de   
,geest van ,japan0 #a kwam het denkbeeld
 in mij op1 een boek te  schrijven3 ,de 
,geest van ,china04 ,hierbij kwamen de  
woorden mij in  de gedachte uit een aan 
mij gerichten brief van mijn            
,chineeschen vriend  ,dr4 ,lim ,boon    
,king3 ,we want sinologues in ,europa   
who understand the  spirit of our       
culture1 not only the literalism of our 

books04    ,over den geest van de       
,chineesche beschaving zijn nog maar    
weinig boeken  geschreven1 terwijl er   
boekenplanken te vullen zijn met werken 
over  ,chineesche folklore0 en          
,chineesch bijgeloof4 ,schrijvende over 
,chineesche cultuur hebben de meeste    
sinologen de fout begaan1 die zij  ook  
bij het schrijven over ,chineeschen     
godsdienst gemaakt hebben1 zij  hebben  
namelijk de uitwassen en verwordingen   
voor de oorspronkelijke  cultuur        
aangezien4    ,wanneer men werken leest 
over ,china en de ,chineezen als b4 v4  
het  verscheidene dikke folio's groote  
,religuous ,system of ,china0 van       
,prof4 ,dr4 ,j4 ,j4 ,m4 de ,groot1 kan  
men niet anders denken dan dat de       
,chineezen een volk van barbaarsche1    
domme1 bijgeloovige heidenen zijn1      
onvatbaar voor ontwikkeling1 zonder     
eenige werkelijke beschaving4 ,deze     
sinoloog1 eene officieele autoriteit van
 wereld-reputatie1 noemt de  ,chineezen 
zonder blikken of blozen                

semi-civilized01 hij vergelijkt  ze     
zelfs met most barbarous and            
semi-civilized peoples01 hij noemt  het 
,chineesche ras for ever stamped with   
the total incapacity to  rise to a      
higher level of mental culture01 ja1 hij
 wijst er op1 hoe  hij godsdienstige    
gebruiken en ceremonin onder hen heeft  
gevonden  which one would scarcely      
expect to find anywhere1 except amongst 
savages in a low state of culture04     
,de groote fout van de meeste schrijvers
 over ,china1 van de groote  sinologen  
ook die daaronder waren1 is geweest dat 
zij gemeend hebben1  de cultuur van een 
groot ,oostersch volk als het           
,chineesche1 eene  cultuur1 waarvan de  
geest intutief1 filosofisch1 potisch1 en
 zelfs  metaphysisch is van kern en     
wezen1 op eene nuchtere1                
westersch-europeesche1 wetenschappelijke
 manier1 met westersche denk-  en       
observatie-methoden te kunnen           
doorgronden4 ,nergens spreekt de ,geest 
van ,china zich zoo karakteristiek uit  

als in zijn godsdienst1 zijn  filosofie 
en zijn kunst4 ,wie den godsdienst1 de  
filosofie en de kunst  van een volk     
kent1 kent de ,geest van dat volk tot in
 zijn diepste  wezen4 ,dat heeft ook    
,okakura-,yoshisaburo zoo goed begrepen 
in zijn  werk3 ,de ,geest van ,japan04  
,ik zal dan ook vooral den godsdienst en
  de filosofie der ,chineezen in dit    
werk in hun essentieele wezen  trachten 
duidelijk te maken voor den lezer1 en   
mij bij de behandeling  daarvan op het  
,oostersche1 ,chineesche standpunt      
stellen1 om vervolgens  het kernwezen   
der ,chineesche kunst1 doordrongen als  
die is van de  ,chineesche              
wereld-beschouwing der wijsbegeerte1    
bloot te leggen4 ,mocht  ik hierin      
geslaagd zijn1 zoo heb ik drmede reeds  
van zelf ook doen  gevoelen1 wt de      
eigenlijke ,geest van ,china0 is4    ,in
 de voortreffelijke werken van ,prof4   
,fenollosa #b en van ,raphal  ,petrucci 
#c1 vooral in die van dezen laatsten    
sinoloog1 die tevens een  groot wijsgeer

 en poet is1 en die in zijn             
standaardboek over  ,chineesche kunst   
een onvergankelijk monument stichtte1   
waarin de ,geest  van ,china is         
vereeuwigd1 is deze arbeid reeds gedaan1
 maar toch  eigenlijk meer voor         
sinologen of voor een kleine lite van   
zijn  kunstkenners4 ,een populair boek1 
voor het groote1 beschaafde publiek     
bestemd1 ontbrak tot nu toe over ,china4
    ,ik moet er vooraf even den nadruk  
op leggen1 dat mijn werk geenszins  eene
 navolging1 in precies denzelfden trant 
zal zijn1 van ,okakura's  ,geest van    
,japan04 ,het maken van een nauwkeurig  
z4g4 pendant0  van andermans werk lijkt 
mij te gevaarlijk en ook wat onkiesch4  
,ik zal  daarom in dit boek geheel mijn 
eigen1 aparte methode volgen1 en het ook
  anders indeelen1 zooals ik zooeven heb
 uiteengezet4    ,mijne bedoeling is1   
dien ,geest voor den lezer uit ,china's 
godsdienst1  filosofie en kunst als 't  
ware vanzelf te doen oprijzen1 zoodat de
  lezer hem1 bij de behandeling daarvan1

 ongemerkt over zich zal voelen  komen4 
,dit leek mij de beste1 want meest      
suggestieve methode4    ,ik schrijf     
daar1 in westersche termen1 van         
godsdienst en filosofie1  alsof deze    
twee verschillende dingen waren1 maar   
reeds dadelijk  vertoont de ,geest van  
,china zich1 wanneer ik zeg1 dat deze   
twee in  ,china eigenlijk n zijn4       
,zooals terecht door ,raphal ,petrucci  
in zijn hierboven aangehaald            
meesterwerk is gezegd1 heeft de         
,chineesche gedachte eigenlijk nooit de 
godsdienstige phase gekend4 ,haar eerste
 poging is direct tot filosofie         
geworden4 ,het godsdienstige element en 
de filosofie zijn nooit  gescheiden4    
,daarom is de studie van de ,chineesche 
filosofie tegelijk  die van den         
,chineeschen godsdienst4 ,die twee      
hebben zich vermengd en  zijn           
ineengevloeid4 ,wat nu de ,chineesche   
kunst aangaat1 ook deze is              
onafscheidelijk van godsdienst en       
filosofie1 waarvan zij de uiting in     

schoonheid is1 en hier komt nog bij1 dat
 de literatuur n is met de  filosofie4  
,godsdienst1 filosofie1 kunst1          
literatuur1 zij zijn geen  aparte1      
verschillende zaken in ,china1 als in   
het ,westen1 maar zij zijn  n4 ,onder   
,literatuur1 in den allerhoogsten zin1  
wordt in ,china niets  anders verstaan  
dan de in volmaakt schoonen vorm        
geschreven ,wijsheid4  ,de ,chineesche  
,literatuur1 dat is3 de geschreven      
,wijsheid van ,confucius1  van ,mencius1
 van ,lao ,tsz'1 van ,choe ,hie1 van de 
,yih-,king0 en de  andere ,kings01 die  
ik in de volgende hoofdstukken zal      
behandelen1  in den volmaakt schoonen   
vorm4 ,want dit is wel een der          
karakteristiekste eigenschappen van den 
,geest van ,china1 dat de  filosofie in 
,china haar uiting heeft gevonden in den
 hoogsten  literairen vorm4 ,de         
,wijsheid en de ,schoonheid zijn hier n1
 en  daarin openbaart zich het          
goddelijke4 ,lectuur1 die in ,china     
slechts  voor amusement1 spanning of    

verstrooiing dient1 wordt niet tot de   
,literatuur gerekend1 maar wordt        
aangeduid met de benaming siao  shwoh01 
d4i4 klein 7inferieur7 gepraat4 ,alln de
 goddelijke  ,wijsheid1 uitgedrukt in   
,schoonheid1 is in ,china de            
,literatuur4 ,hiermede  heb ik eigenlijk
 den ,geest van ,china reeds            
gekarakteriseerd4    ,dit boek zal den  
lezer een geheel anderen ,geest van     
,china doen voelen  dan hij zoo dikwijls
 over zich heeft voelen komen uit       
reisbeschrijvingen van nuchtere         
,europeanen1 die in dezen ,geest nooit  
zijn doorgedrongen4    ,het is al eens  
door een groot ,chineesch schrijver1 ,ku
 ,hung ,ming1  gezegd1 in zijn ,story of
 a ,chinese ,oxford ,movement01 hoe     
weinig de  ,europeanen1 en dus ook de   
,engelschman1 tegen wien hij dit        
schreef1 ooit  in de ziel der ,chineezen
 is doorgedrongen4    ,voor den         
,engelschman uit de                     
aristocraten-klasse01 zoo schreef ,ku   
,hung ,ming1 en dit geldt ook voor de   

meeste ,europeesche geleerden en        
zoogenaamde ,china-kenners01 is een     
,chinees met smerige  kleederen1 met een
 staart en gele huid alleen maar een    
,chinees met een  staart en een gele    
huid en anders niets4 ,de ,engelschman  
kan niet door  die gele huid heen het   
innerlijke zien1 het moreele wezen1 en  
de  geestelijke waarde der ,chineezen4  
,als hij het kon1 zou hij zien wat  voor
 een feenwereld eigenlijk in het        
innerlijk der ,chineezen  verborgen     
ligt4 ,hij zou dan o4a4 de dingen van   
het ,taosme zien1 met  beelden van feen 
en genien1 die niet onderdoen voor de   
goden van  ,griekenland4 ,hij zou er het
 ,boeddhisme vinden met zijn zang van   
oneindig lijden1 medelijden en genade1  
zoo zoet-treurig en diep als de         
mystieke1 oneindige zang van ,dante4 ,en
 ten slotte zou hij er het              
,confucianisme vinden1 met zijn ,weg van
 den ,edelen ,mensch01 die1  hoe weinig 
de ,engelschman hier ook een voorgevoel 
van heeft1 op een  goeden dag nog eens  

de maatschappelijke orde van ,europa    
veranderen en  zijne beschaving         
vernietigen zal04    ,ook ik geloof hier
 stellig aan4 ,ik geloof dat de ware    
,geest van ,china  nog eenmaal tot      
,europa zal doordringen1 en onze geheele
 maatschappij1  onzen godsdienst1 onze  
kunst1 onze gansche wereldbeschouwing   
zal  wijzigen4 ,en dit is een der       
voornaamste redenen1 waarom ik het      
nuttig  en noodig vond1 dit boek te     
schrijven4      ,h4 ,b4                 
,,de ,,geest ,,van ,,china      ,de     
,geest van ,china64444    ,ik heb hem   
gevoeld in het trotsche berglandschap   
van het ,noorden2 in de  roze muren van 
de ,verboden ,stad van ,peking2 in de   
wijde eenzaamheid van  de eindelooze    
,yang ,tsz' rivier1 in den ouden1       
gebogen man1 steunende  op zijn staf1   
dien ik in de rotsige heuvelen om ,amoy 
zijn eigen graf  zag zoeken2 in de      
licht-schitterende bloemen-booten vol   
zijde-ruischende sing-song0 meisjes op  
de ,canton-rivier2 in het  klagende     

fluit-lied van den sampan-roeier1 vr    
beneden op zee1 dat ik  's nachts1      
leunende op de balustrade van mijn hooge
 rots-bungalow1  hoorde1 op dat         
droom-eiland van ,ku-,lang-,su1 waar ik 
de twee schoonste  jaren leefde van mijn
 leven4    ,ik heb hem gevoeld in de    
statige kameelen-karavanen1 uit de      
grimmige  wal-poorten van ,peking       
trekkend1 naar de zand-woestijn2 in den 
deftigen  ,chinees in lang blauw zijden 
gewaad1 die zijn leeuwerikje in 't      
kooitje laat genieten van het zonnige   
landschap1 en met hem wandelen  gaat2 in
 de kleine sampans1 die onbevreesd door 
hoog-deinende zee  roeien2 in de arme   
duivels van koelies1 dravend met hun    
zweetende1  kaneel-gele huid voor       
ratelende ricksha's2 in mijn ouden1     
eerwaarden  leermeester ,tio1 wiens     
grootste genot het was1 eenzaam op een  
rots  boven de zee te zitten staren naar
 verre horizonnen1 en die dat siao      
iao01 zweven0 noemde4444    ,ik heb hem 
gevoeld in het stijlvolle1 statige arm- 

en handgebaar1  waarmede twee ,chineezen
 elkaar groeten1 in het steunen van een 
ouden1  ouden grootvader1 een harden    
rotsweg moeizaam strompelend1 op zijn   
kleinkind1 dat stapje voor stapje1      
voorzichtigjes gaat1 als een symbool    
van ,hiao01 ,liefde voor de ,ouders2 in 
de reverentie van 't  gansche volk voor 
al wat oud1 en dus wijs is2 in het      
sierlijke penseel1  waarmede de heilige 
schriftteekens worden geschreven1 en in 
de ranke  pagode1 oprijzend als een     
bloem1 waarvan de bellen rinkelen in de 
wind4444    ,ik heb hem gevoeld in den  
ontzaglijken eerbied voor de ,literatuur
 en de  ,filosofie2 in den geur van de  
thee1 die in broze porseleinen kopjes   
dampt2 in de kleuren van de chrysanten1 
die ik zag in den toover-tuin  van een  
hoogen mandarijn2 in de doodkist1 die   
zonen1 als een kostbaarst  geschenk1 aan
 hun nog levenden vader geven2 in de    
scharen van  zwoegens-moede1 naakte     
koelies1 's avonds doodstil1 ademloos   
luisterend naar de sprookjes van den    

ouden straat-verteller1 die de  schoone 
beelden toovert in hun kinderlijke      
fantazie2 in het eenzame1  witte zeil   
van een jonk1 verloren in de groote1    
groote ,chineesche zee1  en in den      
vetten1 huid-glimmenden1 half naakten   
vleesch-verkooper in  een nauwe         
straat-steeg vol ,rembrandtiek licht4   
,ik heb hem gevoeld in de deftige1      
stijlvolle ,chineesche binnenkameren1   
in gedempt licht1 waar de zieletabletten
 der afgestorvenen tronen op  het       
heilige familie-altaar2 in de           
somber-majestueuze monolithen in de     
geesten-alle op den grandiozen weg naar 
de ,ming-graven2 in de  grimmige1 grauwe
 muren om ,nanking1 in de zeilschuit met
 het groote  gouden zeil1 waarmede ik de
 wijde1 sombere ,drakenrivier opvoer van
 ,amoy  naar ,chang ,chow2 in de        
immenze1 babylonische steden1 die ik in 
de  verte1 als in droom1 zag opdoemen1  
op mijn spoor-reis van ,peking naar     
,hankau2 in de van rood en goud         
flonkerende gewaden der ,chineesche     

bruiden1 en in de lange1 sidderende     
veeren op den helm van den  glorieuzen  
held op het ,chineesche tooneel4    ,ik 
heb hem gevoeld in de melodieuze1       
mysterieuze ,chineesche taal2 in de     
magische1 pictorale schriftteekens2 in  
de doods-sombere1 snerpende  klarinet   
van het klagelijk orchestje der         
begrafenis-stoeten2 in de  wijde        
neerhangende mouwen der zijden gewaden1 
in de woest-gierende  tyfoen1 die over  
de ,chineesche zeen huilt2 in de blauwe 
ijsvogelveeren in het donker-glanzende  
haar van frle kind-vrouwtjes1  en in de 
theehuizen van ,foochow-,road in        
,shanghai1 vol bloemen en               
tinkel-tokkelende muziek4444    ,ik heb 
hem gevoeld in de genadevolle ,kwan-,yin
 beelden in rood-en-gouden  tempels1    
waarvoor vrouwen knielend bidden om een 
kindje in haren  schoot2 in de heerlijke
 ,shan ,shui01 de landschappen van      
bergen  en water01 waarin de kosmische  
oer-principes ,yang en ,yin te zamen    
harmonisch het ,rythme van schoonheid   

vormen2 in de witte graven die als      
mysterieuze bloemen de somber-zwarte    
rotsen om ,amoy bedekken2 in het        
glorieuze ,hemel-,altaar bij ,peking1   
dat als een wonder symbool van de       
drie-rythmige ,kosmische ,orde aan de   
opperste ,god-,macht ,shang ,ti gewijd  
is2 in den grooten1 komisch-deftigen    
bril van den literator2 in de als  ranke
 booten in de luchte-zeen-drijvende     
daken der huizen2 in de  somber gonzende
 gongen der kloosters1 waar gulden      
,boeddha-beelden  donker-gloeiend in 't 
mysterieuze licht van roode kaarsen     
staan1 en  in de hand van den           
literator-mandarijn1 die op zijn        
sterfbed1 in  streng-klassieken stijl1  
zijn doodsbericht eerbiedig aan den     
keizer  schrijft4444    ,ik heb hem     
gevoeld in de stille wierook-spiraal1   
die plechtig opstijgt  voor de          
ziele-tablet der vaderen in de          
voorvaderlijke hal2 in de  deftige1     
zijde-bekleede draagstoel van den       
mandarijn1 die daar statig  in gezeten  

is als een mensch in ,gods-rust2 in den 
blinden bedelaar in  drukke straat1 waar
 stoeten ratelende rijtuigen en dravende
 ruiters  behoedzaam voor uitwijken2 in 
de vlammen van de vuren1 waar           
goud-papier  en poppen in verbranden1 om
 geld en dienaren te zijn voor dierbare 
dooden in het ,ongeziene2 in den        
klagelijken roep1 waarmede de zoon op   
het dak van 't vaderlijke huis de ziel  
van zijn gestorven vader  terugroept2 in
 den statigen os1 die droomerig den kop 
opheft1 als hij  met glimmend-grijzen   
rug boven 't water uitkomt waar hij     
koelte  vindt2 in het grappige kuifje   
boven op 't gladgeschoren hoofd van een 
klein jongetje2 in den rustigen1 blauwen
 vijver van het ,zomerpaleis1  waar     
keizers in gouden gondels droomden1 en  
in de glanzende  rijst-velden waar boven
 het schitterend groen de gele hoed     
opkleurt van  den rustigen landman4     
,maar o6 hoe heb ik hem gevoeld1 den    
,geest van ,china1 in de wereld-wijze   
filosofie der groote ,chineesche        

denkers1 in hun strenge1 statige        
schriftteekens vol symbool en suggestie1
 in hun rustig oprijzen tot die  hoogste
 goddelijke hoogten van het ,t'ai ,kie' 
de ,uiterste ,grens1  waartoe hel       
menschelijk denken komen kan1 en        
waarachter het goddelijk  ,mysterie     
trilt4    ,hoe is hij te vinden ook in  
de ,chineesche kunst1 die kunst1 die    
geestelijk van wezen is1 die niet de    
uiterlijke vormen zoekt der  wisselende 
verschijningen1 maar de onzichtbare1    
geestelijke essence van  het goddelijke1
 dat achter alle zichtbare vormen eeuwig
 leeft6    ,het is de ,geest van ,china1
 die mij behouden heeft in het leven1   
die  ,geest1 die z sterk en machtig is1 
dat bijna alle ,europeesche  diplomaten1
 lang in ,peking wonend1 ,chineesch     
worden in hun denken en  voelen1 en niet
 meer hun ,westersche rijk maar1 zonder 
het te weten1  ,china als hun vaderland 
gaan voelen4 ,het is de ,geest van      
,china1 die  mij1 ,hollander1 tot een   
,chinees gemaakt heeft1 die voelt als   

,china's  groote ,wijzen1 en die zijn   
fel-bewogen leven slechts kan dragen    
door de  sterkte en de ,rust--o ja1     
vooral de ,rust6--die den ,chineeschen  
kunstenaar-wijsgeer telkens weer het    
groote ,evenwicht doet houden in de     
wilde wisseling van sensaties en emoties
 en gedachten4 ,het is de ,geest  van   
,china1 het wondere ,rijk van het       
,midden1 die ,confucius de heilige      
,leer deed uitzeggen van de ,choeng     
,yoeng01 van het onveranderlijke        
,midden1 waarin de mensch zich          
concentreert om het ,goddelijke te      
vinden  en zich onsterfelijk te         
weten4444    ,het is de ,geest van      
,china1 die mijn ,pad door het leven    
gebaand heeft1  dat ,pad1 dat ,confucius
 ,tao noemde1 leidend naar het          
,goddelijke  mysterie1 dat ,lao ,tsz' k 
,tao noemde1 er bij verklarend dat het  
gn ,naam kan hebben1 die ,uiterste      
,grens01 dat ,tai' ,kie01  waarvoor het 
menschelijk denken stilstaat1 en waar   
alleen dat andere1  allerhoogste        

intellect toe reiken kan1 dat de        
goddelijke ,intutie  is4444    ,o6      
,geest van ,china6 ,niet het scherpe1   
doch ontoereikende intellect der        
,westerlingen1 maar enkel de ,intutie1  
die mysterieuze voelhoren van  het      
,oosten1 kan u ooit aanraken4444        
,,de ,,taal ,,van ,,china      ,het is  
in de taal van ,china dat zijn ,geest   
zich reeds dadelijk  openbaart4 ,de     
voornaamste karaktertrek van de         
,chineesche taal is dat  zij            
nlettergrepig is1 en dat die            
nlettergrepen in verschillende  tonen   
worden uitgesproken4 ,de ,chineesche    
taal is3 ,io nlettergrepig1  d4w4z4     
ieder stamwoord bestaat uit n syllabe4  
,i,io ,isoleerend1  d4w4z4 de           
stamwoorden zijn onveranderlijk1 losse  
samenstellingen en  hulpwoorden         
vervangen in de ,chineesche taal onze   
middelen van  woordvorming en           
grammatische vormen4 ,volgens sommige   
geleerden is dit  niet juist4 ,deze     
beweren n4l4 dat alleen de geschreven   

taal  nlettergrepig is maar de          
gesprokene niet1 omdat in die gesproken 
taal zooveel hulpbijwoorden en          
bijvoegsels zouden voorkomen om de      
beteekenis van een woord te bepalen1 dat
 zij eigenlijk polysyllaben  vormen4 ,de
 bewijzen van dat polysyllabisch        
karakter acht ik nog niet  voldoende    
geleverd4    ,de ,chineesche taal is    
oorspronkelijk een taal van den         
,indo-,chineeschen  stam1 en als        
zoodanig verwant aan het ,thibetaansch1 
,birmaansch1  ,siameesch en eene menigte
 andere talen van ,achter-,indi1 ,nepal 
en  ,annam4 ,zij wordt1 behalve door de 
,chineezen1 door de ,japaneezen1        
,koreanen en ,annamieten als            
literatuur-taal gebruikt4 ,zij reikt1   
wat de  literatuur aangaat1 tot #cjjj   
jaar vr onze tijdrekening en is dus  een
 der oudste levende talen1 zoo niet de  
oudste4 ,er zijn geleerden              
geweest--o4a4 ,prof4 ,max ,mller in zijn
 ,origin of  ,languages0--die1 vooral   
met het oog op het nlettergrepig        

karakter1 de afwezigheid van tijden en  
wijzen1 conjugatie en  declinatie1 welke
 afwezigheid zou wijzen op een lageren  
levensvorm1  verklaard hebben dat de    
,chineesche taal een primitief stadium  
vertegenwoordigt in de evolutie der     
talen4 ,zij zagen er een taal in1       
gecristalliseerd als 't ware in haar    
eerste stadia1 en onveranderd           
overgeleverd4 ,een feit is1 dat de      
onveranderlijke ,chineesche             
nlettergrepen door niets worden         
aangetast2 tijd noch wijze1  enkelvoud  
noch meervoud1 conjugatie noch          
declinatie bestaan1 die ze  zouden      
kunnen veranderen4 ,de ,chineesche taal 
bezit ook geen afleidende  krachten4    
,zij kan1 zooals ,prof4 ,max ,mller zoo 
juist zegt1 b4v4 niet  van ferrum01     
ijzer1 een nieuw substantief ferrarius01
  ijzersmid1 maken1 k niet ferraria01   
ijzermijn1 en daar weer  van            
ferrariarius01 een werker in die mijn4  
,deze dingen zijn  mogelijk in buigzame 
talen1 niet in de onbuigzame            

,chineesche4    ,van die nlettergrepige 
stamwoorden1 waaruit de ,chineesche taal
  bestaat1 zijn er maar heel weinig4 ,in
 't ,noordelijke  ,mandarijn-,chineesch 
b4v4 maar  #dcf1 in 't ,zuidelijke      
,canton-dialect  maar  #gjg4 ,hoe is dat
 mogelijk1 zal men zeggen1 zijn         
gedachten uit te  drukken in maar #dcf  
woorden6 ,de armoede der ,chineesche    
stamwoorden  wordt echter in zekeren zin
 vergoed door de verschillende tonen of 
modulaties--shing0 genaamd--waarop zij  
kunnen worden  uitgesproken1 of         
misschien ware beter gezegd3 geneuried1 
of gezongen4  ,elk woord behoort n4l4   
met eene bepaalde modulatie1 die er bij 
behoort1  te worden uitgesproken4 ,eene 
andere modulatie maakt een ander woord1 
eene andere beteekenis4 ,deze modulaties
 of tonen zijn in verschillende         
taal-dialecten van ,china niet          
dezelfden1 maar ondergaan locale        
veranderingen1 evenals de klinkers in   
westersche talen die ondergaan4  ,de    
,chineesche taal wordt dus eigenlijk    

niet enkel gesproken1 maar  geneuried1  
gezongen bijna4    ,het ,pekingsche of  
,noordelijke mandarijn-dialect heeft    
vier van die  shing0 of tonen1 het      
,nankingsche of ,zuidelijke             
,mandarijn-dialect  vijf1 het           
,canton-dialect acht4    ,er worden in  
verschillende provincies en onderdeelen 
van provincies in  ,china verschillende 
dialecten gesproken1 die men1 al zijn ze
 verwant1  bijna talen zou kunnen       
noemen4 ,het verschil in die dialecten  
is n4l4  z sterk1 dat b4v4 een ,chinees 
uit ,amoy volstrekt onverstaanbaar is   
voor een ,chinees uit ,canton1 dat een  
,chinees uit ,shanghai niets  verstaat  
van wat een ,chinees uit ,swatow zegt en
 een ,chinees uit ,amoy  ook niets      
begrijpt van wat een ,chinees uit       
,peking tegen hem zou zeggen4  ,zelfs   
verstaat een ,chinees uit ,fuhchau1 de  
hoofdstad der  ,fuhkien-provincie1 niet 
wat een ,chinees uit ,amoy1 dat toch in 
diezelfde  provincie ligt1 spreekt4 ,ten
 ,zuiden van de ,yang ,tsz' rivier zijn 

die  verschillen het sterkste1 ten      
,noorden worden ze minder4 ,de oudste1  
tevens die met de meeste shing0 of      
tonen1 zijn de ,zuidelijke4    ,de      
groote band1 die het ,chineesche volk   
altijd bij elkaar heeft  gehouden als n 
geheel1 is de geschreven taal4 ,die     
taal1 ofschoon  overal verschillend     
uitgesproken1 wordt over geheel ,china  
hetzelfde  geschreven4 ,men krijgt hier 
een denkbeeld van als men denkt om de   
,romeinsche cijfers die1 in de          
verschillende landen van ,europa anders 
uitgesproken1 toch overal hetzelfde     
worden geschreven4 ,b4v4 ,x is3 tien1   
dix1 ten1 zehn1 dieci enz4 ,is de       
gesproken ,chineesche taal betrekkelijk 
arm1 de geschrevene is rijker dan eenige
 andere taal der wereld4 ,zij is  in den
 waren zin een literaire luxe1 zooals   
geen andere taal der wereld  bezit1 en  
zij behoort dan ook aan een volk toe1   
dat het meest literaire  ter wereld is4 
,de ,chineesche geschreven taal kent    
geen alphabet4 ,er kunnen geen  woorden 

gevormd worden met behulp van           
alphabet-letters1 maar ieder  woord1    
ieder begrip heeft een apart            
schriftteeken1 en wel een               
schriftteeken1 dat onveranderlijk       
blijft1 en door enkelvoud noch          
meervoud1 declinatie noch conjugatie1   
tijd noch wijze wordt aangetast4  ,een  
,chineesch woord kan n eens substantief1
 dn adjectief1 nu eens  werkwoord dn    
weer bijwoord1 en zelfs voornaamwoord   
zijn4 ,z kan  b4v4 't schriftteeken ta0 
beteekenen3 groot01  grootte01          
grootheid0 en veel01 erg04 ,het hangt   
van  de positie in den zin af wat het   
beteekenen moet4 ,de syntaxis doet      
alles in den ,chineeschen zin4 ,de      
,chineesche schrifttekens worden        
gewoonlijk karakters0 genoemd4 ,die     
schriftteekens zijn1 dit versta  men    
wel1 niet het alphabet van de taal1 maar
 de substantie van de  ,chineesche taal 
zelve4 ,de zoo ingewikkeld lijkende     
,chineesche  schriftteekens zijn allen  
eigenlijk terug te brengen tot een      

systeem  van slechts zeven verschillende
 streepjes en puntjes1 in allerlei      
combinaties en variaties4 ,in de        
beroemde dictionaire van keizer ,khang  
,hsi staan bijna #djjjj verschillende   
karakters4 ,men schrikke hier niet  te  
veel van4 ,als men er #c  #djjj kent    
komt men al een heel eind4    ,de       
,chineesche karakters zijn niet teekens 
als in onze ,europeesche  talen1 die    
voorstellingen zijn van door letters    
gevormde woorden1 maar  ze zijn meer    
symbolen van ideen4 ,hun oudste karakter
 was symbolisch  en ideografisch4 ,het  
is volstrekt niet verwonderlijk dat zulk
 een  schrift werd uitgevonden1 want1   
zooals de sinoloog ,wells ,williams     
terecht zeide3 de eerste gedachte van   
iemand1 die een idee tracht  uit te     
drukken1 is veel waarschijnlijker om het
 uit te teekenen1 dan om  te trachten1  
de klanken uit te drukken waarin het    
wordt  uitgesproken04    ,de alleroudste
 ,chineesche karakters waren            
hiroglyphische teekeningen4  ,de        

,chineesche taal wordt eigenlijk meer   
geteekend dan geschreven #d4  ,de       
teekenkunst en schilderkunst zijn dan   
ook van de calligraphie  afgeleid4 ,dat 
de oudste karakters teekeningen waren   
wordt al aangeduid  door den naam wn0   
7lijnen1 omtrekken van een voorwerp7 die
 aan  karakters1 en ook aan literatuur1 
en zelfs aan beschaving in 't  algemeen 
wordt gegeven4 ,die oudste karakters    
waren afbeeldingen--b4v4  van een zon1  
een maan1 een boom1 een kindje1 een berg
 enz4 enz4--en  symbolen1 b4v4 een      
puntje boven een streep was3 boven1 een 
puntje  beneden een streep3 onder1 een  
doormidden gedeeld rondtetje3 midden    
enz4 enz4 ,later kwamen symbolische     
samenstellingen1 van twee of meer       
afbeeldingen of symbolen naast elkaar4  
,b4v4 een mondje met een vogel er  naast
 is3 zingen1 een dakje met een vrouw er 
onder is3 rust2 een vrouw  met een      
kindje er naast is3 houden van1 goed1   
mooi2 een man1 leunend  tegen een boom3 
rusten1 ophouden2 een mensch met een    

woord er naast3  waarheid1 oprechtheid2 
een boom1 met een zon er in 7die boven  
den boom  opkomt73 ,oosten2 een vogel op
 een nest3 ,westen 7als de zon          
ondergaat74  ,door de eeuwen heen zijn  
die afbeeldingen veel van 't            
oorspronkelijke  afgeweken en daardoor  
thans moeilijk te herkennen1 althans    
voor den  leek4 ,het laatste hulpmiddel 
was eene vereeniging van twee deelen1   
waarvan het eene de begrips-categorie1  
het andere min of meer 7niet  precies7  
den klank aanduidt1 dus een combinatie  
van een algemeen idee  en een phonetisch
 element4 ,tot deze soort               
ideo-phonetische behoort het  overgroote
 meerendeel der ,chineesche karakters4  
,er zijn in 't  ,chineesch #bad van die 
teekens1 radicalen of klassenhoofden    
genaamd1 die  zulke begripscategorien   
uitdrukken4 ,b4v4 met 't radicaal hart0 
zullen alle karakters geteekend zijn1   
die gemoeds- en  geestesaandoeningen    
uitdrukken 7vreugde1 toorn1 droefheid1  
melancholie1  bezorgdheid1 weemoed      

enz471 met water0 alle karakters1 die op
  water betrekking hebben 7baden1       
vloeien1 gieten1 stroomen1              
besprenkelen1 overstroomen enz471 met   
hand0 alle1 die met handen  in verband  
staan 7wijzen1 grijpen1 opnemen1        
wegnemen1 neerleggen enz47    ,men kan  
zich hier een denkbeeld van vormen door 
eens te denken b4v4 aan  het ,fransche  
woord chane01 ketting1 indien wij ons   
dit als een  phonetisch-element denken4 
,men zou--op de ,chineesche wijze--dan  
het  karakter voor3 eik 7chne70 kunnen  
krijgen1 door een ketting  7chane7 te   
teekenen en daarnaast een boom4 ,die    
boom zou dan 't  radicaal zijn2 de      
begripscategorie aangevend1 die ketting 
zou het  phonetische element zijn4 ,z   
zou men1 door naast de ketting een hart 
te teekenen verkrijgen gne01            
verlegenheid 7de klank van 't           
phonetische element niet precies1 maar  
ongeveer71 en zelfs door er  water bij  
te teekenen 7de rivier7 ,seine4         
,voorbeeld hoe vroegere afbeeldingen    

later veranderd zijn3                   
jh   yu    tsz'   shan   me             
vroeger3            thans3              
zon   maan   kind   berg   boom         
,voorbeeld van z4g4 symbolische         
karaktersamenstelling3                  
,shng   hsi    choeng   y   rh   saan   
vroeger3        thans3                  
boven   onder   midden    #a     #b     
#c      ,voorbeeld van z4g4             
ideographische karakters3               
k'o1 ,mond4    nia1 ,vogel4    mng1     
zingen4        jn1 ,mensch4    yn1      
,woord4    sin1 oprecht4      ,ook in 't
 ,egyptisch1 en in 't ,assyrisch komt   
het voor dat zekere  klassen van woorden
 een teeken er vr of na hebben dat het  
algemeen  karakter er van aangeeft4     
,verder dan tot dit ideo-phonetische    
karakter is de ,chineesche taal  nooit  
gekomen4 ,de sprong naar een            
alphabetische taal1 die ten laatste     
zelfs de ,japanners deden1 is nooit     
gedaan4 ,dit ideo-phonetische was de    
laatste expansie1 waarna de ,chineesche 

taal onveranderlijk is stil  blijven    
staan4 ,en toch1 zooals ,prof4 ,max     
,mller er eens terecht van  zeide3      
iedere schaduw van gedachte die         
uitdrukking vindt in 't  hoog           
geacheveerde en schoon gebalanceerde    
systeem der ,grieksche tijden  en wijzen
 kan uitgedrukt worden1 en is           
uitgedrukt1 in die taal in haar         
kindschheid door woorden1 die noch vr-  
noch achterzetsels hebben1  en geen     
einduitgangen om getal1 naamval1 tijd1  
wijze of persoon aan te  duiden04    ,de
 syntaxis1 zeide ik reeds1 doet in de   
,chineesche taal alles4    ,in den      
breede heeft zij vijf groote1           
primordiale grondregelen1 waaruit  alle 
andere kunnen worden afgeleid #e3    ,i4
 ,in den regel staat het onderwerp vr   
het gezegde1 het werkwoord  of het      
voorzetsel vr het voorwerp4    ,,ii4    
,woorden1 die wij door en0 of of0       
cordineeren1 staan  naast elkaar1 meest 
in vaste volgorde1 het vroegere1        
gewichtigste of  betere vraan4    ,,iii4

 ,het attribuut1 zij het adjectief1     
genitief1 bijwoord of telwoord1  staat  
vooraan4    ,,iv4 ,is een ander zindeel 
als 't grammatische onderwerp het       
onderwerp  van den zin--psychologisch   
onderwerp--zoo treedt het uit het       
zinverband aan 't begin van den zin4    
,tijd en plaatsopgaven nemen  gewoonlijk
 deze plaats in4    ,v4 ,voor de        
functies of betrekkingen van een woord  
is het onverschillig3        a4 ,of een 
woord in 't begin van een zin staat1 dan
 wel of het         wordt voorafgegaan  
door een absoluut staand zin-deel1 een  
conjunctie1 een bijwoord1 of een        
tusschenwerpsel4      b4 ,of het aan 't 
eind aan een zin staat1 of dat het wordt
 gevolgd         door een slotpartikel1 
een conjunctie1 een bijwoord of een     
tusschenwerpsel4    ,,vi4 ,voor de      
plaatsing der zin-deelen is het in den  
regel onverschillig3        a4 ,of deze 
uit een enkel woord dan wel uit meerdere
 woorden         bestaan4      b4 ,of de
 zin een mededeelende1 vragende1        

uitroepende1 bevelende         enz41 en 
of hij een enkelvoudige dan wel een deel
 van een         samengestelden zin is4 
,ofschoon ik hierboven eenige           
grondregelen der ,chineesche grammatiek 
heb  aangehaald1 komt men eigenlijk met 
de geheele grammatiek der geleerde      
heeren niet zoo heel veel verder om     
,chineesche klassieken te kunnen  lezen 
en doorgronden4 ,de verschillende       
schrijvers verschillen hiervoor  te veel
 van elkaar1 en het is niet zoozeer hun 
wijze van uitdrukking1  als hun wijze   
van denken1 die de lezer uit hun werken 
moet trachten te  naderen4 ,niet wat een
 ,chineesche schrijver schrijft zoozeer1
 maar wat  hij denkt is de hoofdzaak4   
,geen wonder1 dat mijn leermeester      
,prof4 ,dr4 ,g4 ,schlegel eens in zijn  
tijdschrift ,t'oung ,pao0 aan jeugdige  
studenten der ,chineesche  taal de les  
gaf3 ,lisez6 ,lisez6 ,jetez vos         
grammaires au feu60 ,ik  moet hier ook  
onwillekeurig aan de schoone woorden van
 ,confucius  denken3              tsch' 

t rh y0      d4 i4 ,de taal moet 7de    
bedoeling7 bekend stellen en daarmede   
uit04    ,het is de bedoeling1 de       
gedachte1 waar het in de ,chineesche    
taal om  gaat1 niet de grammatische     
finesse4 ,daarom is zoogenaamd          
letterlijk  vertalen0 uit het ,chineesch
 absurd4 ,ook al omdat de ,chineesche   
ideografische karakters iets gehl anders
 zijn dan letters4 ,de  meeste geleerde 
,europeesche sinologen willen dit niet  
aannemen4    ,de ,chinees is van zijn   
jeugd af gewend om ideen te associeeren 
met  geteekende symbolen1 zooals wij1   
,europeanen1 die ideen associeeren  met 
letter-combinaties1 die woorden         
voorstellen4    ,de ,chineesche         
geschreven 7beter3 geteekende7 karakters
 zijn geen  wergevingen van woorden1    
maar zijn1 zooals de sinoloog ,prof4    
,legge  het zeer juist heeft uitgedrukt1
 meer symbolen van ideen01 en de        
combinatie van ,chineesche karakters in 
een boek is niet zoozeer de             
representatie van wat de schrijver 7in  

woorden7 wilde spreken1 maar van  wat   
hij denkt40 ,zr terecht zegt ,legge van 
vertalingen uit het  ,chineesch3 ,in a  
study of ,chinese classical books there 
is not so  much an interpretation of the
 characters employed by the writer as a 
participation of the thoughts2 there is 
the seeing mind to mind04  ,inderdaad   
geeft een ,chineesch boek--hoe vreemd   
dit ook voor  westerlingen moge         
klinken--niet zoozeer wer hetgeen een   
,chineesch  schrijver wil zeggen1       
spreken1 maar vooral hetgeen hij denkt4 
,hieruit volgt al dat de ,chineesche    
geschreven taal een ideaal voertuig  is 
voor filosofie4 ,de ontoereikendheid van
 het woord om begrippen  zuiver uit te  
drukken1 waarover o4a4 door lady ,welby 
zulk een mooi boek  is geschreven #f    
wordt lang niet zoo gevoeld in de       
,chineesche taal1  waarin gedachten als 
't ware symbolisch geteekend kunnen     
worden4      ,voor een ,chineesch       
literator is het ondenkbaar dat de      
,chineesche  filosofie ooit op eenige   

andere wijze kan uitgedrukt worden dan  
door  ,chineesche schriftteekens4 ,men  
begrijpt ook1 al het bovenstaande       
lezend1 hoe moeilijk--somtijds zelfs    
onmogelijk--de vertaling is van  de     
ideografische en symbolische ,chineesche
 taal in eene alphabetische             
,europeesche4 ,vandaar1 dat de          
vertalingen van verschillende1 zelfs van
  eerste rangs ,europeesche sinologen   
van n en denzelfden tekst zoo           
hemelsbreed kunnen verschillen4 ,ziehier
 b4v4 n tekst uit de ,tao  ,teh ,king01 
vertaald door twee ,europeesche         
vertalers3          ,daarvan komt het   
dat de ,wijze altijd op het rechte ,pad 
gaat en      zich nooit verwijdert van  
de rust en den ernst0 7,stanislas       
,julien74        ,daarom verlaat de     
,wijze mensch1 zelfs al reist hij maar  
een dag1      zijn bagagewagens niet1   
zoodat1 als een mooi gezicht zich voor  
hem      uitspreidt1 hij even rust en   
dan zijn reis voortzet04 7,g4 ,g4       
,alexander74      ,de hoofdzaak bij eene

 vertaling is3 het in direct contact    
komen met den  geest1 en den            
gedachtengang van den schrijver4    ,het
 klinkt vreemd1 maar tch is het zoo3 de 
onzichtbare gedachten van  den schrijver
 zijn van meer belang er bij dan de     
zichtbare  schriftteekens zelven4    ,de
 uiterste eenvoud van den stijl der     
,chineesche filosofie is oorzaak        
geweest1 dat de meest eenvoudige teksten
 dikwijls niet begrepen zijn1  en er    
allerlei breedsprakige1 pompeuze        
vertalingen gekomen zijn1 waarin  de    
oorspronkelijke gedachte verdronk4 ,de  
,amerikaansche geleerde ,samuel         
,johnson #g zegt terecht3 ,het is een   
groote fout1 deze  schrift-teekens1     
zooals zij 7in ,europeesche vertalingen7
 in  alphabetische zinnen omgezet zijn1 
verantwoordelijk te stellen voor een    
pompeuze taal1 geheel tegenovergesteld  
aan den genius van het  ,chineesch1     
welks specialiteit is gekuischte en     
zelfs elliptische  uitdrukking4 ,de     
,chineesche stijl is niet alleen een    

product van de  practische kwaliteiten  
van den nationalen geest1 maar volgt    
direct uit  de natuur der               
schriftteekens1 wier betrekking tot     
elkander in groote  mate moet geleverd  
worden door over-en-wer begrijpen1 als  
de  conversatie van vrienden40    ,het  
korte1 gecondenseerde1 geconcentreerde1 
oer-eenvoudige1 als van  gedachten1 die 
na vl zuivering en geestelijke          
filtreering bezonken  zijn in kern-vorm1
 is de karakteristiek van den           
,chineeschen klassieken  stijl1 waarin  
de ,chineesche filosofie zich uitte4    
,zooals ik reeds zeide1 wordt het       
onveranderlijke ,chineesche schrift1    
overal hetzelfde1 in verschillende      
deelen van ,china verschillend          
uitgesproken4    ,uit al het hierboven  
duidelijk gemaakte zal de lezer         
begrijpen dat de  ,chineezen niet een   
alphabetisch volk zijn maar een groot   
ras van  ideographen1 hun nadrukkelijke 
expressie vloeit naar vormen in stede   
van naar klanken4 ,hun geschreven taal  

is1 zooals ,samuel ,johnson in zijn     
boek ,china0 eens terecht opmerkte1 het 
symbool van  generaliseerende en        
synthetische kwaliteiten van geest1     
zooals  alphabetische talen van een     
analytischen geest getuigen4 ,ook in de 
,chineesche filosofie zal men dien      
synthetischen geest als kenmerk         
terugvinden4    ,de afwezigheid van     
natuurlijke relatie tusschen teeken en  
geluid1 en de  voortdurende symbolische 
afbeelding maken het ,chineesche        
ideologische  schrift een geschikt      
medium van omgang tusschen ,aziatische  
rassen4 ,niet  verbonden aan eenig      
speciaal vocalisme1 heeft het niet      
alleen n  algemeen schrift geleverd voor
 al de zoozeer verschillende dialecten  
van ,china zelf1 maar heeft het ,korea1 
,japan1 ,anam en ,mantsjoerije van      
uniforme teekens voorzien voor hun toch 
zoozeer verschillende  spraakvormen4    
,deze aangepastheid voor over en weer   
begrijpen en verkeer  is een teeken van 
universeelheid1 zooals ,samuel ,johnson 

terecht  opmerkt1 dat reeds op zichzelf 
de zoogenaamde isolatie van ,china      
altijd  heeft tegengesproken4 ,de       
rigide1 onveranderlijke ,chineesche     
ideografische karakters zijn1 in de     
ras-grenzen1 even unifieerend als  een  
natuurproces4 ,feitelijk is de          
geschreven ,chineesche taal voor        
honderden millioenen ,chineezen1        
,koreanen1 ,japanners enz4 als een soort
  ,volapuk of ,esperanto1 waarin zij    
elkaars gedachten kunnen lezen en       
inwisselen4 ,de ,rosny1 in de ,archives 
,palographiques0 heeft eens  in allen   
ernst de ,chineesche geschreven taal als
 geschikt voor een  universeele         
wereld-taal aanbevolen4 ,ik ken geen    
,koreaansch b4v4 en geen  ,japansch1    
maar zou met een ontwikkelden ,koreaner 
of ,japanner1 op papier  ,chineesch     
schrijvend1 van gedachten kunnen        
wisselen4 ,jammer alleen dat  de groote 
moeilijkheid om al die duizenden        
,chineesche karakters of  schriftteekens
 te leeren1 de verspreiding van zoo'n   

universeele  wereld-taal in den weg     
staat4    ,men mag de ,chineesche       
geschreven taal moeilijk vinden--en zij 
is dit  zonder twijfel--maar zij is de  
schoonste taal der wereld4 ,geen wonder1
  dat nergens de eerbied voor de taal   
zoo groot is als in ,china4    ,z als de
 ,hebreer niet op papier wilde treden1  
omdat misschien de  naam ,jehovah0 er op
 geschreven kon zijn1 z is voor den     
,chinees  elk geschreven woord heilig4  
,een geletterde ,chinees zal een        
beschreven  vod papier oprapen en in een
 der urnen deponeeren1 die daarvoor in  
de  straten aanwezig zijn4 ,op deze     
urnen staat meestal geschreven3 ,hebt   
eerbied voor beschreven papier40        
,evenals de ,noorsche runen dat waren1  
zijn vele ,chineesche  karakters--b4v4  
die voor geluk1 lang leven1 en          
anderen--heilig1 en de  schriftteekens  
worden de oogen van den ,wijze0 genoemd4
 ,een goed  kenner van ,china heeft eens
 gezegd3 ,china is n groot open  boek04 
,bijna alles wordt met karakters        

bedrukt4 ,muren1 deuren1  pilaren dragen
 gelukaanbrengende motto's en spreuken4 
,aan de muren  der huizen hangen rollen1
 in kakemono-vorm1 in paren1 met        
correspondeerende spreuken of wijze     
woorden er op1 in sierlijk  getrokken   
karakters4 ,rotsen zelfs1 vooral bij    
tempels1 zijn er mede  beschreven4      
,mantels en gewaden worden niet alleen  
gedragen1 maar ook  gelezen1            
geornamenteerd als zij zijn met         
karakters4 ,op een huisdeur van  een    
literator zag ik eens in stijlvolle     
karakters3 ,moge ik zoo  geleerd worden 
dat ik #ajjjj boekdeelen in mijn        
gedachten heb40  ,veelvuldig las ik in  
,china boven een deurpost de schoone    
woorden3  ,door de ,literatuur wordt een
 volk groot04    ,in ,peking zag ik alle
 boeken der ,chineesche klassieken in   
steenen  tafelen van massief graniet    
gegrift1 in de ,hal der ,klassieken04   
,waaiers1 kopjes1 borden1 schotels1 op  
al deze dingen worden meestal  spreuken 
of klassieke teksten of verzen          

geteekend4 ,het dragen van  sommige     
karakters op het lijf--b4v4 het karakter
 shau01  eeuwigdurend1 lang leven--heeft
 het karakter van het dragen van een    
amulet4    ,voorwerpen om mede te       
schrijven zijn in ,china volmaakt tot in
 de  perfectie4 ,typografie werd voor   
ruim #aejj jaar in ,china uitgevonden1  
er  bestaan uitgebreide1 oude werken    
over het maken van inkt1 en folio's     
verhandelingen over de structuur en het 
stijlvol trekken der karakters4  ,door  
de uitvinding van het drukken en van    
goed materiaal om druk te  verspreiden1 
overtrof ,china verre ,rome1 dat nog    
gebonden was aan het  gebruik der       
palimpsesten1 waardoor vl is verloren   
moeten gaan4    ,ik moet hier nog even  
bij vermelden1 dat1 zooals ,raphal      
,petrucci  terecht opgemerkt heeft #h1  
oorspronkelijk het schrijven--en dit    
beteekent iets anders dan schrijven in  
't ,westen1 want het wil  zeggen3       
teekenen--van ,chineesche karakters1 als
 't ware eene  magische handeling was4  

