,,onze ,,oude ,,dorpskerken ,,tachtig ,,schetsen ,,van ,,dorpskerken ,,in ,,nederland ,,door ,,herm4 ,,van ,,der ,,kloot ,,meijburg1 ,,architect1 ,,hoofdleeraar ,,aan ,,de ,,academie ,,van ,,beeldende ,,kunsten ,,te ',s-,,gravenhage ,,uitgegeven ,,in ,,het ,,jaar ,,mcmxii ,,bij ,w4 ,l4 ,j4 ,,brusse ,,te ,,rotterdam ,de groote beteekenis1 die de kerkelijke bouwkunst ook in ons land heeft gehad1 blijkt1 behalve uit onze meer monumentale stadskerken1 zeer duidelijk uit de vele kerkgebouwen1 die op het platteland ten gebruike voor den eeredienst werden gesticht4 ,hun aantal is zeer groot1 want bijna ieder dorp had reeds vr vele eeuwen1 zijn eigen godshuis1 dat1 hoe bescheiden en eenvoudig soms1 dikwijls een bouwwerk was van niet geringe kunstwaarde4 ,toch zijn deze kerkgebouwen1 voornamelijk wegens hun geisoleerde ligging1 weinig bekend4 ,in het algemeen wordt niet vermoed1 welk een schat aan schoonheid op het platteland nog te vinden is4 ,het doel dezer bladen is dan ook1 hierop in ruimeren kring de aandacht te vestigen4 ,zij beoogen noch een studie van onze kerkelijke bouwkunst1 noch een nauwkeurige beschrijving harer meest karakterestieke monumenten te geven1 doch enkel belangstelling te wekken voor deze belangrijke uiting onzer nationale bouwkunst1 en tevens om te doen zien op welk een voorbeeldige en afwisselende wijze het vraagstuk van kerkbouw op het platteland1 in vroegere eeuwen is opgelost4 ,van deze kerkgebouwen1 tot de geringste toe1 gaat dikwijls een bijzondere stemming uit1 die zich richt tot het gemoed van den aanschouwer4 ,want1 wat de kerkgebouwen van onzen tijd meestal missen1 maar die oude monumenten bijna zonder uitzondering in hooge mate bezitten1 is karakter1 en een zeer sympathiek karakter1 dat zich krachtig uit4 ,die gebouwen hebben iets te zeggen1 al is het dan ook vaak op een nave wijze4 ,steeds spreken zij van een ernstig geloof1 dat eertijds allen verbond en n deed zijn in denken en streven1 een geloof1 dat met vreugde de groote offers deed brengen1 die voor den bouw van het godshuis werden vereischt4 ,bovendien weerspiegelen zich in deze gebouwen1 uit godsvrucht geboren1 de verandering der tijden4 ,zij doen zien1 hoe de behoeften en opvattingen eener voortschrijdende cultuur zich steeds wijzigden en tevens1 met welke technische moeilijkheden de bouwmeesters hadden te kampen en met hoeveel vernuft en kunstzin deze werden opgelost4 ,en al werd soms het beoogde doel niet bereikt1 en bleven het bouwwerk fouten aankleven1 waarover wij ons thans verwonderen1 aan de waarde van het monument werd daardoor geen afbreuk gedaan2 integendeel1 die onvolkomenheden verleenen het gebouw vaak een eigenaardige bekoring1 door het zoeken en tasten1 dat er uit spreekt4 ,juist daardoor staan ons die eenvoudige kerkjes zoo na en voelen wij ons er zoo echt mede vertrouwd4 ,wij zien er niet hoog tegen op1 als tegen een trotsche kathedraal1 waar koele waardigheid tusschen de opwaarts strevende pijlers hangt1 maar voelen warme genegenheid voor deze bescheiden godshuizen1 die zoo echt zijn van onzen bodem en zoo uitstekend passen in hun omgeving4 ,ja1 zij hebben karakter1 die oude dorpskerken6 ,hoezeer ook onderling verschillend1 