----------------------------------------
------------------------                
,,opmerkingen ,,van ,,de ,,bewerker3    
,de tekst in dit bestand wordt          
weergegeven in de originele1            
verouderde spelling4 ,er is geen poging 
gedaan de tekst te                      
moderniseren4                           
,bladzijde-nummering is verwijderd4     
,afgebroken woorden aan het       einde 
van de regel zijn stilzwijgend hersteld4
 ,voetnoten zijn       verplaatst naar  
het eind van de alinea met de           
verwijzing4                             
,de in het origineel als cursieve tekst 
is weergegeven als           cursief4   
,vette tekst is weergegeven als vet2    
,overduidelijke druk- en spelfouten in  
het origineel zijn                      
gecorrigeerd4 ,variaties in spelling    
zijn behouden3 met_/zonder              
koppelteken4                            
,aan het eind van het boek volgt een    
overzicht van de                        
aangebrachte correcties4                

,de illustraties zijn beschikbaar bij de
 html-versie van dit         e-boek op  
https3_/_/www4gutenberg4org_/           
----------------------------------------
------------------------                
,,oorlogsfilosofie4                     
,,oorlogsfilosofie                      
,,door                                  
,,leo ,,polak      ,privaat-docent in de
 ,kennisleer aan de ,universiteit van   
,amsterdam4                             
,de ,eik is de ,koning der bomen01      
zei de ,mens4                           
,precies01 zei het ,varken1 aan de      
vruchten kent men de boom04             
drukkersmerk                            
,,amsterdam4--#aiae4--,w4 ,,versluys4   
,,boek- ,,en ,,kunstdrukkerij ,v_/,h    
,,roeloffzen-,h,,bner  ,,van ,,santen1  
,,amst4          ,decoratieve           
illustration                            
,,oorlogsfilosofie4#a    #a  ,voor de   
druk ietwat uitgewerkte ,openbare ,les1 
waarmee de schrijver       zijn colleges
 heeft geopend op #cj ,oktober #aiad4   

,i4 ,,inleiding4 ,,tegen ,,steinmetz'   
,,methode4    ,de ,amsterdamse          
,fakulteit van ,letteren en             
,wijsbegeerte is op  tweerlei speciale  
wijze bij de oorlog betrokken3 ,prof4   
,,gustave ,,cohen  demonstreert in      
,frankrijk als landsverdediger1 in      
levenden lijve naar  wij hopen1 de      
onberekenbare verspilling van           
begaafdheid en geestelike  vermogens1   
aan het huidig oorlogvoeren eigen en    
,prof4 ,,steinmetz gaf  in zijn ,die    
,philosophie des ,krieges0 wel de beste 
principile  verdediging van de oorlog4  
,een en ander gaf mij aanleiding om de  
nieuwe  cursus te openen met een        
overdenking van het oorlogsvraagstuk aan
 de  hand van ,,steinmetz' werk1 dat    
hier dan tevens zijn weerlegging vinde1 
zover dit in zo kort bestek mogelik is4 
,want wie bij het woeden van de         
krijgsmoloch de zoete verzoenende       
troost van diens verborgen1 dieper      
redelikheid1 rechtvaardigheid en        
menslievendheid voor een gevaarlike     

illusie houdt1 voor hem is het  plicht  
en ook een weinigje gemoedsbevrediging  
bij het dageliks gevoel  van materile   
machteloosheid1 hem altans geestelik    
zijn recht van  bestaan voor de toekomst
 te betwisten4    ,men verwachte niet al
 te veel van onze titel1 die slechts een
 terugslag  is op die van bovengenoemd  
boek--en op een algemener spraakgebruik3
  de oorlogsverdediging nl4 pleegt zich 
oorlogsfilosofie te noemen4  ,geschiedde
 dit alleen op de gronden1 die          
,,steinmetz voor zich aanvoert  in zijn 
voorrede3 nicht eine ,streitschrift zu  
liefern war mein ,ziel1  sondern eine   
,philosophie1 d4 h4 eine ,anstrengung   
nach allseitiger  und tiefster          
,erfassung der ,probleme01 we zouden er 
vrede mee kunnen  hebben4 ,maar meest is
 wel een andere bijgedachte mee in 't   
spel3 onder  filosofie plegen           
buitenstaanders een leer te verstaan1   
die vrede heeft  met alles1 zelfs met   
oorlog1 immers3 alles heeft z'n vr en   
z'n  tegen1 alles ligt op zijn manier in

 de rede--en zo spreekt men dan  wl van 
filosofiese berusting1 onverschilligheid
 of kalmte1 maar niet  van filosofiese  
opstandigheid444 een eenzijdigheid1 die 
de filosofie  zich niet mag laten       
aanleunen4 ,zo hoopt dan onze           
overdenking van het  oorlogsprobleem en 
onze kritiek op de oorlogsfilosofie0    
niet minder  filosofies0 te zijn1 dan   
deze zelf--al weten we wel1 dat men van 
de  wijsbegeerte1 de ,koningin0 der     
wetenschappen1 niet hoog genoeg kan     
denken en dat haar alzijdigheid en      
diepte1 haar beschouwing der dingen  sub
 specie aeternitatis01 in het licht der 
eeuwigheid1 een slechts van  verre te   
benaderen ideaal blijft4    ,splitsen   
wij de wijsbegeerte naar de trant in    
,kennisleer1 ,metaphysica  en ,ethica1  
dan zullen wij over ,oorlog en          
,kennisleer0 heden niet  spreken1 al    
brengt oorlog ons in aanraking met al de
 problemen van  methode1 van biezondere 
wettelikheid in natuur0 en geschiedenis0
 en  derg4 ,en over ,oorlog en          

,metaphysica0 wil ik hier slechts n     
opmerking  maken3    ,hoezeer deze      
oorlog ons ook moge schokken1 ons       
geestelik evenwicht  moeten wij er niet 
bij verliezen4 ,men heeft mij van       
geenszins  oppervlakkige zijde gevraagd1
 of mijn wereldbeschouwing tegen dit    
gebeuren bestand was1 er raad mee wist4 
,en nu zou ik willen antwoorden3        
wanneer deze oorlog iemands wereld- en  
levensbeschouwing geschokt  heeft1 dan  
heeft hij aan hem een goed werk gedaan1 
dan is hij de  rechtvaardige rechter    
over het voze1 vermolmde geweest1       
waarvoor  zijn verdedigers hem ook in de
 wereld daarbuiten houden4 ,want of wat 
troepjes mensenkinderen op ons waanwijs 
aardbolletje elkaar eens weer  bestoken 
in oorlog dan wel in vrede1 daar draait 
ons zonnestelsel  rustig om door1 onze  
buurzonnen bekommeren er zich allicht   
nog minder  om en de kosmos blijft de   
kosmos1 zinne-beeld van dezelfde eeuwige
  werkelikheid4 ,maar ook van zuiver    
geestelik-menselik standpunt is er in   

onze vreedzame0 maatschappij met haar   
worsteling om het bestaan zoveel        
ontbering en verkwijning1 zoveel        
stervens- en dervensellende1 zoveel     
wreedheid1 onverdiend leed en           
triumferend onrecht1 dat het probleem   
van het kwaad01 van de zonde01 van      
levenstragiek en wereldbeschouwing  door
 oorlog of vrede niet gewijzigd1 niet   
eens geraakt wordt4 ,zulke  problemen   
liggen dieper dan het slechts           
betrekkelik verschil tussen  chronies   
vredes- en akuut oorlogswee4 ,in die zin
 heeft inderdaad oorlog  met            
wijsbegeerte niets te maken4            
99       99       99       99       99  
,over ,oorlog en ,ethica0 zullen wij het
 in hoofdzaak moeten hebben4 ,we  raken 
hier de grote problemen van fatum en    
menselike wil1 fatalisme en             
determinisme1 causaliteit en            
doelstelling1 individu en gemeenschap1  
de  verhouding van nuttigheid en        
zedelikheid1 sociaal utilisme en        
autonome  gezindheidsmoraal4 ,over dit  

alles zullen wij niet in den brede      
spreken1  maar in de loop van ons betoog
 zal het zich vanzelf doen gelden4      
,doch op n punt moeten wij uitdrukkelik 
wijzen3 de erkenning van  het           
oorzakelikheidsbeginsel1 ook voor het   
terrein van het geestelik  en           
maatschappelik leven1 m4 a4 w4 het      
determinisme en de daaruit              
voortvloeiende noodzakelikheid van alle 
gebeuren brengt geenszins  fatalisme    
mee1 sluit 's mensen wil1 menselik      
beraad en beleid1 niet  buiten de       
oorzakelike faktoren van 's werelds     
verloop4 ,integendeel1  ons willen en   
bewust ingrijpen is evenzeer oorzaak als
 gevolg4 ,het  determinisme1 wel verre  
van 's mensen verantwoordelikheid op te 
heffen1 is er grondslag en              
vooronderstelling van4 ,en hoe sterk ook
  de verleiding moge zijn om een        
verschijnsel als de oorlogsbanjir die   
over hele volkeren losbreekt met        
elementair geweld1 te beschouwen als    
een natuurramp1 als een fataliteit1 die 

boven alle mensenmacht en 's  mensen    
aansprakelikheid uitgaat1 uitdrukkelik  
dient hier vastgesteld3  oorlog is      
mensenwerk2 niet door de natuur buiten  
de mens1 maar door  verantwoordelike    
mensen wordt oorlog voorbereid1         
georganiseerd1  verklaard4 ,daarom heeft
 de mens1 al is hij hier nog meer dan   
elders de  toverleerling1 die de        
krachten1 door hem zelf opgeroepen niet 
vermag  te bannen1 rekenschap te vragen 
en te geven van 's oorlogs goed recht   
en waardij4 ,of zoals ,,steinmetz het   
uitdrukt3 ,dem ,kriege wird der         
,prozess gemacht1 der ,gewaltige muss   
sich zur ,verantwortung bequemen40      
,de oorlog is als maatschappelik        
verschijnsel 7zij het ook maatschappelik
  z als het onrecht een                 
rechtsverschijnsel is7 een probleem van 
de  sociologie1 de ,sozialphilosophie0  
of maatschappijleer1 de leer van  de    
menselike samenleving4    ,de oude      
spreuk van ,,herakleitos1   1 strijd is 
de  vader van alles1 door ,,hegel en de 

zijnen reeds gebezigd voor hun  leer van
 begripsontwikkeling 7tegenstrijdigheid 
als beginsel van  alle verandering en   
voortgang71 heeft door de moderne       
evolutieleer1  door het ,darwinisme1 een
 geheel nieuwe zin en betekenis gekregen
  voor de wetenschap van de levende     
natuur1 met haar struggle for  life     
7strijd om 't bestaan071 haar natural   
selection 7natuurlike  teeltkeus07 en   
haar survival of the fittest 7het       
overblijven van de  best aangepasten71  
als de beginselen1 die heel de          
ontwikkelingsgang van  de levende wezens
 beheersen1 dank zij de vervulling dier 
drie algemene  ontwikkelingsvoorwaarden3
 variabiliteit1 erfelikheid en          
isolement4    ,de sociologie nu1 een    
betrekkelik jonge wetenschap1 in        
hoofdzaak  evenzeer uit de #b;e helft   
van de #ai;e eeuw afkomstig als het     
,darwinisme1  was reeds in oorsprong    
sterk naturalisties en biologies        
georinteerd4  ,,auguste ,,comte1 de     
grote positivist1 was een van de        

grondvesters en de  peetvader der       
sociologie01 die hij ook de physique    
sociale0 noemde1  terwijl ze voor een   
ander deel haar bloei te danken had aan 
het ,engels  positivisme van ,,herbert  
,,spencer en de zijnen4 ,tot in onze    
dagen is de  sociologie1 tot haar eigen 
schade1 overwegend naturalisties        
gebleven2  namen als ,,gumplowicz en    
,,nietzsche1 ,,de ,,lapouge en zijn     
volgeling ,,ammon1  ,,ratzenhofer en    
,,haycraft spreken hier letterlik       
boekdelen4 ,tot het  inzicht in de eigen
 wettelikheid van het geestelik en      
maatschappelik  leven in tegenstelling  
tot de wetten der ruimtelike1           
kultuurloze  natuur0 begint de          
sociologie gelijk de psychologie zich   
eerst in de  laatste tijd op te werken  
7,,giddings1 ,,wundt1 ,,barth1          
,,rickert1 ,,simmel1  ,,tarde1 ,,eisler1
 ,,adler74 ,in plaats daarvan heeft zij 
te voren veelal  zonder bedenking de    
natuurwetten0 der ontwikkeling          
overgebracht  en toegepast op haar      

beschouwing van de maatschappij en aldus
 met  name zich verzet tegen de         
heersende christelike0 of abstrakte0    
zedeleer van algemene naastenliefde1 van
 medelijden en hulp aan het  zwakke04   
,de natuur leert01 dat de zwakken en    
zieken moeten ondergaan1  en niet op de 
been gehouden1 hygine leidt tot         
rasontaarding1 is  wreedheid in plaats  
van mededogen2 kracht en strijd1 niet   
zwakheid  en liefde zijn nodig voor het 
geluk van het nageslacht1 voor de       
wetenschappelike ,enkelkult0 die de oude
 ,ahnenkult0 moet vervangen4  ,een zeker
 amoralisme kenmerkt dit naturalisme3   
geen gemoraliseer1  geen vage           
mensheidsidealen en utopien1 maar de    
natuur1 de harde1  konkrete werkelikheid
 zelf1 de velerlei levende zeden1       
7on7deugden en  tegenstellingen van     
onderscheiden volkeren en rassen4    ,in
 deze geest werd door tal van sociologen
 dan ook de oorlog op  ,darwinistiese0  
gronden verdedigd4 ,die leer in een     
notedop levert ons  b4v4 ,,ammon1 die in

 ,die ,gesellschaftsordnung0 over ,der  
,krieg und  die natrliche ,auslese0     
schrijft3 ,der ,krieg wird von vielen   
,uebeln  begleitet1 aber man sollte die 
,schilderung derselben nicht bertreiben4
  ,in seiner ,gesamtwirkung ist der     
,krieg eine ,wohlthat fr die            
,menschheit1 da er das einzige ,mittel  
bietet1 um die ,krfte von ,nation  zu   
,nation zu messen und der tchtigsten den
 ,sieg zu verleihen4 ,der  ,krieg ist   
die hchste und majesttischste ,form des 
,daseinskampfes  und kann nicht         
entbehrt1 daher auch nicht abgeschafft  
werden40#b    #b  ,vgk4 b4 v4 ook ,e4   
,v4 ,,hartmann1 ,das sittliche          
,bewusstsein1       bl4 #ecd_/e4    ,in 
deze denksfeer nu beweegt zich          
gedeeltelik ook de dieper en            
veelzijdiger oorlogsverdediging van     
,,steinmetz in zijn boek3 ,die          
,philosophie des ,krieges0 van #aijg en 
enige kleinere geschriften4#c  ,als     
sociaal-utilist weegt hij daarin        
zorgvuldig de essentile voor- en        

nadelen van oorlog tegen elkaar af om   
aldus zijn rekening1 zijn ,fazit0  op te
 maken4 ,das ,verhltnis von ,vorteil und
 ,opfer entscheidet alles40    #c  ,der 
,krieg als soziologisches ,problem1     
#ahii en ,die ,bedeutung des            
,krieges bei den ,kulturvlkern 7in      
,zeitschr4 f4 ,sozialwissenschaft1      
,mei en ,junie #aiad74    ,tegen deze   
methode zelf doemen al dadelik twee     
grote bezwaren op4  ,een praktiese      
bedenking en een principieel ethies     
bezwaar1 beide  gericht tegen de        
beslissende1 dwingende waarde van haar  
resultaten4    ,vooreerst dan het       
prakties bezwaar tegen de geluksbalans  
van de  oorlog3 we hebben hier te doen  
met louter imponderabilia1 onweegbaar   
op zichzelf1 hoeveel te meer            
onopweegbaar tegen elkander4 ,wie wil1  
om slechts enkele voorbeelden te noemen1
 de waarde van de levens  der           
gesneuvelden 7waarbij eeuwig            
onvervangbare genien en heron  kunnen   
zijn71 de slagveldellende1 de angsten1  

zorg en schrik van  naastbestaanden1 het
 leed van gebroken levens en gezinnen1  
die  ,demoralisation im ,kriege und im  
,heere0 wegen of vergelijken met de     
nuttige lessen1 die de nederlaag kan    
geven aan een verslagen volk of  met de 
mogelike zegeningen van oorlogs         
teeltkeus en richterschap8  ,hoezeer zal
 dus elke utilistiese behandeling       
globaal moeten blijven1  meer letten op 
algemene strekking en richting van voor-
 en nadelen1  dan op de nooit           
overzienbare gevolgen in concreto4 ,en  
hoe weinig  wetenschappelikheid1        
objektiviteit zal zelfs dan nog         
bereikbaar zijn1  hoe overwegend zal de 
rol blijven van levensaanschouwing1     
temperament1  algemene denk- en         
gevoelsfeer1 subjektieve waardering4 ,in
 elk geval  dienen dus alle kleine      
toevalligheden en bijkomstigheden die vr
 of  tegen pleiten1 buiten beschouwing  
te blijven en alleen de grote van       
oorlog als zodanig onafscheidelike1     
inherente voor- en nadelen mee te       

tellen4 ,deze nadelen zijn zo gruwelik1 
zo onloochenbaar1 zo evident1  dat      
oorlog met goed geweten1 zij 't ook met 
een bezwaard gemoed1#d  slechts door hem
 kan worden verdedigd1 die daartegenover
 verborgen1  slechts door dieper        
onderzoek en inzicht te bespeuren       
onmisbare  voordelen1 een onvervangbare 
kulturele funktie voor de oorlog acht   
weggelegd4 ,en we vergeven zo iemand    
gaarne z'n kregeligheden tegen  die     
gefhlsseligen ,vorleuchter der          
ffentlichen ,meinung01 tegen het        
hitzige ,mitleid01 tegen de sentimentale
 oberflchliche populre  ,beurteilung0   
der gevoelige wreed-kortzichtige        
zieltjes1 die 7de  vergelijking is reeds
 van ,,luther7 een chirurgiese operatie 
wraken  om de pijn en het bloed6 ,neen1 
met hem willen wij een door de rede     
beheerst gevoel--willen we zo nuchter en
 krities mogelik nagaan1 of  inderdaad  
de oorlog voor zijn unendliches ,weh0 en
 zijn stromen van  bloed het goed recht 
van de chirurg--zij het ook een chirurg 

tegen wil  en dank--kan opeisen en op   
welke gronden ,,steinmetz het           
medelijden1  das hchste dem ,menschen   
zutrgliche ,mitleid01 inroept444 ten    
gunste  van de krijg4 ,maar wat         
,,steinmetz zelf in zijn artikel van    
#aiad weer  ietwat eenzijdiglik getuigt 
van de voordelen van oorlog3 ,ich halte 
sie in ihrer unermesslichen             
,vielseitigkeit fr unberechenbar gross0 
7bl4 #cif7--kunnen wij datzelfde niet   
met hetzelfde recht zeggen van de       
nadelen444 en is daarmee niet reeds alle
 gemeet en gereken ten deze             
veroordeeld8    #d  ,zie de voorrede van
 ,,steinmetz' boek4 ,wanneer we van     
schrijver       vernemen 7bl4 #aeg73 ich
 bin ein ,feind der ,jagd1 weil sie mir 
keinen adaequaten ,gewinn im ,tausche fr
 die ,leiden der ,tiere und       die   
,verrohung der ,menschen zu bieten      
scheint0 begrijpen wij1 wat       het   
hem moet kosten1 een vriend van de      
oorlog te zijn4    ,na ons prakties tans
 het ethies bezwaar3 ,het sociaal       

utilisme moge  vooralsnog de heersende  
leer zijn1 ik acht het niet             
twijfelachtig  of deze eerste en grootse
 poging om tot een niet-dogmatiese1     
wetenschappelike moraal te komen1 is    
bestemd om te wijken voor  zuiverder    
ethiese methode1 die de maatstaf van    
goed en kwaad1 de  wetten van het       
behoorlike1 van het ,sollen01 niet zoekt
 in enig  ,sein01 in enige werkelikheid 
buiten en behalve het oordelend zedelik 
bewustzijn zelf1 het methodies          
verhelderd zedelik zelfbesef4 ,de       
zuivere ethica01 zo schreef ik in #aiab1
 is even vrij van naturalismen  en      
supranaturalismen1 even exakt1 empiries1
 algemeen geldig en  autonoom als de    
zuivere logica4 ,haar enig gebrek is1   
dat zij nog  niet bestaat4 ,die ,gesetze
 und ,elemente des sittlichen           
,bewusstseins'  wachten nog op hun      
schrijver40 ,tans hebben we1 sinds      
#aiad1 al vast de  ,einfhrung in die    
,ethik0 van ,,heymans1 waarin het       
,utilisme wordt  overwonnen door een    

even zuiver als edel ,objektivisme--dat 
trouwens  alom in opkomst is--in        
,duitsland bij menig ,neokantiaan en de 
dezer  dagen overleden ,,lipps1 in      
,frankrijk o4a4 bij ,,fouill,e en       
,,parodi4 ,la  vrit est en marche--rien 
ne l' arrtera4 ,zo zal het utilisme     
wijken  voor de zekerheid1 het klare    
weten1 dat zedelikheid iets anders is en
  blijft dan nuttigheid1 ook daar1 waar 
beide samenvallen1 en dat1 om een       
voorbeeld te noemen1 het recht van n    
onschuldig veroordeelde1 hoe  weinig    
nuttig of sympathiek hij voor de rest   
moge zijn1 gaat boven het  groepsbelang 
van duizenden 7ik denk hier aan de      
,dreyfus-zaak71 dat er  heroieke        
waarheid schuilt in het oude fiat       
justitia1 pereat mundus1  dat ,,kant    
niet tenonrechte toornt tegen de        
pharisischen ,wahlspruch3  es ist       
besser1 dass ein ,mensch sterbe1 als    
dass das ganze ,volk  verderbe'2 denn   
wenn die ,gerechtigkeit untergeht1 so   
hat es keinen  ,werth mehr1 dass        

,menschen auf ,erden leben40 ,voor het  
zedelik oordeel  is zedelike grootheid  
en waarde1 zedelike schoonheid en       
kracht1 het  hoogste belang1 zedelike   
verwerpelikheid het grootste kwaad4     
,zoveel  over ethiek en sociaal utilisme
 in het algemeen4    ,en wat nu de      
toepassing op oorlog en zijn            
geluksbalans in het biezonder           
betreft--ik ben het eens met wat        
daaromtrent ,,heymans opmerkt#e3 ,gelijk
  de prostitutie een kwaad zou blijven1 
ook al kon worden aangetoond1  dat ze   
niet alleen het algemeen genotsaldo     
verhoogt1 maar ook als  veiligheidsklep 
de gemiddelde zedelikheid bevordert1 zo 
zou ook de  oorlog een kwaad blijven1   
welke ook de gevolgen waren1 die daarvan
 voor  de mensheid kunnen worden        
verwacht4 ,immers1 de oorlog is         
principieel  een beslechting van        
geschillen1 niet door het recht1 maar   
door de  macht4 ,en wat is omgekeerd de 
geheele strekking onzer zedelijke       
cultuur1 zoo niet deze3 overal de       

heerschappij der macht door de          
heerschappij van het recht te           
vervangen80 ,in de oorlog is het recht  
als zodanig uitgeschakeld4 ,als het1    
toevallig1 overwint1 dan niet  omdat het
 recht is1 maar omdat het de macht aan  
zijn zijde heeft4 ,of  met n woord3 de  
oorlog negeert het recht4 ,daarmede is  
de oorlog  zedelijk veroordeeld40    #e 
,zie ,de ,oorlog en de ,vredesbeweging01
 bl4 #g_/h4    ,is daarmee nu ook       
,,steinmetz reeds weerlegd8 ,ja4444 en  
neen4 ,neen1 in  zover ook ,,steinmetz  
recht wil boven macht1 maar juist aan de
 oorlog een  immanente01 natuurlike0    
gerechtigheid meent te moeten           
toeschrijven1  veelzijdiger1            
rechtvaardiger dan alle beperkte1       
bevangen mensenrecht4    ,de redenering1
 die tot dit resultaat hem leidt en     
voorts tot de  gevolgtrekking1 dat het  
even onmogelik als ongewenst is1 ooit   
rechtspraak te doen treden in de plaats 
van oorlog1 heel dat redebeleid  hebben 
wij dus in de voornaamste plaats met    

alle vereiste zorg uiteen  te zetten en 
te toetsen4          ,,ii4 ,,de         
,,oorlogsrechtvaardiging4      #a4 ,de  
,oorlogsnadelen4 ,gestoorde illusies4   
,over de nadelen van de oorlog kunnen   
wij kort zijn4 ,ze spreken  zelf luid   
genoeg4 ,,steinmetz wijdt er zes        
paragrafen aan waarin hij               
achtereenvolgens bespreekt     #a4 ,de  
opzettelik geofferde mensenlevens4      
#b4 ,de niet-opzettelik gemaakte        
slachtoffers1 het indirekt door oorlog  
veroorzaakt leed4     #c4 ,de ekonomiese
 nadelen3 ,zowel de akute 7verwoestingen
 enz47 als de   chroniese 7de           
oorlogsbudgetten en derg474     #d4 ,de 
ekonomiese ontredderingen               
7,verwirrungen74     #e4 ,de            
demoralisatie onder dienst en in oorlog4
     #f4 ,het militarisme als steun van 
feodaliteit en absolute monarchie4      
,een afzonderlik hoofdstuk wordt dan nog
 aan het belangrijk nadeel der          
contra-selektie0#f gewijd4    #f  ,d4 w4
 z4 verkeerde selektie1 die uitroeit wat

 men wil kweken en       kweekt wat     
dient uitgeroeid4    ,over dit alles    
slechts enkele opmerkingen4 ,hoewel het 
moeilik is een  oordeel te vellen over  
een oorlog die nog in volle gang1 ja    
misschien  nog eerst in z'n begin is1   
mogen we toch nu reeds zeggen1 dat deze 
oorlog het er vr alles op schijnt aan te
 leggen1 de troostrijke  illusies te    
verstoren1 door ,,steinmetz gekoesterd  
omtrent ,der knftige  ,krieg04    ,het  
sub #f genoemde zal volgens hem in de   
toekomst nagenoeg verdwijnen2  een      
gezonde demokratie duldt geen voor haar 
zelf gevaarlik leger4 ,soit4    ,ook het
 onder #e genoemde is volgens           
,,steinmetz bestemd om te  verdwijnen4  
,al kunnen we dat ook voor de           
demoralisatie onder  dienst in          
vredestijd toegeven1 het zal nog wel    
enige tijd duren  eer het leger met z'n 
epidemies kruipen voor meerderen en     
trappen  op minderen1 met z'n           
soldatenmishandelingen en schrikbarende 
zelfmoordstatistieken1 met z'n          

geslachtsziekten en z'n kazerneleven    
het idele volksopvoedingsinstituut      
geworden is1 dat ,,steinmetz met  ,v4   
,,liszt e4 a4 er van verwacht4 ,en voor 
de demoralisatie door de  oorlog zelf   
schijnen mij de reeds in deze           
oorlogsperiode voorgevallen  feiten     
stellig van dien aard dat ik            
,,steinmetz' uitspraak niet zou  durven 
onderschrijven1 dat de                  
,verrohungswirkung des heutigen ,krieges
  unbedeutend0 is of dat die            
,demoralisation bij een oorlog van      
beschaafde volken fast wegfallen0 muss4 
,zijn gunstige verwachtingen  steunen in
 hoofdzaak op de                        
criminaliteitstatistieken na de oorlogen
 uit  de laatste tijd2 we zullen ook nu 
die statistieken moeten afwachten1      
zonder te vergeten1 hoe veel1 en daarbij
 van het allerergste1 ten  eeuwigen dage
 buiten alle berechting1 buiten alle    
statistiek valt4    ,en n nadeel altans 
heeft ,,steinmetz heel en al vergeten3  
de  demoralisering1 de ontaarding van   

heel een volksgeest tegenover  het      
vijandelik volk als zodanig4 ,het is    
zeker erg1 wanneer daar1  als bij het   
fort ,loncin1 n welgemikt               
mortiersprojektiel een  achthonderd     
jonge mannen tot lillend puin           
vergruizelt of wanneer  een paar        
torpedoschutters met gretig beleid een  
paar duizend man  doen verdrinken1 om   
van het opzettelik verminken en         
vermorzelen der  duizenden en           
tienduizenden in de loopgraven nog te   
zwijgen1 maar niet  minder erg is het   
krijsend leedvermaak1 die jubelende     
vreugde0 over  zulk schitterend succs01 
als gold het giftig ongedierte in plaats
 van  onschuldige1 zedelik              
gelijkwaardige1 ja kultureel verwante   
medemensen4  ,ik weet wel1 dat dit      
leedvermaak minder de vijanden1 dan de  
vijandelike  zaak geldt4444 doch dat is 
juist het diep-onzedelike van oorlog1   
dat de  ene zaak door gemiddeld precies 
even goede mensen wordt gediend als de  
andere1 dat niet goed of kwaad1 recht of

 onrecht1 gelijk of ongelijk de  plaats 
in het ene gelid of het andere bepaalt1 
maar toevallig1 van wil  of waarde      
onafhankelik nationaliteits-1 of neen1  
staatsverschil4#g    #g  ,wee de        
onverlaat1 die naar recht en geweten z'n
 plaats zou willen       kiezen4444 aan 
de overzijde6 ,op straffe van           
eerloosheid en       dood wegens        
landverraad0 eist oorlog van hem        
gewetenloos       rechtsverraad3 right  
or wrong1 my country6    ,en zie nu die 
psychologie der oorlogsberichten1 waarin
 de vijandelike  verliezen de zoete     
troost zijn voor elk chec1 en pest1     
cholera1  tyfus1 verraad1 opstand1      
hongersnood kwistig over de vijand      
worden  uitgestrooid1 dewijl de wens de 
vader is der gedachte4    ,ja1 bij      
,,steinmetz fungeren zelfs de           
,grausamkeitsgensse0 van de oorlog  als 
voordelen in de ,lustbilanz6 ,men       
behoeft nog geen askeet te zijn om  dit 
hedonisties amoralisme te wraken en     
onzedelik genot te beschouwen  als een  

kwaad4 ,want geen ander leedvermaak is  
zedelik gerechtvaardigd  dan de         
verheuging over falende slechtheid1 over
 teleurgestelde1  onbevredigde          
gemeenheid4 ,en toch is haat1 algemene1 
distinktieloze  haat1 die aan           
onschuldige vijanden0 dood en verderf   
toewenst en  toedient nodig in en voor  
de oorlog2 hoe feller die haat wordt    
gestookt1 desnoods met leugen en laster1
 des te vuriger het lan4 ,wat  hadden de
 ,duitsers tegen de ,belgen toen zij hen
 overvielen8 ,op z'n best  schaamte4    
,maar daar kwamen de verzonnen          
,abschlachtungen der ,deutschen  in     
,antwerpen01 kindermoord1               
vrouwenmishandeling1 kerkhofschending1  
bestialiteit444 het spel kon beginnen4  
,en we denken aan de gretig  geloofde en
 gekolporteerde putvergiftiging met     
cholerabacillen in ,metz1  besmetting   
van de ,mggelsee1 dum-dums of           
ontplofbare kogels over en  weer1       
marteling van gevangenen en gewonden1   
kortom aan al wat nodig is  om de       

stemming op peil1 op oorlogspeil1 te    
houden4444 hoewel dan die  heutigen     
,kriege keinen erheblichen              
,verrohungseinfluss mehr ausben40       
,omtrent het sub #c en #d genoemde1 de  
ekonomiese nadelen1 het                 
kapitaalverlies1 de verwoestingen enz4  
erkennen we dat het oordeel of  de      
oorlog zijn kosten dekt en zelfs        
bovenmatig goedkoop0 moet heten  geheel 
afhankelik is van de waarde die men aan 
z'n voordelen hecht2 het  enige waarop  
we moeten wijzen is dat altans deze     
oorlog nu reeds een  ontwrichting en    
ontreddering van het ekonomies leven1   
een werkeloosheid  en een volksverarming
 heeft gebracht als wel geen oorlog te  
voren4  ,en we zijn waarschijnlik nog   
maar aan het begin4 ,geen opleving1 geen
  herstel na de oorlog kan het nu       
geleden leed te niet doen4 ,maar laat   
ons bij betrekkelike kleinigheden niet  
te lang stilstaan6 ,daar zijn  b4v4 de  
verwoestingen4 ,zum ,glcke ist es       
wahrscheinlich1 dass die  ,zerstrungen  