,het primitieve idee er van was         
namelijk1 dat de  teekening een         
mysterieus leven verleent aan het       
afbeeldsel van 't  geteekende voorwerp4 
,teekenen was dus in zekeren zin eene   
mystieke  creatie4 ,alle kunst1 niet    
alleen teekenen1 maar ook schilderen1 en
  plastiek1 heeft oorspronkelijk een    
magisch karakter4    ,het eigenaardige  
wezen der ,chineesche schriftteekens    
geeft aan de  ,chineesche pozie nog eene
 aparte schoonheids-bekoring1 die       
westersche  pozie niet heeft4 ,de       
,europeesche letters zijn namelijk op   
zichzelf  doode dingen1 de ,chineesche  
schriftteekens hebben een aparte        
aesthetische en symbolische schoonheid4 
,zooals ,hans ,bethge terecht  zegt4 #i4
 ,diese ,dichtung wendet sich an ,ohr   
und ,auge in gleicher  ,weise04 ,bij    
ons1 in 't ,westen1 is het alleen het   
oor1 dat pozie  opneemt1 in ,china is   
het ook het oog1 daar de schriftteekens1
 in welke  zij is uitgedrukt1 op zich   
zelf teekeningen zijn4 ,vooral wanneer  

de  pozie niet gedrukt1 maar door den   
dichter met eigen hand geschreven  is1  
komt deze aparte schoonheid naar voren4 
,ieder groot dichter in  ,china was ook 
een groot teekenaar van schriftteekens1 
zooals hij ook  meestal een groot       
schilder was4 ,in de sierlijke omtrekken
 zijn  karakters vol lichte en soepele  
toetsen1 met plotselinge halten en      
bevallige bochten1 stijgende accenten en
 langzamerhand wegkwijnende  lijnen1    
openbaarde zich de ziel van den         
dichter-teekenaar4 ,de  ornamentale     
,chineesche schriftteekens1 door een    
dichter neergeteekend  in zijn pozie1   
bevatten somtijds zijn innigste         
intimiteiten4    ,geen wonder1 dat in   
,china het schrijfgereedschap aangeduid 
wordt met de  uitdrukking3 sz' pao0 d4i4
 de vier kostbaarheden01 n4l4 het       
penseel1 het inktstaafje1 de inktsteen  
7om de inkt op te wrijven71 en  het     
papier4    ,en inderdaad zijn het dan   
ook deze vier kostbaarheden1 waardoor de
  ,geest van ,china zich op het         

schoonste heeft geuit4                  
,,confucius    7,kh' oeng-,foe-,tsz'7   
,meer dan twee duizend jaren geleden is 
het1 dat zijn lichaam gestorven  is1    
maar nog altijd leeft de geest van      
,confucius in iedere ,chineesche        
woning4    ,kort voor zijn dood1 toen   
hij zich ziek voelde worden1 zeide hij  
tot  zijn discipel ,tsz' ,koeng3 ,de    
groote berg valt in puin4 ,de stutbalk  
breekt4 ,de ,wijze sterft weg als een   
plant01 maar dit doelde slechts  op zijn
 stoffelijk omhulsel1 waarin zijn groote
 geest tijdelijk op  aarde woonde4      
,zijn geest1 die onsterfelijk is1 heeft 
sedert over geheel ,china  getrild1 en  
er is geen ,geest van ,china denkbaar   
zonder den ,geest van  ,confucius4      
,mijn ,leer is een ,eenheid1 die ,alles 
samenhoudt10 zeide hij eens  tot zijn   
leerling ,ts'an4 ,het is die ,synthese1 
die het groote gebouw  van godsdienst1  
filosofie1 literatuur1 wetenschap en    
staatkunde van  ,china bij elkaar heeft 
gehouden1 in kosmische ,eenheid4    ,er 

is eigenlijk niets in het leven der     
,chineezen1 waarin de geest van         
,confucius zich niet openbaart4 ,geen   
enkele gewichtige handeling1 geen       
enkele familie-1 liefde-1 of            
vriendschapsband1 geen enkele literaire 
of  filosofische arbeid1 geen enkele    
godsdienstige of wijsgeerige gedachte1  
geen enkele beleefdheids-ceremonie1 geen
 enkele maatschappelijke orde1  geen    
enkel levens-ding van de ,chineezen is  
eigenlijk denkbaar1 waarbij  de geest   
van ,confucius hun niet benvloedt4      
,wl zeer terecht schreef de ,chineesche 
literator ,cheng ,chang ,loo in  #aiji  
in een ,engelsch blad3    ,in ,china    
hebben wij gedurende de laatste #bejj   
jaar gewerkt op het  geaccumuleerde     
kapitaal van onze voorvaderen1 wier     
illustere  herinneringen en             
onsterfelijke volmakingen voor ons zijn 
bewaard door  de vooruitziendheid en de 
wijsheid van onzen grooten ,wijze       
,confucius4  ,zonder ,confucius zou het 
,verre ,oosten--,china1 ,korea1 ,annam  

en zelfs  het nu machtige               
,japan--gezonken zijn in de diepten van 
barbarisme04    ,al ware het alln reeds 
om de twee door hem1 honderden jaren vr 
zijn grooten mede-,leeraar der          
menschheid1 ,jezus ,christus            
uitgesproken  gulden woorden3    ,alle  
menschen binnen de vier zeen zijn       
broeders0    en    ,wat gij niet wilt   
dat aan ,u zelven gedaan wordt1 doe dat 
aan anderen  niet0    zou hij reeds den 
titel verdiend hebben1 die boven den    
inbouw van den  tempel van ,confucius in
 ,peking staat3          ,wan ,shi ,sh' 
,piao0        7,het ,voorbeeld der      
,meesters van ,tienduizend ,eeuwen07    
en die de groote1 literaire keizer      
,khang ,hsi1 de keizerlijke             
literator-filosoof1 met eigen penseel   
heeft neergeschreven4    ,de geest van  
,confucius heeft geleefd1 en leeft nog  
altijd1 in het  penseel van iederen     
,chineeschen literator1 en in de        
geheele1 hooge  ,literatuur van ,china  
is het die geest geweest1 die de        

,schoonheid er in  deed stralen4    ,het
 eerste werk van de voornaamste         
literaire revolutionnairen van          
#aiaa-aiab was1 om over het geheele land
 redevoeringen en voordrachten  te      
houden1 om de leer van ,confucius       
duidelijk te maken1 zooals is           
voorgeschreven in een der heilige ,vier 
,boeken1 de ,ta ,hioh01 de  ,groote     
,leering4 ,mijn vriend ,dr4 ,lim ,boon  
,king zond mij1 in 't begin  van #aiab1 
eene kleine serie ,confucianistische    
teksten1 door hem  opgesteld1 die het   
onderwerp zouden vormen zijner yen      
shwoh0  7voordrachten1 ten doel hebbend1
 de nieuwe maatschappij op den          
grondslag van ,confucius' leer op te    
trekken47    ,ik begin daarom de        
filosofie van ,china1 waarin ,china's   
,geest leeft1  te behandelen met de leer
 van ,china's populairste ,wijze        
,k'hoeng ,foe  ,tsz'4 ,gelatinizeerd is 
deze naam ,kh'oeng ,foe ,tsz'1 die      
beteekent  den ,meester ,kh'oeng1       
,confucius geworden4    ,confucius werd1

 volgens geloofwaardige commentators1   
geboren in 't  jaar #eeb v4 ,c41 doch   
door ,china's grooten historieschrijver 
,sz' ,ma  ,ch'ien is abusievelijk het   
jaar #eea v4 ,c4 opgegeven4    ,om een  
denkbeeld te hebben van den tijd1 waarin
 ,confucius leefde1  moeten wij ons het 
,china in die periode vooral niet denken
 als het  ,china van de laatste eeuwen4 
,het was een geheel ander ,china1 waarin
  alles1 tot haardracht en kleeding toe1
 anders was dan nu4    ,de ,chineesche  
geschiedenis verliest zich in de verre  
,oudheid4 ,de  precieze datum van het   
begin dier geschiedenis is onbekend1    
maar het is  zeker1 dat ,china als eene 
natie reeds #fjjj jaar bestaat4 ,de     
eerste  legendaire keizer1 ,pao ,hsi of 
,fu ,hsi1 leefde #bdjb jaar vr de       
geboorte van ,confucius1 alzoo omstreeks
 #biec-bhci v4 ,c4 ,het was  gedurende  
de z4g4 ,chow-dynastie 7#ajbb-bee v4    
,c47 dat de ,chineesche  oude beschaving
 tot haar volle ontwikkeling kwam4      
,confucianisme1 de  nieuwe godsdienst of

 juister misschien3 de nieuwe filosofie 
van  ,confucius1 was daarom niet de     
godsdienst van een primitief volk1 maar 
van een volk met hooge1 door eeuwen heen
 ontwikkelde beschaving4    ,tijdens    
,confucius' leven was de ,chow-dynastie 
al aan het vervallen1  de keizers waren 
practisch al zonder werkelijke macht1 en
 ,china leefde  in een verval-tijdperk  
van feudalisme4 ,iedere feudale staat   
was  eigenlijk een onafhankelijke natie1
 iedere vorst van zulk een natie  vocht 
om de oppermacht en de macht van die    
feudale vorsten was  eigenlijk grooter  
dan die van een keizer4 ,gedurende      
,confucius' tijd  was de macht van die  
vorsten alweer gaandeweg in de handen   
van eenige  adellijke families gevallen 
en heerschte er een soort oligarchie4   
,wanorde was door de regeerende klasse  
over het geheele rijk gebracht1  terwijl
 het volk1 niet genoeg ontwikkeld om    
voor zich zelf te zorgen1  geheel       
verwaarloosd werd4 ,toch bestond er een 
midden-klasse1 die zich  zelf had       

opgevoed1 en ontwikkeld genoeg was voor 
nieuwe ideen4 ,die  midden-klasse was   
het product van een reeds eeuwenoude    
beschaving4 ,en1  ondanks die           
oligarchie1 en die verwarring had       
iedereen vrijheid van  beweging en van  
spreken1 zooals ,dr4 ,chen ,huan ,cheng 
terecht opmerkt4    ,in #ebb werd       
,confucius geboren in den staat ,loe1   
den staat van den  hertog van ,chow1    
ongeveer in 't tegenwoordige ,shantung4 
,loe was het  centrum der toenmalige    
,chineesche beschaving4 ,in militaire   
kracht was  het de mindere van de oudere
 staten1 maar in kunst1 literatuur1     
filosofie en moraliteit de meerdere4    
,confucius' vader was een hoog          
ambtenaar1 zooiets als bij ons in een   
groote residentiestad een  burgemeester4
 ,confucius' familienaam was ,k'oeng1   
zijn persoonlijke  naam ,ch'iu1 en zijn 
puberteits-naam ,chung ,ni 7een ,chinees
 krijgt bij  zijn puberteit een nieuwen 
naam74 ,later werd hij meestal met den  
eerenaam ,meester1 ,leeraar aangeduid1  

in 't ,chineesch ,foe ,tsz'1 dus        
,kh'oeng de ,meester1 d4i4 ,kh'oeng ,foe
 ,tsz'4    ,ik zal in dit hoofdstuk niet
 te lang over het leven van ,confucius  
uitweiden1 mr over zijn werken4         
,bijzonderheden over zijn leven kan  men
 o4a4 vinden in mijn #ae jaar geleden   
bij van ,kampen uitgegeven werk3  ,de   
,chineesche ,filosofie1 toegelicht voor 
niet-sinologen4 ,deel ,i  ,confucius1   
waarnaar ik hierbij verwijs4    ,ik     
volsta hier dus met te zeggen1 dat hij1 
diep getroffen door de  verwarring en   
ontaarding1 die in zijn tijd in ,china  
heerschten1 zijn  leven lang werkte en  
streed1 om door rede en wijsheid de     
regeering en  het volk te hervormen4 ,op
 #eb-;jarigen leeftijd1 na allerlei     
teleurstellingen en wederwaardigheden1  
werd hij magistraat van de stad  ,chung 
,tu in den staat ,loe4 ,zijn            
administratie en rechtspraak waren  z   
rechtvaardig1 dat de vorsten der        
naburige staten haar als model  namen4  
,toen hij #ec jaar was werd hij benoemd 

tot ,minister van  ,binnenlandsche      
,zaken1 en later van ,justitie1 en toen 
hij #ef was1 tot  ,eersten ,minister4   
,zijn moreele invloed werd z groot1 en  
de door hem  aangebrachte hervormingen z
 verreikend1 dat de naburige staten     
jaloersch werden1 en vreesden dat de    
staat ,loe hen allen zou  overvleugelen4
 ,de vorst van den naburigen staat ,ch'i
 zond toen1 echt  ,oostersch1 tachtig   
van de mooiste meisjes1 die maar te     
vinden waren1  met een geschenk van #abj
 prachtige paarden naar hertog ,ting van
 den  staat ,loe1 om deze van de wijs te
 brengen en van ,confucius te           
vervreemden4    ,de wijsheid moest toen 
wijken voor de schoonheid1 de hertog en 
zijn hof  dachten om niets meer dan om  
de mooie vrouwen1 het volk1 dat onder   
,confucius' regeering zoo sterk en trouw
 en kuisch was geworden1 begon  door dit
 voorbeeld te ontaarden1 en ,confucius  
kon niets anders doen dan  den staat    
verlaten1 waar de zinnelijke schoonheid 
de wijsheid  verdrongen had4    ,van    

toen af werd zijn leven1 als dat van    
,dante1 n zwerftocht buiten  zijn       
vaderland4 ,hij zwierf door al de       
feudale staten van ,china1 waar  hij    
overal zijn diensten aanbood tot        
hervorming van regeering en volk1  n    
eens tijdelijk aangenomen1 en later weer
 afgewezen1 voortdurend  uitgestooten1  
en zelfs nu en dan gevangen genomen4    
,zijn vele reizen  waren echter k       
eenigszins in den geest van             
zendingswerk4 ,overal  verspreidde hij  
zijn leer1 kreeg discipelen1 en stichtte
 scholen van  zijn levensleer4 ,op het  
laatst had hij wel drieduizend          
discipelen4 ,na  veertien jaar verguisd 
in den vreemde te hebben gezworven1 werd
 hij  door zijn geboorte-staat ,loe     
teruggeroepen1 maar kreeg daar toch geen
  ambt meer4 ,hij was toen #fi jaar4    
,confucius was1 als zoo vele groote     
mannen1 niet bestemd om zijn eigen      
onmiddellijke tijden te dienen1 maar  om
 de eeuwen van de toekomst te           
benvloeden4    ,al vroeger1 toen hij #dh

 jaar was1 had hij de oude heilige      
geschriften  van ,china1 overgeleverd   
door eeuwenlange beschaving1 verzameld1 
herzien  en toegelicht4    ,ik moet hier
 zeggen1 dat ,china in ,confucius' tijd 
heilige boeken  bezat1 die werden       
geacht1 door hoogere geestelijke machten
  genspireerd te zijn1 evenals gedacht  
wordt van onze ,heilige ,schrift4  ,deze
 geschriften werden genaamd ,king 7in 't
 ,peking-,mandarijnsch3  ,ching47       
,confucius wordt door de ,chineezen     
geacht een door hoogere macht  gezondene
 en aangewezene te zijn geweest1 om     
goddelijke wijsheid te  verkondigen en  
ook om die ,heilige ,geschriften1 de    
,king's1 te ordenen  en te regelen1     
zoodat zij1 in den door hem geordenden  
vorm1 zouden  bewaard blijven4 ,de      
,chineesche geleerde ,chen ,huan ,chang 
in zijn  onlangs1 door de               
,columbia-,university uitgegeven werk   
,the ,economic  ,principles of          
,confucius and his ,school0 zegt dat het
 woord ,king door  de ,europeesche      

sinologie mistranslated0 7verkeerd      
vertaald7 is  met3 ,classics1           
,klassieken4 ,prof4 ,legge1 een groot   
sinoloog1 maar als  zendeling           
bevooroordeeld1 spreekt voortdurend van 
de door hem vertaalde  ,kings als van   
,chinese ,classics4 ,de juiste vertaling
 is volgens ,dr4  ,chen3 ,chineesche    
,heilige ,schriften1 een soort          
,chineesche ,bijbels dus4  ,bijbel1 zegt
 hij1 ware de rechte vertaling voor     
,king1 en wordt ook als  zoodanig       
gebruikt door moderne hedendaagsche     
,confucianisten4 ,of dit  juist is zou  
ik echter niet durven verzekeren4       
,deze ,chineesche ,kings nu1 zooals zij 
thans bewaard zijn1 zijn  gedeeltelijk  
eigen werk van ,confucius1 al bevatten  
zij wijsbegeerte1  pozie en geschiedenis
 van de vroegste eeuwen af4    ,er waren
 oorspronkelijk #f van die ,chineesche  
,heilige ,schriften1 waarvan  er n1 die 
der ,muziek1 in de ,han-dynastie        
7ongeveer #he n4 ,c47  verloren is      
gegaan1 zoodat er nu nog #e over zijn1  

door ,confucius  verzameld1 geredigeerd1
 en ook gedeeltelijk geschreven4    ,de 
eerste is de ,shi ,king1 of ,bijbel der 
,pozie4 ,hij bevat #cje  ,gedichten en  
,odes die door verschillende dichters   
eeuwen vr  ,confucius geschreven zijn1  
maar door ,confucius volgens zijn eigen 
principes uitgegeven4 ,zeer mooi is door
 ,confucius het wezen van dezen  ,king  
en ook het wezen der ,pozie             
gekarakteriseerd toen hij eens tot  zijn
 discipelen zeide3 ,de ,shi ,king heeft 
#cjj stukken1 maar alles kan  worden    
vervat in n zin3 ,hebt gn lage          
gedachten40    ,de tweede is de         
,shoe-,king1 de ,bijbel der             
,geschiedenis1 die de  geschiedenis     
bevat van ,china1 vanaf #bceg j4 v4     
,c4-#fba v4 ,c4 ,de  documenten hiervoor
 zijn geschreven door verschillende     
auteurs1 maar  door ,confucius          
uitgegeven4 ,geheele1 belangrijke       
hoofdstukken ervan1  herkenbaar aan hun 
zelfden1 van de anderen verschillenden  
stijl worden  door bevoegde ,chineesche 

geleerden aan ,confucius zelf           
toegeschreven4    ,de derde is de ,li   
,ki of de ,annalen van den ,ritus en het
 ,decorum4 ,hij  bevat alweder zr oude  
geschriften1 over zeden en gewoonten1   
maar  verzameld en geredigeerd door     
,confucius4    ,de vierde is de ,yih    
,king1 de ,bijbel der ,transformaties1  
beter en  juister3 de ,bijbel der       
,evolutie1 het diepzinnigste boek der   
,chineesche  filosofie4 ,ofschoon hier  
de acht triagrammen van keizer ,foe ,hsi
  7#biec-bhci v4 ,c47 de grondslag van  
zijn en ook de daaruit afgeleide  #fd   
hexagrammen van ,wen ,wang1 is volgens  
sommige ,chineesche geleerden  het      
grootste deel tekst van ,confucius4     
,confucius heeft eens gezegd dat  hij   
een overleveraar en geen maker was4 ,hij
 heeft dan ook zr veel  oude wijsheid   
die reeds bekend was overgeleverd4 ,maar
 overigens moet  dit gezegde betracht   
worden als eene uiting van de bekende   
,chineesche  bescheidenheid4 ,confucius 
heeft niet enkel overgeleverd1 maar ook 

zeer  veel zelf gemaakt4    ,de vijfde  
is de z4g4 ,ts'oen ,ts'ioe 7lett3 ,lente
 en ,herfst71 een  boek1 dat geheel en  
al door ,confucius geschreven is1 het   
nige  geheel van hm alln4 ,het bevat de 
geschiedenis van ,china van  #gbb-dha v4
 ,c4 ,om dit boek te kunnen             
vervaardigen1 zond ,confucius #ad       
zijner leerlingen uit om de heilige     
geschriften van #abj volken voor hem  te
 halen en deze te bestudeeren1 aldus    
,dr4 ,chen ,huan ,chang4    ,ik heb     
vroeger1 o4a4 toen ik1 nu #ae jaar      
geleden1 mijn ,hollandsch werk  over    
,confucius uitgaf1 gedacht1 dat dit boek
 ,ts'oen ,ts'ioe een  exclusief         
geschiedkundig karakter had1 en daarom  
van niet zooveel  beteekenis was voor   
zijn filosofie4 ,dit is ook het oordeel 
van de  meeste ,europeesche sinologen4  
,sedert echter hebben ,chineesche       
geleerde  vrienden mij er op gewezen1   
dat dit niet juist is4 ,het zou n4l4    
niet  zuiver historisch van karakter    
zijn1 volgens hun oordeel4 ,zooals ,dr4 

,chen ,huan ,chang er van zegt3 ,de     
woorden1 uit de geschiedenis            
aangehaald1 zijn slechts de beelden1    
waarmede ,confucius zijn principes      
illustreert04 ,ik zou mijn ideen als    
pure theorien willen  verkondigen01     
zeide ,confucius er zelf van1 maar het  
is dieper1  waarder1 helderder1         
glanzender1 ze te representeeren door de
 daden van  menschen04 ,hij critizeert  
er de keizers in1 verlaagt er de vorsten
  in1 valt de hooge ambtenaren aan en   
vestigt zijn ideale koninkrijk1 een     
republiek op aarde door de ,ts'oen      
,ts'ioe4 ,confucius was dus1 als        
trouwens alle groote mannen1 een        
revolutionnair4 ,confucius heeft zelfs  
gezegd3 7zie de ,loen ,y73 ,het is      
alleen de ,ts'oen ,ts'ioe die  mij      
bekend zal maken bij de menschen1 en 't 
is alleen de ,ts'oen  ,ts'ioe die zal   
maken dat de menschen mij veroordeelen40
    ,van de #e daar zooeven door mij    
opgenoemde boeken zijn de ,yih ,king de 
,bijbel der ,evolutie1 en de ,ts'oen    

,ts'ioe de voornaamste1 volgens  sommige
 ,chineesche geleerden4    ,de ,yih     
,king is deductief1 beginnende met      
abstracte principes en  voortgaande tot 
hun practische toepassing2 de ,ts'oen   
,ts'ioe is  inductief1 en komt door de  
analyse van feiten uit de historie tot  
algemeene theorien4    ,voor degenen    
onder mijn lezers1 die mijn in #ahih    
verschenen boekje over  ,confucius      
mochten gelezen hebben1 zou ik er hier  
gaarne even op wijzen1  dat het mij n zr
 spijt1 daarin niet meer van deze twee  
,chineesche  ,kings te hebben gezegd1   
die zoo veel van ,confucius zelf en zijn
  godsdienstige wijsbegeerte bevatten4  
,ik schaam mij niet te zeggen1 dat  ik  
in de #af jaar1 die na de publiceering  
van dat werkje verloopen zijn1  wat     
dieper in de ,chineesche filosofie ben  
doorgedrongen1 en er wat  mr van geleerd
 heb4 ,ik ben dan ook bezig aan een     
vollediger werk er  over1 waarin ik het 
vroeger te weinig gegevene hoop in te   
halen4    ,bij zijn terugkomst in ,loe1 

toen hij #fi jaar oud was1 voltooide hij
 de  ,yih ,king1 en hij was #gb1 toen   
hij de ,ts'oen ,ts'ioe schreef4 ,in #dgi
  v4 ,c4 stierf hij #gd jaar oud1 #h    
jaar vr de geboorte van ,socrates4      
,ik heb ,confucius' leven hier maar even
 zr beknopt behandeld1  omdat ik liever 
gauw op zijn leer wilde neerkomen4      
,wat wij van ,confucius' ,wijsheid over 
hebben is 7behalve wat ik  zooeven      
aanhaalde1 de ,ts'oen ,ts'ioe en de     
bewerking der #e ,kings7  alles         
overlevering zijner discipelen1 dus niet
 door hem zelf geschreven  werk4 ,deze  
overleveringen1 werken van discipelen   
over ,confucius en zijn  leer1 de       
,choeng #aj ,yoeng1 de ,ta ,hioh en de  
,loen ,y worden1 met de  werken van den 
filosoof ,mng ,tsz' of ,mencius1 de z4g4
 ,sz' ,shoe  d4i4 ,vier ,boeken genoemd1
 naast de vijf ,kings de literaire en   
filosofische schatten van ,china4    ,ik
 zal nu beginnen met de ,choeng ,yoeng1 
door ,confucius' kleinzoon  ,k'oeng ,kei
 geschreven1 die gewoonlijk bij zijn    

studeernaam ,tsz'  ,sz' wordt genoemd4  
,de ,choeng ,yoeng is de zuivere1       
overgeleverde leer  van ,confucius1 door
 ,tsz' ,sz1 zijn kleinzoon en discipel1 
uit den mond  van den ,wijze            
opgeteekend1 omdat hij vreesde1 dat ze  
anders wellicht  later verkeerd zou     
worden overgebracht4 ,confucius'        
discipelen waren  gewoon1 belangrijke   
woorden van hun ,meester op tabletten   
aan te  teekenen om ze te onthouden4    
,ik zal den eersten tekst geheel        
opschrijven om een idee te geven van    
den uitersten eenvoud en kortheid van   
,chineesche filosofie4      7van boven  
naar beneden te lezen1 van rechts naar  
links1 te beginnen  met kolom ,a7 #aa   
,c      ,b        ,a                    
,siu    ,shwaai   ,th'ien               
,tao    ,sing     ,ming                 
,ch    ,ch      ,ch               ,wei  
,wei      ,wei               ,kiao      
,tao      ,sing                         
,dit zijn in 't geheel maar #ae         
schriftteekens of karakters1 maar er    

zijn geheele boekdeelen te schrijven1 en
 die zijn dan ook geschreven1  over de  
uitlegging van dezen tekst4    ,nu is 't
 gemakkelijk om1 zooals wel eens enkele 
sinologen gedaan  hebben1 voor ieder der
 ,chineesche karakters een equivalent te
 nemen in  een ,europeesche taal1 en er 
dan een paar ,europeesche zinnen van te 
maken4 ,ik moet er echter nog eens op   
wijzen dat een ,chineesche tekst  niet  
is een representatie van woorden1 maar  
een opeenvolging van  ideen en dat de   
combinatie van die symbolen niet is een 
representatie  van wat de schrijver     
wilde zeggen1 maar vooral van wat hij   
denkt4 ,een  woordelijke versie is      
daarom onmogelijk4    ,prof4 ,legge1 de 
groote1 erkende sinoloog van de ,chinese
 ,classics heeft  den eersten zin       
vertaald met3    ,what ,heaven has      
conferred is called the ,nature0 7wat de
 ,hemel  heeft verleend wordt genaamd de
 ,natuur74 ,en hij zegt er in een       
commentaar bij3 ,by ,sing of ,nature is 
to be understood the ,nature of  ,man04 

7,onder ,sing of natuur is te verstaan  
de ,natuur van den ,mensch74    ,er zit 
echter vl meer aan vast1 en ik zeg dit1 
behalve uit eigen  overtuiging1 op gezag
 van ,chineesche geleerden4 ,wij moeten 
dus dezen  tekst eens wat nader         
beschouwen4 ,ten eerste3 ,wat wordt hier
 bedoeld met  ,hemel8    ,in de         
alleroudste ,chineesche godsdienst en   
geschiedenisboeken lezen wij  van n1    
alleroppersten ,god1 oneindig en        
in-zich-zelf bestaande1 die  genaamd    
werd ,shang ,ti letterlijk vertaald met3
 ,opperste ,macht of ,heer4  7,in de    
,bijbelvertaling is ,god dan ook met dit
 ,shang ,ti vertaald74 ,voor  dit       
abstracte begrip ,shang ,ti is later een
 meer concreet1 ,th'ien1 de  ,hemel1 in 
de plaats gekomen4 ,trouwens1 ook wij   
spreken dikwijls in  volkstaal van de   
,hemel1 waar wij ,god bedoelen4 ,shang  
,ti en ,th'ien  zijn daarom in de oude  
,chineesche ,heilige ,schriften n en    
hetzelfde1  het eerste alleen           
abstracter1 het tweede wat concreter    

uitgedrukt4 ,de  alleroudste ,chineesche
 godsdienst spreekt niet van goden of   
afgoden1  maar van n ,opperwezen1 ,shang
 ,ti1 later ook wel ,th'ien1 ,hemel1    
genaamd4    ,het karakter ,ti bestaat   
uit een combinatie van twee1 waarvan het
 eene3  ,boven1 en het andere3          
,doordringen beteekent1 dus3 het        
,opperste dat  alles doordringt4    ,het
 woord ming0 is samengesteld1           
ideografisch1 uit mond01 en  bevelen0 of
 ordonneeren01 en beteekent niet alleen 
bevel1  order1 maar ook het bevel zelf1 
het z4g4 mandaat1 en ook3 de wil1 die   
het bevel gaf4 ,zoo wordt de ,regeering 
beschouwd te zijn als een  mandaat1     
bevel van den ,hemel1 en ook dat1 wat   
van den ,hemel verkregen  is bij        
,hemelsche beschikking4 ,al deze        
beteekenissen te zamen liggen           
opgesloten in 't karakter ming1 en het  
is onmogelijk1 die met een  ,hollandsch 
woord weer te geven4 ,omschrijvend1 zou 
het hier zijn3  ,dat1 wat de ,hemel1    
beschikt heeft1 te bevelen en te        

verleenen1 en  ook dt1 wat van den      
,hemel verleend is krachtens deze       
beschikking04  ,meer vrij-,europeesch3  
dat wat de ,hemelsche ,wijsheid         
geordonneerd heeft  dat zoo zij4 7,het  
karakter ,ch duidt een soort genitief   
aan1 hier meer  dat wat47 ,dit nu1 wordt
 genaamd1 ,sing1 een karakter1          
samengesteld uit  hart1 en geboren      
worden4 ,dus geboren zijn van het hart4 
,dit karakter  hart beteekent in 't     
,chineesch ook geest1 mind1 niet alleen 
't  physieke hart4 ,we moeten nu den zin
 niet letter-alphabetisch1 maar         
symbolisch lezen1 zooals alle           
,chineesche filosofie4 ,we zien1 hier1  
ideografisch gelezen1 staan3 dat1 wat de
 ,hemel beschikt1 bevolen heeft  en ook3
 dat1 wat van den ,hemel krachtens die  
beschikking ontvangen is1  heet 7wei7   
hart geboren04    ,in de ,europeesche1  
alphabetische taal moeten die symbolen  
worden  omschreven1 die in 't ,chineesch
 niet gespeld in letters en             
geconstrueerd in zinnen1 maar gedacht   

worden en als gedachten  ideografisch   
voorgesteld4 ,de ,chineesche tekst wordt
 daardoor als 't  ware op een ander     
gebied overgebracht1 want hij is meer op
  gedachte-gebied dan op taal-gebied4   
,we krijgen dan1 vl uitvoeriger en met  
vl meer omhaal3          ,dat1 bij wat  
't geboren worden van het hart1 7den    
geest7      verkregen is door           
beschikking van den ,hemel 7van 't      
,opperwezen7      heet ,sing4      ,de  
groote ,chineesche filosoof ,choe ,hie1 
die van #aabi-abja v4 ,c4  leefde1 noemt
 deze ,sing het goddelijke principe     
7li704    ,er staat volstrekt niet bij1 
dat deze ,sing alleen aan den mensch    
gegeven zou zijn4 ,integendeel1 zoowel  
,choe ,hie als andere groote            
,chineesche wijsgeeren en commentators  
zeggen er uitdrukkelijk bij1 dat3  ,alle
 myriaden dingen 7wan woe7 deze ,sing in
 zich hebben4 ,de ,sing is dus          
volstrekt niet alleen de natuur van den 
mensch1 maar veel universeeler1  het    
goddelijke principe van ,shang ,ti1 het 

,opperwezen1 in zijne  openbaring in het
 ,heelal daaraan gegeven4 ,men kan dit  
polytheisme  noemen1 men kan 't echter  
ook monotheisme noemen1 want het neemt  
n ,god aan1 al is 't geen persoonlijke  
,god1 niet buiten het ,heelal  staande1 
maar in 't geheele ,heelal              
gemanifesteerd1 en er dus n  mede4 ,voor
 zoover 't op menschen betrekking heeft1
 in beperkter zin1  kan men het de      
,hemelsche natuur van den mensch noemen4
    ,de volgende tekst luidt3    ,het   
volgen van den 7leider7 ,sing heet ,tao4
    ,het karakter  shwaai0 7zie ,b7     
beteekent hier3    het volgen van een   
leider1 het medegaan met1 het gehoorzaam
 zijn aan1  en tegelijk het den vrijen  
loop laten aan4    ,dit ,tao--een van de
 beteekenisvolste karakters in de       
,chineesche  filosofie--is dus hier in  
,confucius ongeveer als het ,pad1 de    
,weg1 mits  men dan altijd in 't oog    
houde3 ,een geestelijke ,weg1 een       
geestelijk  ,pad1 en niet aan afstand of
 ruimte hierbij denke4 ,het volgen van  

den  leider ,sing1 het goddelijke       
principe in ons1 is alzoo de geestelijke
  ,weg1 of het geestelijke              
,levens-bewegen4    ,de derde tekst     
luidt3    ,het regelen1 cultiveeren 7siu
  zie ,c beteekent beide7 van de ,tao   
7den spiritueelen ,weg7 heet ,kiao4     
,kiao is een ,chineesch karakter dat    
,onderwijs1 ,leering beteekent1 maar    
dat ook in zekeren zin ,godsdienst      
beteekent4 ,het karakter voor           
godsdienst is ook3 ,kiao4 ,in den       
godsdienstigen zin beteekent ,kiao3     
moreele lessen1 somtijds sluit het het  
geheel der beschaving in4 ,daarom  is   
wat de ,chinees onder godsdienst        
verstaat niet alleen spiritueel1  maar  
ook moreel1 sociaal en filosofisch4     
,kiao is zoowel gewoon onderwijs als    
godsdienst4 ,en dat is zoo vreemd  niet 
als 't wel lijkt1 want de ,chinees      
beschouwt godsdienst als de  moreele les
 leerend  ,tao1 den spiritueelen ,weg1  
7het volgen van den  leidenden ,sing7 te
 begaan4 ,een opvoedende instelling is  

in ,china  daardoor kerk en school      
beiden4 ,de eigenlijke priesters van 't 
,confucianisme1 dat geen priesters      
heeft1 zijn dan ook de literati1 die  de
 hoogere literatuur1 d4i4 de            
,confucianistische filosofie1           
onderwijzen4    ,ik heb deze teksten    
hier neergeschreven1 om een denkbeeld te
 geven1  hoeveel er aan die aparte      
,chineesche karakters vastzit1 en hoe   
moeilijk  het is1 er equivalenten voor  
te krijgen in ,europeesch alphabetisch  
schrift4    ,ik wijs er nog even op dat 
het karakter ,tao1 de spiritueele ,weg  
of het  geestelijk ,pad1 bestaat1       
ideografisch1 uit3 bewegen1 of rondgaan1
 en  hoofd1 hier dus in den zin3        
spiritueele hoofd1 geestelijk           
hoofdprincipe1 dat beweegt1 of rondgaat 
in 't ,heelal4 ,in de nog  oudere       
filosofie1 en in ,lao ,tsz'1 beteekent  
ditzelfde ,tao niet het  spiritueele    
,pad1 maar de suprme ,geest zelf1 die   
zich in 't ,heelal  openbaart en daarin 
zijn ,weg gaat en dat is de             

oorspronkelijke  beteekenis van ,tao4   
,het zou te lang duren en ook voor een  
publiek van niet sinologen wat te       
moeilijk worden1 als ik nu ook alle     
andere teksten in 't ,chineesch  zou    
neerschrijven1 dus de volgende geef ik  
daarom in mijne vertaling3    ,welnu1   
,tao mag geen oogenblikje verlaten      
worden4 ,kon het verlaten  worden1 dan  
zou het ,tao niet zijn4 ,daarom is de   
,superieure ,mensch  waakzaam over wat  
hij niet ziet1 en in vreeze over wat hij
 niet hoort4  ,wat men niet ziet is     
verborgen1 wat niet zichtbaar           
geopenbaard is1 is  subtiel4 ,daarom is 
de ,superieure ,mensch waakzaam over    
zijn  eenzaamheid40    ,dus niet op de  
zichtbare en hoorbare dingen1 door de   
zinnen  waarneembaar1 moet de           
,superieure ,mensch enkel letten1 maar  
over de  verborgen1 subtiele1           
geestelijke dingen1 diep in zich zelf1  
behoort hij  te waken en er voor in     
reverente vreeze te zijn4 ,daarom is hij
 waakzaam  over zijn eenzaamheid4 7,een 

karakter toe01 door den filosoof ,choe  
,hie omschreven met3 de plaats die      
andere menschen niet weten1 maar  die   
wij alleen weten074 ,in die plaats      
juist1 in onze diepste  binnenste1      
kunnen wij van den geestelijken ,weg1   
van ,tao1 afwijken4 ,en  ,tao mag geen  
oogenblikje verlaten worden1 anders zou 
het niet ,tao1 het  volgen van den      
leider ,sing1 't ,hemelsche principe    
zijn4    ,nu komen weer twee belangrijke
 teksten3    ,als vreugde1 toon1 smart1 
of geluk nog niet bewegen1 heet dat     
,choeng  7,midden1 ,centrum72 als zij wl
 bewegen1 maar in den juisten maat1 heet
  dat ,ho 7,harmonie74 ,dit ,choeng     
7,centrum7 nu1 is de groote oorsprong   
van  het geopenbaarde1 deze ,ho         
7,harmonie7 is de manifestatie van ,tao 
7den  ,spiritueelen ,weg74    ,als men  
het uiterste ,choeng en de uiterste     
,harmonie bereikt heeft1  zijn ,hemel en
 ,aarde gevestigd en al het geopenbaarde
 ligt gevoed en  gekoesterd04    ,de    
geestelijke porte van de laatste teksten

 is niet altijd volledig  door          
,europeesche vertalers begrepen4        
,confucius' filosofie is hier verwant   
aan de oude ,indische1 n4l4 de          
,brahmaansche en ,hindoesche filosofie4 
,het ,choeng1 ,midden1 ,centrum1 is     
verwant aan wat in die oude             
wijsbegeerten bedoeld wordt met het     
goddelijke1 onpersoonlijk ,zelf1 dat    
,zelf1 dat1 als ongeopenbaard in  't    
,heelal1 volkomen rustig1 stil          
onbewegelijk is4 ,als de mensch die     
goddelijke rust in zich zelf1 in zijn   
goddelijke ,zelf1 heeft bereikt1        
bewegen geenerlei aandoeningen van      
vreugde of toorn1 smart of geluk4 ,is   
men in dit ,choeng1 ,midden1            
geconcentreerd dan voelt1 zegt een      
,chineesche commentator er bij1 men zijn
 ,sing n met de ,sing van alle  menschen
 en dingen1 van al 't door 't           
,opperwezen geopenbaarde1 en  voelt men 
hoe ,hemel en ,aarde en al dat          
geopenbaarde gevestigd zijn in  't      
goddelijke en dus gevoed en gekoesterd  

liggen in dat goddelijke1  ,choe ,hie   
zegt in een commentaar3 ,is mijn hart   
recht1 dan is dat van  ,hemel en ,aarde 
k recht04    ,als de aandoeningen       
vreugde1 toorn1 smart of geluk wl       
bewegen1 maar  in de juiste middenmaat1 
dan is er ,harmonie in den ,mensch1 een 
bewijs1  dat ,tao1 't ,geestelijke ,pad1
 gevolgd wordt1 dat zich manifesteert in
  ,harmonie4 ,choeng slaat dus meer op  
't hgste als ongeopenbaard1 ,ho  op het 
geopenbaarde1 want ,tao is de ,weg van  
't geopenbaarde4    ,choeng is dus het  
einde van dat ,pad1 het einde van ,tao1 
dat1 waartoe  ,tao leidt1 en waarna alle
 menschelijke aandoeningen1 vreugde1    
toorn1  geluk1 smart1 zwijgen en        
ophouden1 als de groote ,rust is        
binnengetreden4 ,harmonie1 ,ho1 in die  
aandoeningen is 't bewijs1 dat  men in  
,tao1 het ,pad gaat1 dat daartoe leidt4 
,het zou voor een sinoloog een loonend  
werk zijn1 eens eene studie te          
schrijven over de1 totnutoe nog veel te 
weinig opgemerkte overeenkomst  van deze

 ,confucianistische bespiegelingen1 met 
oude ,indische  wijsbegeerte1 ook het   
,boeddhisme4    ,de concentratie in het 
van den ,hemel gegeven zelf1 het vrij   
worden van  aandoeningen en             
hartstochten1 den geest geconcentreerd  
in het  ,hemelsche2 het inwendige1      
spiritueele leven1 vrij van de          
uitwendige  verschijnselen1 dit alles   
zou voor een ,brahmaan en een ,boeddhist
  volkomen begrijpelijk zijn4    ,de    
titel van het werk waarvan ik zooeven   
den eersten tekst opschreef1  is ,choeng
 ,yoeng4    ,onder ,choeng 7het         
schriftteeken is3 ,midden7 is te        
verstaan het zonder  overneiging naar   
een of andere zijde zijn1 dus3 stabiel1 
in rust1  eeuwig zijn2 onder ,yoeng het 
nooit veranderen1 altijd hetzelfde      
blijven4 ,choeng is het doel van de     
rechte ,tao1 het rechte spiritueele     
,pad1 dat altijd stabiel 't zelfde is1  
en niet neigt naar een of  andere zijde1
 ,yoeng is het vaste principe van al 't 
,geopenbaarde1 de  onveranderlijke kern 

van al de veranderlijke dingen4    ,de  
voorreden van de ,choeng ,yoeng zegt van
 het eerste hoofdstuk1 dat ik  zooeven  
behandelde3 ,het spreekt eerst van het  
ne principe 7de  ,sing n4l47 dan spreidt
 het dit uit1 en het omvat alle dingen1 
ten  laatste keert het terug en         
vereenigt ze weer onder het eene        
principe4  ,ontrol het1 en het vult het 
,heelal1 rolt het 7weer7 op en het      
verbergt  zich in mysterie04    ,m4a4w4 
het ,hemelsche principe doordringt het  
,heelal1 en is in alle  dingen          
gemanifesteerd1 de ,eenheid is in de    
,veelheid1 maar alle ,veelheid  kan     
teruggebracht worden tot ,eenheid4 ,en  
die ,eenheid1 het goddelijke1  ligt voor
 ons verborgen in mysterie4    ,in de   
,loen ,y1 eene verzameling gezegden van 
en over ,confucius1 door  zijne         
discipelen opgeteekend1 komt het        
volgende gezegde van den ,meester  voor3
 ,mijn leer is een ,eenheid die alles   
samenhoudt04 ,met deze  ,eenheid        
bedoelde hij het universeele van het    

goddelijke principe1 dat  het ,heelal1  
en dus ook de menschen1 doordringt1 de  
,sing1 door den ,hemel  of het          
,opperwezen in ,zijne ,wijsheid1 zijn   
,wil gegeven1 toen ,hij zich            
openbaarde1 en waarvan het volgen heet  
,tao1 het spiritueele ,pad1 dat  alzoo  
is als het bewegen van de zich          
openbarende ,godheid in het ,heelal1    
dat ,hij openbaarde4    ,met betrekking 
op de menschen vindt dit ,eenheids-,idee
 k haar  uiting1 in een ander karakter  
uit de ,confucianistische filosofie1    
n4l4  ,shoe01 ideografisch samengesteld 
uit evenals01 gelijk  aan0 en hart01    
dus3 gelijk aan mijn hart04    ,in de   
,loen ,y lezen wij3 ,tsz',koeng 7een van
 ,confucius' discipelen7  vroeg eens3   
,is er n woord1 dat als een regel van   
gedrag voor  't geheele leven kan       
gelden80 ,de ,meester zeide3 ,is niet   
,shoe  zulk een woord8 ,wat gij niet    
wilt van anderen gedaan zijn1 doe dat   
ook  aan anderen niet04    ,deze tekst1 
bijna eender door ,jezus ,christus later

 geuit1 is  karakteristiek voor         
,confucius' filosofie4 ,dit karakter    
shoe0 is  moeilijk te vertalen1         
ideografisch leest de ,chinees er al in3
 gelijk  mijn hart is het hart der      
menschen4 ,prof4 ,legge vertaalde het   
door  reciprocity04    ,we zouden het   
ook1 in ,hollandsche termen gelijkheid  
of broederschap  kunnen noemen4 ,het    
groote principe van ,confucius nu is3 de
 eigen ,sing  rein houden en volmaakt   
doen blijven1 maar ook3 de ,sing van    
anderen1  van onze broeders1 rein houden
 en volmaken1 en dit laatste geschiedt  
door ,kiao1 dat n onderricht en         
godsdienstleer beteekent4 ,de ,hemel1 of
  ,shang ,ti1 gaf ons bij onze geboorte 
de ,sing1 en is dus onze ,vader4 ,onze  
medemenschen1 die immers dezelfde ,sing 
hebben als wij1 zijn onze  broeders4    
,dr4 ,chen ,huan ,chang noemt dat in    
westersche termen3 ,de leer  van 't     
vaderschap van ,god en de broederschap  
der menschen4    ,als de zoon van ,shang
 ,ti1 later beschouwd van ,th'ien1      

,hemel1 werd in  latere eeuwen erkend de
 ,keizer1 wien dan ook de eerenaam      
,th'ien  ,tsz'1 d4i4 ,zoon van den      
,hemel1 werd gegeven4 ,met betrekking   
tot het  menschelijk leven op de        
aarde--dus niet in hgeren metaphysischen
  zin hier--werd een ander ,drietal als 
heilig1 van hooger hand  vastgesteld1   
aangenomen1 n4l4 ,th'ien-,ti-,jn1       
,hemel-,aarde-,mensch4 ,de  hooge       
wetten1 die den ,hemel1 ,th'ien         
regeeren1 zijn dezelfde als die1  welke 
de aarde1 en ook de menschheid regeeren4
 ,al die wetten1 die de  menschheid     
regeeren1 en die met bepaald ceremonieel
 worden  samengehouden en uitgevoerd1   
openbaren zich in wat in de ,chineesche 
taal ,li0 heet1 een onvertaalbaar       
begrip1 waar decorum nog het  dichtste  
bij komt1 mits begrepen als3 door       
hoogere machten en wetten  vastgesteld1 
die ook den ,hemel regeeren4 ,de vaste  
wetten1 die het  geheele planeet-stelsel
 zijn baan aangeven1 zijn dezelfde als  
die de  z4g4 betrekkingen der menschen  

regelen4 ,men houde dit goed in 't oog1 
want de geheele inrichting van den      
,chineeschen staat en van de            
,chineesche familie 7die de staat in 't 
klein is71 werd beschouwd als  een      
goddelijke instelling4    ,wat nu de    
,orde der dingen aangaat in de          
menschheid1 het voornaamste  hiervan was
 volgens ,confucius het onderhouden der 
z4g4 ,woe ,loen1 d4i4  ,vijf            
,betrekkingen1 n4l4 die tusschen ,vorst 
en ,onderdaan1 ,vader en ,zoon1  ,man en
 ,vrouw1 ,ouderen ,broeder en ,jongeren 
,broeder1 en ,vriend en ,vriend4  ,deze 
betrekkingen worden beschouwd als te    
zijn ingesteld door  goddelijke wet1 en 
eigenlijk als eene voortzetting in de   
menschheid der  kosmische wetten4       
,een van de allereerste deugden van den 
,mensch is de ,hiao1 uitgedrukt1  zeer  
treffend1 door een ideografische        
combinatie van 't karakter oud  en 't   
karakter kind1 waarin 't kind1 onderaan 
geplaatst1 het oude  steunt4    ,dit    
,hiao wordt meestal door ,filial ,pity1 

,ouderliefde1 vertaald1 maar  heeft een 
veel wijdere strekking dan algemeen     
geacht wordt4 ,hiao is  n4l4 niet alleen
 ouderlijke liefde1 maar in 't algemeen 
een geheele  wijsbegeerte1 gebaseerd op 
de regelende harmonien der ,natuur1 op  
de  wederzijdsche verplichtingen        
tusschen die bovenaan staan in de wereld
  en die onderaan staan1 en op de kracht
 van het voorbeeld4 ,de ,hiao is1  in 't
 maatschappelijke leven der ,chineezen1 
wat de orde der hemelsche  bewegingen en
 de onuitputtelijke vruchtbaarheid van  
de aarde is ten  opzichte van het       
zichtbare heelal4    ,in de ,hiao ,king1
 door een van ,confucius' discipelen    
gecompileerd1  maar van onbekende       
afkomst1 is alles over deze deugd te    
vinden4 ,hier  volgen eenige teksten er 
uit1 waaruit men ziet1 dat het mr is dan
  enkel liefde voor de ouders4    ,van  
de ,hiao is het eerste principe om1 in  
zuiverheid en kracht1 het  lichaam te   
behouden1 dat wij van onze ouders hebben
 gekregen4 ,zijn  volmaaktheid ligt in  

de beoefening van de deugd en in 't     
verwerven  van een naam1 die hun        
herinnering eer aandoet40    ,zijn      
voorbeeld is de regelmatigheid der      
hemelsche lichamen in 't  verschaffen   
wat noodig is voor de aarde1 en in 't   
regelen van de  daden der menschen40    
,de koningen1 van oudsher af1 in 't     
betrachten van ,hiao1 zouden  niet een  
oude van dagen of een weduwe durven     
verachten1 noch iemand1  beroemd om zijn
 deugd en wijsheid40    ,en deugdzame   
koning trekt een heel volk met zich     
mede4 ,laat de  vrees om de herinnering 
aan ,uw ouders te kwetsen de eerste     
gedachte  zijn van ,uw droomen1 en laat 
de slaap ze niet verdrijven04    ,hiao  
is dus mr dan ouderliefde1 het is ook   
eerbied voor den koning1  eerbied voor  
deugd en wijsheid1 voor ouden van dagen1
 ja1 we kunnen  gerust zeggen1 voor al  
wat schoon en edel is1 en zelfs de      
koning en de  keizer hebben alleen dan  
,hiao1 als zij rechtvaardig en wijs     
regeeren4    ,de eerste aller deugden   

zegt ,confucius1 't zij in een zoon of  
in een  onderdaan1 is ,hiao4 ,het is dit
 wat de mensch van 't redelooze dier    
onderscheidt1 het is dit1 hetgeen de    
erkentenis is van de ware relatie       
tusschen kind en vader1 tusschen vader  
en ,hemel1 en door de beoefening  van   
,hiao is het1 dat de harmonie van 't    
,heelal wordt bewaard4    ,dat ,hiao nog
 vl verder gaat dan alln liefde en      
gehoorzaamheid  aan de ouders kan       
blijken uit een tekst uit de ,li ,ki1   
die luidt3  ,iedere boom heeft zijn     
bepaalden tijd om te vergaan en ieder   
beest  om te sterven1 en hij1 die een   
boom omhakt vr zijn tijd1 of een  beest 
doodt vr diens tijd is schuldig aan een 
gebrek aan ,hiao04    ,zeer treffend is 
het feit1 dat onder de vijf             
,betrekkingen ook  ,vriendschap is      
opgenomen4    ,de liefde tusschen       
broeders is even heilig als de liefde   
tusschen  vrienden4 ,vriendschap is in  
,china een even heilige zaak als nauwe  
bloedverwantschap4 ,van den keizer af   

moeten allen vrienden hebben1 zegt      
,confucius4    ,vriendschap is de eerste
 van alle sociale relaties en mag niet  
voor  n dag verwaarloosd worden4        
,niemand mag een vriend hebben1 die niet
  minstens zijn gelijke is4 ,vrienden   
zijn weelde voor de armen1 kracht  voor 
de zwakken1 medicijn voor de zieken4    
,zij moeten altijd de slechte  dingen   
van hun vriend vergeven en om hun       
deugden blijven denken4 ,de  schoonste  
vriendschap is die1 welke door den band 
der literatuur is  gemaakt4 ,confucius  
zeide3 ,sluit vriendschap met de        
deugdzaamsten onder  de literatoren4 ,de
 hoofdplicht tusschen vrienden is3 sin1 
een  ideografisch karakter1 samengesteld
 uit mensch0 en woorden0  of spreken04  
,sin0 beteekent dan ook waarheid1       
oprechtheid1 geloof4 ,geraaktheid1      
twijfel1 wantrouwen tusschen vrienden is
 een gebrek aan sin4    ,confucius      
onderscheidt nu drie soorten van        
menschen4 ,de eerste1 maar  hl zeldzame1
 zijn de ,shng ,jn1 de ,heilige         