alle spreken een taal1 die een grooten indruk nalaat4 ,hier is het een forsche bouw1 die door zijn krachtige lijnen en gesloten massa's schijnt te symboliseeren de groote macht der ,middeleeuwsche geestelijkheid2 dr een toren1 wiens sterk sprekende verticale lijnen het oog naar boven trekt1 vanwaar de geloovige hulp en steun verwacht2 ginds een ruim schip1 dat door zijn hoog dak1 zich breed uitbreidend als de beschermende vleugels van een kloek1 een veilige toevlucht belooft aan allen1 die zich er onder willen scharen2 elders een sobere baksteen kerk1 wier zware muren en spaarzame versiering getuigen van de groote ernst en soberheid der eerste belijders der ,christelijke leer4 ,en dan1 hoe duidelijk doen die oude kerkgebouwen zien1 dat zij het middelpunt waren van het doen en denken der dorpsbewoners2 dat zij waren hun toevlucht1 zoowel uit geestelijk als materiel oogpunt1 doch tevens ook hun trots4 ,een trots1 die zich ook dikwijls uitte in den bouw van een grooten toren1 waardoor het gebouw grootere waardigheid werd bijgezet4 ,rondom de kerk bouwden zij hun bescheiden en aanvankelijk zeer primitief uitgevoerde huisjes1 die door hun geringe afmetingen schaal geven aan het kerkgebouw en het in monumentaliteit verhoogen4 ,zoo ontstond ongezocht vaak een harmonisch dorpsbeeld van meer dan gewone schoonheid1 naar wiens ongeschonden behoud zooveel mogelijk dient te worden gestreefd4 ,de arme1 houten kerkjes1 met stroo of riet gedekt1 welke in de #g;e en #h;e eeuw1 toen hier te lande het eerst het ,christendom werd gepredikt1 voor den eeredienst werden opgericht1 zijn reeds lang verdwenen4 ,zij waren niet in staat lang weerstand te bieden aan den vernielenden invloed van den tijd4 ,bovendien werd hun ondergang nog verhaast door de zich wijzigende levensopvattingen1 die geen genoegen meer deed nemen met zulke primitieve godshuizen1 doch deed streven naar hoogere idealen4 ,toen het kritieke jaar #ajjj1 waarin naar veler meening de wereld zou ten ondergaan1 ongestoord was voorbijgegaan1 ontplooide zich in geheel ,west-,europa een groote bouwbeweging1 waaraan ook in dit land werd deelgenomen4 ,allengs ging men er toe over de weinig soliede houten kerkjes door kerken van een duurzamer materiaal1 van steen1 te vervangen1 terwijl er mettertijd ook vele nieuwe werden gesticht4 ,aanvankelijk werd hiertoe uitsluitend gebruik gemaakt van natuursteen1 die alleen in ,zuid-,limburg en ,achter-,overijssel van eigen bodem was1 doch overigens van elders moest worden aangevoerd4 ,vooral de omstreken van ,andernach leverden in de #aa;e en #ab;e eeuw groote hoeveelheden tufsteen1 die grootendeels voor den kerkbouw werd benut4 ,in vele plaatsen1 aan of nabij de rivieren gelegen1 en dus gemakkelijk bereikbaar1 verrezen toen nieuwe kerkgebouwen van dit mooie en duurzame materiaal4 ,in het bijzonder werden veel van dergelijke kerken gebouwd in het ,oostelijk gedeelte van ons land1 waar het godsdienstig leven tot hooge ontwikkeling was gekomen en waar ook groote welvaart heerschte4 ,hoewel de meeste dezer kerken in de #ae;e eeuw voor meer omvangrijke gebouwen moesten plaats maken1 zijn er toch nog verschillende belangrijke overblijfselen dezer periode