im ,kriegs-interesse jetzt erheblich    
geringer sind als sie  in frheren       
,jahrhunderten waren0444 ,oost-,pruisen1
 ,noord-,frankrijk1  ,russies ,polen en 
,belgi1--,leuven1 ,mechelen1 ,aerschot1 
,dinant1 ,namen1  ,reims444 ,we gaan    
verder4    ,we krijgen nu de            
dodenlijsten van de oorlog en al wat aan
 ellende  daarmee samenhangt4 ,we       
betreden het terrein van de             
contraselektie01  die de gezonde gave   
normale jonge mannen1 de keur en bloem  
der  volken wegmaait en de zieken1      
zwakken en gebrekkigen1 het misgewas en 
het uitgebloeide laat leven en telen4   
,de lichting is kieskeurig444  de kogel 
niet1 ,die ,kugel whlt nicht04 ,kogel1  
bom of granaat heeft  voor begaafdheid  
of genie1 voor geest of gemoed1 voor    
kennis of  karakter niet meer respekt   
dan voor elk willekeurig stuk levend    
vlees4 ,ja1 die ,besten1 die ,tapfersten
 sind hier gewiss besonders  im         
,nachteil04 ,we begrijpen1 dat voor een 
selektionist deze helaas  niet te       

schatten of te berekenen0 contraselektie
 inderdaad ein sehr  bedeutender        
,uebelstand0 moet zijn1 al pleit hij    
enige kwantitatieve  mildernde          
,umstnde03 het geringe percentage edelen
 en begaafden  7,grob und ordinair sind 
meist die ,toten1 grob und ordinair auch
 die  ,zurckbleibenden01 een schrale    
troost1 vooral voor de betrokkenen71  de
 geringe afwijkingen1 die voor afkeuring
 voldoende zijn1 het feit1  dat volgens 
,,von ,,bloch 7,der ,krieg7 in de       
laatste oorlogen door  ziekten en       
ontberingen--dus door seligerende       
faktoren--wel driemaal  zo velen        
omkwamen als door wapengeweld 7maar     
blijkt niet reeds tans  en wordt niet   
voortdurend deze verhouding ongunstiger 
door de  verbetering enerzijds van de   
wapentechniek1 anderzijds van verzorging
  en verpleging871 het aantal vaders1   
dat sneuvelt1 na dus zijn               
selektie-dienst reeds te hebben         
verricht--een troost intussen1 die  bij 
de met stijgende kultuur stijgende      

huweliksleeftijdsgrens steeds  geringer 
dreigt te worden44 ,edoch3 ,der         
,haupttrostgrund ist aber1 dass  am     
,ende doch nur relativ ,wenige dem      
,kriege zu ,opfer fallen1 wenigstens  in
 den ,kriegen civilisirter              
,grossstaaten04 ,veel of weinig is      
altijd  relatief04 ,wijsbegeerte noch   
wetenschap zal daarover twisten4 ,maar  
welke maatstaf legt ,,steinmetz aan--op 
wat voor verliescijfers is zijn  oordeel
 gebouwd8 ,op die van de oorlogen in    
,europa in de #b;e helft van  de #ai;e  
eeuw1 als de ,pruisies-,oostenrijkse    
oorlog van #ahff1 waarin het  aantal    
doden wordt geschat op bijna #aajjj     
,pruisen en ongeveer #c maal  zoveel    
,oostenrijkers1 de bloedige0            
,krimoorlog1 die #agejjj doden en       
gewonden opleverde 7,,levasseur71 doch  
inzonderheid de ,frans-,duitse  oorlog1 
waarin de ,duitse verliezen op  #dj4jjj 
worden gesteld1 de  ,franse op          
#adj4jjj1 voor ,duitsland dus #a op de  
duizend inwoners6 ,en  voor de          

toekomstoorlog heeft ,,berndt 7,die     
,zahl im ,kriege0 #ahig7  ,,steinmetz   
overtuigd1 dass ,millionenschlachten    
sehr unwahrscheinlich  sind444 dass die 
,verlustprozente keine grsseren sein    
werden als im  letzten grossen ,kriege04
 ,,von ,,bloch's verwachtingen over de  
ungeheure  ,verluste bij het moderne    
wapentuig in een toekomstige krijg acht 
,,steinmetz grndlich widerlegt0         
7vollstndig verfehlt07 door zijn        
beschouwing3 ,die ,bewaffnung ist gar   
kein ,faktor in der ,verlustgrsse  des  
,krieges0444 ,je schrecklicher die      
,waffen1 je blutiger die  ,schlacht1 um 
so krzer und weniger blutig der ,krieg04
 ,beschaafde  volken willen immers      
elkander niet meer verdelgen1 ausmorden1
 maar  slechts onschadelik maken1       
demoedigen1 een vorteilhaften ,frieden0 
afdwingen4 ,geen volk zal mr lijden dan 
het dragen kan1 men make  zich niet     
nodeloos ongerust1 ,wenn die            
,verlustgrenze 7elders3 die             
,widerstandschwelle07 erreicht ist wird 

nachgegeben04 ,verlustmaxima0  zijn     
bereikt in de ,russies-,japanse         
oorlog--maar daar stond der ,muschik    
gegenber dem ,samurai1 die wenig        
bertnchte ,barbarei gegenber dem  kaum  
verlassenen ,mittelalter0--en die       
maximale0 verliezen bedroegen3  ruim    
#hj4jjj ,japanners en ruim #cj4jjj      
,russen6    ,wat leert ons nu de        
werkelikheid van de tans losgebroken    
oorlog8  ,hoe onbarmhartig drijft hij de
 spot met ,,steinmetz en ,,berndt1 hoe  
grondig weerlegt hij hun illusies6#h    
,niet bij tienduizenden1 bij            
honderdduizenden1 ja naar de laatste    
berichten reeds bij kwart en  halve     
millioenen dienen de verliezen geteld444
 in deze weinige maanden  tijds4 ,de    
officile ,duitse verlieslijsten die ik  
zag1 hadden reeds  vr half ,oktober1 vr 
de bloedbaden aan de ,yser1 bij ,yperen 
en  ,dixmuiden en vr de terugtocht van  
,warschau een bedrag van meer dan       
#dgj4jjj bereikt6 ,reeds tans zijn de   
verliescijfers meer dan #aj maal  zo    

hoog als in '#gj_/'ga6 ,waar blijft nu  
,,steinmetz' ,haupttrostgrund8  ,en we  
zijn1 naar het schijnt1 nog pas aan 't  
begin4 ,wat zal het  einde zijn8 ,mrbe0 
gemaakt is nog geen der                 
tegenstanders--wat zal  er deze winter  
overblijven van al die kostelike        
millioenen1 van die  keur der keurvolken
 in de moordende1 slopende loopgraven1  
in west en  oost8 ,ziet iemand redding  
of uitkomst8 ,zou ,,steinmetz tans nog  
die  ganze ,sache wohl ein bischen zu   
sehr aufgebauscht0 noemen8 ,parfois le  
vraisemblable est l'ennemi du vrai3 de  
werkelikheid heeft ,,steinmetz'         
waarschijnlikheid0 verslagen met        
,,joteyko's ,phantasie03 entre la       
guerre d'hier et la guerre de demain un 
abme est creus06    #h  ,vgk4 hoe       
,,steinmetz onder de soziale            
,sukzessionsgesetze444 induktiv         
und einwandsfrei demonstriert0444 zijn  
,gesetz der abnehmenden                 
,kriegsverluste0 opneemt1 ,ph4 d4 ,kr4  
bl4 #ff vv4      #b4 ,oorlogs onmisbare 

kultuurfunktie4    ,of in deze afgrond  
met ,,steinmetz' ,haupttrostgrund ook   
zijn  oorlogsgeestdrift verzonken is8   
,ik moet het betwijfelen4 ,want al  wekt
 zijn behandeling van het probleem1 zijn
 wikken en wegen der  oorlogsnadelen de 
schijn--en al waant wellicht de         
schrijver zelf  in gemoede--1 dat de    
betrekkelike zwaarte dier nadelen voor  
hem  gewicht in de schaal legt1 zijn    
houding mede bepaalt#i--;dat alles  is  
niet meer dan schijn1 zelfbedrog1       
oppervlakte-psychologie4  ,immers1      
wanneer men met ,,steinmetz de van      
oorlog onafscheidelike1  essentile      
voordelen ziet als eenvoudig onmisbaar1 
wanneer de  oorlog een even             
onvervangbare als onontbeerlike         
kulturele funktie  vervult--dan zinkt   
daartegenover elke eindige1 d4w4z4 elke 
voor volk  of mensdom nog draagbare     
nadeelskwantiteit1 ja voor ,,steinmetz  
immers  geradezu unendlich viel         
,entsetzliches04444 eenvoudig in 't     
niet4  ,geen sentimentele illusies4     

,grote dingen moeten we groot zien4#aj  
,oorlog1 dat wil voor ,,steinmetz zeggen
 leven en vooruitgang1 de zedelike      
verheffing van het mensdom--zonder      
oorlog stilstand1 bederf1 marasme1      
dood4 ,ziedaar de voordelen1 het heil1  
de zegen van de krijg4    #i  ,auch     
kommt es gerade und allein auf unsere   
,schtzung der dem       ,kriege         
inhrenten ,nachteile bei der            
schliesslichen ,abwgung seiner          
guten und schlechten ,folgen an0 7,ph4  
d4 ,kr4 #ac74    #aj ,de felle schets   
van #ahii 7,der ,krieg als              
soziologisches ,problem7       is       
zuiverder van toon en opzet dan het     
breed uitgewerkt boek van       #aijg1  
dat met minutieus feiten- en            
cijfermateriaal toch slechts       voor 
de leus rekening houdt4    ,wat         
,,voltaire van ,god zeide1 zegt         
,,steinmetz van de oorlog3 ,wenn es     
keinen ,krieg gbe1 mssten wir ihn       
erfinden60    ,betreden wij tans de weg 
die naar deze apologie1 neen apotheose  

van de  oorlog leidt4    ,de kwintessens
 van het betoog luidt3 ,oorlog is het   
enig middel tot  kollektieve selektie1  
de enige1 die 7in tegenstelling tot de  
selektie van individuen7 zedelik werkt4 
,de gedachtengang is deze3    ,de       
oermens is een aggressief wezen1 d4w4z4 
hij heeft de drang tot  zelfbehoud      
7,selbstbehauptung1 verweer7 en tot     
machtsuitbreiding  7,selbsterweiterung1 
aanval7 en de kracht en de wil 7moed1   
wreedheid1  hebzucht7 om die desnoods   
met geweld te veroveren op dierenwereld 
en medemens4 ,zo heeft hij de strijd om 
het bestaan met roofdier en  mens-vijand
 kunnen en moeten voeren en winnen--en  
dank zij die  strijd met z'n survival of
 the fittest heeft hij al zijn          
vermogens1  heel zijn superioriteit tot 
ontwikkeling gebracht1 niet alleen z'n  
lichaams- en intellektuele krachten1    
maar ook z'n zedelike 7sociale7         
gevoelens1 dank zij de groepvorming en  
groepselektie4 ,want in de  strijd geldt
 nu eenmaal het recht van de            

sterkste--,recht hat wer  gewinnt--en de
 zwakke individuen verenigen zich van   
oudsher tot sterke  groepen1 horden1 die
 dezelfde aggressiviteit1 krijgszucht   
behoeven  en vertonen1 en tot zelfbehoud
 7defensief7 en machtsversterking of    
bezitsverrijking 7offensief7 onderling  
oorlog voeren4 ,binnen de  groep        
ontstaat tussen de individuen zelf      
solidariteit en gevoel van              
samenhorigheid1 arbeidsverdeling1 orde1 
gezag1 vreedzame wedijver2  recht begint
 te treden in de plaats van macht en    
geweld--en heel de  hogere kultuur is   
aan die vorming en groei van groepen te 
danken1 wier  hechtste cement de krijg  
tegen vijandelike groepen was4 ,want    
liefde1  meegevoel1 gemeenschapszin was 
alleen mogelik jegens een betrekkelik   
kleine kring van naasten01 eigen volk01 
in tegenstelling tot de                 
vreemdelingen-vijanden 7hostes7         
rondom--algemene mensenmin was 7en is7  
een ijdele frase4--,ziedaar de kulturele
 funktie0 van de oorlog als             

,triebkraft0 der ontwikkeling voor het  
verleden1 voor de geschiedenis  der     
mensheid4 ,en meteen het inzicht        
voorbereid in zijn onmisbare            
wesentliche0 funktie1 die444 fr alle    
,zeiten gltig ist01 zijn  zedelike      
noodwendigheid4    ,immers3 ,wat is het 
principieel zedelik verschil tussen de  
individuele en de groepselektie8 ,het   
individu heeft om te winnen  zuiver     
individualistiese1 egostiese            
eigenschappen nodig3 zelfzucht1         
hebzucht1 haat jegens anderen1 afgunst1 
geweldenarij1 list en bedrog1           
meedogenloosheid--de groep heeft om te  
zegevieren tal van belangrijke  zedelike
 faktoren nodig--want winnen zal de     
hechtste1 rijkste1  machtigste groep2 de
 leden moeten derhalve trouw zijn aan   
elkaar1--er  moet verdraagzaamheid      
heersen1 gemeenschapsgevoel1            
solidariteit1  toewijding1              
opofferingsgezindheid1 eerlikheid1      
betrouwbaarheid en  vertrouwen1 orde1   
gezonde organisatie1                    

arbeidsverdeling1--en wat dies  meer    
zij4 ,derhalve moeten er zelfstandige1  
gescheiden1 gesoleerde  groepen         
zijn--zonder isolement geen groep1 maar 
amalgamering en  atomisering en louter  
individuele selektie4 ,en het enig      
middel tot  dergelijke voldoende        
isolering is onderlinge strijd1 is      
oorlog4 ,die  alleen stoot enerzijds    
voldoende af en houdt anderzijds        
voldoende  bijn1 wekt de opperste       
solidariteit1 doordien hij alle krachten
  van het geheel en van de leden vergt1 
zelfs het leven4 ,dit laatste  vermag   
alleen de staat met zijn dwang1 niet een
 vrije vereniging van  gelijkgezinden   
voor beperkte doeleinden4 ,derhalve     
moeten er staten  en oorlogen zijn1 die 
elkander vooronderstellen3 zonder oorlog
 geen  staat1 zonder staat geen oorlog4 
,en z wordt dan bij de statenstrijd1  in
 tegenstelling tot de kamp en wedstrijd 
der individuen1 de ,messung  der ,krfte0
 tot een zedelik heil1 macht tot        
recht4#aa ,want als lle                 

gemeenschapskrachten in het spel zijn1  
en dat is bij de krijg het  geval1 is de
 beslissing ook alzijdig1 wordt         
zegepraal of nederlaag het              
eindresultaat van heel het staats- en   
volks-verleden1 de straf voor  alle     
staatszonden1 het loon voor alle        
staatsvoortreffelikheden1 een  waar     
,godsoordeel01 om te spreken met de     
,hegeliaan ,,lasson4 ,zo wordt de       
oorlog de grote rechter1 der ,krieg das 
,weltgericht01 hoog verheven  boven de  
rechtspraak der eenzijdige wijsneuzige  
mensjes3 ,jeder ,richter  urteilt       
einseitig1 der ,krieg allseitig04    #aa
 ,even oppervlakkig als onbillik        
tegenover ,,steinmetz1 is dus alle      
verweer in deze trant3 ,tegenover het   
ethisch nihilisme1 dat macht       en   
recht doet saamvloeien1 klemmen wij ons 
vast aan den ,christus       ,gods1 die 
het verlorene zoekt en zich over het    
zwakkere ontfermt40       ,juist op     
gerechtigheid en barmhartigheid beroept 
zich ,,steinmetz'                       

oorlogsfilosofie4    ,de oorlog vervult 
de wereldhistoriese roeping1 te zorgen  
dass ein  tchtiges ,volk an die ,stelle 
eines schlaffen tritt04 ,welbeschouwd   
vergt oorlog1 mits niet te frequent1 en 
van enige militaire1  sociale en        
politieke fouten gezuiverd 7volksleger  
in plaats van  kaste-militarisme71 niets
 dan eine sogar sehr billige ,bezahlung 
fr  seine ungeheueren ,wohlthaten04     
,ten slotte3 ,nooit kan en mag--zo zou  
,,steinmetz antwoorden op het  betoog1  
dat oorlog de negatie van het recht     
is--nooit kan en mag  rechtspraak1      
mensenrecht1 het immanent recht van     
oorlog vervangen4  ,want het recht slaat
 op het verleden1 doet behouden1 wat    
reeds  verworven was1 de oorlog regelt  
en bepaalt de toekomst1 zorgt voor      
nieuwe verwerving1 het recht            
konstateert1 de oorlog konstitueert1    
het recht is een beginsel van stilstand 
en behoud1 de oorlog een  stuwkracht in 
dienst der ,selbsterweiterung1 een      
beginsel van groei en                   

machtsontplooiing4 ,of1 om met ,,max    
,,scheler te spreken#ab1 het recht is   
statisch01 de oorlog dynamisch04 ,en    
stilstand1 rust wil zeggen  ontbinding1 
,verfaulung4 ,leven is groei1           
ontwikkeling4 ,zo wordt de  gedachte3   
scheidsgerecht in plaats van strijd1 zu 
bldsinnig1 zu  hsslich um ernste        
,bestreitung zu verdienen04 ,het is in  
het belang  der mensheid1 dat geschillen
 tussen volken ,machtfragen bleiben und 
keine ,rechtsfragen werden04 ,kracht en 
inspanning moeten beslissen1  niet etwa 
,anciennett04 ,wat volgens ,,steinmetz  
het socialisme zou  betekenen voor het  
individu1 dat spiegelt de wereldvrede   
voor aan de  staten3 der ewige ,schlaf  
des ,menschheitspensionats01 een        
leventje  ohne ,kampf1 ohne             
,anstrengung1 ohne ,verantwortung1 ohne 
,ausmerzung6  ,ein hehres ,greisenideal3
 ,verfaulung im ,lehnstuhl60--,zonder   
strijd1  zonder zelfhandhaving en       
aggressiviteit ,zurckdrngung des        
,besseren1  ,erniedrigung des ,typus1   

,tod40--    #ab ,die ,idee des ,krieges 
7,neue ,deutsche ,rundschau1 ,okt4 '#ad7
    ,zo luidt het pleit van de oorlog en
 zolang dit overeind staat kunnen  geen 
oorlogsslachtoffers1 hoe talrijk ook1   
meetellen1 mag geen  oorlogsmisre1 hoe  
intensief en extensief ook1 meewegen4   
,hic ,rhodus1  hic salta4               
,,iii4 ,,de ,,keper4      #a4 ,staties0 
,recht en dynamiese0 ,oorlog4    ,wat   
hebben wij nu tot deze dingen te zeggen8
    ,allereerst richt ik mij tegen het  
imponerend betoog1 dat recht  niet kan  
en mag in de plaats treden van oorlog4  
,het berust op een  onzuivere1 valse    
tegenstelling3 ,tegenover de oorlog als 
stuwkracht1  verovering en geweld als   
middel en wijze van krachtsontplooiing  
en  bezitsverwerving staat niet het     
recht1 dat nooit zulk een dynamiese     
funktie voor zich heeft opgeeist1 maar  
staan de vele vreedzame  stuwkrachten en
 wijzen van bezitsvermeerdering en      
machtsverwerving1  van leven en wasdom1 
die de dynamiek der geschiedenis kent1  

bij  individuen1 groepen1 steden en     
staten3 tegenover roof en krijg  staat1 
neen niet het recht1 maar3 rechtens en  
zedelik geregelde en  geoorloofde       
arbeid1 eerlike wedstrijd1 staat bij de 
volken het  gebruik van al hun          
kulturele1 dus alle ekonomiese1         
wetenschappelike1  artistieke1 morele   
krachten4 ,die vreedzame wedijver met   
lle  krachten maakt eenlingen en        
gemeenschappen groot en sterk--en de    
geschiedenis der laatste eeuwen is het  
levend bewijs1 hoe enkelingen1          
geslachten1 steden1 verenigingen1       
industrien1 kerken en partijen  kunnen  
opkomen en ondergaan1 veldwinnen1       
groeien en bloeien zonder roof  of      
verovering1 zonder wapengeweld4 ,sinds  
hoe lang heeft ,amsterdam of  ,berlijn  
of b4v4 ,chicago geen oorlog gevoerd8   
,dus stilstand1 bederf1  ontbinding1    
dood8 ,het lijkt er vooralsnog niet     
naar4 ,zeker1 strijd  is nodig1         
wedstrijd en selektie--daarover zijn wij
 het eens1 dat is  de waarheid in       

,,steinmetz' betoog4 ,maar allerminst is
 het recht1 is  arbitrage in de plaats  
getreden van de stedenoorlog als        
stuwkracht  der ontwikkeling6 ,en       
misplaatst is dus de spot van ,,st,,rk  
met de  voorstanders van internationale 
arbitrage3 das ,weltgericht setzt       
fortan ,weltgeschichte01 misplaatst     
,,steinmetz' apostrofe3 ,ist dieser     
,gedanke nicht der verrckteste1 der je  
ausgeheckt wurde3 die ,zukunft  der     
,rassen und ,vlker1 der ganzen          
,menschheit durch ,richterspruch nach   
,schtzung und ,gesetzesparagraphen      
gelenkt6 ,wie wenig zeugt diese         
entsetzliche ,illusion von ,ehrfurcht   
vor den hchsten ,interessen der         
,menschheit1 vor der ,zukunft der       
,vlker60    ,welk een wonderlik         
eenzijdige1 povere geschiedbeschouwing6 
,neen1 wat  de wereldgeschiedenis maakt1
 wat de rassen en volken leidt zonder   
statenoorlog1 zonder wapengeweld1 zal   
evenmin recht of arbitrage  zijn1 als   
rechtspraak tans de drijfkracht is die  

de machts- en  bezitsverhoudingen der   
enkelingen en groepen wijzigt1 hun      
opkomst1  aanzien1 eer en ondergang     
bepaalt1 waar alle fysiek geweld1 alle  
doodslag en roof hun rechtens en        
feitelik is ontzegd4 ,gebleven is       
immers de strijd om 't bestaan4         
,gebleven is1 en blijven moet1 de zegen 
van ,gefahr1 ,not und ,kampf01 van      
inspanning1 wedijver en wedstrijd1      
kortom van selektie4 ,andere dan fysieke
 krachten konden zich doen  gelden en   
beslissend worden1 op edeler vermogens  
seligeerde de strijd1  waar organisatie 
en samenwerking anarchie en verdeeldheid
 verving4  ,veranderd is alleen de wijze
 en het terrein van strijdvoeren1 zijn  
alleen de middelen van ,selbstbehauptung
 en ,selbsterweiterung4 ,het recht      
vervangt niet1 maar vervormt de strijd4 
,selektie wordt door recht niet         
opgeheven1 maar verschoven4 ,en wat is  
zelfs het socialisme anders dan  het    
streven1 de anarchiese strijd om        
individuele1 materile winst met  zijn   

verderfelike selektie-gevolgen door     
middel van organisatie te  vervangen    
door een des te heviger1 immers         
algemener strijd van hoger  selektief   
allooi op alle terreinen der kultuur8   
,de vraag is dus alleen of 't in strijd 
is met de dynamiek der historie1  dat   
ook de staten hun ,selbsterweiterung0 ns
 zullen moeten zoeken  zonder           
wapengeweld en verovering4 ,daarop luidt
 dus ons antwoord3  neen--arbeid met    
alle kulturele vermogens en vreedzame1  
recht en  rechten eerbiedigende wedijver
 is in de plaats getreden van roof  en  
geweld bij individuen1 stammen1         
gemeenten1 steden1 provincies1  staatjes
 en verenigde staten2 in het histories  
karakter van dynamiese0  oorlog en      
staties0 recht ligt niets hoegenaamd wat
 ons noopt te  geloven aan een          
verbreking van deze historiese lijn4    
,integendeel4  ,dezelfde historiese     
machten en invloeden voorspellen        
gevolgen in  dezelfde richting4         
,dezelfde ekonomiese en kulturele       

faktoren1 die de  rechtsgemeenschappen1 
waarbinnen militaire grenzen zijn       
uitgewist1 en  met de militaire         
zelfstandigheid oorlogsmogelikheid1     
oorlogsaanleiding  en oorlogsbelang zijn
 verdwenen1 steeds omvattender hebben   
gemaakt1  zullen ook voortaan de volken-
 en staten-kringen uitbreiden1          
waarbinnen  arbeid1 recht en vrede      
zullen treden in plaats van roof1 geweld
 en  krijg4 ,de gelegenheid maakt de    
dief--de gelegenheid maakt de oorlog1   
gelijk alleen de duelzede 7b4v4 in      
,duitse studentenkorpsen7 dageliks      
duelaanleiding1 duelbelang1             
duelnoodzakelikheid schept4    ,en ook  
dit dienen wij hier te bedenken1 dat de 
dynamiese0  oorlog--de veroveringsoorlog
 is1 de belangenoorlog1 die door        
regeringen en volken reeds tans om 't   
hardst wordt verloochend met  leuzen van
 zelfverdediging en geschonden heilig   
recht1 die nog  slechts door            
verdwijnende minderheden van            
belanghebbenden met hun  buitensporig1  

verouderd en ten dode gedoemd           
machtsoverwicht wordt  gewild1 en       
doorgedreven tegen het belang1 de wil1  
de rechtszin  van de kultuurvolken zelf1
 in hun overgrote meerderheid1 die hem  
verfoeit1 die hem zedelik te boven1 er  
te redelik en te goed voor  is4 ,van    
deze dynamiese01 expansieve01 dus op    
roof en buit beluste  volksgeweldpleging
 geldt inderdaad en letterlik1 wat      
,,schopenhauer  schreef in algemener    
zin3 ,diese ,raubthiere des menschlichen
  ,geschlechts sind die erobernden      
,vlker1 welche wir1 von den ltesten     
,zeiten an bis auf die neuesten1 berall 
auftreten sehn1 mit wechselndem  ,glck1 
indem ihr jeweiliges ,gelingen und      
,misslingen durchweg den  ,stoff der    
,weltgeschichte liefert1 daher eben     
,voltaire ,recht hat zu  sagen3 ,dans   
toutes les guerres il ne s'agit que de  
voler4 ,dass sie  sich der ,sache schmen
 geht daraus hervor1 dass jede          
,regierung laut  betheuert1 nie anders  
als zur ,selbstvertheidigung die ,waffen

 ergreifen  zu wollen4 ,statt aber die  
,sache mit ffentlichen1 officiellen     
,lgen zu  beschnigen1 die fast noch     
mehr1 als jene selbst1 empren1 sollten  
sie  sich1 frech und frei1 auf die      
,lehre des ,machiavelli                 
berufen40--,zoveel  over de             
veroveringsoorlog--waarbij ik nog buiten
 bespreking laat het                    
,norman-,angellisme1 voor zoverre dat   
betoogt1 hoe verovering0 ook  ekonomies 
een onding is geworden1 waarbij meer    
verloren dan gewonnen  wordt1 dank zij  
het moderne krediet-systeem en de steeds
 inniger en  veelzijdiger internationale
 ekonomiese afhankelikheid1 zodat ,the  
great  ,illusion0 dient overwonnen1 als 
zoude militaire en politieke macht  een 
volk commercile en sociale voordelen    
schenken of als ware het  ekonomies nog 
mogelik1 kolonies te bezitten01 de      
rijkdom van een ander  volk met         
wapengeweld inplaats van ekonomiese     
mededinging duurzaam te  bemachtigen of 
te vernietigen4 ,die ,menschenseele hat 

kein theureres  ,gut als die ,illusion0 
zegt ergens ,,max ,,nordau4 ,volgens    
,,norman ,,angell  is wel de duurste van
 al die illusies the great illusion4    
,war does  not pay04 ,bevestigt dieper  
ekonomiese studie deze beschouwing1 dan 
is  daarmee het ekonomies doodvonnis    
over de oorlog geveld4    ,maar genoeg  
van de veroveringsoorlog en zijn        
gewaande  histories-dynamiese           
noodzakelikheid4      #b4 ,de           
kollektieve selektie4    ,en nu het     
allesbeheersend1 beslissend punt3 de    
kollektief-selektoriese  funktie1 de    
oorlog als onmisbaar opvoeder en        
volkenrichter4    ,vooraf nog tweerlei  
opmerking tot voorkoming van            
misverstand3 wij  miskennen niet het    
belang van strijd1 van wedijver en      
selektie voor  maatschappij zowel als   
natuur1 voor heel de geschiedenis n de  
toekomst der kultuur1 al zal geen       
bezonnen evolutionist zover gaan1 de    
fittest1 de best-aangepasten1 reeds     
daarom als de besten1 de edelsten  te   

beschouwen1 de martelaar te verachten   
voor zijn geweldenaar2 de  hoogste      
aanpassing aan het milieu is aanpassing 
van het milieu2 en  edele persoonlikheid
 gaat liever onder1 dan zich aan te     
passen2 ,es  ist das ,unkraut1 das      
berall gedeiht0 7,,scheler74--,en       
voorts3 men kan  de zegeningen der      
fysieke krachtmeting tussen mens en     
roofdier1 mens  en mens 7het oude homo  
homini lupus71 stam en stam1 volk en    
volk1 de  zegeningen van het vuistrecht1
 familieveten1 bloedwraak en oorlog     
dankbaar erkennen1 de geschiedenis dier 
krachtmetingen zien als  iets anders dan
 een lelike domheid1 waarvan slechts de 
proporties  groot zijn0--en toch als    
historicus het historisme voldoende te  
boven zijn1 om te beseffen1 dat deze    
dankbaarheid evenmin voor het  behoud1  
voor de toekomst van de oorlog pleit1   
als tegen de historiese  vervanging van 
clanveten1 bloedwraak en                
stamverantwoordelikheid  door           
strafrechtspleging en persoonlike       

schuld4 ,ook vrouwenroof en             
mensenoffers1 slavernij1 adel1          
inquisitie hebben hun plicht gedaan444  
en hun tijd gehad4 ,en mocht dus ook de 
oorlog eens de weg der  bloedwraak      
gaan--dan zal de geschiedenis zelf hem  
uitluiden met haar  lijfspreuk3 ,der    
,mohr hat seine ,schuldigkeit getan--der
 ,mohr kann gehn40    ,tans ter zake4   
,om de kollektieve oorlogselektie op de 
keper te  beschouwen--en te wijzen ,a3  
op de door ,,steinmetz vergeten zedelik 
werkende faktor der individuele selektie
 en daarnaast op de gunstig  werkende   
faktoren van de vreedzame               
maatschappelike strijd1 en ,b3 op de    
door ,,steinmetz vergeten faktoren1 die 
de oorlogselektie deels zedelik         
bederven deels te niet doen4    ,beide  
punten samen zijn nodig en voldoende om 
aan oorlog selektief en  zijn           
onontbeerlikheid en zijn recht van      
bestaan te ontnemen4      ,a4 ,gunstige 
individuele selektie4 ,groepenstrijd en 
selektieverbetering  zonder oorlog4     