,menschen1 ,wijzen1 en  dat zijn de     
uitverkorenen1 die vanzelf de hoogste   
,wijsheid zonder  inspanning bezitten1  
en die daarom van zelf ,tao1 het        
spiritueele ,pad  begaan1 zonder dat    
daartoe ontwikkeling door ,kiao1        
onderricht1 leering1  noodig is4 ,hun   
,sing1 hun goddelijke principe1 wordt   
nooit1 door wt  ook van menschelijken   
aard1 verduisterd1 en verkeert van zelf 
in den  staat van volkomen volmaking1   
die ,confucius uitdrukt met het         
schriftteeken3 ,ch'ing1 een karakter1   
bestaande uit woord01 en1  volmaakt04   
,ch'ing is de volmaakt reine1 door niets
 verduisterde1  oorspronkelijke1 en dus 
goddelijke staat van de ,sing4 ,zij1 die
 in den  staat ,ch'ing zijn1 hebben het 
al-,weten en doorgronden de goddelijke  
dingen4    ,zij zijn in zekeren zin n   
met ,th'ien1 den ,hemel1 of1 abstracter 
gesproken1 met ,shang ,ti1 het          
,opperwezen4    ,confucius zelf is door 
het nageslacht als zulk een ,shng ,jn   
beschouwd4    ,de tweede soort is wat   

,confucius noemt de ,kin ,tsz'1 de      
,vorstelijke1  ,koninklijke ,mensch1 we 
zouden ook kunnen zeggen3 ,de           
,superieure ,mensch4  ,dr4 van ,deventer
 heeft er mij eens op gewezen dat deze  
,kin ,tsz'1  zooals hij er in mijn      
vertaling van ,confucius over las1 veel 
heeft van  wat in de ,grieksche         
,platonische filosofie heet kalokgathos4
 ,er is  misschien ook iets in1 maar dan
 zonder het conventioneele dat er aan is
  gaan kleven1 en meer in 't hoogere1   
ideale1 van 't ,engelsche  gentleman04  
,de derde soort is de ,siao ,jn1 de     
,kleine ,mensch4 ,de meeste sinologen1  
en ik vroeger ook1 hebben dit opgevat in
 den zin van de verachtelijke  mensch1  
maar volgens de moderne ,confucianisten 
beteekent het meer de  mindere1 nog niet
 ontwikkelde mensch1 de armere mensch   
die1 omdat hij  nog uitsluitend om zijn 
voedsel moet denken en tobben1 het      
hoogere  ethische leven nog niet kent4  
,het zou dan veel hebben1 van wat in    
,europa met eene klasse-aanduiding de   

proletarir heet4    ,het wonderschoone  
in ,confucius' leer is dat hij het      
bereiken der  hoogste ,deugd binnen     
ieders vermogen stelt en verzekert1 dat 
,ch'ing01 den staat van volmaakte       
helderheid der ,sing1 dien de  ,wijze   
,heilige1 de ,shng ,jn0 reeds bij de    
geboorte bezit1 ook  door andere1 gewone
 menschen door onderricht 7,kiao07 en   
oefening  kan verkregen worden4 ,dit    
wordt duidelijk gezegd in den tekst uit 
de  ,choeng ,yoeng03    ,sommige worden 
met de kennis 7der plichten en deugden7 
geboren2  sommigen leeren haar later2   
sommigen kennen haar 7eerst7 na een     
smartelijk besef van hun onwetendheid4  
,maar als ze haar eenmaal weten  is het 
't zelfde40    ,men behoeft alzoo niet  
als heilige geboren te worden om den    
volmaakten  staat ,ch'ing0 te bereiken4 
,ieder kan dit ,ch'ing0  verkrijgen1    
hetzij door studie1 hetzij door de      
loutering en verheffing  van de smart4  
,ik zal nu eerst eens nader de          
menschelijke betrekkingen der ,woe      

,loen0 toelichten4    ,men houde vooral 
in het oog1 dat de vijf betrekkingen0   
als een  orde van dingen in de          
menschheid beschouwd worden1 die eene   
voortvloeiing zijn van de groote ,orde  
der ,dingen van het heelal4 ,zij  zijn  
dus niet enkel een maatschappelijke1    
maar eigenlijk een heilige1  kosmische  
orde4 ,de ritueele of formeele orde1 die
 het gedrag der  menschen in die        
betrekkingen regelt is wat in ,china    
,li0 heet4 ,in  een der heilige boeken1 
de ,li ,ki0 is al het daaraan verbonden 
ceremonieel omschreven4 ,de ,li0 is     
echter niet enkel ceremonieel en        
ritueel van menschen onderling1 maar ook
 van menschen tegenover de  hoogere1    
goddelijke machten4 ,voor zoover de     
formaliteiten onder  menschen aangaat is
 dit ceremonieel door oningewijde       
,westerlingen  veelal voor overdreven   
conventie1 en zelfs affectatie          
aangezien4 ,deze  ,li0 is echter        
niet--als de ,westersche begrippen      
decorum1  beleefdheid1 fatsoen          

enz4--afgescheiden van ethica en geloof 
in ,china1  maar is er identiek mede4   
,de ceremonin van de ,li0 zijn een      
symbool van den mensch in zijn          
veelvuldige verwantschappen01 en wel    
niet enkel menschelijke1 maar ook       
kosmische en goddelijke                 
verwantschappen4 ,uit het hoofdstuk in  
dit werk over de ,yih ,king0  zal men   
gewaar worden1 dat kosmisch en goddelijk
 in 't ,chineesch zeer  na verwante1 zoo
 niet identieke begrippen zijn1 daar de 
gansche kosmos  goddelijke openbaring   
is4    ,de ,chineesche familie is1      
zooals ik reeds zeide1 niet enkel een   
maatschappelijke1 maar een kosmische    
orde4 ,eerbied voor de familie is       
eerbied voor de kosmische orde1 voor de 
goddelijke orde4 ,de ,chineesche        
familie is de georganiseerde uitdrukking
 van den staat4 ,vandaar dat de         
absolute keizerlijke macht over het rijk
 afgespiegeld is in de absolute  patria 
potestas0 in de familie4 ,het           
godsdienstige ideaal is in de           

inrichting der familie zichtbaar gemaakt
 in patriarchale vormen4 ,de  familie is
 n een religieuze1 n een kosmische1 n   
een sociale  instelling4 ,het begrip    
familie0 weerspiegelt ook het hoogere   
creatie01 onafgebroken vorming en       
voortbrenging van leven4 ,samuel        
,johnson heeft terecht den innigen      
samenhang tusschen de leden eener       
,chineesche familie verklaard uit       
hetgeen hij noemt the religion of  the  
seed04 ,deze is z veelomvattend dat hij 
verwantschap berekent  in negen         
geslachten1 en dat de oudere broeder den
 zoon van zijn  jongeren broeder als    
zijn eigen zoon beschouwt1 en volle     
neven worden  gerekend broeder te zijn4 
,z als de keizer verantwoordelijk is    
voor het welzijn van zijn volk1  is de  
familievader verantwoordelijk voor dat  
zijner familie4 ,hij heeft  een         
onbeperkte patria potestas0 maar hij is 
dan ook de waker1 de  hoeder over alles 
en allen in de familie1 hij moet voor   
haar zorgen en  werken1 en zelfs is hij 

aansprakelijk voor het gedrag der       
familieleden4  ,volgens de ,shng ,y01   
het ,heilige ,edict1 uitgevaardigd door 
keizer ,kh'ang ,hsi1 is hij zelfs       
strafbaar voor de vergrijpen en         
misdaden der kinderen4 ,dit ,heilige    
,edict vergelijkt de familie met een    
stroom1 die vele takken en zijarmen     
heeft1 waarin1 hoe vr ook van den       
oorsprong1 hetzelfde water is4    ,de   
noodzakelijkheid1 het leven altijd door 
te verlengen1 als een  heilige plicht1  
geeft aan het huwelijk als eerste doel  
het verwekken  van kinderen4 ,te sterven
 zonder zonen na te laten is een bewijs 
van  oneerbiedigheid tegenover de ouders
 en voorouders1 een gebrek aan  ,hiao01 
en daarom is voor een man zonder zonen  
adoptie--mits van  een agnatischen      
verwant--plicht en is1 zelfs n zijn     
dood1 voor de  familie-oudsten posthume 
adoptie voorgeschreven4 ,door dit       
verlangen  naar zonen heeft het         
patriarchale concubinaat1 gegrond op    
voortzetting  van het heilige leven1 in 

,china niet een enkel zinnelijk motief1 
maar  is het oorspronkelijk             
godsdienstig4 ,de patriarch is het      
moreele en  sociale hoofd van de        
familie1 wiens priester hij in zekeren  
zin is4  ,naar beneden vloeit de        
patriarchale idee z uit1 dat de oudere  
broeder macht heeft over den jongere1 en
 tevens den plicht1 hem te  steunen en  
te leeren4 ,als twee broeders twisten1  
zegt het ,heilige  ,edict1 is dit alsof 
de linkerhand de rechter slaat4    ,de  
patria potestas0 is een absolute macht1 
evenals de keizerlijke  autoriteit1 maar
 steeds getemperd en begrensd door      
recht1 door de  plicht ook om te        
onderwijzen en liefderijk te helpen en  
te steunen4    ,in zekeren zin is       
,ouderdom k een patriarch in ,china4    
,de ,li ,ki0 zegt1 dat eerbied voor den 
,ouderdom even oud is als het           
menschelijk geweten4    ,de geheele     
,chineesche godsdienst is wel eens      
genoemd eene ontwikkeling  uit de       
,hiao01 die de liefde en de eerbied tot 

de ouders niet  alleen is1 maar de      
ondergeschiktheid1 in reverentie1 van 't
 lagere in  de orde der dingen tot het  
hoogere in die orde4 ,in elken          
,chineeschen  vorm van godsdienst is de 
basis patriarchaal4    ,de patriarch in 
de ,chineesche familie heeft ook niet   
zijn autoriteit  als alleenstaand       
persoonlijk individu1 maar als een      
schakel in de  kosmische orde der       
dingen1 als constitueerend deel der     
geheele ,familie1  de doode voorvaderen 
medegerekend1 en deze familie weer mede 
constitueerend den staat1 met aan 't    
hoofd de keizer1 die weer boven  zich   
heeft zijn vader ,shang ,ti 7of1 meer   
concreet3 ,th'ien1 den  ,hemel74    ,wij
 moeten dus den voor ons1 ,westerlingen1
 overdreven lijkenden  samenhang der    
,chineesche familie1 en den eerbied der 
,chineezen voor hun                     
familiebetrekkingen--een eerbied1 z     
groot1 dat een volwassen1  veertigjarig 
man niets van belang doen zal vr zijn   
ouden vader  eerst om raad1 en          

vergunning te vragen--niet beschouwen   
als een  maatschappelijke conventie1    
maar als eerbied voor de kosmische en   
goddelijke ,orde der dingen4 ,het ,pad1 
,tao1 kan niet begaan worden zonder     
eerbied voor en in standhouding van de  
familiebetrekkingen4 ,een tekst  uit de 
,choeng ,yoeng0 zegt dan ook3 ,de ,tao  
van den ,kin ,tsz'  begint met 7den     
gewonen omgang van7 mannen en vrouwen4  
,maar aan het  opperste er van gekomen  
strekt ,tao zich uit over ,hemel en     
,aarde04    ,zooals ik reeds gezegd heb1
 werd de ,sing door ,confucius beschouwd
 als  de bron van alle menschelijke     
deugden4 ,was deze ,sing dus in den     
toestand van ,ch'ing1 ,volmaaktheid1 dan
 waren alle deugden in den  mensch ook  
volmaakt4 ,de mensch wordt1 volgens     
,confucius1 dus niet  geboren met zonde1
 maar met ,deugd4 ,er is geen ,duivel en
 geen ,hel1 die  hem wachten1 omdat hij 
7waar hij toch moeilijk iets aan doen   
kon7 met  erfzonde geboren werd1 maar   
door zijn ,deugd1 indien hij zich       

slechts  aan de ,sing hield1 en deze in 
,ch'ing1 den volmaakten staat bleef1 kan
  hij worden als zijn ,vader1 den       
,hemel1 ,shang ,ti4 ,niet met een soort 
boeman1 die ,satan heette1 noch met een 
brandend vuurtje1 de ,hel1 moeten  de   
menschen bang gehouden worden1 om hun   
des te beter te kunnen  regeeren1 maar  
door de kracht van zijn eigen ,wijsheid1
 die de ,deugd  insluit1 moet de        
regeerder het volk regeeren4 ,regeert   
hij niet met de  ,deugd en de ,wijsheid1
 dan wordt het ,ming1 het mandaat van   
den ,hemel hem  ontnomen4    #ege jaar  
voor ,confucius werd de tiran keizer    
,chow door den  revolutionnair ,wen     
,wang1 die later een zeer goed1 wijs    
koning werd1  onthoofd1 omdat hij zijn  
macht in wreedheid misbruikte1 en deze  
,wen  ,wang wordt in de ,shoe ,king als 
een van ,china's deugdzaamste groote    
mannen verheerlijkt en door ,confucius  
telkens als moreel voorbeeld  gesteld4  
,de ,sing0 is het uitgangspunt van het  
geheele leven1 zoowel in de  familie als

 in den staat4 ,en hier komen wij nu tot
 het schoone  beginsel1 waarin de ,geest
 van ,china zich op zijn heerlijkst     
openbaart1  en dat het geheele ,westen1 
dat zijn staatkundige inrichting op het 
oogenblik in haar grondvesten geschokt  
ziet1 hoog noodig van het ,oosten       
behoort over te nemen1 namelijk dit3 dat
 regeeren berust op het  zelf-karakter1 
dus op de cultivatie van de ,sing1 van  
den regeerder of  de regeerders4 ,niet  
op enkel kunde1 intellect1 knapheid van 
de  regeerders behoort de staat te      
berusten1 maar op hun karakter4    ,ik  
haal1 om dit te illustreeren1 eenige    
teksten van ,confucius hieronder  aan3  
,daarom mag 7de ,vorst die een ,kin     
,tsz' is7 niet verzuimen zijn  eigen    
karakter te verzorgen4 ,wil hij zijn    
eigen karakter verzorgen1 dan  mag hij  
niet verzuimen1 zijn ouders te dienen4  
,wil hij zijn ouders  dienen1 dan mag   
hij niet verzuimen de menschen te       
kennen4 ,wil hij de  menschen kennen1   
dan mag hij niet verzuimen1 den ,hemel  

te kennen04  #ab        ,de instellingen
 en wetten van den 7,vorst die een7 ,kin
 ,tsz' 7is7  hebben hun oorsprong in    
zijn eigen karakter1 en de bevestiging  
er van  gebeurt door de groote massa van
 het volk04 #ac        ,alleen hij1 die 
de opperste ,wijsheid heeft onder den   
,hemel kan  voldoende vlug van          
bevatting1 helder van doorzicht1 van    
vr-reikende  intelligentie1 lomvattend  
van kennis zijn om de regeering uit te  
oefenen04 #ad        ,alleen hij1 die de
 opperste ,ching0 heeft onder den       
,hemel1 kan  de hoogste1 natuurlijke    
betrekkingen der menschen onder den     
,hemel  regelen1 kan de groote1         
oorspronkelijke deugden van den ,hemel  
grondvesten1 kan de transformeerende en 
voedende acties van den ,hemel  weten4  
,hoe zou hij iets buiten zichzelf kunnen
 hebben om op te  steunen80 #ae         
,de ,ouden1 die de schitterende ,deugd  
door het geheele keizerrijk  wilden     
heldermaken1 regeerden eerst hun rijk   
goed4 ,wilden zij hun rijk  regeeren1   

dan regelden zij eerst hun families4    
,wilden zij hun families  regelen1 dan  
verzorgden zij eerst hun ,zelf4 ,wilden 
zij hun ,zelf  verzorgen dan maakten zij
 eerst hun wil en gedachten oprecht1    
wilden  zij hun wil en gedachten oprecht
 maken1 dan voerden zij hun kennis tot  
het allerhoogste op4 ,de kennis tot het 
allerhoogste opvoeren bestaat in  het   
doorgronden van de dingen04 #af         
,van den ,keizer af tot de massa van het
 volk toe moeten allen het  verzorgen   
van het ,zelf als de ,oorsprong         
beschouwen40 #ag ,wordt de  ,oorsprong  
verward dan kan niets wat daaruit       
voortkomt tot goede orde  worden        
gebracht04 #ah        ,wat bedoeld wordt
 met ,om het rijk te regeeren moet men  
eerst  zijne familie regelen0 beteekent3
 als men zijne familie niet kan  leeren1
 kan men andere menschen niet leeren4   
,daarom behoeft de ,kin  ,tsz' niet     
buiten zijne familie te gaan om zijn    
leer voor den staat te  volmaken4 ,de   
,hiao1 daarmede moet men zijn vorst     

dienen4 ,de ,ti 7liefde  voor ouderen   
broeder7 daarmede moet men zijn         
superieuren dienen4 ,de  ,ts'z'         
7mededoogen7 daarmede moet men de       
menigte behandelen04 #ai        ,daarom 
moet 7de ,vorst die een ,kin ,tsz' is7  
alles 7eerst7 zelf  hebben en daarna van
 het volk verlangen1 dat het zelf 7ook7 
heeft1 en  moet alles 7eerst7 zelf niet 
hebben en daarna van het volk verlangen1
  dat het dit zelf 7ook7 niet heeft4    
,een mensch1 die zichzelf wegcijfert  en
 7alles7 niet wederkeerig op zichzelf   
doet slaan1 en 7toch7 het volk  vermocht
 te leeren1 heeft nog niet bestaan04 #bj
        ,daarom zal de ,vorst allereerst
 zorg dragen voor 7eigen7 deugd4 ,als   
hij de deugd heeft1 heeft hij ook de    
menschen4 ,als hij de menschen  heeft1  
heeft hij het grondgebied4 ,als hij het 
grondgebied heeft1 heeft  hij           
bezittingen4 ,heeft hij bezittingen dan 
heeft hij middelen voor zijn  uitgaven40
 #ba        ,de deugd is de ,oorsprong4 
,de bezittingen zijn het einde40 #bb    

,de ,vorst die den ,oorsprong bijzaak   
maakt1 en het einde hoofdzaak1  zal met 
het volk in strijd komen1 en maken dat  
er roof gebeurt04 #bc        ,daarom    
heeft de 7,vorst die een7 ,kin ,tsz'    
7is7 een groote ,tao  7,weg7 te volgen4 
,met zelfvolmaking en waarachtigheid    
verkrijgt hij het4  ,met hoogmoed en    
buitensporigheid verliest hij het40 #bd 
,bovenstaande teksten illustreeren      
genoegzaam de bedoeling1 dat het de     
,wijsheid is1 die alleen recht en       
bevoegdheid geeft om te regeeren4       
,uit den schoonen1 en zoo eenvoudigen   
tekst3 ,de ,deugd is de  oorsprong1 de  
bezittingen zijn het einde0 volgt de    
oplossing van het  moeilijke raadsel1   
waardoor de wereld thans in zulk eene   
schromelijke  verwarring is1 namelijk   
het raadsel1 hoe de groote economische  
strijd  is op te lossen4 ,die oplossing 
zal namelijk eerst daar zijn1 wanneer   
,economie en ,ethica n zijn4    ,om een 
en ander goed uit te leggen is het      
echter noodig1 eerst iets te  vertellen 

van een toekomst-droom1 door ,confucius 
in een grandioze  zieners-vizie         
gedroomd4                ,,de           
,,toekomst-,,droom ,,van ,,confucius    
,wanneer wij de ,confucianistische      
zedeleer en sociale verordeningen       
beschouwen1 met hun oude tradities en   
hun vastgesteld decorum1 dan zou  het   
ons licht kunnen voorkomen1 alsof wij   
hier te doen hebben met een  leer van   
star conservatisme1 die geen            
ontwikkeling zou kennen1 en dus  op den 
duur vooruitgang zou tegenhouden4 ,al   
die zorgvuldig  voorgeschreven          
familieverhoudingen1 waarin een heilige 
,orde werd  gezien1 als een onderdeel   
van de groote kosmische ,orde1 dat      
angstvallig  vasthouden aan             
familiebanden en verplichtingen1 de     
bijna kinderachtige  angst1 het decorum 
te schenden1 en te kort te komen aan    
maatschappelijke verhoudingen1 dat alles
 zou in staat zijn1 de figuur  van      
,confucius1 ondanks zijn groote         
wijsheid1 voor ons kleiner te maken4    

,confucius1 als alle groote             
wereld-,wijzen1 wist echter zeer goed1  
dat de  gansche kosmos in een           
voortdurend proces van evolutie is1 en  
dat dus  ook de menschheid1 in die      
kosmische orde begrepen1 niet altijd    
dezelfde  zal blijven1 maar             
verschillende stadia van evolutie zal   
doorloopen4 ,de  zedewetten1 de sociale 
orde-bepalingen1 de verschillende       
menschelijke  verhoudingen en relaties1 
die hij met zooveel zorg en nadruk als  
noodig  voorschreef en leeraarde1 waren 
berekend op het stadium van             
ontwikkeling waarin toen het volk       
verkeerde4    ,dat ,confucius echter    
geen star conservatief was1 maar wel    
degelijk1 in  een schoonen zieners-droom
 door den mist der tijden heen1 helder  
in  komende eeuwen zag1 wordt duidelijk 
bewezen door een gedeelte uit zijn      
geschiedkundig-filosofisch werk ,ts'oen 
,ts'oe01 waarin hij  aangeeft de ,drie  
,stadia van ,ontwikkeling der           
,menschheid04 ,wij  kunnen hieruit zien1

 dat de droom van den ,wereldvrede reeds
 honderden  jaren vr ,christus door den 
grooten ,chineeschen ,wijze gedroomd is4
    ,ik laat hieronder volgen1          
gedeeltelijk aan de hand van ,chen ,huan
 ,chang3      ,de ,drie ,stadia van     
,confucius4    ,in het eerste1 het      
,wanordelijke ,stadium1 is de primitieve
 beschaving  juist uit den chaos        
ontstaan1 en de sociale geest is nog    
zeer ruw4 ,er  is een scherpe           
afscheiding tusschen het eigen land en  
alle andere  landen4 ,daarom wordt meer 
gelet op de toestanden in eigen land1   
dan in  den vreemde1 en behalve machtige
 rijken1 die worden gevreesd1 worden    
kleine landjes verwaarloosd en over 't  
hoofd gezien4    ,in het tweede1 het    
z4g43 ,vooruitgaande ,vrede-,stadium1 is
 er enkel  onderscheid tusschen         
beschaafde landen en de onbeschaafde1 de
  barbarenvolken4 ,de grens der         
beschaving is breeder en de vriendschap 
der naties is nauwer4 ,door gelijke     
rechten kunnen kleine landen bij  groote

 hun vertegenwoordiger hebben4    ,maar 
in 't derde1 't ,stadium van den        
,uitersten ,vrede1 genaamd ,ta  ,t'oeng1
 de ,groote ,gelijkheid1 is er in 't    
geheel geen  onderscheiding meer4 ,de   
barbaren zijn beschaafde volken         
geworden1 en  hebben gelijke rechten met
 andere volken4    ,al zijn de naties   
ver vanelkaar1 of dichtbij1 klein of    
groot1 de heele  wereld is een ,eenheid1
 en 't karakter der menschheid is tot   
zijn  hoogste ontwikkeling gekomen4     
,ik zal nu eens aanhalen met ,confucius'
 eigen woorden1 uit zijn werk  ,lente en
 ,herfst0 ,ts'oen ,ts'ioe01 hoe hij zich
 dat #c;e  stadium ,ta ,t'oeng          
voorstelt4    ,als het groote principe  
van ,ta ,t'oeng regeert1 wordt de       
geheele  wereld n ,republiek4 ,men kiest
 menschen van talent1 deugd en kunde1   
deze spreken over ernstige overeenkomst 
en samenwerking1 en bevorderen          
algemeenen wereld-vrede4 ,de menschen   
beschouwen hun ouders niet enkel  meer  
als hun eigen ouders of hun kinderen als

 hun eigen kinderen4 ,er  wordt een     
practische voorziening getroffen voor   
ouden van dagen tot aan  hun dood1      
werkverschaffing voor den middelbaren   
leeftijd en opvoeding  voor de jeugd4   
,de weduwnaars1 weduwen en weezen en    
kinderlooze oude  menschen1 en zij1 die 
door ziekte niet meer in staat zijn te  
werken1  worden allen behoorlijk        
onderhouden4 ,iedere man heeft zijn     
rechten en  de individualiteit van      
iedere vrouw is gewaarborgd4 ,de        
menschen  produceeren goederen en       
weelde1 omdat zij niet willen1 dat die  
verwaarloosd zullen worden1 maar niet   
voor hun eigen pleizier alleen4         
,ledigheid hatende1 werken zij1 maar    
niet met het oog op eigen voordeel4  ,op
 die manier worden zelfzuchtige plannen 
onderdrukt of kunnen zij niet  opkomen4 
,roovers1 inbrekers en moordenaars      
bestaan niet4 ,vandaar dat de           
huisdeuren open kunnen blijven en niet  
gesloten worden4 ,dat is wat ik  het    
stadium van ,groote ,gelijkheid0 noem4  

,nu dit groote principe nog niet        
ontwikkeld is1 wordt in de wereld       
gerfd1 door de familie4 ,ieder beschouwt
 zijn ouders enkel als zijn  eigen      
ouders en behandelt zijn kinderen enkel 
als zijn eigen kinderen4  ,de welvaart  
van ieder1 en zijn werk1 zijn enkel voor
 zijn eigenbelang4    ,groote mannen    
verbeelden zich1 dat het regel is1 dat  
hun bezittingen  overgaan op hun        
familie4 ,hun doel is om de muren van   
hun steden en  voorsteden sterk te maken
 en hun grachten en slooten secuur4     
,ritus en justitie worden beschouwd als 
de draden1 door welke zij in  haar      
correctheid de betrekking tusschen vorst
 en onderdaan zien te  handhaven1 in    
haar edelmoedige zorg die tusschen vader
 en zoon1 in hare  harmonie die tusschen
 ouderen broeder en jongeren1 en in een 
gemeenschap van sentiment die tusschen  
man en vrouw1 en in  overeenstemming    
daarmede regelen zij het verbruik1 en   
distribueeren  land en huizen1          
onderscheiden mannen van militaire      

bekwaamheid en  knapheid1 en volvoeren  
hun arbeid met het oog op eigen         
voordeel4 ,z  komt het1 dat zelfzuchtige
 plannen en ondernemingen voortdurend   
oprijzen1 en daar is altijd oorlog het  
gevolg van40    ,tot zoover ,confucius1 
voor zoover ik hem letterlijk aanhaal1  
ik zal er  nu een en ander uitlichten4  
,ieder sinoloog weet1 dat ,confucius de 
#e  z4g4 sociale betrekkingen0 7die     
tusschen vorst en onderdaan1 vader  en  
kind1 man en vrouw1 ouderen broeder en  
jongeren broeder1 vriend en  vriend71   
hoofdzaak in de sociale en moreele orde 
vond4 ,hij beschouwde  die echter van   
tijdelijken aard in de evolutie der     
,menschheid1 en ze  waren alleen in die 
evolutie noodig en van kracht voor 't   
#b;e ,stadium  waarin hij leefde1 en    
waarin wij nu nog leven4 ,in 't #c;e    
,stadium1 de  ,groote ,gelijkheid01 is  
de gehle wereld de eenige sociale       
organisatie1 en het individu is de      
onafhankelijke eenheid2 zoowel de       
sociale als de individueele karakters   

bereiken hun hoogste  ontwikkeling4 ,er 
is geen nationale staat1 zoodat er geen 
oorlog is1  geen                        
defensie-noodzakelijkheid1 en er ook    
geen menschen van militaire  kunde en   
talenten noodig zijn4 ,mannen van deugd1
 talent en bekwaamheid1  worden door het
 volk gekozen1 zoodat het volk zelf     
souverein is1 en de  betrekking tusschen
 vorst en onderdaan bestaat dus niet    
meer4 ,man en  vrouw zijn niet langer   
gebonden door den band van 't huwelijk1 
en de  betrekkingen3 vorst en onderdaan1
 man en vrouw1 vader en zoon1 oudere  en
 jongere broeder bestaan niet meer4     
,de eenige betrekking die bestaat is3   
vriendschap4    ,er is geen familie1 dus
 er is ook geen erfenis1 geen privaat   
eigendom1  geen zelfzuchtig plan4 ,er   
bestaan ook geen klassen1 zoodat de     
eenige  classificatie1 die men kan maken
 is die van ouderdom of sekse1 maar of  
iemand oud1 middelbaar leeftijd of jong 
is1 man of vrouw1 ieder kan  voorzien in
 zijn behoeften4 ,het groote ,principe  

van ,ta ,t'oeng  regeert1 zoodat        
iedereen evengoed is als ieder ander1 en
 de  onderscheiding der z4g4 moreele    
constanten3 liefde1 justitie1 ritus1    
wetenschap en eerlijkheid niet meer     
noodig zijn4 ,iedereen heeft van  zelf  
liefde voor alle anderen1 dus           
artificieele ritus en justitie zijn     
overbodig4    ,men ziet3 ,confucius     
geloofde in een ontwikkeling1 een       
evolutie der  menschheid en heeft--zij  
het in een verre1 verre toekomst--den   
,wereld-,vrede geprofeteerd1 lang voor  
,carnegie en 't ,vredespaleis4    ,door 
de geheele leer van ,confucius loopt    
trouwens de leer van den  ,vrede1 en ook
 door de leer van een ,wijze1 die n hem 
kwam1 ,mng  ,tsz' 7,mencius74 ,mencius  
zeide eens1 en 't was of hij de         
politieke  toestanden van vr dezen      
oorlog besprak3    ,zij1 die zeggen1 dat
 wij1 om onzen souverein1 allianties    
moeten  sluiten met andere staten1 opdat
 onze veldslagen dan succesvol zullen   
zijn1 worden tegenwoordig goede         

ministers genoemd1 maar vroeger werden  
zij genoemd3 de pest van het volk40     
,confucius veroordeelde niet alleen den 
oorlog1 maar ook de  voorbereidingen er 
voor4 ,hij noemde dat verspilling van   
weelde en  welvaart en een zwaren last  
voor 't volk4 ,ook economisch           
veroordeelde  hij daarom den oorlog4    
,zijn ideaal was3 oorlog afschaffen en  
de militaire maatschappij  veranderen in
 een industrieele4 ,toen ,confucius eens
 met zijn discipelen  ,tsz' ,loe1 ,tsz' 
,koeng en ,yen ,yun op een berg stond1  
vroeg hij hun  eens hun individueele    
wenschen op te noemen4    ,tsz' ,loe    
zei1 dat hij wenschte een leger te      
vormen1 den vijand aan te  vallen en    
duizenden mijlen grondgebied te         
veroveren4    ,tsz' ,koeng zei1 dat hij 
een wit kleed wenschte aan te doen en   
een  witte kap opzetten om de           
oorlogvoerenden tot rede te brengen en  
te  verzoenen4 ,maar ,yen ,yun zeide3   
,mijn eenige wensch is1 een vrijen      
koning of andere wijze regeering te     

hebben en daaronder minister te  worden4
 ,ik zou dan maken1 dat de wallen der   
steden niet meer noodig  waren1 en ook  
geen grachten1 want geen vijand1 die er 
over wilde komen1  en dat ik de zwaarden
 en lansen kon laten smelten om er      
landbouwwerktuigen van te maken4 ,ik zou
 voor duizend jaren een oorlog          
onmogelijk maken40    ,confucius viel   
hem bij4 ,tsz' ,loe sprak als een       
militair1 ,tsz' ,koeng  als een         
diplomaat1 maar ,yen ,yun en ,confucius 
als de hoogste  staatsman1 met 't       
hoogste ideaal1 als de ,wijze1 die den  
,vrede wil4  ,het meest belangrijke is  
hier3 't smelten van zwaarden en lansen 
om  er landbouwwerktuigen van te maken4 
,soldaten zouden hierdoor tot  vreedzame
 landbouwers worden4 ,plato's           
ideaal-staat was nog altijd een  kleine 
goed begrensde staat1 tot den oorlog zoo
 noodig gereed4  ,confucius' ideaal ging
 verder de toekomst in4 ,hij heeft      
voorgevoeld  den ,wereld-,vrede1 in het 
derde stadium1 de ,groote ,gelijkheid4  

,het  eerste ,vredespaleis1 een         
geestelijk1 is opgetrokken door de      
,oostersche  gedachte van ,confucius1 en
 was vrij wat eerlijker en reeler dan   
het  stoffelijke luxe-paleis op den     
,scheveningschen ,weg1 met heel wat     
minder  vertoon en koude drukte er      
omheen4    ,de geheele                  
,confucianistische filosofie is steeds  
gericht op3 ten eerste  zelf-volmaking1 
maar deze niet egostisch bedoeld doch   
steeds leidende  tot het door eigen     
deugd volmaken van de medemenschen1 de  
broeders4  ,alle menschelijke deugden   
beschouwt ,confucius als te zijn vervat 
in  n hoofddeugd1 ideographisch         
uitgedrukt door een karakter  ,jn01     
samengesteld uit twee andere1 waarvan   
het eene mensch0  en het andere twee0   
beteekent4 ,alzoo3 twee menschen in n   
vereenigd40    ,prof4 ,legge en vele    
andere sinologen vertalen het met       
benevolence01 ,dr4 ,chen ,huan ,chang   
noemt het ,love01 ,liefde4 ,de          
,confucianistische hoofddeugd is alzoo  

liefde voor den medemensch1             
,broederschap1 en wel omdat 7men denke  
hier aan het te voren behandelde        
karakter shoe07 mijn hart is evenals het
 hart van andere  menschen04    ,een    
andere ,confucianistische deugd wordt   
genoemd ,yi01 ideografisch  geschreven  
met een karakter1 waarvan het eene deel 
beteekent ik1  ikzelf01 en het andere   
waarschijnlijk eene samentrekking is van
  goed04 ,alzoo beteekende3 ik zelf     
goed04 ,alzoo ,jn01  ,broederschap1     
slaat op de anderen1 de medemenschen1 en
 ,yi0 is een  aspect van het zelf4 ,wij 
hebben anderen lief1 maar wij maken ons 
zelven  rechtvaardig4    ,als men den   
toekomst-droom van ,confucius goed in   
het oog blijft houden1  dien droom1     
waarin de ,groote ,gelijkheid0 der      
menschen bereikt zal  zijn1 maar tevens 
niet vergeet1 dat thans1 in het z4g4    
,tweede  ,stadium0 waarin de menschheid 
nog verkeert1 de groote verschillen     
bestaan tusschen den ,shng ,jn01 den    
,kin ,tsz0 en den  ,siao ,jn01 dan      

begrijpen wij1 hoe ,confucius1 van het  
,zelf  uitgaande het ethische leven     
boven het economische stelde1 maar de   
maatschappij in dat nog onvolmaakte     
tweede stadium beschouwend1 het         
economische nog moest stellen boven het 
ethische4    ,een treffende illustratie 
hiervan is te geven uit de ,loen ,y01 de
  ,verspreide ,gezegden van ,confucius4 
,toen ,confucius eens in zijn wagen     
uitreed1 zeide hij tot zijn wagenmenner 
,yan ,yu3 ,hoe talrijk is het  volk60   
,toen zeide ,yan ,yu3 ,als ze dan zoo   
talrijk zijn1 wat moet er dan nog  mr   
voor hun gedaan worden80    ,geef hun   
welvaart0 was het antwoord--,en als zij 
welvaart  hebben1 wat dan nog           
meer80--,en ,confucius zeide3 ,onderwijs
 hen60    ,en hier sprak hij een        
universeel principe uit4 ,vr het volk te
  onderwijzen moet men het voedsel en   
welvaart geven4 ,in de ,shi  ,king01 den
 ,bijbel der ,poezie1 staat3 ,geef hun  
eten en geef hun  drinken 7dus dit      
eerst4 ,h4 ,b47 ,onderwijs hen en leer  

hen04    ,er moet goed onderscheiden    
worden dat ,confucius twee principes    
gaf1  voor twee klassen menschen1       
superieure menschen en kleine menschen4 
,de  hgste1 ,heilige of ,wijze menschen 
hebben geen aparte principes  noodig1   
daar deze de wijsheid reeds hebben4     
,voor de superieure menschen  is het    
ethische leven hoofdzaak2 voor de       
mindere menschen het  economische4      
,confucius zeide ook nog 7zie de ,loen  
,y07 ,de  geest van den superieuren     
mensch is gericht op ,rechtvaardigheid2 
de  geest van den minderen mensch is    
gericht op voordeel04    ,voor den      
minderen mensch1 die nog niet onderwezen
 is1 en die 't  allereerst nog voor zijn
 dagelijksch brood heeft te zorgen1 is  
voordeel  't voornaamste4    ,in        
,mencius lezen wij3 ,de man van         
volmaakte deugd is aldus3 strikt        
volgende rechtvaardigheid1 maar niet om 
het voordeel2 grondig principes         
overwegende1 maar niet met de           
verwachting van succes04    ,confucius  

verbood aan vorsten en aan superieure   
menschen over  voordeel0 te spreken1    
maar daarom zeide hij nog volstrekt niet
 dat  het volk niet om voordeel mocht   
denken4 ,de begrippen ,li01  voordeel1  
winst1 en ,yi0 rechtvaardigheid1 van    
,confucius1 zijn1 ook  door sommige     
,chineesche ,confucianisten1 vooral in  
de ,soeng dynastie1 te  veel als        
tegenstellingen genomen4    ,de moderne 
,confucianisten1 aldus ,chen ,huan      
,chang1 houden ze voor  hetzelfde1 maar 
in verschillende termen1 voor           
verschillende klassen van  menschen4    
,zij harmonieeren economie en ethica en 
identificeren  ,rechtvaardigheid met    
voordeel4 ,zij zeggen3 het wre          
,voordeel1 dat  tegen ,rechtvaardigheid 
ingaat zal1 op den langen duur1 blijken 
gn  ,voordeel te zijn4 ,het onmiddellijk
 ,voordeel te verkiezen boven ,recht is 
zelfmoord-politiek4    ,dat ,confucius  
de woorden ,voordeel en                 
,rechtvaardigheid toch nog als          
verschillend gebruikte1 is omdat hij    

steeds drie stadia van evolutie  der    
menschheid voor oogen had1 en hij wist1 
nog maar in het tweede te  leven4       
,als hij steeds het woord ,voordeel0 in 
plaats ,recht0 gebruikte  zou dat1 in   
het tweede ,stadium1 dat der z4g4       
,kleine ,rust0  aanleiding tot          
verwarring kunnen geven4 ,dan zou       
misschien meer om geld  dan om karakter 
worden gedacht4 ,ook in onze            
,europeesche geldmakende  maatschappij  
van thans zou dit zoo zijn4    ,hoewel  
ten slotte de economische principes     
harmonieeren met de  ethische1 kan onder
 sommige omstandigheden economisch leven
 niet  bestaan naast ethisch leven4     
,een mooie illustratie hiervan geeft het
 volgende3 #be    ,tsz' ,koeng 7een     
discipel7 vroeg eens ,confucius een en  
ander over  ,regeering3    ,de          
vereischten voor eene ,regeering01 zeide
 ,confucius1 zijn dat  er voldoende     
voedsel zij1 voldoende soldaten1 en het 
geloof  7oprechtheid1 eerlijkheid7 van  
het volk04 ,tsz' ,koeng zeide3 ,als  het

 nu eens niet anders kn1 en een van deze
 dingen moest weg1 welke  moest dan het 
eerste weg80--,de soldaten0 antwoordde  
,confucius4--,en als het nu eens niet   
anders kn maar een van de  twee         
overblijvende moest weg80 was nu de     
vraag weer4--,en ,confucius  antwoordde3
 ,doe dan afstand van het voedsel4 ,van 
oudsher af is de  dood het lot van alle 
menschen1 maar als er geen geloof       
7oprechtheid1  eerlijkheid7 in de harten
 der menschen is1 is de ,staat niet     
gevestigd40    ,het woord voedsel moet  
hier worden opgevat als te omvatten alle
  economische leven2 het woord soldaten 
alle militaire krachten2 het  woord     
geloof alle godsdienstige en ethische   
leven4 ,zelfs in dze  woorden noemt     
,confucius het voedsel1 het economische1
 het eerste1  vraan1 als antwoord op een
 vraag omtrent ,regeering4 ,maar tch    
concludeert hij1 als f 't economische f 
't ethische leven moet  worden          
opgeofferd1 tot opoffering van 't       
economische4 ,dit schijnt  tegenstrijdig

 aan zijn eigen principe dat economisch 
moet harmonieeren  met ethisch1 maar tch
 is er hier harmonie4 ,in het rste      
,stadium  der ,evolutie1 het z4g4       
,primaire1 ,wanordelijke1 weten de      
menschen nog  niet van ethica1 hun      
onmiddellijke behoefte is voedsel1 en   
als ge tegen  hun spreekt over ethica en
 godsdienst--zooals n nog in ,europa zoo
  veel gebeurt--terwijl ze honger en    
gebrek lijden1 luisteren ze daar  niet  
naar4    ,maar in de gulden             
toekomsteeuwen der ,ta ,t'oeng01 der    
,groote  ,gelijkheid1 zal dit alles     
anders zijn1 dan zullen ,ethica en      
,economie  niet meer in botsing komen   
omdat ze een zullen zijn4    ,ik kom    
thans aan het einde van mijn hoofdstuk  
over ,confucius1 den  grooten ,wijze1 in
 wien de ,geest van ,china het meest    
belichaamd is4 ,die  geest is de geest  
van den staat1 de familie1 en het       
individu van ,china  tegelijk4    ,de   
,confucianistische ,staat is eene       
evolutie van moreele ,orde1 schreef     

,johnson4 ,de integriteit van de        
politieke sfeer is er afhankelijk van   
het zelf-respect en de beschaving van   
haar leden4 ,de familie is de  sociale  
eenheid van den staat1 en ieder is      
gehouden1 die sociale  eenheid zoo edel 
en moreel mogelijk te maken4 ,verder    
wordt het recht om  anderen te regeeren 
gebaseerd op de macht om zich zelf te   
regeeren4 ,in  de ,loen ,y0 staat3 ,de  
cultiveering van het ,zelf is de wortel 
van alles04    ,de geheele wereld en ook
 het geheele ,heelal worden             
bijeengehouden door  n alles-omvattende 
,eenheid04 ,die ,eenheid is het         
universeele  van alle principes1 en     
omvat onder n ,wet de ,persoon1 de      
,familie1  den ,staat en het ,heelal4   
,eenheid1 dat hoogste doel van alle     
godsdienstige filosofie1 rust voor      
,confucius op puur ethische en          
practische gronden en hun toepassing op 
iedere sfeer4 ,zooiets als zonde  of    
zondeval is in de geheele ,chineesche   
filosofie onbekend1 en1 zooals  ik reeds

 zeide1 zooiets geraffineerd kwaads als 
b4 v4 de ,satan-idee  eveneens4 ,ieder  
mensch kan volgens ,confucius de ,deugd 
bereiken1 omdat  de ,deugd zijn         
innerlijke natuur is en zijn            
onveranderlijke betrekking  tot het     
,heelal4 ,z als het ,christendom het    
,vaderschap van ,god  erkent1 z is het  
,confucianistische geloof een erkentenis
 van de  ,wijsheid1 ,orde1 ,goedheid en 
,rechtvaardigheid van kosmische wetten1 
door  ,shang ,ti1 het opperwezen        
voorgesteld en van 's menschen ,eenheid 
daarmede4 ,de natuur van den mensch is1 
volgens ,confucius niet1 zooals  't     
,christendom aanneemt1 door een         
oorspronkelijken zondeval  zondig01 maar
 z als de natuur van goud hardheid is1  
en de  natuur van vuur hitte1 z is de   
natuur van den mensch ,jn0  d4i4        
tegelijk liefde1 rechtvaardigheid1      
getrouwheid1 wijsheid1  zedelijkheid4   
,de ,hemel--,th'ien--heeft den mensch gn
 zonde  medegegeven1 maar de opperste   
goedheid en deugd1 en de geheele kunst  

van het leven is1 deze rein te houden1  
en zich te concentreeren in wat  het    
hart--hier ook3 de geest--van den ,hemel
 medekreeg bij zijn  geboorte4 ,men kan1
 dit in 't oog houdende begrijpen1 hoe  
moeilijk een  ,chinees het ,christendom 
met zijn idee van zondeval1 aanneemt4   
,gebed is in dit systeem onnoodig1 omdat
 de ,hemel zich niet met ieder  mensch  
apart bemoeit4 ,de ,hemel1 ,th'ien1 #bf 
helpt niet speciaal  dezen of genen4    
,th'ien op zich zelf1 absoluut zijnde1  
staat ook boven  de relatieve begrippen 
goed of kwaad1 want het probleem1 wat   
,th'ien  is1 is transcendent aan alle   
betrekkelijkheden4 ,goed en kwaad       
bestaan  alleen ten opzichte der        
evolutie van wereld en mensch4    ,in   
een ,appendix van de ,yih ,king0 staat  
te lezen3    ,de kosmische processen    
geven hun stimulans aan alle dingen1    
maar  hebben niet de bezorgdheid van den
 ,wijze04    ,th'ien representeert      
kosmische processen1 de ,wijze ethische4
 ,maar wel  heeft ,th'ien bij de        

geboorte den mensch--en trouwens al het 
bestaande--de ,sing medegegeven1 waarin 
alle deugd en goedheid inherent  zijn1  
en de mensch heeft de bewustheid1 om die
 volmaakt in hem te doen  blijven1 als  
hij de ,sing maar in den volmaakten     
staat ,ch'ing0  houdt4 ,en dat kan hij  
door oefening en studie1 en leert hij   
ook door  smart4    ,zulk een leer geeft
 den mensch zelf-respect1               
zelf-bewustheid1  waardigheid4 ,die     
waardigheid1 met een sereene kalmte en  
voorname rust  zijn dan ook het kenmerk 
van den beschaafden1 ontwikkelden       
,chinees4  ,heftigheid1 grofheid en     
drift1 die groote gebreken van den      
,westerling1  zijn in ,china bewijzen   
van onbeschaafdheid1 ongeletterdheid1 en
 gebrek  aan evenwicht1 middenmaat4     
,rust1 kalmte1 worden ze niet den       
,chinees  geleerd in die wonderwijze    
leer van ,choeng ,yoeng01 en zijn       
evenwicht en middenmaat niet het bewijs 
dat er ,harmonie is in het  leven8 ,het 
is die waardige kalmte1 die stijlvolle  

rust1 die zich in al  de gebaren van het
 ,chineesche ceremonieel1 de ,li1       
uitdrukt1 die ,li1 die  het uiterlijke  
rythme is van het innerlijke            
evenwichtige1 harmonieuze  leven4 ,de   
gebruikelijke wensch en groet der       
,chineezen3 ts'ing  ngan0 7ik wensch1 ik
 verzoek voor u ,rust07 drukt dit al    
reeds  uit4 ,men wenscht elkaar geen    
vermaak1 of amusement1 maar ,rust1 die  
immers het hoogste levensgeluk is4      
,en ,rust is tegelijk ,midden01 want zij
 is te vinden in  ,choeng01 het         
geestelijk centrum van al 't            
geopenbaarde4    ,in dezen groet ts'ing 
ngan0 weerspiegelt zich de ,geest van   
,china  zeker wel het schoonste4        
,alvorens dit hoofdstuk te eindigen over
 ,confucius en over zijn ,leer1  waarin 
de ,geest van ,china bijna geheel bevat 
is1 wensch ik even eenige  regelen aan  
te halen1 die ik in mijn werk ,het      
,daghet in den  ,oosten0 #bg in het     
hoofdstuk ,confucius en de ,hal der     
,klassieken0 aan dezen grooten ,wijze   

gewijd heb3    ,het is wl zeer          
merkwaardig1 en zoover ik weet eenig in 
de  wereld-geschiedenis1 dat niet een of
 andere ,godheid1 maar een ,wijze1  die 
nooit bepaald gedefieerd is1 al is hij  
een ,heilig ,mensch  verklaard1 dus     
altijd mensch is gebleven1 als het      
voorbeeld van het  nageslacht1 zoowel   
van keizeren als van het volk1 is       
vereerd4 ,niet de  een of andere        
buitengewone krijgsman of veroveraar1   
maar een ,wijze1 is  het groote1 zoowel 
moreele als politieke voorbeeld1 het    
voorwerp der  diepste vereering van het 
,chineesche volk geweest1 en dit feit is
 z  veelzeggend1 dat het voor ,china's  
toekomst de schoonste mogelijkheden  van
 wijsheid1 schoonheid en                
rechtvaardigheid bevat4 ,een volk1 dat  
niet  de brute kracht van den           
geweldenaar1 noch het enkele keizer- of 
koningschap zonder meer1 maar de        
,wijsheid als hoogste goed beschouwt1   
en in een ,wijze zijn voorbeeld ziet1   
zulk een volk kan aan de spits der      

beschaving komen te staan1 als het de   
moeilijkheden en strubbelingen  zijner  
hervorming eenmaal te boven is gekomen04
    ,denkt niet1 gij ,europeanen1 mijn  
blanke broeders1 al is het  brieschende 
stoompaard ,peking binnen gedaverd1 al  
blinken de  telephoon-draden boven de   
,verboden ,stad1 al trillen de          
westersche1  moderne ideen boven de     
,chineesche volksziel1 en al breekt de  
hervorming haar glorieuze baan1 spoken  
van duisternis1 bijgeloof en  onkunde   
verjagend1 dat daarom ooit de geest van 
den grooten ,meester  ,kh'oeng uit het  
,chineesche volk zal worden verdreven1  
want de kern  van ,waarheid die hij1    
naast veel nu overtollige bespiegeling  
over  eertijds onontbeerlijke           
ceremonieel blootlegde1 is een          
goddelijke gift1  niet van de tijden1   
maar van de eeuwigheid4 ,de             
uiterlijkheden zullen  veranderen1      
nieuwe stroomingen van gedachten zullen 
door het ,chineesch  brein gaan1 nu de  
vensters naar een nieuwe toekomst reeds 

wijd zijn  opengewaaid1 maar            
onvernietigbaar zal door het ,chineesche
 volk de  ,wijsheid van den ,meester    
,kh'oeng in haar innigste kern1 ontdaan 
van  wat tijdelijk was en niet eeuwig1  
als zijn grootsten en heiligsten  schat 
worden bewaard40    ,de hooge           
,literatuur1 die de schoone vorm is1    
waarin de hooge  ,wijsheid zich         
openbaart1 zal ook voor het moderne1    
hervormde ,china het  hoogste bezit     
blijven1 niet de macht van geld1        
pantserschepen en  kanonnen04    ,een   
volk1 dat de ,wijsheid1 de hooge        
,literatuur boven alles vereert  en     
liefheeft1 is het ,volk van de toekomst1
 en als de liefde voor  ,confucius--de  
innerlijke1 niet die der                
uiterlijkheden--het blijft  bezielen1 en
 niet breekt door den samenstoot met het
 onafwendbare  moderne1 dan heeft het in
 zich een macht1 grooter dan legers en  
vloten44440    ,men moet vooral in het  
moderne1 dat ,china thans in sommige    
opzichten  aanneemt1 geen algeheele     

reactie zien tegen het oude4 ,zelfs de  
republikeinsche revolutie van #aiaa-aiab
 was dit niet4 ,mijn vriend ,dr4  ,lim  
,boon ,keng1 die te ,nanking in het     
gevolg van ,dr4 ,sun ,yat ,sen was1     
schreef mij3    ,we have dethroned a    
dynasty that had lost the spirit of     
antiquity1  and amidst the ruins of     
revolution1 ,i hope1 we shall           
reconstruct a new  temple upon the      
wisdom of the sages40 ,dit is nooit goed
 ingezien1 dat  de revolutiemannen van  
#aiaa1 dat dus ook hun leider ,dr4 ,sun 
,yat ,sen1  wl hoognoodige westersche   
hervormingen wilden1 maar niet den ouden
  ,geest van ,china wenschten te        
verjagen4 ,integendeel1 zij wenschten   
dien  ,geest terug te krijgen1 dien zij 
in gevaar zagen1 onder de               
,mandsjoe-dynastie verloren te gaan1 en 
wel wilden zij een nieuw ,china         
opbouwen1 maar op de oude grondvesten3  
de ,wijsheid der ,ouden4                
,,mencius      ,in het jaar #cga v4 ,c41
 ruim honderd jaar na den dood van      