in ons land te vinden4 ,vooral van de torens dier eerste steenen kerken bleven er nog verscheidene bewaard1 zij 't dan ook gewoonlijk in geschonden staat4 ,in 't algemeen zijn die eerste steenen dorpskerken zeer sober en stemmig4 ,zij doen eenvoudige1 robuste muurmassa's zien1 die soms op bescheiden wijze door vlakke pilasters met rondbogen en rondboogfriesjes worden verlevendigd1 doch zonder overdaad van kunstvormen zijn4 ,zij spreken een krachtige1 manlijke taal1 die het verleden in herinnering brengt1 toen de kerk1 het eenige steenen gebouw in het gansche dorp1 niet alleen bestemd was om de geloovigen te vereenigen1 doch tevens om een veilige toevlucht te bieden bij dreigend gevaar4 ,een der meest merkwaardige en zuiverst bewaard gebleven gedenkteekenen uit deze bouwperiode is het kleine1 doch karaktervolle kerkje te ,lemiers1 dat evenals de meeste oude ,limburgsche kerken van natuursteen is opgetrokken4 7,afb4 #a74 ,de plattegrond is1 kenmerkend voor de oudste kerkjes1 zeer eenvoudig en bestaat slechts uit een rechthoekig schip1 waarbij zich een iets smaller1 vierkant koor aansluit4 ,de muren zijn van weinige1 kleine rondboogramen doorbroken2 een houten torentje1 met leien bekleed1 en aan ne zijde steunende op den sluitgevel van het schip1 rijst uit het leiendak omhoog4 ,eveneens geheel in groefsteen uitgevoerd is de aanmerkelijk grootere kerk te ,margraten1 zoo aardig gelegen op een kleinen heuvel1 te midden van typisch ,limburgsche boerenhuizen4 7,afb4 #b74 ,een meer ontwikkeld type geeft de kerk te ,hoensbroek te zien1 een dorp ten ,noord-,oosten van ,maastricht4 7,afb4 #c74 ,dit kerkgebouw werd in #aijc gerestaureerd en verkreeg toen weer den basilikalen vorm1 die het ook eertijds moet hebben gehad4 ,vr het middenschip1 dat zich alzoo boven de zijbeuken verheft1 staat een zware toren1 geheel van natuursteen1 waarvan ook het grootste deel van de kerk is opgetrokken4 ,werd in ,limburg veel gebruik gemaakt van mergelsteen1 in ,achter-,overijssel werden verschillende kerken in ,bentheimersteen uitgevoerd1 waarvan echter geen volledige voorbeelden meer aanwezig zijn4 ,eenige torens zijn echter nog gespaard gebleven1 zooals die van de kerk te ,denekamp1 waarvan ook het oude schip nog grootendeels bestaat4 7,afb4 #ee74 ,van de oude tufsteen kerkjes1 die voornamelijk in het ,oosten en ,midden van ons land werden gebouwd1 is er geen enkel ongeschonden voor ons bewaard gebleven4 ,slechts een kerkje te ,nederhorst-den-,berg1 is geheel in natuursteen uitgevoerd1 die vermoedelijk werd betrokken uit de nabijgelegen stad ,utrecht1 waar1 evenals te ,deventer1 in de #aa;e en #ab;e eeuw groote hoeveelheden tufsteen werden aangevoerd4 7,afb4 #cj74 ,dit kerkje is echter gerestaureerd1 schijnt bijna vernieuwd1 zoodat het niet meer den waren ouden toestand te zien geeft4 ,ook dagteekent het uit verschillende perioden3 het schip met toren is ,romaansch1 het koor ,gothisch4 ,een geheel in tufsteen uitgevoerde dorpskerk behoort in deze streken tot de uitzondering2 meestal zijn het slechts fragmenten1 die van den oorspronkelijken tufsteenbouw resten4 ,zoo heeft de kerk te ,kerkwijk in de ,bommelerwaard1 waar1 door de nabijheid van de ,waal1 de