,aanvaardt men de met goede gronden     
gestaafde leer van ,,schopenhauer en    
,,heymans1 dat het individueel karakter1
 de zedelike persoonlikheid1  gegeven in
 de onderlinge machtsverhouding van     
zedelike en onzedelike  neigingen1      
vrijwel onveranderlik is1 dan krijgt de 
selektie voor de  zedelike vooruitgang  
een allesbeheersende betekenis3         
fundamentele  zedelike verbetering is   
niet mogelik van het verdwijnend        
individu1  maar slechts van de blijvende
 mensheid1 doordien en in zoverre de    
minderwaardigen geringer kansen hebben  
op voortplanting en propagering  van hun
 eigenschappen in de nakomelingschap dan
 de hogerstaanden1  indien derhalve het 
percentage dezer laatsten wast1 hoe     
weinig ook1  met elk nieuw geslacht4    
,voldoende zorgt voor deze              
percentsgewijze  uitroeiing van de      
slechtere elementen zeer zeker noch de  
huidige  overheersende ekonomiese       
wedstrijd1 waarin factoren van intellekt
  7kennis1 scherpzinnigheid1 tegenover  

onwetendheid en domheid7  en temperament
 7aktiviteit en bezonnenheid tegenover  
luiheid en  wispelturigheid7 nog wl1    
maar van karakter niet1 of altans niet  
minder  ten kwade 7ruim geweten1        
zelfzucht1 meedogenloosheid7 dan ten    
goede  de doorslag geven1 noch de weinig
 betekenende opzettelike eliminering    
door het strafrecht1 zelf weer voor een 
belangrijk deel afhankelik van          
non-selektieve ekonomiese faktoren4     
,maar wij hebben gelukkig n grote       
blijvende kracht1 die er op gericht     
blijkt1 de zedelike minderwaardigheid   
verhoudingsgewijs uit te roeien3  dat is
 de groter aantrekkelikheid van het     
goede boven het slechte1  gelijk die tot
 uiting komt in de sexuele teeltkeus4   
,hier werkt de  zielkundige waarheid1   
dat werkelike goedheid1                 
karakterschoonheid1  edele              
persoonlikheid aantrekt en echte        
slechtheid1 gemeenheid1  laagheid       
afstoot444 zowel de slechten als de     
goeden4 ,want slechtheid  is niemands   

einddoel1 is enkel middel4 ,auch des    
,egoist wertet die  ,liebe hher als die 
,selbstsucht1 auch der ,unzuverlssige   
zicht die  ,wahrheit der ,lge vor3 aber 
sie nehmen ,selbstsucht und ,lge        
gleichsam  mit in den ,kauf1 um irgend  
welche ,gensse oder ,vorteile zu        
erzielen40  7,,heymans7 ,deze waarheid  
en de daarop gegronde verwachting1 dat  
ook bij  de huwelikskeuze1 hoe zeer ook 
dikwerf resultaat van hartstocht of     
berekening1 van uiterlikheden1 van      
allerlei raison en tort1 toch het       
zedelik goede van weerszijden ceteris   
paribus0 voorrang en voorkeur  zal      
vinden boven het minderwaardige1 toch   
het liebens-wrdigste ook  het           
liebenswrdigste1 het beminnenswaardigste
 het beminnelikste zal  blijken1 die    
verwachting vindt haar bevestiging in   
het enig daaromtrent  ingesteld         
wetenschappelik onderzoek1 van ,,heymans
 en ,,wiersma#ac4  ,voor tal van        
zedelike eigenschappen werd een hoger   
percentage bij  gehuwden dan bij        

ongehuwden gekonstateerd1 zodat1 in     
verband met een  onderzoek omtrent de   
biezondere erfelikheid dezer            
eigenschappen uit de  gevonden cijfers  
auf eine ,zunahme sittlich wertvoller   
und eine ,abnahme  sittlich             
verwerflicher ,eigenschaften von #a bis 
#a4e pro ,generation  geschlossen werden
 kann04#ad ,zo ziet dan ,,heymans in    
deze kracht der  sexuele selektie1 die  
stijgt met elk bereikt resultaat1 met de
 steeds  hoger waardering der           
persoonlikheid boven stand en bezit1 met
 de  steeds vrijer1 natuurliker en      
veelzijdiger omgang van meisjes en jonge
  mannen1 met verdiept en verhelderd    
zielkundig onderscheidingsvermogen1  de 
grote waarborg van een steeds sneller en
 ongestoorder zedelike  vooruitgang--van
 de zelfopvoeding der mensheid04#ae ,en 
wij voor  ons konkluderen uit dit       
betoog3 het huwelik is een bolwerk tegen
 de  oorlog4--,hier wordt het wonder    
werkelikheid1 das ,unzulngliche hier    
wird es ,ereigniss3 deugden die het     

individu schaden in de strijd om  het   
bestaan3 onbaatzuchtigheid1             
opofferingsgezindheid1 eerlikheid1      
waarheidsliefde444 die dus hun eigen    
graf graven--ze bouwen ook hun  eigen   
huis1 houden de soort en zich zelf in   
stand4    #ac ,beitrge zur speziellen   
,psychologie1 #i3 ,die selektorische    
,wirkung der ,ehe1 ,z4 f4 ,psych4 #fb4  
#ad ,wat ook op deze cijfers moge zijn  
af te dingen1 de richting van           
betoog1 en onderzoek schijnt mij        
onaanvechtbaar4    #ae ,zie ,einfhrung  
in die ,ethik1 #aiad1 #cb4    ,voor het 
karakter zelf1 dus voor het diepste     
zedelik wezen van de  mens1 zijn        
innerlike1 eigenlike1 zedelike wil en   
waarde blijft dus  erfelikheid en       
dodelike selektie3 uitsluiting van de   
voortplanting1  van overwegend belang1  
indien we wijziging uitgesloten1        
zedelikheid  niet aan- of afleerbaar1   
opvoeding hier dus machteloos achten4   
,het  tegendeel echter is het geval met 
het zedelik levensgedrag1 het doen  en  

laten van de mens1 zijn                 
karakteropenbaringen1 de                
levensresultaten  van zijn zedelike     
aanleg1 die immers evenzeer als de      
aangeboren  geestelike1 intellektuele   
begaafdheid zowel in z'n ontwikkeling   
belemmerd1 verstikt worden1 eeuwig      
latent en kiem blijven kan als tot  z'n 
volle recht en ontplooiing komen4 ,we   
betreden hier het terrein  van          
levenservaring en levensmilieu1 van     
opvoeding en onderwijs1 van  verleiding 
en bekering1 die de voorstellingswereld1
 de denkbeelden1  de beweegredenen1     
wijzigen en beheersen1 heel het         
motievenspel1 dat  de sluimerende       
neigingen wakker roept1 het karakter    
doet reageren met  wil en besluit4 ,hier
 heerst de zgn4 naboots-selektie1 die   
zonder  erfelikheid 7ideen1 denkbeelden 
worden niet aangeboren7 en zonder       
lichamelike krachtmeting en uitroeiing  
door geestelik propageren  en           
elimineren1 door evenzeer opzettelik als
 automaties aankweken1  door heel het   

maatschappelike systeem van             
denkbeeldverspreiding en  ideenstrijd1  
van bewuste en onbewuste invloedoefening
 des te sneller  en zekerder voor de    
kulturele vooruitgang zorgt4 ,tot dit   
gebied behoort  alle verworven kennis en
 deugd1 intellektuele en zedelike       
bekwaamheid1  alle begrip en inzicht1   
dus ook alle aanleerbare socialiteit0   
7,,van  ,,embden71 gemeenschapszin als  
inzicht in het nut van en toewijding aan
  krachtig gemeenschapsleven01 de kunst1
 te gehoorzamen en te leiden1           
verdraagzaamheid1 ontvankelikheid voor  
lof en blaam1 eer en schande1           
solidariteitsgevoel en stiptheid1 ijver 
en volharding1 altrusme0 als            
belangstelling in andermans lief en     
leed1 trouwe plichtsvervulling  en al   
wat ooit scholing en beproeving zal     
vermogen1 al wat ooit  de levenstrijd   
aan morele kracht en het                
gemeenschapsleven aan                   
maatschappelikheid kan schenken4        
,heel die verworvenheid nu1 hoewel niet 

erfelik1 is voor het  kultuurpeil1 voor 
de zedelike en geestelike vooruitgang   
van het mensdom  van niet te            
overschatten belang--want al moet hier  
elk jonggeborene  en elke nieuwe        
generatie van voren af aan beginnen1    
evenwel--dank  zij enerzijds de         
nabootszin0 en suggestibiliteit01       
anderzijds het  veelzijdig georganiseerd
 maatschappelik stelsel van onderwijs en
  opvoeding in gezin en school1 bond en 
kerk1 stad en staat1 omgang  en verkeer1
 mondeling en in geschriften--kan n     
mensenleeftijd  het gemiddeld peil      
bereiken en verwerven waarvoor de       
mensheid alle  voorafgaande geslachten  
nodig heeft gehad4 ,het door de eeuwen  
opgestapeld kapitaal aan kennis en      
maatschappelike deugd1 aan zeden en     
gewoonten1 idealen en overtuigingen1    
instellingen en organisaties1 aan  recht
 en kunst1 wetenschap en wijsheid1 al   
die schatten der kultuur1 ze  liggen    
voor elk geslacht gereed3        ,was du
 ererbt von deinen ,vtern hast          

,erwirb es um es zu besitzen40    ,die  
verwerving1 waarop dus na de overerving 
en tezamen met de  scheppende           
voortbrenging alle voortbestaan en      
vooruitgang berust1  vereist arbeid1    
inspanning1 strijd1 van enkelingen en   
groepen1  zowel tegen onpersoonlike     
machten3 de eeuwige strijd tegen de     
natuur  7honger1 ziekten1 mikroben71    
tegen domheid en gemeenheid1 tegen      
verslapping en ontmoediging1 verleiding 
en bederf1 als tegen andere  enkelingen 
en groepen1 in n woord3 tegen onze      
vriend de vijand1 die  ons de nodige    
noden en gevaren1 de zegen der          
ontbering1 vooralsnog niet  doet        
ontberen4 ,deze strijd noopt tot steeds 
intensiever en extensiever              
groepvorming4 ,zie de ekonomiese        
worsteling1 met wereldomspannende       
ondernemingen en maatschappijen1 trusts1
 kartels1 werkgeversbonden  en          
arbeidersorganisaties1 zie de politieke 
strijd der partijen1 de  godsdienstige  
kamp der kerkgenootschappen onderling en

 met hun zich  organiserende            
tegenstanders1 zie die duizendvoudig    
georganiseerde  speciale strijd tegen   
afzonderlike maatschappelike euvelen en 
kwalen  en voor al die biezondere       
belangen en behoeften1 die tot          
vereniging en  groepsgewijze botsing    
leiden4    ,welke krachten nu deze      
groepenstrijd gaande houden--welke      
belangeneenheid en tegenstelling voor de
 groepvorming zelf1 voor  binding en    
isolering zorgt1 behoeft hier niet nader
 onderzocht--immers  dit ene staat vast3
 oorlog1 militaire krachtmeting1 is het 
niet4 ,en  dezelfde sociale deugden die 
de staat behoeft om sterk te zijn en    
zijn oorlog te winnen1 die vergt het    
vrije verenigingsleven en de  vrije     
vreedzame groepenstrijd met zijn eisen  
van verdraagzaamheid1  toewijding1      
vertrouwen en betrouwbaarheid1          
solidariteit1 ijver1  onbaatzuchtige    
krachtsinspanning1 payer de sa personne1
 in n woord  maatschappelikheid4        
,niemand blijft buiten alle             

groepsverband1 niemand  kan slagen in   
volkomen isolement1 ieder ondergaat de  
eisen en de  reakties van het           
gemeenschapsleven1 van kennissenkring en
 openbare  mening1 met hun seligerende  
machtsmiddelen van onverschilligheid1   
verachting1 af-keer1 schande1 boykot1 en
 daartegenover vriendschap1  sympathie1 
hulp1 eer1 aanzien1 invloed1 macht4 ,de 
sluwsten1  zelfzuchtigsten en           
schijnheiligsten hebben ook tans reeds  
niet  overal en niet voortdurend        
succs--in het dageliks omgangs- en      
maatschappelik leven werkt en seligeert 
ook tans reeds mee--hoe  honderdvoudig  
overvleugeld ook--diezelfde reine       
voorkeur1 die de  geslachtelike         
teeltkeus adelt4 ,maar machtiger werkt  
stellig ook nu  reeds--trots alle straks
 aan te duiden gebreken--de wedijver der
 vrije  groepen4 ,deze vrije            
verenigingen heten kleiner01            
eenzijdiger0 dan de  staat4 ,het        
voordeel schijnt mij groter dan het     
nadeel1 dat door hun  verscheidenheid   

nog wordt gereduceerd4 ,ze bieden des te
 beter waarborg  voor eensgezindheid en 
geestverwantschap1 voor echte           
vrijwillige volle  toewijding4 ,maar de 
staat kan alles1 zelfs het leven van    
zijn burgers  opeisen8 ,och ja--voor de 
staat offert men1 desnoods1 zijn        
vermogen1  zijn gaven1 zijn leven4444   
aan gezin1 partij1 kerk1 wetenschap1    
kunst1  wijdt men zijn vermogen1 zijn   
gaven1 zijn leven4 ,voor de staat kan   
men sterven1 maar wie kan leven voor de 
staat8 ,maar dwang en tucht  zijn       
onmisbaar3 ,der freie ,verein verhlt    
sich paedagogisch zum ,staate  wie das  
,concubinat der freien ,liebe zur ,ehe40
 ,een matig gelukkig  beeld3 ,wee het   
huwelik bij de gratie zijner            
onontbindbaarheid4 ,tucht  en dwang     
willen wij evenmin missen als huwelik en
 staat4 ,maar het  huwelik1 dat zich    
zonder dwang en de staat die zich zonder
 oorlog  niet kan handhaven1 is ons noch
 dwang noch oorlog waard4 ,en de vraag  
van ,,steinmetz3 ,waartoe zonder oorlog 

nog de staat1 der ja nichts  tun darf08 
zou waarlik het mangelnde ,verstndnis fr
 das ,wesen des  ,staates0 verraden1 dat
 hij de vredesvrienden verwijt1 indien  
we  niet wisten1 dat hier als elders    
slechts de pleiter voor de oorlog       
vergeet1 wat de socioloog beter weet dan
 de meesten4 ,de staat is het           
gezagsorganisme van een                 
volksgeheel1--dat in dienst kn worden   
gesteld  van velerlei volksbelang--maar 
altijd en uiteraard n eigen funktie     
heeft3 rechtsbedling3 verwezenliking en 
handhaving der rechtsorde4  ,zonder     
gezag geen recht1 maar anarchie1 d4w4z4 
het recht0 van de  sterkste1 van brute  
macht en geweld1--zo in de              
volkerenverhouding en in  het ekonomies 
leven4 ,daarom zijn we vr de staat op   
dezelfde grond als  we tegen de oorlog  
zijn--wanneer ons blijken zal1 dat      
groepsmacht en  staatsgeweld allerminst 
pseudoniem zijn van gerechtigheid4      
,hebben we dus1 na de zedelike faktor   
der individuele selektie1 gewezen  op de

 gunstig-gerichte faktoren van de vrije 
groepenstrijd1--we willen  in de #c;e   
plaats nog opmerken1 dat heel deze      
vreedzame maatschappelike  evolutie     
selektief vooralsnog erbarmelik slecht  
is--doch voor radikale  principile      
verbetering vatbaar4 ,zegenrijk toch zal
 deze selektie eerst  dan ten volle     
zijn1 wanneer de besten de meeste kans  
van slagen hebben1  wanneer de edelsten 
en begaafdsten1 de hoogste1 kloekste1   
vrijste1  fijnste geesten en karakters1 
de vinders en scheppers1 de denkers en  
zieners1 maar ook de mannen en vrouwen  
van de daad1 de organisatoren1  de      
durvers en de kundigen444 de leiders en 
overwinnaars worden1 dus  aanhang1      
invloed1 macht en eer verwerven4        
,tans echter beheerst vooralsnog de     
ekonomiese worsteling1 de               
inkomensverwerving1 het maatschappelik  
ontwikkelingsproces2 deze werkt  slechts
 gedeeltelik selektief 7armoede1        
ondergang zonder persoonlike  schuld01  
rijkdom1 succs zonder persoonlike       

verdienste03 gouden wieg7  en kweekt    
voor zover selektief naast goede zeer   
slechte hoedanigheden  en bederft door  
haar gebreken al de andere selekties2   
derhalve dient  deze ekonomiese strijd  
verdrongen 7van staatswege verstrekking 
van kosteloos onderwijs1 ook middelbaar 
en hoger2 kosteloze  openbare boekerijen
 en leeszalen1 kosteloze                
gezondheidsverzorging1                  
rechtsbescherming1 kiesrecht zonder     
welstandseisen1 presentiegeld  enz47 en 
vervangen door ekonomiese samenwerking1 
koperatie1  socialisering--en zover dat 
niet of nog niet mogelik is1 altans     
gezuiverd van non-selektieve voorgiften0
 7erfrecht enz47 en tot  ietwat minder  
laakbaar selektief gehalte              
7ekonomisering0 van de  gemeenschapszin7
 gelouterd#af4--,zo leiden ook hier vele
 wegen naar  het selektief              
maatschappelik ideaal van loon naar     
verdienste01 van  het                   
,saint-,simonisties3 ,a chacun selon ses
 capacits1  chaque capacit  selon ses   

oeuvres4#ag    #af ,zie deze punten bij 
,d4 ,,van ,,embden1 ,darwinisme en      
,democratie       en daarnaast de       
sociaal-demokratiese maatschappijkritiek
 en       program-eisen4    #ag         
,,steinmetz zelf geeft op een weinig    
enthousiast ogenblik--of bij       wijze
 van palinodie8--toe1 dat de eeuwige    
vrede01 het vervallen       van oorlog  
en kollektieve selektie1 niet ontaarding
 en dood1       maar slechts vertraging 
van vooruitgang zou brengen3 ,es gbe    
dann weiter nur ,personalauslese4 ,ich  
behaupte gar nicht1 dass       diese    
bloss egoistische oder hchstens         
egotistische ,eigenschaften             
zchtet1 ich verkenne auch die           
,mglichkeit keineswegs1 sogar ohne      
alle ,selektion zu einer gewissen1 wenn 
auch wahrscheinlich nicht               
erblichen ,erhhung unserer              
,kollektiveigenschaften1 nur auf dem    
,wege der ,erfahrung und ,erziehung zu  
gelangen0444 ,sonst sehnt man       sich
 mit ,recht nach grsserer ,schnelligkeit

 des ,fortschritts1       warum sollte  
man jetzt auf ein ,beschleunigungsmittel
 ,verzicht       leisten80 7blz4 #bae1  
,ph4 d4 ,kr47      ,b4 ,wat oorlogs     
kollektieve selektie verhindert en      
bederft4    ,en tans de faktoren1 die de
 kollektieve oorlogselektie deels       
zedelik en  geestelik bederven1 deels te
 niet doen4      a4 ,geen               
groepsuitroeiing meer4    ,ware het     
noodzakelik gevolg van de oorlog dass   
ein tchtiges ,volk  an die ,stelle eines
 schlaffen tritt0--dan zou deze         
respektabele  prestatie mogelik met alle
 oorlogsoffers niet te duur betaald     
zijn4  ,maar hoorden we niet juist1 dat 
onze geciviliseerde oorlogen gelukkig   
7want het was minder wreed7 geen        
uitroeiingsoorlogen meer zijn--dat  het 
overwonnen volk wel gedemoedigd1 niet   
meer verdelgd wordt8 ,wat  blijft er dan
 over van die fraaie fraze8 ,eigenlik   
niets4 ,geen van de  huidige volken of  
staten van ,europa heeft niet z'n oorlog
 of oorlogen  gehad de laatste paar     

eeuwen3 vernietigd1 vervangen is er     
geen4  ,toegegeven1 een ogenblik1 dat   
het verliezend volk slap01 het winnende 
flink0 was--,boeren en ,engelsen1       
,engelsen en ,nederlanders1 ,grieken  en
 ,turken1 ,turken en ,russen1 ,russen en
 ,japanners1 ,,napoleon's volken  en    
,russen1 ,zweden en ,russen1 ,noren en  
,zweden1 ,zweden en ,denen1 ,denen  en  
,duitsers1 ,duitsers en ,fransen        
7,,napoleon71 ,fransen en ,duitsers1    
,italianen en ,oostenrijkers1           
,oostenrijkers en ,italianen1 de        
,balkanstaten  onderling 7de daar       
wisselende flinkheid en slapheid valt   
moeilik bij  te houden71 de             
,krimoorlogsvolken 7wie was daar        
slap87--wie van al deze  flinke bekwame 
zegevierders is in de plaats getreden   
van een van al  deze slappe             
minderwaardige verslagenen8 ,hoeden wij 
ons dus voor de  misleidende schijn1 als
 zoude de oorlogselektie de zwakkere    
7dus  naar wij nog een ogenblik         
toegeven3 minderwaardige7 groep         

vernietigen1  dodelik seligeren1        
ausmerzen04#ah ,maar dan wordt dadelik  
heel  de richting der selektie          
twijfelachtig3 zal en moet die zwakke1  
minderwaardige groep van de nederlaag ng
 zwakker1 nog ellendiger1 nog  minder   
waard worden1 dan wel juist sterker1    
zedelik en geestelik beter8  ,is het    
gevolg van de nederlaag                 
groepverzwakking1 dan is dat tevens  een
 verergering1 verslechtering--is het    
gevolg opleving1 versterking  der       
onbekwame groep1 dan wordt doelbereiking
 en voortplanting van  betrekkelik      
minderwaardigen door oorlog weer niet   
belemmerd1 maar  zelfs bevorderd4#ai    
,selektief gunstig kan oorlog dus in elk
 geval nog  slechts daardoor werken1 dat
 het percentage zedelike en geestelike  
kracht na de oorlog bij winnaar en      
verliezer samen genomen groter  is dan  
te voren--wat moeilik met goede gronden 
zou zijn te staven1  gegeven ook de     
individuele contra-selektie--en waarbij 
het dan nog  twijfelachtig zou blijven1 

welke betrekkelike vermeerdering van het
  deugdelik element opweegt tegen de    
volstrekte dodelike vermindering1  die  
bovendien met het aantal mededingers de 
waarde van het selektief  produkt doet  
dalen4--,het dradenweefsel der          
werkelikheid is inderdaad te  subtiel   
voor globale machtspreuken4    #ah ,vgk4
 ,ph4 d4 ,kr4 #bee1 oorlogen tussen     
kultuurvolkeren kunnen       keine      
ausmerzende ,wirkung ben04    #ai       
,,steinmetz zelf laat nu eens herhaalde 
nederlagen ,verfall und                 
,verderben0 brengen 7p4 #bee71 elders   
weer de nederlaag voor beide            
behoeden--gelijk de zege zowel een zegen
 kan zijn als zelfs dem       ,sieger   
zum ,verderben werden0 7#beg74 ,het kan 
gebeuren dass die       ,sieger den     
,besiegten weichen mssen06         ,bei 
steigender ,kultur und zunehmender      
,volksmasse verlaufen alle       diese  
,prozesse der ,auslese immer subtiler0  
7#beh74 ,wat blijft er       dus over   
van het eenzijdig schema1 van de globale

 frase8      b4 ,contraselektieve       
faktoren8    ,we resumeren nog even3 de 
7gewelddadige7 groepenkrachtmeting is   
slechts  dan recht01 oorlog slechts dan 
te rechtvaardigen1 wanneer 7militaire7  
groepsovermacht uitsluitend berust op1  
leidt tot superioriteit van de  leden4  
,wij erkennen het element van waarheid  
in het betoog1 dat de talrijkheid  en   
grootte1 de rijkdom1 de wapenmacht van  
een volk niet zo materieel01  niet zo   
onafhankelik van zijn zedelik en        
geestelik peil zijn1 als het            
oppervlakkig schijnt3 zedelike krachten1
 sociale deugden zijn nodig om  een     
groot volk bijeen te brengen en te doen 
blijven1 om de bevolking  gezond en op  
peil te houden1 om volkswelvaart 7bloei 
van landbouw1  handel1 industrie7 te    
verwerven en te handhaven2 zelfs het    
bemachtigen  en exploiteren van de      
gunstigste1 vruchtbaarste bodem gaat    
niet om  buiten alle persoonlike        
hoedanigheden1 zij het dan ook veelal   
van  verre voorvaders2 en voldoende     

bewapening vergt niet te onderschatten  
offers1 intelligentie1 organisatie2     
ondeugden als korruptie1 luiheid1       
nepotisme1 volksverdomming en           
volksuitmergeling1 machtsmisbruik1      
rechteloosheid1 kortom1 al wat rot is in
 het groot organisme1 verzwakt  een     
staat ook militair444    ,dat is n zijde
 van de zaak4    ,nu de keerzijde4      
,genoemd dient allereerst1 al acht ik   
voor mij het punt nog niet  beslissend1 
dat in de groepskrachtmeting niet alleen
 7het zal ons  hoofdargument worden7    
non-selektore faktoren heersen1 maar dat
 de  hooggeroemde kollektieve selektie  
zelfs faktoren van contra-selektie      
schijnt te bevatten3 er zijn belangrijke
 zedelike eigenschappen1 die  de zeer   
grote groepsmacht tegenwerken1 fnuiken1 
en kleine groepen voor  opgaan in       
grotere massa's behoeden en stand doen  
houden3 dat zijn de  individualisties   
gerichte deugden van autonomie03        
zelfstandigheid1  eigen oordeel en      
objektiviteit1 onafhankelikheid1        

fierheid1  zelfrespekt1 oppositiemoed444
 al wat indruist tegen de kuddegeest en 
de massamacht4 ,en ik herinner mij1 eens
 gelezen te hebben1 dat de  groep wel   
steunen kan1 maar niet sterker maakt1   
integendeel1 en dat te  meer1 naar mate 
zij grooter en machtiger is4 ,de        
sterkste meest helpende  groep maakt    
haar leden het zwakst40 ,zo zou de zege 
der sterkste  groep--dus de kollektieve 
krachtmeting 7die oorlog heet7--de      
zwakste1  afhankelikste individuen      
kweken6 ,welk een contraselektie1 voor  
ieder1  wiens ideaal de sterken1 edelen1
 kloeken1 vrijen0 zijn6 ,en toch was    
die dat schreef ook een groot socioloog1
 wiens autoriteit door ,prof4           
,,steinmetz wel niet zal worden         
gewraakt4 ,het was ,prof4 ,,steinmetz4  
,maar toen was niet de verdediger van de
 oorlog1 van de groepsmacht  aan het    
woord1 die zich keert tegen gebrek aan  
,staatsgefhl01  tegen den bertriebenen  
,individualismus unserer ,kulturvlker01 
maar444 de individualistiese bestrijder 

van socialistiese groeps- en            
staatsmacht6#bj ,wie van beiden heeft nu
 gelijk8 ,ik zou zeggen1 geen  van      
beiden in zijn eenzijdigheid4 ,beide    
tendenties dienen erkend4  ,de          
werkelikheid en de sociologie en ,prof4 
,,steinmetz blijken ruimer  en wijzer   
dan zijn oorlogsfilosofie4#ba ,de vraag 
is nu maar1 of de  contraselektore dan  
wel de gunstige faktoren der kollektieve
 selektie  de overhand hebben4 ,wie     
durft dat eens en voor al1 of zelfs maar
  globaal beslissen8 ,wie zonder        
zekerheid ten deze nog oorlogsverdediger
  zijn8    #bj ,kritiek op de           
proletarische ,moraal van ,mevr4        
,,roland ,,holst40    #ba ,en zelfs deze
 erkent nog even 7bl4 #baf73 ,die       
grssere kollektive       ,kraft fllt    
durchaus nicht immer mit der grsseren   
,kraft der       ,individuen zusammen04 
,zie onder1 bl4 #ed4 noot4    ,vervalt  
zo reeds elke waarborg1 dat de          
machtigste groep de zedelik  en         
geestelik sterkste1 hoogststaande leden 

heeft--ook bij de  groepsmachtmeting0   
zelf1 bij het krijgvoeren1 komt nog de  
zedelike  contraselektie in het spel3   
hier als elders kan ruimer geweten      
ruimer  kans van winnen geven3 minder   
schroom voor onverhoedse aanval zonder  
oorlogsverklaring1 voor krijgsplan en   
strategie via woordbreuk en  schending  
van volkenrecht1 voor verraderlike      
spionnage en omkoperij1  voor valse     
stemmingmakerij 7blinde haat1 woede1    
verbittering71  voor wreedheid          
7terrorisering71 arglist en bedrog1     
kortom voor  allerlei voordelige        
,rcksichtslosigkeit in plaats van       
ridderlikheid1  rechtsontzag1 humaniteit
 en dergelijke sentimentaliteiten04 ,zo 
kn  ongunstiger volkskarakter1 lager    
peil van oorbaarheid tot de zege        
bijdragen4 ,misschien is de hoop niet   
ijdel1 dat wassende machten  tegen      
contraselektie0 van deze kant waken3 al 
te schennend optreden  kan reeds door de
 reaktie die het wekt 7het lan van      
heilige  verontwaardiging2 haat1 boykot 

enz41 ook bij de niet onmiddellik       
betrokkenen7 een misslag worden waarvan 
geldt3 c'est plus qu'un crime1  c'est   
une faute0#bb4 ,maar het blijft zelfs de
 vraag in hoeverre  krijgsleiding en    
landsverdediging0 zich de weelde van    
ridderlikheid  en geweten mag           
veroorloven ten koste van eigen volk en 
eigen zaak1  dus1 naar men gaarne       
gelooft1 van de hoogste en heiligste    
belangen  der mensheid--al zou men      
individueel ng zo zeer geneigd zijn1 ook
  van deze luxe ,,voltaire's woord te   
laten gelden3 ,le superflu1 chose       
trs-ncessaire4    #bb ,vgk4 reeds ,,hugo
 ,,de ,,groot1 ,de ,jure ,belli ac      
,pacis1 ,proleg4 #bg3       ,etiam ad   
amicitias conciliandas1 quibus ut       
singuli ita et       populi ad multas   
res opus habent1 multum valet opinio de 
bello       non temere nec injuste      
suscepto1 pieque gesto4 ,nemo enim se   
iis       facile adjungit quibus jus1   
fas1 fidem vilia putat03 ,ook voor de   
vriendschap1 die volken evenzeer als    

enkelingen voor tal van zaken           
nodig hebben1 is het van groot belang1  
dat men de oorlog niet       roekeloos  
noch onrechtvaardig ondernomen acht en  
waardig gevoerd4       ,want men sluit  
zich niet licht aan bij wie men         
beschouwt als       verachters van      
recht1 fatsoen en goede trouw4    ,de   
machtspreuk1 dat in elk geval ,krfte und
 keine ,schwchen0 tot  overwinning      
leiden1 vergeet1 dat er onzedelike      
kracht0 is1 of liever1  dat kracht0 en  
zwakheid0 hun zin verliezen1 wanneer men
 er andere dan  fysieke en              
intellektuele1 dus ook zedelike waarden 
onder verstaat4 ,want  dan rijst de     
vraag of voordeelverzakende zedelike    
schroom1 rechtszin1  ridderlikheid1     
goede trouw                             
enerzijds--krijgswinst-gevende          
wreedheid1  ruwheid1 ruim geweten       
anderzijds kracht0 dan wel zwakheid0    
moeten  heten4    ,het oordeel over     
selektie0 of contraselektie0 is alles   
behalve  eenvoudig4#bc    #bc           

,,steinmetz zelf erkent1 dass es sehr   
schwierig1 wenn nicht       unmglich    
sein drfte zu bestimmen1 was            
selektorisch1 was                       
kontraselektorisch zu heissen verdient4 
,es ntzt nicht viel ob       wir die    
,ausmerzung der starken ,konvarianten1  
die ,auslese und       ,erhaltung der   
,schwachen ,kontraselektion' nennen1    
denn es bleibt       die ,frage1 was wir
 auf dem wenig bekannten1 kaum          
vorurteilsfrei       zu betrachtenden   
,gebiete der menschlichen psychischen   
,eigenschaften--und auf diese kommt es  
uns hier doch hauptschlich              
an--schwach und was stark nennen40 7,ph4
 d4 ,kr4 blz4 #bfg74    ,in elk geval   
moeten we betwijfelen1 of in 't algemeen
 de  zachtmoedigste1 fijnzinnigste1     
ruimstdenkende volken het               
schrikwekkendst1 bruikbaarst materiaal  
zullen vormen voor het ietwat  ouderwets
 heetbloedig handgemeen of biezondere   
gemoedsbegaafdheid  zullen tonen voor   
het modern machinaal beulsbedrijf in    

koelen bloede4  ,m4a4w4 of niet ook     
waardeerbare zedelike karaktertrekken de
 ware  krijgsmansdeugdelikheid zouden   
kunnen schaden8      c4 ,de             
non-selektieve faktoren3 het            
oorlogstoeval4    ,doch heel deze       
contra-selektie der gewelddadige        
groepsmachtmeting  kunnen we laten voor 
wat ze bij gezette studie zal blijken te
 zijn--om  tans over te gaan tot ons    
afdoend argument3    de niet uit te     
schakelen non-selektieve faktoren3      
,de selektieverijdelende faktor bij     
uitnemendheid1 die de beweerde          
rechtvaardigheid der groepenkrachtmeting
 eenvoudig illusoir maakt en  in n slag 
te niet doet is3 het toeval2 toeval1    
voeg ik er in n  adem bij1 niet in de   
causale betekenis van het woord1 als    
tegenstelling  tot noodzakelikheid of   
wettelikheid1 of in de psychologiese zin
 van  het onvoorspelbare1 onberekenbare1
 onbedoelde1 niet verwachtbare1  van wil
 en weten onafhankelike 7schijnbaar of  
niet-adaequaat causaal  verband71 maar  

in de zuiver selektieve zin van3 faktor1
 onafhankelik  van de persoonlike te    
seligeren hoedanigheden1 onpersoonlik   
7toevallig07 verworven onpersoonlike    
strijdkracht4 ,bijvoorbeeld3 in  de     
ekonomiese strijd om het bestaan        
schakelt het toeval0 der geboorte  met  
zijn voorgiften0 de selektie op         
ekonomiese begaafdheid uit2  bij        
sollicitaties kan winnen1 wie toevallig0
 een kruiwagen heeft2  het toeval0 van  
weers- of terreinsgesteldheid kan voor  
een match  beslissend zijn4    ,toeval  
in selektieve zin is dus voor de        
oorlogselektie3    ,i4 al wat een staat 
op een gegeven ogenblik militair        
7over7machtig  maakt onafhankelik van de
 zedelike en geestelike vermogens der   
inwoners1 en    ,,ii4 al wat bij de     
krijgvoering zelf onafhankelik van deze 
morele en  intellektuele krachten over  
nederlaag of zege beslist4    ,keurden  
wij de oorlog uitsluitend op zijn       
zedelike selektiewaarde1  wat misschien 
ons recht of zelfs onze plicht ware1 dan

 hadden wij  het pleit nog veel         
gemakkeliker gewonnen--want dan zouden  
zelfs alle  intellektuele faktoren1 die 
een volk militair machtig maken en in de
  krijg zelf doen                       
zegevieren--non-selektief toeval zijn4  
,maar z streng  behoeven we niet eens   
met de oorlogselektie in het gericht te 
treden4    ,i4 ,de sterkste legermacht  
heeft op een gegeven ogenblik in 't     
algemeen1  ceteris paribus1 de staat met
 de talrijkste bevolking--met het       
meeste en geschiktste levend en dood    
oorlogsmateriaal4 ,talrijkheid  der     
bevolking1 staatsoppervlak en           
bevolkingsdichtheid--van hoe  velerlei  
toeval0 leren ons geschiedenis en       
aardrijkskunde niet hun  afhankelikheid6
 ,daar is de bodem- en                  
klimaatgesteldheid1 die zonder  schuld0 
of verdienste0 der eenmaal opwonenden1  
rijkdom 7nooit  vermoede mijnschatten1  
natuurlike verkeerswegen enz47 en       
verarming  7uitdroging1 overstroming1   
misoogst1 hongersnood7 bracht1 ziekten  

heeft gekeerd of verspreid4 ,daar zijn  
die soms reeds in dubbele zin           
historiese0 machten1 die met volken en  
landen als met legblokken  hebben       
gespeeld3 dynastieke huweliken1         
erfopvolging en verdragen1 om  slechts n
 groep te noemen2 daar is verschil in   
rasvruchtbaarheid en  derg4 bij gelijk  
moreel en intellektueel peil2 cultus1   
die hele stammen  door zelfopoffering en
 zelfverarming decimeerde1 en hier      
verbrokkelend1  ginds weer bindend      
werkte2 toevallige nabuurschap van      
machtiger of  kleiner1 hoger ontwikkelde
 of minderwaardige1 assimileerbare of   
assimilerende1 sterkend of verderfelik  
werkende stammen en kulturen2  dan      
vooral de oorlogsuitslagen zelf met al  
hun aanstonds te noemen                 
toevalligheden--kortom dat alles1 wat in
 elk geval tot resultaat had de         
werkelikheid1 die tans vr ons ligt3     
kleine en grote staten1 militaire       
dwergen en militaire reuzen op gelijk of
 overeenkomstig kultuurpeil3            