,confucius1  werd in denzelfden staat   
,loe1 waarin ,confucius ter wereld kwam1
 de  ,chineesche wijsgeer ,mng geboren1 
later ,mng ,tsz' genoemd                
7gelatinizeerd3 ,mencius71 die op den   
geest van het ,chineesche volk1  evenals
 zijn groote voorganger dit deed1 een   
invloed zou uitoefenen1  dien           
tweeduizend jaren niet konden doen      
verminderen4    ,de revolutie van       
#aiaa-aiab zou wellicht nooit ontstaan  
zijn1 indien  de ideen van ,mencius niet
 zoo diep in den ,chineeschen geest     
waren  doorgedrongen4 ,immers1 ,mencius 
was vor alles de echte volkstribuun1    
die steeds geleerd heeft1 dat het volk  
het recht en zelfs den plicht  heeft1   
den souverein van den troon te stooten1 
die niet met ,wijsheid  regeert en wien 
het belang van 't volk niet vr alles    
gaat4    ,mencius leefde in een tijd1   
toen ,confucius' geschriften en         
overgeleverde leerstellingen reeds      
algemeen verspreid waren1 en            
ontwikkelde zich geheel en al door den  

invloed1 dien ,confucius' geest  op hem 
uitoefende4 ,evenals zijn' voorganger   
beleefde hij een tijd van  uiterste     
verwarring1 en zag hij vorsten van      
verschillende feudale  staten met elkaar
 om den voorrang strijden1 en precies   
als ,confucius  ging hij rond bij de    
verschillende vorsten om hun raad te    
geven en te  vermanen4 ,behalve hertog  
,wan van den ,staat ,th'ang1 die met    
ijver  trachtte1 zijn plannen voor      
sociale verbetering en volksopvoeding   
ten  uitvoer te brengen1 luisterde      
echter geen dier vorsten ernstig naar   
hem1 en hij ondervond dezelfde          
teleurstellingen als ,confucius1 al kwam
  het bij hem niet tot een zoo          
ongelukkig lot van verbanning en        
uitstooting4    ,de filosofische        
beginselen van ,mng ,tsz' zijn in       
hoofdtrekken  dezelfde als die van      
,confucius1 maar terwijl ,confucius meer
 den nadruk  legde1 in wijsgeerige      
politiek1 op de centrale monarchie1 en  
de  zedelijke kracht1 die van den vorst 

behoort uit te gaan1 zocht ,mencius  het
 gewicht van den staat vooral in de     
rechten van het volk4 ,mencius is  dan  
ook de groote democraat1 de echte       
volksman van ,china geweest1 die        
openlijk het recht uitsprak van het     
volk1 om iederen vorst1 die het         
verdrukte1 te verjagen en desnoods te   
dooden4 ,deze leerstellingen sprak  hij 
zelfs onomwonden uit tegenover de       
vorsten1 die hij ontmoette1 en  zijn    
geheele leven door heeft hij de         
onafhankelijke1 onbevreesde1  fiere1    
zelfbewuste houding tegenover vorsten   
aangenomen1 die den echten  volkstribuun
 kenmerken4 ,in dat opzicht was         
,confucius altijd meer een  hoveling1   
ofschoon men hierbij niet moet vergeten1
 dat deze in koningen  en prinsen een   
boven hem geplaatste macht zag in de    
kosmische ,orde der  ,dingen4    ,ik    
meen1 den geest van ,mng ,tsz' niet     
beter te kunnen aanduiden dan  door     
eenige fragmenten te geven uit zijn     
werken4 ,de tekst van  ,mencius--een der

 ,vier ,boeken0 7waarvan ,confucius'    
,choeng  ,yoeng01 ,ta ,hioh0 en ,loen   
,y0 de andere drie zijn7 van            
,china--wordt door de                   
literair-filosofische autoriteiten uit  
de ,oudheid  aan hemzelf toegeschreven1 
maar latere deskundigen meenen1 dat een 
zijner discipelen hem heeft geschreven4 
,als iemand door 7brute7 kracht menschen
 onderwerpt1 onderwerpen zij  zich niet 
aan hem in hun hrt1 maar omdat hun      
kracht niet er tegen  opgewassen is4    
,als iemand hun onderwerpt door ,deugd1 
zijn zij  vergenoegd in hun innerlijkste
 hart1 en zij onderwerpen zich ernstig1 
zooals het geval was met de #gj         
discipelen van ,confucius04        ,er  
is een weg om het ,keizerrijk te        
verkrijgen3 krijg het volk en ge  hebt  
het keizerrijk4 ,er is een weg om het   
volk te verkrijgen3 krijg hun  harten en
 ge hebt het4 ,er is een weg om hun     
harten te verkrijgen3 het  is eenvoudig 
door bijeen te zamelen wat zij wenschen 
en hun niet op te  leggen wat zij niet  

wenschen4 ,het volk keert zich naar een 
liefderijk  regeerder zooals water      
benedenwaarts stroomt en zooals wilde   
beesten  naar de wildernis loopen40     
,mencius zeide3 ,van al de deelen die in
 een mensch zijn is de  oogpupil het    
uitstekendste4 ,de oogpupil kan zijn    
slechtheid niet  verbergen4 ,is 7alles  
in7 de borst in orde dan is de pupil ook
 in orde1  als 7alles in7 de borst niet 
in orde is1 dan is de pupil dof4        
,luister  naar iemands woorden en kijk  
naar zijn pupil4 ,hoe kan iemand zijn   
karakter verbergen80        ,di man is  
groot1 die niet zijn hart verliest van  
toen hij een kind  was04                
,ofschoon een mensch slecht kan zijn1   
tch1 ls hij zijne gedachten  betert1    
vast1 en zich 7schoon7 baadt1 mag hij   
aan ,shang ,ti offeren40  #bh        ,ik
 heb nog nooit gehoord van iemand1 die  
zelf boog1 en toch anderen  recht       
maakte40        ,mencius zeide3 ,ik houd
 van visch en ik houd van berenklauwen4 
,als ik  ze niet beide kan hebben doe ik

 afstand van de visch en neem de        
berenklauwen4 ,z houd ik van leven en ik
 houd van rechtvaardigheid4  ,als ik ze 
niet beide kan hebben doe ik afstand van
 het leven en neem de  rechtvaardigheid4
 ,ik houd ook van leven1 maar er is iets
 waar ik meer  van houd dan van leven1  
en daarom wil ik het niet bezitten door 
oneerlijkheid4 ,ik haat ook den dood1   
maar er is iets wat ik meer haat  dan   
den dood1 en daarom zijn er             
gelegenheden1 waarin ik hem niet wil    
vermijden40        ,hier is een klein   
mandje rijst en een schotel soep1 en het
 geval  doet zich voor dat het krijgen  
daarvan leven beteekent en het ontberen 
dood2 als zij worden aangeboden met een 
beleedigende stem zal zelfs een         
landlooper ze niet willen hebben1 en als
 ge er eerst op trapt zal een  bedelaar 
zich niet bukken om ze op te rapen04    
,sommige deelen van het lichaam zijn    
edel en anderen verachtelijk4  ,het     
groote mag niet geschaad worden voor het
 kleine1 het edele niet  voor het       

verachtelijke4 ,hij1 die het kleine in  
zich voedt is een klein  mensch1 hij die
 het groote in zich voedt1 is een groot 
mensch04        ,de ,discipel ,koeng    
,too zeide3 ,wij zijn allen menschen1   
maar  sommigen zijn kleine menschen en  
anderen groote1 hoe zit dat nu80        
,mencius zeide3 ,zij1 die het groote1 in
 hun belichaamd1 volgen  zijn groote    
menschen1 zij die het kleine1 in hun    
belichaamd1 volgen  zijn kleine         
menschen40        ,laat een mensch eerst
 gevestigd staan in het groote dat hij  
heeft1  dan kan het kleine dat hij heeft
 het niet van hem wegnemen04            
,mencius zeide3 ,hij1 die zijn ,geest   
uitgeput heeft kent zijn ,sing4  #bi    
,kent hij zijn ,sing dan kent hij       
,th'ien04#bi        ,mencius zeide3     
,alle dingen zijn 7reeds7 compleet in   
ons04        ,mencius zeide3 ,de        
lichamelijke vormen en de begeerten     
behooren 7ook7  tot onze ,sing van den  
,hemel4 ,maar men moet een ,shng ,jn    
7,heilig  ,mensch7 zijn eer men ze op de

 rechte plaats kan ordenen40            
,mencius zeide3 ,de bekwame kunstenaar  
zal niet van zijn weg afwijken  om een  
dommen werkman04        ,mencius zeide3 
,er zijn menschen die zeggen3 ,ik kan   
goed troepen  drillen1 ik kan goed      
veldslagen leveren01 maar dat zijn      
groote  misdadigers04        ,mencius   
zeide3 ,het volk is het meest           
belangrijke element1 de geesten  van het
 land en het graan het tweede1 de vorst 
het minste40        7,mencius zeide73   
,de ,kin ,tsz' betracht de ,wet 7van het
 ,recht71  wacht op wat over hem        
beschikt is door den ,hemel1 #cj en     
daarmede  uit40        7,mencius zeide73
 ,ik heb nog nooit gehoord dat principes
 afhankelijk  zouden zijn van hun       
uitwerking op andere menschen40         
,mencius zeide3 ,in de ,ts'oen ,ts'ioe  
#ca komen geen rechtvaardige  oorlogen  
voor4 ,er zijn wl voorbeelden van n     
oorlog die beter was  dan een ander04   
,het is een oude wet dat de verdrukker  
zonder waarschuwing ter dood  gebracht  

mag worden04        ,groote veldheeren  
zijn groote misdadigers4 ,de harten der 
menschen  onderwerpen zich niet aan     
kracht1 maar aan ,deugd04        ,den   
,hemel dienen bestaat in het voeden van 
de ware constitutie van  ons wezen1     
bezorgd noch om dood1 noch om leven40   
,door deugd alleen in zichzelf krijgt   
men nooit macht over andere  harten4    
,men moet zijn deugd tot steun voor     
anderen maken40        ,de eer1 dien de 
mensch verleent1 is geen ware eer04     
,van de eigenschappen van den ,wijze is 
er geen grooter dan die van  een helper 
der menschen te zijn tot een goed leven4
 ,er is geen grooter  genot dan bewust  
te zijn van ,recht in ons4 ,als men     
streeft om anderen  te behandelen zooals
 men door hen zou willen behandeld      
worden1 is men  niet ver van het        
volmaakte leven40                ,,de   
,,yih ,,king0      ,de ,yih ,king0 of1  
zooals het door de sinologie vertaald   
is1 het  ,boek der ,transformaties0 is  
de basis eigenlijk der gansche          

,chineesche filosofie1 en ik durf wel   
zeggen dat al dieper en dieper in  den  
,geest van ,china doordringende1 men het
 essentieele wezen er van  eerst vindt  
in de ,yih ,king04 ,de ,chineesche      
autoriteiten op  literair en filosofisch
 gebied beschouwen het dan ook als de   
bron1  waaruit alle andere klassieken   
gevloeid zijn4    ,zeer juist noemt     
,samuel ,johnson de ,yih ,king0 het     
boek1 waarin1 in  symbolische           
voorstellingen1 in een soort filosofisch
 ,algebra1 de  identiteit van het       
abstracte met het concrete0 wordt       
gedetermineerd4    ,ik kan in dit werk  
,de ,geest van ,china01 dat eenigszins  
populair  bedoeld is1 althans voor een  
publiek van niet-sinologen1 niet eene   
fijn  uitgesponnen1 geleerde            
verhandeling over de ,yih ,king0        
leveren1  maar wl kan ik er de          
hoofdgedachte van aan trachten te geven4
    ,ik zeide reeds dat de ,chineesche  
wijsbegeerte zich nooit heeft  vermeten1
 de allerhoogste ,godheid te            

definieeren1 of tot een  persoonlijkheid
 te beperken4 ,in de ,yih ,kingsche     
filosofie wordt  dit onbeschrijfelijke1 
ondenkbare1 voor het menschelijk begrip 
onbenaderbare goddelijke primum mobile0 
principe aangeduid met de  karakters    
,t'ai ,kie01 waarvan ,tai0 beteekent3   
groot1 en  grootsch0 en ,kie0 uiterste1 
het uiterste van04 ,alzoo3  het ,groote 
,uiterste04 ,het is ook wel vertaald met
 het ,groote  ,absolute01 maar ik zal   
liever de ,chineesche term ,t'ai ,kie0  
behouden1 en daarbij denken aan zooiets 
als een abstract principe als  ,monade1 
de primordiale oorzaak van al het       
geopenbaarde1 het uiterste  dat het     
menschelijk denken kan bevatten4    ,dit
 wordt1 evenals in andere filosofische  
systemen1 wel eens symbolisch           
voorgesteld door een cirkel1 leeg van   
binnen4    ,wij zouden dit ,t'ai ,kie0  
dus ons kunnen denken als het           
,ongeopenbaarde1 zr veel overeenkomst   
hebbende met het ,tao van ,lao  ,tsz'4  
,door dit ,t'ai ,kie1 symbolisch        

voorgesteld door een' cirkel1  werden   
twee oer-principes in en uit zich       
gevormd1 in de ,yih ,king0              
gesymboliseerd door een rechte geheele  
lijn en een rechte gebroken  lijn4 ,op  
de volgende wijze is dit gesymboliseerd1
 in een commentaar van  een mijner      
edities der ,yih ,king04        ------  
,,figure  ------        ,met lette      
hierbij vooral op dat beide1 n de       
geheele lijn1 n de  gebroken lijn1 door 
en uit de ,t'ai ,kie0 zijn gevormd4 ,de 
mystieke principes nu1 voorgesteld door 
deze geheele en deze gebroken  lijn1    
zijn1 volgens de ,yih ,king0 de         
principes van als het  ,geopenbaarde4   
,in de ,yih ,king0 zelve werden         
oorspronkelijk deze  termen niet        
gebruikt1 maar de latere filosofen      
noemden het eerste1 de  gehle lijn1 het 
principe ,yang01 het tweede1 de gebroken
 lijn1  het principe ,yin04 ,het eerste 
ook wel genaamd het principe van        
,licht1 van ,beweging1 van 't           
,mannelijke1 het tweede dat van         

,duister1  van ,rust1 van 't            
,vrouwelijke4    ,deze twee principes   
-------- en ----  ---- combineerden     
zich1  van diagram1 in een groep van 7op
 een rythmus van7 telkens drie tot de   
z4g4 acht 7 #bc7 kwa01 waarvan iedere   
kwa0 alzoo een drietal  is1 in de       
volgende triagrammen voorgesteld3       
#a   #b   #c   #d   #e   #f   #g   #h   
,zooals men ziet zijn deze              
triagram-figuren1 alternatief bestaande 
uit  heele en gebroken lijnen1 terug te 
brengen tot vier oorspronkelijke        
symbolen3                               
en deze weer tot tw                     
die voorstellen de allereerste divisie  
of ontwikkeling van ,yin en ,yang  uit  
en ook in de ,enheid ,t'ai ,kie4 ,uit   
deze twee1 deze vier1 en ten  slotte de 
acht triagrammen zijn weer #fd          
hexagrammen ontstaan1 waarvan  ik er    
hier twee als voorbeeld aangeef3        
,een zesvoudige vermenigvuldiging geeft 
weer #chd anderen1 en door  verdere     
processen van vermenigvuldiging is eene 

serie van tot op  #afgggbaf 7 #bbd7 door
 geleerden berekend1 die natuurlijk weer
 voor  expansie tot in 't oneindige     
vatbaar is4 ,maar--de hoofdzaak van     
alles--die gansche1 het verstand        
tartende ,veelheid is toch terug te     
brengen tot de absolute in-zich-zelf    
terugkeerende ,eenheid1 en alle         
verscheidenheden zijn dus op mystieke   
wijze identiek4    ,de triagrammen      
worden verondersteld te zijn ontwikkeld 
door den  legendarischen keizer ,fuh ,hi
 7#bheb-bgch v4 ,c471 en de eerste      
verklarende studin der dia- en          
triagrammen door hertog ,wen1 later     
gecanoniseerd als koning ,wn1 stichter  
der ,chow dynastie 7#abca-aace  v4 ,c474
    ,een onophoudelijk proces van       
evolutie en revolutie is voortdurend aan
  het werk1 in den loop waarvan de      
verschillende oer-elementen of          
elementaire krachten der natuur1 door de
 dia- en triagrammen aangeduid1  elkaar 
wederkeerig uitdooven en doen geboren   
worden1 en z de  phenomena van 't       

bestaan voortbrengen4 ,want op deze     
primitieve1 maar  diepzinnige manier    
trachtte deze ,chineesche bespiegeling  
het stoute  stuk uit te voeren--in geen 
enkel ander filosofisch systeem         
bekend--om de rythmische openbaring van 
het ,goddelijke 7,t'ai  ,kie07 in het   
,heelal tot in haar oer-elementen en    
principes na te  vorschen4 ,ik kan mij1 
in de beperkte ruimte van dit hoofdstuk1
 niet  begeven in het op den voet volgen
 van deze acht kwa0 en hun              
vermeerdering tot vier en zestig dubbele
 kwa0 7hexagrammen dus1  van zes elk71  
maar wil vooral de aandacht blijven     
vestigen daarop1 dat  zij allen gevormd 
zijn uit de oorspronkelijke geheele lijn
 --------  en de gebroken lijn ----     
---- en dat deze beide geproduceerd     
werden door en uit het ,t'ai ,kie04 ,het
 schijnbare dualisme van de  geheele en 
de gebroken grondlijnen der kwa01 van 't
 principe  ,yang0 dus en 't principe    
,yin0 berust dus--dit onthoude men      
wel--op een ,enheid4 7,men denke hier   

ook aan de ,eenheid0 van  ,confucius74  
#cb    ,het geheele geopenbaarde ,heelal
 bestaat uit verbindingen1 in eindelooze
  combinaties en permutaties van deze   
kwa01 uit verbindingen alzoo  van die   
mysterieuze oer-principes1 symbolisch   
voorgesteld door de  geheele lijn       
-------- en de gebroken ----  ----1     
maar--ik  kan hier nooit genoeg op      
wijzen--die beide zijn uit ,en1 het     
,t'ai  ,kie geopenbaard1 en dus         
eigenlijk op geheimzinnige wijze        
identiek4 ,de  geheele constitutie van  
de ,natuur en ook van den mensch ligt in
  essentie in deze twee symbolen van    
gehlheid en van verdeeling4    ,het     
gansche ,heelal is eene ontwikkeling1   
een evolutie1 in steeds  wisselende     
transformaties01 van alle wezens en     
dingen uit de  oer-elementen ,yang0 en  
,yin01 totdat ns1 als de adem1 die  deze
 wisselingen bezielt1 ophoudt1 alles    
weer tot het oneindige1                 
onbegrijpelijke1 onuitsprekelijke ,t'ai 
,kie0 terug is gekeerd1  aan het einde  

dezer cyclische evolutie4    ,het eerste
 triagram                               
,k'ien      van drie gehle lijnen wordt 
genaamd ,k'ien01 en symboliseert  de    
,hemel01 en ook de energie1 de werking  
van den ,hemel04 7,het  karakter ,k'ien0
 is ideografisch samengesteld1 en men   
lette op de  diepe beteekenis hiervan1  
uit tw1 waarvan het eene beteekent de   
kracht der natuur0 en het andere        
zonlicht071 het achtste  triagram3      
,kw'oen      van drie gebroken lijnen   
wordt genaamd ,kw'oen01 en symboliseert 
de ,aarde01 in haar ondergeschiktheid   
aan den ,hemel4 7,het ne  karakter      
kw'oen0 is ideografisch samengesteld uit
 tw1  waarvan het eene aarde0 en het    
tweede zich uitstrekken0  beteekent74   
,men neme hier ,hemel0 en ,aarde0 niet  
zoozeer in de meer  concrete beteekenis 
van uitspansel0 en grond01 maar in meer 
abstracte1 symbolische4 ,k'ien1 of      
,hemel1 wordt ook wel ,yang0  genoemd   
7oorspronkelijk echter is ,yang0        
gesymboliseerd door n  enkele1 en niet  

drie geheele lijnen71 en ,kw'oen1 of    
,aarde1 is dan  ,yin01 terwijl          
overeenkomstig met deze twee de ,zon en 
,maan als  symbolen worden genomen1 als 
de eerste mannelijk1 de tweede          
vrouwelijk4  ,z wordt weer de ,man als  
personifieerend ,yang1 en de ,vrouw als 
personifieerend ,yin aangenomen4        
,tusschen de uitersten ,k'ien en ,kw'oen
 in evolueert het geheele  ,heelal1 in  
een millioenen cyclus1 terug te brengen 
tot de #fd  hexagrammen en deze weer tot
 de #h triagrammen1 in eindelooze ,yih01
  d4 i4 transformaties1 besloten in de  
,eenheid ,t'ai ,kie04    ,in een        
commentaar van ,lai ,th'ang in een      
mijner ,yih ,king0 edities  staat3      
,k'ien en ,kw'oen zijn het ,mannelijke  
en ,vrouwelijke van de  tienduizend     
dingen0 #cc 7maar7 het ,mannelijke en   
,vrouwelijke zijn  het ,k'ien en ,kw'oen
 van n ding04 ,verder ,het ,mannelijke  
en  ,vrouwelijke staan in onderlinge    
verhouding van hun contrasten1 en       
daartusschen in beweegt de ch'i00       

7waarover straks74    ,als men zich     
blind staart op de hierboven            
gereproduceerde triagrammen1  en er     
slechts een spel van streepjes in ziet1 
zooiets als wichelstokjes  van heidenen 
en barbaren1 wordt de ,yih ,king0       
natuurlijk niet veel  meer dan een      
mystificatie1 een soort kinderachtig    
tooverboek van  hocus-pocus4 ,als men   
dan nog de legende er bij overweegt1 dat
 deze  geheimzinnige kwa0 zouden zijn   
ontdekt op den rug van een  draakachtig 
paard1 dan wordt die mystificatie nog   
onzinniger4    ,wij kunnen--en          
moeten--echter dergelijke mystieke      
teekens trachten te  doorgronden enkel  
als symbolen in hun diepe geheime       
beteekenis1 en  iedere serieuze         
,chineesche filosoof leest er in1 zooals
 ,samuel ,johnson  het zoo treffend     
heeft uitgedrukt3 the simplicity and    
university of  natural laws04 ,nergens  
als in ,samuel ,johnson heb ik zoo      
duidelijk het  begrip uitgedrukt gezien 
van wat de eigenlijke beteekenis dezer  

kwa0 is1 en als een bescheiden hulde    
haal ik hier de volgende  regelen van   
hem aan3    ,welke occulte meeningen ook
 mogen zijn toegeschreven aan deze      
diagrammen van ,fuh ,hi1 in de          
,chineesche gedachte hebben zij altijd  
voorgesteld de ,eenvoud en              
,universeelheid aan natuurlijke wetten4 
,door  te lezen het grootste in het     
kleinste1 het complexe in het           
eenvoudige1  het gehl in het atoom1 het 
ne in het verscheidene1 de wet in  het  
phenomeen1 in het proces van wetenschap 
en godsdienst1 is dat  proces zeker     
vrgevoeld in een physisch1 moreel1      
filosofisch en  politiek systeem1       
afgeleid van een gehle en een gebroken  
lijn1 als  symbolen van                 
alles-doordringende principes4 ,in 't   
eerst gekozen als  natuurlijke typen van
 de contrasten tusschen even en oneven1 
licht en  schaduw1 mannelijk en         
vrouwelijk1 hemel en aarde1 hooger en   
lager1  droog en vochtig1 hard en zacht1
 compleet en incompleet1 is hun         

substantieele bedoeling geweest de      
relatie tusschen eenheid en             
verscheidenheid als basis van die       
compositie van elementen1 door welke    
ieder wezen en ding wordt wat het is4   
,vanuit deze relatie zouden de          
,chineezen best hun geheele filosofie en
 geloof kunnen opbouwen04    ,het       
dualistische of polaire principe1       
waarvan de ,yih-,king eene  ontwikkeling
 is1 is dan ook niet van enkel          
physieken1 maar van  metaphysieken      
oorsprong4    ,dit is wel een der       
grootste leeringen die wij1             
,oosterlingen1 n nog  uit de ,yih ,king0
 kunnen trekken3 dat alle physica ten   
slotte  uitloopt in metaphysica1 en in  
ruimer zin3 dat alle wetenschap ten     
slotte eindigt in goddelijk1            
ondoorgrondelijk mysterie4 ,de          
allerlaatste  westersche ontdekkingen op
 het gebied der verschillende stralen1  
der  electronen enz4 enz4 wijzen hier   
reeds duidelijk op4 ,en het zou wel     
eens kunnen zijn1 dat in de veel        

gesmade1 door vele sinologen voor       
nonsens en mystificatie uitgekreten ,yih
 ,king0 oplossingen worden              
gevonden--zij 't in mystieke            
symbolen-taal--van meer dan n tot  nu   
toe onopgelost geheim der westersche    
wetenschap4    ,zooals ik reeds terloops
 bij de behandeling der                 
,confucianistische  filosofie gezegd    
heb1 de wetten1 die den ,kosmos         
regeeren1 evolueeren1  volgens de       
,chineesche filosofie1 over de          
menschheid door1 en zijn  dezelfde als  
die1 welke de ethica1 de moraal1 en de  
wetten der menschen  bestemmen4 ,z zijn 
ook de diagrammen1 triagrammen en       
hexagrammen van  de ,yih ,king0 een     
soort algebra van ethische en politieke 
wetten0 geworden voor de ,chineezen1 en 
z zijn1 zooals ,johnson  terecht zegt   
zuiver moreele en politieke             
interpretaties gevoegd bij  de          
cosmico-ethische en mythische04 ,de     
triagrammen zijn ook emblemen  geworden1
 waarin de relatieve positie van geheele

 en gebroken lijnen  voorstellen de     
stadiums van menschelijk leven1 de      
vormen van het  noodlot1 de             
tegenstellingen van karakter1 enz4 enz4 
,z kan b4 v4 het triagram van berg01    
geplaatst onder het  triagram van aarde0
 voorstellen3 groote mannen1 die zich   
uit  nederigheid onder inferieure       
anderen plaatsen04 ,al deze             
interpretaties zijn natuurlijk van      
eeuwen en eeuwen later dan de runen  der
 triagrammen van de ,yih ,king01 die    
oorspronkelijk metaphysisch  en mystiek 
bedoeld waren4    ,aan de acht kwa's0   
7zie de voorafgegane teekening met      
nummers7  zijn later ook beteekenissen  
gegeven van de resultaten daarvan4 ,zoo 
werd3 #cd           ,i3 ,hemel1 ,yang1  
hemelsche voortbrenger1 ether1 vocht4   
,,ii3 ,water1 opstijgende dampen1       
fonteinen1 lichtheid4     ,,iii3 ,vuur1 
licht1 leven1 schoonheid1 hitte gevend1 
warmte4      ,,iv3 ,donder1 vurige      
exhalaties1 beweger van dingen1         
stijfheid4       ,v3 ,wind1 damp1       

energie van expansie1 flexibiliteit4    
,,vi3 ,water1 vloeistof1 elementen1     
rigiditeit1 koude4     ,,vii3 ,bergen1  
soliditeit1 dat wat motie onderhoudt1   
rust1 graviteit4    ,,viii3 ,aarde1     
,yin1 de aardsche ontvanger van         
corruptie1 droogte4      ,in de ,yih    
,king0 staat1 uit alle teekenen1        
duidelijk te lezen1 dat  ten slotte het 
geheele ,heelal samengesteld is uit twee
 polaire  principes1 beide uit ,en 7het 
,t'ai ,kie07 gevormd4 ,de eindelooze    
verscheidenheid van alle phenomenen1    
alle wezens1 alle dingen in het  ,heelal
 ontstaat enkel door de combinaties en  
permutaties van die twee  principes1 te 
symboliseeren door een eindelooze       
verscheidenheid van  kwa's04    ,men    
heeft het eene ,yang0 wel eens in       
westersche termen ,geest0  en het andere
 ,yin0 stof0 willen noemen1 maar hierbij
 dient  men bizonder op te passen1 daar 
zooiets als wat in westersch            
materialisme doode stof0 heet voor den  
,chinees niet bestaat4 ,als  wij het    

idee stof0 in westerschen zin op ,yin0  
zouden  toepassen zouden wij geheel     
buiten den geest van ,china geraken4    
,dit zou  indruischen tegen hetgeen     
,samuel ,johnson zoo terecht den        
karaktertrek  der ,chineesche filosofie 
noemt3 de nheid van ,essence met        
,manifestatie04 ,de stof--in            
,chineeschen1 niet-westerschen zin--is  
n met den ,geest die de essence van het 
,heelal is4 ,stof als een  dood1 vreemd1
 buitenstaand ding1 onderscheiden van   
,geest1 bestaat in de  ,chineesche      
gedachte niet4 ,er bestaan ,yang0 en    
,yin01 beide  door en uit het ,t'ai     
,kie0 gevormd1 en dus op mysterieuze    
wijze  n van oorsprong4 ,deze twee      
,yang0 en ,yin0 worden genoemd  de beide
 ,ie0 7metaphysisch kosmische krachten74
    ,de verhouding--let wel1 de         
rythmische verhouding--tusschen de in   
diepste mystiek eigenlijk identieke     
contrasten ,yang0 en ,yin0  wordt       
genaamd ,shoe01 d4 i4 het ,getal4       
,inderdaad1 als men de acht  kwa0       

diagrammen aanziet1 is het duidelijk dat
 deze symbolen op  getallen berusten1   
dat dus de elementaire samenstelling van
 den ,kosmos1  door het ,t'ai ,kie0     
geopenbaard1 op eene verhouding van     
getallen  berust4 7,wie denkt hier niet 
aan ,plato87 ,de suprme1 heerschende    
,wet  of ,orde1 die deze                
getallen-verhoudingen vaststelt en      
regelt1 wordt  genoemd ,li04 ,de ,li0 is
 dus de vaststeller1 de regelaar der    
mathematische principes van het ,heelal4
 ,de energie1 die het vloeien  en       
bewegen0 7zooals het in een commentaar  
mijner ,yih ,king0  editie luidt7 van   
,yang0 en ,yin0 animeert1 wordt genaamd 
,ch'i01 het beste m4 i4 te vertalen door
 den ,adem0 van 't  ,heelal4 #ce ,die   
,ch'i01 die ,adem1 trilt door den       
ganschen  ,kosmos1 en het is die ,ch'i0 
die in stand houdt1 hetgeen de  sinoloog
 ,eitel zoo treffend noemt3 a golden    
chain of spiritual life  running through
 every form of existence and binding    
together1 as in one  living body1       

everything that subsists in heaven above
 and on earth  below04    ,indien wij   
maar oppassen1 bij het begrip stof0     
vooral niet te  denken aan het          
westersche begrip doode stof0 als apart 
van en  tegenovergesteld aan geest1     
kunnen wij ,choe ,hie begrijpen1 die van
  ,yang0 en ,yin0 spreekt als van       
,primaire ,kracht0 en  ,primaire ,stof04
 ,maar die ,primaire ,kracht0 acht hij  
onbestaanbaar zonder de ,primaire       
,stof01 omdat zij zonder deze niet  kan 
werken en ageeren4 ,er is ook volgens   
,choe ,hie1 geen kwestie van1  dat deze 
,primaire ,kracht0 zou bestaan hebben vr
 de ,primaire  ,stof01 want deze beide  
zijn in constante interfusie en         
onderlinge  afhankelijkheid1 het eene is
 ondenkbaar zonder het andere4    ,ik   
kan mij niet weerhouden1 hier nog even  
het volgende mystieke symbool  wer te   
geven uit een mijner beste ,yih ,king0  
edities1 dat in zijn  eenvoud zulk eene 
treffende voorstelling geeft van de     
productie of  misschien beter vorming   

van ,yang0 en ,yin01 niet uit 7want     
niets kan er immers buiten treden7 maar 
in het ,t'ai ,kie04 ,het is  overgenomen
 uit de ,t'ai ,kie ,t'u01 de            
filosofische  encyclopaedie van ,chow   
,tsz'3    ,,figuur    ,de volgende voor 
zich zelf sprekende commentaar staat    
onder deze  ,t'ai ,kie ,t'u0 7kaart van 
,tai ,kie73    ,het witte is de ,ie0    
7het kosmische principe7 ,yang01 het    
zwarte is de ,ie0 7het kosmische        
principe7 ,yin04 ,het zwart en  het wit 
7vormen7 twee wegen4 ,het uiterste ,yang
 baart ,yin1 het uiterste  ,yin baart   
,yang4 ,toen hun ,adem-,motie nog niet  
voortdurend ademde was het  ,t'ai ,kie04
 ,als er in 't midden nog geen cirkel   
is1 is dat de  oorspronkelijke vorm van 
,t'ai ,kie04    ,het ,oneindige heeft   
zichzelf begrensd toen het zich         
openbaarde4    ,is er ooit met grooter  
durf en eenvoud de formatie van den     
,kosmos in  het ,absolute symbolisch    
grafisch voorgesteld dan in deze        
,chineesche  filosofie8 ,men lette op   

den cirkel1 die het al omvat4 ,hier is  
geen  creatie uit ,t'ai ,kie maar       
vorming in ,t'ai ,kie4 ,de cirkel       
symboliseert het zonder begin en zonder 
einde zijn4    ,deze ,t'ai ,kie ,t'u van
 ,chow ,tsz' zegt1 dat de ,yang0 en     
,yin01 tot ,eenheid samengebracht1 dan  
ook het ,t'ai ,kie  samenstellen4 ,een  
andere tekst uit dit werk luidt3 ,ieder 
ding heeft  zijn aparte natuur1 maar de 
,eenheid van het geheel is het ,t'ai    
,kie01 en weer een andere3 ,de ,t'ai    
,kie is z1 dat ,het in de  principes    
,yang en ,yin is1 en er niet van        
gescheiden kan worden04    ,uit dezen   
laatsten tekst blijkt nog eens          
duidelijk1 hoe ,yin0 nooit  doode stof0 
kan zijn4    ,de moraal van de          
,chineesche filosofie is op deze        
kosmische  beschouwingen gebaseerd4 ,er 
bestaat voor den geest van ,china geen  
erfzonde1 geen absoluut goed1 of        
absoluut kwaad1 maar de moraal is       
gebaseerd op een ,rythme1 een           
,verhouding1 een ,getal4 ,het ,yang0 en 

,yin0 verklaard in de ,chineesche       
wijsbegeerte de  tweevoudigheid--die1   
wijs doorpeild1 een nvoudigheid1 een    
mystieke  ,identiteit is--van ,subject  
en ,object1 van uiterlijk en innerlijk1 
van  ,ik en ,niet-,ik1 van positief en  
negatief1 van goed en kwaad4 ,goed en   
kwaad1 geluk en ongeluk bestaan alleen  
als een verhouding4 ,als ,yang en  ,yin 
in de rechte verhouding zijn1 is alles  
goed4 ,er is alleen kwaad als  de       
verhouding van ,yang en ,yin1 als het   
,getal1 het ,rythme1 niet juist  is4    
,het ,leven is een evenwicht van polaire
 krachten1 die  tegenheden0 7maar1 in   
diepste mystiek n1 want formatie in en  
door n7 zijn4 ,de ,yang0 en ,yin0       
bepalen in den mensch het  evenwicht in 
harmonie van hartstochten en krachten4  
,slecht is slechts  een gebrek aan      
evenwicht1 goed is het juiste evenwicht 
tusschen  ,yang0 en ,yin04 ,het geheim  
van het leven ligt in het juiste        
,getal1 het juiste ,rythme4    ,nergens 
uit de ,geest van ,china zich meer dan  

in dezen eerbied voor het  heilige      
,rythme van het ,heelal4 ,de eeuwige    
strijd tusschen ,geest en  ,stof1 de    
oorzaak van zooveel groote tragedies in 
het denken en voelen  van 't ,westen1 is
 in deze ,chineesche filosofie vermeden1
 of liever  van zelf onmogelijk gemaakt4
 ,immers1 stof als geheel afgescheiden1 
en  zelfs in contrast met geest1 zooals 
in westerschen zin1 wordt in de         
,chineesche filosofie niet aangenomen4  
,stof en geest zijn in n  conceptie     
omsloten4 ,er zijn in deze wijsbegeerte 
geen strijdende  contrasten1 er zijn    
rythmische verhoudingen1 er is geen goed
 of kwaad1  er is harmonische of        
onharmonische verhouding4 ,het geheim   
van het ,leven  is het volgen van het   
juiste ,getal1 het bewegen op het juiste
 ,rythme4    ,de ,yang en ,yin0 bepalen 
in den mensch het goddelijk             
,evenwicht--het hoogste goed van        
,confucius' ideaal-mensch4 ,de  ,t'ai   
,kie ,t'u0 zegt3 ,in den mensch is de   
vorm van ,yin1 de  geest van ,yang0 en  

,de beweging en de rust van die twee    
constitueeren de rechte ,orde04    ,hoe 
dicht naderen deze ,chineesche          
filosofische beschouwingen de oude      
,indische filosofie1 wanneer wij regelen
 lezen als van ,choe ,hie3  ,alles is   
van n essence2 er bestaat niets zonder  
het mysterie van  ,dat1 hetwelk geen    
anderen grond heeft dan zichzelf1 en tch
 in ieder  ding aanwezig is06    ,het   
prachtige werk1 inhoudende eene         
vergelijkende studie van de  filosofie  
der ,yih ,king1 van ,confucius1 van     
,choe ,hie en van ,lao ,tsz'  met de    
oude hindoesche en brahmaansche         
filosofie moet nog geschreven  worden4  
,dan zou ook een hoofdstuk te wijden    
zijn aan de vergelijkende  studie van   
,yang en ,yin aan de eene zijde1 en     
,purusha en ,prakriti aan de  andere4   
,volgens ,choe ,hie1 den ,aristoteles   
van ,china01 die van #aabi-abja  n4 ,c4 
leefde1 en wiens commentaren op de      
klassieken in ,china groote  autoriteit 
hebben1 is het ,t'ai ,kie0 slechts de   

uiterste grens  van het menschelijk     
denken omtrent de primordiale oorzaak   
van alle  bestaan1 maar moet dit ,t'ai  
,kie0 k weer geopenbaard zijn  door--of 
liever3 in--een ng onbegrijpelijker1    
mysterieuzer wezen1  dat hij het        
,absolute ,niets0 noemde4    ,choe ,hie 
neemt aan het ademen0 van ,t'ai ,kie4   
,toen ,t'ai ,kie voor 't eerst ademde   
bracht die etherische adem1 als  't ware
 stollende1 het ,yang0 voort1 en toen   
dit ademen het  toppunt bereikt had en  
,t'ai ,kie0 daarvan wer rustte1 bracht  
het ,yin0 voort4    ,nadat het tot het  
uiterste gerust had1 bewoog1 d4i4 ademde
 het weder1  en z door1 afwisselend     
bewegende en rustende1 nadat hetgeen    
boven  was de ,hemel1 en hetgeen beneden
 was1 de ,aarde had gevormd1 volgden    
telkens combinaties en permutaties van  
,yang0 en ,yin0 waardoor  alle          
tienduizend dingen0 7later mineralen1   
planten1 dieren1  menschen7 werden      
gevormd4    ,dezelfde vitale energie1   
die beweging en rust vormt1 gaat stds   

door1 en door de twee oorspronkelijke   
oorzaken1 ,yang0 en ,yin0  hn ageert    
deze energie zonder ophouden1 en laat   
deze twee  oer-principes vloeien en     
bewegen0 in alle dingen van 't ,heelal4 
,deze vitale energie1 de mysterieuze    
ch'i01 die ik reeds  adem0 noemde1 zal  
ik in het hoofdstuk over ,de ,chineesche
  ,kunst0 nader releveeren1 want de     
eerste wet van de ,chineesche           
kunst--die alweer dezelfde wetten       
ondergaat als1 want immers n is  met den
 kosmos--is1 dat de ,ch'i0 het kunstwerk
 moet doordringen  en doorvloeien1 en er
 in rond moet gaan4 ,zonder ,ch'i0 is   
geen  waar leven bestaanbaar4 ,dit      
,ch'i0 is wel een van de mystiekste     
begrippen dezer ,chineesche filosofie1  
een geheimzinnige1 fludische  ,adem1 die
 het geheele ,heelal bezielt1 en er de  
vitale kracht van is4 ,in  een der      
commentaren van mijne groote ,yih ,king0
 editie staat1 z  duidelijk dat het geen
 twijfel overlaat1 vermeld1 dat de      
,oorsprong van  alle ch'i0 de ,zon is   

waarvan het ,getal is n04 ,in de        
zonne-energie zou dus de oorsprong van  
alle ch'i0 te zoeken  zijn1 en de ch'i0 
zou dan ten slotte niets anders zijn dan
 het  ondoorgrondelijke mysterie van    
vitale fludische energie1 dat de        
moderne westersche wetenschap thans als 
n vermoedt achter ,licht1  ,warmte1 en  
,electriciteit1 die er verscheidenheden 
van zijn4 ,de  ,chineesche wetenschap1  
zoo arm en gebrekkig in de empirische   
studie der  zichtbare verschijnselen1   
zoo onbeholpen in de physica1 zou dan   
toch in  hare hoogste uiting1 de        
filosofische metaphysica1 een der groote
  mysterin geweten hebben1 het mysterie 
van deze ch'i01 waar de  westersche     
wetenschap eeuwen en eeuwen niets van   
vermoedde4 ,ook het  z4g4 oer-atoom0    
volgt direct uit de filosofie van de    
,yih  ,king01 dat mysterieuze oer-atoom1
 waar alle andere atomen en  elementen  
uit ontstaan zijn1 door eindelooze      
permutaties en  combinaties1 door       
verhoudingen1 en dus getallen1 ,rythme4 

,alzoo ook  ,wiskunde1 in hoogsten zin1 
is ,filosofie1 en evenzoo ,natuurkunde  
en  ,scheikunde4    ,de energie1 die de 
twee oer-principes ,yang0 en ,yin0      
animeert1  dooreen doet vloeien en      
bewegen1 de ch'i01 moet ns voor 't      
eerst in actie zijn getreden1 of        
geademd0 hebben1 zooals de  ,chineesche 
wijsgeer het noemt1 zoodat de ch'i0 door
 zijn adem  het geheele ,heelal leven   
inblies4 ,de ch'i0 deed dit toen niet  z
 maar in 't wilde1 en doet dit ook thans
 zoo maar niet1 maar  volgde vaste1     
ondoorgrondelijke wetten1 die           
onveranderlijk zijn4 ,deze  wetten1 die 
de ,orde der ,dingen vaststellen1 heeten
 in 't ,chineesch de  ,li01 #cf en die  
wetten of eigenlijk die ,wet1 want allen
 tot n  terugkeerend1 was er reeds vr   
het eerste ademen der ch'i04    ,de oude
 ,chineesche ,wijzen1 deze ,wet1 en deze
 ,orde van 't ,heelal  beschouwend1     
merkten op1 dat al de verschillende     
wetten der natuur1 en  al de werkingen1 
de ademingen van de ch'i01 die de vitale

 adem  van den kosmos is1 in strikte    
overeenstemming zijn met zekere         
mathematische principes4 ,deze          
mathematische principes kunnen          
gesymboliseerd worden door triagrammen1 
en diagrammen1 die de numerieke         
proporties van het ,heelal1 genaamd     
,shu01 het ,getal1 uitdrukken4  ,deze   
drie1 de ,ch'i01 de ,vitale ,adem1 de   
,li01 de ,wet1 en de  ,shu01 het ,getal1
 zijn niet direct kenbaar door de       
zinnen1 maar  manifesteeren zich aan    
onze zinnen door stoffelijke vormen en  
omtrekken  van fysieken aard4 ,daarom   
vormen de phenomena der natuur1 haar    
uitwendigen vorm alzoo1 een vierde tak  
van filosofische beschouwing1  die der  
z4 g4 ,hing01 natuurvormen4 ,de ch'i0   
heeft in de  natuur grenzen in de       
,hing04 ,achter die ,hing01 die         
uiterlijke  vormen1 zoekt de oosterling 
echter het verborgen geestelijk         
mysterie4  ,hier komen wij tot het      
groote principe der ,chineesche ,kunst1 
dat ik in  het hoofdstuk ,chineesche    