tufsteen gemakkelijk kon worden aangevoerd1 een schip1 dat in deze bouwstof is opgetrokken4 7,afb4 #da74 ,toren en koor1 uit later tijd1 zijn van baksteen4 ,de muren van het schip zijn sober versierd met lisenen en rondbogen1 maar hebben veel geleden door het veranderen van de ramen4 ,eenige andere kerken bezitten nog mooie ,romaansche torens1 zooals de statige ,gothische kerk te ,rheden 7,afb4 #db7 en de kerkjes te ,ressen 7,afb4 #dc7 en ,bemmel 7,afb4 #dd7 allen van tufsteen en slechts met lisenen en rondboogjes versierd4 ,werd in streken1 waar de natuursteen betrekkelijk gemakkelijk te verkrijgen was1 bij voorkeur dit materiaal voor den bouw van de kerk gebruikt1 dr1 waar de aanvoer van deze steensoort bezwaarlijk was1 of waar de geldmiddelen ontoereikend waren1 verschafte men zich een andere bouwstof1 die minder kostbaar1 doch niet minder duurzaam was4 ,van de klei1 die onze bodem in groote hoeveelheid oplevert1 werden steenen gebakken van zulk een goede hoedanigheid1 dat zij voor den groefsteen niet behoefden onder te doen4 ,snel veroverde deze echt nationale bouwstof terrein1 zoodat reeds in den loop der #ab;e eeuw de baksteen den tufsteen zoo goed als geheel had verdrongen en het bouwen in baksteen vrijwel regel werd4 ,dan ontstaan1 onder invloed van de uit ,noord-,frankrijk afkomstige kloosterorde der ,cistercinzers1 die typische kerken van ,friesland1 ,groningen en ,drenthe1 geheel in baksteen uitgevoerd1 't zij dan al of niet geprofileerd4 ,deze baksteen was van zeer groot formaat1 ongeveer #h bij #ae bij #ca c4m4 en werd verwerkt met breede voegen van bijna #b c4m4 en in vrij willekeurig verband4 ,deze steen had een zeer groote verscheidenheid van kleur1 zoodat het muurwerk verschillende tinten te zien geeft1 als3 grijs1 geel-oker1 oranjerood1 vermilloen1 paars en blauw1 tot zwart toe1 die te zamen een schitterend geheel vormen van groote levendigheid1 doch zonder bontheid4 ,evenals de oudste natuursteenkerkjes1 vertoonen ook deze eerste baksteenkerkjes een zeer eenvoudigen plattegrond2 met n beuk1 waarbij zich een klein1 't zij rechthoekig of halfrond koor aansluit1 stelde men zich tevreden1 terwijl ook de opbouw zich door groote soberheid kenmerkt4 ,later werd het plan meer en meer verruimd en met een dwarsbeuk vergroot1 doch zonder dat het gebouw in wezen veel veranderde4 ,een ruimte-ontwikkeling1 die naar buiten toe zeer logisch tot uitdrukking komt1 bleef steeds een kenmerkende eigenschap van deze bouwwerken4 ,zeer boeiend zijn altijd die oude ,groningsche en ,friesche dorpskerken1 zooals zij daar liggen op een hooge wierde1 temidden van eenvoudige dorpshuisjes4 ,een karakteristiek type van een der oudste ,groningsche dorpskerkjes geeft het kleine kerkje te ,oldenzijl in het ,noorden dezer provincie4 7,afb4 #fc74 ,het gebouwtje1 dat uit de #ab;e eeuw dagteekent1 bestaat uit n schip en een halfrond1 overwelfd koor4 ,het uitwendige van deze koornis is sierlijk bewerkt met kolonnetjes met rondbogen1 waartusschen de ramen zijn geplaatst4 ,zij rusten op een rondboogfriesje en worden eveneens door een rondboogfriesje bekroond4 ,meerdere voorbeelden van halfronden kooraanleg zijn in de ,noordelijke provincin aan te