,zwitserland1 ,belgi1 ,nederland1       
,denemarken naast ,frankrijk1           
,duitsland1  ,itali1 de ,verenigde      
,staten--en krasser nog3 staatjes1 die  
zedelik  en geestelik aan de spits der  
wereldbeschaving staan en militair in   
't niet zinken bij de grootste          
volkrijkste staten met een kultureel    
achterlike1 ja ten dele nog barbaarse   
bevolking3 ,china1 ,rusland naast       
,nederland1 ,finland4 ,hoe overwegend   
moeten de contra-selektieve  en         
non-selectieve faktoren zijn van        
grote-staten-vorming1 om tot  dergelijke
 resultaten te kunnen leiden6 ,hoe      
ongenadig logenstraft en  weerlegt de   
werkelikheid het keurig eenzijdig betoog
 van het edel  selektief gehalte van    
militaire staatsmacht4 ,wee1 zo         
,nederland zich  militair moest meten   
met ,rusland4 ,maar een vergelijking op 
al die  bovengenoemde faktoren1 op      
volks- en staats-gezondheid1 op welvaart
 en  ontwikkeling enerzijds--en         
anderzijds op korruptie1 luiheid1       

nepotisme1  volksverdomming1            
machtsmisbruik1 rechteloosheid444 zou   
wel niet al  te sterk pleiten voor de   
superioriteit van de grootste1 militair 
machtigste staat4#bd ,gelukkig is hier  
een militaire krachtmeting  niet        
waarschijnlik4 ,maar dat is een         
gelukkig444 toeval0 van ligging1        
nabuurschap4 ,neem ,finland4 ,en        
,,steinmetz zelf geeft u toe1 dat hier  
ein  sittlich reines1 begabtes1         
liebenswrdiges ,volk durch ein rohes1   
aber  starkes und grosses unterdrckt    
wird40    #bd ,men leze ,,steinmetz'    
eigen oordeel over ,rusland1 ,ph4 d4    
,kr4       bl4 #agf vv43 ,weder im      
,frieden noch im ,kriege kommen durch   
die       prinzipielle ,korruption der  
russischen ,verwaltung die rechten      
,leute an die rechte ,stelle4 ,hofgunst 
und ,cliquenwesen entscheiden       hier
 alles1 und wie niederdrckend muss eine 
solche ,sachlage       auf die          
,entfaltung alles ,charakters und aller 
,anlage wirken6       ,verschleuderung  

des ,menschenmaterials ist hier die     
,regel4 ,wie       verderblich ist eine 
solche ,regierung1 wie tief steht ein   
,volk1       das sie duldet60    ,kom1  
laat mij u zijn menselike               
verontwaardiging niet onthouden over    
,finlands rampzalig lot3 ,das humane    
,gefhl emprt sich schmerzlich  in einem 
solchen ,falle von rcksichtsloser       
,unterdrckung durch die  grobe          
,uebermacht1 tiefes ,mitleid mit den    
ihrer freien ,selbstbestimmung          
,beraubten drngt sich auf1 besonders    
wenn ein freies1 gebildetes  ,volk in   
dieser ,weise in die ,herde der rohen1  
geknechteten ,barbaren  zurckgedrngt    
wird40#be ,,steinmetz zelf erkent offen0
 de  moeilikheid0444 en bewijst zijns   
ondanks de onmogelikheid1 einen  solchen
 ,fall noch gnstig zu deuten04 ,immers1 
de capitulerende vraag3  ,warum sollte  
es keine ,ausnahmen geben80 schijnt mij 
al even weinig  troostrijk voor de      
overweldigde uitzonderingsgevallen en   
ons beledigd  rechtsgevoel1 als de      

blijmoedige variaties op het thema3 men 
kan  nooit weten waar het goed voor     
is4#bf ,maar wat men wel weten kan  en  
moet is dit3 met de toegegeven          
mogelikheid en werkelikheid van         
uitzonderingen0 valt reeds elke waarborg
 van het selektief recht1 de  innere    
,gerechtigkeit0 van elke bepaalde       
groepsmachtmeting1 van elke  bepaalde   
oorlog4 ,oorlog die deze                
rechtvaardigingsgrond mist444 het is    
een rechter over leven en dood1 over het
 lot van volken--in een vlaag  van      
waanzin6    #be ,der ,krieg p4 #bc4     
#bf ,zie p4 #bd3 ,ist es gar nicht      
mglich1 dass schliesslich die           
,einverleibung ,finnlands durch         
,russland bedeutend mehr ,gutes als     
,schlechtes verursacht haben wird8444   
,war die ,zerstrung von                 
,jerusalem1 welche die vielen eifrigen1 
aktiven ,juden wie einen                
,sauerteich in das mittellterliche      
,europa verbreitet hat1 kein       ,glck
 fr die ,welt8 ,kann die ,amalgamirung  

der ,finnen durch die       ,russen     
nicht ebenso ntzlich fr ,russland       
wirken8444 ,es ist sehr       schwer in 
die ,zukunft zu blicken04 ,m4 a4 w43    
utilisties is elk       oordeel         
voorbarig en ,satan mogelik een         
respektabel heer4    ,,ii4 ,edoch--al   
geven we voor een ogenblik eens toe1 dat
 de militaire  macht van een staat een  
maatstaf is voor het zedelik en         
geestelik  peil1 voor de kultuurwaarde  
der bevolking--of stel1 dat in het      
allergunstigste geval de legermachten   
eens ten naaste bij aan  dit ideaal     
beantwoordden--dan komt nog weer de     
oorlog zelf1 de  krijgskans met al z'n  
non-selektieve faktoren1 met z'n toeval0
  alle selektiewaarborgen verijdelen3   
want selektief toeval is    #a4 heel het
 veldheergenie4 ,het is niets dan een   
gelukkig toeval  voor een volk1         
onafhankelik van zijn gemiddeld         
kultureel peil1 op  een gegeven ogenblik
 een geniaal legeraanvoerder ter        
beschikking te  hebben4 ,zelfs de groter

 bekwaamheid of eendracht der           
krijgsleiding  is niet alleen van       
selektieve faktoren 7meer of minder     
korruptie1  kastebevoorrechting en      
derg471 maar ook van allerlei toeval0   
afhankelik 7ziekte1 dood1 al wat tot    
plotselinge vervanging leidt74    ,van  
selektief standpunt is het dus niet te  
betreuren maar nog een  geluk1 wanneer  
buitengewone beslissende superioriteit  
of genialiteit  bij de krijgvoering     
vergeefs op zich laat wachten44 ,maar   
uit te  schakelen schijnt ook voor de   
toekomst trots de steeds betere         
verkenningsdienst en geringer 7maar door
 uitvindingen weer te  vergroten7       
verrassingskans1 noch deze faktor noch  
zijn non-selektief  gehalte1 zolang nog 
staten of volken hun toekomst1 hun      
bestaan dusdanig  roekeloos op het spel1
 het krijgspel zetten4    #b4 alle      
oorlogsbondgenootschap4 ,hoe wordt reeds
 principieel het  keurig selektie-schema
 door deze faktor omvergekegeld6 ,want  
laat nu  de grote militair-machtige     

staat betekenen het superieure volk444  
de  vele inferieure volkjes1 tot        
grote-groepvorming onmachtig--ze kunnen 
samen strijdend door tijdelike eendracht
 macht en overmacht maken2 en  precies z
 als de lichamelike faktoren1 die het   
individu sterk maken  bij de fysieke    
worsteling tussen individuen worden     
uitgeschakeld door  groepshulp--z worden
 al die kulturele deugden1 waar de      
staatsmacht van  heet af te             
hangen--buiten geding geschoven door    
oorlogsbondgenootschap4  ,vele kleinen  
maken--en breken--een grote4    ,dat is 
de negatieve principile zijde4 ,en nu de
 positieve kant der  praktijk--de       
faktoren die in de plaats treden van het
 uitgeschakelde1  de voorwaarden1 die   
tot bondgenootschap leiden3 kan men zich
 die  toevallig01 futiel1 onkultureel   
genoeg denken8 ,waar blijft in heel  dat
 diplomatenspel1 die wisseling van      
wereldpolitieke konstellaties1          
kombinaties en machinaties het verband  
met zedelik of geestelik  kultuurpeil8  

,of met dieper geest- of                
rasverwantschap1 volks-antipathie  of   
rassenhaat1 karakterverschil of         
-overeenstemming8    ,turk en ,pruis en 
,oostenrijker hier1 ,rus en ,engelsman1 
,fransman en  ,japanner ginds--ze gaan  
nu broederlik samen1 ,brit en ,duitser1 
,pruis  en ,rus ze zijn nu geslagen     
vijanden4 ,maar is er iets              
oppervlakkigers  dan wapenbroederschap  
en oorlogsvijandschap8 ,vijanden waren  
binnen de  laatste eeuw 7een moment in  
het volkerenleven7 ,fransen en          
,engelsen1  ,engelsen en ,russen1       
,russen en ,fransen1 ,pruisen en        
,oostenrijkers1  ,noord- en             
,zuid-,duitsers1 ,russen en             
,japanners1--wapenbroeders ,fransen  en 
,duitsers1 ,duitsers en ,russen1        
,oostenrijkers en ,russen1 ,engelsen en 
,duitsers4444 ja1 ware niet nog         
,,bismarck's hoogste triomf geweest een 
bondgenootschap met ,rusland1 en wordt  
niet zelfs tans nog1 tijdens  de oorlog1
 aan een nieuwe ,drie-keizers-bond1 een 

nieuwe ,heilige  ,alliantie0 gedacht8   
,wel heilig en diep is wat die          
partijgroepering heel  de geschiedenis  
door heeft beheerst444    ,voor de krijg
 van staat tot staat heet               
oorlogsaanleiding of -oorzaak  selektief
 van weinig of geen belang3 ,die        
,veranlassung des ,krieges kann  emprend
 ungerecht oder lcherlich oberflchlich  
sein04444 de sterkste  7dus naar de leer
 de waardigste67 wint2 het zij zo1 maar 
voor de hier  behandelde                
bondgenootschappelike groepering wordt  
de futiliteit1 ja  frivoliteit die daar 
heerst en beslist1 heel die van oorlog1 
van  statenmachtmeting onafscheidelike  
karakterloze diplomatieke strategie1    
die nauweliks een ander gebod toelaat   
dan samenspanning om overmacht1         
selektief tot de grote toevalsfaktor1   
die de zege der kwaliteit  7toegegeven  
dat de groep kwantiteit stempelt tot    
kwaliteit--want daar  komt de           
verdediging van het groepsgeweld        
eigenlik op neer7 wederom  verijdelt    

door kwantiteit3 niet meer de sterkste  
7edelste67 maar  het overmachtig aantal 
zwakkeren 7minderwaardigen67 wint6 ,en  
al is  de sterkste--die tegenwerping    
verwacht ik--weer de meest begeerde     
bondgenoot 7maar allicht ook de         
meestbelaagde vijand7--altijd zullen  de
 zwaksten weer naar verhouding het meest
 geneigd en genoopt zijn tot            
samenspanning1 tot evenwichtvorming01   
tot kwantitatieve vergoeding  van hun   
kwalitatief te kort3 wie niet sterk is  
moet slim zijn#bg4    #bg ,al is een    
staat zo vollstndig faul0 als ,turkije1 
oorlog1       immers bondgenootschap1 kn
 hem op de been helpen en houden1       
i4p4v4 zermalmen06 ,en bondgenootschap  
kn het korrupte0 ,rusland       zelfs   
over ,duitsland doen zegevieren6        
,maar de oorlogsapologie heeft zover ik 
weet dit punt vergeten4    #c4          
,gelijksoortig selektieverijdelend      
toeval als het  bondgenootschappelik    
gelijktijdig is het niet-eens verenigd  
maar  opeenvolgend aantal vijanden3     

,heeft de sterkste 7zeg superieure7  van
 twee staten het eindelik gewonnen1 dan 
kan hij1 nog uitgeput of  verzwakt1 door
 een nieuwe1 weliswaar inferieure1 maar 
kersverse vijand  worden aangevallen en 
verslagen4444 in strijd met alle regelen
 der  oorlogsapologie6 ,langs een omweg 
van tijd wordt dus ook hier weer        
kwaliteit door kwantiteit1 recht door   
macht overweldigd6#bh    #bh ,,steinmetz
 zelf laat op deze manier wel even      
terloops de voordelen       van de zege 
verloren gaan1 doch staat er niet verder
 bij stil3       ,der ,sieg war ein gar 
zu kompliziertes ,resultat gar vieler   
,faktoren1 ausserdem ist er nur das     
,ergebnis einer ,krftemessung           
zwischen zwei ,vlkern1 das siegende     
,volk kann sofort aller ,gewinne        
seines ,sieges verlustig gehen1 wenn es 
im ,vergleiche mit neuen       ,gegnern 
den krzeren zieht4 ,so ,japan nach der  
,besiegung ,chinas04       7bl4 #beg1   
,ph4 d4 ,kr47    ,zo wordt aan oorlog   
een hogere historiese gerechtigheid     

voltrokken1 dan  van oorlog zelf te     
wachten valt3 zijn vitium               
originis--geweld boven  recht--blijkt   
zijn noodlot1 dat hem altijd weer       
achterhaalt en waaraan  zijn eigen recht
 te gronde gaat4    #d4 ,behalve die    
diplomatieke konstellatie is selektief  
krijgstoeval3  de oorlogspolitieke      
positie tengevolge der ligging 7,belgi1 
dat de  zonde begaan heeft1 bufferstaat 
te zijn2 vgk4 de militaire positie van  
,nederland1 ,zwitserland1 ,i,jsland1    
,skandinavi1 ,finland72 de terreins-  en
 weersgesteldheid3 vernamen we niet     
onlangs1 hoe mist of nevel  ,,napoleon  
bij ,waterloo een halve dag te laat en  
,,bl,,cher zodoende trots  de slechte   
wegen nog op tijd heeft doen komen8 ,en 
heeft niet water  en ijs reeds tal van  
krijgskansen doen keren8 ,denk eens1 aan
 welke  soort machten hier door oorlog  
het volkerenlot 7indien en voorzover    
daarover oorlog beslist7 blindelings    
wordt overgeleverd6    #e4 ,voorts het  
toeval der groter of geringer ekonomiese

  onafhankelikheid van bepaalde vijanden
 en het daardoor gegeven                
uithoudingsvermogen4 ,bodemgesteldheid1 
klimaat1 oogst enz4  beslissen1 in      
hoever een staat zich zelf min of meer  
bedruipen kan1  weer trots zijn zedelik 
of intellektueel peil2 daar is b4v4 de  
toevallige voorraad kali of             
chilisalpeter of koper--het is geenszins
  ondenkbaar dat zulk een faktor3 gebrek
 aan ammunitie1 aan kunstmest1  voor een
 oorlog beslissend werd6#bi    #bi ,deze
 faktor schijnt van toenemende          
betekenis1 ook naarmate meer            
staten aan een oorlog deelnemen2        
belangrijk toevalselement       blijft  
hier mede de wisseling van bondgenoot en
 vijand2 tegen       internationale     
ekonomiese afhankelikheid kan men zich  
enigszins       wapenen2 maar het is van
 wereldekonomies standpunt jammerlike   
krachtsverspilling1 waardeverlies1      
lijnrecht indruisend tegen       de     
ontwikkeling van het mensheidsorganisme1
 die steeds groter       onderlinge     

afhankelikheid der organen1             
arbeidsverdeling1       specificering en
 circulering 7vrij ruilverkeer7 vereist 
en       meebrengt4 ,gelukkig mogen we  
verwachten1 dat deze ontwikkeling       
meer tegen oorlog zal vermogen dan deze 
reaktionaire       oorlogstendentie     
tegen de ontwikkeling4    #f4 ,het      
veelsoortig toeval1 dat de stemming1 het
 lan van  legers en volk beheerst3      
aanvankelik succs of chec1 de pakkende  
leus1 de welkome grief en wat niet al2  
de binnenlandse politieke  konstellatie3
 overgangsperioden of gevestigd         
evenwicht1 meer of  minder gelukkig     
bewind2 de populariteit van de oorlog1  
met een  wellicht contraselektieve      
faktor3 hoe zelfstandiger1 objektiever1 
rechtvaardiger1 ruimer1                 
onchauvinistieser de geesten1 des te    
meer  kans op kritiek1 gewetensbezwaar1 
oppositie en op edelmoedigheid en       
verzoenlikheid4#cj    #cj ,men zie1     
welke machten ,,steinmetz zelf1 wel niet
 zonder tegenzin1       te hulp moet    

roepen tegen te0 lange oorlogsduur3     
,friedensliebe1       ,cosmopolitismus1 
commercielle ,bedrfnisse1 ,geldmangel1  
internationales ,vereinsleben           
7,socialdemokratie7 und hnliche         
,umstnde werden den ,drang zum schnellen
 ,frieden noch bedeutend                
verstrken40 7,der ,krieg1 p4 #dh2 vgk4  
,ph4 d4 ,kr4 p4 #bhg vv47    #g4        
,eindelik het huiveringwekkend toeval1  
dat bij de bewapening  alle selektieve  
faktoren van rijkdom1 industrieel en    
technies  peil kan verslaan3 ik bedoel  
nog niet1 welke staat op een gegeven    
ogenblik toevallig0 7want wat bepaalt   
niet al het moment der                  
oorlogsverklaring87 het best klaar0 en  
dus allicht in dubbele  zin de          
meestgerede0 partij was 7vgk4 ook hier  
weer de rol  van binnenlandse politieke 
verhoudingen3 macht en drijven van      
oorlogsbelanghebbenden7--maar wat ik    
bedoel is de rol1 voor  uitvindingen    
weggelegd4 ,laat de schrik der          
#db-;c,m4-mortieren uit  taktiek        

overdreven zijn--waarom zou de wedstrijd
 tussen vestingwal of  pantserplaat en  
projektiel niet door zulk een mortier of
 hypermortier  beslist kunnen wezen--en 
een nederlaag voorkomen1 een oorlog     
gewonnen8  ,of stel1 dat n der partijen 
z'n vijand verrast met hyperbommen1 die 
hun tienduizenden verslaan#ca1 of met   
een onderzeer of luchtschip  waartegen  
geen weermacht bestand blijkt444 ,het   
ingenieurspeil kan  hier en ginds op    
precies dezelfde hoogte staan--en het   
selektief  toeval van een beslissende of
 beslissing-wijzigende uitvinding1 een  
luguber geniale inval1 mogelik van een  
vreemdeling1 wie weet1 uit  het later   
vijandelik0 land1 door de meestbiedende 
of de eerste de  beste gekocht444 maakt 
alle technies meesterschap te schande1  
te  schande kultuurpeil en volkskracht  
en heldenmoed en groepselektie en       
oorlogsapologie4 ,en terwijl militair en
 diplomatiek krijgsbeleid hun           
noodlottige toevalsrol vooral in het    
verleden hebben gespeeld1 opent  juist  

de toekomst1 naar het schijnt1 voor de  
gruwel van het technies                 
uitvindingstoeval onbegrensde           
mogelikheden444    #ca ,om zijn stelling
 te verdedigen3 ,je schrecklicher die   
,waffen1 je       blutiger die          
,schlacht1 um so krzer und weniger      
blutig der ,krieg40       oppert        
,,steinmetz 7,ph4 d4 ,kr4 #bia73 ,wenn  
es mglich wre1 gleich       im ,anfang  
des ,feldzuges durch irgend eine        
verborgene ,mine #ejjjj       ,mann in  
die ,luft zu sprengen1 so wrde der      
ungeheuere ,schrecken       den ganzen  
,krieg mit einem ,male beenden1 und     
damit all sein       ,jammer und ,elend4
 ,das entsetzliche ,sprengmittel wre    
somit eine       grosse ,wohltat0 7ik   
cursiveer74    ,hoe nu8--een grote      
weldaad1 die ons in n slag van de       
zegeningen des  oorlogs1 van zijn       
onmisbare selektieve funktie1 van zijn  
alzijdig  richterschap berooft8 ,of     
springt zo'n beslissende mijn alleen    
voor  de machtigste staat of het edelste

 volk8 ,hoe ondoorgrondelik zijn uw     
wegen1 o oorlogsapologie6           99  
99       99       99       99    ,nemen 
wij nu in aanmerking1 dat juist het     
krijgskansspel tot dusver  in de        
geschiedenis een hoofdrol heeft gespeeld
 bij de bepaling der  staatsgrenzen1 dan
 begrijpen wij1 hoe staatsmacht en      
oorlogsverloop  in n vicieuse cirkel1 n 
draaikolk1 hun beider toevalsfaktoren   
rondwentelen1 de rode maalstroom van het
 oorlogstoeval1 waarin alle             
oorlogsrecht en oorlogsredelikheid      
verdwijnt4    ,en in die maalstroom     
moeten wij het lot der volken werpen8   
,von ,zuflligkeiten hngt das ,geschick  
der ,vlker nicht ab01 zegt  ,,beloch en 
met begrijpelike graagte zegt           
,,steinmetz het hem na4#cb    #cb ,ph4  
d4 ,kr4 bl4 #ahd en ,der ,krieg1 bl4    
#bb4    ,dat klinkt overtuigend1 voor   
wie bij toeval0 denkt aan wat in strijd 
zou zijn met historiese noodwendigheid4 
,maar het wordt een vrome  wens of een  
met de werkelikheid vloekend optimisme1 

wanneer men 7met  ,,beloch7 toeval0     
neemt in onze zuiver selektieve zin van 
zegefaktor1  onafhankelik van 's volks  
zedelik en geestelik peil--en oorlog het
 lot  van volken beslist4    ,want de   
werkelikheid1 de resultante van alle    
selektieve1  contra-selektieve en       
non-selektieve faktoren1 die ik heb     
genoemd en die  ik heb vergeten--toont  
ons onder de staten nu eenmaal militaire
 reuzen1  korrupt1 voos en barbaars en  
militaire dwergen1 kerngezond1 fysiek1  
moreel en intellektueel in 't voorste   
gelid#cc--zo goed als omgekeerd4  ,en   
het verwondert ons niet--want reeds om  
de boven aangewezen faktoren  zou het   
een wonder wezen zo het anders ware4    
#cc ,mij dunkt1 geschiedenis1 kunst en  
wetenschap van ,nederland       bewijst 
wel1 dat de kleinheid van een volk nog  
niet wil zeggen       ,zwerghaftigkeit  
der ,interessen04      d4 ,besluit3     
,oorlog als wereldgericht4 ,des ,pudels 
,kern4    ,zo heeft dan ons betoog in   
overeenstemming met de werkelikheid     

bewezen3  ,oorlog mist1 theoreties en   
prakties1 feitelik en in wezen1 elke    
waarborg van selektieve                 
rechtvaardigheid1 van kultureel gunstig 
in  plaats van verderfelik selektief    
effekt4 ,daarmee is zijn vonnis ook  ten
 deze geveld4 ,de zekerheid van         
oorlogsrampen en oorlogsoffers zonder   
zekerheid van kultuurgewin1 ja1 met kans
 op kultuurverlies--het is een          
onverdedigbare gruwel4    ,wij hebben   
gezien1 historiese noodzakelikheid kan  
selektief toeval  en doemwaardig onrecht
 zijn4 ,en wij zullen ons niet overgeven
  aan een historisme1 dat spreekt van   
onvermijdelik--derhalve                 
rechtvaardig0#cd--;dat van enkelingen1  
volken en staten verkondigt3  ,was uns  
und sie als ,ausfluss der ,vergangenheit
 trifft1 muss als  ,folge hingenommen   
werden40#ce ,een historisme1 dat zich   
niet alleen  tegen onhistories          
radikalisme0 maar ook tegen actualisme0 
keert1  omdat het in de grond berust op 
een fatalisties naturalisme1 bewust  en 

metterdaad reeds lang verloochend1 maar 
onbewust nawerkend en  doorbrekend in   
een tragies pessimisme ten aanzien van  
de kleine01  domme0 mens1 zijn geest en 
zijn macht1 gepaard aan een even tragies
  optimisme ten aanzien van de grote0   
wijze natuur4#cf ,vandaar dat  smalen op
 het recht der mensen met hun           
ehrfurchtloses ,eingreifen01            
ausgeklgelte ,mittelchen0 van uns und   
unseren ,machenschaften01  den          
optimistischen ,wahn1 die ,menschenwelt 
duren unsere berechneten  ,eingriffe    
gestalten zu knnen0444 en vandaar       
anderzijds die dithyramben  op de oorlog
 als ,richter und ,reformator03 ,und    
gerade seine  ,gerechtigkeit1 ohne      
,gericht und ,richterspruch1 ist die    
allerhchste1  weil die allersicherste1  
sie beruht nur ik cursiveer auf der     
inneren ,notwendigkeit1 der             
,gerechtigkeit der ,natur1 die der      
usseren1  der vom ,menschen eingesetzten
 so unendlich weit vorzuziehen ist0#cg2 
de oorlog der ,staatenhenker wie kein   

anderer01 voltrekt het vonnis  der      
historische ,gerechtigkeit0444 ,es giebt
 nichts ,grossartigeres1  nichts        
,erhebenderes und nichts ,ntzlicheres   
als dieses unerbittliche  ,urteil604444 
#cd ,ph4 d4 ,kr4 bl4 #aga3 ,die ,grsse  
des ,staates ist also die               
natrliche1 unvermeidliche und daher     
gerechte ,folge seiner ganzen           
,vergangenheit40    #ce ibidem4    #cf  
,dieser ,zug der ,naseweisheit geht     
durch unsere ganze ,zeit2       den     
dummen ,menschen wird ,vertrauen1 den   
natrlichen ,prozessen wird              
,misstrauen entgegen-gebracht04 7#bcf7  
#cg bl4 #bbb4 ,vgk4 even kras bl4 #bhc3 
,die ,gerechtigkeit des       ,krieges  
ist eine unfehlbare61 nie aussetzende1  
eben weil       sie eine automatische   
ist1 eine1 die in der ,natur der ,dinge 
unwandelbar begrndet und keines         
,richterspruchs bedrftig ist40          
,heilige oorlog--vlees geworden         
onfeilbare gerechtigheid--hoe moet      
uw belijder u vereren6    ,ziedaar kern 

en wezen van die ,philosophie des       
,krieges04    ,een natuur-optimisme1 dat
 ons even roekeloos dunkt1 verrucht0 zou
  ,,schopenhauer zeggen1 als ons die    
statenbeul0 reeds is gebleken4  ,wij    
hebben de waarborgen van gerechtigheid1 
die hij bood1 gewogen  en te licht      
bevonden--hij bleek te verschalken door 
list1 veil voor  toevallige macht1      
zonder beginsel en zonder geweten4      
,natuurlik en histories noodwendig is   
ook het veile1 gewetenloze1             
rechtsverkrachting zo goed als het      
nog-niet-rechtelike4 ,ook het           
onredelike ligt in de rede02 wat        
werkelik is kan onredelik1 wat  redelik 
is onwerkelik zijn4    ,die             
,weltgeschichte ist das ,weltgericht0444
 dewijl de levende winnaars  en         
overweldigers de geschiedenis schrijven 
en ,tote stille ,leute zijn4  ,maar de  
,waldenzen en ,albigenzen aller tijden  
en al die nooit geweten en  vergeten    
martelaren1 al die ware roemloze helden 
van de nog ongeboren  of verloren zaak1 

al die gesmoorde vermoorde              
minderheden--welk een  wereldgericht    
zouden zij houden over de               
wereldgeschiedenis6 ,gloria  victis6    
,de oude ,dessauer0 moge gelijk hebben3 
,der liebe ,gott ist immer mit  den     
strksten ,bataillonen0--de oude ,cato0  
had geen ongelijk3 ,victrix  causa deis 
placuit sed victa ,catoni4#ch    #ch ,de
 goden kozen partij voor de             
winnende--voor de verloren zaak ,cato4  
,de minderheid heeft niet altijd gelijk 
en het succs niet altijd  ongelijk--maar
 wij wraken meerderheid1 overmacht en   
geschiedenis1 god  ,bonus ,eventus1 als 
richter over goed en kwaad1 recht en    
onrecht4    ,alles rcht und lohnt       
sich0--op het toneel4    ,en wanneer dit
 optimisties en fatalisties naturalisme 
zich blindelings  neerlegt bij ,sieg und
 ,niederlage0 als ,endpunkte            
naturnotwendiger  ,prozesse0 en zich    
rauweliks keert tegen 's mensen         
,urteilssprche  als ,ergebnisse         
menschlichen ,nachdenkens1 menschlicher 