,kunst0 nader zal behandelen4 ,het      
geestelijke mysterie te benaderen door  
de stoffelijke vormen heen1 de          
innerlijke onzichtbare ,schoonheid1 het 
,rythme van mystiek in-wezen uit  te    
drukken1 ziehier het doel der groote    
,chineesche kunstenaars van alle        
tijden4    ,met het oog op de wetenschap
 zij hierbij nog gezegd1 dat voor den   
wijsgeerigen ,chinees physica slechts   
een middel is1 een weg1 die tot         
metaphysica leidt1 en deze metaphysica  
is eigenlijk tegelijk weer n  filosofie 
n godsdienst4 ,enkel empirische matter  
of fact0  wetenschap1 materialistisch1  
kent ,china1 en trouwens het geheele    
,oosten  niet4 ,het ,oosten zoekt verder
 dan de zichtbare ,hing0 natuurvormen4  
,degenen der lezers van dit boek1 die de
 laatste studies van ,becquerel1  ,curie
 enz4 over de electronen gevolgd hebben 
en de laatste geschriften  van ,lorentz 
over de graviteit1 zullen begrijpen1 hoe
 de moderne  ,europeesche empirische    
wetenschap hoe langer hoe meer de       

mysterin1  verborgen achter de symbolen 
der ,yih ,king0 nadert4    ,ook in      
,europa1 al zullen de geleerden het met 
tegenzin later moeten  bekennen1 naderen
 physica en chemie reeds hoe langer hoe 
meer tot  metaphysica4 ,het mag vreemd  
klinken1 maar de oude ,chineesche       
,wijzen van  de symboliek der ,yih      
,king01 duizenden jaren vr ,christus1   
zijn  eigenlijk daar begonnen1 waar de  
westersche empirische wetenschap hoe    
langer hoe meer in gaat eindigen4       
,reeds is de ,westersche theorie van de 
doode stof door de laatste  ontdekkingen
 der chemie onhoudbaar geworden4    ,het
 is heel gemakkelijk om1 zooals al te   
veel materialistische  ,europeesche     
sinologen gedaan hebben1 de ,chineezen  
voor bijgeloovig uit  te maken1 omdat   
zij aan mystieke krachten en wezens     
gelooven1  onzichtbaar voor de          
zintuigen2 maar ik vestig de aandacht op
 de gulden  woorden van den sinoloog    
,eitel3    ,god gave1 dat onze eigen    
wetenschappelijke menschen in hun       

laboratoria1 observatoria en            
lezing-lokalen denzelfden kinderlijken  
eerbied voor de levende krachten der    
natuur hadden1 dien heiligen  eerbied en
 vreeze voor de mysterin van het        
ongeziene1 dat vaste  geloof in de      
werkelijkheid der onzichtbare wereld en 
haar voortdurende  communicatie met het 
zichtbare en tijdelijke1 die de         
,chineesche  tastingen en zoekingen naar
 de natuurwetten kenmerken04    ,dat de 
mystieke filosofie van de ,yih ,king0   
langzamerhand  verbasterd is1 en ontaard
 in een populair bijgeloof als b4v4 dat 
van  ,fung ,shui0 doet niets tot haar   
innerlijke waarde en diepte af4 ,als    
wij den ,geest van ,china0 beschouwen1  
moeten wij den  oorspronkelijken geest  
voor oogen hebben1 in zijn zuiveren     
vorm1 niet  de ontaardingen onder het   
volk4    ,nog een enkel woord ten slotte
 over de ,westersche begrippen goed en  
kwaad1 en de reden1 waarom die in ,china
 zoo geheel anders opgevat  worden4     
,choe ,hie leert1 dat goed en kwaad geen

 positief autogonisme zijn1 maar  noodig
 voor elkaar04 ,door kwaad wordt goed   
gesuggereerd1 ook aan  de kwaden4 ,het  
is niet in de afwezigheid van goed1 maar
 in de verbroken  subordinatie van het  
hoogere tot het lagere dat het kwaad    
zelf bestaat4    ,deugd1 ,goedheid1 is  
noch ,yin noch ,yang1 maar is hun       
rechte1 juiste  verhouding1 als gelijk  
noodige elementen4 ,als zij in de juiste
 orde  zijn is alles goed1 in de        
onjuiste is alles slecht40    ,door de  
lijnen der kwa0 zijn de grenzen van     
vooruitgang en  teruggang1 begin en     
einde1 bepaald4 ,m4a4w4                 
rechtvaardigheid1 rede1  puurheid1 maat1
 bestaan in 't juiste betrachten van    
grenzen4    ,er is dus geen absoluut    
kwaad4 ,het moreele heelal is geen      
strijd van  ongelijke1 vijandelijke     
principes4 ,kwaad is de noodzakelijkheid
  begrepen in ,veelheid1                
,verscheidenheid1 de grond van          
vooruitgang en  ontwikkeling1 de        
disproportie van elementen1 die nog niet

 in de juiste  relatie en symmetrie zijn
 gebracht4    ,om de ,chineesche        
symbolen te gebruiken3 de ,yin als      
lagere is kwaad1  maar alleen als 't    
zich niet houdt bij zijn ware functie   
van lager1  van 't hoogere te dienen in 
zijn medewerking aan de universeele     
,orde4  ,het ,yang als hooger is goed1  
maar enkel als de grenzen erkennend     
tusschen zich zelf en ,yin als lagere   
die zijn eigen souvereiniteit  bewaren4 
,m4a4w4 hier is de psychologie1 die ook 
,plato kende1 dat alle  menschelijke    
eigenschap goed is en alleen dn kwaad in
 onjuiste  proportie en verkeerde orde  
van vrrang4 ,zooals ik al bij de        
behandeling van ,confucius zeide3 de    
conceptie van een ,satan1 een  positieve
 entiteit van kwaad is voor de          
,chineesche gedachte een                
onmogelijkheid4    ,aan het slot van    
deze beschouwingen1 en men gelieve zich 
die over  ,confucius en ,lao ,tsz'      
hierbij te herinneren1 wil ik er nog    
even de  aandacht op vestigen1 hoe      

ongegrond de beweringen van vele        
schrijvers  over ,china1 waaronder      
beroemde sinologen zijn1 als zou de     
geest van  ,china's filosofie eene      
materialistische wezen4 ,terecht heeft  
,samuel  ,johnson hiervan gezegd3 ,het  
is merkwaardig te constateeren hoe vele 
christelijke schrijvers over ,chineesche
 filosofie gefaald hebben in te  zien   
dat de inherentie van essentie in       
manifestatie geenszins  materialisme in 
zich sluit1 in dien hoogeren zin die de 
concrete wereld  verheft tot de reele   
activiteit van alle ideen1 waarheden en 
krachten4 ,wij hebben gezien dat in al  
de voornaamste werken van  ,chineesche  
speculatie en practische opvoeding het  
immaterieele  vrgaat voor het           
materieele40    ,en verder3    ,als wij 
onder materialisme0 verstaan wat ik     
opvat als zijn ware  beteekenis1        
namelijk dat geest het product is van de
 laagste vormen van  bestaan1 dan is de 
,chineesche filosofie1 zooals getoond is
 door haar  verschillende scholen1 in gn

 zin materialistisch4 ,zij doet den     
mensch en al zijn vermogens voortkomen  
uit den ,kosmos1 als de  vereeniging van
 actieve en passieve principes1 in zich 
zelf rationeel1  en voortschrijdende    
binnen de ,ondoorgrondelijke ,substantie
 en de  ,universeele ,rede4 ,met andere 
woorden3 geest is het product van het   
,geheel1 niet van het lgste1 maar van   
hetgeen tegelijkertijd het  hgste en het
 meest universeele is4 ,dit is een klaar
 voorgevoelen  van de essentieele       
harmonie van evolutie en godsdienst4    
,het is in het  overbrengen van zijn    
principes0 op aspiraties naar ideale    
deugden  dat het spiritualisme van deze 
oude kosmische conceptie het meest      
blijkt4 ,op te rijzen van de observatie 
van haar voorbijgaande phenomena  tot   
het idee van cyclische eenheden van wet1
 en deze te reduceeren tot  n enkele    
goddelijke substantie als de ,t'ai ,kie0
 of de  ,tao0 is achter uiterlijke      
vormen gaan naar hun onzichtbare        
essence4 ,niets is meer karakteristiek  

voor het ,chineesche volk dan deze      
interpretatieve gewoonte3 het stellen   
van het ongeziene achter het  geziene1  
van de beteekenis achter het symbool04  
,tot zoover de voortreffelijke          
karakteriseering van ,samuel ,johnson4  
,en ziehier tevens1 waarom de ,geest van
 ,china in den waren zin des  woords een
 ,geest is4                ,,lao ,,tsz' 
,,en ,,de ,,tao ,,teh ,,king      ,de   
meest populaire ,wijze van ,china is    
zonder twijfel ,kh'oeng ,foe  ,tsz'1 en 
hij is het1 die het meeste ingedrongen  
is in het sociale  leven der ,chineezen1
 al is de diepere1 esoterische bedoeling
 van werken  als de ,choeng ,yoeng0     
stellig geen gemeen goed van alle       
,chineezen  uit het volk kunnen worden4 
,er is dikwijls de fout gemaakt--ook ik 
heb die vroeger gemaakt1 totdat         
,chineesche literatoren mij haar        
aanwezen--,confucius voor een minder    
diepzinnig wijsgeer te houden1 juist om 
zijne populariteit1 en om zijn          
nadrukkelijk wijzen op de               

noodzakelijkheid van allerlei ceremonies
 en  maatschappelijke conventies4    ,de
 filosoof ,lao ,tsz' werd dan voor den  
meer diepzinnigen wijsgeer  gehouden1   
ook door mij vroeger4    ,hierbij werd  
over het hoofd gezien1 dat ,confucius'  
bewerking en  ordening van              
mystiek-diepzinnige klassieken als de   
,yih ,king0 het  tegendeel reeds        
aantoont1 en dat zijn sociale           
voorschriften en  conventies alln       
betrekking hadden op het z4g4 ,tweede   
,stadium01  en wel speciaal de tijden   
daarvan1 waarin hij leefde4    ,de      
wijsgeer ,lao ,tsz' heeft zich nooit tot
 dat ,tweede ,stadium bepaald1  en      
maakte zich niet druk over de           
maatschappelijke en politieke           
instellingen en regelingen1 die         
,confucius zoo noodzakelijk vond4       
,hij is de ,wijze der metaphysische     
bespiegelingen en der transcendente     
speculaties1 die slechts door een kleine
 uitzondering intutieve  denkers en     
voelers1 maar niet door de groote massa 

van het volk kunnen  begrepen worden4   
,toch is1 misschien juist daarom1 de zr 
fijne essence van den ,geest  van ,china
 in dezen mysterieuzen droomer en denker
 het subtielste te  vinden4    ,zijn    
leer is neergelegd in zijn eenige werk1 
de ,tao ,teh ,king04  ,daar wij met zijn
 leven eigenlijk weinig te maken        
hebben--immers hij  liet de ,tao ,teh   
,king0 achter als het wezenlijkste      
daarvan--vermeld ik hier alleen1 dat hij
 in #fjd v4 ,c4 werd geboren in  den    
staat ,ch'u1 dat hij een tijd lang      
bewaarder van de archieven was  in de   
hoofdstad van dat rijk1 en1 toen hij zag
 dat alles in dien staat  in wanorde en 
verval geraakte1 zijn ambt neerlegde1 en
 verdween1 zooals  de geschiedschrijver 
zegt ,naar het ,westen04 ,volgens       
sommigen zou  dit naar ,thibet geweest  
zijn4    ,toen hij de grenzen van den   
,westelijken bergpas overschreed1 die   
naar  de vreemde rijken leidde1 vroeg de
 grenswachter ,i ,hie hem3 ,nu gij u  in
 de eenzaamheid gaat terugtrekken moet  

ge me toch een boek geven1 dat  tot     
leering kan zijn04 ,hierop gaf ,lao     
,tsz' hem een kort werk in #b  deelen1  
dat later ,tao ,teh ,king0 werd genoemd4
 ,daarna ging hij  heen1 op een os      
gezeten1 en verdween voor goed4 ,latere 
filosofen  noemden dit dat hij in de    
verborgenheid ging04 ,zijn graf is      
onbekend4 ,dit onbekende van zijn       
persoon1 en van zijne stoffelijke       
overblijfselen1 en dit1 geheel los van  
zijn persoon1 overblijven van  zijn     
werk1 is precies in overeenstemming met 
zijn leer4    ,de ,tao ,teh ,king01 een 
zeer bescheiden boekje1 bevat niet een  
logische op enkel ,rede gebaseerde      
uiteenzetting van ,lao ,tsz's  wijsheid1
 maar is geschreven in zeer compacten   
stijl1 met  schriftteekens1 z uit hun   
gewone sfeer gehaald om aparte1         
spiritueele dingen aan te duiden1 dat   
het voor niet-intutief  aangelegden     
duister1 en op vele plaatsen            
onbegrijpelijk is4 ,lao ,tsz'  werkt er 
niet in met logische redeneeringen1 maar

 met donkere  aanduidingen1 en de       
methode er in is1 om den lezer als 't   
ware tot  voorgevoelens1 tot ,ahnungen0 
te brengen1 die hem voeren naar over  de
 grenzen van het enkel door gedachte    
vatbare1 naar het  ,jenseits01 waar de  
hoogste intutie enkel toe leiden kan4   
,klare  formuleering is in dit systeem  
uitgesloten1 en een vertaling uit het   
schrift van ,chineesche symbolieke      
teekens in eene meer nuchtere1          
alphabetische ,europeesche taal zal     
altijd zeer gebrekkig moeten  blijven4  
,een gewone taal-geleerde1 die zulke    
mystieke1 duistere1  suggestieve        
symboliek vertalen gaat1 krijgt wel eens
 de onzinnigste  nonsens4 ,hij die den  
,geest van ,china niet heeft doorvoeld1 
welke zich  nergens zoo karakteriseert  
als in de intutieve1 schijnbaar-duistere
  uitings-methoden der ,chineesche      
filosofie1 staat voor de ,tao ,teh      
,king0 als voor een onbegrijpelijk      
raadsel1 en vreest zelfs eene           
mystificatie4    ,lao ,tsz' schreef niet

 voor geleerden1 maar voor gevoelige    
intutieven4 ,hij zegt dit zelf in een   
tekst3 ,zij die ,tao kennen  zijn niet  
geleerd1 zij die geleerd zijn kennen    
,tao niet04    ,de ,chineesche filosofie
 zoowel als de ,chineesche kunst maken  
de hoogste  aanspraak op medewerking en 
aanvulling van den beschouwer of        
toehoorder4 ,zij zijn1 zooals dr4       
,glaser zeer terecht gezegd heeft       
,beschrnkung0 en geen ,entfaltung04     
,hij1 die er van geniet1  breitet nicht 
eine ,flle vor sich aus01 maar zieht    
sich  zurck auf das ,eine1 in das er    
sich ganz versinkt04    ,confucius heeft
 verder eens tot zijne discipelen       
gezegd3 ,als ik  n hoek van een zaak heb
 aangetoond en men er dan niet 7vanzelf7
 de  andere drie uit grijpt1 herhaal ik 
mijn les niet04    ,men zal dan ook in  
de geheele ,chineesche filosofie        
tevergeefs zoeken  naar een zoo klaren1 
logischen gedachtengang1 waarin het eene
 bijna  wiskunstig zeker uit het vorige 
volgt1 als b4v4 in ,plato4 7,ik denk    

hier  b4v4 aan zijn ,phaedon01 waarin   
logisch redeneerend de  onsterfelijkheid
 van 's menschen geest wordt bewezen47  
,de ,chineesche  methode is daarom geen 
mindere of inferieure1 zij is alleen een
 andere4  ,er wordt meer in gerekend op 
intutie dan op logisch denken1 er wordt 
meer aangeduid met symbolen--en dit     
volgt al uit het symbolieke  ,chineesche
 schrift--dan bewezen met redeneeringen 
al wijder en wijder1  het is eene       
verzinking1 een concentratie4 ,in dit   
opzicht is de  ,chineesche filosofie--ik
 bedoel hier vooral die van ,lao        
,tsz'--verwanter aan de                 
,vedanta-filosofie der ,upanishads4     
,lao ,tsz' nam zich nergens de moeite1  
zijn korte1 suggestieve teksten  uit te 
leggen4 ,zijn werk is een wonder van    
vl-zeggen in zoo weinig  mogelijke      
schriftteekens4 ,ik zeg niet3 woorden1  
omdat de ,chineesche  karakters0        
eigenlijk meer symbolen van ideen dan   
woorden zijn4  ,hij schreef ook maar zr 
zelden in gelijkenissen1 omdat zijn     

teksten  meestal in de ,eenheid1 ,tao1  
zijn geconcentreerd1 en gelijkenissen in
 de  ,veelheid werken4    ,ongeveer #bej
 jaar na ,lao ,tsz' leefde een wijsgeer1
 ,chuang ,tsz'  geheeten1 die de leer   
van de ,tao ,teh ,king0 in een veel     
uitgebreider werk1 de ,nan ,hwa ,king0  
heeft verduidelijkt1 en wel             
grootendeels door gelijkenissen in korte
 verhalen1 meest fictie1 al  komen er   
historische personen in voor4 ,wel is   
waar heeft ook ,chuang  ,tsz' niet met  
strenge logica gewerkt en verduidelijkt1
 want ook zijn  boek is vol vage1 veelal
 duistere suggesties1 maar tch wordt het
  uiterst geconcentreerde en essentieele
 uit de ,tao ,teh ,king0 er in  wijder  
ruimte door gellustreerd4    ,ik zou    
gerust durven zeggen3 er valt over de   
,tao ,teh ,king0  eigenlijk niet te     
redeneeren4 ,ik kan dan ook niet beter  
in  overeenstemming met den ,geest van  
,china handelen in dit boek dan door    
eenige teksten er uit in vertaling te   
geven1 teksten1 die het  ,chineesche    

begrip ,tao suggereeren 7niet           
definieeren74 ,die teksten  worden      
intutief begrepen1 f zij worden het     
niet4    ,ik zal hier en daar een zoo   
kort mogelijke commentaar geven1 maar te
  lang redeneeren zou juist hoe langer  
hoe verder van ,tao afbrengen4 ,wie     
niet op de ,chineesche manier1 intutief 
en suggestief1 ,chineesche  filosofie   
direct nvoelt1 begrijpt haar tch nooit4 
,want die  filosofie werkt op een hooger
 gebied dan het enkel intellectueele4   
,de  ,geest van ,china kan nooit enkel  
intellectueel begrepen worden1 zonder   
het vl zekere intutieve voelen1 dat     
weten is4    ,ik merkte te voren op1 dat
 de enkele teksten1 die ik zal          
aanhalen--ze  zijn kort--niet           
onmiddellijk logisch met elkaar in      
verband schijnen te  staan1 of op elkaar
 dr redeneeren1 want z is de ,chineesche
  methode niet4 ,het zijn aanduidingen1 
vage toespelingen1 in de  verborgenheid 
van eenzaamheid en concentratie eerder  
gefluisterd dan  gesproken1 die meer op 

intutie dan op verstand berekend zijn1  
om den  lezer of hoorder te doen        
voorgevoelen het ,godsbegrip ,tao1 een  
begrip  dat niet in woorden is uit te   
drukken4 ,een tekst in de ,tao ,teh     
,king0 luidt3    ,zij die ,tao kennen   
spreken er niet over1 zij1 die er over  
spreken  kennen ,tao niet04    ,als wij 
dit letterlijk opvatten zou dus elke    
mededeeling te dezen  opzichte uit den  
,booze zijn1 maar z letterlijk is het   
zeker niet  bedoeld en ik meen dus geen 
al te groote heiligschennis te begaan   
door  het werk ,tao ,teh ,king0 van ,lao
 ,tsz' te bespreken4    ,hier ga de     
opmerking vooraf1 dat1 waar ,lao ,tsz'  
met ,tao trachtte aan  te geven de      
,godheid als ongemanifesteerd1 in zich  
zelf1 hij met  ,teh--letterlijk3 ,deugd 
beteekenend1 maar hier met een geheel   
aparte1  mystieke beteekenis--bedoelde  
de wijze van bestaan eigen aan ,tao in  
zijne manifestaties in 't ,heelal04     
,er is nog al eens verwarring ontstaan1 
omdat in ,confucius ,tao meestal  7niet 

altijd7 met het ,pad1 de ,weg0 7the     
,way1 the ,path in ,prof4  ,legge's     
,chinese ,classics07 vertaald kan       
worden4 ,in zekeren zin  beteekent het  
in ,confucius veelal ook ,het ,pad01    
mits men hieronder  een spiritueel ,pad 
versta1 en niet aan ,tijd en ,ruimte er 
bij denke4  ,wanneer wij echter de      
symboliek van het ,chineesche karakter  
7schriftteeken7 beschouwen1 dat het     
begrip ,tao afbeeldt--de symboliek  der 
,chineesche filosofie is tusschen twee  
haakjes door de vertalers  altijd veel  
te veel over het hoofd gezien--dan      
bevinden we dat ,tao  bestaat uit twee  
deelen1 waarvan het tweede ok uit twee  
bestaat n4l4  uit ,io ,het ,hoofd01 en  
uit ,i,io ,gaan1 ,bewegen4 ,prof4       
,chavannes1 in  zijn ,mmoires           
,historiques de ,sse-,ma-,tsien0 heeft  
hier k  terecht de aandacht op          
gevestigd4 ,hij heeft hierbij echter    
vergeten te  releveeren1 dat dit tweede1
 n4l4 ,gaan1 ,bewegen0 ook weer uit twee
  deelen bestaat1 n4l4 ,io loopen0      

7gaan7 en ,i,io stilstaan01 en  juist   
dit kan een groote mystieke beteekenis  
hebben1 waarover ik hier  echter niet   
kan uitweiden4 ,van ,het ,hoofd0 dat    
beweegt01 dat  gt01 naar een geestelijk 
hoofd1 een geestelijk principe1 dat  in 
het ,heelal rondgaat1 is in mystieke    
filosofie vol symboliek de  sprong niet 
zoo heel ver4 ,de oorspronkelijke       
symboliek der ,chineesche               
schriftteekens is afgebeeld door zeer   
diepzinnige menschen1 die wel  precies  
wisten wat ze er mede bedoelden1 en     
vooral in oude ,chineesche  filosofie is
 het zaak1 goed te letten op de         
schriftteekens1 die de  filosoof voor   
zijn begrippen gebruikt4 ,uit de        
symboliek van het  schriftteeken voor   
,tao0 volgt vanzelf al1 dat het         
oorspronkelijk  geen ,pad0 of ,weg0 kan 
beteekend hebben1 maar het ,hoofd01  het
 ,principe zelf1 dat in het ,heelal     
rondgaat1 en ,zijn eeuwigen ,weg  gaat4 
,later is die ,weg in de plaats van het 
,principe zelf gekomen1  zooals dat wel 

meer gaat4 ,er is echter geen kwestie   
van of1 reeds  eeuwen vr ,confucius was 
bij de ,chineezen een begrip ,tao       
bekend1  niet als een ,weg1 maar hoe    
vaag en duister ook1 als een            
,godsbegrip1 en  zelfs ,prof4 ,legge1 de
 vertaler der ,chinese ,classics0 erkent
 na  speciale en grondige studie        
hierover tot de wetenschap gekomen te   
zijn  dat lang voor ,lao ,tsz' there was
 a ,taosm earlier than this04    ,ik    
laat thans eenige teksten volgen1 in    
mijne eigen vertaling4    ,hoofdstuk ,i4
    #a4 ,kon ,tao uitgezegd worden1 dan 
zou het de eeuwige ,tao niet zijn3  kon 
de ,naam genoemd worden1 zoo zou het de 
eeuwige ,naam niet zijn4    #b4 ,als    
,niet-,zijn kan men ,het noemen het     
,begin van ,hemel en ,aarde2  als ,zijn 
kan men ,het noemen de ,moeder aller    
,dingen4    #c4 ,daarom 7als men7       
voortdurend ,niet 7,niet-,begeerte7 is1 
kan 7men7  ,zijn verborgen geheimenis   
zien1 7als men7 voortdurend 7,begeerte7 
is1  kan 7men7 er enkel den 7,vorm7     

grens van zien4    #d4 ,deze beiden1    
,zijn en ,niet-,zijn1 komen uit         
hetzelfde voort en  hebben              
verschillenden naam4 ,beiden zijn zij   
geheimzinnig4 ,het  geheimzinnige ervan 
is wederom geheimzinnig4 ,het is de     
,poort van het  ,geheimenis04           
,lao ,tsz' beschouwt alzoo ,tao als in  
zich zelf1 ongemanifesteerd1 dus  voor  
ons1 die aan alle ,zijn een zichtbaren  
vorm verbinden1 als  ,niet-,zijnde--dit 
relatieve ,niet-,zijn is echter juist   
het absolute  ,zijn--en aldus1          
ongemanifesteerd beschouwd is het 't    
,begin van  alles1 van ,hemel en ,aarde4
 ,verder beschouwt hij ,het als         
gemanifesteerd  in 't ,heelal1 als voor 
ons ,zijnde dus1 en als zdanig is ,het  
als  de ,moeder1 die baarde alle dingen1
 waaruit dus alle dingen voortkomen4    
,als men ,niet-,is01 dat wil zeggen3    
niet in de uiterlijke wereld van  de    
uiterlijke phenomena levend1 niet       
misleid door de wereld van  relatieve   
dingen en tegenstellingen1 maar         

geconcentreerd in de ,eenheid1  in ,tao 
7hierover later uitvoeriger7 dan kan men
 't verborgen  ,geheimenis van ,tao     
in-zich-zelve1 als ongemanifesteerd     
aanschouwen4 ,als  men wl ,is01 ziet men
 alleen de manifestatie van ,tao in 't  
,heelal1 den begrensden vorm dus4 ,toch 
komen ,zijn en ,niet-,zijn beide uit    
hetzelfde1 uit ,tao voort2 ze zijn dus  
beide op geheimzinnige wijze  identiek4 
,en dat geheimzinnige is dubbel         
geheimzinnig1 omdat--zooals  de         
commentator van mijn editie1 ,peh ,y    
,shen1 zoo terecht zegt3 ,in  't voor   
ons onreele is 't ,reele verborgen1 in  
het ,niets ligt  juist het echte ,iets04
 ,wat wij relatief ,niet-,zijn noemen1  
omdat we  't niet vatten kunnen is juist
 het nige1 absolute ,zijn4 ,dit         
doorgronden is aan de ,poort staan van  
het ,geheimenis4    ,de bespiegelingen  
over ,zijn en ,niet-,zijn vinden wij    
evenzoo in de  ,upanishads4    ,het     
,niet-,zijn of ,niets is vermoedelijk   
door ,lao ,tsz' als hetzelfde  gedacht  

als wat ,choe ,hie ook aanneemt als nog 
vr het ,t'ai  ,ki01 als dt1 wat het ,tai
 ,ki0 voortbracht4      ,hoofdstuk ,,ii4
 #cg    #a4 ,allen onder den ,hemel     
weten dat mooi mooi is1 dan spijt het in
  7de tegenstelling van7 leelijk2 allen 
weten zoo dat goed goed is1 dan  spijt  
het in 7de tegenstelling van7 slecht4   
#b4 ,daarom1 ,zijn en ,niet-,zijn       
brengen elkander voort4 ,moeilijk en    
,gemakkelijk zijn elkaars gevolg1 ,lang 
en ,kort strijden met elkaar1 ,hoog  en 
,laag wedijveren met elkaar1 de ,toon en
 het ,geluid harmonieeren met  elkaar1  
,vr en ,achter volgen elkaar4    #c4    
,daarom doet de ,wijze het werk van ,wu 
,wei en begaat de ,leer zonder  woorden4
    #e4 ,als het werk volbracht is      
blijft hij er niet aan hangen1 en       
daarom juist gaat het 7,tao7 niet van   
hem weg40    ,dit hoofdstuk is een      
treffend bewijs met hoe weinig woorden  
,lao ,tsz'  veel kan zeggen4 ,hij neemt 
de moeite niet het uitvoerig uit te     
leggen1  hij schreef enkel voor verwante

 zielen1 die het woord ,daarom0 7ad  #c7
 direct begrijpen4    ,hij zegt in deze 
korte woorden1 dat deze wereld een      
relatieve is1 van  tegenstellingen1 die 
alzoo niet in zich zelf bestaan1 en zegt
 dat  ,daarom0 de ,wijze zich niet bezig
 houdt met werk in die  tegenstellingen 
maar met ,wu #ch ,wei04 ,letterlijk     
vertaald is dit  ,niet ,doen01 en       
niet-filosofisch aangelegde sinologen   
hebben hierin  gezien een lui           
laissez-aller0 een lui niets-doen1 een  
luie  onverschilligheid4    ,in waarheid
 echter beduidt ,wu ,wei heel iets      
anders4 ,het staat tot ,wei1  ,doen1    
zooals ,niet-,zijn staat tot ,zijn1 in  
't vorige hoofdstuk4 ,het  relatieve    
,niet-,doen1 voor ons1 die 't niet      
bevatten kunnen1 is het  absolute ,doen4
 ,wu ,wei is het doen in de ,eenheid1 in
 ,tao1 niet in de  ,veelheid der        
tegenstellingen4    ,zeer mooi is dit   
uitgedrukt in een drie jaar geleden     
verschenen werk  van ,martin ,buber     
,reden und ,gleichnisse des ,tschuang   

,tse04 ,hij  noemt daarin ,wu ,wei      
7lett4 vertaald ,niet-,doen7 ,wirken aus
  ungeschiedener1 gegensatzloser1       
umfriedeter ,einheit04    ,deze         
,niet-,doen0-,actie is ons reeds        
welbekend uit andere ,oostersche        
filosofische werken1 en indien de       
sinologen1 die het ,wu ,wei0 voor  een  
lui niets-doen aanzagen dit maar        
begrepen hadden1 zouden ze ,lao  ,tsz'  
meer recht hebben gedaan4 ,lao ,tsz'    
duidt het nog ven aan  door te spreken  
van niet aan 't werk te blijven hangen  
7lett4  staat er in blijven wonen07 als 
het volbracht is04    ,in de ,upanishads
 wordt een zelfde leer van geestelijk   
werken genoemd  the doctrine of action  
without attachment to result0           
7vairagya74    ,in dit korte hoofdstuk  
,,ii is1 in zoo weinig mogelijke        
schriftteekens  uitgesproken1 dat er    
geen eigenlijke erkentenis is in de     
wereld van de  tegenstellingen en van   
het gescheidene4 ,zooals ,dr4 ,martin   
,buber het zoo  juist uitdrukt in zijn  

,gleichnisse des ,tschuang ,tse03       
slechts  in wien geen scheiding is1 die 
is niet van de wereld gescheiden en kan 
de wereld erkennen4 ,niet in de         
contrasten1 niet in de dialektiek van   
,subject en ,object1 maar slechts in de 
,eenheid met het ,al is ,erkenning4     
,die ,eenheid is trouwens de            
,erkenning40    ,alzoo3 die ,erkenning  
is geen ,weten1 maar ,zijn4             
,hoofdstuk ,,iv4    #a4 ,tao is ledig1  
en 7toch7 hoe zou ,het in zijn actie    
niet vol zijn8    #b4 ,o6 ,hoe          
afgrond-diep is ,het6 ,het is de        
,oer-,vader aller dingen4    #c4 ,het   
verstompt zijn scherpte1 ontwart zijne  
ingewikkeldheid1 tempert  zijn          
7verblindende7 schittering1 en maakt    
zich gelijk aan zijn stof4    #d4 ,o6   
,hoe stil is het6 ,het lijkt wel eeuwig 
te blijven bestaan4    #e4 ,ik weet niet
 van wien ,het kind is4 ,het was vr     
,shang ,ti 7de  opperste ,god-,macht7   
#ci4      ,hoofdstuk ,,vii4    #a4      
,hemel en aarde duren eeuwiglijk4 ,hemel

 en ,aarde kunnen drom  eeuwiglijk      
duren1 omdat zij niet voor zich zelf    
leven4    #b4 ,daarom stelt de ,wijze   
zijn zelf achter de anderen1 en dan     
wordt zijn  ,zelf 7juist7 de eerste4    
#c4 ,hij maakt zich los van zijn zelf1  
en dan is zijn ,zelf 7juist7  blijvend4 
#d4 ,is dit niet1 omdat hij geen ik     
heeft8    #e4 ,en 7toch7 wordt dan zijn 
7hoogere7 ,ik volmaakt4      ,hoofdstuk 
,,viii4    #a4 ,de opperste ,goedheid is
 als water4    #b4 ,water is goed1 doet 
goed aan alle dingen1 en twist niet4    
#c4 ,het woont in plaatsen1 die de      
menschen verachten4    #d4 ,daarom komt 
het dicht bij ,tao4      ,hoofdstuk     
,,ix4    #a4 ,de dertig spaken van een  
wiel vereenigen zich om een naaf4 ,op de
  ledige ruimte berust het gebruik van  
het wiel4    #b4 ,de vaas is uit klei   
gekneed tot een voorwerp1 op de ledige  
ruimte  berust het gebruik van het      
voorwerp4    #c4 ,men boort deuren en   
vensters uit om een huis te bouwen4 ,op 
de ledige  ruimte berust het gebruik van

 het huis4    #d4 ,daarom1 het ,zijn    
7het materieele7 is er het voordeel van 
maar op het  ,niet-,zijn 7het           
immaterieele7 berust het 7eigenlijke7   
gebruik er van4      ,hoofdstuk ,,xiii4 
#a4 ,in de oudheid waren de goede       
filosofen die zich aan ,tao wijdden     
7als7 gering1 subtiel1 duister en ver   
doordringend4    #c4 ,zij verdwenen1 als
 het ijs dat gaat smelten4 ,zij waren   
simpel1 als  onbewerkt hout4 ,zij waren 
ledig1 als een vallei4      ,hoofdstuk  
,,xxxvii4    #a4 ,tao is eeuwig ,wu ,wei
 7,niet ,doende71 en toch is er niets1  
wat ,het  niet doet4    #d4 ,het simpele
 wezen dat geen naam heeft bevrijdt ons 
van begeerte en1  vrij van begeerte1    
komen wij tot de ,rust4    ,in deze 7zie
 ,i7 fijne woordspeling1 waarbij ik even
 stil wil blijven  staan1 ligt ook      
opgesloten3 ,door geestelijke actie     
brengt ,tao het  concrete ,heelal voort1
 op mystieke wijze4    ,in de           
,ishopanishad vinden wij hetzelfde3     
,hij1 die doet bewegen en  7toch7 zelf  

niet beweegt04        ,meister ,eckehart
 zegt nog3 ,god is rust1 en toch als    
,god ook maar een  oogenblik ophield te 
scheppen zou de heele wereld ten gronde 
gaan04      ,hoofdstuk ,,xlii4    #a4   
,tao baarde n1 n baarde twee1 twee      
baarde drie1 drie baarde  alle dingen   
7de creatie74    #b4 ,alle dingen laten 
de ,duisternis 7de ,stof7 achter zich   
7waaruit zij  gekomen zijn7 om te       
omhelzen het ,licht 7den ,geest71 en    
worde in  harmonie gebracht door het    
,flude der ,leegte4    ,in dezen tekst  
hebben sommigen een analogie gezien met 
de ,drieenheid  uit de ,h4 ,schrift4    
,men moet echter verder gaan1 en        
evenzeer de  ,drieenheid uit alle andere
 oude godsdiensten er mede vergelijken4 
,het  ,flude der ,leegte0--waarvan wij  
in andere oude mystieke boeken  ook     
analogien vinden--is in deze ,chineesche
 filosofie een term1  aanduidend alles  
wat primair agent is in 't voortbrengen 
en  modifieeren van beweging04          
,hoofdstuk ,,li4    #a4 ,tao baart de   

dingen1 ,teh brengt ze groot1 de        
,materie vormt ze1 de  ,kracht volmaakt 
ze4    #b4 ,daarom1 onder alle wezens is
 er geen1 dat niet ,tao vereert en ,teh 
hoogacht4    #c4 ,die majesteit van ,tao
 en die eerwaardigheid van ,teh zijn    
niet aan  hen gegeven1 zij bezitten die 
eeuwig uit zichzelven4    #d4 ,daarom1  
,tao baart ze1 ,teh brengt ze groot1    
bestendigt ze1 onderhoudt  ze1 beschut  
ze1 bederft ze 7weer71 voedt ze1 en     
werpt ze 7weer7 omver4    #e4 ,te baren1
 en toch niet als eigendom te           
beschouwen1 te formeeren1 en  dat toch  
niet als glorie te beschouwen1 te       
regeeren1 en toch vrij te  laten1--dit  
noem ik de mysterieuze ,deugd4          
,hoofdstuk ,,lv4    #f4 ,van het toppunt
 van kracht af worden de dingen oud1 dat
 wil zeggen1  zij zijn niet gelijk aan  
,tao1 en wat niet gelijk is aan ,tao    
neemt een  spoedig einde4 #dj           
,hoofdstuk ,,xi4    #a4 ,de beweging van
 ,tao is terugkeer 7tot zichzelf74      
,zachtheid is ,zijn  functie4    #b4    

,alle bestaan op de wereld is uit ,zijn4
 ,alle ,zijn is uit ,niet-,zijn4        
,hoofdstuk ,,xliii4    #a4 ,het         
allerzachtste in de wereld overwint het 
allerhardste4    #b4 ,het ,niet-,zijn   
dringt binnen in waar geen opening is4  
#c4 ,vandaar dat ik het nut weet van ,wu
 ,wei4      ,hoofdstuk ,,xlvii4    #a4  
,zonder mijn deur uit te gaan ken ik de 
wereld1 zonder uit mijn  venster te     
kijken zie ik den ,weg des ,hemels4     
#b4 ,hoe verder men uitgaat1 hoe verder 
men wordt voortgedreven1 hoe meer  men  
weet hoe minder men weet4    #c4 ,daarom
 de ,wijze weet zonder iets te doen1    
noemt de dingen zonder te  zien1 en     
volmaakt zich zonder actie4             
,hoofdstuk ,,lxxvi4    #a4 ,als de      
mensch geboren wordt is hij zacht en    
zwak1 als hij sterft is  hij stijf en   
sterk4 ,als het gras en de boomen       
geboren worden zijn zij  soepel en teer1
 als zij sterven zijn zij droog en      
schraal4    #b4 ,stijfheid en sterkte   
zijn de volgelingen van den dood1       

zachtheid en  zwakheid zijn de          
volgelingen van het leven4    #c4       
,daarom1 als een leger sterk is overwint
 het niet1 als de boom sterk  is wordt  
hij omgehakt4    #d4 ,wat sterk en groot
 is is inferieur1 wat zacht en zwak is  
is  superieur4      ,hoofdstuk          
,,lxxviii4    #a4 ,niets in de wereld is
 zachter en zwakker dan het water1 en   
toch is  er niets1 dat het overtreft in 
het breken van wat hard is4 ,daarom is  
er  niets1 dat water evenaart4 ,het     
zachte overwint het harde1 het zwakke   
overwint het sterke4      ,hoofdstuk    
,,lxxxi4    #a4 ,ware woorden zijn niet 
mooi2 mooie woorden zijn niet waar4     
#b4 ,zij1 die goed zijn1 zijn niet      
welsprekend1 zij1 die welsprekend  zijn1
 zijn niet goed4    #c4 ,zij1 die 7,tao7
 kennen zijn niet geleerd2 zij die      
geleerd zijn kennen  7,tao7 niet4       
,men ziet en voelt1 hoe al deze         
verschillende teksten volstrekt niet in 
westerschen zin logisch op elkaar       
volgen4 ,iedere tekst is als 't ware    

het bezonkene van een lange1 diepe      
meditatie1 en is ook1 omgekeerd1 een    
onderwerp1 om uren en uren over na te   
denken1 en zich in te verdiepen4        
,m4a4w43 de studie van zulke teksten    
moet op oostersch meditatieve wijze     
plaats hebben1 niet op enkel westersch  
mentale4    ,het is duidelijk1 dat deze 
diepzinnige bespiegelingen geen         
gemeengoed  voor de groote massa konden 
worden1 en dat zij niet zulk een invloed
 op  het gewone1 maatschappelijke leven 
konden uitoefenen1 als de leeringen  van
 ,confucius4 ,zijn teksten waren zulke1 
die half reveal and half  conceal the   
thought within01 zooals ,douglas er     
terecht eens van  gezegd heeft4 #da ,het
 bekende      ,ch' ,pi ,tsch' ,tsch'0   
d4i4 ,verwerp ,dit 7van buiten71 ,grijp 
,dt 7van binnen70 uit het  #ab;e        
,hoofdstuk der ,tao ,teh ,king0 is geen 
op te volgen voorschrift  voor de       
menigte1 maar enkel voor een lite       
intutieve denkers4    ,het latere       
geslacht heeft dan ook gedaan1 wat      

steeds met groote1  diepzinnige leeren  
van denkers gedaan is1 het heeft ,lao   
,tsz' zeer  vervormd1 en er de          
zonderlingste hocus-pocus formules in   
meenen te  zien1 zoo dat de ,tao ,teh   
,king01 die voor hooge1 fijne           
,chineesche  geesten een bijbel is      
gebleven1 het uitgangspunt is geworden  
van een  verward systeem van alchemie en
 magie1 en van een afgoden-dienst1      
gewoonlijk ,taosme genaamd1 die         
eigenlijk niets met de mystieke1        
verheven leer van ,tao meer te maken    
heeft4 #db    ,daar ik dit boek aan den 
zuiveren1 onvervalschten ,geest van     
,china wijd1  en niet aan verwordingen  
en verbasteringen1 kunnen beschouwingen 
over  dit ontaarde ,taosme achterwege   
blijven4    ,het is eigenaardig1 dat    
zooveel sinologen van naam1 zich bij    
voorkeur  met de degeneraties en        
verwordingen hebben opgehouden1 en hun  
leven  hebben besteed aan het schrijven 
van dikke folio's hierover1 terwijl  de 
oorspronkelijke1 sublieme ,wijsheid van 

,china1 waarin de ,geest van  ,china in 
puren onbevlekten staat bewaard is      
gebleven1 aan hun aandacht  gansch is   
ontsnapt4 ,een van de voornaamste       
redenen hiervan is1 dat zij  de intutie1
 en het spiritual insight0 misten om in 
dien ,geest  door te dringen4    ,het is
 ook de aandacht van de meeste sinologen
 voorbijgegaan1 dat er  ten huidigen    
dage in ,china nog vele1 zoogenaamde    
esoterische0  scholen bestaan1 waarin de
 oorspronkelijke filosofie van ,lao     
,tsz'  zuiver bewaard wordt1 en het     
onderwerp is van de meest serieuze      
meditatieve bespiegelingen4 ,eene studie
 dier scholen zou van het  hoogste      
belang zijn1 en groote schatten van     
oostersche wijsheid aan het  licht      
brengen4                ,,chuang ,,tsz' 
,ik kan niet nalaten1 hieronder een en  
ander te laten volgen uit de  ,nan ,hwa 
,king01 het mystieke werk van ,lao      
,tsz's grooten discipel  ,chuang ,tsz'1 
die #bej jaar na hem leefde en1         
grootendeels door  gelijkenissen in     

korte verhalen en parabelen1 de leer van
 de ,tao ,teh  ,king0 gellustreerd      
heeft4    ,men verwachte ook hier geen  
logische uiteenzetting1 want dezelfde   
intutieve1 suggestieve methode wordt er 
in gevolgd1 die niet voor  enkel        
intellectueelen1 maar voor intutief     
aangelegden begrijpelijk  zijn4    ,ik  
zal mij aan die methode houden1 en dus  
enkele korte verhalen uit de  ,nan ,hwa 
,king0 hier in vertaling geven1 om ten  
slotte eene korte  beschouwing er over  
te houden3      7,uit ,hoofdstuk ,,ii7  
,als er een begin was1 was er ook een   
tijd dat dat begin nog geen  begin was4 
,en dan was er ook een tijd vr den tijd1
 die was vr  den tijd van dat begin4    
,als er ,zijn was1 was er ook           
,niet-,zijn4 ,en als er een tijd was dat
  ,niets bestond1 moest er ook een tijd 
geweest zijn dat ,niets niet  bestond4  
,plotseling was er ,niets1 maar ik weet 
nog niet of dit nu iets is dat  bestaat 
of niet bestaat04      7,uit ,hoofdstuk 
,,ii7    ,er bestaat geen ding dat niet 

objectief is1 er bestaat geen ding dat  
niet subjectief is4 ,als wij van het    
objectieve uitgaan dan zien wij  niets4 
,alleen van 't eigen 7subjectieve7 weten
 uit kunnen wij weten4  ,daarom zegt    
men3 het objectieve komt uit het        
subjectieve voort4  ,objectief en       
subjectief is een theorie 7spraak7 van  
alternatie4 ,en  toch1 als 't eene wordt
 geboren is 't andere gestorven1 als 't 
eene sterft wordt 't andere geboren1 als
 't eene kan kan 't  andere niet1 als 't
 eene niet kan kan 't andere1 omdat 't  
eene  positief is is 't andere negatief1
 omdat 't eene negatief is is  't andere
 positief4    ,daarom1 de ,wijze bekijkt
 niet uit deze standpunten4 ,hij plaatst
 zich in  den ,hemel #dc en is dan      
vanzelf in het 7groote7 ,subjectieve    
standpunt1  waar subjectief ook         
objectief is en objectief ook           
subjectief1 en waar  de tegenstellingen 
niet-onderscheidbaar tot n vermengd     
zijn4  ,daarom1 kunnen we 7eigenlijk7   
wel zeggen dat subjectief en objectief  

bestaan of niet-bestaan8    ,waar       
subjectief en objectief niet 7meer7 hun 
correspondeerende  tegenstelling hebben 
daar is ,tao in zijn inwezen #dd4       
7,uit ,hoofdstuk ,,xii7    ,ten eerste3 
,de vijf kleuren verwarren het oog1 en  
maken dat het niet  helder meer ziet4   
,ten tweede3 ,de vijf geluiden verwarren
 het oor en maken dat het niet          
duidelijk meer hoort4    ,ten derde3 ,de
 vijf geuren verwarren den neus en maken
 dat de reuk  belemmerd wordt4    ,ten  
vierde3 ,de vijf smaken verzadigen het  
verhemelte en maken het  smaakgevoel    
ziek4    ,ten vijfde3 ,lust en afkeer   
verduisteren het hart en maken dat de   
oorspronkelijke natuur vervliegt4       
,deze vijf zijn de gevaren van het      
leven1 en toch beschouwden ,yang en     
,mih #de die als het hoogste goed4      
,ik noem dit niet het hoogste goed      
verkrijgen4 ,want als in zulke ellende  
opgesloten te zijn het hoogste goed     
verkrijgen moet heeten1 dan kunnen      
duiven en uilen in hun kooien ook het   

hoogste goed verkregen hebben4          
,buitendien1 zichzelf van binnen vol te 
stoppen met neigingen en  afkeeren en   
geluiden en kleuren1 en zich van buiten 
mooi te maken met  bonte mutsen1 veren  
hoeden1 tabletten en gordels1 7vanbinnen
  volgepropt met allerlei overbodigs en 
vanbuiten piekfijn van pracht7 en  dan  
nog te praten van 't hoogste goed te    
hebben verkregen4444 op die  manier     
kunnen een misdadiger met zijn armen op 
zijn rug gebonden en  zijn vingers in de
 duimschroef1 of een tijger of een      
luipaard in hun  kooi k het hoogste goed
 hebben verkregen4      7,uit ,hoofdstuk
 ,,xviii7    ,toen ,chuang ,tsz's vrouw 
stierf kwam ,hui ,tsz' om hem rouw te   
betoonen4 ,chuang ,tsz' was toen juist  
bezig1 op den grond met rechtuit        
gespreide beenen op een schaal te       
trommelen1 terwijl hij er bij zong4     
,hui ,tsz' zeide3 ,met een vrouw te     
leven1 ,uw oudsten zoon te zien         
opgroeien en dan als haar lichaam sterft
 niet te weenen1 dat is al  genoeg1 naar

 ik meen1 maar dan nog op een schaal te 
trommelen en te  zingen1 is dat niet l  
te erg80    ,chuang ,tsz' antwoordde3 ,z
 is 't niet4 ,toen zij pas gestorven    
was en ik alleen bleef1 hoe kon ik toen 
anders dan bedroefd zijn8 ,maar  ton ben
 ik gaan nadenken dat zij vroeger geen  
leven had1 niet alleen  geen leven1 maar
 7zelfs7 geen vorm1 niet alleen geen    
vorm1 maar 7zelfs7  geen flude4 ,in dien
 oer-toestand werd1 door de kosmische   
transformaties flude gegeven1 toen vorm1
 en toen geboorte4 ,thans1  door wederom
 transformatie1 stierf zij4 ,dit is     
gelijk de gang der vier  jaargetijden1  
lente1 zomer1 herfst1 winter4    ,en nu1
 terwijl zij rustigjes slaapt in het    
,groote ,huis 7van ,tao7 te  gaan huilen
 en jammeren1 zou zijn het niet         
begrijpen van deze  goddelijke wet4     
,daarom onthoud ik mij40      7,ibid47  
,lieh ,tsz'1 toen hij op reis was1 zat  
te eten langs den weg1 toen hij  een    
eeuwenoud doodshoofd zag4 ,hij plukte   
een rietje af en zeide1 het             

aanwijzende3 ,alleen gij en ik weten hoe
 nog nooit bewezen is dat  dood of leven
 bestaan04      7,uit ,hoofdstuk ,,xxii7
    ,schitterend ,licht vroeg           
,niet-,zijn ,bestaat gij1 ,meester1 of  
bestaat  gij niet80 ,schitterend ,licht 
kreeg geen antwoord en trachtte de      
gedaante van ,niet-,zijn te zien4       
4444 ,diepte4444 ,leegte4444    ,den    
ganschen dag keek hij uit maar zag      
niets1 luisterde maar hoorde  niets1    
greep er naar maar kreeg niets4    ,dat 
is 't toppunt0 zei ,schitterend ,licht4 
,wie kan hier aan  toe komen8 ,ik kan er
 in komen dat er ,niet-,zijn is1 ik kan 
er niet in  komen dat ,niet-,zijn er    
niet is4 ,als ,niet-,zijn bestaat1 hoe  
kan het dan  tot het bestaan van dit    
7,niet ,niet-,zijn7 komen8      7,uit   
,hoofdstuk ,,xii7    ,de ,gele ,keizer  
reisde ten ,noorden van het ,roode      
,water en besteeg de  ,k'un ,lun bergen4
 ,naar het ,zuiden terugkeerende verloor
 hij zijn  mystieke parel4    ,hij      
gebruikte ,weten om haar terug te       

vinden1 maar kreeg haar niet4 ,hij      
gebruikte ,magie om haar terug te vinden
 maar kreeg haar niet4 ,hij  gebruikte  
,uiterste ,kracht om haar terug te      
vinden maar kreeg haar niet4    ,toen   
gebuikte hij ,niets #df4 ,en ,niets     
kreeg haar4    ,en de ,gele ,keizer     
zeide3 ,hoe vreemd6 ,niets kreeg haar   
terug60      7,uit ,hoofdstuk ,,xx7     
7,de filosoof ,i ,liao zeide tot den    
vorst van ,lu37    ,het is ons          
mensch-zijn dat ons belemmert1 het is   
het mensch-zijn in  anderen dat ons     
verdriet geeft4 ,daarom had 7keizer7    
,yau dit mensch-zijn  niet en zag het   
niet in anderen4 ,ik zou wenschen die   
belemmering en dat  verdriet van ,u weg 
te hebben en ,u eenzaam in ,tao in het  
oneindige rijk  aan ,niets te doen      
zweven4    ,veronderstel dat een boot   
een rivier oversteekt en een leege boot 
komt  er mede in botsing4 ,zelfs een    
prikkelbaar man zou dan niet boos       
worden4  ,maar als er iemand in die boot
 was zou het geschreeuw geven om uit te 

wijken4 ,als de andere 't niet hoorde   
zou er voor de tweede en voor de  derde 
maal geschreeuwd worden en dan zouden er
 stellig woedende woorden  vallen4 ,in  
't eerste geval was er geen boosheid1   
maar n wel2 omdat  in 't eerste geval de
 boot ledig was maar n was er iets in4  
,als de  mensch k ledig kan zijn en z   
door de wereld zweven1 wie kan hem  dan 
schaden8      7,uit ,hoofdstuk ,,xxii7  
7,over concentratie37    ,toen          
,confucius naar 7den staat7 ,ch'u ging  
kwam hij door een bosch  waar hij een   
bochel krekels zag vangen alsof hij ze z
 maar met zijn  hand greep4             
,confucius zeide3 ,wat is dat knap6 ,is 
daar een ,weg voor80 ,de bochel         
antwoordde3 ,ik heb er een ,weg voor4   
,in de #e;e en #f;e maand oefen ik  mij 
door twee ballen op elkaar in evenwicht 
te houden4 ,als zij niet  vallen mis ik 
niet veel krekels4 ,als ik er drie op   
elkaar in evenwicht  houd mis ik er maar
 n op de tien1 en als ik er vijf zoo kan
 houden  kan ik ze als 't ware z met    

mijn handen pakken4 ,ik rust dan in     
mijn lichaam alsof 't een boomstam was1 
en mijn armen doode takken4  ,al zijn   
,hemel en ,aarde om mij1 en de ,veelheid
 der dingen1 ik weet  alleen maar van   
krekel-vleugels af4 ,ik keer mij niet   
om1 ik ga niet  terzijde1 ik heb niets  
met de duizenderlei transformaties der  
dingen te  maken1 en hoe kan 't dan     
anders of ik moet die krekel-vleugels   
pakken80    ,confucius zag om en zeide  
tot zijne discipelen3 ,richt ,uw ,wil op
  n ding en ,uw geest wordt             
geconcentreerd4 ,hierdoor komt het      
succes  van dezen bochel04      7,uit   
,hoofdstuk ,,xxii7    ,weten reisde     
noordwaarts1 over het ,mysterieuze      
,water1 en over den  ,duister-,diepen   
,berg en ontmoette ,doe-,niets          
,zeg-,niets1 dien hij vroeg3    ,ik zou 
,u gaarne vragen1 door welke gedachten1 
door welke  overpeinzingen kan men ,tao 
weten8 ,door wrin te rusten1 door waar  
naar te richten kan men in ,tao toeven4 
,door wt te volgen1 door welken  weg kan