wijzen1 doch geen evenaardt de sierlijkheid van dien te ,oldenzijl1 welke een groot meesterschap in de baksteen-techniek verraadt4 ,de pannen bedekking op een halfrond koor leverde echter groote moeilijkheden op2 om hieraan tegemoet te komen1 werd soms de bovenzijde van het koor tot een veelhoek uitgebouwd1 zoodat ook een veelhoekig dakvlak ontstond1 dat zonder bezwaar met pannen is te dekken4 ,het koor van de kerk te ,weidum en ,jorwerd 7,afb4 #ge71 beiden in ,friesland1 is op deze wijze gevormd1 terwijl het koor van de kerk te ,huisinghe 7,afb4 #fe7 in ,groningen1 door het aanbrengen van pilasters1 meer de gedaante van een veelhoek heeft aangenomen4 ,ook de gevels dezer baksteenkerken getuigen van grooten kunstzin en vaardigheid in het vak4 ,behalve de alleroudste zijn zij veelal sierlijk geleed door pilasters1 kolonnetjes1 en nissen1 waarin baksteenvullingen zijn aangebracht1 afgewisseld met diep ingesneden rond- of spitsboogramen1 die1 evenals de nissen1 vaak met een rondstaaf werden omzoomd4 ,een rijke ontwikkeling verkregen1 vooral in en na de #ac;e eeuw1 de sluitgevels van het nu rechthoekige koor1 waarvan de kerken te ,leermens 7,afb4 #ff71 ,zuidbroek 7,afb4 #gj7 en ,ten ,boer 7,afb4 #ga7 mooie voorbeelden leveren1 die in hun groote verscheidenheid bewijzen1 welk een grooten rijkdom met onzen eenvoudigen baksteen is te bereiken4 ,bij kerken uit iets later tijd werden nog zware steunberen aangebracht1 zooals te ,stedum1 7,afb4 #fg en #fh7 waardoor de muren nog meer worden verlevendigd4 ,de ingangen dezer kerken1 hoewel gewoonlijk eenvoudig van lijnen en profileering1 zijn zeer karakteristiek4 ,zij zijn meestal zeer laag1 wat ten deele is toe te schrijven aan de geleidelijke ophooging van het omringende kerkhof1 waardoor zelfs ingangen onbruikbaar zijn geworden1 zooals een van de aardige poortjes van de kerk te ,finkum in ,friesland 7,afb4 #gi72 deze ingang zelf1 waarboven drie dichtgemetselde bovenraampjes1 is rond afgesloten1 zooals de meeste oude kerkingangen4 ,later1 in de #ac;e eeuw1 werd de ontwikkeling iets rijker door een geschulpte boogvulling als bekroning1 waarvan het poortje van de kerk te ,weidum nog een voorbeeld geeft 7,afb4 #hj71 totdat in de #ad;e eeuw een samenvoeging van korf- en spitsboog ontstaat1 soms door een rechthoekige omlijsting omsloten1 als het #ae;e eeuwsche poortje van de kerk te ,middelstum 7,afb4 #gb74 ,een toren bezaten die oude baksteenkerken aanvankelijk niet4 ,de luiklok werd toen in een houten stoel op het kerkhof nabij de kerk opgehangen4 ,doch spoedig ging men er toe over dit brandbaar getimmerte door een solieden1 steenen toren te vervangen4 ,deze werd1 evenals weleer de klokkestoel1 geheel vrij van de kerk gebouwd4 ,eerst later werd de toren met de kerk tot n harmonisch geheel gemaakt1 waardoor het aanzien van het gebouw zeer werd verhoogd4 ,vrijstaande torens komen in ,groningen nog veel voor4 ,zij zijn gewoonlijk niet hoog1 doch daarentegen zeer zwaar4 ,de muren zijn meestal geheel vlak met galmgaten in het bovengedeelte1 en worden met een zadeldak1 met pannen gedekt1 bekroond4 ,de torens1 die tegen de kerk zijn aangebouwd1 zijn aanmerkelijk hooger1 en verheffen zich ver boven