,vorurteile  und ,neigungen01 dan       
verzaakt het niet alleen menselike rede 
voor  onmenselike natuur1 maar ook zich 
zelf4 ,want zijn deze laatste           
,ergebnisse niet evenzeer               
naturnotwendig01 evenzeer ,endpunkte    
naturnotwendiger ,prozesse08 ,en zou    
niet van alle machten der natuur1  der  
werkelikheid de bewuste rechtswil en het
 rechtsbesef 7rechtsgevoel  en          
rechtsbegrip7 juist datgene zijn1 wat   
het zekerst gericht is op               
verwezenliking der gerechtigheid1 op    
terzijdestelling van vooroordeel  en    
partijdige neiging1 op kering van       
machtsmisbruik1 willekeur en blind      
onrechtvaardig toeval8    ,wij          
overschatten niet taak en betekenis van 
rechtspraak en  scheidsgerecht voor     
enkelingen en volken4 ,wij hebben boven 
reeds  betoogd1 waarom zonder oorlog de 
toekomst van rassen en volken en  heel  
de mensheid0 evenmin durch              
,richterspruch nach ,schtzung und       
,gesetzesparagraphen0 zal worden        

bepaald1 als tans de toekomst van       
burgers en gezinnen1 steden en          
geestesstromingen door wetsartikeltjes  
wordt beheerst of vastgesteld4 ,maar zo 
als het recht hier de  naturnotwendige0 
en aan tiefgewurzelte ,neigungen0 te    
danken fysieke  geweldpleging1          
mishandeling1 roof en doodslag heeft    
uitgeschakeld naar  vermogen1 zo kan en 
moet het helpen om diezelfde            
naturnotwendigen  ,prozesse0 te         
verdrijven uit volkerenverkeer en       
statenverhouding4  ,want ook hier heerst
 niet recht1 maar de gewetenloze ,riese 
,zufall0  7,,nietzsche7 zolang de       
natuur0 met haar oorlog er heerst4      
,zo wraken wij dus de innere            
,gerechtigkeit der ,natur0 in het       
algemeen  en de oorlog als rechter in   
het biezonder4    ,daarmee is het pleit 
feitelik beslecht4 ,alle andere deugden 
van de  oorlog hangen aan zijn          
selektieve rechtvaardigheid4      #c4   
,oorlog als hervormer en opvoeder4      
,met de oorlog als ,rechter valt de     

oorlog als ,reformator4 ,om dezelfde    
onbetrouwbaarheid4 ,zijn dure lessen    
kunnen verkeerd uitvallen3 de  nederlaag
 kan verzwakken en in stand houden1 de  
overwinning verslappen  en winst brengen
 7ook aan de verkeerde kant71 het       
krijgskansspel luidt  nu eens qui perd  
gagne1 dan weer qui gagne perd4 ,we     
zagen dat boven4  ,en erkent niet       
,,steinmetz zelf1 dat mensenverlies en  
contraselektie  door oorlogen fataal0   
kan worden1 dat immers oorlogen abnorm  
hufig1  blutig und ohne entsprechenden  
,gewinn fr die ,entwicklung und die     
,expansion des betreffenden ,volkes     
stattfinden0 kunnen8#ci ,neen1 de       
werkelikheid pleit ook niet             
ondubbelzinnig voor de opvoederstalenten
  van oorlog4 ,zijn de ,turken1 van ouds
 de krijgers bij uitnemendheid1         
pioniers der beschaving8 ,bij al hun    
oorlogen zijn ,rusland of ,turkije  of  
de andere ,balkanstaten tamelik voos en 
achterlik gebleven1 bij al  hun vrede   
bleven ,nederland en ,skandinavi nog    

tamelik gezond en op  peil4#dj          
,exaktheid van berekening of            
bewijsvoering is hier natuurlik  weer   
uitgesloten2 de geschiedenis kent bloei 
en verval na nederlagen  evenzeer als na
 overwinningen3 propter of ondanks8 ,om 
't even4 ,in geen  geval betekent vrede3
 stilstand1 bederf4 ,staten en volken   
bloeien  en kwijnen in vredestijd1      
zonder oorlog1 als gezinnen en steden1  
ondernemingen en partijen--nooit is     
vrede strijdeloosheid1 integendeel1     
arbeid en wedijver1 het eigenlik        
ekonomies1 politiek en geestelik  leven1
 produktie1 wetenschap1 kunst ze        
vereisen vrede--ze staan  stil1 liggen  
lamgeslagen tijdens oorlog4 ,de zgn4    
,godsvrede0 juist is  stilstand van     
produktieve1 levenwekkende strijd--wee  
zo hij lang zou  duren4 ,en gelijk de   
vrede beschikt over een gezondhoudende  
dynamiek  zo heeft hij ook zijn         
genezende1 zuiverende1 bederfkerende    
dynamiese  faktoren3 al wat ziekelik of 
verkeerd of onvoldoende funktioneert in 

volk of staat1 al wat voos of rot       
is--wekt leed1 ellende1 misnoegen1      
ontevredenheid1 verontwaardiging        
7,emprung0371 verzet 7,erhebung037  tot 
opstand toe1 reformatie of revolutie4   
,ziedaar het richtend en  hervormend    
automatisme1 bestemd en geschikt voor de
 taak waarin  oorlog jammerlik te kort  
schiet4#da ,van de ,russies-,japanse    
oorlog  lezen wij3 die ,russen der      
hchsten und gebildetsten ,kreise        
begehrten  die ,niederlage ihrer ,heere1
 da sie wussten1 dass die ,auferstehung 
ihres ,volkes hierdurch am besten       
gefrdert wrde40#db ,de oorlog  bracht de
 nederlaag4 ,maar de hervorming of      
omwenteling bracht hij  niet4 ,als een  
onfeilbaar0 middel tegen alle kwalen bij
 geval niet  helpt1 ligt dat niet aan   
het middel1 maar aan de patint3 ,wie    
gewissenlos1 wie tierisch abgestumpft   
muss eine ,regierung sein1 die  durch   
solche ,stimmung der besten ,brger nicht
 bewogen wird1 die  grndlichste         
,reformation durchzufhren04--,wij       

ontkennen niet1 dat ook  oorlog een     
kata-strofe is1 in de dubbele zin van   
het woord1 ramp en  ommekeer1--en als   
zodanig z'n goede zijde heeft--wel      
allereerst deze  negatieve1 zich te     
keren tegen zich zelf1 z'n eigen einde  
telkens te  verhaasten naarmate hij     
ergerliker woedt--en op de duur zich    
zelf  ondragelik en onmogelik te maken1 
maar tegenover de zeer onzekere  kans op
 een versnelling van vooruitgang1 die   
zijn schok1 zijn keer  kn brengen1 staat
 hier wederom de zkerheid van stage     
vertraging  door zijn gewapende vrede1  
met z'n milliardenoffers1 jaar in jaar  
uit  onttrokken aan sociale1            
produktieve1 levenreddende1             
leedopheffende1  volkskracht en         
volksverheffing dienende doeleinden4#dc 
,wel zwaar is  de verantwoordelikheid   
van wie voor z onzeker een goed z zeker 
een  kwaad aanvaardt6 ,ik laat nu nog   
buiten geding de naar het schijnt  nog  
lang niet overal uitgespeelde rol van   
leger en militarisme als  bolwerk van   

behoud en reaktie1 van feodaliteit01 als
 rem voor  stoffelike en geestelike     
volksbevrijding--en ik herinner er hier 
slechts terloops aan1 dat het beste1 wat
 van de oorlog als opvoeder  der        
soldaten en officieren die er aan       
deelnemen kan worden gezegd1  nog dit   
is1 dat de te verwachten ,zunahme von   
,roheit1 ,grausamkeit1  ,missachtung    
fremden ,eigentums und ,lebens1         
,selbstberhebung1 ,missachtung  fremder1
 besonders weiblicher ,ehre und         
,persnlichkeit0444 niet zodanige        
afmetingen aanneemt1 dat de kriminele   
statistiek er ondubbelzinnig  van       
getuigt444 ,selbstverstndlich bleiben   
die meisten ,folgen solcher  ,neigungen 
verborgen oder knnen sie wenigstens     
nicht recht objectiv  studiert und      
verglichen werden40444 ,in elk geval is 
de richting dezer  oorlogspedagogie     
onmiskenbaar1 worden dergelijke ruwheid1
 wreedheid1  brutaliteit aufs           
sorgfltigste gezchtet1 es gilt die      
umgekehrte  ,moral von sonst1 was soll  

es uns wundernehmen1 dass so die        
,charaktere  verdorben1 die ,handlungen 
verbrecherisch werden4 ,das ,schlimmste 
muss hier zur ,selbstverstndlichkeit    
herabsinken04--,aan de zedelike         
hervorming en opvoeding van het in      
oorlog gewikkeld volk in z'n geheel1  de
 zegeningen van uiterste                
krachtsinspanning en offervaardigheid1  
van  oorlogsolidariteit en              
oorlogsherosme1 dus wat we kunnen noemen
 de  volkspsychologie van de oorlog1    
zullen wij straks nog afzonderlik onze  
aandacht wijden4    #ci ,der ,krieg bl4 
#da4    #dj ,,steinmetz'                
oorlogsfilosofie weet 7zonder oorzakelik
 onderzoek7 van       de ,nederlanders3 
die zu lange ,friedensperiode           
erschlaffte ihre       gute ,anlage06   
,nederland verzuime dus niet de         
gelegenheid tot een       versterkend   
oorlogskuurtje-- la ,belgi4    #da ,zo  
noemt ,,steinmetz zelf die knstliche    
,zchtung der       ,sozialdemokratie0 in
 ,duitsland een soort straf0 voor das   

persnliche ,regiment0 en die            
,junkerprivilegierung1 die beide in     
einem ,volke von gebildeten ,menschen   
unduldbar sind0 7,ph4 d4 ,kr4           
#bbg74    #db ,ph4 d4 ,kr4 #agf_/g4     
#dc ,vgk4 weer ,ph4 d4 ,kr4 bl4 #ajj1   
wat met den ,unsummen1 die der          
,krieg im ,frieden verschlingt0 niet al 
kon worden bereikt3 ,alle               
staatliche ,werksttten knnten zu        
,musteranstalten werden1 das            
,bildungswesen knnte die jetzt berhaupt 
mgliche ,vollkommenheit       erreichen1
 sogar die ,arbeiterversicherung aller  
,arten brauchte des       ,geldes wegen 
nicht eingeschrnkt zu werden1 jeder     
,staat knnte       seine drckenden      
,schulden ablsen1 die ,gemeinden htten  
,geld1 ihre       hygienischen und      
sthetischen ,veranstaltungen1 die so    
unendlich       viel zur ,verschnerung  
des ,lebens beitragen1 auszudehnen4     
,alles1       alles fast knnte getan    
werden ohne neuen ,druck aufzulegen40   
#d4 ,oorlogs alzijdigheid4 ,strijd met  

lle middelen8    ,wat blijft nu bij     
nader beschouwing van 's oorlogs        
alzijdigheid  over8 ,niets4 ,het schema 
was mooi en eenvoudig genoeg3 ,oorlog   
meet lle  krachten2 alle kulturele      
waarden1 kunst1 wetenschap1 godsdienst  
komen  in oorlog ten oordeel3 ze helpen 
een volk verslappen of versterken6#dd   
#dd ,im ,kriege werden die vollstndigen 
,resultanten aller ,krfte       der     
betreffenden ,staaten mit einander      
gemessen04444 ,alles wirkt       mit zum
 ,siege oder zur ,niederlage1 aber eben 
,alles04441 ,man kann       getrost     
behaupten1 dass keine einzige ,kraft des
 ,ganzen im ,kriege       unbenutzt     
bleibt40 enz4    ,maar weggeblazen wordt
 dat schema1 wordt heel die alzijdigheid
 door  elk der boven aangewezen         
faktoren1 die militair succs en         
volkskracht  scheiden1 die nederlaag of 
overwinning onafhankelik maken van      
zedelik  en geestelik volkspeil4        
,zeker1 de godsdienst is lang niet      
zonder militair belang1 al voeren  wij  

geen godsdienstoorlog meer4 ,maar als de
 ,turken en hun bondgenoten  het        
winnen--heeft dan de ,islam gelijk      
gekregen boven de godsdienst van  hun   
tegenpartij8 ,zelfs komt het mij        
twijfelachtig voor of velen onzer  de   
,islam met zijn heilige oorlog0 tegen de
 ongelovige honden en zijn              
soldatenhemel zullen vereren b4v4 boven 
het zachtmoedig1 onbaatzuchtig1         
verdraagzaam ,boeddhisme4 ,neen1 onze   
godsdienstkritiek is nog iets  anders   
dan krijgsgeschiedenis4    ,ook als     
kunstkriticus moeten wij de oorlog      
wraken4 ,zeker1 zelfs voor  de kunst kan
 wie zoekt nog wel enig selektief       
verband met oorlog  vinden3 een slap en 
week aesthetendom kan misschien de      
militaire kracht  schaden6 ,maar kan    
zker geen grote kunst voortbrengen6     
,dekadentie  straft zich zelf           
onmiddellik in haar produkten1          
allereerst in de  kunst4 ,dekadentie    
gaat zonder oorlog aan zich zelf te     
gronde--waar  oorlogspolitiek desnoods  

zelfs dekadentie beschermt en overeind  
houdt  7,turkije1 ,portugal74 ,wat een  
volk voor de kunst en de kunst voor een 
volk betekent1 dat zou in oorlog        
blijken1 alzijdig1--beter blijken dan   
in vrede8 ,voorwaar1 wij kennen oorlog  
ook als kunstrechter3 ,reims1  ,yperen1 
,mechelen1 ,leuven enz4 ,van de         
bouwkunst wordt altans gemeten1  in     
hoeverre sommige van haar produkten     
verschansingen1 sein- of                
observatieposten leveren en tegen       
bombardement bestand zijn--maar wat  van
 de schilderkunst1 skulptuur1 muziek8   
,een wereldkunst kan bloeien  bij een   
klein1 militair onaanzienlik volk       
7,vlaanderen674 ,wee het  kunstvonnis   
van militaire machtmeting6    ,neen1 al 
moge dan groepsgeweld minder eenzijdig  
zijn dan individuele  geweldpleging1    
verre van alzijdig1 in eenzijdigheid    
geboren en  tot eenzijdigheid gedoemd is
 de wedstrijd1 welk volk1 neen welke    
volkengroepering ad hoc1 op een gegeven 
tijdstip het meeste en  geschiktste     

levend en dood moord- en                
vernielingsmateriaal oplevert1  welke   
partij de andere het eerst het          
ondragelikst vermag te knauwen4  ,juist 
al wat aan een volk zijn eigen karakter1
 zijn biezondere waarde1  zijn betekenis
 voor de mensheid geeft1 de volksziel1  
de volksgeest1  zoals die zich uit en   
onderscheidt in zijn taal1 zijn         
letteren1 zijn  zang en muziek1 zijn    
beeldende1 scheppende kunst1 zijn       
geestelik besef1  zijn dichten en       
denken1 levenshouding en levensstijl--al
 die fijner  en hoger kulturele waarden1
 die in vredestijd wedijveren en hun    
geestesstrijd strijden--dat alles komt  
in oorlog op soortgelijke wijze  tot    
zijn recht als op het slagveld de       
biezondere gaven en ontwikkeling1  kunst
 en wijsheid1 karakter en kennis der    
enkelingen1 die als troepen0  worden    
misbruikt4    ,oorlogvoeren1 bruikbare1 
kostelike troepen leveren1 met haat en  
dapperheid uitgerust en geld en         
wapentuig bijeenbrengen1 dat kunnen     

vooralsnog al onze kultuurvolken--het   
spel kan zijn gang gaan--maar een  lid  
van de bijeengekonkelde volkengroep1 die
 het dan op een bepaald  tijdstip van de
 andere wint01 toont daarmee nog geen   
eerbiedwaardige1  laat staan alzijdige  
superioriteit boven enig lid der        
verliezende  groep4 ,al winnen0 de      
,duitsers en ,hongaren het met de       
,turken en  ,toearegs--vermoedelik      
zullen er zelfs nog ,duitsers zijn1 die 
voor  de ,franse genius1 voor ,franse   
kunst en wetenschap1 ,frans karakter1   
kultuurpeil1 staatsbestel nog meer      
eerbied hebben dan voor ,turkse  kunst1 
wetenschap1 kultuur en staat4 ,en al    
wint0 de ,triple ,entente met  haar     
bondgenoten--zelfs een ,fransman zal    
allicht de ,duitse dichters en  denkers1
 ,duitse werkkracht en organisatie1     
zeden en ontwikkelingspeil  niet stellen
 onder die van ,servi of ,montenegro1 of
 de ,russiese  administratie gezonder   
achten dan de ,duitse1 of de vitaliteit0
 en  volkskracht0 van ,duitsland zwakker

 dan die van ,portugal4 ,ja1 zou wel    
iemand onzer1 zou zelfs ,,steinmetz de  
positieve of negatieve graad van  zijn  
eerbied of genegenheid jegens een der   
betrokken volken of rassen  wijzigen    
naar overwinning of nederlaag8 ,ik      
geloof het nauweliks4 ,tenzij  dan juist
 de nederlaag sympathie zou wekken of   
verinnigen1 haat of  antipathie dempen  
en verzoenen4    ,neen1 wij hebben      
gezien1 eerbiedwaardig hoeft een        
overwinning niet  te zijn en nederlaag  
geen schande1--alzijdig kan geen        
oorlogsuitslag  wezen4           99     
99       99       99       99    ,met de
 kollektief-selektieve rechtvaardiging  
en de kulturele  alzijdigheid van oorlog
 valt nu ook het principieel verschil   
tussen het  ruw1 grof eenzijdig1        
niet-beslissend0 individueel geweld1 dat
 tot  abnormaliteit1 misdaad0 werd en de
 naar het heette niet grove1 niet  ruwe1
 alzijdige1 dus beslissende0            
staatsgeweldpleging4    ,ja1 zolang men 
het schone schema kon aanvaarden3       

bloedige  worsteling--het grofste1      
slechts op brute kracht seligerend      
middel  van individuele konkurrentie1   
maar het enig en onmisbaar want op      
geestesadel1 op altrusme0#de seligerend 
middel van kollektieve1 van             
staten-wedijver6    #de ,der ,krieg ist 
der einzige altruistische ,kampf40      
,maar zelfs toegegeven1 dat staten0 als 
zodanig alleen konkurreren  in en door  
oorlog 7dus niet ekonomies en via hun   
onderwijs1  recht1 verkeer1             
gezondheidszorg enz47 en dat er geen    
andere  groepsgewijze strijd bestaat    
7klassenstrijd1 vakverenigingen contra  
werkgeversorganisaties1 talenstrijd1    
politieke partijenstrijd enz47 dan  nog 
zou die enige kollektieve0              
oorlogselektie naar wij betoogden n     
misbaar n wegens haar onbetrouwbaarheid 
onduldbaar zijn4    ,dat schema zal dus 
wel niet meer imponeren4    ,noemen wij 
nu alzijdig0 7derhalve rechtvaardig7 en 
dus beslissend  in laatste instantie01  
onaanvechtbaar0 een meting van alle     

kulturele krachten 7behalve de          
lichamelike ook de intellektuele1       
morele1 artistieke vermogens7 dan heet  
terecht de bloedige  tweestrijd1 das    
physische ,gefecht zwischen ,einzelnen01
 nicht  entscheidend4444 maar evenmin   
mag dn oorlog entscheidend heten1 mag   
men dn ,kriege vollgltige               
,entscheidungen1 unanfechtbare          
,messungen0  noemen3 te veel kulturele  
waarden worden daarbij f toevallig in 't
  geheel niet f eenzijdig en            
verkeerdelik naar een ongepaste1 met hun
  wezen niet strokende maatstaf gemeten4
    ,doch nu tracht die nieuwe term     
beslissend0 ons te vangen in een        
misleidende dubbelzinnigheid4 ,want     
alzijdig0 en beslissend in laatste      
instantie0 kan men ook noemen1 en noemt 
,,steinmetz ook--de strijd met  lle1 ook
 en inzonderheid de alleruiterste       
middelen1 de strijd1 die  geen wapen    
ongebruikt laat1 of de strijd1 om het   
uiterste01 op leven  en dood4--,wie lle 
middelen1 dus ook geweld1 bedrog en     

dergelijke1  heeft uitgeput1 moet zich  
wel bij de beslissing neerleggen--indien
 hij  niet reeds is444 neergelegd4      
,maar in deze zin is weer individueel   
geweld tussen enkelingen op z'n  minst  
even beslissend als oorlog tussen       
staten4 ,een uit de weg  geruimd        
mededinger heeft het definitief afgelegd
 op elk gebied4    ,de tweerlei         
alzijdigheid0 of beslissendheid03       
enerzijds meting  van lle krachten en   
anderzijds strijd met lle middelen 7ook 
de uiterste van geweld enz47 mag niet   
verhaspeld2 in plaats van  n te zijn    
vormen zij een tegenstelling1--hoe meer 
en hoe eer het  geweld beslist1 des te  
minder meting aller vermogens1 zowel bij
 de  statenstrijd als bij de individuele
 wedijver4    ,ook verwarre men niet    
uiterste krachtsinspanning0 met meting  
van  lle krachten01 wanneer men         
verneemt1 dat alleen oorlogen laatste   
beslissingen zijn1 waarbij zowel staten 
als enkelingen sich beruhigen  knnen1   
sich beruhigen mssen1 weil es nun einmal

 keine andere1  grssere ,anstrengung    
gibt4 ,es wurden ja alle ,krfte         
verwendet40    ,we zijn tans dunkt me   
voldoende gewapend tegen de aanprijzing 
van  beslissend geweld1 van strijd met  
alle middelen1 die ik hier letterlik    
laat volgen3      ,streit ohne          
,benutzung der besten1 letzten ,waffen  
ist aber gar kein    ,streit1 keine     
,messung aller ,krfte1 keine usserste   
,anstrengung3    die ,bedeutung des     
,streites liegt gerade hierin4 ,wer wrde
 sich fr    besiegt halten1 der sich    
bewusst wre noch eine unverwendete      
,waffe zu    bezitzen8      ,wenn es    
also den ,individuen erlaubt bleiben    
soll1 die ,krfte ihrer    ,gesammtheiten
 zu benutzen1 und das ist doch          
selbstverstndlich1 so ist    es unmglich
 ihnen den ,krieg zu verbieten4 ,das    
hiesse ja den ,kampf mit    einem       
festgebundenen ,arm vorschreiben1 und   
ein solcher ,kampf ist keine            
,entscheidung4 ,wenn die geistigen und  
moralischen ,krfte erschpft    sind1    

bleiben hier noch die physischen2 wer   
durch die erstern besiegt    ist1 muss  
zu den letzten greifen1 sonst wre er    
noch gar nicht    besiegt4 ,wer sich    
wahrhaftig behaupten will1 muss alle1   
thatschlich    alle ,mittel verwenden04 
7,der ,krieg1 p4 #ad_/e7 ,wer diese     
ussersten    ,mittel noch nicht erschpft
 hat1 der ist noch gar nicht besiegt1   
der    kann seinen ,gegner noch         
niederwerfen40 7,ph4 d4 ,kr4 p4 #bag74  
,wanneer uit deze redenering niet       
volgt--en het volgt er gelukkig  ook    
voor ,,steinmetz niet uit6--dat         
enkelingen met lle geestelike  en       
fysieke0 wapens moeten of mogen         
konkurreren en vechten1 dus als  alle   
andere1 tamme01 middelen faalden tot    
bloedig geweld1 bedreiging1             
mishandeling1 doodslag1 of veelzijdig0  
intellektueel0 bedrog1 roof  en derg4   
hun toevlucht moeten of mogen nemen1    
daar ze anders niet  overwonnen0 zijn1  
nog niet de zwakste0 zijn gebleken--dan 
volgt uit  deze redenering datzelfde    

evenmin ten aanzien van de staten4 ,wie 
te  veel bewijst1 bewijst niets6 ,aldus 
,,steinmetz1 die als volgt voortgaat3   
,wenn der ,staat seinen ,brgern in jeder
 ,weise geholfen hat1    moralisch und  
geistig1 und die zahmen1 ,ph4 d4 ,kr4   
,hilfsmittel der    ,diplomatie erschpft
 sind1 da muss er das letzte ,mittel    
angreifen1 den    ,krieg1 sonst liefert 
er seine ,brger unbesiegt1 unntig1 dem  
,gegner    aus1 der sich dann gar nicht 
als der wirklich ,strkere erwiesen hat04
    7,krieg p4 #ae47    ,ge voelt wel3  
hier is reeds ondersteld1 dat oorlog een
 geoorloofd  middel van wedijver1       
verrijking of geschilbeslechting is--en 
over het  al of niet toelaatbare van    
strijd met lle of zelfs met bepaalde    
middelen1 zo voor enkelingen als staten1
 kan niet op deze wijze1 moet  op heel  
andere gronden worden beslist4          
,waarom nu mogen enkelingen niet met    
alle middelen konkurreren01 niet  met   
alle wapens strijden8 ,waarom mag de    
enkeling zijn mededinger niet  meer     

mishandelen1 bedriegen1 beroven1        
vermoorden8 ,soms omdat hij deze        
bevoegdheid aan de staat heeft          
overgedragen en deze 't nu voor hem     
doet8#df ,neen1 in plaats van zich      
daartoe te lenen1 heeft juist de  staat 
tot taak1 tegen al dergelijk            
strijdbeleid te waken4 ,is het dan      
misschien1 omdat die uiterste middelen1 
als de bloedige worsteling op  leven en 
dood1 niet afdoende1 niet beslissend    
zouden zijn8 ,of zijn  ze te eenzijdig1 
te grof1 te fysiek8 ,maar ze kunnen1 als
 oplichting1  bedrog en dergelijke1 zeer
 veelzijdig1 fijn en intellektueel0     
zijn4  ,dan soms1 omdat er offers bij   
vallen8 ,neen1 die vallen ook in de     
ekonomiese strijd met oorbare middelen  
dag in dag uit4 ,om het leed0  dus al   
evenmin4    #df ,men zou het bijna      
denken1 wanneer men bij ,,steinmetz     
leest3       ,das usserste ,mittel darf 
nicht aus dem ,arsenale verschwinden4   
,die ,einzelpersonen haben den ,kampf   
mit allen ,mitteln nur deshalb       an 

den ,staat bertragen1 weil der ,staat   
ihnen mit seinen ,mitteln       ,hilfe  
leisten kann4444 ,die ,individuen1 die  
ihr usserstes       ,kampfmittel an den 
,staat abtraten und darauf den          
,volksgenossen und       den ,einzelnen 
gegenber ganz ,verzicht leisteten1      
mussten dafr       im ussersten ,falle  
auf den ,staat mit seinen vollen        
,machtmitteln       rechnen knnen40     
7,ph4 d4 ,kr4 #bae74 ,waar we belanden  
met zulk       een beroep op de staat1  
niet als rechtshandhaver1 maar juist als
       geweldenaar8 ,wel1 zegt          
,,steinmetz1 wie individueel wedijverend
 met       alle zedelike en geestelike  
krachten het onderspit moeten delven1   
kunnen nog door kollektief geweld       
winnen4 ,dus altans intellektueel       
contraselektie8 ,nu ja1 dat is een ander
 hoofdstuk4 ,maar waarom       zouden de
 zwakkeren1 individueel minderwaardigen1
 heet het nu1       van hun kollektief  
wapengeweld afstand doen8 ,als de       
individuele       ,rus het zonder       

geweldpleging zou afleggen van de       
individuele       ,jood1 dan heeft hij  
nog zijn ,russies staatsgeweld1 dat kan 
en       moet bijspringen1 terwijl een  
,joodse staat ontbreekt4 ,da ist es     
wohl sehr begreiflich1 dass der ,jude   
keine86 staatliche ,hilfe       verlangt
 und meist kein ,freund der             
,kriegsgefahr ist de niet-jood          
wel81 und dass umgekehrt der ,russe auf 
die grosse kollektive       ,kraft      
seines ,staates nicht gerne verzichtet1 
auch nicht seinen       individuell     
strkeren ,gegnern zuliebe40 7#baf74     
,waarom zou dus1       zo vervolg ik1 de
 staat zijn ,russen niet met            
,jodenontrechting1       pogroms en     
derg4 mogen steunen8 ,weshalb sollte    
doch nur0 zo       vervolgt ,,steinmetz 
diese ,kategorie von ,krften unbenutzt  
bleiben8       ,weil sie ,opfer fordert8
 aber tut das die individuelle          
,konkurrenz       vielleicht nicht8 ,den
 ,schwcheren in dem letzteren ,kampfe   
darf man       diese ,waffe nicht       

versagen und die ,sieger drfen nicht    
verlangen1       dass ihre ,gegner1 die 
sonst unterliegen wrden1 ihnen zu       
,gefallen       diese letzte ,wehr      
wegwerfen0 7ibidem74         ,wanneer   
dus weer dit redebeleid niet voor       
echt-,russiese       pogroms van        
staatswege pleit--en ik kan mij niet    
voorstellen1       dat het er naar      
,,steinmetz' bedoeling voor zou         
pleiten--waarom       pleit het dan wl  
voor oorlog--of liever--pleit het niet  
even       sterk tgen zulk een          
oorlogsverdediging als het vr zulke     
pogroms pleit8 ,wederom--wie te veel    
bewijst1 bewijst niets1 of       liever1
 pleit zich zelf ad absurdum6    ,zou   
het niet zijn1 omdat enkelingen         
onderling rechtens een minimum  en      
zedelik een maximum van objektiviteit   
hebben te betrachten1  die eens anders  
gelijk recht0 erkent1--dus rechten      
eerbiedigt1  een rechtsorde0 schept en  
daarmee voor ieder een zekere sfeer van 
persoonlike en zakelike onschendbaarheid

 verlangt en waarborgt1 aan  ieder een  
zekere integriteit van zijn lichamelike1
 geestelike en  zedelike vrijheid1 van  
eer en leven en gezondheid1 van eigendom
 en  huisvrede verzekert8--    ,daarom  
alleen mogen enkelingen niet met alle   
middelen konkurreren1 is  moord en      
mishandeling1 dwang1 afpersing en       
afdreiging1 roof1 inbraak1              
brandstichting en derg4 ook t4a4v4      
vreemdeling of persoonlike vijand  tot  
ongeoorloofde schennis van rechten      
geworden1 waartegen de staat  als       
rechtshandhaver waakt4    ,waarom nu    
mogen staten niet met alle middelen     
konkurreren08    ,vooreerst3 omdat ook  
staten onderling rechtens een minimum en
  zedelik een maximum van objektiviteit 
hebben te betrachten1 die eens  anders  
gelijk recht0 erkent--dus verworven     
rechten eerbiedigt1  een internationale 
rechtsorde0 schept en daarmee voor      
iedere staat  een zekere sfeer van      
onschendbaarheid verlangt en waarborgt1 
integriteit van grondgebied1            

onafhankelikheid1 soevereiniteit0--die  
evenzeer inmenging in binnenlandse      
aangelegenheden 7rechtspraak1           
wetgeving1 administratie7 als           
gewelddadige aanranding van grenzen  of 
domein of ook van vrijheid1 leven of    
bezit der staatsburgers  verbiedt als   
zedelik en volkenrechtelik ongeoorloofde
 schennis van  rechten4--,daarom alleen 
reeds mogen staten niet met alle        
middelen  konkurreren01 niet met het    
georganiseerd geweld1 dat oorlog0  heet1
 winstbejag zoeken ten koste van        
anderen1 niet dus voor hun  burgers     
elders staatsinbraak of landsvredebreuk 
plegen 7inval0  raid01 bezetting07 of op
 roof 7verovering01 annexatie07 en      
afpersing 7requisitie01 schatting07     
uitgaan1 of zich aan afdreiging         
7ultimatum0 dat inbreuk op              
soevereiniteit of op neutraliteit eist7 
schuldig maken4    ,en vervolgens3 is   
het niet een absurdum morale1 een       
zedelike  gruwel1 wanneer diezelfde     
staat1 die rechtshandhaver1 die alle    

konkurrentie0 van enkelingen met nog zo 
geringe geweldpleging tegen  leven1     
vrijheid1 eigendom verbiedt en          
wreekt--zelf voor diezelfde  enkelingen 
gaat konkurreren0 met al dat            
rechtschennend geweld1 ja  zelfs hen    
organiseert en dwingt 7desnoods tegen   
hun geweten in7 tot  zodanige wedijver0 
met behulp van mensenslachting1         
vrijheidsberoving1  brandstichting en   
vernieling1 kortom tot schending en     
verachting van de  hoogste              
rechtsgoederen8    ,men voelt wel       
algemeen1 dat het gebruik van zulk soort
 uiterste0  middelen slechts n          
rechtvaardiging1 n verontschuldiging    
kent--gelijkelik voor enkeling en       
staat--3 nood of noodweer1 geweld  als  
nig middel van levensredding1           
rechtshandhaving of rechtsherstel4  ,en 
hier blijkt nu inderdaad een groot      
verschil tussen enkeling en  staat3     
terwijl tegen rechtschennis door        
enkelingen de staat als  rechtshandhaver
 waakt en derhalve gewelddadig verweer  

slechts in het  uiterste geval en tegen 
oogenblikkelijke0 wederrechtelike       
aanranding  der hoogste rechtsgoederen  
nodig en geoorloofd zal zijn1 ontbreekt 
vooralsnog een boven alle               
statenwillekeur verheven bevoegde       
rechtspraak  en rechtsmacht ter         
handhaving der internationale           
rechtsorde1 zodat  de objektiviteit van 
het volkenrecht1 slechts heersend bij de
 gratie  van subjektieve willekeur1     
geschonden niet alleen maar             
uitgeschakeld  wordt door nagenoeg elk  
volkenrechtelik onrecht--en vervangen   
door  de rechteloze natuurtoestand01    
waarin gewelddadige zelfverdediging     
7zgn4 eigenrichting07 niet het uiterste1
 maar het enig middel is  tot           
rechtshandhaving en rechtsherstel1 dus  
recht bukt en wijkt voor  macht4 ,zo    
wordt hier alom gewelddadig verweer     
voorbereid ook tegen het  verst         
verwijderd gevaar--en ontstaat het      
monstrum van een wederzijdse  noodweer  
met voorbedachten rade1 die op zijn best