 ,tao verkregen worden80    ,op deze    
drie vragen antwoordde ,doe-,niets      
,zeg-,niets niets4 ,niet omdat  hij niet
 antwoorden wilde1 maar omdat hij 't    
niet wist4    ,toen ,weten geen antwoord
 kreeg keerde hij om1 ging hij zuidelijk
 van  het ,witte ,water den ,ku-,chuh   
berg op1 en zag ,dolleman-,stotteraar1  
wien  hij hetzelfde vroeg4    ,o60 zeide
 ,dolleman-,stotteraar1 ,ik weet het4   
,ik zal 't ,u  zeggen44440    ,maar     
juist toen hij wilde spreken vergat hij 
het wat hij zeggen wilde4    ,toen      
,weten geen antwoord kreeg keerde hij   
terug naar het keizerlijk  paleis4 ,hij 
ging op audintie bij den ,gelen ,keizer 
en vroeg het dezen4    ,de ,gele ,keizer
 zeide3 ,door gn overpeinzingen kan men 
,tao weten4  ,niet door ergens in te    
rusten1 noch door zich ergens naar te   
richten  kan men in ,tao toeven4 ,door  
niets te volgen1 door gn ,weg kan men   
,tao verkrijgen40    ,toen vroeg ,weten 
den ,gelen ,keizer3 ,gij en ik weten dit
 nu4 ,maar van  die twee van zooeven1   

wie heeft daarvan gelijk80    ,de ,gele 
,keizer zeide3 ,die ,doe-,niets         
,zeg-,niets heeft in waarheid  gelijk en
 ,dolleman-,stotteraar ook bijna4 ,gij  
en ik zijn er verre van  af4 #dg ,zij   
die 7,tao7 kennen spreken er niet over1 
zij die er over  spreken kennen 7,tao7  
niet4 ,daarom begaat de ,wijze de ,leer 
zonder  woorden04      7,uit ,hoofdstuk 
,,xxxii7    ,toen ,chuang ,tsz' op het  
punt was van te sterven wilden zijn     
leerlingen hem met staatsie begraven4   
,chuang ,tsz' zeide3 ,ik heb  ,hemel en 
,aarde voor mijn doodkist en mijn       
sarcophaag1 ,zon en ,maan  zullen mijn  
edelsteenen1 de ,sterren zullen mijn    
paarlen zijn1 en de  geheele creatie de 
rouwenden bij mijn uitvaart4 ,is dus    
alles niet reeds  gereed80    ,de       
leerlingen zeiden3 ,wij vreezen dat de  
aasgieren onzen ,meester  zullen        
opeten04    ,en ,chuang ,tsz'           
antwoordde3 ,boven den grond ben ik     
voedsel voor de  aasgieren1 onder den   
grond voor de krekels en mieren4 ,waarom

 den een te  berooven om den andere te  
voeden80        ,ook uit deze weinige   
fragmenten van ,chuang ,tsz' naderen wij
 uit de  verte het begrip ,tao--bereiken
 doen we het natuurlijk niet--evenzoo   
als uit de ,tao ,teh ,king van ,lao     
,tsz'4    ,tao1 wordt herhaaldelijk     
gezegd1 kan niet uitgevorscht of        
uitgelegd  worden4 ,het heeft ook geen  
,bestaan in den zin dien wij aan        
,bestaan  geven4 ,als wij ,tao in ,hemel
 en ,aarde1 in ,ruimte en ,tijd zoeken  
vinden  we ,het niet1 en toch hebben al 
deze in ,tao hun grond4 ,er is maar n   
,weg om ,tao 7niet te kennen of te weten
 maar7 te ,zijn1 en dat is in het       
innerlijke leven4 ,dan heeft men ,tao   
niet zijn eigendom of bezit1 maar  is   
men ,tao1 n met het ,al4 ,tao is de     
,eenheid in de ,veelheid1 de            
,eeuwigheid in den ,tijd4    ,dat zoowel
 de ,tao ,teh ,king als de ,nan ,hwa    
,king meestal in paradoxalen  vorm      
geschreven zijn is een gevolg drvan1 dat
 de hoogste waarheid  altijd paradoxaal 

is als zij in termen van ns bewustzijn  
wordt  uitgedrukt1 dat zlf gebonden is  
door relativiteit en tegenstellingen4   
,westersch definieerende zouden wij     
kunnen zeggen ,tao is de ,eenheid  in   
,veelheid van ,god1 ,teh is de ,veelheid
 in ,eenheid van de ,natuur in den      
,geopenbaarden ,kosmos04    ,de leer1   
dat de objectieve en subjectieve        
werelden niet scheidbaar1  maar n zijn1 
en dat ,en ,alles is1 is een der        
grondprincipes van  deze ,chineesche    
wijsbegeerte4 ,alle schijn van het      
tegendeel is maar  schijn als gevolg van
 het zich identificeren met een of ander
  standpunt4 ,chuang ,tsz' noemt zulk   
een identifieeren het ,drie in  den     
,morgen standpunt0 en geeft daar het    
volgende1 zr treffende  voorbeeld van3  
,een baas die apen hield zeide met      
betrekking tot hun rantsoen van         
kastanjes dat iedere aap er drie in den 
morgen0 zou krijgen en  vier in den     
nacht04 ,toen werden de apen erg boos en
 daarom zeide  de baas dat ze er vier in

 den morgen zouden krijgen en drie in   
den  nacht1 en dezen maatregel vonden ze
 toen allen prachtig4 ,het werkelijke   
getal bleef hetzelfde1 maar er was een  
aanpassing aan de neiging en den  afkeer
 van de betrokkenen40    ,alzoo is het  
principe van het zich zelf met          
uitwendige dingen in  subjectieve       
betrekking stellen4 ,waarom de ware     
,wijze1  tegenstellingen als identiek   
beschouwend1 zich aanpast aan de wetten 
van den ,hemel04    ,chuang ,tsz' wijst 
in zijn werk ook herhaaldelijk op het   
foutieve en  gebrekkige van wat wij     
kennen1 of eigenlijk erkennen noemen4   
,er is geen  erkentenis in de ,ruimte1  
omdat we enkel relatieve ruimte kennen4 
,een  grashalm is eigenlijk even groot  
als een toren4 ,een krekel begrijpt de  
vlucht niet van een adelaar4 ,een berg  
is een zandkorrel4 ,dit  illustreert hij
 in verscheiden voorbeelden4    ,er is  
geen erkentenis in den tijd omdat voor  
ons duur alleen een  verhouding is4     
,geen wezen heeft een hoogeren ouderdom 

dan een  eendagsvlieg of een kindje dat 
in den wieg sterft4    ,er is geen      
erkentenis in ,waarde omdat wij geen    
absoluut richtsnoer  hebben1 waaraan te 
onderscheiden wat mooi en leelijk1 goed 
en slecht  is4 ,goed en slecht bestaan  
niet in wezenlijk1 zijn relatieve       
begrippen4    ,er is evenmin erkentenis 
in ,leven omdat alle leven relatief is  
en er  geen criterium is wat absoluut   
,leven is4 ,zelfs tusschen leven en     
droom  onderscheiden is moeilijk4       
,chuang ,tsz' vertelt dit in een        
parabel1  n4l4 dat hij eens droomde1 een
 vlinder te zijn1 zalig-fladderend1 met 
allerlei vlinder-emoties1 geheel        
onbewust van zijn mensch-zijn4          
,plotseling werd hij wakker en kreeg wer
 't idee ik1 zelf04 ,en  toen vroeg hij 
zich af3 ,ben ik nu een mensch die      
gedroomd heeft dat  hij een vlinder is1 
of een vlinder die op 't oogenblik      
droomt dat hij  een mensch is80         
,alzoo3 er bestaat geen erkentenis in de
 wereld van de tegenstellingen  en het  

,gescheidene4    ,drie jaar geleden is  
te ,leipzig 7,insel-,verlag7 een boek   
verschenen  ,reden und ,gleichnisse des 
,tschuang ,tse10 door een ,duitschen    
filosoof1 ,dr4 ,martin ,buber1 die zelf 
geen ,chineesch kent1 maar met een      
,chineeschen1 ongenoemden literator     
gewerkt heeft aan deze uitgave4  ,jammer
 genoeg geeft hij daarin maar een zeer  
klein uittreksel  fragmenten uit de     
groote ,nan ,hwa ,king0 maar wat zuiver 
begrip en  volkomen ,verstndnis0        
aangaat1 is dit het beste1 dat ooit over
  deze ,chineesche filosofie is         
verschenen1 vooral door het schitterende
  ,nachwort0 dat het besluit4    ,een   
bizonder mooi gedeelte hieruit1 mooi    
namelijk om het zuivere begrip  van ,tao
 zooals ,het zich openbaart in ons      
menschenleven1 en om de  heldere manier1
 waarop het de valsche meening te niet  
doet als zou ,tao  medebrengen een      
monotoon leven zonder veranderingen1    
laat ik even hier  volgen in vertaling3 
,ieder ding openbaart ,tao door den ,weg

 van zijn ,bestaan1 door zijn  ,leven2  
want ,tao is de ,eenheid in de          
,verandering1 de ,eenheid die zich1     
evenals in de ,veelheid dingen1 ook in  
de ,veelheid der op elkander  volgende  
oogenblikken in het leven in stand      
houdt4 ,daarom is niet de  mensch1 wiens
 weg zonder veranderingen verloopt1 de  
volkomen openbaring  van ,tao1 maar de  
mensch1 die met de sterkste verandering 
de zuiverste  ,eenheid vereenigt4 ,er   
zijn twee soorten van leven4 ,het eene  
is het  gewone f-leven1 de afslijting   
tot het uitdooven2 de andere is de      
eeuwige verandering en hare ,eenheid in 
den ,geest4 ,wie zich in 't  leven niet 
laat verteren1 maar zich onophoudelijk  
vernieuwt en juist  drdoor1 in de       
verandering1 en dr haar1 zijn ,zelf in  
stand  houdt--dat niet een star ,zijn1  
maar juist een ,weg1 ,tao #dh is--die   
gewint de eeuwige ,verandering en       
instandhouding04                ,,de    
,,voorvaderen-,,dienst      ,zeer       
terecht heeft ,samuel ,johnson gezegd3  

,z huiselijk is de  godsdienst der      
,chineezen dat hun voorvaderlijke       
ritueelen eenvoudig een  uitbreiding    
zijn van hun huis-associaties2 en dit is
 z compleet  verdaadwerkelijkt dat het  
graf zijn verschrikking verloren heeft  
en aan  vreugde is gewijd04    ,dit is  
inderdaad wer een der schoone trekken   
van den ,geest van ,china3  de          
vreezeloosheid voor den ,dood1 en niet  
alleen deze vreezeloosheid1  maar de    
vertrouwelijkheid er mede4    ,de       
,europeaan1 over 't algemeen1 is bang   
voor den dood1 hij wil er  niet aan     
denken1 moffelt het denkbeeld er van in 
zijn dagelijksche  leven weg1 en een    
graf is voor hem een donker1 vunzig gat 
van  verschrikking en verrotting4    ,in
 ,china is het doodgaan geen ding van   
angst en vreeze1 want de                
voorvaderendienst en het familie-altaar 
hebben over de grimmigheid van  het     
sterven den glans der eeuwigheid gelegd4
    ,ik heb in ,china ouden van dagen   
met een rustig1 vredig gezicht buiten1  

in de rotsbergen om ,amoy1 meermalen hun
 eigen graf zien uitzoeken1 ik  heb     
kinderen aan hun bejaarden vader een    
doodkist zien cadeau geven1  die als een
 kostelijk geschenk werd aanvaard1 en ik
 heb1 vr de  begrafenis1 maandenlang1   
zooals het gebruik is1 een doodkist met 
een  lijk in een ,chineesche woning zien
 staan1 met kinderen spelend er vlak    
bij1 zonder een schijn van vrees of     
huivering4    ,dit komt omdat dood zijn0
 van een familielid in ,china heel iets 
anders beteekent dan in ,europa4 ,het   
doode familielid is in ,china niet  weg0
 als het begraven is1 het is eenvoudig  
teruggekeerd0 naar  de groote           
voorvaderen-familie aan gene zijde van  
het graf1 in die  ongeziene sfeer1 die  
eene voortzetting is van de zichtbare   
sfeer waarin  de overlevenden nog zijn4 
,de ,hiao01 waarover ik het in mijn     
hoofdstuk over ,confucius had1  sluit   
niet enkel in het liefhebben en eeren   
der levende vaderen1 maar  ook der doode
 voorvaderen4 ,de dooden-vereering in   

,china is niet een  bijgeloof1 zonder   
meer1 maar eenvoudig eene uitbreiding1  
in de  ongeziene sferen1 van de aardsche
 familie-betrekkingen4 ,de doode        
vaderen in ,china zijn eigenlijk niet   
dood1 maar leven nog steeds het         
huiselijke leven mede1 nemen kennis van 
alle gewichtige gebeurtenissen  in de   
familie1 doen mede aan alle feesten en  
feestjes1 worden in alle                
beraadslagingen over familiezaken       
gekend1 enz4 enz4    ,zr juist en schoon
 zegt ,okakura ,yoshisaburo in zijn     
,geest van  ,japan01 en dit is ook      
geheel en al op de ,chineezen van       
toepassing3    ,de afgestorvene wordt1  
ofschoon onzichtbaar1 geacht zijn       
schimmenbestaan in dezelfde wereld en in
 vrijwel denzelfden staat voort  te     
zetten1 als hij dat op aarde placht te  
doen4 ,evenmin als het kleine  kind1    
waarvan ,wordsworth zoo treffend        
verhaalt1 kunnen wij inzien1 dat  wij de
 zoogenaamde dooden niet meer onder de  
bestaanden hebben mede te  rekenen4 ,het

 onderscheid ligt in de tastbaarheid en 
de zichtbaarheid1  maar dan ook in niets
 meer04    ,zeer terecht zegt ,samuel   
,johnson1 dat de ,familie in ,china niet
 bevoegd  zou zijn om eene beschaving te
 scheppen1 als zij niet de oplossende   
macht van den dood kon overwinnen4 ,het 
is aan het graf1 of bij de              
voorvaderlijke ziele-tablet01 waar de   
gestorven familie-leden  onzichtbaar    
maar onveranderd voortleven1 dat de     
vroege vormen van de  ,hiao0 een        
godsdienstige ritus worden40    ,de     
dooden zijn voor den ,chinees niet weg01
 zooals voor den  ,europeaan4 ,de doode 
is er nog steeds4 ,ook voor den         
,japanner4 ,zooals                      
,okakura-,yoshisaburo het treffend      
uitdrukt3 ,de essentie van zijn         
individualiteit is1 schoon onzichtbaar1 
steeds aanwezig04    ,een ,europeaan1   
die nooit in het ,oosten geweest is1 kan
 zich geen  voorstelling maken van de   
absolute realiteit1 die voor den        
,chinees de  aanwezigheid der           

onzichtbare dooden heeft1 en van de     
intimiteit1  waarmede de doode          
familieleden nog aan het huiselijk leven
 deelnemen4    ,voor het ,europeesche   
begrip ligt het doode familielid op het 
kerkhof1  voor het ,chineesche is hij   
ook in huis steeds aanwezig4    ,op het 
familie-altaar in huis staat de mystieke
 zieletablet0  7shn-tjoe071 waarin iets 
van de ziel van den afgestorvene wordt  
verondersteld te wonen1 en waarop in de 
stijlvolle ,chineesche karakters  zijn  
naam en geboorte- en sterfdag vermeld   
staan benevens de namen  zijner kinderen
 en kleinkinderen4 ,de ,europeaan       
brengt1 nu en dan1  bloemen voor den    
afgestorvene naar het kerkhof4 ,de      
,chinees zet ook  geregeld bloemen en   
offeranden1 in zijn eigen huis1 voor het
 altaar met  de zieletabletten1 al      
vergeet hij het graf buiten niet4    ,de
 doode neemt nog steeds deel aan alles1 
wat de familie-leden1 die hem           
overleven1 betreft4    ,de aanbidding en
 de offering van wierook en vruchten    

zijn het symbool  van den eerbied voor  
huiselijk geluk1 reinheid van           
huwelijks-zeden1  tradities van liefde  
en plicht4 ,achter elke offering1 door  
oningewijde  ,westerlingen voor         
afgoderij aangezien1 ligt een symbool   
van waarheid en  religieus gevoel4 ,in  
de ,li ,ki0 staat dat de zoon offert met
  zijn geest gevestigd op zijn ouders1  
alsof zij nog leefden1 droevig in  den  
winter1 dat zij zijn als het vallende   
blad1 maar vreugdevol in de  lente1 om  
te denken dat hij ze spoedig terug zal  
zien40    ,woont een zeer groote familie
 in n groot vrvaderlijk huis te  zamen1 
zooals zoo dikwijls in ,china het geval 
is1 dan is de z4g4  ,voorvaderlijke     
,hal01 waar dan de ziele-tabletten der  
voorvaderen  staan1 het heilige der     
heiligen1 en het centrum der familie1   
ook der  verre1 buitenwonende           
bloedverwanten1 zonder onderscheid van  
stand of  rang4 ,in deze ,voorvaderlijke
 ,hal0 worden alle gewichtige           
familiegebeurtenissen afgekondigd1 de   

jeugd krijgt er het teeken van          
mannelijkheid1 geslaagde examens worden 
gevierd1 de huwelijken worden  er       
afgekondigd1 de mandarijnen 7ambtenaren7
 worden er met hun ambt  bekleed1 ja1   
nog sterker1 er wordt aan de onzichtbare
 dooden om raad  gevraagd in moeilijke  
gevallen4 ,in een ,chineesch huis wonen 
niet alleen  de levende familieleden1   
maar ook1 schoon onzichtbaar1 de doode4 
,de  dooden zijn niet verdwenen uit de  
familie1 maar blijven er eeuwig in4     
,terugkeeren tot zijn familie0 is een   
der ,chineesche uitdrukkingen  voor     
sterven1 zooals ik zooeven reeds zeide4 
,dood zijn is niet voor de ,chineezen1  
zooals voor de ,europeanen1 iets        
griezeligs04 ,een lijk1 een doodkist1   
zijn heel vertrouwde1  familiaire       
dingen4 ,ik herinner mij nog goed1 hoe  
vaak ik in ,amoy met  mijn ouden        
,chineeschen schrijver ,chao in diens   
huis kwam1 toen het lijk  van zijn vader
 nog in de kist boven de aarde stond1   
wachtende op den  gunstigen             

astrologischen dag voor de begrafenis4  
,de doodkist stond  daar1 als een heel  
intiem1 vertrouwd ding in een kamer1 en 
kleine  kinderen speelden er vreezeloos 
om heen4 ,er stonden wel eens           
schoteltjes eten en kopjes drinken om   
heen1 delicatessen1 waar de doode       
tijdens zijn leven veel van hield1 en   
waarvan zijn geest nu de  onzichtbare   
essence proefde4    ,ik herinner mij ook
 nog zoo goed den ouden1 ouden          
,chineeschen literator  in ,chang ,chow1
 dien ik eens bezig vond met zelf in    
sierlijke karakters  het grafschrift    
neer te penseelen1 dat ns op zijn graf  
zou worden  gebeiteld4    ,en was het   
niet de literaire1 eerwaardige          
onderkoning ,chang ,chih ,tung1  het lid
 van den ,grand ,council01 die in       
,october #aiji1 toen hij  stervende was1
 zelf in prachtig-klassieke taal zijn   
eigen doodsbericht  schreef voor den    
keizer8    ,een ,chinees1 als hij       
sterft1 heeft niet het idee1 dat hij uit
 zijn  familie heengaat1 maar juist1 dat

 hij er in terugkeert02  terugkeert     
namelijk tot de voorvaderen aan wie hij 
zijn geheele leven  eerbied bewezen en  
offeranden gebracht heeft4 ,hij weet    
ook1 dat zijn  kinderen hem niet        
vergeten zullen1 dat hij nog steeds in  
alle  gewichtige familie-aangelegenheden
 gekend en geraadpleegd zal worden1  dat
 hij1 onzichtbaar1 maar daarom niet     
minder werkelijk1 bij alles             
tegenwoordig zal zijn1 wat in de familie
 gebeurt1 en dat hem dezelfde  eer en   
dezelfde offeranden zullen geschonken   
worden1 die hij1 tijdens  zijn leven1   
zijn voorvaderen wijdde4 ,de roem1 en de
 onderscheidingen1  die een ,chinees    
gedurende zijn leven van regeeringswege 
mocht  ontvangen1 slaan terug op zijn   
voorvaderen1 die er in deelen4    ,het  
ergste1 wat een ,chinees kan overkomen1 
is te sterven zonder zonen1  die hem een
 graf schenken en die1 aan zijn graf1 of
 voor zijn  ziele-tablet1 hem           
eerbewijzen en offeren4 ,te sterven     
zonder een zoon na  te laten is niet    

alleen een ramp voor zichzelven in      
,china1 maar ook een  gebrek aan ,hiao01
 een oneerbiedigheid1 tegenover de      
voorvaderen4  ,daarom is1 zoo zeide ik  
reeds1 voor een man zonder zonen adoptie
 van  een zoon--mits steeds agnatische  
verwanten1 en volgens vaste volgorde1   
te beginnen met een zoon van een oudsten
 broeder--plicht1 en zelfs na  zijn dood
 is deze adoptie1 posthuum1 door de     
familie-oudsten1  voorgeschreven4 ,baart
 de hoofdvrouw geen zonen1 zoo is       
concubinaat  vanzelf sprekend1 om het   
leven van den echtgenoot voort te       
zetten4 ,dit  concubinaat in ,china     
heeft daarom oorspronkelijk geen        
zinnelijk1 maar  een heilig1            
godsdienstig motief4 ,het dient om de   
voorvaderen voort te  zetten4    ,de    
familie1 waarin de voorvaderen          
inbegrepen1 wordt in het bekende        
,heilig ,edict0 van keizer ,khang ,hsi  
7#affb-agbc7 vergeleken met  n stroom1  
die vele zijtakken en armen heeft1 maar 
waarin1 hoe ver  ook van den oorsprong1 

altijd hetzelfde water is4    ,een van  
de karaktertrekken van ,china1 waarin   
zijn ,geest zich het  treffendst uit1 is
 de eerbied voor het ,verleden en den   
,ouderdom1 een  eerbied1 die niet alleen
 naar de levenden onder de ,ouden       
uitgaat1 maar  ook naar de dooden1 naar 
de voorvaderen4 ,in de ,li ,ki0 staat   
dat  eerbied voor den ,ouderdom even oud
 is als het menschelijk geweten4 ,deze  
eerbied voor ,ouderdom vindt men        
trouwens terug in 't oude ,egypte1  't  
oude ,griekenland1 't oude ,rome4 ,de   
schoone woorden van  ,epaminondas dat   
het vreugdevolste wat hem ooit overkomen
 was1 hierin  bestond dat hij de        
overwinning bij ,leuctra had behaald    
toen zijn vader  en moeder nog leefden1 
zouden door iederen ,chinees gewaardeerd
 en  begrepen worden4    ,het is heel   
gemakkelijk om1 zooals zooveel          
,westersche schrijvers over  ,china     
gedaan hebben1 te glimlachen over de    
vereering voor den ,ouderdom1  en vooral
 de vereering voor de voorvaderen in    

,china1 maar1 wanneer men  al de        
ceremonin beschouwt1 die1 vooral aan de 
laatste1 zijn  verbonden1 behoort men de
 oorspronkelijke symboliek er van te    
voelen en  te begrijpen1 om er een      
helder oordeel over te kunnen hebben4   
,de voorvaderen-dienst draagt1 zooals   
,samuel ,johnson zoo juist heeft        
gezegd1 het home0 over in de ongeziene  
sferen4 ,daar die ongeziene  sferen niet
 tot het gebied der ,europeesche        
empirische wetenschap  behooren1 is al  
gauw de neiging tot spot en             
ridiculiseering aanwezig  bij nuchtere  
,westerlingen4    ,sommige sinologen    
hebben het voorvaderlijke altaar        
afgoderij en  bijgeloof genoemd1        
,johnson noemde het1 en ik ben van      
dezelfde meening1  the open conscience  
of the people1 where all duties are laid
 bare to  the wisdom and order of the   
world1 enshrined in these honoured      
ones04    ,het groote sentiment der     
,chineezen in hun voorvaderen-dienst zou
 door  de oude ,egyptenaren beter       

begrepen zijn dan door de moderne       
,europeanen4    ,in elk geval mag wel   
eens bedacht worden1 hoe klein en       
onwijsgeerig in  ,europa over 't        
algemeen de vrees voor den dood is1 en  
hoe de  voorvaderen-dienst der          
,chineezen al het angstige en           
griezelige0  aan den dood ontnomen      
heeft1 door de dooden in dezelfde       
vertrouwelijke  intimiteit van den      
familie-kring opgenomen te denken als de
 levenden4    ,mijn leerling en vriend  
,yap ,hong ,tjoen1 die te ,leiden het   
artsexamen  heeft afgelegd1 en een      
westersche opvoeding heeft gehad1 wijst 
mij er  op1 dat ook bij westersch       
opgevoede ,chineezen de eerbied en      
liefde voor  de voorvaderen in de ziel  
bewaard blijft4    ,het mooie er van    
is01 zeide hij mij1 dat bij deze        
vereering het  slechte1 zoo dit er mocht
 geweest zijn1 van de afgestorvenen     
verdwijnt  voor de overlevenden1 en     
alleen het goede overblijft4 ,alleen het
 beste  en edelste van de dooden blijft 

over voor het nageslacht1 hun mooie en  
groote daden04    ,als ik kniel voor de 
ziele-tablet van mijn vader0 zegt mijn  
leerling ,yap1 dan is dit geen          
afgoderij1 maar dan zie ik al zijn      
mooie daden voor mij4 ,ook zoo1 als ik  
kniel voor de tablet van mijn           
grootvader04    ,dit is1 wat de meeste  
,westerlingen niet kunnen begrijpen als 
zij van  ,chineeschen of ,japanschen    
voorvaderen-dienst lezen4    ,als ik    
hier in ,europa0 zegt ,yap1 die thans   
bezig is van mij de  taal van ,china te 
leeren1 die hij door zijn westersche    
studie heeft  moeten verwaarloozen1 als 
ik hier in ,europa op 't oogenblik      
onbezorgd kan leven1 en overal nuttige  
en schoone dingen zien en  leeren1 dan  
dank ik dit aan den arbeid van mijn     
vader en grootvader4 ,ik  vergeet dit   
geen oogenblik4 ,zelfs als ik met mijn  
vrouw in een loge zit  in de komedie    
denk ik3 het is mijn overleden vader1   
die mij hiertoe in  staat stelde4 ,ik   
zie mijn vader en mijn grootvader steeds

 vr mij in  al hun goedheid en          
grootheid1 en ik weet dat ik niets zou  
zijn zonder  hen04    ,zonder dit       
sentiment te begrijpen kan niemand over 
den ,chineeschen  voorvaderen-dienst    
oordeelen4    ,voor alle begrijpen1     
vooral van oostersche gebruiken en      
zeden1 is in de  eerste plaats          
reverentie noodig4 ,zeker1 er is in den 
loop der eeuwen in  den                 
voorvaderen-dienst heel wat bijgeloof en
 ontaarding ingeslopen4  ,maar drmede   
heb ik niet te maken als ik over den    
zuiveren oorsprong  er van schrijf4     
,ik zou dit hoofdstuk willen sluiten met
 de aanhaling van de roerende  opdracht1
 vr aan het bewonderenswaardige werk van
 ,dr4 ,chen ,huan  ,chang ,the ,economic
 ,principles of ,confucius03      ,this 
,book as a ,token of ,gratitude and     
,affection ,i ,dedicate to the  ,memory 
of my ,father ,chen ,chin ,ch'an ,who   
suffered ,poverty1 ,adversity  and ,many
 bitter ,disappointments ,in ,order that
 his ,son ,might lead the  ,scholars    

,life      ,in deze opdracht van een    
zoon aan zijn gestorven vader trilt weer
 iets  van de edelste essentie van den  
,geest van ,china4                      
,,chineesche ,,kunst      ,er is van    
,chineesche kunst veel te weinig bekend1
 en dit is de schuld  van de sinologen1 
of eigenlijk ook weer niet hun schuld1  
omdat er zoo  veel werkelijk heel groote
 geleerden1 en zoo uiterst weinig       
artistieke1  wat de ,grieken zouden     
noemen musische0 menschen onder hen     
waren4  ,toch is het een heel groote    
dwaling als men zich verbeeldt1 een volk
 te  kennen zonder zijn kunst te        
begrijpen1 en dit beteekent3 te         
doorvoelen2  want het is juist in de    
kunst dat de cultuur van een volk1 de   
hoogste  bloei ook van de volksziel1    
zich uit4 ,wij kunnen ons de ,grieken   
b4v4  niet denken zonder hun prachtige  
beeldhouwkunst en hun pozie1 wij  kunnen
 de ,egyptenaren niet begrijpen zonder  
hun pyramiden1 hun  ,sphinxen1 hun      
kolossale beelden1 en evenmin is het    

mogelijk1 de  ,romeinen te kennen zonder
 hun kunst4 ,juist in de kunst vond de  
cultuur  dier volken haar hoogste       
uiting4    ,maar nu heeft zich het      
merkwaardige geval voorgedaan1 eigenlijk
 eenig  in de studie van een oud volk1  
dat men tot voor kort gemeend heeft1    
,china en de ,chineezen wl te kunnen    
begrijpen zonder hun kunst4 ,dit is     
zelfs z sterk1 dat een sinoloog1 die wl 
artistiek voelt1 en die  juist in de    
kunst der ,chineezen de eigenlijk       
diepste studie  zoekt--want immers de   
studie van de innerlijke ziel van het   
volk--door de sinologen wel eens niet   
voor vol0 wordt aangezien1  en in gn    
geval voor een geleerde4 ,dit is nu weer
 juist drom zoo  eigenaardig1 omdat men 
zich in ,china geen geleerde kan        
voorstellen1 die  gn kunstenaar is4 ,een
 geleerde1 een z4g4 poh sz0 is in ,china
  altijd iemand die ook een musisch0    
mensch is en die1 behalve in de         
geleerdheid1 k nog1 en voorl zelfs1     
doorgedrongen is in de  pozie1 de       

literatuur1 de schilderkunst en andere  
kunsten4 ,zelfs in de  meest diepzinnige
 filosofie1 b4v4 die der ,yih ,king01 in
 de meest  moeilijk te bevatten         
beschouwing over abstracties1 als b4v4  
de  primordiale oorzaken van al het     
bestaan in 't ,heelal1 in de            
wiskunstige verhoudingen zelfs van alle 
mystieke z4g4 principes en  ademen0 in  
den ,kosmos1 kwamen de ,chineezen altijd
 tot een leer van  getallen tot de z4g4 
,shoe01 die in den grond niets anders is
 als  de leer van het groote ,rythme1   
dat de bron is van alle kunst en  pozie4
 ,het ,rythme van de ,pozie1 van de     
kunst1 is tenslotte  hetzelfde als het  
mathematische rythme van den ,kosmos1 en
 ook van de  wetenschap in ,china4      
,wiskunde1 sterrekunde1 physica1 chemie1
 muziek1  literatuur en alle kunsten    
hebben dit ,rythme4 ,hoe vreemd dit ook 
moge  klinken voor een ,westerling1 voor
 een ontwikkelden1 beschaafden1         
geleerden ,chinees zijn juist wetenschap
 en pozie en kunst n en  hetzelfde1 mits

 die wetenschap niet tot de uiterlijke  
phenomena beperkt  wordt1 maar beschouwd
 tot in het ondoorgrondelijk geheim     
waarop ten  slotte alle wetenschap stuit
 7en hier gaat het tegenwoordig         
onvermijdelijk naar toe met de          
verschillende stralen1 de electronen en 
zoo74 ,in mijn hoofdstuk over de ,yih   
,king0 toonde ik dit reeds aan4         
,achter alle kunst1 als achter alle     
wetenschap1 weet de ,chinees het        
,rythme2 het ,rythme1 dat als een dans  
van getallen door al 't  geopenbaarde   
gaat 7ook ,plato kende dit7 en waardoor 
alle verschijnselen  en alle uitingen1  
zichtbaar en onzichtbaar1 worden        
bewogen4 ,dit ,rythme  is altijd het    
hoogste goed geweest van den geleerde1  
en ook van den  kunstenaar in ,china4   
,de ,geest van ,china is van dat ,rythme
 doordrongen4    ,zoowel de ,chineesche 
filosofie als de ,chineesche literatuur1
 zoowel de  ,chineesche kunst als de    
,chineesche wetenschap--hoe gebrekkig   
deze ook  moge zijn voor zoover het de  

studie der zichtbare1 uiterlijke        
verschijnselen betreft--zijn altijd     
geweest een niet uitsluitend  logische  
geleerdheid 7want voor de diepste       
wereldraadselen staat de  logica ten    
slotte machteloos7 maar k een           
suggestieve intutie1 een  zich omhoog   
doen rijzen boven de grens van het met  
gedachten vatbare1  een bewustworden in 
het1 wat de ,duitschers noemen          
,jenseits01--,gene zijde--boven het     
,diesseits--,dze zijde--van  tastbare1  
zichtbare dingen1 een verzinking in het 
groote ,niets0  van filosofen als ,lao  
,tsz' en ,choe ,hie1 alln mogelijk voor 
wie  musisch genoeg is1 om zich op het  
groote ,rythme er toe op te laten       
stijgen4 ,zooiets als dorre geleerdheid1
 boeken-geleerdheid1 enkel  nuchter     
verstandelijke uitpluizing van          
verschijnselen1 zonder het  musische1   
rythmische--dat altijd ook in den grond 
mystiek is--is in  ,china onbekend4 ,de 
groote ,chineesche geleerden en de      
groote ,chineesche  filosofen--in ,china

 zijn dit geen tegenstellingen--waren   
ook altijd  musische menschen of poeten4
 ,een van de hoogst geschatte middelen  
van  opvoeding en onderwijs was dan ook 
in de ,chineesche ,oudheid de ,muziek1  
de kunst bij uitnemendheid1 die tch in  
haar diepsten grond van  trillingen n is
 met de wetenschap van getallen1 met    
alle ,wiskunde4    ,en nu is het juist  
het groote ongeluk geweest in de        
,europeesche studie  van ,china en de   
,chineezen1 dat de sinologen1 op enkele 
zeldzame  uitzonderingen na1 gemeend    
hebben met enkel droge geleerdheid en   
philologie--hoe uitnemend en            
eerbiedwaardig die op zich zelve ook    
mogen zijn--niet alleen de taal1 maar   
ook de filosofie en de  literatuur1 en  
zelfs de eigenlijke cultuur van dit     
wonderbare oude land  te kunnen         
doorgronden1 die met nkel verstand1 hoe 
eminent dit ook  zij1 niet te           
doorgronden zijn1 als het rythmische en 
musische er niet  bij komt4 ,is over    
literatuur en filosofie nog veel        

geschreven en  bestudeerd--hoewel bijna 
altijd op een droge1 enkel              
westersch-geleerde  manier--over        
,chineesche kunst hebben tot voor kort  
zelfs de grootste  sinologen zich nooit 
druk gemaakt en als ze eens bij         
uitzondering hier  en daar er hun       
aandacht aan schonken1 dan was het van  
uit een  archeologisch1 maar niet van   
uit een kunstoogpunt1 terwijl het uit   
beide zijn moet4 ,ik zeide zooeven al3  
,griekenland1 en 't ,romeinsche  rijk   
zijn ondenkbaar zonder hun kunst1 die er
 n mede is4 ,welnu1  ,china is dit      
evenzeer1 maar toch bemoeide de         
sinologie zich tot voor  weinig jaren   
zoo goed als niet met de ,chineesche    
kunst1 en zij  verbeeldde zich1 ,china  
zonder die kunst te kennen en haar      
cultuur te  begrijpen4    ,de ware      
geschiedenis van ,china's hooge cultuur 
staat voor ons te  lezen in             
schilderijen1 pozie en plastiek1 in     
bronzen1 porselein en  lakwerk1 drin is 
de ware cultuur in haar fijnste         

volkomenheid  weerspiegeld1 en zonder   
deze kan niemand1 ook de grootste       
geleerde  niet1 de ,chineesche volksziel
 begrijpen4    ,de ,schoonheid is ten   
alle tijde voor den ontwikkelden        
,chinees een  toevlucht geweest1 die hem
 openstond voor alle ellende en verdriet
 in  het leven en hem er boven verhief4 
,een groot ,chineesch dichter heeft eens
 gezegd dat geen verdriet op  aarde de  
artistieke bekoring weerstaan kon van   
een mooi stuk gele  zijde4 ,in dit      
gezegde ligt een karakteristiek van de  
,chineesche  volksziel opgesloten4 ,de  
schoone kunsten zijn in ,china          
onafscheidelijk  van beschaving4 ,er is 
een ,chineesch woord ,shih0 dat door de 
sinologen meestal met geleerde0 wordt   
vertaald1 en met de  bijvoeging dat het 
in oude tijden ook krijgsman0           
beteekende1 maar  ,chineesche           
sinologen--die zijn er heusch k--hebben 
mij uitgelegd  dat het n geleerde0 en   
dappere01 ridderlijke0  beteekent en    
tevens onafscheidelijk hiermede een voor

 kunst diep  voelende1 wat de ,grieken  
een musisch mensch0 noemden4    ,in de  
laatste jaren doet zich het gelukkig    
verschijnsel voor1 dat er  ook sinologen
 opstaan1 al zijn het er nog niet veel1 
die besef toonen  van hoeveel gewicht de
 ,chineesche kunst is voor de studie van
 ,china1 en  die er eene studie van     
maken1 niet enkel uit een oudheidkundig 
maar ook  uit een kunst-oogpunt4 ,hier  
en daar verschijnen er werken over1 en  
in  ,china worden de laatste jaren1     
vooral in ,shanghai1 lezingen over      
,chineesche kunst gehouden1 en          
tentoonstellingen van ,chineesche kunst4
  ,zoowel het ,international ,institute0
 te ,shanghai als de ,noord-,china  tak 
van de ,royal ,asiatic ,society0 maken  
zich in dit opzicht  verdienstelijk4    
,dat vroeger nooit tentoonstellingen van
 kunst in ,china  werden gehouden is    
daaraan toe te schrijven1 dat een       
,chinees1 en over  't algemeen elke     
oosterling1 zijn mooie dingen1 die hem  
heilig zijn1  juist verbergt1 en alleen 

aan heel intieme vrienden laat zien1 om 
er  dan samen1 meer zwijgend dan        
sprekend1 van te genieten4 ,mooie1      
heilige  dingen voor het publiek ten    
toon stellen is n-oostersch4 ,thans1 nu 
de  invloed van het ,westen hoe langer  
hoe meer door dringt komen ,chineezen   
er eerder toe1 hun kunstschatten voor   
eene tentoonstelling af te staan  en z  
zijn de laatste jaren tentoonstellingen 
in ,shanghai1 ,tientsin  en andere      
steden kunnen gehouden worden van       
bronzen1 porseleinen en  schilderingen4 
,het is een verblijdend teeken dat zelfs
 een  wetenschappelijk genootschap als  
de ,royal ,asiatic ,society0 thans  de  
,chineesche kunst1 niet alleen uit een  
archeologisch maar ook uit een          
kunst-oogpunt onder zijn vleugelen heeft
 genomen4 ,prof ,ernest  ,fenollosa1    
eertijds hoogleeraar in de filosofie aan
 de ,universiteit te  ,tokio1 heeft er  
eindelijk in zijn boek ,epochs of       
,chinese and  ,japanese ,art0 7#aiab7 op
 gewezen1 dat al hetgeen tot nu toe over

  ,chineesche kunst is geschreven1 meer 
een studie van antiquarischen en        
archeologischen aard is geweest dan van 
kunst zelf4    ,tot voor kort meende de 
oningewijde ,europeaan de hoogste       
uitingen van  ,chineesche kunst te zien 
in porseleinen borden1 vazen en pullen1 
in  lakwerk en grillige curios0 of      
bibelots01 maar het is nu tijd  geworden
 dat het ,westen eindelijk eens wete1   
hoe de allerschoonste  uiting van den   
,geest van ,china in kunst de           
,chineesche schilderkunst  geweest is4  
,in ,china is onder alle kunsten de     
schilderkunst altijd het hoogste in     
aanzien geweest1 en zij nam de plaats in
 van de muziek bij ons in  ,europa1 ,de 
wel-opgevoede ,chinees was altijd min of
 meer schilder1  zooals bij ons een     
wel-opgevoed mensch gewoonlijk piano    
speelt of zingt  of aan andere muzikale 
kunst doet4 ,schilderingen zien was voor
 een  ,chinees wat voor ons is het gaan 
naar een opera of concert4 ,een ,chinees
  bekijkt een oude schildering uit de   

,soeng-dynastie in denzelfden geest  als
 een echte ,germaan in ,bayreuth naar   
,wagner gaat luisteren4    ,de          
,chineesche schilderkunst is eigenlijk  
afgeleid van de calligrafie4            
,calligrafie was een schoone kunst omdat
 ze niet1 als in 't ,westen1  een enkele
 reproductie was van klanken1 maar van  
ideen4 ,chineesche  schriftteekens1 of  
zooals men ze gewoonlijk noemt3         
karakters1 waren  immers oorspronkelijk 
symbolisch en ideographisch1 het werd z 
beschouwd dat het daarin uitgedrukte    
idee iets van de schoonheid in  zich had
 van de kleine teekening1 die haar      
voorstelde4    ,daarom was een literair 
mensch trotsch op zijn calligrafie1 en  
dit is  ng zoo in ,china4 ,een literair 
mensch is altijd k een beetje een       
schilder4 ,schilderen was vroeger geen  
apart beroep1 ieder ontwikkeld  mensch  
schilderde4 ,de hoogste beschaving werd 
het in ,china geacht de  gevoelens uit  
te kunnen drukken zoowel in pozie als   
met penseel op  zijde4 ,teekenen werd   

geleerd zooals bij ns schrijven4 ,ht    
schriftteeken voor teekenen1 in 't      
,chineesch ho01 in 't  ,japansch kaku0  
is 't zelfde als voor schrijven1 zeide  
ik reeds4    ,de vroegste ,chineesche   
karakters waren teekeningen van         
voorwerpen of  voorstellingen4 ,dit     
wordt al aangeduid door het karakter    
voor  schriftteeken3 wn01 d4i4 lijnen1  
omtrekken van een voorwerp4 ,de         
schilderachtige natuur van 't           
,chineesche schrift eischt een          
langdurigen studie-cursus1 en dezelfde  
fijne oefening van oog en hand  als de  
studie van het teekenen4 ,het schrijven 
van ,chineesche karakters  wordt in     
,china bepaald als een echte1 edele     
kunst beschouwd1 even  verdienstelijk   
als het maken van een mooie teekening4  
,men ziet dan ook  in ,china veel       
kakemono's met niets dan n of zeer      
weinige  karakters er op1 waarvan de    
lijnen en bogen1 het rythme1 evenzeer   
bewonderd worden als die in eene        
schildering of teekening4 ,in de        

,chineesche schilderkunst is de lijn    
altijd van veel gewicht1 van mr  gewicht
 dan de kleur4    ,de natuur van het    
gebruikte materiaal1 zooals lichtelijk  
absorbeerend  papier1 gebleekte zijde en
 dunne waterkleuren geven aan het       
,chineesche  schilderen een apart       
karakter4 ,men stelle zich de enorme    
moeilijkheid  voor1 die een ,europeaan  
zou hebben1 om een teekening te maken op
 een  soort vloeipapier met een penseel 
met dunne1 waterige ,chineesche         
kleuren4 ,er is daarbij geen kwestie van
 overdoen1 wat er staat is met  n       
penseelstreek gedaan1 en moet blijven   
staan4 ,het is alles aus  einem ,gusz0  
nergepenseeld1 niets kan overgedaan of  
uitgevlakt  worden4 ,de ,chineesche     
schilder denkt en voelt eerst een       
schildering  dagen of maanden uit1 dt is
 het groote werk1 en als het rijp       
voldragen is1 eerder niet1 penseelt hij 
het neer1 dikwijls in zr  korten tijd4  
,de kleur is in een goede ,chineesche   
schildering niet voldoende voor de      

waardebepaling1 al kan zij er een       
zekeren glans aan geven1 maar het       
lijnen-rythme maakt de schildering tot  
een kunstschepping4 ,in den  grootsten  
bloeitijd der ,chineesche schilderkunst 
werden voornamelijk  monochrome         
schilderijen geschilderd4    ,wanneer   
wij ,chineesche of ,japansche           
schilderkunst zien--deze twee zijn  zeer
 na aan elkander verwant--moeten wij ons
 verplaatsen in de ziel  van den        
,oosterling1 en niet alles van een      
,westersch standpunt blijven            
beschouwen4    ,raphal ,petrucci heeft  
de onsterfelijke verdienste gehad1 om de
  geheele ,chineesche kunst te verklaren
 uit de ,chineesche filosofie4 ,zijn    
prachtig werk ,la ,philosophie de la    
,nature dans l',art d',extrme  ,orint0  
is het monument daarvan4 ,de magische   
visie van den ,kosmos1  de diepste      
beschouwingen over de kosmische wetten  
en verschijnselen1  vinden wij          
weerspiegeld in de ,chineesche kunst4   
,on part d'un bibelot trs accessible01  

schrijft ,petrucci1  o l'attitude1 le   
mouvement1 la structure1 dgagent un     
charme  pntrant1 et l'on finit par      
dcouvrir1 derrire l'uvre  peinte ou     
sculpte1 la vision magique de           
l'univers04    ,zonder de filosofie van 
de ,yih ,king01 die van ,lao ,tsz'1 en  
zonder het ,boeddhisme is de ,chineesche
 kunst niet te begrijpen4    ,ik heb in 
dit boek de ,geest van ,china0 het      
,boeddhisme niet apart  behandeld1 omdat
 het een godsdienst--juister3 een       
wijsbegeerte--is1  die niet             
oorspronkelijk in ,china ontstaan is1   
maar van buiten in ,china  is gekomen4  
,aparte behandeling van het ,boeddhisme 
zou dit werk te  lijvig maken2 ik moet  
dus de voornaamste leerstellingen er van
 bij den  lezer bekend veronderstellen4 
#di    ,met een enkel woord zal ik hier 
enkel den invloed van het ,boeddhisme op
  de ,chineesche kunst aangeven4    ,het
 ,boeddhisme heeft op het leven en dus  
ook op de kunst--de hgste  uiting van   
dat leven--in ,china en ,japan een      

invloed gehad1 die  overweldigend groot 
als hij is1 nog nooit ten volle         
beschreven is  geworden4 ,al te veel    
,europeesche geleerden die over ,china  
schreven  hebben1 zooals terecht door   
,prof4 ,fenollosa in zijn in #aiab      
verschenen  werk ,epochs of ,chinese and
 ,japanese ,art0 is opgemerkt1 den      
indruk  gekregen en in hun geschriften  
gegeven1 alsof het ,boeddhisme in ,china
  een ontaarde en verachte godsdienst   
is1 die geen vat heeft op de            
ontwikkelde klassen en die genegeerd kan
 worden in 't beschrijven van  de       
,chineesche maatschappij4    ,nu is het 
zeker waar dat de ,chineezen niet zulke 
zuivere1 devote  ,boeddhisten zijn als  
b4v4 de bewoners van ,ceylon1 en ook1   
dat de echte  ,confucianistische        
literatoren1 waartoe ook het geheele    
hoogere  mandarijnendom zoowat behoort1 
dikwijls--en vooral van de #h;e eeuw    
af--zeer vijandig tegen het ,boeddhisme 
geageerd hebben4 ,maar toch is  het even
 waar1 dat een belangrijk deel van de   

schoonste gedachten en  zelfs van de    
levensstandaarden in ,china1 en een zeer
 belangrijk1 ja het  allerschoonste deel
 van de geheele ,chineesche kunst zr    
sterk getint  is met ,boeddhistische    
invloeden4 ,over ,chineesche kunst te   
spreken en  't ,boeddhisme er buiten    
laten1 zou een even onmogelijk te maken 
fout  zijn1 als over ,europeesche kunst 
te spreken zonder 't ,christendom4      
,het ,chineesche ,boeddhisme behoort    
bijna geheel1 zoo verklaren de          
geleerden1 tot het z4g4 ,grootere       
,voertuig01 het ,mahayana4 ,onze  meeste
 informatie over 't ,boeddhisme komt uit
 ,zuidelijke bronnen1 in                
,pali-geschriften en de geheele         
,ceyloneesche informatie1 en die wordt  
geacht dichter te liggen bij de         
oorspronkelijke bron van ,shakyamuni4   
,daarom wordt ,noordelijk ,boeddhisme1  
,mahayana1 meestal gedacht eene         
revolutionnaire ontaarding en corruptie 
daarvan te zijn4 ,men vergeet  hierbij  
te veel dat het ,boeddhisme--evenals    

trouwens het  ,christendom--een         
godsdienst 7juister ware eigenlijk eene 
religieuze  wijsbegeerte7 is met        
evolutionair karakter1 die niet         
hardnekkig aan oud  formalisme          
vasthoudt1 maar zich steeds aanpast1    
adapteert en  re-adapteert aan de       
behoeften van de natuur der             
verschillende volken  waarmede het in   
contact komt4 ,z paste het              
oorspronkelijke1  ,zuidelijke           
,boeddhisme zich aan de sterkere        
,noordelijke rassen van ,n4,w4  ,indi1  
en werd het meer positie1 sociaal en    
humaan onder de groote1  practische     
rassen van ,china en ,japan4 ,deze      
aanpassing is daarom echter  volstrekt  
nog geen ontaarding4    ,de introductie 
van 't ,boeddhisme in de ,chineesche    
kunst is bovendien  langzaam gegaan1 en 
liep over eeuwen1 samengaande met eene  
reeks  revolutionnaire hervormingen in  
't universeele ,boeddhisme4 ,er wordt   
wel eens aangenomen dat reeds in #abj v4
 ,c4 de ,chineesche keizer ,woe ,ti  van

 de ,han dynastie1 van ,chang ,ch'ien1  
een zijner gezanten en  generaals1 die  
de z4g4 ,yueh ,chi1 de ,hunnen1 in 't   
,westen bezocht1 een  gouden beeld      
medegebracht kreeg1 #c ,m4 hoog1 dat een
 ,boddhisattva zou  hebben voorgesteld1 
maar1 indien dit al zoo was1 werd       
hiermede toch nog  niet het ,boeddhisme 
ingevoerd4 ,eerst in 't jaar #fa n4 ,c41
 onder  keizer ,ming ,ti1 kan met       
zekerheid eene missie worden getraceerd 
die  hij1 tengevolge van een droom1 naar
 't ,westen zond om daar  inlichtingen  
en boeken te gaan zoeken over ,boeddha4 
,deze missie kwam tot ,magadha1 in      
,centraal-,indi1 ,n4 van de ,ganges en  
kwam terug met reliquien en boeken1 en  
met #b boeddhistische leeraars  uit     
,indi4 ,van dien tijd af werd het       
,boeddhisme in ,china bestudeerd en     
werden boeddhistische werken vertaald1  
maar het was niet vr de                 
,th'ang-dynastie1 dat de eigenlijke     
expansie van 't ,boeddhisme in de       
,chineesche kunst op werkelijk groote   

schaal begon1 die toen al eeuwen        
geleden nu en dan sporadisch de         
aanraking had gevoeld van de ,indische  
kunst4 ,deze ,indische kunst was        
gedeeltelijk eene                       
,greco-,boeddhistische1  waarin         
,perzische invloeden zich met           
,helleensche elementen vermengd  hadden4
    ,het was deze ,greco-,boeddhistische
 kunst1 oorspronkelijk uit de verte     
dateerende van de veroveringen van      
,alexander den ,groote1 die ook in      
,china zijn intrede deed1 later in      
,korea1 en in ,japan1 en het eerste     
karakter gaf aan de ,chineesche         
,boeddhistische kunst4 ,het klink wel   
wat  vreemd dat de ,grieksche kunst1 zij
 't vermengd met andere1 werkelijk      
doorgedrongen is tot ,china en ,japan1  
vooral als men zoo dikwijls  ,chineesche
 en ,japansche kunst als e4g4           
romantisch0 heeft hooren  noemen in     
tegenstelling met het ,grieksche        
klassicisme4 ,de bekende  versregels van
 ,rudyard ,kipling3            ,east is 

,east and ,west is ,west      ,and never
 the twain will meet0        lijken dit 
ook wel tegen te spreken1 maar in de    
kunst hebben ,oost en  ,west elkaar al  
lang ontmoet1 want de ,boeddhistische   
kunst van ,china en  ,japan heeft nog   
altijd voor een deel westersche         
invloeden in zich die  er zich in hebben
 opgelost4 ,er zijn zelfs ,boeddha- en  
,boddhisattva-beelden in ,china en      
,japan1 waarvan niet alleen de draperie 
van het gewaad volkomen ,grieksch is1   
maar waarvan het gezicht een  beslist   
klassieke ,helleensche schoonheid heeft4
 ,de oprijzing van de  ,chineesche en   
,japansche ,boeddhistische kunst onder  
die verre  ,grieksch-klassieke invloeden
 uit het ,westen ging opmerkelijker     
wijze  gepaard met de volkomen depressie
 van die klassieke kunst in ,europa4 ,de
  specifiek christelijke kunst van de   
gothiek1 die uit de runen van het       
,helleensche klassicisme in ,europa     
ontstaan is1 kwam veel later dan de     
specifiek ,boeddhistische kunst onder   

invloeden van dat ,hellenisme in  ,china
 en ,japan4    ,het is in de kunst1 de  
,boeddhistische kunst1 dat ,oost en     
,west elkaar  reeds eeuwen en eeuwen    
hebben ontmoet1 en te zamenkomend       
schoonheid  hebben geschapen4 #ej ,het  
is een huwelijk geweest1 dat zeer mooie 
kinderen heeft voortgebracht1 en die    
kinderen1 scheppingen van               
,boeddhistische kunst in ,china1 ,japan 
en ook ,korea1 zijn dus eigenlijk       
geestelijke kleurlingen1 halfbloeden1   
uit een ,griekschen voor-vader en  een  
,aziatische moeder1 of althans verre    
,grieksche voor-vaderen1 daar  eerst die
 ,helleensche invloeden weer door       
,perzische en ,bactrische kunst  waren  
gegaan4    ,men wachte zich wel1 die    
,graeco-,boeddhistische invloeden te    
overschatten4 ,terecht hebben           
kunstkenners als ,strzygowski1          
,fenollosa en  ,petrucci er op gewezen1 
dat de ,graeco-,boeddhistische strooming
 maar  kort van duur was1 door den      
,saracenen-inval1 die er kort op volgde4