het kerkdak4 ,zij zijn gewoonlijk ook met meer zorg behandeld en niet zelden geheel of ten deele in tufsteen uitgevoerd1 wat wel eenigszins vreemd doet in dit land van den baksteen4 ,bijzonder sierlijk is de toren van de kerk te ,jorwerd in ,friesland 7,afb4 #gf74 ,evenals de vrijstaande torens werden ook deze aangebouwde torens met een zadeldak afgedekt1 waarvan de nok evenwijdig loopt met die van het kerkdak4 ,toch komen ook nog andere torendakvormen voor1 waaronder vooral merkwaardig zijn de gemetselde torenspitsen1 zooals van het kerkje te ,surhuizum 7,afb4 #gg74 ,ten einde brandgevaar zooveel mogelijk te beperken1 doch tevens om de kerkruimte een waardiger aanzien te geven1 werden deze oude kerkjes reeds vroegtijdig overwelfd4 ,aanvankelijk bepaalde deze overwelving zich tot het koor1 dat1 met zijn altaar1 het belangrijkste deel was van het gebouw4 ,hieraan werd een halfronde vorm gegeven1 die zich zeer gemakkelijk met een half koepelgewelf liet overdekken4 ,later werd ook de kerkruimte zelf overwelfd1 eerst met een tongewelf1 zooals bij de oudste ,fransch-,romaansche kerken1 daarna met koepelgewelven1 ongeveer als bij de kerken van de ,west-,fransch-,romaansche school1 waartoe het grondplan in vierkante velden werd verdeeld1 die door gordelbogen werden gescheiden4 ,hierdoor werden in tegenstelling met het tongewelf1 de zijmuren aanmerkelijk ontlast4 ,toch vroeg deze wijze van constructie nog zeer zware steunpunten1 teneinde den zijdelingschen druk voldoende te neutraliseeren4 ,bij een kerkje te ,hantumhuizen in ,friesland 7,afb4 #gd7 heeft men dit vraagstuk zeer vernuftig opgelost1 door de steunpunten binnen de kerkruimte te brengen1 waardoor de zijmuren grootendeels werden ontlast4 ,later werden tegen deze koepelgewelven nog versterkingsribben aangebracht1 die echter slechts schijnribben zijn en in een decoratieve middenroset tezamen komen4 ,toch was hiermede de kiem voor een nieuw gewelfstelsel gelegd2 die schijnribben werden weldra als werkelijke draagribben behandeld1 waartusschen dan lichte1 bolvormige gewelfjes werden geslagen4 ,uit dit constructie-systeem ontwikkelde zich tenslotte in de #ad;e eeuw het kruisgewelf1 waardoor het vraagstuk volkomen was opgelost en iedere willekeurige ruimte kon worden overwelfd4 ,de meeste dier oude ,groningsche en ,friesche dorpskerken zijn1 of waren overwelfd1 waardoor ook het inwendige van groote bekoring is4 ,bovendien getuigt zulks ten zeerste voor de degelijke opvatting dier middeleeuwsche bouwmeesters1 die niet het inwendige aan het uitwendige opofferden1 zooals in onzen tijd maar al te vaak voorkomt1 maar er naar streefden zoowel in- als uitwendig het gebouw een waardig aanzien te geven1 waarin zij wonderwel zijn geslaagd4 ,want1 hoe klein en eenvoudig deze kerken voor meerendeel ook zijn1 moeten zij toch gerekend worden onder de monumenten van groote kunstwaarde4 ,zij vertoonen eene bewonderenswaardige stijleenheid1 die niet in dorheid is ontaard1 maar steeds eene groote levendigheid behoudt4 ,er spreekt uit het meerendeel dier kerken werkelijk een meesterschap over de vorm en stof1 over de verhoudingen en in de geheele behandeling--zoo schrijft onze ,rijksbouwmeester ,peters1 grondig kenner van de ,groningsche bouwkunst--een meesterschap1 niet enkel getuigend van langdurige ervaring1 maar tevens van het vasthouden aan1 van het blijven volgen van n type1 van n genre1 tot daarin eindelijk het beste1 het schoonste was bereikt1 wat met de gegeven middelen en materie mogelijk was4 #a ,de kerken in het ,noorden van ons land hebben door alle eeuwen heen hun vorm vrijwel behouden2 afgezien van enkele ondergeschikte wijzigingen en verminkingen dikwijls1 zijn zij niet veel veranderd4 ,doch de kerken in de overige ,provincin hebben meerendeels zeer ingrijpende hervormingen ondergaan1 vooral in de #ae;e eeuw1 toen ook verschillende nieuwe kerken werden gebouwd4 ,de oude1 kleine ,romaansche kerken konden niet meer beantwoorden aan de toenemende eischen door den eeredienst gesteld4 ,allereerst vroeg het koor om verruiming wegens de uitbreiding van het kerkelijk ceremoniel4 ,de verbouwing van zoo'n oude kerk begon dan ook gewoonlijk met dit gedeelte1 zooals bij niet geheel voltooide kerken duidelijk te zien is4 ,was het koor gereed1 dan werd het schip onder handen genomen1 doch de toren bleef niet zelden gespaard en werd enkel verhoogd4 ,zoodoende kreeg het kerkgebouw1 evenals vele nieuwe kerken1 die in de #ae;e eeuw werden gebouwd1 dikwijls een zeer rijke ontwikkeling1 zoowel in plan als in opbouw4 ,zij werden in deze periode veelal uitgevoerd in baksteen met ruime toepassing van groefsteen1 die vaak aan den ouden bouw werd ontnomen4 ,zoo ontstond die schilderachtige1 gemengde bouwwijze1 die in ons land zulke prachtige resultaten heeft geleverd4 ,vooral in ,noord-,brabant en ten deele ook in ,zeeland1 vindt men dorpskerken1 die in omvang menig middeleeuwsche stadskerk overtreffen en die dan ook bezwaarlijk onder de bescheiden dorpskerkjes te rangschikken zijn4 ,in het bijzonder zijn de torens dier kerken van imposante afmetingen en dikwijls rijk geleed met steunberen1 fialen en nissen1 zooals de stoere toren van de kerk te ,st4 ,michielsgestel doet zien4 7,afb4 #g74 ,eenigszins verwant hiermede1 doch veel sierlijker van silhouet1 is de hoog opwaartsstrevende oude toren van de vernieuwde kerk te ,oud-,gastel4 7,afb4 #h74 ,evenals de toren van ,st4 ,michielsgestel bezit deze overhoeks geplaatste steunberen1 die echter door het aanbrengen van fialen veel rijker zijn ontwikkeld4 ,in vergelijking hiermede zijn de ,zeeuwsche kerktorens nog bescheiden1 hoewel de toren van het kleine kerkje te 's ,heer-,arendskerke1 die nog tot de eenvoudigste typen gerekend kon worden1 een zeer aanzienlijke hoogte bereikt1 die schijnbaar nog wordt vergroot door de sterk sprekende verticale lijnen der dubbele hoeksteunberen4 7,afb4 #ag74 ,niet alle ,brabantsche kerken bezitten echter zulke hooge torens4 ,de fraaie kerk te ,halsteren1 die tot ,gemeentehuis zal worden ingericht1 heeft een toren van meer normale afmetingen4 7,afb4 #i en #aj74 ,het gebouw zelf is vrij groot en heeft den vorm van een basiliek met kruisbeuk1 een kerktype1 dat op het platteland zeer weinig voorkomt4 ,gewoonlijk is bij meerschepige dorpskerken het middenschip met de zijbeuken onder n groot dak vereenigd4 ,naast dergelijke groote kerken als te ,halsteren1 