 7d4w4z4 bij  uitsluiting van elke      
aggressieve en offensieve1 dus          
wederrechtelike  bedoeling7 slechts     
dient tot het scheppen van de te keren  
nood6    ,dat is de gewapende vrede01   
voorbereiding en voorwaarde van oorlog1 
een vrede1 wiens paleis slechts deze    
gevelspreuk verdient3 ,,si ,,vis        
,,bellum4 ,,para ,,pacem--wilt gij      
oorlog1 wapen u ten vrede6    ,zonder   
die geweldplegingsorganisatie1 zonder   
leger en vloot1 zou de  meeste1 de      
eigenlike1 gevaarlike1 tot gewelddadig  
verweer nopende  volkenrechtschennis    
eenvoudig onmogelik zijn--van oorlog als
 middel  tegen dit soort schennis moeten
 wij zeggen3 het middel schept de kwaal4
    ,wie dus volkenrecht wil1 moet      
oorlog1 niet slechts als rechtaanrandend
  middel van rechtsverwerving1 maar ook 
als rechtuitschakelend middel  van      
rechtsbehoud verfoeien2 zal volkenrecht 
gelden1 meer zijn dan  zoete waan en    
vrome wens--dan dient schennis voorkomen
 of berecht1  geschil beslecht in plaats

 van uitgevochten4 ,voorkoming schijnt  
hier eer bereikbaar dan berechting3     
zelfstandige staten zullen zich         
gemakkeliker tot een rechtsgemeenschap  
aaneensluiten1 waarbinnen  met de       
militaire grenzen niet slechts          
oorlogsmogelikheid1 maar ook            
oorlogsbelang verdwenen is 7vgk4 de     
,verenigde ,staten of ,duitsland71  dan 
bij behoud van militaire                
zelfstandigheid1 oorlogsaanleiding en   
oorlogsbelang hun internationale        
willekeur onderwerpen aan hoger         
internationale rechtsoevereiniteit1 al  
laat die hun soevereiniteit  in eigen   
kring01 hun eigen-meesterschap0 even    
ongeschonden als  bondstaatvorming4     
,maar wie het volkenrecht voldoende     
veracht om aan de staat1 de             
rechtshandhaver1 zelfs wedstrijd1       
winstbejag met alle middelen0 ook  met  
het rechtschennend geweld1 dat oorlog   
heet1 te vergunnen--met welk  recht1 op 
welke grond weigert hij hem oorlog met  
lle middelen8  ,waarom dan de zuivere   

kollektieve machtmeting bedorven door   
hinderlike  kleingeestige               
onderscheidinkjes tussen staat en volk1 
militair en  burger1 combattant en      
non-combattant#dg1 al of niet of        
voorwaardelik  kontrabande1 al of niet  
effektieve blokkade1 partikulier en     
gemeente-1  dan wel staatseigendom1 al  
of niet open0 steden en waarschuwing bij
  bombardement1 bommen en handgranaten  
of dum-dums en ontplofbare kogels1      
krijgs-list0 of krijgs-streek01 al of   
niet geven van kwartier en  wat dies    
meer zij8 ,nog klinkt het in ons na3    
,das hiesse ja den ,kampf  mit einem    
festgebundenen ,arm vorschreiben1 und   
ein solcher ,kampf ist  keine           
,entscheidung0444 ,wer sich wahrhaftig  
behaupten will1 muss alle1  thatschlich 
alle ,mittel verwenden0444 ,en we       
herinneren ons3 hoe  onmenseliker1 hoe  
schrikwekkender de oorlog1 des te       
korter1 des te  menslievender4 ,wat     
moet1 wat wil dus zogenaamd             
oorlogsrecht08 ,en wat  vermag het8     

,oorlog trapt op de fijne               
onderscheidingen tussen verboden  en    
toegelaten onmenselikheid1 verscheurt   
allereerst de papieren  muilkorven van  
recht en traktaat1 declaratie0 en       
conventie0444  dat is zijn recht1 zijn  
raison03 hij huichelt geen humaniteit of
  rechtsontzag1 die aan zijn doel en    
wezen vreemd zijn4#dh ,wie hem wil  moet
 hem nemen zoals hij is1 niet zoals     
brave naiveteit of geveinsdheid  hem op 
papier fatsoenneert4 ,oorlogsrecht0     
strijdt met oorlog's recht4  ,altans bij
 beschaafde volken4 ,want die vechten   
alleen nog uit nood4 ,en  nood breekt   
wet1 ja ,not kennt kein ,gebot4    #dg  
,getuigt de gehechtheid aan deze        
essentile0 tegenstellingen       niet   
van een ietwat bijziende gevoeligheid8  
,alsof niet gemiddeld       elk schot1  
elke steek1 die een man verminkt of     
vermoordt1       door het hart ging van 
een moeder of vader of vrouw of meisje  
7gezwegen nog van de kinderen71 die     
veelal liever zelf waren       gewond of

 neergelegd--en alsof combattanten niet 
even weerloos0       aan onverhoedse    
lucht- of onderzeeaanvallen of andere   
moderne       machinale slachtmethodes  
waren overgeleverd4 ,ridderlikheid is   
sparen van zwakheid1 vloekt dus met     
krachtmeting4 ,en zou niet       oorlog 
van korter duur1 dus humaner zijn1      
wanneer op de vrouwen       en kinderen 
niet via de mannen1 maar rechtstreeks en
 eerlik werd       gemikt8    #dh       
,gelijk de oude deskundige              
krijgsfilosoof ,,clausewitz verbiedt1   
oorlog door een beginsel van matiging0  
te bederven1 zo zegt       admiraal     
,,john ,,fisher3 ,het wezen der         
oorlogvoering is geweld2                
gematigdheid is domheid4 ,sla toe1 sla  
hard en sla waar ge kunt40      #e4     
,oorlog als ,genotmiddel4    ,ontzeggen 
dus rechtszin en zedelik besef--afgezien
 van alle  medelijden0--aan volk en     
staat oorlog als wedijver met lle01 met 
de  uiterste0 middelen1 is oorlog       
misdadig#di1 dan zal men vergeefs ons   

oorlog qua uiterste kollektieve         
krachtsinspanning1 diepste kollektief   
gevaar en leed1 aanprijzen als444       
hoogste kollektief genotmiddel1  als weg
 tot ondermaanse zaligheid04    #di ,het
 behoeft nauweliks opgemerkt1 dat deze  
zedelike blaam slechts  de instelling   
treft en niet van haar onschuldige tot  
oorlogvoeren  gedoemde slachtoffers     
misdadigers0 maakt3 slavernij1          
gewetensdwang1  ketterverbranding1      
bloedwraak noemen wij tans terecht      
misdadig--maar  die deze instellingen   
gehanteerd hebben kunnen hoogst         
achtenswaardige  mensen geweest zijn4   
,vergeefs dan houdt men ons voor 7bl4   
#bbj7 die tiefgehende  ,bedeutung der   
,kontrastwirkung fr die ,steigerung der 
,lust03 ,um  himmelhoch jauchzen zu     
knnen1 muss man erst zu ,tode betrbt    
gewesen  sein04 ,vergeefs dan raadt men 
ons oorlog aan als middel tegen         
,lebensberdruss01 plaatst men ons voor  
het hedonisties dilemma3                
vrede--veiligheid en verveling01 of     

oorlog--gevaar en zaligheid04  ,vergeefs
 dan roemt men ons 7bl4 #baj7 als       
heerlike ruil voor die im  ,kriege      
zerschossenen ,glieder und die          
verschwundenen ,milliarden0 de  vreugden
 van het oorlogspatriottisme als        
beglckender ,leidenschaft01  diesem die 
,millionen beseelenden und beseligenden 
,gefhle01 ja1  noemt het de ergste      
misdaad1 ons leven te beroven van zulk  
een ppig  springender ,glcksquelle06    
,himmelhoch jauchzend--,zum ,tode       
betrbt0444 het is de stemmingswisseling 
der verliefdheid1 die ,,goethe bij monde
 van ,egmont's ,clrchen aldus           
bezingt--zonder deze climax van het     
,freudvoll und leidvoll0 al te  tragies 
te bedoelen3 het liedje vervolgt en     
besluit3 ,glcklich allein  ist die      
,seele die liebt0--,hier bij ,,steinmetz
 daarentegen wordt het  bloedige1       
tragiese ernst3    _/    ,wir verwehren 
uns gegen das letzte1 deshalb wird das  
erste uns    selbstverstndlich versagt4 
,wir ziehen ,sicherheit und ,langeweile 

der    ,gefahr und der ,seligkeit vor4  
,die ,richtigkeit dieser ,lebenspolitik 
scheint mir nicht so sehr ber    jeden  
,einwurf erhaben1 dass man berechtigt   
wre1 sie auch auf die    ,vlker         
anzuwenden04  _/    ,mij schijnt de     
juistheid van die andere1 ietwat        
avontuurlike1 ik zou  haast zeggen      
hysteriese levenspolitiek1 die speelt   
met dodelik leed  en gevaar1 een        
politiek01 waar niemand leven of geluk  
van de zijnen  of zichzelf aan waagt1   
niet z zeer boven alle bedenking        
verheven1  dat men zelfs zuiver         
hedonisties het recht zou hebben1 er    
volken  aan prijs te geven4 ,hoe        
troostrijk en verheffend het ook weze   
voor  de verminkten en de achtergebleven
 weduwen en bruiden1 ouders en  kinderen
 der gesneuvelden1 dat hun leed en      
verlies en het lijden en  sterven van   
hun dierbaren tot hoogste genotmiddel   
dient voor vijand en  volksgenoot1 ik   
vrees1 dat geen volk1 wanneer het zelf  
de beschikking  in handen neemt over    

oorlog en vrede1 verlicht genoeg zal    
zijn om zijn  zonen1 goed en bloed te   
offeren voor de kans op hemelhoog       
gejuich4 ,mij  dunkt1 zelfs voor        
zuivere1 door recht noch plicht         
geplaagde genotzucht  wordt oorlog's    
korte kontrastzaligheid nog vergald door
 een hinderlik  lijkenluchtje en een wee
 smaakje naar bloed en tranen4    ,maar 
al kon men tegenover het oneindig0      
oorlogswee oneindig0  oorlogsgenot      
stellen1 ongerechtvaardigd bleef het    
oorlogsonrecht4  ,en een mensheid1 z    
levensarm en geesteloos1 dat zij oorlog 
als  levensprikkel zou behoeven of      
hanteren1 deed beter te gronde te gaan1 
zich dood te vervelen4      #f4 ,staat  
en volk1 isolement en liefde zonder     
oorlog4    ,verwerpelik was oorlog als  
rechtsverloochening1 onrecht als        
aanranding  van de grenzen en rechten1  
de vrijheid en zelfstandigheid van      
staten  en volken4 ,maar moet niet wie  
staten en volken wil1 oorlog willen1    
als het enige1 wat voldoende isoleert en

 bindt8 ,zonder oorlog  geen isolement1 
dus geen staat--zonder oorlog geen      
liefde1 geen echte  innige              
zelfopofferende gemeenschapsliefde1     
zonder oorlog endosmose01  ,atomisirung 
der ,menschen04 ,zo luidt het           
schema--dat voor de  werkelikheid weer  
geen stand houdt4    ,isolement en      
liefde--toetsen we beide4    ,isolement0
 was nodig voor het ontstaan der        
soorten1 de term  behoort tot de        
inventaris van het ,darwinisme4 ,een    
zeker isolement is  ongetwijfeld ook    
voor instandhouding van groepen1 van    
volken vereist1  wier rijke             
verscheidenheid van                     
fijngedifferentieerde kulturen niet     
zonder grote schade kon worden gemist4  
,maar voor dit isolement0  der volken1  
der nationaliteiten zijn niet eens      
staten1 voor het  isolement0 van staten 
geen oorlogen nodig4 ,,steinmetz noemt  
oorlog  een middel1 zelfs het enige     
middel voor staten om sich gegenseitig  
abzuschliessen01 om die ,staaten und die

 ,vlker einigermaassen  zu isoliren01 en
 doet het dan voorkomen1 als ware       
oorlog1 of  oorlogsmogelikheid1 een     
soort middel tot wering van immigratie1 
van  vreemdelingen1 die zich bij        
vollstndige internationale              
,freizgigkeit0  overal einnisten0       
konden#ej4 ,het verband tussen          
oorlogsmogelikheid  en dit soort        
isolering0 ontgaat mij4 ,tegen          
transfusie0 door  verhuizing--voor onze 
kultuurstaten1 naar het mij voorkomt1   
een niet al  te dreigend gevaar--waken  
uitsluitend en afdoende                 
beperkingsbepalingen  op de immigratie1 
voor de rest is ieder tans reeds even   
vrij om naar  een andere staat te       
verhuizen1 als naar een andere          
provincie4 ,heel  wat meer ,ieren       
trekken naar ,amerika dan naar          
,engeland4 ,verhuizing  naar aangrenzend
 anderstaats doch gelijktalig gebied kan
 heel wat  makkeliker zijn dan naar     
afgelegener andertalig eigenstaats      
gewest4  ,wat verplaatsing op grote     

schaal belemmert ook binnenslands of    
bevordert ook buitenstaats zijn niet    
militaire grenzen1 maar heel  andere1   
voornamelik ekonomiese faktoren en het  
volksverbindend en  volkenscheidend     
middel bij uitnemendheid1 de taal4 ,im  
,princip muss  jedes staatlich          
organisirte ,volk das ,recht behalten   
sich auf seinem  ,territoir             
abzuschliessen04 ,natuurlik4 ,maar geen 
volk is zo dwaas1 van  dit recht gebruik
 te maken--en elk volk houdt dit recht  
ook zonder  oorlog4 ,ja1 zonder oorlog  
zou ieder ongewenst indringer0 te weren1
  overstroming0 niet meer te duchten    
zijn4 ,gaan we na1 wat isoleert  en     
bindt1 dus voor afzonderlik             
groepsbestaan zorgt1 dan moeten we      
onderscheiden1 wat de oorlogsfilosofie  
meest dooreenhaspelt3 staat en  volk4   
,dat staten voor onderlinge afscheiding 
en afzonderlik bestaan  geen militaire  
grenzen1 dus oorlog noch                
oorlogsmogelikheid behoeven1  wordt niet
 alleen reeds door de werkelikheid      

bewezen 7,beieren1  ,wurtemberg1        
,pruisen zijn op z'n minst even         
welgescheiden organismen als  de        
,middel- of ,zuid-,amerikaanse ,staten7 
maar ligt ook voor de hand3 heel  het   
staatsbestel is afbakening3 afzonderlike
 rechtsbedling1 wetgeving  en politiek  
leven1 bestuur en administratie4 ,van   
transfusie0 geen  sprake444 dan alleen  
juist zover oorlog in 't spel           
komt4--,hoe staat  het nu met de volken8
 ,hier zijn de isoleringsfaktoren van   
ietwat  ander gehalte2 maar ook hier    
komt oorlog1 die immers voor ,,steinmetz
 een  zeer zeldzame kortstondige        
uitzonderingstoestand behoort te worden1
  nauweliks in aanmerking1 terwijl      
oorlogsmogelikheid1 dus militaire       
grensafscheiding1 in werkelikheid al    
weer niet nodig blijkt 7waar woedt  de  
nationaliteitenstrijd1 het              
volken-antagonisme feller dan binnen de 
staat ,oostenrijk-,hongarije8 ,de       
,vlamingen onderscheiden zich van de    
,walen binnen ,belgi1 de ,ieren van     

,schotten en ,engelsen1 hoeveel feller  
is de tegenstelling tussen              
,oostpruisiese ,polen en ,pruisen1 dan  
tussen  ,duitse en ,russiese ,polen1    
hoeveel volken handhaven zich niet in de
  ,nederlandse of eerst in de ,engelse  
kolonies67 en weliswaar strijdige       
belangetjes1 meer van ondergroepen dan  
van volken schept 7havens en            
riviermonden1 kolonies en derg41        
imperialisme071 maar in 't niet  zinkt1 
vergeleken bij de diepe1 wezenlike1     
volkenschiftende faktoren3  ekonomiese  
honkvastheid gepaard aan taalverschil   
7eigentaalse  literatuur1 pers1         
onderwijs1 kultuur71 versterkt dan      
dikwels nog door  ras- en               
geloofsverschil en statelike of         
gewestelike gezagsorganisatie  7die     
taalgrenzen weer zoveel scherper helpt  
afbakenen3 plots andere  officile       
bestuurs- en onderwijstaal enz74 ,de    
taal is z belangrijk en  overheersend1  
dat de ethnografiese grenzen en de      
taalgrenzen overal  nagenoeg            

samenvallen3 men kijke b4v4 weer naar   
,oostenrijk ,hongarije1  met z'n        
,tsjechen en ,magyaren1 ,belgi met z'n  
,vlamingen1 ,rusland met  z'n ,finnen en
 z'n ,polen1 om van z'n tientallen      
andere welonderscheiden  nationaliteiten
 te zwijgen1 ,spanje met z'n ,basken1   
,engeland met z'n  ,ieren enz4 enz4     
,vooral ,vlaanderen1 met z'n eigen taal1
 kultuur1 kunst1  eigen geest en        
karakter1 trots en boven z'n altijd     
wisselende militaire  samenhorigheid    
7bij ,spanje1 ,frankrijk1 ,oostenrijk1  
,nederlanden1 ,belgi1  om 't even7      
illustreert treffend mijn bedoeling4    
,eigen taal is eigen  volk--trots ras en
 geloof en staat4 ,zorgden voor         
taalafscheiding en  taalbehoud niet de  
genoemde volkenisolerende faktoren      
buiten oorlog1  oorlog zou tegen taal-  
en volkenmenging niets vermogen1 daar   
oorlog  met z'n oppervlakkige telkens   
wisselende staatsgewijze groepering van 
vijand en bondgenoot om taal noch volk  
noch ras zich bekommert--met  dezelfde  

blinde redeloosheid taalbroeders1       
volksgenoten1 stamverwanten  tegen      
elkaar injaagt1 waar er maar militaire  
grenzen zijn 7denk aan  al de ,duitse   
staatjesoorlogen1 laatstelik nog        
,pruisen en ,oostenrijk1  aan           
,middel-,amerika nog altijd1 aan ,itali 
en de ,verenigde ,staten  vr hun        
nwording1 aan de ,polen1 die aan        
weerskanten mee moeten  doen in deze    
krijg71 als hij taalstrijd1             
nationaliteitsverschil1                 
kultuurtegenstellingen zo nodig         
verdoezelt en verdringt 7b4v4 tans in   
,oostenrijk-,hongarije en ,belgi74      
#ej ,der ,staat muss sich gegen fremde1 
unerwnschte ,personen       abschliessen
 knnen4 ,ein ,staat1 der sich           
berfliessen lsst1 luft       ,gefahr zu 
zerfliessen1 und damit wrde seine       
,existenz aufhren0       7#aif74 ,hoe   
denkt men zich dit gevaar01 dit         
overstromen444 zonder       oorlog1     
zonder georganiseerd wapengeweld8    ,en
 nu de liefde1 die groepen bindt en     

samenhoudt1 gemeenschapszin en          
samenhorigheid--is daarvoor oorlog      
nodig8 ,ja--zo de mens een onsociaal1   
een niet-maatschappelik wezen ware1 dat 
alleen door kollektieve  vijandschap en 
haat tot de kollektieve solidariteit van
 het bedreigd  groepsegosme kon komen6  
,gelukkig is dit pessimisties schema    
weer eens  in strijd met de             
werkelikheid1 gelukkig zijn er positieve
 bindende  faktoren1 ten dele reeds in  
de vorige alinea aangeduid4 ,want wat   
naar  buiten isoleert1 bindt naar       
binnen4 ,laten we de kleinere en        
kleinste  groepen hier buiten           
beschouwing--de gezinnen met hun        
weergaloze  eenheid en                  
opofferingsgezindheid1 de               
dorpsaanhankelikheid en liefde  tot de  
geboorteplaats1 die onuitroeibaar       
wortelt in de diepten der               
jeugdindrukken#ea1 de verenigingsbanden1
 de partijsolidariteit en de            
geloofsgenootschap--dan is het weer     
bovenal de taalgemeenschap die  gepaard 

met territoriaal verband en verkeer een 
volkseenheid schept  en onderhoudt boven
 alle ras- en geloofs- en               
staatsverdeeldheid1  eenheid van        
letteren1 geschiedenis1 kunst1 kultuur1 
eenheid van  zeden en gewoonten1 van    
volkszang en volksgeest1 met echt en    
diep  samenhorigheidsgevoel1 innige1    
vurige volksliefde3 z het ,pools1 het   
,hongaars1 het ,provenaals1 het         
,bretons1 het ,vlaams1 het ,fries1 het  
,zigeuners1 het ,baskies1 het ,fins4    
#ea ,volgens ,,steinmetz' schema ook    
geen hete0 dorpsliefde zonder           
oorlogje3 ,nur noch kleine ,drfer1 die  
sich mitunter einmal mit       den      
,nachbardrfern herumschlagen1 drften    
echte6 heisse ,liebe im       ,herzen   
der ,insassen erwecken1 und nur solche6 
feurige ,liebe444       nimmt eine      
,stelle in unserem ,leben ein0 7#aig74  
,wanneer dit alles zich kon handhaven   
zonder oorlogsmogelikheid1 of  zelfs    
zonder staatsafscheiding1 zou dan de    
,nederlandse1 ,franse1  ,duitse1 ,noorse

 taal1 kunst1 geest1 kultuur zonder     
oorlogsgevaar  vervloeien1 bij behoud   
van dezelfde isolerende en bindende     
faktoren1  bovendien nog gesteund door  
de wetgevende1 politieke1               
rechtsbedlende1  staathuishoudkundige1  
bestuurlike staatsafbakening8 ,hier als 
ginds  is wedstrijd en tegenstelling1   
botsing of zelfs verongelijking  nodig  
om de gevoelens fel te doen             
oplaaien--hier noch ginds zijn  voor die
 strijd de schennende wapenen der       
barbaren0 vereist4 ,ja1  zou men zonder 
oorlog niet eer voor te veel dan voor te
 weinig  nationaliteitendom en          
taalparticularisme moeten vrezen8       
,zeker1  indien daar niet de grote1     
horizonverruimende1 steeds wassende     
transnationale verbindings- en          
scheidingsmachten waren3 belangen  en   
tegenstellingen1 die over alle volks- en
 staatsgrenzen heen  vliegen3           
ondernemerdom en arbeidersorganisatie   
7kapitalisme en  socialisme71 verkeer1  
krediet1 al die internationale          

verenigingen  en geestesstromingen1     
hygiene1 wetenschap1 om slechts een paar
  grepen te doen4--,maar de staat1 die  
niet een taal- of volks-eenheid  is1 zal
 hij liefde kunnen wekken zonder oorlog1
 de ,russiese staat1                    
,oostenrijk-,hongarije1 ,zwitserland8   
,het is mogelik1 dat een individu0  als 
de ,russiese staat zich niet zonder     
wapengeweld1 zonder oorlog zou  kunnen  
handhaven4 ,maar dat pleit dunkt mij    
minder vr oorlog dan tegen  de ,russiese
 staat4 ,een staat1 die alleen door     
oorlog en vijandschap1  door nood en    
gevaar0 de toewijding en liefde van zijn
 burgers zou  kunnen winnen1 zou liefde 
noch toewijding1 laat staan             
levensopoffering1  waard zijn4 ,moet de 
,russiese intellektueel1 die zijn volk  
liefheeft1  de ,russiese staat beminnen1
 omdat de ,russiese bureaukratie1 de    
regering1 de tsjinownik een oorlog      
onderneemt tegen ,japan of elders8      
,voor wie is de tijdelike eenheid1 die  
niet dieper wortelt dan in  een         

negatieve haat- en gevaarsolidariteit1  
de oorlogsoffers waard8  ,geen beter    
toets-steen dan de vrede4 ,schijn- en   
dwang-eenheid1 tegen  vrede niet        
bestand1 verdwijne4 ,zonder vrijheid    
geen liefde1 ook geen  vaderlandsliefde1
 die naam waardig4 ,zelfs het           
oorlogspatriottisme1  zover het meer is 
dan maakwerk en roes1 dan               
massa-psychose1 dan blinde  kollektieve 
opwinding van overprikkelde vijandig    
verhitte gemoederen1  zover het         
elementen van geestdrift1 van           
gemeenschapszin1 van liefde  inhoudt1   
geldt niet het abstractum staat01 maar  
de konkrete ,heimat01  huis en hof01    
recht1 macht1 eer van eigen doorleefde  
kultuur en  daardoor op z'n hoogst      
handhaving of herstel van geschonden    
recht als  zodanig4 ,de                 
oorlogsfilosofie1 die slechts oog heeft 
voor staten als  militaire eenheden1    
kent als vaderlandsliefde slechts liefde
 jegens de  staat01 met miskenning van  
heel het onderscheid ten deze tussen    

staat  en volk4 ,zo wordt dan de staat  
verpersoonlikt tot een individu01  met  
eigen wil en karakter1 die geen         
krachtig01 geen lebenswertes1           
intensives0 leven kan leiden1 zonder    
gevaar en nood01 zonder                 
aggressiviteit01 zonder te willen       
worstelen0 met andere individuen01  dat 
wil hier dus zeggen1 zonder oorlogs- en 
roofzucht1 het enige1 wat  hem de hete  
liefde0 der zijnen kan doen winnen1     
nodig om dezen uit  hun suf1 eng egosme 
op te stuwen tot ruim en vurig          
kollektief leven  7#aif-bjj74 ,wie voor 
de staat zulk soort leven01 zulk soort  
liefde0  vindiceert1 moet zich wel      
beklagen1 dat er zu allen ,zeiten nur   
wenige0  waren1 von der echten ,liebe   
zum ,staate ergriffen0 en in staat      
wahrhaft staatlich zu denken04          
,levens- en liefdesvoorwaarden zijn nu  
eenmaal voor een staat niet  alleen     
anders dan voor een enkeling#eb1 maar   
ook anders dan voor een  volk4 ,wat     
volksliefde1 hoofdelement van           

vaderlandsliefde1 werkelik  en mogelik  
maakt zonder oorlog1 hebben we reeds    
gezien4 ,hoe de staat  zich             
verknochtheid kan en moet verwerven     
zonder oorlog1 door wijsheid  en        
rechtvaardigheid in staatsbestel en     
staatsbestuur1 door opheffing  aller    
bevoorrechting1 ,,steinmetz zelf wijdt  
daaraan welsprekende  ontboezemingen4#ec
 ,onderscheiden we dus liefde voor volk 
en  staat--ongetwijfeld kan niet slechts
 het een ten koste van het ander1  maar 
kunnen ook beide door oorlog intenser   
worden4 ,intenser1 maar niet  zuiverder4
 ,en als ideaal beschouwen wij niet die 
hchste ,steigerung  des menschlichen    
,lebens0 7#aii7 door de felste1 de      
sterkste1 de  heftigste1 maar door de   
zuiverste1 de edelste en hoogste        
gevoelens4    #eb ,elemente und         
,gesammtheiten sind aber nicht dasselbe3
 es ist ein       grosser ,irrthum1 die 
selben ,lebensbedingungen bei den       
,staaten       als bei den ,individuen  
vorauszusetzen und ihnen vorzuschreiben0

       7,krieg p4 #be74         ,met    
analogie bewijst men alles en niets4    
,vervang boven staat0       door kerk0  
en ge geeft aan een aggressieve0        
ecclesia militans1       die zich wil en
 moet handhaven en uitbreiden1 recht en 
plicht tot       wapengeweld1           
brandstapel en godsdienstoorlog4 ,zonder
 deze geen       intensief0 kerkelik    
leven1 geen echte kerkliefde4           
,hier zij nog opgemerkt1 dat reeds de   
,r4 ,k4 kerk ,,steinmetz'               
definitie van staat0 te schande maakt3  
,der ,staat ist die       weiteste      
reelle und lebendige ,organisation der  
,menschen1 die       existiert40    #ec 
,o wenn er einmal wirklich wollte1 wenn 
er einmal mit dem alten                 
,schlendrian brche6 wenn er z4 ,b4 bei  
seinen eigenen zahllosen                
,anstellungen einmal nur auf die        
,befhigung acht gbe1 und diese          
nicht konventionell beurteilte64444     
,denken wir uns einmal eine             
,regierung wie einen klugen1 edlen      

,weisen6 ,das ganze sittliche           
,milieu1 das von viel grsserer          
,bedeutung ist als das physische1       
wrde anders werden4 ,stolze1 vornehme   
,naturen wrden dort erzogen             
werden1 selbstndig im ,urteilen1 noch im
 ,fhlen1 stark im ,wollen2       wie    
solche den fremden ,vlkern schwere      
,konkurrenz machen wrden60       enz4   
7#bja74 ,let op1 hoe het slot plots     
detoneert6 ,man merkt die               
,absicht444 ,vgk4 ook over die          
,abneigung gegen den ,staat0 bl4 #bjh3  
,die ungeheueren ,rckstndigkeiten in    
manchen ,verfassungen1 die       vielen 
,reste absolut unberechtigten1          
veralteten ,stndewesens geben           
diesem ,hasse einen sehr festen ,grund40
 ,hoe goed wordt hier staat       en    
volk onderscheiden6    ,tegenover het   
eng persoonlik egosme laat ,,steinmetz  
slechts de keus3  f de echte levende    
werkelikheid van vaderlandsliefde01 dus 
staat  en oorlog1 f de dode schijn van  
mensheidsliefde01 meest niets meer  dan 

een onbeschaamde frase04 ,doch we       
behoeven en begeren tegen het  egosme   
noch een onwezenlik1 bloedeloos         
humanisme noch een bloedig en           
bloeddorstig nationalisme4 ,we hebben   
beters4 ,het is waar1 de mensheid0  laat
 de meesten van ons nog tamelik koud2   
voor het wel en wee van  wildvreemden   
7ook al zijn het kultuur-1 volks- of    
zelfs stadgenoten7  zijn we gematigd    
onverschillig1 lezen we van             
verongelijking of  mishandeling1 dan    
zijn we nog het eerst vatbaar voor een  
niet  onverdeeld onaangenaam gevoel van 
verontwaardiging en meewarigheid1  al   
blijft dit meest slapper1 dan bij de    
waargenomen marteling van  een dier4    
,maar anderzijds is vaderlandsliefde0   
een vlag1 die lading  dekt van zeer     
verschillend allooi4 ,hoe velerlei      
patriottismen zijn  er niet1 beminnelik 
en onschuldig of groots en diep of      
hatelik en                              
gevaarlik--schoolpatriottisme1          
societeits-1 ambtenaars1 officiers-1    

politiek 7soms feodaal1 soms            
revolutionair71 commercieel-industrieel1
  dynastiek-imperialisties1 kunstzinnig 
kultureel1 grens- en                    
ballingschaps-patriottisme4 ,meest is   
het een mengsel van allerlei  gevoelens1
 hoog en laag4 ,van biezondere          
belangzucht afgezien1 bovenal  een soort
 dankbaarheid1 inzonderheid voor zoete  
jeugdherinnering1 die  het diepst       
ontroert4 ,wie zijn jeugd moet vloeken  
zegent niet licht  zijn vaderland4 ,maar
 alle patriottisme zal1 trots zijn      
principile  begrensdheid1 zo men wil    
bekrompenheid1 te zuiverder en edeler   
zijn1  naarmate het minder negatief1 dus
 minder onverdraagzaam1 laatdunkend1    
ijdel en heerszuchtig is--bijgevolg in  
de dubbele zin van de woorden  minder   
offensief01 minder terugstotend0        
optreedt--en meer positieve  elementen  
van liefde1 gemeenschapszin1 geestdrift 
voor geestelike  waarden bevat4         
,,steinmetz zelf prijst vaderlandsliefde
 als die hohe1  selbstverstndlich echte1

 tiefernste ,begeisterung fr ein grosses
  ,ganze04 ,de hoogheid0 echter van die 
geestdrift hangt niet af van  de        
kwantitatieve grootte van het geheel1   
waarvan men toevallig deel  uitmaakt1   
maar van de kwalitatieve grootheid van  
haar grond1 doel  en ideaal4 ,zo is     
gemeenschap van hoge overtuigingen en   
idealen1  zuivere geestverwantschap het 
beste1 wat ooit vaderlandsliefde        
inhoudt4 ,maar zulke geestverwantschap  
gaat bovendien alle nationale           
beperktheid te boven1 gaat hoog uit     
boven alle nationalisme zowel als  boven
 alle kleurloos humanisme4 ,het is de   
menselikste1 menswaardigste  verwinning 
van het egosme--de innigste1 diepste    
verknochtheid1 die  alle vriendschap en 
alle liefde1 zelfs tussen man en vrouw1 
eerst  adelt1 die meer is1 vrijer1      
bezonnener1 redeliker1 dan bloed- en    
stam- en ras- en taal-verwantschap1 en  
over alle eeuwen en alle  landen en alle
 scheidsmuren heenreikt1 die met haar   
geestesstrijd de  heiligste geestdrift  

en doodsverachting doet ontbranden en   
met haar  geestesvrijheid neerziet op   
geweld en oorlog als op een ver verleden
  van dierlike redeloosheid4 ,o1        
,,steinmetz zelf kent en erkent ze wel1 
den hohen ,enthusiasmus im ,menschen01  
die echte1 starke ,begeisterung  fr     
wirkliche ,ideale01 wanneer hij het     
tegenover ,,kidd vanzelfsprekend  noemt1
 dat niet alleen de religie hoge1       
opferfreudige0 geestdrift  wekt1 en     
uitroept3 ,hat denn nicht jede          
berzeugung1 jede grosse  ,liebe ihre    
,mrtyrer gefunden8 ,besitzen die ,besten
 unserer heutigen  ,sozialdemokraten und
 ,anarchisten keine tatkrftige ,liebe fr
 ihr ,ideal8  ,beruht die russische     
,reformationsbewegung1 soweit sie ihren 
,ursprung  in bewussten absichtlichen   
,anstrengungen hat1 nicht hauptschlich  
auf  dem herrlichen1 rein idealen       
,streben des besten ,teils der          
russischen  ,gebildeten80    ,ziedaar   
dan wat groepen bindt en scheidt1 de    
liefde1 de geestdrift  die geen bloed   