 ,een  zekere nobele gratie1 aan verren 
,griekschen invloed toe te schrijven1   
is in de geheele later volgende         
,boeddhistische kunst blijven bestaan1  
maar zoowel uit het verleden1 vooral de 
,han-dynastie1 als in de  volgende      
eeuwen der ,th'ang-dynastie kwamen      
groote spiritueele1 echte  ,chineesche  
elementen de kunst benvloeden1 en1      
evenals het ,boeddhisme  zelf zich      
adapteerde aan den geest van het        
,chineesche volk1 kwamen in  de         
,chineesche ,boeddhistische kunst echt  
,chineesche elementen1 invloeden  en    
proportin1 die deze kunst tot iets echt1
 geheel apart ,chineesch  maakten4 ,dat 
nu en dan hier en daar sporadisch een   
,helleensche  karaktertrek weer         
doorbrak1 doet tot dat feit niets af4   
,om nu tot het begrijpen en genieten van
 ,chineesche kunst te komen1  waarin    
zich ,china's ,geest zoo schoon         
openbaart1 moeten wij1 alvorens  een    
,chineesche kunstschepping te gaan      
beschouwen1 eerst onze geheele          

exclusief westersche levensbeschouwing  
en aesthetica ter zijde zetten1  en ons 
in de ziel verplaatsen van den          
,chineeschen kunstenaar4 ,deze ziet  de 
wereld en de dingen geheel anders aan   
dan een nuchtere1 in de  empirische     
wetenschap--maar ook niets              
meer--opgevoede ,europeaan4    ,het gek0
 of vreemd0 vinden van ,oostersche1 en  
dus ook  ,chineesche kunst1 berust      
meestal daarop1 dat we haar vanuit onze 
,westersche ziel aanzien4    ,neem een  
gewoon geval3 een bloem1 of een vogel4  
,die ziet een westerling  over 't       
algemeen nogal nuchter1 als iets buiten 
zijn eigen leven om1  al vindt hij ze   
mooi of merkwaardig4 ,zelden voelt hij  
iets voor 't  innerlijk geheimzinnige   
leven er in4 ,de ,chineesche ,taost1 de 
,chineesche ,boeddhist en ook de        
,japansche ,shintaost ziet de ,natuur   
overal gelijkmatig door n ,al-,ziel     
bezield4 ,hij vergelijkt zelfs  niet    
eens een dier met een mensch1 zooals    
,dr4 ,curt ,glaser in zijn              

,ost-,asiatische ,kunst0 zoo juist zegt1
 maar ook zal hij geen  menschenziel in 
een dierenlijf zoeken1 of geen elf uit  
een bloem laten  komen1 want dier en    
mensch en bloem en de geheele schepping 
zijn hem  n4 ,het ,seelenhafte0--ik weet
 er geen mooi ,hollandsch woord         
voor1--het ,seelenhafte0 in het dier1 in
 de bloem te begrijpen1  hun            
lichaamsvorm niet als lagere            
mogelijkheid van openbaarwording van  de
 levens-stof1 maar als onmiddelbaar     
deelachtig aan de ,al-bezieldheid1  van 
welke de mensch k een deel is1 dt vast  
te leggen is het doel  van een groot    
deel der ,chineesche en ,japansche      
kunst4 ,de plant is voor  zoo'n         
kunstenaar geen ornamentaal vormbeeld1  
ook niet een bonte  kleurenvlek1 maar   
een levend wezen1 het is niet nature    
morte01 ook  niet stil-leven1 maar juist
 hl innig leven1 zinnebeeld van leven en
  bezield leven1 een stuk van de        
l-bezieling1 die ook in ons1 menschen   
is4 ,het begrip doode stof0 kent het    

,oosten eigenlijk niet4    ,in een zr   
mooi boek over ,japan1 van ,andr        
,bellesort ,la  ,socit ,japonaise0 heb  
ik eens gelezen3 ,het kleine ,japansche 
meisje dat een vlinder naloopt en dit   
mooie stukje licht aanlokt om op  haar  
hand te komen zitten1 ziet daar niet1   
als onze kinderen1 een stuk  speelgoed  
in1 teerder en brozer dan het andere1   
maar zij sympathiseert  al op naeve     
wijze met dat geheimzinnige leven1 waar 
zij ook maar een  deeltje van is40 ,de  
ziel van den ,oosterling is als 't ware 
maar een  droppel in den maalstroom van 
zielen1 die in het leven wemelt4    ,de 
,oost-,aziaat verlost niet een ,dryade  
uit een boom1 de boom zlf is  een       
verheven wezen voor hem1 waard om       
vereerd te worden4    ,de ,grieksche    
dichter of ander kunstenaar leende1 zegt
 ,dr4 ,glaser  terecht1 als 't ware een 
ziel aan een boom en gaf die ziel dan   
tegelijk een menschelijke gestalte1 hij 
schildert dus een wezen af1 dat         
tijdelijk een thuis in den boom vindt4  

,de stam wordt dan behuizing voor  een  
wezen dat van buiten is gekomen4 ,maar  
voor den ,oost-,aziaat is de  boom en   
zijn ziel hetzelfde4 ,de groote         
,chineesche schilders1 beeldden  niet af
 uit enkel vreugde over den schoonen    
schijn der dingen1 het  oppervlak van   
een bloem1 het toevallige licht op een  
landschap of een  koeienrug4 ,zij       
drukten de ziel dezer dingen1 een stuk  
der  l-bezieldheid met hun kunstwerk    
uit4    ,nu wil ik nog even verwijzen   
naar een prachtig artikel van ,yoshio   
,markino in de ,fortnightly ,review0 van
 ,juli #aiaj j4l4 ,deze ,yoshio         
,markino haalt o4 a4 een' brief aan van 
n zijner goede vrienden1  die een zr    
bekend ,japansch schilder is van den    
tegenwoordigen tijd1  ,busho ,hara4 ,in 
dezen brief noemt ,busho ,hara1 die     
jarenlang in ,londen  ,europeesche kunst
 heeft bestudeerd1 de ,oostersche kunst1
 tenminste de  ode ,oostersche kunst1   
subjectief1 en de westersche objectief  
en hij  legt dit op de volgende wijze   

uit3 ,de oude ,japansche kunst--en dit  
geldt ook voor ,chineesche--is de       
zuiverste ,subjectieve04 ,dat wil       
zeggen1 de artiesten hadden diepe       
sympathie met de ,natuur1 zij           
bestudeerden zorgvuldig hoe alles       
bestond in deze wereld en1 na vl        
beschouwing en vele verbeeldingen1      
probeerden de kunstenaars te voelen  of 
ze zlf beesten1 bloemen1 of wt ook1 dat 
zij probeerden te  schilderen1 waren4   
,al de schilderingen werden alleen dn   
gemaakt als  de artiesten deze hoogte   
bereikt hadden4 ,daarom waren noch      
achtergrond1  noch perspectief voor hun 
schilderingen noodig4 ,ok het kleuren   
was  zr simpel1 en zij hadden niet zulke
 ingewikkelde plannen voor  kleuren     
noodig als de ,westersche kunst4 ,de    
lijn1 niet de kleur1 was  eigenlijk     
altijd hoofdzaak in ,china en ,japan4   
,de ,westersche kunst1 zooals ge weet1  
is geheel verschillend van de           
,japansche kunst4 ,dat wil zeggen1 de   
,westersche artiesten schilderen  alles1

 zooals het hun toeschijnt4 ,daarom moet
 de ,westersche kunstenaar  studeeren   
over licht en schaduw1 perspectief en   
tonen en allerlei  wetenschappen4    ,we
 zien dan ook dikwijls in de ,westersche
 kunst te veel techniek1 en  zij        
verliest het sympathieke gevoel voor de 
,natuur1 hetgeen de fout is  van het    
,objectieve01 terwijl ,japansche kunst  
de fout heeft van het  ,subjectieve0 en 
de uitwendige vormen der natuur wel eens
 uit het  oog verliest4    ,aan den     
anderen kant1 als deze ,westersche      
objectieve0 artiesten  het hgste punt   
van uitstekendheid bereiken1 moeten zij 
vanzelf op  dezelfde plaats aankomen als
 deze ,oostersche subjectieve0          
artiesten1 dat ,tenturiki is4           
,tenturiki is een ,japansch woord-begrip
 voor het ideale verkeer met  de        
,natuur04    ,yoshio ,markino zegt1 na  
deze aanhaling van zijn' vriend ,busho  
,hara1  zlf nog3 ,ik zeg altijd dat de  
,westersche beschaving  wetenschappelijk
 is1 terwijl de ,oostersche beschaving  

potisch is4  ,inderdaad1 de ,westersche 
beschaving is zr hoog1 maar zij is net  
als  de ,eiffeltoren4 ,zij heeft de     
trappen en de liften1 die ik de         
wetenschappen noem1 zoodat iedereen den 
top kan bereiken1 als hij  gebruik maakt
 van die trappen en die liften4 ,de     
,oostersche beschaving  is anders4 ,zij 
is als een berg1 half verborgen in      
wolken2 er zijn vele  afgronden1 maar   
geen trappen4 ,alleen zij1 die naar     
boven kunnen klimmen  bereiken den top40
    ,hij vergelijkt ook de opvoeding van
 de kinderen in ,japan met die van      
kinderen in ,europa4 ,als kinderen in   
,europa met hun vader of hun            
leermeester wandelen1 en zij vragen3 wat
 is dat voor een bloem0 of  wat is dat  
voor een beest01 dan krijgen zij een    
wetenschappelijk  antwoord1 die en die  
soort1 die en die klasse1 enz1 ,maar de 
eerste les  voor ,japansche kinderen is 
het opzeggen van de ,hiaknin shoe0 of   
honderd beste gedichten1 en 't          
geliefkoosde gedicht van kinderen is    

van ,saru ,marudaya1 uit het ,chineesch 
vertaald1 dat luidt3 ,o6 ,als wij  de   
herten hooren schreeuwen en op de       
vallende bladeren hooren stappen  in de 
diepe berg1 dan voelen we1 hoe droef de 
,herfst is40    ,de droefheid van de    
herten was alzoo dezelfde als de        
droefheid in de  menschenziel4          
,ikzelf1 zegt ,yoshio ,markino1 hield   
erg veel van dit gedicht1 toen ik  een  
kind was1 en ik dacht heusch1 dat de    
herten precies hetzelfde  gevoel hadden 
als wij1 menschen4    ,of neen1 niet    
alleen dieren en vogels1 maar ook de    
boomen1 de steenen1  de bergen en de    
rivieren werden gedacht zielen te       
hebben4 ,er is een  ander beroemd       
,chineesch vers1 waar al de ,japansche  
kinderen veel van  hielden3 ,al de      
vogelen zijn hg boven weggevlogen1 en   
een  gespikkelde witte wolk verlaat mij 
nu ook4 ,maar o6 gij berg van ,keitei6  
,gij en ik worden het nooit moe1        
elkander aan te zien60    ,na zlk een   
opvoeding werden de ,japansche- en de   

,chineesche artiesten  natuurlijk       
subjectief04 ,zij trachtten gemeenschap 
te krijgen met  de zielen0 der ,natuur1 
en dan hun gevoelens uit te schilderen4 
,maar 't eerst van alles oefenden zij de
 behandeling van hun  penseelen4 ,deze  
oefening was de gewichtigste voor hun4  
,de ,japanneezen  en ,chineezen zijn    
daar het handigste in1 omdat zij letters
 en karakters  schrijven met penseelen1 
en van hun vierde of vijfde jaar af     
oefenen de  kinderen zich allen in 't   
behandelen van penseelen4 ,er is een    
voorgeschreven1 formeele manier1 hoe de 
penseel vast te houden1 en hoe  te      
teekenen4 ,als ,chineezen en            
,japanneezen dit heelemaal meester zijn1
  voelen zij de punt van het penseel als
 een stuk van hun eigen hand4 ,en  dan  
is hun ambitie om de zielen0 van de     
natuur op de zijde of op  het papier te 
brengen4    ,als men de zooeven         
aangehaalde woorden van ,yoshio ,markino
 goed  begrijpt1 voelt men dat een goede
 ,chineesche of ,japansche schilder niet

  enkel den schoonen1 uitwendigen vorm  
van een bloem1 een vogel1 of een        
mensch1 of een berg wil geven1 maar dat 
hij dien vorm slechts gebruikt  voor    
zoover hij middel is om het inwendige   
leven1 dt wat hij noemt  de ziel der    
dingen0 te geven1 of juister1 niet de   
persoonlijke1  individueele ziel1 maar  
meer den ,geest0 7the ,spirit71 den     
,al-,geest1 die in alles en allen n is4 
,een zr groote invloed op de ,chineesche
 wereldbeschouwing1 en dus  ook de      
,chineesche kunst1 heeft gehad de       
,boeddhistische ,shn0 7in  't ,japansch 
geheeten ,zen07 sekte4 ,in #ebj n4 ,c4  
was deze sekte  gesticht door een       
patriarch uit ,indi1 genaamd            
,boddhidarma 7in 't  ,chineesch ,ta ,mo0
 geheeten71 en die tijdens de regeering 
van keizer  ,woe ,ti in ,china was      
gekomen4 ,deze sekte leerde de leer van 
,dhyani01 van contemplatie en meditatie4
 ,zij verkondigde1 dat de  absolute     
,waarheid transcendent is aan de        
begrippen goed en kwaad1 dat  de ware   

,boeddha zelfs buiten de begrippen      
kennis en onwetendheid ligt1  en dat    
noch door woord1 noch door boeken1 de   
,waarheid ooit kan worden  erkend1 maar 
alleen door meditatieve verzinking in   
zich zelf en in de  natuur4 ,niet het   
handelen in de wereld1 maar het         
geestelijke inzicht in  zichzelf en in  
den kosmos leidt tot de erkentenis der  
,waarheid1 zoo  leerde deze secte1 en   
dus ook tot de oplossing van den eigen  
,geest in  den universeelen ,geest4     
,deze leer kwam de leer van ,lao ,tsz'  
en ,chuang  ,tsz' al zr naderbij4    ,de
 contemplatie van en de meditatieve     
verzinking in de natuur1 zooals  geleerd
 door deze ,shn0 sekte1 welker invloed  
op de schilderkunst  onder keizer ,hun  
,tsung 7#gac-gdc n4 ,c47 der            
,th'ang-dynastie begon1  maar die in de 
latere ,soeng-dynastie eerst haar       
hoogsten bloei zou  bereiken1 is het    
innige wezen van de schoonste           
,chineesche  landschap-schilderingen4   
,onder de grootste ,chineesche          

landschapschilders waren priesters en   
monniken van de ,shn-sekte van  't      
,boeddhisme4 ,de door hun geschilderde  
landschappen ademen allen  deze         
contemplatie1 het zich verzinken in de  
natuur1 die zij identiek  voelden met   
het eigen zelf4 ,eigenlijk is hun       
levensbeschouwing1 zich  uitend in hun  
kunst1 eene samenvloeiing van het       
,boeddhisme met het  ,taosme van den    
,chineeschen wijsgeer ,lao ,tsz'4 ,ook  
hier is weer een  voorbeeld van de      
aanpassing van 't ,boeddhisme aan       
inheemsche  wereldbeschouwing4    ,de   
groote ,chineesche                      
landschap-schilderkunst is niet eene    
impressionistische1 ook niet eene       
naturalistische weergeving van          
landschappen1 maar eene geestelijke1 de 
weergeving van de innerlijke1           
geestelijke essence der natuur achter de
 uiterlijke verschijning4    ,om        
,boeddhistische kunst1 ook de           
landschap-schilderkunst te doorgronden  
moet men zich altijd goed bewust zijn   

van de ,boeddhistische                  
levensbeschouwing4 ,het ,boeddhisme1 ook
 het ,chineesche ,boeddhisme1  gelooft  
niet aan de werkelijkheid der zichtbare 
wereld4 ,het heelal is  eene illusie1   
eene begoocheling1 ontstaan door den    
z4g4 sluier van  ,maya1 en alle vormen  
zijn transitoir4 ,in de z4 g4 zes       
werelden der  begeerten 7de werelden der
 dieren1 der menschen1 der dewas's1 der 
asuras of reuzen1 der prtas1 dwalende   
geesten-monsters1 en der  hellen7       
evolueeren de schepselen en dingen van  
de smart en den dood4 ,de  zielen       
doorloopen een cyclus in de             
schijn-werkelijkheid onder              
verschillende vorm-verschijningen4 ,een 
steen1 een plant1 een insect1  een      
mensch1 een dewa1 zijn maar illusoire   
verschijningen met--zooals  ,raphal     
,petrucci het uitdrukt in zijn ,les     
,peintres ,chinois0--een  identieke     
ziel0 7juister ware een identieken      
,geest07 die naar  de bevrijding dier   
illusie heen evolueert door de          

gevangenissen heen  van dwalingen en    
begeerten4 ,alle levensvormen zijn      
gevangenissen1  waarin de pure          
geest-essence is opgesloten1 die bevrijd
 moet worden4 ,de  deernis van de       
,boeddhistische levensbeschouwing strekt
 zich niet enkel  uit tot de menschen1  
maar tot de totaliteit van alle         
schepselen en  dingen4 ,het innerlijke  
karakter van alle schepselen en dingen  
is  hetzelfde1 hun noodlot en hun       
toekomst k4 ,achter de wisselende       
vormen en verschijningen van het ,heelal
 is dezelfde reden van bestaan1         
dezelfde zuivere essence van geest1 die 
ieder schepsel1 ieder ding in  zich     
draagt4 ,de natuur is voor den          
,shn0-artiest de suggestie van  een     
geestelijk beeld achter het stoffelijke 
uiterlijk4 ,daardoor geeft  dit         
,boeddhisme een zekere                  
vertrouwelijkheid1 een familiariteit en 
verwantschap met al het bestaande zooals
 gn andere godsdienst1  gelijk ,raphal  
,petrucci zoo schoon opmerkt4    ,in de 

kunst1 zoowel de schilderkunst als de   
plastiek1 is dit sentiment  van         
verwantschap k doorgedrongen4 ,de       
natuur-weergave zelfs1 in deze  kunst1  
heeft iets innig intiems en verwants4   
,ik heb zooeven de ,shn0 sekte genoemd1 
en ook het ,boeddhisme in  't algemeen1 
die invloed uitoefenden op deze grootste
 ,chineesche  schilderkunst1 welke      
tevens--dit zullen de komende jaren     
uitmaken--de  allergrootste1 diepst     
geestelijke der geheele wereld is1 maar 
men moet  zich daarbij vooral niet      
wegdenken den invloed van de in ,china  
vr  de intrede van 't ,boeddhisme reeds 
bestaande filosofische1 echt            
,chineesche systemen vooral die van de  
,yih ,king0 en van ,choe ,hie4          
,eeuwen vr 't ,boeddhisme kwam hadden   
zich in ,china filosofische  systemen   
ontwikkeld1 gedeeltelijk langs zuiver   
intellectueelen weg1  gedeeltelijk b4 v4
 dat van ,lao ,tsz'1 ook langs          
metaphysische en  intutieve4    ,er     
bestonden reeds zeer diepzinnige        

,chineesche leerstellingen en  systemen 
over de structuur van het ,heelal4 ,het 
,taosme b4 v4 van ,lao  ,tsz' zag1 in de
 wisselende veelheid der verschijningen 
de transitoire  vormen van een          
universeelen ,geest ,tao4 ,aan al die   
reeds bestaande  ,chineesche            
intellectueele en metaphysische         
beschouwingen1 en systemen  kwam het    
,boeddhisme toevoegen1 zegt ,petrucci   
zoo terecht1 wat er tot nu  toe aan     
ontbroken had3 de deernis1 de chariteit 
voor al het bestaande4    ,zeer schoon  
zegt ,petrucci ,aan de wellust van het  
intellect1 zich  verlustigend in haar   
eigen natuur1 voegt het ,boeddhisme toe 
die cultuur  aan het hart1 die in zekere
 perioden van de menschelijke           
geschiedenis  noodig is en die1 in ons  
,westen1 het fortuin heeft gemaakt van  
het  ,christendom4 ,maar de groote      
religie van ,azi 7't ,boeddhisme ,h4    
,b47  zou geenszins de verovering der   
gedachte verduisteren2 zij kon enkel    
eenigen van haar karaktertrekken doen   

afwijken en de zielen medevoeren  tot   
een meer emotioneel begrip van de       
uiterlijke wereld4 ,menigen der         
principes van het ,taosme zijn de hare1 
en de goden van de populaire            
godsdiensten adopteerende1 en in zijn   
pantheon opnemende1 wemelend van  nieuwe
 beelden1 heeft het ,boeddhisme een weg 
gevolgd1 evenwijdig aan de  evolutie van
 het ,taosme dat langzamerhand een      
godsdienst werd04    ,indien men de     
,taostische werken1 b4v4 ,lao ,tsz' en  
,chuang ,tsz'  bestudeert1 zal men      
telkens getroffen worden door vele      
zuiver  ,boeddhistische karaktertrekken 
van hun wijsbegeerte4 ,aan deze kwam het
  ,boeddhisme nu toevoegen wat er aan   
ontbrak3 de eindelooze deernis met  al  
het bestaande1 zich uitstrekkend tot de 
totaliteit der dingen1 de  plicht om    
alle mede-schepselen van de             
bestaans-ellende te verlossen1  een     
,boeddhistisch geloof dat in een        
universeele liefde de  faculteiten van  
het intellect zoo wel als van 't hart   

doet  verzinken04 ,en tegelijkertijd was
 de ,boeddha-figuur volkomen in         
overeenstemming met den ,shng ,jn1 den  
,heiligen1 volmaakten ,mensch  van      
,confucius en ,choe ,hie1 in wien al de 
goddelijke1 hemelsche  eigenschappen van
 den mensch tot de perfectie ontwikkeld 
zijn1 en dien  deze filosofen steeds als
 ideaal-mensch in hun filosofie         
verheerlijkten4    ,de ,boeddhistische  
filosofie paste zich aan1 vermengde zich
 met de  oorspronkelijk ,chineesche1 met
 wie zij al veel punten van verwantschap
  had2 de ,boeddhistische kunst paste   
zich aan de oud-,chineesche aan1 die  al
 sinds eeuwen bloeide1 en voegde er     
nieuwe elementen aan toe4    ,totdat    
eindelijk in de ,zuidelijke             
,soeng-dynastie1 in de #ab;e en #ac;e   
eeuw1 in de filosofie1 en ook in de     
kunst1 zelfs volbracht werd wat  ,prof4 
,fenollosa in zijn standaardwerk3       
,epochs of ,chinese and  ,japanese ,art0
 terecht noemt het grootste             
intellectueele feit1 door  de           

,chineesche gedachte volbracht gedurende
 de #ejjj jaar van haar  bestaan01 n4l4 
het doen samenvloeien van               
,confucianisme1 ,taosme en  ,boeddhisme 
7vooral de ,shn0-sekte daarvan7 in n    
systeem4 ,dit  was1 zegt hij1 alsof een 
,leibnitz1 een ,kant1 en een ,hegel     
opstonden  om droge ,europeesche        
formules te reduceeren met              
wetenschappelijke en  idealistische     
oplossingsmiddelen40    ,in de          
,chineesche kunst is deze geheele       
filosofische evolutie  weerspiegeld4    
,ik kan in dit hoofdstuk geen volledige 
geschiedenis van de ontwikkeling  der   
,chineesche kunst1 zelfs niet alleen van
 de ,chineesche schilderkunst  geven2   
hiervoor zou een apart1 dik folio noodig
 zijn4 ,ik verwijs hier  dus voor een   
meer uitvoerige studie naar de reeds    
meermalen door mij  genoemde werken van 
,petrucci en ,fenollosa4 ,in het        
voortreffelijke  ,ost-,asiatische       
,zeitschrift0 #ea kan men tevens veel   
schoons en  leerrijks op dit gebied     

vinden1 en in het door ,goloubew        
uitgegeven  tijdschrift ,ars ,asiatica04
 #eb ,het in ,japan uitgegeven  ,kokka0 
bevat op dit gebied ook onschatbare     
publicatie en  reproducties4    ,de     
bloeitijd van de ,chineesche            
schilderkunst was onder de              
,soeng-dynastie 7#ifj-abhj n4 ,c471 en  
aan 't einde der voorafgaande           
,th'ang-dynastie4    ,ik wil er nog even
 op wijzen1 dat in dezen bloeitijd van  
,china's  kunst1 evenmin trouwens als   
tegenwoordig1 de verschillende kunsten  
niet  angstvallig als 't ware in vakjes 
verdeeld werden1 zooals thans in        
,europa4    ,een schilder was niet      
uitsluitend schilder1 een dichter niet  
uitsluitend dichter en meer niet1 het   
kunstenaar zijn berustte in het  ,oosten
 meer op een algemeene cultuur1 en zoo  
goed als alle groote  kunstenaars waren 
filosofen en geleerden4 ,de groote      
,chineesche kunst  staat in             
onverbreekbaar verband met de           
,chineesche filosofie4        ------    

,,figure    ,de drie ,stichters der drie
 in ,china beleden ,leeren1 ,lao ,tsz'  
7de  kleinste figuur1 vooraan71         
,confucius 7in 't midden7 en de ,boeddha
  ,shakyamuni4 ,samen broederlijk n4    
7door den ,japanschen schilder ,kano    
,motonobu1 geb4 #adhj7  ------          
,dit moet vooral goed in 't oog worden  
gehouden1 dat het begrip  kunstenaar0   
voor den ontwikkelden ,chinees tevens   
eene algemeene  filosofische cultuur in 
zich sluit4 ,in ,europa1 zooals         
,petrucci zoo  terecht heeft opgemerkt1 
zijn de kunstenaars die zich--zooals    
b4v4  ,leonardo da ,vinci--door hun     
cultuur hebben opgeheven tot den rang   
van  geleerde en wijsgeer1 zeldzaam1    
maar in ,china1 in den bloeitijd der    
kunst1 waren alle groote schilders      
tevens geletterden en filosofen4 ,er  is
 bijna geen groot ,chineesch schilder   
bekend1 die niet tevens was  filosoof1  
of dichter1 of staatsman1 of            
,boeddhistisch dan wel  ,taostisch      
priester4 ,er waren zelfs astronomen    

onder1 en onder de  grootste schilders  
waren ook keizers4    ,de schilder die  
voor een landschap in contemplatie was  
gezeten1 had  niet enkel oog voor het   
zoogenaamd mooie0 van het geval1 voor   
toevallige licht-effecten of bizondere  
kleurnuances1 maar hij trachtte1  door  
den toover van den schijn heen de twee  
kosmische oer-principes1  ,yang en ,yin1
 met zijn geest aan te raken1 en het    
rythme1 waarop zij  zich verhielden en  
samenvloeiden--door de ch'i0--in zijn   
schildering te doen trillen4 ,hoe vreemd
 het ook klinke1 het  onzichtbare1      
geestelijke1 in het kunstwerk1 is van   
meer belang dan het  zichtbare van kleur
 en vorm en lijn4 ,het is het           
,niets0--men denke  hier aan ,lao ,tsz' 
in zijn ,tao ,teh ,king--dat den vorm   
voortbrengt4    ,shn ,kua1 een schilder 
en criticus uit de #aa;e eeuw heeft eens
  geschreven3 ,in de calligraphie zoowel
 als in de schilderkunst  beteekent de  
ziel 7de ,geest7 meer als de vorm4 ,de  
goede luitjes1 die  een schildering     

bekijken1 kunnen meestal wel foutjes in 
vorm1  compositie en kleur ontdekken1   
maar verder komen zij niet4 ,tot de     
diepere principes dringen maar weinigen 
door04    ,die diepere principes zijn te
 vinden in den ,geest van het landschap1
  het mystieke ,wezen van het           
onzichtbare1 dat zich in de vormen van  
het  zichtbare openbaart4    ,geen      
wonder1 dat ten slotte in deze          
geestelijke schilderingen de kleur1  als
 nog te stoffelijk1 verworpen werd1 en  
het ideaal een schilderen in  zwart en  
wit werd4 ,de diepste geestelijke kunst 
uit de ,soeng-dynastie  is1 zooals ,dr4 
,glaser het zoo terecht zegt een taal   
der  ingewijden04 ,hare werking gaat    
niet in de breedte1 maar in de  diepte04
 ,haar ontwikkeling is geen ontvouwing1 
maar verzinking1  concentratie4         
,voltooien0 werd in dezen zin           
terugvoeren01 op  het                   
alleressentieelste1 beperken tot het    
allerinnigste en wezenlijkste4  ,precies
 zooals het met den stijl ging van      

groote filosofen als ,lao  ,tsz'1 die   
niet hun breed-logisch uit-ontwikkelde  
filosofie gaven1  maar de essentie1 het 
in de diepste diepten bezonkene4    ,ik 
heb zooeven het mystieke woord ,ch'i0   
genoemd1 dat ik in mijn  hoofdstuk over 
de ,yih ,king0 heb trachten te          
omschrijven1 en thans  gebruik ik dit   
kosmische begrip met betrekking op de   
kunst4    ,in dat ,hoofdstuk over de    
filosofie der ,yih ,king0 heb ik op het 
mysterieuze kosmische flude1 de ,ch'i0  
gewezen1 die als 't  ware de vitale adem
 is van al het levende1 en die1 door    
zijn kracht de  beide kosmische         
principes ,yang en ,yin doet vloeien en 
bewegen4    ,het verheven karakter der  
,chineesche kunst1 en daardoor ook      
alweer van  den ,geest van ,china kan   
niet beter aangetoond worden dan door   
die  allerrste vereischte voor een      
,chineesch kunstwerk die ,ch'i  ,yn0    
heet1 d4i4 het ,rondgaan0 7er in7 van de
 ,ch'i04    ,ik heb reeds doen uitkomen1
 dat dit kosmische begrip ,ch'i0        

eigenlijk onvertaalbaar is1 al kunnen   
wij het met ,vitale ,adem0 of  ,vitaal  
,flude0 eenigszins benaderen4 ,raphal   
,petrucci in zijn  juweel van een werkje
 over ,chineesche schilderkunst3 ,kie   
,tseu ,yuan  ,houa ,tchouan0 #ec        
vertaalt het met ,esprit0 en ,ch'i ,yn0 
met ,la ,rvolution de l',esprit01 maar  
dit vind ik niet geheel  correct1 omdat 
men immers ,tao zoowel als ,t'ai ,ki ook
 ,esprit0 zou  kunnen noemen4 ,het is   
daarom voorzichtiger1 het onvertaald te 
laten4    ,evenals geen enkel schepsel  
of ding in het ,heelal kan leven zonder 
die  mystieke adem-flude ch'i01 die de  
beide kosmische principes er  in doet   
vloeien en bewegen1 evenzoo is een waar 
kunstwerk1 volgens de  ,chineesche      
ethische aesthetica onmogelijk          
bestaanbaar zoo deze  ch'i0 er niet in  
rondgaat4    ,de beroemde schilder ,si  
,ho 7#dgi-eja n4 ,c47 heeft indertijd de
  ,zes ,wetten0 der schilderkunst       
vastgesteld1 die oorspronkelijk  enkel  
betrekking hadden op figuurschilderen1  

maar die later1 met eenige              
veranderingen1 ook op                   
landschapschilderen van toepassing zijn 
gemaakt4    ,ik zal1 aan de hand van    
,petrucci1 maar met voorbehoud om niet1 
als hij  het ch'i0 door esprit0 te      
vertalen1 en om dus te dien  opzichte   
mijn eigen opvatting hieromtrent te     
volgen1 deze wetten  hieronder nader    
omschrijven4 #ed      ,i4 ,het ,rondgaan
 van de ,ch'i0 doet het ,leven bewegen4 
,de circulatie van de ch'i0 is het      
trillen1 door het kunstwerk  heen1 van  
den goddelijk-kosmischen ,adem1 die het 
kosmische principe1 of  juister de beide
 kosmische principes1 die geopenbaard   
zijn uit het  opperste1 raadselachtige1 
onvatbare en ondenkbare goddelijke      
,geest-,wezen1 dat met ,t'ai ,ki en ,tao
 vaag aangeduid wordt1 doen  vloeien en 
bewegen04 ,de reusachtige1 periodieke   
circulatie van de  ch'i0 doet dien      
,geest in het ,heelal1 en dus ook in elk
 schepsel  en ding van de natuur        
bewegen4 ,die eeuwige vervloeiing van   

den  goddelijk-kosmischen ,geest1 door  
middel van de ch'i0 is het  ,rythme1    
waarop alles klopt en ademt4    ,de     
schilder--en over 't algemeen elke      
kunstenaar--moet dus vr  alles1 door de 
bewegingen van de vormen heen1 dit      
,rythme openbaren1 het  kosmische       
principe--dat1 zooals we uit de ,yih    
,king0 weten  eigenlijk twee op mystieke
 wijze identieke kosmische principes    
zijn--dat het door hem geschilderde     
openbaart4 ,boven den uiterlijken       
schijn1 of liever er achter door1 moet  
hij den ,zin van 't ,universeele  vatten
 en uitdrukken4    ,alleen zij1 die het 
,genie hebben1 kunnen dit4 ,men wordt er
 mee geboren1  het wordt niet           
aangeleerd4 ,de ,japansche kunstkenner  
,kakasu ,okakura in  zijn ,ideals of the
 ,east0 zegt3 ,in de ,zes ,wetten van de
  ,schilderkunst komt het trouwe        
afbeelden van de natuur pas in de derde 
plaats1 de rste is het ,ch'i ,yn01 de   
levende beweging van  den ,geest door   
het ,rythme der ,dingen4 ,want kunst is 

hier de groote  stijl van het ,heelal1  
her- en derwaarts bewegende te midden   
van die  harmonische wetten der natuur1 
die ,rythme zijn40    ,indien in een    
kunstwerk ,ch'i ,yn0 d4i4 het ch'i      
circuleert10 dan volgt van zelf dat     
,shng tung0 d4i4 het  leven beweegt04   
,het eerste slaat dus meer op den geest 
van den  kunstenaar1 en het tweede is   
daar de uiterlijke realiteit van4 ,de   
scheppende geest daalt neder in het     
kunstwerk en doet er het leven in       
bewegen4 ,een kunstwerk maken wordt     
hierdoor dus eene magische1 mystieke    
creatie4    ,ch'i ,yn0 slaat meer op de 
ziel1 den geest van den schilder1 en    
shn tung0 7't leven beweegt7 is daar de 
uiterlijke realiteit  van en slaat op de
 schildering zelve4 ,de scheppende geest
 daalt neder  in de pictorale conceptie 
en doet er het leven in bewegen4        
,,ii4 ,de wet der beenderen door middel 
van het penseel4    ,als de schilder het
 principe van ,geest gegrepen heeft door
 het flude  te doen trillen1 dat de     

vormen bezielt1 onzichtbaar er achter1  
moet hij  doordringen in de plooien en  
schuilhoeken waarin die geest1 ,tao1    
zich  verbergt4 ,hij moet dan de        
essentieele structuur bepalen1 die aan  
't  ding of 't wezen den transitoiren   
vorm geeft waarin die eeuwige ,geest    
zich tijdelijk uitdrukt4 ,het gaat hier 
dus niet enkel om de anatomische        
structuur maar om iets hoogers waarin   
men nog een reflex voelt van de  oude   
magische conceptie van een teekening4   
,het penseel1 de wet van de  inwendige  
structuur oproepende1 leent een zeker   
mystiek leven aan den  vorm4 ,het       
resultaat van 't penseel dat teekent of 
schildert moet niet  een geleerde1      
exacte voorstelling of imitatie zijn1   
maar geeft een  diepere werkelijkheid en
 openbaart den algemeenen1 eeuwigen zin 
van het  voorgestelde4      ,,iii4      
,conform aan de dingen 7of wezens7 de   
vormen teekenen4    ,na alzoo de        
beteekenis van de verschijningen te     
hebben ontdekt in den  band die 't      

,rythme van den ,geest bindt aan de     
,beweging van 't  leven1 na het         
essentieele van de inwendige structuur  
ook te hebben  ontdekt1 moet de schilder
 de vormen voorstellen1 conform aan de  
dingen  of wezens die deze wereld       
bevolken4 ,deze formule correspondeert  
met een  zeer oude conceptie der        
,chineesche filosofie4 ,de volmaakte    
conformiteit  van een wezen met zijn    
natuur1 of met het principe van         
universeele orde  dat in hem is stelt1  
als het zich toepast op den mensch1 het 
,chineesche  idee van ,heiligheid daar4 
,het is door deze conformiteit dat de   
geschilderde vorm meer waarde  heeft dan
 een enkele representatie4 ,zij wordt   
daardoor een werkelijke  creatie en     
realiseert in een kunstwerk het principe
 van ,tao4 ,want als  ieder wezen of    
ding dat voorgesteld is in een          
kunstwerk1 conform is aan  zijn eigen   
natuur1 wordt dit werk het beeld van een
 volmaakte wereld  waar de essentieele  
principes in evenwicht zijn in eene     

harmonieuze  proportie4 ,men ziet hier  
dus in philosophischen zin de oude      
opvatting  van de magische waarde van   
een teekening1 die de ontwikkeling der  
,chineesche schilderkunst kenmerkt1 en  
de grondwetten der ,chineesche          
esthetiek4    ,door zulke ideen kwam de 
schilder er toe niet den onmiddellijken 
uiterlijken schijn te imiteeren maar om 
de synthese los te maken van de  vormen1
 en met n schematischen penseelstreek   
somtijds te  suggereeren dt1 wat het    
diepe1 innerlijke karakter van den      
natuurlijken vorm is waardoor de wetten 
dier synthese zich uitdrukken4  ,dit    
genie van de synthese karakteriseert    
trouwens de geheele kunst van  het      
,oosten4      ,,iv4 ,volgens de         
gelijksoortigheid 7der dingen en wezens7
 de kleuren  verdeelen en verschikken4  
,dit principe is eene voortzetting van  
het vorige1 en brengt het idee  mede1   
van de werkelijke kleuren der voorwerpen
 te propageeren0  door hun te           
transporteeren op den geteekenden vorm4 

,hier is weer  opnieuw het idee van de  
magische waarde van pictorale           
voorstellingen4  ,de kleur van de       
schildering is even levend als de       
dingen2 zij wordt  gedistribueerd       
volgens de essentieele gelijkvormigheid 
van de wezens of  de dingen2 zij        
bekleedt met haar eigen leven een       
structuur1 waarvan  reeds de eeuwige    
principes en de actie van ,tao          
uitstralen4 ,de kleur  voltooit de diepe
 operatie van den schilder en brengt hem
 dichter bij  de oppervlakkige          
verschijningen1 waaraan het oog gewoon  
is4      ,v4 ,de lijnen distribueeren en
 hun hirarchische plaats toebedeelen4   
,als al de vorige principes in acht     
genomen zijn komt de compositie van  het
 ensemble4 ,men moet dit echter niet te 
veel beschouwen van het  standpunt onzer
 westersche esthetiek4 ,dit #e;e        
principe is n4l4 verbonden  aan het     
principe van de calligraphie dat een    
bizonder leven en een  bepaalden zin    
toekent aan de streek van het penseel2  

het identifieert  deze streek met de    
sentimenten of ideen die het vertolkt2  
dit  principe stelt een band daar       
tusschen de streek die iets uitdrukt en 
den algemeenen zin der schildering1     
waarin die streek zich beweegt4 ,de     
lijnen1 die de geschilderde oppervlakte 
bedekken1 moeten ook de  immanente      
wetten van ,tao in acht nemen4 ,er is   
een philosofische  ondergeschiktheid van
 de eene lijn tot de andere in de       
compositie van  't geheel2 n zekere     
plaats en gn andere past aan een gegeven
  uitdrukking van den ,geest4 ,en die   
posities van de penseelstreken of de    
vormen die zij uitdrukken1 worden       
noodzakelijk opgelegd volgens de        
relaties1 die de elementen van het      
ensemble aan elkander ondergeschikt     
maken4 ,hierdoor wordt eene hirarchie   
bepaald1 die niets anders is dan  de    
uitdrukking van het principe van        
,harmonie in het ,heelal4      ,,vi4 ,de
 vormen zich doen ontwikkelen onder het 
aanbrengen in de  teekening4    ,de     

schilder-kunstenaar1 die een waar werk  
doet van creeren1 van  scheppen1 en den 
,geest1 ,tao1 realiseert in zijn werk1  
doet de vormen  der wereld zich         
propageeren1 ontwikkelen1 in zijn       
kunstwerk1 en hij  werkt mede aan de    
algemeene beweging van 't heelal naar de
  volmaaktheid toe1 door aan de         
gerealiseerde dingen nog volmaakter     
beelden toe te voegen1 die er 't        
principe van doen zien en de            
mysterieuze essence er van loslaten4 ,de
 teekening of 't schilderij  krijgen    
hierdoor een hoogere waarde dan een     
enkel plastische4 ,zij  krijgen er iets 
verhevens1 gewijds door4 ,zij leveren   
een beeld van de  wereld op1 zooals men 
zich die in een zin van ideale          
volmaaktheid zou  denken4    ,als wij de
 #f principes van ,si ,ho nader         
beschouwen1 zien we dat zij  geen       
technischen voorrang beteekenen in hun  
volgorde1 maar een  filosofische        
conceptie4    ,als wij ze van achteren  
naar voren nemen1 van ,,vi naar ,i zien 

we dat het  ,v,ie toepasselijk is op 't 
feit dat de schilder een gegeven werk   
uitvoert1 het toont aan 't werkelijk    
karakter van zijn werk1 dat hij  de     
vormen ontwikkelt1 propageert van een   
ideale1 volmaakte wereld4 ,het  ,ve     
principe bepaalt de algemeene compositie
 op de schildering waarin de  schilder  
zich uitdrukt en geeft de               
noodzakelijkheid aan1 om zijn groote    
systematische verdeelingen in acht te   
nemen4 ,het ,i,ve leidt ons verder  dan 
die algemeene1 voorbereidende           
voorwaarden en loopt 7in een  mystieken1
 magischen zin van creatie7 over de     
transpositie van de  kleur1 zooals het  
,i,i,ie loopt over de transpositie van  
de vormen4 ,het  ,i,ie principe doet ons
 doordringen in de inwendige structuur1 
in 't  geheime principe van die vormen1 
waarvan we zooeven maar de uiterlijke   
verschijning hadden1 en het ,ie         
principe1 het ,ch'i ,yn0 in die         
mystieke1 geestelijke structuur1 die het
 in-wezen betreft van het  ,eeuwige     

,principe van ,geest1 het ,tao4 ,zo de  
principes van ,,vi achteruit  naar ,i   
nemende komen wij dus van de vlvormige  
verschijningen tot  den ,enen ,geest1 en
 als we de volgorde van ,i naar ,,vi van
 ,si ,ho nemen  komen wij van den ,enen 
,geest uitgaande tot de vlvormige       
dingen1  die de werken van den schilder 
zijn4    ,zooals ik al zeide3 de        
principes ,,ii tot en met ,,vi kunnen   
geleerd  worden2 het eerste1 ,ch'i ,yn01
 niet4 ,dit is nl4 wat het genie        
bepaalt1 dat mysterieuze1 machtige      
genie1 waarmede de kunstenaar wordt     
geboren1 het goddelijke4 ,zonder dat    
,ch'i ,yn0 is geen ware  kunst mogelijk4
    ,er valt hier nog iets bij te       
zeggen1 dat alweder teekenend is voor   
den  ,geest van ,china4 ,als eenige     
vrienden samen komen om een mooie       
schildering te bekijken1 zullen zij wel 
't een en ander opmerken over  de       
schoone techniek1 de bizonder goed      
geslaagde kleur-verdeeling of           
lijnen-harmonie1 of iets dergelijks1    

maar over het ,ch'i ,yn0  mag niet      
gesproken worden4 ,dat is te heilig om  
iets over te durven  zeggen4 ,ieder     
neemt het zwijgend in zich op4    ,wat  
aangaat de kwaliteiten1 die aan         
kunstenaars in ,china worden  toegekend1
 het zijn twee dier hoedanigheden1      
genaamd ,yi0 en  ,shn01 die slechts aan 
de groote genien worden gegeven4  ,yi0  
beteekent in 't algemeen ongeveer3 weg  
gaan1 vr  gaan01 maar hier meer3 wat vr 
gaat van 't gewone01 en  ,shn0 is het   
mystieke ,chineesche schriftteeken voor 
goddelijke  geest0 dus hier wat van de  
,goden is10 een soort goddelijke        
inspiratie4 ,dit ,yi0 en dit ,shn0 is   
wat het genie bij de  geboorte          
medekrijgt4    ,al het andere is niet   
meer dan ,nng01 d4i4 kunnen01 dat wat   
aangeleerd kan worden1 de knapheid van  
techniek enz4    ,zooals ,petrucci      
terecht opmerkt zijn het juist de werken
 uit het ,oosten  op welke het ,nng0    
toepasselijk is1 die door het grootste  
deel  der ,europeanen het hoogste       

geapprecieerd worden4 ,alles1 wat voor  
zoogenaamde export voor het ,westen0 in 
,china en ,japan opzettelijk  gemaakt   
wordt1 is slechts ,nng04 ,de soort      
reverente angst1  waarmede de           
kunstkennende ,chinees zijn zorgvuldig  
weggehouden heilige  kunstvoorwerpen    
voor den ,europeaan verborgen houdt1    
wordt veroorzaakt  door het weten1 dat  
de doorsne-,europeaan wl het ,nng0      
erkent1  maar niet het ,yi0 en het      
,shn04 ,het is slechts op het  oogenblik
 dat hij den ,europeaan hoog genoeg     
schat om het ,ch'i  ,yn0 van een        
kunstwerk te doorvoelen1 dat hij het hem
 durft toonen4    ,inderdaad1 mogen wij1
 ,westerlingen1 het niet van den        
,chinees leeren1  dat een kunstwerk     
zonder ,ch'i ,yn0 onmogelijk een        
kunstenaar  zijn kan8    ,zoo noemt de  
,chineesche literator1 zooals ik reeds  
in mijn hoofdstuk  over de taal zeide1  
ook alle literatuur1 waardoor niet de   
adem der  ,goddelijke ,wijsheid gaat    
siao shwoh01 d4i4 klein gepraat04 ,de   

,wijsheid1 die zich rythmisch uit in    
,schoonheid1 het literaire  kunstwerk1  
waardoor ,ch'i ,yn01 d4i4 de kosmische  
,adem rondgaat1  op het goddelijke      
rythme1 dt alleen is ,literatuur4 ,en l 
het andere  is in ,china siao shwoh04444
    ,ik heb in dit hoofdstuk speciaal de
 ,chineesche schilderkunst behandeld1   
omdat in deze de ,geest van ,china zich 
zoo zuiver en schoon afspiegelt1        
evenals hij dit deed in de ,chineesche  
filosofie van de ,yih ,king01  van      
,confucius1 en ,choe ,hie1 en ,lao      
,tsz'1 en ,chuang ,tsz'4 ,wellicht      
behandel ik1 in een ander werk1 de      
,chineesche schilderkunst  uitvoeriger1 
en dan ook de andere ,chineesche        
kunsten1 de pozie1 de  plastiek1 de     
porseleinkunst1 de architectuur4    ,ik 
heb in dit hoofdstuk er den nadruk op   
willen leggen1 dat men den  ,geest van  
,china1 en dus ook ,china's cultuur1    
niet kan doorvoelen en  begrijpen1      
zonder ,china's kunst te kennen4 ,kan   
men over de cultuur  van ,europa        

schrijven zonder de namen ,rembrandt1   
,leonardo da ,vinci1  ,michel ,angelo1  
,botticelli1 van der ,weyden1 ,drer1 en 
andere grooten te  noemen8 ,en komt het 
dan te pas1 zooals bekende sinologen als
 b4v4 ,prof4  de ,groot gedaan hebben1  
het ,chineesche volk voor               
half-barbarous0  en semi-civilised0 uit 
te maken1 zonder een flauw denkbeeld te 
hebben van de grootheid der kunstenaars1
 die dit volk voortbracht1 van          
begenadigde filosofen-dichters-schilders
 als ,wu ,tao ,tsz'1 ,wang ,wei1  ,hui  
,tsung1 ,ku ,k'ai ,chih1 ,ma ,yuan1 ,mu 
,ch'i1 ,ch'ao ,meng ,fu1 ,li ,lung      
,mien1 ,yen ,li ,pen en zooveel anderen8
 ,het feit1 dat deze in geheel ,china   
en ,japan beroemde namen bij het groote 
publiek in ,europa nog geheel  onbekend 
zijn1 bewijst reeds1 hoezeer de         
,europeesche sinologie tot voor  enkele 
jaren te kort geschoten is in het       
begrijpen en verklaren der  ware        
,chineesche cultuur4    ,kunsthistorici 
van naam in ,europa hebben1 zooals o4a4 