begeert1 geen geweld behoeft1 geen dwang
 zelfs  duldt4 ,zuivere                 
geestverwantschap1 die machtige1        
statenkruisende  internationale         
gemeenschappen vormt1 is een nog        
betrekkelik jong1 een  modern           
verschijnsel1 met een grote1 grootse    
toekomst1 symptoom van  de vooruitgang  
der mensheid3 ,dwang1 instinkt1         
erfelikheid1 sleur1  traditie1 ns       
overmachtig en onontbeerlik voor de     
kudden1 wijken  alom voor vrijheid1     
inzicht1 rede1 persoonlike              
verantwoordelikheid  en keuze4 ,zo bij  
het huwelik1 waar tans ook voor de vrouw
 reeds met  haar ekonomiese en          
maatschappelike bevrijding het          
persoonlikheidsrecht  begint te         
gloren4#ed ,zo bij geloof en            
wereldbeschouwing4 ,bij stand  en       
beroep4 ,bij omgang en verkeer4 ,bij    
alle groepvorming1 van gezin tot        
wereldbond4 ,erfvijandschap behoort in  
dubbele zin tot de historie4  ,de       
machten van het verleden1 geschiedenis1 

voorvaderen1 mos worden  verdrongen door
 de krachten van heden en toekomst3     
eigen begrip en wil1  zelfverworven     
overtuiging en ideaal4 ,de romanticus   
mag het betreuren  en ,,maeterlinck ons 
terecht vermanen1 dat oud en blind      
instinkt soms  wijzer is en meer ziet   
dan de jonge ziende rede1 heel het      
verleden komt  ons voor als een duistere
 drang naar onze nieuwe bewustwording en
 we  beklagen ons niet1 dat wij niet    
eer1 wel dat we te vroeg zijn geboren   
voor de festijnen van de geest1 die     
komende geslachten zullen vieren in  de 
tuin der mensheid4    #ed ,den ,verein  
whlt man nach seinem ,geschmack1 in den 
,staat wird       man hineingeboren1 man
 muss sich mit ihm abfinden1 wie es     
eben geht4 ,wie unendlich erhht das den 
,wert des ,staates als                  
,lebensschule1 als ,lebensgemeinschaft6 
,jede andere ,gemeinschaft       ist    
,spielerei neben ihm1 er ist der ,ernst 
des lebens1 den man       nicht whlt1   
sondern wrdig und tapfer trgt4 ,er ist  

die ,ehe1       alle freien ,vereine    
sind ,konkubinate40 ,dit is niet door   
een       ,chinees geschreven ter       
handhaving van de gedwongen echt en     
tegen       de vrije huwelikskeuze4     
,evenmin door een ,russies pope1 die van
       staat0 sprak1 maar kerk bedoelde1
 noch zelfs door een middeleeuws        
voorstander van landshorigheid of       
verbieder van ,freizgigkeit6       ,maar
 door ,,steinmetz ter verdediging van   
een staatsliefde01 die       dwang1     
traditie en--oorlog behoeft 7,ph4 d4    
,kr4 #aig74    ,geestverwantschap is tot
 oordeel des onderscheids gekomen       
gemeenschap4  ,wij zijn ontgroeid aan de
 oude distinktieloze kollektieve haat   
en liefde1 gelijk wij ontgroeid zijn aan
 de oude distinktieloze  kollektieve    
schuld en aansprakelikheid#ee4 ,een     
,chinees bokser kan nog  om wat een     
,engelsman of ,rus of ander ,europeaan  
hem of een der zijnen  misdeed een      
willekeurig ,westerling--,fransman of   
,duitser1 dat doet er  niet toe1 als het

 maar een van de vreemde duivels0       
is--haten en doden4  ,met de kreet de   
,joden hebben ,jezus gekruisigd0 kan een
 door staat1  kerk en wodki voldoende   
verstompt ,moezjik nog altijd worden    
opgehitst  tegen de nakomelingen van het
 volk van ,jezus4 ,waar ook nog         
stamwraak en  vendetta mogen            
heersen--onze rechtspraak en ons zedelik
 bewustzijn zijn  niet meer in staat1   
iemand te straffen of te verachten omdat
 zijn broer  of vader of voorvader zich 
misdragen of verachting verdiend        
heeft#ef4  ,wie onzer is nog grof genoeg
 om de ,fransen1 de ,duitsers1 de       
,joden1 de  ,russen1 de                 
,rooms-,katholieken te kunnen haten of  
liefhebben8 ,wij hebben  geleerd--en het
 behoort tot het kostelikste wat we     
geleerd hebben1  tot onze nieuwe        
humaniteit--de mensen met de nodige     
onderscheiding  te bejegenen4 ,maar de  
oude met waarheid en recht strijdige    
kollektieve grofheid en                 
onzuiverheid--het is de ware            

oorlogsfeer3  zij alleen heeft oorlog   
oorspronkelik mogelik gemaakt en wat is 
het  oorlogsnationalisme anders dan de  
vernederende1 beschamende terugval in   
deze geestesgesteldheid8 ,oorlog mist   
alle distinctie--daarom vloekt hij  met 
ons kultuurpeil1 daarom is hij een      
leugen voor onze kultuurvolken1  met    
zijn valse solidariteit zonder          
geestverwantschap1 zonder zedelike      
eenheid en zijn valse haat zonder       
geestelik tegenstanderschap4--,in een   
roerende brief ,an die ,freunde in      
,fremdland01 waarmee de dichter ,,stefan
  ,,zweig1 vertaler van ,,verhaeren1    
afscheid neemt fr lange ,tage van zijn  
kunstvrienden en geestesbroeders in     
,frankrijk1 ,belgi en ,engeland1 het    
fijnste1 wat ik van ,duitse             
oorlogstemming tot dusver las1 schrijft 
hij1 hoe hij zijn persoonlike liefde en 
haat1 zijn vriendschap en zijn  vrienden
 tans verloochenen moet3 ,meine eigene  
,sache ist jetzt nicht  mehr1 ich kenne 
keine ,freundschaft1 ich darf keine     

kennen1 als die  des ganzen ,volkes1    
meine ,liebe und mein ,hass gehren mir  
nicht mehr  zu4 ,und ich bin nur dann   
ganz wahr1 wenn ich euch einzelne       
verleugne3  der geringste plattdeutsche 
,bauer1 der kaum ein ,wort meiner       
,sprache  versteht und sicherlich kein  
,wort meines ,herzens1 steht mir nher in
  diesen ,stunden als ihr1 ihr ,lieben1 
denen ich so oft mich hingab mit  meiner
 innersten ,empfindung1 immer von       
,verstndnis umfangen1 immer von         
,vertrauen umfasst444 ,ich muss         
vergessen1 was ich von euch empfing1 um 
besser fhlen zu knnen was alle anderen  
deutschen ,leute empfinden4  ,nicht euch
 muss ich verleugnen und die ,liebe zu  
euch1 sondern mich  selbst1 jeden       
einzelnen ,gedanken knicken1 der nicht  
aufschiesst in  der grossen deutschen   
,saat04 ,we zullen straks zien1 hoe     
,,zweig niet  alleen z'n kunstzinnig1   
maar ook z'n zedelik zelf1 z'n          
gerechtigheid  bewust ten offer brengt4 
,doch wij moeten ,,zweig's dilemma nog  

een  weinig zuiveren en verdiepen4 ,de  
vaderlandse boerenpummel kan nog        
zedelik meer waard zijn1 dan de         
uitheemse kunstbroeder4 ,maar zou  ook  
de verachtelikste ,duitse schurk of     
vlegel ,,zweig nader staan in  deze     
dagen dan de nobelste ,franse           
karakterheld8 ,ik vrees van ja4 ,zo     
weinig kieskeurig1 zo onpersoonlik en   
amoreel--of moet ik zeggen              
onzedelik8--is nu eenmaal de oorlogs-1  
de gevaarsolidariteit en  de nationale  
oorlogshaat4 ,een ,,zweig kan zich      
eigenlik niet zo ver  vergeten4 ,ich    
habe nicht vergessen1 was ihr mir ward  
und zutiefst noch  seid1 aber ich bin in
 diesen ,tagen nicht der ,gleiche1 der  
mit euch  sass1 mein ,wesen ist         
gleichsam umgewandt1 und das1 was in mir
 deutsch  ist1 berflutet mein ganzes    
,empfinden0444 ,und diesen ,hass gegen  
euch--obzwar ich ihn nicht empfinde--ich
 will ihn doch nicht mssigen1  weil er  
,siege zeugt und heldische              
,kraft04--,oorlog bindt en scheidt met  

feloplaaiende massa-driften1            
volkshartstochten1 zonder matiging--en  
zonder diepte4 ,oorlog is voor de volken
 wat storm is op zee--een               
oppervlakteverschijnsel4 ,huizenhoog    
steigeren golven van geestdrift  en     
kolken van haat woelen de wateren om tot
 op de bodem--zo schijnt  het4 ,maar    
tien of twintig meter onder het         
zeeoppervlak dringt geen  storm ooit    
door--oermachtig en onwrikbaar volgen de
 diepzeestromen hun  eeuwige baan en    
voeren het wrakhout en de lijken mee die
 er resten van  reeds lang vervlogen    
orkanen4    #ee ,daarvoor omvangt ons   
een nieuwe zedelik-maatschappelike      
verantwoordelikheid3 wij allen zijn de  
dragers van onze       tijd--wij allen  
profiteren van de toestanden en         
instellingen1       die oorlog 7gelijk  
prostitutie of proletariaat7            
onvermijdelik       hebben gemaakt--en  
straks in vrede van de offers1 voor die 
vrede       gebracht444 zo heeft ieder  
onzer zijn deel van de schuld te dragen 

en te delgen4    #ef ,merkwaardigerwijze
 reageert ,,steinmetz tegen unsere      
eng-private       ,schuldauffassung06   
7,krieg1 p4 #bf74    ,wat de geesten    
waarlik scheidt en bindt zijn           
geestestromingen1 die wel  voor een     
ogenblik vergeten1 maar niet verdrongen 
kunnen worden door  oppervlakkig        
stormend oorlogsgeweld4 ,geest smeedt   
beter dan bloed en  ijzer4 ,en wat wij  
met millioenen gemeen hebben zonder     
geestverwantschap  kan nooit veel       
biezonders zijn1 tenzij het tot die     
algemeen-menselike  biezonderheid       
behoort1 die boven alle grenzen van tijd
 en ruimte de  eenheid van het mensdom  
vormt1 de geesteswettelikheid van ons   
denken  met zijn ene1 eeuwige waarheid1 
van ons zedelik oordeel met zijn ene    
eeuwige heiligheid en van gevoel en     
aanschouwing met hun ene eeuwige        
schoonheid4    ,oorlog sprak bij monde  
van ,keizer ,,wilhelm in de ,rijksdag3  
,ik ken  geen partijen meer--ik ken     
slechts ,duitsers40 ,plots treedt een   

man  de zaal in en roept3 ,ik ken geen  
,duitsers en geen vijanden--alleen      
naasten1 die ik liefheb als             
mijzelf40--,gesis1 gefluit1             
tumult--grober  ,unfug0 wordt geroepen1 
verstoring van een histories moment6    
,men  wil de zonderling te lijf1 die er 
uitziet als een jood4 ,lafaard60        
,vaterlandsloser ,gesell601 schreeuwt   
men hem toe4 ,daar klinkt weer zijn     
stem over alles heen3 ,ik ben de        
grootste1 de volmaakte patriot1 want    
mijn vaderlandsliefde kent geen         
grenzen40 ,men wil hem grijpen1 maar hij
  is verdwenen4 ,de leden hernemen hun  
plaats1 de wijding en orde keren        
terug--en de ,keizer vervolgt zijn rede3
 ,laat dus uw harten slaan voor  ,god1  
,keizer en ,vaderland1 en uw vuisten op 
de vijand40 ,het smakeloos1  ergerlik   
incident der verschijning van die dwaas 
is vergeten--en  geschrapt door de      
censuur4          ,,iv4                 
,,oorlogspatriottisme ,,en              
,,oorlogshero,,sme4 ,,een ,,grote       

,,tijd8      ,verwijlen we tans nog een 
ogenblik bij de psychologie van         
oorlog1--inzonderheid bij wat ons deze  
echtste0 aller oorlogen  daaromtrent    
leert--bij oorlogstemming en            
oorlogsdeugd3  oorlogspatriottisme en   
oorlogsherosme1 die ons als de beste1   
hoogste  voortbrengselen van oorlog     
worden geprezen4 ,van stemming moeten we
  spreken--tot karakterwijziging is     
oorlog weer niet in staat3 men  verliest
 zijn egosme niet1 maar vergeet het door
 oorlog444 een  wijle4#eg ,vooral kleine
 bekrompen zielen1 voor wie in vrede    
geen  gemenebest bestond--ze beleven in 
oorlogstijd een ongekende wijding  en   
verheffing--ze worden letterlik boven   
zich zelf uitgeheven--zijn  beter1      
ruimer1 groter dan ze zijn4 ,heel die   
massa1 die van ouds  door haat en       
woede--de officile krijgsterm is heilige
 toorn0--eer  ontvlamt dan door verering
 en liefde1 allen die bovendien         
ongevoelig  genoeg zijn voor het        
eindeloos triest en onherstelbaar leed1 

dat elke  oorlogsdag over de duizenden  
gezinnen neerzwaddert--zij kunnen in    
oorlogsdagen een levensvolheid1 een     
,lebenserweiterung01 een zaligheid      
genieten als nooit te voren1 vooral na  
zegepralen1 wanneer de vreugde  nog     
gekruid wordt door kontrast1 kollektieve
 trots en leedvermaak4 ,de  besten      
zullen het nooit verder kunnen brengen  
dan tot een elegiese  stemming1 een     
weemoedige blijdschap4 ,maar de meesten 
zullen inderdaad  hun eng-persoonlike   
belangetjes1 beslommeringen en          
verheugingen  kleiner zien dan anders1  
zich gedragen voelen1 opgestuwd door een
  machtige stroom van gemeenschapsleven4
 ,de betrekkelike waarde daarvan        
ontkennen we niet--al is de             
oorlogsolidariteit slechts troebel      
surrogaat van zuivere                   
kultuurgemeenschap1 en al werkt deze    
kollektieve  gemoedsberoering en        
aandachtbepaling als                    
bewustzijnsvernauwing zeker  niet minder
 ten kwade dan ten goede4 ,allerlei     

frivoliteit schijnt  weggevaagd door de 
ernst van de tijd4 ,parijs en ,berlijn  
heten solide0  geworden4 ,maar laat ons 
van de nood geen deugd maken4 ,het      
,luna-park  werd lazaret4 ,de neigingen 
zijn dezelfde gebleven1 ook waar ze     
tijdelik zijn verdrongen4 ,en dan nog444
 ,het krantenlezend publiek zou  vreemd 
opkijken1 wanneer het las1 hoe een der  
grote geneeskundige  tijdschriften      
7,frans1 ,duits of ,engels1 dat doet er 
hier niet toe7  klaagt over het         
schrikwekkend toenemen van              
geslachtsziekten onder  de troepen op   
het oorlogspad444 over het door         
afschuwelike cijfers  gellustreerd      
deernengevaar voor de strijdende legers 
zelf en voor  de gezinnen thuis4 ,ook   
tegen alkoholuitspattingen zijn in      
oorlog  de strengste verboden nodig--en 
ontoereikend4 ,maar met het nodig       
voorbehoud erkennen we1 dat oorlog1 als 
alle nood1 gevaar en smart1  de lust tot
 allerlei ijdel en wuft vermaak beneemt1
 allerlei klein  gehaspel1 gekijf en    

gedoe aan kant zet4 ,het levensgevaar   
stemt ernstig1  het landsgevaar         
bovendien solidair1 maatschappelik1     
offervaardig4--,zo  levert oorlog1 nog  
boven pest en aardbeving1 vermoedelik   
zelfs in  ,nederland1 de tekst voor     
menige waarlik niet onstichtelike preek 
over  het nut der tegenspoeden04 ,en hij
 heeft daarenboven z'n verheffende1     
soms zelfs verheven momenten4 ,want men 
offert dan toch z'n leven1 z'n  man1 z'n
 kinderen menigmaal zelfs min of meer   
vrijwillig4 ,ik weet  van een moeder1   
die vier zoons verloor en zich slechts  
beklaagt over  de vijfde1 die zich niet 
heeft opgegeven als vrijwilliger4 ,dat  
zijn  ongetwijfeld hoge gevoelens0 ik   
zou niet eens durven zeggen1 gelijk ik  
ergens geschreven zag1 van lager orde04 
,laat men offeren aan een waan1  blinde 
liefde kan groter zijn dan verstandige  
berekening4 ,toch blijft  oorlogstemming
 zver beneden ware grootsheid1 ware     
wijding1 dat wij  geen volk er om zouden
 benijden1 ook al was ze zonder         

oorlogsellende  te krijg4 ,te zeer is ze
 razernij1 zelfs van haar deugden1 te   
zeer  is vijandschap1 haat de grondtoon1
 zelfs van haar solidariteit4 ,de       
verhitting der gemoederen en geesten is 
een bewustzijnsvernauwing1  die         
kritiekloos1 uitzinnig1 ontoerekenbaar  
maakt1 als in roes1 droom  of hypnose4  
,vals en krijsend zijn de geluiden uit  
oorlogsland1 die  het volk zelf houdt   
voor zuivere bezielde muziek4 ,welk een 
walmen van  leugen en laster1 geschimp  
en geschamper slaan ons tegen uit de    
pers6  ,vergiftigd blijkt heel de       
atmosfeer4 ,iets poenigs is in de       
geesten  gevaren1 iets van de miles     
gloriosus0 onzaliger gedachtenis1 met   
z'n chauvinisme1 z'n eigengerechtigheid1
 z'n zelfoverschatting1 die             
fruchtbarste ,mutter der ,laster0       
7,,steinmetz74 ,zo wordt het            
patriottisme  de doodsvijand van        
rechtszin en objektiviteit1 en          
culmineert in het  bewust en            
schaamteloos right or wrong1 my         

country6#eh ,objektivitt  wird da fast  
unmglich1 ja1 sie gilt manchem als      
,verbrechen0 schrijft  de vrij bezonnen 
gebleven ,,kautsky in de ,neue ,zeit#ei 
van #b  ,oktober4 ,de wijsgerige        
taal-kriticus ,,fritz ,,mauthner getuigt
 in een  artikel over ,die ,philosophie 
und der ,krieg3 ,der gute ,krieg ist    
es1 der jede ,sache heiligt04444 ,auch  
unser moralisches ,urteil ist1  ob wir  
wollen oder nicht1 unwiderstehlich      
national und patriotisch  geworden4 ,das
 angeblich6 wissenschaftliche und       
unparteiische ,gerede  ber              
vlkerrechtliche ,fragen widersteht      
uns0444 ,die eigentliche  ,philosophie1 
die nchterne ,erkenntniskritik1 hat     
vorlufig zu  schweigen04 ,maar fijner en
 erger is1 wat ,,stefan ,,zweig schrijft
 in  zijn bovengenoemd opstel4 ,voorbij 
nu de heerlike vriendschap1 m'n  lieve  
vrienden1 ik moet met m'n volk meehaten1
 was in mir deutsch ist  berflutet mein 
ganzes ,empfinden4 ,noch vermchte ich1  
euch gerecht zu  sein1 aber ich finde   

den ,willen nicht mehr1 gerecht zu sein4
 ,heute  ist das ,mass verwandelt0 enz4 
7zie boven2 ik cursiveerde74 ,blinde    
haat  is nu nodig1 ik mag m'n soldaten  
niet door de stem van recht en rede1    
die ik in mij hoor1 die ge hier van mij 
hoort1 vermurwen6 ,erwartet  darum      
nicht1 dass ich heute fr euch spreche1  
dass ich sage1 ,belgiens  ,menschen sind
 nicht ,meuchelmrder und ,schnder von   
,verwundeten1 die  solche ,taten tun1   
gehren in jene ,unterschicht1 die in    
jeder ,masse  den trben ,bodensatz      
bilden und von den ,ereignissen         
emporgeschttelt  das ,bild einer ganzen 
,nation trben4 ,dass ich sage1          
,frankreich ist  friedlich und nur      
verleitet1 und nicht jeder ,englnder sei
 perfid  und pharisisch1 laakt niet dass
 ich nichts tue1 mich mit ,worten  jener
 ,welle von ,zorn entgegenzuwerfen1 die 
,deutschland heute gegen  ihre ,bedrnger
 schleudert4 ,ich weiss1 es wre gerecht1
 dies laut zu  sagen1 und weiss1 wie    
schn es ist1 auch in der ,leidenschaft  

gerecht zu  sein4 ,aber fr die ,schnheit
 ist heute kein ,raum in der ,zeit0444  
,wer  noch nicht mitkmpft1 darf den     
anderen zumindest nicht in die ,waffen  
fallen0444 ,aber glaubt nicht darum1 ihr
 ,lieben1 es sei mir leicht1  dieses    
,schweigen60 ,maar het moet terwille van
 de natie en haar eenheid4  ,unsere     
,freundschaft ist vergeblich1 solange   
unsere ,vlker in ,waffen  sind1 aber sie
 wird zwiefach wertvoll nach jenem      
grossen ,ringen4 ,denn  dann wird statt 
jenes heiligen ,zornes viel kleine      
,bitterkeit1 viel  niederer ,groll1 viel
 erbarmliche ,gehssigkeit in der ,welt  
sein1 dann  wollen wir unser            
,samariterwerk beginnen1 die ,wunden zu 
heilen1 die  unsere ,brder geschlagen   
haben4 ,wir wollen versuchen1 soweit    
unsere  ,krfte reichen1 unsere          
menschliche ,freundschaft vorbildlich zu
 machen  fr eine der ,vlker0444 ,dat is 
smartelike1 bijna edele verzaking van   
recht en waarheid1 waartoe het          
patriottisme deze voorname1 nobele geest

  verleidt4    #eg ,vgk4 ,,steinmetz1   
#bjf3 ,nie wird der natrliche ,egoismus 
durch       ,hunderttausende so         
vollstndig vergessen als eben im        
,kriege40    #eh ,toch twijfelt bij de  
keuze tussen gerechtigheid en           
patriottisme       het zedelik besef    
geen ogenblik3 het heeft van ouds de    
gerechtigheid gemaakt tot attribuut van 
de ,godheid en het       patriottisme   
zelfs voor een stam- of krijgsgod niet  
goed genoeg       geacht4 ,ook de ,god  
van ,duitsland of van ,rusland of van   
,turkije zal       wel een ,god zijn van
 waarheid en gerechtigheid04    #ei ,dit
 tijdschrift heeft merkwaardig weinig   
van de oorlogstemming       geleden4    
,zie b4v4 hoe ,,eckstein er het befaamde
 manifest der #ic in       beoordeelt   
onder het motto3 ,der ,fachmann als     
,laie 7#af ,okt4 '#ad74    ,soortgelijke
 bewuste rechtvaardigheidsverzaking     
horen wij uit  ,frankrijk1 wanneer b4v4 
de oud-communard ,,albert ,,goull       
schrijft in zijn  ,le ,salut ,social3   

,als de jonge mannen van mijn land aan  
het vechten  zijn tegen de jonge mannen 
van een ander land1 dan kan en wil ik   
niet  onpartijdig zijn4 ,de onzen zijn  
helden4 ,zij die de onzen willen doden  
zijn bandieten4--,ik schaam me er in het
 geheel niet over1 dat ik te  hunnen    
aanzien vol haat en onrechtvaardigheid  
ben40    ,en welk een vergroving en     
verruwing in het algemeen1 ook en juist 
van  hen1 die we gewend waren1 als de   
grootsten en de besten van hun volk  te 
beschouwen1 welk een ziekelike          
zelfverheerliking1 en welk een lomp     
smaden en schelden zonder billikheid en 
zonder matiging--eenzijdig1  klein en   
bekrompen4 ,belangwekkend en            
kenschetsend in deze zijn ook  de lagere
 regionen--zo bereiken de spotbladen    
bijvoorbeeld tans  een mate van         
ordinairheid1 die zelfs in het eigen    
land weerzin en  verontwaardiging       
wekt--maar corruptio optimi pessima1 het
 bederf van  de besten is het ergst4    
,onder de geestelike keurbenden woedt   

een  patriottiese verdwazing1 die in    
haar al te kompromitterende uitingen    
7ten onzent denke men aan het geval     
,,lasson7 door eigen landgenoten  als   
intellektuele oorlogs-neurose0 en als   
on-nationaal wordt  gedesavoueerd1 maar 
in niet minder beklagenswaardige        
vertolkingen de  volksstemming maar al  
te zeer in 't gevlei komt4 ,wie had ooit
 van een  zo universeel wetenschappelik 
denker als ,,wundt een pamflet verwacht 
als zijn rede ber den wahrhaften        
,krieg08 ,alleen de eigen groep  7nu dus
 stellig ook ,turkije7 voert een        
waarachtige1 een heilige  oorlog0--de   
vijanden den unwahren1 den trgerischen  
und lgenhaften  ,krieg01 hun oorlog is  
ein ehrloser ruberischer berfall1 dessen
  ,mittel ,mord1 ,piraterie und         
,flibustiertum sind1 nicht der offene1  
ehrliche ,kampf mit den ,waffen04       
,vraagt men bij het vernemen1 dat  de   
wahrhafte ,krieg0 nur die ,abwehr       
fremder ,vergewaltigung zum  ,zweck hat0
 schuchter3 dus ,belgi8 dan luidt het   

antwoord3 ,was  kmmern uns demgegenber  
sc4 ,engeland die ,belgier1 die in ihrer
  waghalsigen ,verblendung diesen ,krieg
 gefhrt haben1 um vor aller  ,welt      
endgltig ihre ,existenzunfhigkeit als   
,staat zu beweisen80 ,een  ,,wundt1 de  
psycholoog1 die geen onderzoek behoeft  
om de berichten ber  angebliche         
,gewalttaten1 die unseren wackeren      
,kriegern aufgebrdet  werden0 voor      
leugens te verklaren en van de vijanden 
elke laagheid  te geloven3 ,schweigen   
wir von den ,greueln der ,belgier1 die  
zum  ,teil weinigstens auf die          
bestialische ,wut ,einzelner zurckgefhrt
  werden mgen1 wenn auch ,anzeichen     
genug dafr vorhanden sind1 dass  die    
,mrder im brgerlichen ,rock mit ihrer   
,regierung und ,heerfhrung              
konspirieren04#fj ,een ,,wundt1 de      
ethicus1 die het ,engels volkskarakter  
smaadt met een beroep op het utilisme   
van ,,bentham1 hier geduid als  de leer1
 wier grondstellingen luiden3 ,jeder    
tue1 was ihm selbst  ntzlich ist0 en    

,das ,gut1 das mehr ,geld kostet1 ist   
das hhere ,gut06  ,van deze laatste     
moraalregel verklaart ,,wundt3 ,diesen  
,grundsatz teilen  zwar keineswegs alle6
 utilitarischen ,philosophen ,englands1 
aber der  ,dutzendenglnder lebt nach    
diesem ,rezept1 und offenbar teilt ihn  
auch  die englische ,regierung0 etc4 ,zo
 staan tegenover het ,engels geldzuchtig
  utilisme wij ,duitsers0 met ons heilig
 idealisme0444 ,een ,,wundt1 die  als   
doel van de door ,duitsland te dikteren 
vrede na die ,millionen  und            
,milliarden1 die wir uns fr die ,not und
 das ,elend dieser ,wochen  als         
,kriegsentschdigung zahlen lassen0      
allereerst stelt3 het kleine  ,engeland 
te ontlasten van zijn te veel0 aan      
kolonies6#fa ,verder komen  de ,balten  
en de ,russiese ,polen onder ,duitsland 
en ,oostenrijk1 ,finland  mag als       
zelfstandige staat ,duitsland voor zijn 
bevrijding dank weten1  een             
mitteleuropische ,fderation0 zal met de 
,verenigde ,staten de vrede  handhaven  

en zorgen1 dat het ,duitse volk die     
fhrende ,stellung gewinne  und bewahre1 
die ihm gebhrt01 der ,revanchegedanke   
muss den ,franzosen  fr immer unmglich  
gemacht werden01 terwijl ,belgi wordt   
overgeslagen  en blijkbaar is ingelijfd4
    #fj ,omtrent de dum-dum-kogels3     
,england und ,frankreich benutzen diese 
,geschosse0444 enz4 enz4    #fa ,ik spot
 niet4 ,von ,england freilich wird es   
wohl heissen3 wem       viel gegeben    
ist1 von dem kann man viel fordern4     
,england trgt       ausserdem fr einen  
kleinen ,inselstaat allzu schwer an     
seinem       kolonialen ,besitz4 ,es    
wird uns reichlich zahlen mssen von dem1
       was es zu viel hat1 wenn aus     
diesem ,krieg eine gerechte ,verteilung 
der kolonialen ,kulturarbeit der        
,nationen hervorgehen soll04    ,ziedaar
 wat de oorlog van een ,,wundt heeft    
gemaakt1 het was mij niet  mogelik1 het 
u zonder zijn eigen woorden te doen     
beseffen4 ,er mag een  weinig           
overwinningsroes der eerste weken bij in

 't spel zijn#fb--;het  zijn nu eenmaal 
sterke benen1 die de weelde van een     
zegepraal kunnen  dragen en hoeveel     
kwaad bloed heeft niet reeds            
overwinnaarshoogmoed  gezet sinds       
'#gj_/'ga--;in 't algemeen hebben we    
hier een zuiver  voorbeeld1 dat met     
tientallen zou zijn aan te vullen1 van  
de wijze  waarop oorlog de geesten      
knauwt4 ,vertaal ,,wundt's oordeel over 
de oorlog  der vijanden in het          
,engels--spreek dus van a war of        
assassination1  pillage and             
destruction0--en ge hebt het algemeen   
,engels oordeel  over444 ,duitslands    
oorlog--letterlik aldus geformuleerd    
door ,,wilfrid  ,,ward#fc4 ,de ,duitsers
 voeren a campaign of systematic        
cruelty04  ,chivalry1 honour1 and       
humanity seem to have almost disappeared
 from  the ,german army0444 the white   
flag has been constantly violated0 enz4 
en zo is zijn slotsom3 ,the spirit      
fostered by the war has brought out  in 
the one race an outburst of ,christian  

virtue2 in the other cruelty1  excess1  
and treachery01 waarnaast we weer eens  
stellen een woord  van de fijne ,graecus
 en oud-grenadier                       
,,wilamowitz-,,moellendorff#fd3  ,ja1   
der ,krieg ist darum etwas ,grosses1    
weil er die ,herzen wgt2  er bringt ans 
,licht1 was in jedem ,herzen ist0444 zo 
heeft hij in  het ,duitse volk onthuld  
dapperheid1 eendracht en trouw tot in de
  dood444 ,und sehen ,sie1 was der      
,krieg enthllt hat bei den anderen6     
,zie1 dat wordt goed1 denkt men2 die    
heeft dus oog gehouden voor  hetzelfde  
verschijnsel buiten de grens4 ,was ist  
herausgekommen aus  der belgischen      
,seele8 ,bravo1 men kan het kleine volk1
 dat men uit  nood moest overrompelen1  
altans z'n herosme nageven ,wie hat sie 
sich  offenbart als eine ,seele der     
,feigheit und des ,meuchelmordes60 enz4 
,ieder weet dass unsere ,krieger unfhig 
sind zu den ,gemeinheiten1 zu  dem      
,meuchelmord1 zu der ,hinterlist1 mit   
der sich die ,feinde hier  zijn het weer