,andr ,michel1  ,professeur  l',ecole du
 ,louvre in zijn ,histoire de l',art0   
durven verklaren3 l',histoire de l',art 
laisse galement de  ct les arts         
extra-europens1 art musulman1 art       
chinois1 art  japonais01 en ,m4         
,reinach1 ,membre de l',institut1       
schrijft in zijn  ,apollo 7#aijd73 ,si  
je ne dis rien ici de l',art de l',inde 
ni de  celui de la ,chine1 c'est que la 
haute antiquit qu'on leur  attribue est 
une illusion4 ,l',inde n'a pas eu d'art 
avant  l'poque d',alexandre le ,grand et
 quant  l'art chinois1 il  n'a commenc  
produire ses chefs d'oeuvre qu'au cours 
du  moyen-ge europen04    ,dit klinkt   
wel zeer merkwaardig in een werk1 dat   
met de quaternaire  periode begint1 en  
tot ,whistler en ,manet loopt1 zooals   
,herbert ,a4 ,giles  terecht opmerkt    
#ee1 er bijvoegend1 dat vr in de #ai;e  
eeuw het  naturalisme1 impressionisme en
 plein-airisme0 in 't ,westen hun       
intrede deden1 en wel minstens #ajjj    
jaar vroeger1 nadat de groote           

geestelijke kunst der ,soeng-tijden     
reeds weer vervallen was1 deze drie  in 
,china reeds hun propagandisten hadden  
gevonden4    ,gelukkig1 dat in de       
laatste jaren mannen als ,petrucci1     
,goloubew1  ,fenollosa en enkele anderen
 de hooge waarde der ,chineesche kunst  
zijn  gaan verkondigen1 die kunst1      
waarin de ,geest van ,china zich zoo    
subliem  heeft geuit4 ,er zal spoediger 
dan men denkt een tijd komen1 dat       
,europa  in verrukking staat voor deze  
kunst4    ,ik moet nog even waarschuwen 
tegen het verkeerde gebruik1 dat door   
vele1 in de laatste jaren in de mode    
gekomen ,chineesche kunsthandels  van   
bet begrip ,chineesche kunst0 wordt     
gemaakt4 ,er is1 door den  invloed dier 
kunsthandels1 een zeker taaltje         
ontstaan1 dat men  collectie-jargon0 zou
 kunnen noemen4 ,men hoort tegenwoordig 
menschen1 die geen flauw idee van de    
,chineesche ,geschiedenis hebben1       
praten van ,soeng01 ,ming01 ,khang      
,hsi01 ,kien ,lung0  enz41 zonder dat   

zij ook maar 't minste weten van de     
cultuur van  ,china in die tijden4      
,de fijne ,chineesche kunstkenner       
,bernard ,laufer1 in een artikel in den 
#b;en jaargang van het ,ost-,asiatische 
,zeitschrift0 over de collectie         
,pierpont ,morgan1 schreef hierover zeer
 juist3    ,het ruwe en holle barbarisme
 van onze beschaving kon niet beter     
gellustreerd worden dan door het feit1  
dat wij de gelegenheid  verzuimd hebben1
 de ,chineesche ziel te grijpen in de   
keramische  meesterstukken4 ,gn         
verzamelaar1 jagend naar deze stukken1  
heeft  ooit de moeite genomen1 studie te
 maken van hun bedoeling1 hun           
artistieke en sociale functie4 ,de      
verzamelaars zijn tevreden als zij  den 
naam weten van een dynastie1 waartoe een
 voorwerp behoort1 en  kunnen een soort 
collectioneurs-jargon spreken over      
glazuren en zoo1  maar de kostbaarste   
beteekenis der stukken weten zij niet4  
,wat is nu  eigenlijk wijsheid waard1   
die determineert b4v4 dat een stuk      

porselein  niet tot de ,kien ,lung- maar
 tot de ,khang ,hi-periode behoort8 ,de 
gedachte1 en dikwijls het symbool voelen
 achter een porseleinen  kunstvoorwerp  
kunnen maar weinigen04    ,ook in de    
porseleinkunst1 evenals in trouwens     
geheel de oude ,chineesche  kunst       
openbaart zich hetgeen ,laufer zoo      
terecht noemt the triumph of  spirit    
over matter04 ,ik wil hier nog even de  
woorden aanhalen1 die de                
kunst-gevoelige ,edmond de ,goncourt #ef
 over het ,chineesche porselein         
schreef3    ,het porselein van ,china6  
dat porselein1 superieur aan alle       
porseleinen van de aarde6 dat porselein1
 dat sedert eeuwen1 en op den  ganschen 
aardbol krankzinniger passionns0 heeft  
gemaakt dan al  de andere takken bij    
elkaar der verzamelwoede van curiosits06
  ,dat porselein1 waarvan de ,chineezen 
het volmaakte welslagen toeschreven  aan
 een god van den oven1 die het baksel   
beschermde van de  porselein-bakkers1   
voor wien hij liefde gevoelde6 ,dat     

flauw  doorschijnende porselein1        
vergeleken met ,jaspis6 ,dat blauwe     
porselein1  dat volgens de uitdrukking  
van den dichter blauw als de hemel1 dun 
als papier1 schitterend als een spiegel0
 was6 ,dat porselein van ,chow1  waarvan
 een ander dichter1 ,tan ,chao ,ling    
zeide1 dat zijn glans dien van  de      
sneeuw overtrof1 en waarvan hij de      
klagende sonoriteit roemde1 dat  product
 van een industrieele kunst1 door de    
pozie van het uiterste  ,oosten         
bezongen1 zooals men bij ons een mooi   
landschap bezingt1 een  stuk goddelijke 
creatie1 kortom1 een aarde-achtige stof1
 door  menschelijke handen vervormd tot 
een voorwerp van licht1 van zacht       
coloriet1 in een schittering van        
edelsteen6 ,ik ken niets dat daarmede   
vergeleken kan worden1 om op een wand   
betoovering te hangen voor de  oogen van
 een kleurenliefhebber4444 ,en wr heeft 
ooit de keizer  geregeerd1 die genoeg   
artiest was om eens1 zooals keizer ,chi 
,tsung te  zeggen3 dat in de toekomst   

het porselein in gebruik in 't paleis   
blauw zij als de hemel1 dien men na     
regen ziet1 in de tusschenruimten       
tusschen wolken8 ,en waar is ooit1 na   
zulk een mensch en zulk een bevel1  een 
pottenbakker gevonden1 die dadelijk     
daarop het porselein leverde3  ,y kwo   
thien ts'ing0 7hemel-blauw na den       
regen780    ,zelfs al ware nog niets van
 die grootste aller ,chineesche kunsten1
 de  schilderkunst1 bekend geweest1 dan 
ware de toch reeds eeuwen bekende       
,chineesche porselein-kunst reeds       
voldoende geweest om de minachtende     
qualificatie van halve barbaren en      
heidenen te logenstraffen1 die vele     
beroemde sinologen op de ,chineezen     
hebben toegepast4    ,de ,geest van     
,china is door de meeste ,sinologen niet
 gevoeld1 omdat hij1  te subtiel om door
 het gewone intellect alln te worden    
aangevat1  dat vl fijnere hoogere       
intellect1 dat intutie heet1 behoeft om 
zich kenbaar te maken4 ,nog eens3 de    
intutie is het1 die naast het           

intellectueele1 ook het geestelijke     
inzicht geeft4                          
,,nabetrachting      ,ik heb in dit     
boek1 dat geen ethnografisch en         
ethnologisch werk wil  zijn1 niet       
uitgeweid over den oorsprong en de      
geschiedenis van het  ,chineesche volk4 
,over den allereersten oorsprong ligt   
trouwens de  geschiedenis in het        
duister4 ,door vele geleerde sinologen  
zijn  theorien en verhandelingen over   
dien oorsprong geschreven1 maar         
wetenschappelijk zker is hij nooit      
aangetoond kunnen worden4 ,het is  in   
het bekken van de ,yang-,tsz' rivier1   
dat de geschiedenis der  ,chineezen voor
 het eerst onder onze aandacht wordt    
gebracht1 maar waar  zij vandaan kwamen 
vr ze daar verschenen1 is nooit met     
zekerheid  uitgemaakt1 al wordt         
verondersteld dat ze van het            
,noord-,westen kwamen4  ,er is eene     
aanwijzing in het ,chineesche           
karakterschrift1 die een  afkomst uit   
het ,westen bevestigt1 namelijk deze1   

dat het ideografische  schriftteeken    
voor willen0 bestaat uit eene           
symbolische  samenstelling van twee     
karakters1 waarvan het eene het         
schriftteeken  voor westen0 en het      
andere dat voor vrouw0 is4 ,wt is het   
voornaamste1 dat een emigrant wil als   
hij in den vreemde is1 waarhn  gaat dan 
zijn hoogste verlangen8 ,naar een vrouw 
uit zijn eigen land4 ,en  z is het      
,chineesche karakter voor willen0       
onafscheidelijk  geworden van een vrouw 
uit het ,westen4    ,het is de ,shoe    
,king0--het heilige ,boek der           
,geschiedenis1 dat van  #bceg-fba v4 ,c4
 loopt--die ons voor het eerst konde    
doet van het  bestaan van het           
,chineesche volk in het bekken van de   
,yang ,tsz'1 maar  het is wel zeker1 dat
 een ontzachelijk groote periode        
verloopen is  tusschen de eerste        
verschijning daar van het volk uit het  
,westen en het  tijdstip1 bedoeld in de 
,shoe ,king04    ,duidelijk is het1 dat1
 hetgeen men verstaat onder de          

,chineezen0  van thans1 gn puur1        
onvermengd volk is4 ,daarvoor is hun    
innerlijke1  constructieve kracht ook te
 geweldig4 ,het is de vermenging der    
volken1  die de krachtige rassen maakt4 
,pure1 onvermengde rassen1 dit heeft de 
wetenschap uitgemaakt1 blijven niet z   
lang krachtig bestaan als het           
,chineesche4    ,er is eene voortdurende
 vermenging geweest van ,aziatische1    
voornamelijk  ,mongoolsche stammen1 wier
 trekken nog steeds duidelijk zijn op te
  merken in de verschillende variteiten 
van het ,chineesche karakter1 en  toch  
heeft dit niet belet1 dat als een       
geheel1 zooals ,samuel ,johnson  zoo    
terecht opmerkt1 het ,chineesche        
ras-type het meest distinct             
individueele is van alle andere volkeren
 der wereld4    ,sommige oude gewoonten1
 waarover ik in dit werk niet speciaal  
kan  uitweiden1 wijzen op een uit de    
grijze oudheid dateerende nomadische    
afkomst der ,chineezen4    ,als een     
groot geheel worden de ,chineezen tot   

het z4g4 ,turanische ras  gerekend1     
waartoe ook de ,finnen1 en misschien    
zelfs de oude ,etruscische  en          
,dravidische stammen van ,indi behooren4
    ,de verre afkomst van de ,chineezen 
als een oorspronkelijk slechts          
betrekkelijk klein getal emigranten uit 
het ,westen wordt ook eenigszins        
aangeduid door de bekende uitdrukking   
pai sing0 voor volk01  en pai sing0     
beteekent hier de honderd               
familie-namen04  ,oorspronkelijk zouden 
er dus slechts honderd families hebben  
bestaan1  waarvan het ,chineesche volk  
afstamt4    ,ook thans zijn er1 op dit  
volk van ruim #djj millioen menschen1   
nog maar  een zeer gering aantal        
familie-namen4 ,in keizer ,khang ,hsi's 
dictionaire zijn ze allen vermeld1 en   
wel #djh z4g4 enkele0 en #cj  dubbele0  
7uit twee bestaande71 alzoo in 't geheel
 slechts #dch4  ,chineesche             
geschiedvorschers hebben deze namen     
nagespeurd tot de verst  bereikbare     
oudheid1 sommigen zelfs tot meer dan    

#cjjj jaar geleden1 en  z vast is het   
geloof aan de heilige verwantschap van  
afstamming1  door tientallen eeuwen     
heen1 dat nog steeds elkaar geheel      
onbekende  ,chineezen van denzelfden    
familienaam elkaar als verre            
bloedverwanten  beschouwen1 en dat een  
huwelijk tusschen een man en vrouw van  
denzelfden familienaam ongeveer als     
bloedschande zou worden beschouwd1  en  
bij de wet verboden is4    ,ik heb in de
 vorige hoofdstukken trachten uit te    
doen komen1 hetgeen  ik1 in een ruim    
vijf-en-twintigjarige studie van ,china 
en de ,chineezen1  na een jarenlangen   
dagelijkschen omgang met ,chineezen1 als
 den ,geest  van ,china heb aangevoeld4 
,nu moet men niet aanmerkend vragen3 is 
elk van de ruim #djj millioen           
,chineezen nu van al1 wat in die        
hoofdstukken beschreven is1             
doortrokken80 of hoe komt het dat       
,china1 met zulk een ,geest1 niet  het  
machtigste en meest ontwikkelde rijk der
 wereld is80 want dan  komt men op      

geheel andere kwesties1 die niet aan de 
orde van dit boek  zijn4    ,china1 als 
het meerendeel der ,oostersche rijken en
 volken1 is1 voor  zoover het de        
aethische1 aesthetische en filosofische1
 zoowel als de  kunst-beschaving        
aangaat1 wel degelijk een der eerste    
rijken van de  wereld1 maar omdat zijn  
wetenschappelijke en economische        
beschaving  daarmede geen gelijken tred 
gehouden heeft1 is het op 't oogenblik  
achterlijk4 ,het heeft van 't ,westen de
 wetenschap en de economische  orde hard
 noodig1 maar al het andere heeft het1 n
 nog in zich zelf en  daarvan behoeft   
het niets van het ,westen4    ,binnen de
 lijn van dit werk ligt niet eene       
verhandeling over de  moderniseering van
 ,china en de ,chineezen4 ,ik heb elders
 hier reeds een  en ander over          
geschreven4 #eg    ,ik zeide hierboven1 
dat ik in dit boek heb trachten te      
geven--niet  uitsluitend voor geleerden 
en sinologen1 maar voor het groote1     
ontwikkelde publiek1 en alzoo in den    

vorm1 die daaraan geigend  was--hetgeen 
ik voor mij zelf steeds heb aangevoeld  
als te zijn de  ,geest van ,china4 ,nu  
kan er morgen een ander komen en zeggen3
 dat is de  ,geest van ,china niet1 de  
,geest van ,china is3 onkunde en        
bijgeloof1 de  superstitieuze gebruiken 
bij begrafenissen1 het geloof aan       
weerwolven  en weertijgers en demonen1  
het opgeblazen idee der superioriteit   
van  alles wat ,chineesch is en der     
inferioriteit van alles1 wat niet       
,chineesch is1 de vuilheid en onreinheid
 der steden en bewoners1 het  verminken1
 tot voor kort1 der vrouwenvoeten1 het  
verkoopen van  kinderen1 het gebrek aan 
hygine1 het conservatisme1 de           
geslotenheid  en de onoprechtheid in 't 
spreken 7tegenover ,europeanen71 de vele
  heidensche0 zeden1 enz4 enz4 ,en dan  
kan die iemand dikke  boekdeelen vol    
getuigenissen aanhalen tot staving      
zijner beweringen4    ,maar toch is mijn
 antwoord dan3 wat ge daar opnoemt is   
alles waar1 ik  ontken het niet1 maar   

dat is de verwording1 in deze tijden1   
van den  ,geest van ,china1 en          
gedeeltelijk ook in vroeger tijden1 maar
 niet die  ,geest zelve4    ,voor mij   
spreekt de ware ,geest van een volk in  
hetgeen zijn denken en  voelen          
voortbracht in zijn ,filosofie1 zijn    
,literatuur1 zijn ,kunst4 ,en  dit heb  
ik in mijn boek trachten te geven1 uit  
den aard der zaak hier  beknopt--de     
,chineesche beschaving loopt over       
duizenden jaren--maar  toch in de kern1 
de essentie er van4    ,er is ook wel   
veel gezegd1 dat de ,chinees uit het    
volk zijn eigen  literatuur--en dit is  
tevens de filosofie--niet kan lezen4 ,in
 mijn  hoofdstuk over de ,chineesche    
taal heb ik reeds doen uitkomen1 hoe de 
groote moeilijkheden1 aan het           
,chineesche karakter-schrift verbonden1 
en  de overwegende rol1 die de syntaxis 
speelt1 beletsels zijn voor het  volk1  
om zich in schrift uit te drukken en    
boeken te lezen1 vooral die  in         
klassieken stijl4    ,het aantal        

personen in ,china1 die met gemak de    
geheele literatuur van  de vroegste     
perioden af kunnen volgen1 is1 in       
verhouding tot het aantal  inwoners 7op 
ruim #djj millioen geschat7 zeker       
gering4 ,toch werd door  ,medhurst dit  
aantal nog op #b millioen getaxeerd4    
,hetgeen niet belet1  dat de invloed    
dier literatuur-filosofie op het staats-
 en familieleven  der ,chineezen z      
overweldigend groot is geweest1 dat ook 
,chineezen1  die haar niet kunnen lezen1
 er1 zonder het te weten1 in hun denken 
en  voelen van doortrokken zijn4        
,terecht schreef ,von der ,gabelentz3   
#eh  ,er is bijna gn ander mensch1 die  
als ,confucius1 in zijn eigen  persoon  
al de constitueerende elementen van het 
,chineesche type  belichaamde1 en al wat
 aanwezig is in 't wezen van zijn volk4 
,want  zelfs in den tegenwoordigen tijd1
 na meer dan #bjjj jaar1 ondergaat nog  
steeds het moreele1 sociale en politieke
 leven van ongeveer een derde  deel der 
menschheid den vollen invloed van zijn  

geest04    ,het is volkomen juist       
hetgeen ,alfons ,paquet heeft gezegd3   
#ei ,ook  de allerlaatste onder deze    
gele-bruine menschen draagt bij zich het
  bewustzijn en de instincten van zijn  
volk1 als een amulet4 ,cultuur is  daar1
 waar gecompliceerde geestelijke dingen 
zich ingenesteld hebben4  ,achter dit   
volk staat een rijk1 een overal         
tegenwoordige volheid van  eigenaardige 
gebruiken1 van wijze inrichtingen4      
,daarin voelt zich de  minste nog op den
 grond van een onwankelbare1 reusachtige
 pyramide1  wier top met den hemel      
spreekt04    ,ik heb precies hetzelfde  
opgemerkt1 zelfs in den minsten koelie  
heb ik  tch nog den ,geest van ,china   
teruggevonden4    ,wat nu aangaat de    
,chineesche literatuur1 ondanks de      
groote  moeielijkheid1 die de           
,chineesche schriftteekens opleveren1 is
 ,china  toch in alle opzichten het land
 van de gansche wereld1 waar1 als in    
geen enkel ander1 de ,literatuur steeds 
in de hoogste eere is gehouden4    ,de  

opeenhooping van boeken in bibliotheken 
is fabelachtig4 ,de klassieke  collectie
 van keizer ,kien ,lung 7#agcf-agif7    
bevatte alleen #aje4jjj  werken1 en de  
catalogus er van geeft #adej commentaren
 op de ,yih  ,king0 en #cjc             
encyclopaedien4 ,de bekende ,catalogus  
der ,vier  ,bibliotheken0 bestaat uit   
#aab octavo deelen1 van elk #cjj        
paginas1 en  bevat een overzicht van    
#bj4jjj werken4 ,zooals ,samuel ,johnson
 terecht  zegt van de ontzachelijke     
hoeveelheid ,chineesche boeken in       
beroemde  bibliotheken3 ,it is ,chinese 
immortality1 this ,phoenix of letters4  
,it  is the analogue of ,western        
science1 as entire persistence of       
force04  ,vijf groote brand-catastrophes
 hebben de literaire schatten van #cjjj 
jaar niet kunnen vernietigen4 ,keizer   
,chi ,hwang ,ti 7#bei-baj v4 ,c47 gaf   
last1 om alle klassieke boeken te       
verbranden1 ten einde met hm een  nieuwe
 geschiedenis en een nieuwe literatuur  
te doen beginnen1 en  vervolgde met de  

vreeselijkste straffen hen1 die tch nog 
boeken in  hun bezit hadden4            
,desniettegenstaande is er nog een schat
 van die oude  literatuur overgebleven4 
,chineesche encyclopaedien hebben een   
omvang1  waar de groote ,europeesche    
klein bij gelijken4 ,een der beroemdste 
bevat  uittreksels van #agjj werken en  
bestaat uit #aejj deelen4    ,keizer    
,khang ,hsi 7#affb-agbc71 die de groote 
standaard-dictionaire der  ,chineesche  
taal uitgaf1 schreef #agf boeken        
,literaire ,uitspanning0  en #bhi       
gedichten4 ,keizer ,kien ,lung          
compileerde eene verzameling van  #cdjjj
 gedichten uit werken1 enkel loopende   
over het tijdvak zijner  eigen          
regeering4 ,om de bovengenoemde         
dictionaire te kunnen uitgeven  zette   
keizer ,khang ,hsi #hj                  
geleerden-literatoren aan 't werk       
gedurende  zeven jaren4    ,wij kunnen  
ons in ,europa geen denkbeeld maken van 
de overgroote eer1  die in ,china aan de
 literatuur en aan groote literatoren   

wordt bewezen4  ,terecht vergelijkt een 
,amerikaansche schrijver dat met een    
godsdienst4  ,het is een feit dat1 n    
nog1 in ,china literaire ontwikkeling   
meer op  waarde wordt geschat dan       
rijkdom1 en dat een groot literator er1 
ook in  socialen zin1 veel hooger in    
eere staat dan een millionair4 ,in      
zekeren  zin is de literator in ,china  
wat de ,brahmaan in 't oude ,indi was1  
hoewel in maatschappelijken zin anders4 
,een der grondvesten voor universeele   
opvoeding is een werk van keizer  ,khang
 ,hsi ,shng ,y01 het ,heilig ,edict1 dat
 om de #ad dagen1 met  de commentaren   
daarop van keizer ,yung ,ching1 in 't   
openbaar in de  steden wordt            
voorgelezen4 #fj    ,hoewel de zeer     
groote hoeveelheid ,chineesche          
karakters1 waarvan de  kennis noodig is 
om alle klassieke werken te lezen1      
zooals ik zeide1  een beletsel is dat   
voor de groote massa van het volk die   
werken  ontoegankelijk maakt1 kan toch  
zoo goed als iedere ,chinees wel        

degelijk  die karakters lezen1 die te   
pas komen bij zijn handel of            
levensonderhoud4 ,in dat opzicht staat  
het ,chineesche volk uit de  laagste    
kringen zelfs hooger dan dat uit de     
laagste ,europeesche4 ,het is           
veelvuldig in ,europeesche consulaten in
 ,china voorgekomen1 dat1 bij het       
afleggen van verklaringen1 ,europeesche 
matrozen1 analphabeten zijnde1  met een 
kruisje moesten teekenen1 terwijl       
,chineesche zonder moeite hun  naam in  
't ,chineesch konden teekenen4 ,en--k   
geheel anders dan  bij de laagste       
standen van ,europeesche volken--tot in 
de laagste lagen  der ,chineesche       
maatschappij is bij het volk de eerbied 
voor literaire  ontwikkeling            
ingeworteld4    ,het is een zeer gewoon 
verschijnsel dat een eenvoudige         
sampan-roeier of  ricksha-koelie met    
groote opoffering van zijn zuur         
verdiende penningen  spaart om toch maar
 zijn zoon een literaire opvoeding te   
kunnen geven4    ,trouwens het feit dat 

het ,chineesche karakter wn01 dat       
schriftteeken0 beteekent1 tevens het    
begrip beschaving0  uitdrukt1 spreekt al
 voor de hooge eer1 waarin de literatuur
 in ,china  staat4 ,beschaving is er    
zonder literaire en filosofischen aanleg
 niet  denkbaar4    ,dat z ,china's     
toekomstige cultuur van aard blijve is  
de hoofdzaak  en vl gewichtiger dan dat 
zij westersche economie en wetenschap   
aanvaardt4    ,zeer terecht heeft ,rev4 
,paul ,bergen geschreven3 #fa ,het is te
 hopen  dat de tegenwoordige generatie  
niet door de fascinatie van het nieuwe  
ertoe zal geleid worden om hun oude     
literatuur te veronachtzamen1 daar  ze  
hun grootste glorie is1 streng in stijl1
 verheven van toon1 een pure            
zedelijkheid leerende en idealen        
ophoudende van politieke wijsheid en    
van heiligheid van het familieleven04   
,in het jong-,chineesche tijdschrift    
,the ,republican ,advocate0 las ik  het 
volgende3 ,the danger in ,china to day  
is not that she will lack  the proper   

quota of men to develop her agriculture 
or mines1 but the  tendency to lose the 
higher and divine religious instincts04 
,men vervalle niet in de dwaling te     
denken1 dat de zoogenaamde  hervorming0 
in ,china1 het aanleeren der westersche 
wetenschap en  toepassen van westersche 
uitvindingen1 voor ,china per se moet   
beteekenen het wegwerpen van haar oude  
wijsheid en levensbeschouwingen4  ,dit  
zal evenmin met ,china het geval worden 
als het met ,japan het geval  geweest   
is4 ,dr4 ,chen ,huan ,chang1 in zijn    
reeds meermalen aangehaalde  boek ,the  
,economic ,principles of ,confucius and 
his ,school0 zegt  uitdrukkelijk1 hoe   
dit boek bedoeld is as a manual for     
,modern ,china  in its struggle with the
 ,occident1 showing how it must revive  
the old  ways of the most ancient       
ancients04 ,men begrijpe dit goed3 dit  
alles  met aanpassing aan de moderne    
tijden1 en met beoefening van westersche
  wetenschap1 toepassing1 voor zoover   
mogelijk van westersche economische     

systemen1 staatkundige instellingen1    
enz4 enz4    ,ik durf het met zekerheid 
voorspellen3 ook in het moderne ,china  
van  over honderden jaren1 dat gn onzer 
zal beleven1 zal de ,geest van  ,china  
dezelfde zijn gebleven als die1 waarvan 
ik in dit boek de  schoonheid en        
wijsheid heb trachten te geven4    ,ik  
kan niet nalaten hier even aan te halen1
 wat ,ku ,hung ,ming zegt van  de nooden
 van ,china3    ,daarom behoeven dingen1
 zooals ,yuan ,shih ,kai en ,dr4        
,morrison ze voor  ,china willen3 zooals
 kolen1 ijzer1 goedkoope zeep1 goedkoope
 tramwegen1  draadlooze                 
telegrafie--dingen die ,goethe het      
nuttige0  noemt--geen bizondere         
bevordering4 ,maar dingen1 zooals de    
gestorven  ,keizerin-,weduwe ze voor    
,china wilde3 de schoonheid van haar    
zomerpaleis1 de gesprekken 7,loen ,y07  
van ,confucius1 de  ,chineesche pozie en
 zelfs de achtdeelige opstellen0 #fb1   
dingen  die ,goethe het schoone0 noemt1 
moeten bevorderd worden4 ,zonder dat    

schoone bestaat er geen voornaamheid van
 karakter en de arbeidskracht  van een  
volk wordt zooals wij gezien hebben1    
misbruikt tot gemeen en  verkwistend    
gebruik4 ,als de arbeidskracht zoo      
misbruikt wordt1 dan zijn  comfort1     
pracht en luxe van het leven van iedere 
gemeenschap en iederen  staat als de    
appelen van het doode meer van ,sodom en
 ,gomorrha1 glanzend  van buiten1 maar  
achter de huid vol van bitterheid1      
verwezenheid en  dood04    ,dit is de   
reden1 waarom ,china zich zoo lang niet 
aangetrokken kon  voelen tot de         
zoogenaamde beschaving van ,europa1 wier
 hoogste doel haar  toeleek te zijn3    
materieele welvaart1 leidend tot wat ,ku
 ,hung ,ming  noemt3 eene onvoorname en 
verkwistende verbruiksaanwending1 de    
productie van luxe-voorwerpen en        
middelen tot gemak en leegen schijn4    
,de nieuwe maatschappelijke wetenschap  
van ,europa leek dezen ,chinees toe  te 
leeren1 dat de grond-voorwaarde voor een
 mensch succes in het leven  was1 en dat

 de grootte van een natie lag in 't     
hebben van rijkdom1  macht en materieel 
geluk4 ,dit was in flagranten strijd met
 de leer van  ,confucius1 dat menschen  
en naties hun hart niet op rijkdom1     
macht en  materieele welvaart zullen    
vestigen4    ,de ,confucianistische     
principes zijn niet alleen verplichtend 
voor het  leven van den enkelen mensch  
maar ook voor volken4    ,ook het zoo   
hooggeroemde intellect01 dat soort      
althans1 wat ,ku  ,hung ,ming zoo       
treffend vossen-verstand0 noemt zonder  
fijnheid  en teederheid01 waarop het    
,westen in zijn materieele cultuur zoo  
trots is1 kon geen aantrekking hebben   
voor den ,chinees1 die het fijne  en    
teedere hooger stelde dan de luxe en het
 gemak4    ,voor de ,chineezen is de    
,europeaniseering0 van ,china geruimen  
tijd  gelijkduidend geweest met het     
instroomen van gemeenheid en            
leelijkheid1  en zij vonden de ethische 
en aesthetische armoede van ,europa vl  
erger dan de materieele armoede en de   

economische wanorde van ,china4 ,ik  heb
 een ,chinees onlangs van den           
tegenwoordigen wereld-oorlog hooren     
zeggen3 ziehier nu de uitkomst van uw   
hooggeroemde economische  ,orde60    ,de
 ,geest van ,china voelt intutief dat   
hij zou ondergaan1 en dat dus  ,china   
zou ondergaan1 als enkel materieele     
welvaart het hoogste doel van  ,china's 
beschaving zou worden4 ,want de         
kostbaarste schatten van  ,china1 van de
 grijze oudheid af1 zijn geestelijke1 en
 geen materieele  geweest4 ,en wat de   
economie aangaat1 zooals ik al in het   
hoofdstuk over  ,confucius heb          
aangegeven1 ,china kan de zoo           
hooggeroemde economische  toestanden en 
wetenschappen van ,europa niet          
onverdeeld bewonderen1  zoolang economie
 er niet synoniem is met ethica4 ,ook de
 territoriale  expansie is geen ideaal  
van ,china4 ,er is geen ander volk dan  
het  ,chineesche in de                  
wereld-geschiedenis bekend dat zulk een 
overwicht  heeft gehad in stoffelijke   

kracht zonder den schrik te worden van  
zwakkere naties4 ,zooals ,johnson zoo   
terecht opmerkt1 ,china heeft er de     
voorkeur aan gegeven ,arbeid en         
,literatuur te onderwijzen1 en haar     
eigen  overwinnaars1 als b4v4 de        
,mandsjoes1 te bekeeren tot vreedzame   
ondernemingen4    ,het met de           
geschiedenis van ,china onbekende       
publiek verkeert over 't  algemeen in de
 meening1 dat de ,geest van ,china een  
isoleerende is1 dat  ,china altijd      
huiverig is geweest voor aanraking met  
vreemde landen en  volken1 en als een   
slak in zijn huis kroop bij de minste   
aanraking van  buiten4    ,precies het  
tegendeel is waar4 ,de ,chineezen hebben
 juist meer aanraking  en omgang met    
vreemde naties gehad dan eenig ander    
,aziatisch ras4  ,zooals ,mc ,culloch   
schreef zijn de ,chineezen een uiterst  
commercieel  volk1 en het ide van hun   
verachting voor vreemdelingen is ten    
zeerste  ongegrond4 ,nergens kunnen     
scheepsladingen met meer business-like  

activiteit worden gekocht en verkocht1  
ingeladen en uitgeladen als in          
,canton04 ,ampre constateert1 dat1      
duizend jaar geleden1 de uiterste  lijn 
van hun aanrakingsgrenzen de westelijke 
grenzen van ,azi  bereikte4 ,pauthier   
verhaalt1 hoe in ,fransche archieven    
diplomatieke  bescheiden gevonden worden
 van den kleinzoon van den ,mongoolschen
  ,dzjengis ,khan aan ,philips den      
,schoone4 ,gedurende de                 
,tartaren-dynastie  bezochten           
aanzienlijke ,mongolen ,rome4    ,peter 
de ,groote zond agenten naar ,peking om 
daar de wetenschap van                  
regeerings-systemen te leeren1 en de    
kunst van bouwen1 zooals ,pollas en     
,klaproth #fc vermelden4 ,in ,tartarije 
leefden eeuwen geleden ,russen1         
,hongaren en zelfs ,vlamingen1 en een   
,tartaar was contractant voor helmen  in
 het ,fransche leger4 ,ampre verhaalt1  
hoe ,mongoolsche cavalerie werd         
aangeboden voor de verovering van het   
,heilige ,graf gedurende de             

kruistochten1 en bewoners van ,genua1   
,pisa en ,veneti hebben eeuwen  geleden 
door ,chineesch ,centraal-,azi gereisd4 
,er is geen enkele  oostersche          
godsdienst of filosofie1 die niet       
onbelemmerd in ,china haar  intrede     
gedaan heeft1 en geen naburige taal1    
waaruit geen vertalingen  in 't         
,chineesch zijn gemaakt4 ,een schat van 
,boeddhistische  literatuur1 waarvan de 
origineelen in het ,pali en ,sanskriet  
verloren  zijn gegaan1 is in 't         
,chineesch bewaard gebleven1 en men kan 
gerust  zeggen1 dat zonder deze         
,chineesche vertalingen volledige studie
 van het  ,boeddhisme onmogelijk zou    
zijn geweest4 ,omgekeerd is er geen     
naburige  taal1 waarin de ,chineezen hun
 eigen taal niet vertaald hebben4       
,het is eerst sedert de agressie van    
,europeesche zijde1 eene agressie1      
waaraan de christelijke zending groote  
schuld heeft1 dat de  geslotenheid voor 
het ,westen begonnen is4 ,het waren zijn
 heiligste  goederen1 die ,china er mede

 tegen de indringende                   
materieel-intellectueele westersche     
beschaving verdedigde1 en het  isolement
 is eerst begonnen in de latere jaren   
der ,mandsjoe-dynastie4  ,tegen het     
,christendom als zoodanig heeft ,china  
nooit vijandig gestaan1  enkel tegen het
 agressieve drijven en de bemoeizucht   
van zendelingen1  dien zij1 niet geheel 
ten onrechte1 als de geheime politieke  
agenten  beschouwde van hebzuchtige     
vreemde regeeringen1 tuk op annexatie en
  exploitatie4    ,ik heb in dit boek1  
dat aan een' zekeren omvang gebonden is1
 niet de  gelegenheid1 uitvoerig te     
behandelen de groote up and down0       
bewegingen in de ,chineesche gedachte en
 het ,chineesche voelen1  gedurende de  
eeuwen van ,china's beschaving1 die ten 
duidelijkste het  in ,europa ingeroeste 
idee weerspreken1 als zou de ,chineesche
 cultuur  altijd conservatief dezelfde1 
en als een stagneerend water zijn       
geweest4 ,zeer aan te raden1 om van dit 
absoluut verkeerde denkbeeld te         

genezen1 is de lezing van ,prof4 ,e4    
,fenollosa's ,epochs of ,chinese  and   
,japanese ,art01 waarin de verschillende
 tijdperken en stroomingen  van de      
,chineesche kunst niet alleen1 maar ook 
de in onverbreekbaar  daarmede in       
verband staande ,chineesche gedachten en
 gevoelens op  schitterende wijze zijn  
beschreven4 ,ik haal hier kortheidshalve
 de  volgende woorden van ,fenollosa    
aan3    ,het zal zeker een vreemd ding  
zijn voor ,europeesche geleerden en een 
publiek1 dat gewoon is ,chineesche      
cultuur gedurende drie duizend jaren    
als een ,doode ,zee-niveau van          
uniformiteit te beschouwen1 om de       
woorden  te lezen van mannen1 die onder 
de ,noordelijke ,soeng-dynastie         
hoopvolle  woorden schreven als die van 
den artiest-criticus ,kuo-,hsi1 die     
beweerde  dat3 het is de echte natuur   
van den mensch om al wat oud is te      
verafschuwen en zich vast te klemmen aan
 wat nieuw is04 ,de geheele  omvang van 
de ,soeng-cultuur is een immens pakhuis 

vol documenten1 die  aantoonen dat de   
,chineesche menschheid die drie eeuwen  
lang gebouwd  heeft op wat wij geneigd  
zijn laag te schatten als zijnde        
niet-,chineesch04    ,dit klinkt        
eenigszins anders dan de uitspraak van  
,prof4 ,j4 ,j4 ,m4 de  ,groot1 die      
openlijk de enormiteit durfde doen      
drukken1 dat het  ,chineesche ras is    
stamped for ever with the total         
incapacity to rise  to a higher level of
 mental culture04    ,het bijna         
tragische in de droevige figuur van     
dezen geleerden  sinoloog--geleerd hier 
vooral te nemen in den zin van          
taal-geleerd--is dat hij1 zonder eenigen
 filosofischen aanleg1 en  zonder de    
minste intutie voor metaphysiek1 aan de 
sereene1  diepzinnige ,wijsheid van     
,china is voorbijgegaan als een         
kruidenier  voorbij een tempel vol      
symbolen1 die hij gek0 en casueel0      
vindt1 zonder een vaag idee van de      
geweldige beteekenis4 ,het dolzinnige   
idee1 dat een geleerde1 die een         

bolleboos is in een ,oostersche taal1   
enkel daardoor ook per se bevoegd is1   
over oostersche filosofie mede te       
spreken1 zal helaas nog wel een tijd    
lang in onze academische  faculteiten   
ingeroest blijven4 #fd    ,hetgeen men  
uit ,fenollosa's boek leeren kan1 is de 
stijging en daling  der ,chineesche     
beschaving gelijktijdig met de          
,chineesche kunst4 ,die  kunst--en ook  
die cultuur--maakt haar eerste1 nog in  
't duister  liggende stijging in het    
eerste gedeelte van het derde millenium 
vr  ,christus1 rijst tot haar eersten   
golf van kracht met de ,shang-dynastie1 
omstreeks #ahjj v4 ,c41 tot haar tweeden
 met de ,chow-dynastie1 omstreeks  #aajj
 v4 ,c41 zij doet haar derde en         
krachtiger scheppende poging met de     
,han-dynastie in de #b;e eeuw vr        
,christus1 dan1 na een tusschenpauze1   
stijgt zij langzaam en machtig tot haar 
hoogtepunt onder de  ,th'ang-dynastie in
 de #h;e eeuw1 en later weer tot een    
niet minder  verheven glorie-periode    

onder de ,soeng-dynastie1 in de #aa;e en
 #ab;e eeuw1  om dan weder langzamerhand
 te dalen en te dalen1 tot den          
tegenwoordigen  toestand van zwakheid4  
,men ziet1 ik erken hiermede1 dat de    
,chineesche cultuur van tegenwoordig  op
 een aanmerkelijk lager niveau is       
gekomen dan in de ,oudheid4 ,de         
ontaarding en het bijgeloof1 in ,prof4  
,de ,groots dikke folio's zoo  fijn     
uitgeplozen1 zijn kenteekenen van deze  
daling4    ,maar daarmede is de ,geest  
van ,china niet uitgedoofd1 hij leeft   
nog  steeds1 en de tegenwoordige        
hervorming1 de groote beroeringen1 die  
thans plaats hebben1 wijzen op een      
nieuwe periode van stijging4 ,een       
nieuwe tempel zal in ,china in de       
komende tijden1 na groote stormen en    
beroeringen1 worden opgetrokken1 maar de
 grondslag van dien tempel zal  de ,oude
 ,wijsheid zijn1 waarin de ,geest van   
,china eeuwig leeft4      ,scheveningen1
 #f ,april #aiaf4                ,,lijst
 ,,van ,,de ,,voornaamste ,,werken      

,,door ,,mij ,,geraadpleegd ,,bij ,,het 
,,schrijven  ,,van ,,de ,,geest ,,van   
,,china03 #fe      ,dr4 ,chen ,huan     
,chang4 ,the ,economic ,principles of   
,confucius and his  ,school4    ,ku     
,hung ,ming4 ,chinas ,verteidigung gegen
 ,europische ,ideen4    ,prof4 ,e4      
,fenollosa4 ,epochs of ,chinese and     
,japanese ,art4    ,raphal ,petrucci4   
,la ,philosophie de la ,nature dans     
l',art  d',extrme ,orient4    ,raphal   
,petrucci4 ,kie ,tseu ,yuan ,houa       
,tchouan4    ,dr4 ,curt ,glaser4 ,die   
,kunst ,ost-,asiens4    ,samuel         
,johnson4 ,oriental ,religions and their
 ,relation to ,universal  ,religion4    
,china4    ,herbert ,a4 ,giles4         
,introduction to the ,history of        
,chinese ,pictorial ,art4    ,e4 ,j4    
,eitel4 ,fung ,shui4    ,martin ,buber4 
,reden und ,gleichnisse des ,tschuang   
,tse4    ,lafcadio ,hearn4 ,gleanings in
 ,buddha ,fields4    ,ost-,asiatische   
,zeitschrift 7l',extrme ,orint--,the    
,far ,east47                            

,,vertalingen      blz4 #bb4 ,bij de    
studie van ,chineesche klassieke boeken 
is het niet  zoozeer de vertaling van de
 karakters1 door den schrijver gebruikt1
 die  er op aankomt1 als wel het aandeel
 in de gedachten2 er is het zien van    
geest tot geest04    blz4 #bg4 ,deze    
dichtkunst richt zich tot oor en oog op 
gelijke  wijze04    blz4 #gj4 ,wij      
hebben een dynastie onttroond1 die den  
,geest der  ,oudheid verloren had1 en te
 midden van de runen der revolutie1     
zullen  wij1 hoop ik1 een nieuwen tempel
 weder opbouwen op de ,wijsheid der     
,ouden04    blz4 #gf4 ,de eenvoud en    
universeelheid van natuurlijke wetten04 
blz4 #hj4 een gouden ketting van        
geestelijk leven loopende door  iederen 
vorm van bestaan en1 als in n levend    
lichaam1 samenbindend  alles dat bestaat
 in den hemel boven en op de aarde      
beneden04    blz4 #ij4 ,ahnungen0       
voorgevoelens4    blz4 #ia4 ,jenseits0  
generzijds4    blz4 #ig4 ,wirken aus    
ungeschiedener1 gegensatzloser1         

umfriedeter  ,einheit0  ,werken uit     
ongescheiden1 tegenstelling-looze1 van  
vrede  omgeven ,eenheid4    blz4 #ig4   
the doctrine of action without          
attachement0  de ,leer van  handeling   
zonder er zich aan te hechten4    blz4  
#aba4 het open geweten van het volk1    
waar alle plichten bloot  worden gelegd 
voor de ,wijsheid en ,orde der wereld1  
opgesloten in deze  ,vereerden40    blz4
 #acj4 met n streek04    blz4 #aca4 ,men
 gaat uit van een heel gemakkelijk      
bereikbare  tagre-curiositeit1 van      
welker houding1 beweging1 bouw zich een 
doordringende bekoring losmaakt1 en men 
eindigt met1 achter het  geschilderde of
 gebeeldhouwde werk1 de magische visie  
van het heelal te  ontdekken04    blz4  
#aed4 ,de ,geschiedenis der ,kunst laat 
eveneens ter zijde liggen  de           
buiten-europeesche kunsten1 de          
,mohammedaansche kunst1 de ,chineesche  
kunst1 de ,japansche kunst04    blz4    
#aed4 ,als ik niets zeg1 noch van de    
kunst van ,indi1 noch van  die van      

,china1 dan is dat omdat de hooge       
oudheid die men haar  toeschrijft een   
illusie is4 ,indi heeft geen kunst gehad
 vr het  tijdvak van ,alexander den     
,groote en wat de ,chineesche kunst     
betreft1  zij is pas begonnen haar      
meesterstukken voort te brengen in den  
loop  der ,europeesche middeneeuwen04   
blz4 #aee4 ,de triomf van den ,geest    
over de ,stof04    blz4 #afc4 ,het is   
,chineesche onsterfelijkheid1 deze      
,feniks van  ,letteren4 ,het is de      
analogie van ,westersche wetenschap1 als
 algeheele  overblijving van kracht40   
blz4 #afe4 ,het gevaar in ,china van    
heden is niet dat het de juiste         
hoeveelheid mannen zal missen om zijn   
landbouw en mijnen te  ontwikkelen1 maar
 de neiging om de hoogere en hemelsche  
godsdienstige  instincten te verliezen04
    blz4 #afe4 ,als een handleiding voor
 ,modern ,china in zijn strijd met  het 
,westen1 toonende hoe het de oude wegen 
van de oudste ouden weer  moet doen     
herleven04    blz4 #agj4 voor altijd    

gebrandmerkt is met de totale           
onbekwaamheid om  tot een hooger niveau 
van verstandelijke beschaving op te     
rijzen40                ,,inhoud        
,bladz4            ,,inleiding          
,v          ,,de ,,geest ,,van ,,china  
#a          ,,de ,,taal ,,van ,,china   
#f          ,,confucius                 
#bj          ,,de ,,toekomstdroom ,,van 
,,confucius       #ej          ,,mencius
                              #fd       
,,de ,,yih ,,king0                      
#gj          ,,lao ,,tsz' ,,en ,,de     
,,tao ,,teh ,,king          #ij         
,,chuang ,,tsz'                         
#ajf          ,,de                      
,,voorvaderen-,,dienst                  
#aaf          ,,chineesche ,,kunst      
#abd          ,,nabetrachting           
#aeh          ,,lijst ,,van             
,,geraadpleegde ,,werken      #agc      
,,illustraties3            ,confucius   
#ai          ,de drie ,stichters        
#add                ,,aanteekeningen    
#a ,verschenen in de                    

,wereld-,bibliotheek04    #b ,epochs of 
,chinese and ,japanese ,art04 ,london4  
,w4 ,heinemann4  #aiab4    #c ,la       
,philosophie de la ,nature dans l',art  
d',extrme-,orient04  ,paris4 ,h4        
,laurens4    #d ,het ,chineesche woord  
ho0 evenals 't ,japansche kaku0         
beteekent dan ook zoowel teekenen als   
schrijven4    #e ,uit ,prof4 ,g4 von der
 ,gabelentz3 ,anfangsgrnde der          
,chinesischen  ,grammatik04    #f       
,language and ,significs1 by ,lady      
,welby4    #g ,zie zijn ,oriental       
,religions1 and their relation to       
,universal  ,religion4 ,china04    #h   
,in zijn ,kie ,tseu ,yuan ,houa         
,tchouan0 ,leiden ,e4 ,j4 ,brill4    #i 
,hans ,bethge3 ,die ,chinesische ,flte04
 ,leipzig4 ,insel-,verlag4    #aj ,uit  
te spreken ,tsoeng04    #aa ,zie bladz4 
#cj4    #ab ,choeng ,yoeng0 ,hoofdstuk  
,,xx #g4    #ac ,choeng ,yoeng0         
,hoofdstuk ,,xxix #c4    #ad ,choeng    
,yoeng0 ,hoofdstuk ,,xxxi #a4    #ae    
,choeng ,yoeng0 ,hoofdstuk ,,xxxii #a4  

#af ,ta ,hioh ,inleiding #d4    #ag ,ta 
,hioh ,inleiding #e4    #ah ,ta ,hioh   
,inleiding #f4    #ai ,ta ,hioh         
,inleiding #g4    #bj ,ta ,hioh         
,hoofdstuk ,,ix4 #a4    #ba ,ta ,hioh   
,hoofdstuk ,,ix4 #d4    #bb ,ta ,hioh   
,hoofdstuk ,x #f4    #bc ,ta ,hioh      
,hoofdstuk ,x #g4    #bd ,ta ,hioh      
,hoofdstuk ,x #h4    #be ,dit voorbeeld 
wordt ook door ,dr4 ,chen ,huan ,chang  
aangehaald in  zijn ,the ,economic      
,principles of ,confucius and his       
,school04    #bf ,th'ien overal in dit  
werk uit te spreken als3 ,th'jen4    #bg
 ,l4 ,j4 ,veen1 ,amsterdam1 en als ,the 
,new ,china0 bij ,fisher  ,unwin1       
,london4    #bh ,de ,chineesche wet     
staat alleen den ,keizer toe1 op het    
,hemel-,altaar  aan ,shang ,ti te       
offeren4 ,men herkent alzoo in dit      
gezegde van ,mencius  den echten        
volksman4    #bi ,zie het ,hoofdstuk    
over ,confucius4    #cj ,in den tekst   
staat wacht op zijn ,ming04 ,zie        
,confucius'  ,choeng ,yoeng04    #ca    

,zie het ,hoofdstuk over ,confucius4    
#cb ,ik stel mij voor1 later een apart  
werk over de ,yih ,king0 en  dus de     
ontwikkeling der kwa's0 te geven4 ,in n 
hoofdstuk is  dit onmogelijk4    #cc    
,tienduizend0 is hier eene uitdrukking  
voor alle04    #cd ,uit ,s4 ,wells      
,williams3 ,a ,syllabic ,dictionary of  
the ,chinese  ,language04    #ce        
,okakura in zijn ,geest van ,japan0     
vertaalt het door  stof-element01 m4 i4 
ten onrechte1 en tot verwarring         
aanleiding  gevend4 ,eitel1 in zijn     
,fung ,shui0 noemt het the breath of    
nature04    #cf ,dit ,li0 wordt op      
dezelfde wijze uitgesproken als het ,li0
  dat decorum en ceremonieel beteekent1 
maar met een ander schriftteeken        
geschreven4    #cg ,niet alle           
hoofdstukken zijn hier in hun geheel    
door mij gegeven  doch fragmenten er    
uit4    #ch ,uit te spreken3 ,woe4      
#ci ,dit is zeer belangrijk daar het    
,tao erkent als over en vr den  ,god van
 dit geopenbaarde ,heelal4    #dj ,hoe  

zuiver boeddhistisch deze taostische    
tekst is zal een ieder  opmerken4    #da
 ,r4 ,k4 ,douglas3 ,confucianism and    
,taoism4    #db ,ook op eene verwording 
der ,yih ,king0-leer is dit ,taosme     
gebaseerd4    #dc ,evenals voor ,shang  
,ti1 't opperwezen1 abstract1 later1 in 
meer  concreet begrip1 ook door         
,confucius1 ,th'ien1 de ,hemel gebruikt 
wordt1  gebruikt hier ,chuang ,tsz' voor
 ,tao 't meer concrete begrip  ,th'ien1 
,hemel1 hetgeen juist in dezen tekst    
jammer is4    #dd ,wij denken hier aan  
,herbert ,spencer3 ,de antithese van    
subject  en object1 waar wij nooit boven
 uit komen zoolang ons bewustzijn duurt1
  maakt onmogelijk alle wetenschap van  
de opperste ,realiteit1 waarin  subject 
en object vereend zijn0 7,principles of 
,psychology1 p4 #bgb74    #de ,figuren  
uit de ,chineesche ,oudheid4    #df ,men
 merke op dat er alleen staat dat hij   
,niets gebruikte01  maar dat er dit keer
 niet bij staat om haar terug te        
vinden04    ,met de mystieke parel wordt

 bedoeld ,tao4    #dg ,doe-,niets       
,zeg-,niets had gelijk in z ver dat hij 
het niet wist2  ,dolleman-,stotteraar   
was er dichtbij1 had dus bijna gelijk   
omdat hij  't vergeten had4 ,de groote  
fout ligt in 't weten4 ,tao moet men    
niet  weten maar zijn4 ,alleen in zijn  
ligt de erkentenis van ,tao4 ,het weten 
dat geen ,zijn is1 is geen eigenlijk    
weten4    #dh ,tao hier even in de      
,confucianistische beteekenis ,weg01 bij
  wijze van woordspeling1 genomen4      
#di ,men zie het werkje van             
,kern-,mannoury over ,boeddhisme1 in de 
,wereld-,bibliotheek0 verschenen4    #ej
 ,eerder dan 't populaire versje van    
,kipling is het woord van  ,goethe waar3
 ,orient und ,occident sind nicht mehr  
zu trennen04    #ea ,verlag ,oesterheld 
,co4 ,berlijn4    #eb ,bij ,van ,oest1  
,brussel1 uitgegeven4    #ec ,leiden4   
,e4 ,j4 ,brill4    #ed ,uit ,vetrucci's 
,kie ,tseu ,yuan ,houa ,tchouan04       
,leiden4 ,e4 ,j4  ,brill4    #ee ,h4 ,a4
 ,giles3 ,introduction to the ,history  

of ,chinese ,pictorial ,art4    #ef     
,edmond de ,goncourt3 ,la ,maison d'un  
,artiste4    #eg ,zie mijn ,het ,daghet 
in den ,oosten0 7,l4 ,j4 ,veen1         
,amsterdam7 en  mijn artikel ,de ,nieuwe
 ,banen der ,sinologie0 7in ,de ,gids0  
van  #a ,nov4 #aiaa74    #eh ,prof4 ,g4 
von der ,gabelentz3 ,confucius und seine
 ,lehre4    #ei ,in zijne inleiding tot 
,ku ,hung ,mings ,chinas ,verteidigung  
gegen  ,europische ,ideen40    #fj ,in  
het werk ,de ,geest van ,japan0 van     
,okakura-,yoshisaburo  7,uitg4          
,wereldbibliotheek7 vindt men op blz4   
#ci en #dj uittreksels uit  dit ,heilig 
,edict4    #fa ,in zijn ,shantung1 the  
,sacred ,province of ,china04    #fb    
,een zekere vorm van literaire          
opstellen1 vereischt bij de--thans      
afgeschafte--literaire staats-examens4  
#fc ,mmoires relatives  l',asie04    #fd
 ,men zie voor bizonderheden mijn       
artikel ,de ,nederlandsche  ,sinologie0 
in ,de ,gids0 van #a ,augustus #aiab4   
#fe ,de oorspronkelijke ,chineesche     

werken zijn hierbij niet opgenoemd4