 ,fransen nicht nur an unseren          
,soldaten1 sondern auch an  unseren     
rzten und ,pflegeschwestern vergreifen1 
und unsere ,verwundeten  verstmmeln und 
abschlachten4 ,wir wissen1 das kann ein 
deutscher  ,soldat einfach nicht bers   
,herz bringen4 ,es ist schon            
schrecklich1  dass er es ahnden muss4   
,unsere ,leute erfllt es mit ,ekel1 wenn
 sie  die ,bestien aufhngen mssen4 ,aber
 sie mssen es wohl oder bel tun4  ,gebe 
,gott1 dass unsere guten ,leute draussen
 duren dieses scheussliche  ,handwerk   
nicht selbst verroht werden und         
gezwungen niedersteigen auf  den        
tieferen ,standpunkt der ,zivilisation1 
dessen unsere ,feinde sich  wohl gar    
berhmen40 enz4 ,men leze nu daarnaast   
weer het in ,december  gepubliceerde    
officile ,franse rapport van de #bc     
,september benoemde  commission d'enqute
 omtrent het gedrag van de vijand in    
,frankrijk1  een rapport1 dat voor een  
nuchter neutraal lezer niet meer en niet
  minder vertrouwen verdient1 dan de    

soortgelijke ,duitse rapporten--en  men 
weet444 nauweliks wat feller tegen de   
oorlogsgeest getuigt1 de  mentaliteit   
die zich in zulke daden of die zich in  
zulke woorden uit4  ,hoezeer het        
oorlogspatriottisme de geesten bezoedelt
 en de stemming  vergiftigt--laat ons de
 persoonlike voorbeelden verder sparen1 
alleen  nog opmerken1 dat de ,duitsers  
niet minder grof beledigd worden1 b4v4  
door een ,,maeterlinck of een ,,bergson1
 dan zij bij monde van een ,,eucken  of 
een ,,sombart hun vijanden bejegenen4   
,de grote namen vallen het meest  op4   
,maar in alle kringen woedt de ziekte04 
#fb ,maar over waarheid0 en leugen0     
treft ons uit alle oorlogslanden        
dezelfde verblinding4 ,en nu pas nog1 in
 ,januarie1 zegt ,prof4 ,,rein       uit
 ,jena1 dat dit een ,krieg hherer ,art0 
is1 waarin ,ormoezd1 de       heilige   
geest van licht en waarheid1 staat      
tegenover ,ahriman1 de       geest der  
duisternis en des leugens1 een oorlog1  
die dus die       ,entscheidung bringen 

soll ber ,wert und ,unwert1 ,sinn und   
,unsinn1       ,kraft und ,ohnmacht     
dieser ,welt04         ,precies zo1 maar
 natuurlik in omgekeerde zin1 noemen    
b4v4 ,engelse       theosofen als       
,,annie ,,besant dit een oorlog van de  
witte0 tegen de       zwarte0 krachten1 
van ,right against ,might1 ,law against 
,force1       ,freedom against ,slavery1
 ,brotherhood against ,tyranny04    #fc 
,the war spirit and ,christianity1      
,fortnightly ,review1 ,,xii '#ad4    #fd
 ,zwei ,reden3 ,krieges ,anfang1 ,die   
geschichtlichen ,ursachen des           
,krieges4    ,normale waardering van 's 
vijands karakter wordt onmogelik1 of    
zwijgt1 vermoedelik uit patriottisme1   
misschien ook door censuur4 ,wat  weet  
trouwens de gemiddelde ,duitser van de  
gemiddelde ,engelsman en  omgekeerd8    
,weinig meer dan niets4 ,de taal        
isoleert deze volken nog  op een wijze1 
die wij polyglotten ons nauweliks kunnen
 voorstellen4  ,de onderlinge gezindheid
 is dus bijna uitsluitend oppervlakkig  

persmaaksel4 ,maar zie1 daar verschijnt 
in het ,septembernummer van             
,westermann's ,monatshefte plots een    
artikel van ,prof4 ,dr4 ,,ernst ,,sieper
  7die te ,mnchen ,engelse filologie    
doceert1 en jaren in ,engeland heeft    
gewoond7 over ,der ,kulturwert          
,englands0--men verwacht weer van  't   
uniform-laken een pak--en het blijkt van
 't begin tot het eind  loutere1 boven  
alle krijgsrumoer en vijandschappelike  
verdwazing  verheven hoogschatting van  
,engelse vrijheid en self-government    
7boven  dril en ,massregelung71         
religieusheid en soberheid1             
karakterkracht1  ,kultur0444 met        
getuigenissen als3 de ,duitse docent    
heeft meer kennis1  de ,engelse meer    
beschaving0444 en waarin slechts n      
zinnetje aan  oorlog herinnert3 ik      
schrijf allerminst om de ,engelsen      
komplimentjes  te maken1 maar ten       
dienste van mijn ,duitsers1 want ik houd
 het er  voor1 dat men zelfs van z'n    
vijanden kan leren444 ,reeds voor gewone

  tijden was het een weldadig-ruim1     
anti-chauvinisties artikel--tans  leek  
het mij groot--en groot het volk waarvan
 verwacht wordt1 dat  het zulk een      
erkenning van 's vijands deugd          
verdraagt1 als iets dat  van zelf       
spreekt4 ,in het ,oktobernummer         
verklaart de ,redaktie3 ,prof4  ,ernst  
,siepers ,aufsatz4444 war1 so gern wir  
das getan htten1 nicht  mehr            
zurchzuhalten1 als sich ,englands wahres
 ,gesicht durch die  ,kriegserklrung vom
 #d ,august vor uns enthllte0444 nun die
 ,tcke des  ,feindes sich offenbart hat1
 wird das ,schwert die ,antwort geben   
und mit  dem ,verbrechen des ,gegners   
auch die eignen ,irrtmer shnen40 ,zo    
spreekt  oorlog4 ,en de schrijver zelf1 
aangevallen als een soort landverrader1 
had reeds openlik zijn daad verloochend1
 zijn gebrek aan takt  betreurd4444 het 
was een oud artikel geweest1 dat tans   
niet had mogen  verschijnen444 ,sic     
transit444    ,en blijft de vergoding   
van eigen volk1 zaak1 stemming niet even

  klein en onsmakelik als de kleinering 
van wat des vijands is8 ,in n  adem     
wordt gewaagd van die erhabene ,weihe   
dieser heiligen ,zeit0444  wir kmpfen fr
 das ,gttliche0444 en van ,verrat1      
,gemeinheit1  ,verstndnislosigkeit      
dreier ,vlker04 ,alom is het            
patriottisme  geworden1 zur ,kunst1     
mitzuheulen444 zum ,anreiz1 grob        
absichtliche  ,geschichtsflschungen als 
,religion hinwegzunehmen und in diesem  
,gtzendienst seine ,seele zu verraten0  
7,s,,nger74 ,hoor ook dat valse  pathos1
 dat in de talloze bundels krijgspozie0 
de volksstemming  vertolkt1 of in de    
krijgsretoriek tot uitbarsting komt4    
,neen1 van een  gewijde1 heilige tijd   
stellen wij ons ander geluid voor4      
,maar halt1 laat dan het oorlogspathos1 
laat ook de oorlogsleuzen vals  en voos 
wezen--oorlog is geen tijd van het      
woord1 maar van de daad1 en  erken1 dat 
de daden subliem zijn1 dat oorlog helden
 kweekt1 heilige  offervaardigheid en   
stervensmoed4 ,opferfreudige1           

sterbensbereite  ,menschenliebe ist nun 
einmal keine ,existenzbedingung unseres 
gesellschaftlichen ,lebens1 ,heroismus  
ist dagegen1 wie alle ,kriege bis  auf  
den letzten in erhhtem ,masse beweisen1 
die ,bedingung des ,sieges im           
,vlkerkampfe0 7,ph4 d4 ,kr4 #bje74 ,ein 
,heer1 in welchem der ,heroismus  so    
selten wre wie die todesfreudige        
,menschenliebe im ,volke1 ware der      
,niederlage gewiss1 es knnte kaum zum   
,kriege kommen40 7ib47    ,ik voel het1 
nuchtere kritiek doet hier1 als zo      
dikwerf1 aan als  heiligschennis4 ,maar 
laat ons hier als elders niettemin de   
moed der  waarheid hebben4 ,en ik weet1 
gij mannen1 die uw jonge levens en  gij 
ouders en vrouwen1 die uw jongens hebt  
moeten offeren aan de  oorlogsmoloch1   
gij zult het mij niet euvel duiden1     
wanneer ik mij er  tegen verzet1 dat hij
 uw offers zelf gebruikt als propaganda 
voor zijn  zaak4    ,laat dan herosme n 
van de voorwaarden zijn van             
overwinning--ik  begin met de opmerking1

 dat alle oorlogen tot en met de        
allerlaatste  in verhoogde mate         
bewijzen1 dat herosme zonder de nodige  
middelen het  aflegt tegen de nodige    
middelen zonder herosme1 dat een kanon  
eer  een held of zelfs tal van helden   
uit de weg kan ruimen1 dan dezen een    
kanon4 ,al waren al die #hjj mannen van 
het fort ,loncin stervensvaardige       
helden1 de paar man1 die het mortier    
bedienden1 dat hen met n schot          
verpletterd heeft1 hadden geen herosme  
daarbij nodig4    ,en vanwaar dan1 moet 
,,steinmetz zich toch afvragen1 bij zo  
weinig  offervaardige mensenliefde in   
het volk1 al die helden1 al die         
opoffering in de legers8 ,doet gevaar1  
doet nood wonderen8 ,neen4 ,nood  leert 
bidden--wie niet vroom is1 nood leert   
geven wie niet gul is1  nood leert      
durven aan wie laf is4 ,selber den      
,feigen erzeugt er den  ,mut0 zegt      
,,schiller terecht van de krijg4 ,en    
,,steinmetz zelf heeft  indertijd eens  
opgemerkt3 ,vele444 militairen zouden   

geen helden zijn1  als zij maar laf     
dorsten wezen0--waarbij men denkt aan   
een gezegde  van ,,th4 ,,gautier3 ,peu  
de gens ont le courage d'tre lches      
devant  tmoins04 ,zo is oorlogsmoed dan 
voor een deel de moed der lafheid1  die 
het niet gebracht heeft tot de lafheid  
van de moed4 ,en voor de  rest geeft    
oorlog ook hier geen ander karakter1    
geen andere neiging1  maar ander motief 
en ander gedrag4 ,wie geen held is vr de
 oorlog  wordt geen held door de        
oorlog--en wie een held was van te voren
 hoeft  het door oorlog niet te worden4 
,helden worden niet gekweekt1 maar      
geboren444 en gedood4 ,de enige helden1 
die oorlog kweekt1 zijn de dode  helden 
van de luguber-panegyriese              
verlieslijsten1 familieberichten en     
grafschriften4 ,en de levende helden1   
die we zo nodig hebben1 zijn nog        
zeldzamer dan te voren4 ,het is         
moeiliker1 heroiek te leven1 dan heroiek
  te sterven4 ,het vereist soms meer    
moed1 zich te laten uitlachen1 dan  zich

 te laten sneuvelen4 ,doodsverachting is
 levensverachting4 ,en  levensverachting
 kan een zeer hoge--maar ook een zeer   
lage trap van  zedelikheid bewijzen4    
,levensverachting kan het natuurlik     
gevolg zijn  van een verachtelik leven1 
van een leven1 dat het leven niet waard 
is4  ,de desperado's met hun moed der   
wanhoop01 de verloren levens1 zij  die  
niets meer te verliezen hebben1 die     
niets of niet veel zaaks op  het spel   
zetten1 wanneer zij hun leven op het    
spel zetten1 dat reeds  verspeeld en    
verspild is1 die bij wijze van          
uitgestelde zelfmoord  uitgaan op       
supreem avontuur en dienst nemen ergens 
in den vreemde--dat  zijn de            
heldhaftigste soldaten1 de dappersten   
der dapperen4 ,van  het                 
vreemdelingenlegioen zegt de deskundige 
,,pierre ,,mille3 ,tout le  monde y est 
brave1 et la lchet le seul crime        
impardonnable04 ,hoe  dieper de         
levensernst en dus de levensvreugde     
wordt en hoe rijker en  inniger de      

levensbanden1 des te minder wordt er met
 het leven--ook  van anderen6--gespeeld4
 ,hoe lager het peil van een volk1 des  
te  groter1 naar het schijnt1 zijn      
doodsverachting1 d4w4z4 de verachting   
en onverschilligheid voor eigen en      
anderer leven4 ,hoe jong is in de       
geschiedenis de eerbied voor het leven  
van het kind1 van de vrouw1  van de     
arbeider4 ,wanneer wij ons trachten voor
 te stellen1 welk een  erbarmelik       
waardeloos ding het leven voor de grote 
massa bij tal van  volken nog is in onze
 dagen1 en daarbij denken aan de rol van
 het  geloof1 dat verlossing belooft en 
eeuwige hemelse zaligheid1 dan          
begrijpen we de wellust1 de vervoering  
van die inlandse poepoetans  waarvan ons
 ,,van ,,kol vertelt1 die opperste      
doodsverachting van de  barbaarse       
,derwisjen1 waarvan ,,steevens 7,with   
,kitchener to ,khartoum07  verhaalt bij 
,,norman ,,angell1 die voor hun ,mahdi  
even prachtig sterven  als zij hem      
schandelik verraden en beroven4 ,en ik  

herinner aan  het ,russiese nitsjewo01  
het doet er niet toe01 die berustende1  
fatalistiese levensonverschilligheid1   
die zich gedwee de krijg en  de dood in 
laat drijven1 waaromtrent ,,steinmetz   
zelf citeert 7#abf73  ,es ist unntz1    
sich dem ,willen ,gottes zu widersetzen1
 und auch eine  ,snde444 ,sind wir nicht
 auf der ,erde zu einer kurzen und      
schmerzlichen  ,prfung8 ,selig der1 den 
der ,himmel zu sich ruft4 ,warum lebt   
man1  arbeitet man1 geht in den ,krieg1 
ttet1 gehorcht8 ,wer befiehlt alles8    
,wer kann das wissen8 ,die ,vorgesetzten
 wissen es444 ,so ist der ,russe2 so    
haben sie ihn gemacht04 ,fr ihn ist     
alles verboten4 ,etwas unternehmen1     
verboten6 ,wnschen1 verboten6 ,denken1  
verboten6 ,was hat er dafr zum  ,ersatz8
 ,den ,himmel0444 ,er weiss zu sterben1 
sonst nichts04    ,zo kan dus           
levensopoffering alles wezen--van het   
verhevenste  martelaarschap tot de      
genotzuchtigste spekulatie en de lafste 
levensontvluchting--moedeloosheid en    

zwakheid evenzeer als moed  en kracht4  
,doodsverachting is derhalve geen bewijs
 van zedelike  grootheid en karakter4   
,allerminst in oorlog1 met zijn fataal  
moeten1  zijn kollektieve zelfvergeten  
bezinningloosheid en zijn atmosfeer  van
 levensgevaar1 waarvan de druk ten      
slotte niet meer wordt  gevoeld4 ,al    
verdienen ongetwijfeld tal van          
vrijwilligers onze volle                
bewondering--wij moeten ons hoeden voor 
de romantiese overschatting  van het    
krijgsheldendom4 ,een volk van helden   
sans peur et sans  reproche is evenzeer 
krijgslegende als een volk van          
huichelaars of  van onmensen4#fe        
,gelukkig worden ons van alle strijdende
 legers  tans ongeveer dezelfde deugden 
en ondeugden gemeld--hoe minder reden   
voor verhovaardiging en verwijt1 des te 
meer kans op verzoening sans  rancune4  
,oorlog en romantiek zijn van ouds      
verwante leugenmachten  geweest4 ,wee de
 dubbele leugen der oorlogsromantiek6   
,want oorlog is  waarlik een te ernstige

 zaak om ons te laten verblinden en     
verzoenen  door de schone1 de demonies  
schone schijn4    #fe ,hoe er met het   
heldendom0 gesold wordt in oorlogstijd  
blijkt het       best1 wanneer b4v4 een 
officier schrijft over de heldendood0   
van de444 paarden1 of de hofdichter     
,,joseph ,,von ,,lauff zelfs een        
krijgspoem aldus besluit3               
,wird gewiss die fleissge ,berta        
,unsre grsste ,heldin sein60    ,en     
laten wij het rustig dragen1 wanneer men
 ons matig ontzag voor  het             
oorlogs-herosme en zelfs ons            
tegenstanderschap van oorlog in  het    
algemeen duidt1 gelijk men pleegt te    
doen1 als gebrek aan eigen  moed4 ,zo   
schrijft ,,steinmetz van de reeks       
denkers1 die oorlog hebben  veroordeeld1
 dat zij dat mogelik deden aus eigenem  
,mangel an den von  uns angefhrten      
,kriegsqualitten0 7sc4 een zekere graad 
van egosme  en van meedogenloosheid     
benevens ,mut und ,wagelust071 was fter 
als  man meint der ,fall sein wird04    

,een ander vurig oorlogsvriend noemt de 
tegenstanders alte ,weiber in           
,mnnerhosen1 die den ,krieg frchten und 
darum jammern1 er sei grausig oder      
hsslich0#ff of ,stubenhocker1  die uns  
den ,krieg verleiden wollen01 of        
,friedensseuchler01 weibische           
,pazifizisten0444 ,we willen hierop     
alleen antwoorden1 dat de vrouw de      
kunst1 heldhaftig te leven1             
waarschijnlik beter verstaat dan de man1
  dat harer is dat minder opzichtig1    
minder roemrucht1 maar zuiverder en     
verhevener herosme van het dageliks     
leven1 het heldendom van de stille      
glimlach1 die andere moed1 die ook in   
oorlog van haar wordt gevergd  en       
verwacht1 l'autre courage1 dont le gnie 
n'est qu'une longue  patience01 naar    
,,sarcey's fijne variant4 ,en voorts1   
dat ,stubenhocker0  soms meer moed      
behoeven en betonen dan ooit het veld   
van eer0  vereist--dat mogelikerwijze   
bijvoorbeeld ,,luther zijn stellingen of
  ,,giordano ,,bruno1 de martelaar der  

nieuwe wereldbeschouwing01 zijn         
denkbeelden achter de warme kachel heeft
 uitgebroed4    #ff ,deze schrijver     
zegt3 ,nein1 der ,krieg ist schn0--en   
behoort       tot die ophitsers1 die    
naar deze oorlog gesnakt hebben4 ,in    
de ,jung-deutschland ,post01            
,wochenschrift fr ,deutschlands         
,jugend1 schreef hij in het artikel van 
#be ,jan4 #aiac1 waaraan       het      
tekstcitaat is ontleend3 ,heidendom en  
,christendom leren1       dat de zielen 
der doden geen rust hebben bis ein      
,kampf mit       ,sieg und ,triumph     
unserer ,waffen geendet hat40 4444,darum
 ist       der ,krieg die hehrste und   
heiligste ,aeusserung menschlichen      
,handelns0444 ,auch uns wird einmal die 
frohe1 grosse ,stunde eines             
,kampfes schlagen4 ,in ,tagen           
zweifelnder1 vorlufig nur heimlich      
frohlockender ,erwartung0 klinkt dan de 
,ruf zur ,schlacht en het       volk    
zingt ,es braust ein ,ruf wie           
,donnerhall'444 ,ein echter             

,schlachtenchoral ist das ,lied und doch
 klingt jauchzend des       ,deutschen  
,freude an ,krieg und ,heldensterben    
hinein0444 ,ja1 das       wird eine     
frohe1 eine grosse ,stunde1 die wir uns 
heimlich wnschen       drfen4 ,der laute
 ,wunsch nach ,krieg wird oft zu eitlem 
,prahlen und       lcherlichem          
,sbelrasseln4 ,aber still und tief im   
deutschen ,herzen       muss die ,freude
 am ,krieg und ein ,sehnen nach ihm     
leben04444 het       is heerliker auf   
der ,heldentafel in der ,kirche ewig    
fortzuleben1       als namenlos den     
,strohtod im ,bett zu sterben40 ,volgt  
geestdriftig       relaas van een       
soldatenlied1 hoe de oude ,fritz im     
,wolkensaai       droben0 de gevallen   
helden met ,prsentiermarsch0            
ontvangt4444       ,das sei             
,jungdeutschlands ,himmelreich4 ,so     
sehne es sich1 an       unseres         
,herrgotts ,tr zu klopfen40 7,aangehaald
 uit3 ,der deutsche       ,chauvinismus 
van ,prof4 ,dr4 ,o4 ,,nippold1          

,verffentlichungen des       ,verbandes 
fr ,internationale ,verstndigung1 ,heft 
#i74           99       99       99     
99       99    ,we moeten het er zelfs  
op wagen1 te ontkennen1 dat een grote   
oorlog  vanzelf betekent een grote0     
tijd4 ,zeker1 titanies zijn de krachten1
  tans ontketend1 tot verdelging1 maar  
ook tot redding en behoud4 ,wat         
titanies is1 groot van afmetingen1 wekt 
bewondering1 imponeert4 ,groot  en      
groots1 hoog en verheven hangen ook     
psychologies ten nauwste  samen4 ,maar  
hoeden wij ons wederom voor de          
schijnverhevenheid van  wat alleen door 
zijn afmetingen groot is en geweldig4   
,waarlik groot  en groots is een tijd   
van geestelik nieuw leven1 nieuwe       
bezinning1  nieuwe verrijzenis1 nieuwe  
schepping1 nieuwe bevrijding--groot was 
de  ,renaissance1 de ,hervorming1 de    
,revolutie--maar niet een geesteloze    
tijd  van nieuwe verbittering1 nieuwe   
verdwazing1 nieuwe gebondenheid1 die    
geen hoger en ruimer idealen meer kent  

dan die van een verwoed geprangd        
patriottisme4 ,zulk een tijd heilig0 te 
noemen is van een soortgelijke          
frivoliteit als de hedendaagse          
fabricering van heilige oorlog04 ,neen1 
groot is deze oorlogstijd nog lang niet1
 trots zijn grote momenten1  die we     
dankbaar erkennen#fg4 ,zeker1 het is een
 tijd van katastrofe1  van ommekeer4 ,er
 kn uit deze woeling en dit wee1 uit    
deze baaierd  groots en blijvends te    
voorschijn komen444 maar helaas1 zowel  
ten kwade  als ten goede6 ,dat vergeet  
ons onverbeterlik illusionair1 misschien
  beminnelik maar stellig gevaarlik     
optimisme maar al te gaarne--en het     
verkondigt al vast het hymnies geloof1  
dat deze ontzettendste van alle         
oorlogen een nieuwe aarde ons zal       
brengen1 vernieuwing en verjonging  op  
elk gebied444 uit georganiseerde        
krankzinnigheid1 georganiseerde         
gezondheid44404 ,het kan zijn4 ,maar het
 kan ook zijn1 dat tientallen  van jaren
 de volken op zichzelf en in hun        

onderling verkeer niet  weer kunnen     
brengen op het peil van vr deze oorlog4 
,het kan  ook zijn1 dat haat en wrok en 
wraakzucht blijven1 wanneer de          
noodsolidariteit al lang weer spoorloos 
is verdwenen4 ,het kan ook zijn1  dat   
deze oorlog voldoende verwikkelingen    
brengt 7met het verre ,oosten           
bijvoorbeeld7 voor tal van nieuwe       
oorlogen444 ,het kan ook zijn1 al       
klinkt het nog zo hard1 dat al het bloed
 vergeefs is vergoten1 dat voor  al wat 
onherroepelik verloren ging geen andere 
vergoeding ons wacht1  dan het trieste  
voordeel1 dat deze oorlog ons altans    
verlost heeft--van  deze oorlog4 ,het   
kan zijn1 zeer zeker1 dat deze oorlog nu
 eens een  waarlik grote volksbeweging  
ontketent tegen die minderheidsmachten1 
die de vreedzaam verkerende1 stoffelik  
en geestelik wedijverende  volken in    
oorlog en vijandschap hebben gedreven3  
een aan vrede ziekend  militarisme1 een 
feodale geheime onverantwoordelike      
diplomatie1 een  blint1 van staetzucht  

aengevoert0 chauvinisme1 een veile      
stookpers en  last not least een deels  
dynastiek-militair1 deels               
groot-kapitalisties  imperialisme4 ,maar
 het kan ook zijn1 dat de volken de     
sukkels blijven1  van wie ,,steinmetz   
profeteren kan3 nur ein bischen         
politische  ,aufregung1 die so leicht   
gemacht wird1 und die ,kriegsstimmung   
ist da60  7#ccg74 ,de sukkels1 die hun  
wereld door oorlog niet alleen met hun  
bloed1 maar telkens ook weer rijkelik   
met nieuwe oorlogskiemen laten  bezaaien
 voor kind en nageslacht4 ,nog altijd   
was oorlog het koren op de  molen van   
het militarisme2 vulgair betekent       
nederlaag vr alles3 beter  bewapening1  
revanche--zegepraal3 legerverheerliking4
 ,zal het ditmaal  anders gaan8 ,zal men
 tans uit oorlogsroes en                
vijandschapswaanzin  ontwaken met een   
stille beschaming zonder                
overwinnaarsverwatenheid  en            
overwonnelingenwrok1 tot een vrede1 die 
geen wapenstilstand1 maar  vergiffenis  

en verbroedering betekent8 ,zal er tans 
een machtig verzet  rijzen tegen oorlog 
als instelling1 die met recht en geweten
 vloekt1  die hand en ziel bezoedelt met
 onschuldig broederbloed--tegen de      
parasiet1 die de volkskracht erger      
uitmergelt1 jaar in jaar uit1 dan  dat  
andere slechts voor de belanghebbenden  
versterkende middel01 de  alkohol1 en   
die van de resterende krachten dan nog  
het beste deel  verslindt in            
krachtmetingen01 door onuitroeibaar     
redeloos toeval0  bedorven8 ,zullen de  
volken1 zal het volk eindelik waarborgen
 eisen en  nemen tegen overrompeling met
 door niemand gewilde0 krijg8 ,zullen   
zij  eindelik inzien1 dat niet hun      
vijandschap of belangenstrijd oorlog    
verwekt1 maar juist omgekeerd oorlog    
alleen1 oorlogsvoorbereiding en         
oorlogskliek1 hun belangen en hun       
gemoederen scheidt en hun geesten       
verblindt voor hun wezenlike1 bij       
stijgende kultuur steeds klaarder       
besefte stoffelike en geestelike        

solidariteit8 ,ja1 dn zou dit waarlik   
een grote tijd kunnen worden6 ,maar zulk
 een grote tijd eist een groot          
geslacht--eist edelmoedigheid en        
wijsheid4 ,en is niet oorlog de vijand  
van deze deugden8 ,laat ons dus onze    
verwachtingen niet te hoog spannen4     
,deze oorlog zal stellig niet de laatste
 zijn4 ,maar even stellig  zal oorlog   
wijken voor rechtsgemeenschap4 ,dat     
waarborgt ons heel de                   
ontwikkelingsgeschiedenis van enkeling  
en mensheid1 die leidt van              
versnippering en strijd tot organisatie 
en eenheid04 ,internationale  eenheid en
 organisatie is op komst in het         
ekonomies leven der                     
mensheid--internationale eenheid en     
gemeenschap straalt over de wereld  uit 
het rijk van de wetenschap 7al verleidt 
oorlog zelfs hier tot  enkele           
persoonlike kleingeestigheden71 van de  
kunst 7al stempelt oorlog  waardering   
van een ,,van ,,gogh1 ,c,,zanne1        
,,hokusai tot vaterlandsvergessene      

,schwchlichkeiten071 van de             
wijsbegeerte1 van zedelikheid en recht3 
internationaal en n is de ,objektieve   
,geest4 ,die zal de oorlog doden4  ,en  
het zal geen vloek zijn1 maar een zegen4
        ,dan zal hij scheidsrechter zijn
 tussen talrijke volken1      en sterke 
natin hoe ver zij ook wonen             
terechtwijzen      en zij zullen hun    
zwaarden slaan tot spaden      en hun   
speren tot sikkelen1      niet meer zal 
volk tegen volk het zwaard opheffen     
en zij zullen de krijg niet meer leren--
      maar ieder zal zitten onder zijn  
wijnstok en onder zijn vijgeboom      en
 niemand meer zal hen verschrikken04    
,,micha ,,iv3 #c1 #d4    #fg ,groot is  
bijvoorbeeld het antwoord van de        
,belgiese regering       en het         
,belgiese volk op het ultimatum van de  
,duitse regering4 ,want       ,de       
,duitse ,waarheid over den ,oorlog0     
heeft gelijk 7bl4 #fg73       ,de       
,belgen zouden wijs gehandeld hebben1   
als zij vrijwillig den       doortocht  

van de ,duitsche troepen hadden         
toegestaan4 ,zij hadden       daarmede  
de ongereptheid8 van hun gebied         
verzekerd1 en met de       goed en      
contant betalende ,duitsche troepen geen
 slechte zaken       gedaan40 ,heil de  
,belgen1 die de dwaasheid van de plicht1
 al kost       die het land en het      
leven1 hebben verkoren boven de wijsheid
 van       de goede zaken4              
,,inhoud4                               
,blz4      ,i4 ,,inleiding4 ,,tegen     
,,steinmetz' ,,methode                  
#e     ,,ii4 ,,de                       
,,oorlogsrechtvaardiging4           #a4 
,de ,oorlogsnadelen4 ,gestoorde illusies
                      #ac           #b4 
,oorlogs onmisbare kultuurfunktie       
#ah    ,,iii4 ,,de ,,keper4             
#a4 ,staties0 ,recht en dynamiese0      
,oorlog                      #bb        
#b4 ,de kollektieve selektie            
#be              ,a4 ,gunstige          
individuele selektie4 ,groepenstrijd en 
selektieverbetering zonder oorlog       

#bf              ,b4 ,wat oorlogs       
kollektieve selektie verhindert en      
bederft  #cb                  a4 ,geen  
groepsuitroeiing meer                   
#cb                  b4                 
,contraselektieve faktoren8             
#cc                  c4 ,de             
non-selektieve faktoren3 het            
oorlogstoeval       #cf                 
d4 ,besluit3 ,oorlog als wereldgericht4 
,des ,pudels ,kern  #dd           #c4   
,oorlog als hervormer en opvoeder       
#dg           #d4 ,oorlogs alzijdigheid4
 ,strijd met lle middelen8              
#di           #e4 ,oorlog als           
,genotmiddel                            
#eh           #f4 ,staat en volk1       
isolement en liefde zonder oorlog       
#ei    ,,iv4  ,,oorlogspatriottisme ,,en
 ,,oorlogshero,,sme4 ,,een ,,grote      
,,tijd8         #gj          ,bij den   
,uitgever dezes is vroeger verschenen3  
,,kennisleer                            
,,contra                                
,,materie-,,realisme                    

,,bijdrage ,,tot ,,kritiek0 ,,en        
,,kant-,,begrip                         
,,door                             ,,leo
 ,,polak1 ,,jur4 ,,docts4               
,,xvi#dcd blzn41 prijs f#c4ij ing41     
f#d4ej geb4    ,de eerste pennevrucht   
van den heer ,leo ,polak is niet een    
boek1 dat  gelezen1 goed- of afgekeurd  
en daarna weder vergeten zal worden4    
,want  het is een boek van een          
denker0444444444444 ,in dien dubbelen   
zin zijn  er maar weinige               
denkers044444444 door zijn enorme       
belezenheid1 zijn  goed begrip en zijn  
buitengewoon critisch talent was hij    
instaat een  boek te leveren van groote 
zelfstandige waarde04                   
7,uit het art4 van ,prof4 ,dr4 ,jhr4    
,,van ,,der ,,wyck in                   
,onze ,eeuw1 ,october #aiac1 over ,het  
,boek van ,leo ,polak047                
,,boek- ,,en ,,kunstdrukkerij           
,v_/,h ,,roeloffzen-,h,,bner  ,,van     
,,santen1                               
,,amsterdam4                            

----------------------------------------
----------------                        
,,opmerkingen ,,van ,,de ,,bewerker3    
,de volgende correcties zijn in de tekst
 aangebracht3                           
,bron 7,b37 -- ,correctie 7,c37         
,b3 wordt niet voordurend deze          
verhouding                    ,c3 wordt 
niet voortdurend deze verhouding        
,b3 geen oorlogslachtoffers1 hoe talrijk
 ook1                ,c3 geen           
oorlogsslachtoffers1 hoe talrijk ook1   
,b3 verfoeit1die hem zedelik            
,c3 verfoeit1 die hem zedelik           
,b3 zelfopvoeding der mensheid0#ae ,en  
wij                  ,c3 zelfopvoeding  
der mensheid04#ae ,en wij               
,b3 aanhang invloed1 macht en eer       
,c3 aanhang1 invloed1 macht en eer      
,b3 oordeel over ,rusland1 ,ph4 d ,kr   
,c3 oordeel over ,rusland1 ,ph4 d4 ,kr4 
,b3 levenshouding en levenstijl--al die 
fijner                ,c3 levenshouding 
en levensstijl--al die fijner           
,b3 geestestrijd strijden--dat alles    

komt                     ,c3            
geestesstrijd strijden--dat alles komt  
,b3 of veelzijdig0 intellektueeel0      
bedrog1                 ,c3 of          
veelzijdig0 intellektueel0 bedrog1      
,b3 ,wederom--wie te bewijst niets1     
,c3 ,wederom--wie te veel bewijst1      
bewijst niets1 of           ,b3 en      
geestestromingen1 hygiene1 wetenschap   
,c3 en geestesstromingen1 hygiene1      
wetenschap                ,b3 die geen  
krachtig0 geen lebenswertes1            
,c3 die geen krachtig01 geen            
lebenswertes1                 ,b3 ,van  
deze laatste moraalregel verklaart      
,c3 ,van deze laatste moraalregel       
verklaart                   ,b3 zijn1   
daat haat en wrok en wraakzucht         
,c3 zijn1 dat haat en wrok en wraakzucht
                                        
----------------------------------------
----------------