vindt men in ,brabant eenige kleine kerkjes uit slechts n ruimte bestaande1 die niet van kunstwaarde zijn ontbloot4 ,de kapel van ,st4 ,anna te ,heusdenhout bij ,ginneken heeft slechts n beuk1 waarbij een half achthoekig koor aansluit4 7,afb4 #ab74 ,geestig1 doch tevens zeer natuurlijk1 is de oplossing van het aardige klokketorentje1 dat zich zoo logisch uit den gevel ontwikkelt4 ,nog eenvoudiger zijn de kapellen te ,nuenen-,tongelre 7,afb4 #ac7 en te ,gageldonk bij ,princenhage1 7,afb4 #ad7 die onderling zeer veel overeenkomst hebben2 behoudens1 dat de eerste met een sierlijk torentje wordt bekroond4 ,zeer mooi van werking zijn ook verschillende dorpskerken in het midden van ons land1 die meerendeels na #adjj werden gebouwd of ook wel herbouwd4 ,vele dezer kerken zijn drieschepig1 soms zelfs nog met een dwarsbeuk1 maar niettemin zeer goed in het karakter van een dorpskerk1 die niet de pretentie van een kleine kathedraal mag aannemen4 ,het middenschip en de zijbeuken zijn onder n groot dak vereenigd1 waardoor het kerkgebouw in juiste harmonie staat met de omgeving en de eenvoudige boerenhoeven1 waarvan doorgaans ook het dak hoog en de muren laag zijn4 ,de kerk te ,kerkdriel in de ,bommelerwaard 7,afb4 #de71 zeer schilderachtig gelegen te midden van hoog geboomte en dicht struikgewas1 alsmede de kerk te ,geldermalsen 7,afb4 #ej71 doet deze bouwwijze kennen4 ,nog beter in karakter is de zeer fraaie kerk te ,brakel1 die gelukkig bij den dorpsbrand is gespaard gebleven4 7,afb4 #de74 ,ook hierbij worden midden- en zijbeuken door n groot dak overhuifd1 dat laag bij den grond begint1 waardoor het gebouw een indruk maakt van groote veiligheid1 een karaktertrek1 die het met onze oude boerenhuizen gemeen heeft4 ,ook de toren dezer kerk is fraai1 fraaier nog dan die van ,kerkdriel1 die tot een ouderen bouw behoort en uit omstreeks #acjj dagteekent4 ,bij de kerk te ,rheden1 van wier tufsteenen toren reeds werd gewaagd1 heeft men met dit systeem gebroken en het middenschip even boven de zijbeuken verhoogd1 doch te weinig om het aanbrengen van lichtramen mogelijk te maken1 zoodat het basiliek-type wel werd benaderd1 doch niet bereikt4 7,afb4 #db74 ,in het algemeen zijn de torens dezer kerken niet bovenmatig groot1 zooals sommige in ,brabant en ,zeeland4 ,in de provincie ,utrecht treft men echter nog eenige hooge torens aan1 die veel overeenkomst vertoonen met den ,domtoren in de stad ,utrecht1 zooals onder andere de toren te ,loenen4 7,afb4 #cf74 ,deze is van een zeer decoratieve werking door de sierlijke behandeling der muurvlakken en de rijke afwisseling van baksteen met natuursteen4 ,ook in ,havelte vindt men een toren1 die zich door zijn groote hoogte1 maar zeer eenvoudige bewerking1 onderscheidt4 7,afb4 #ei74 ,doch zulke groote torens en kerken behooren in deze streken tot de uitzonderingen4 ,kleine dorpskerkjes daarentegen treft men hier zeer veel aan4 ,een der mooiste voorbeelden van dien aard is het kerkje te ,persingen1 nabij ,nijmegen1 dat met een paar boerenhuizen op een heuvel gebouwd1 het eenige bouwwerk van belang is1 dat van het door watervloeden zoo zeer geteisterde dorp is overgebleven4 7,afb4 #ea en #eb74 ,het kerkje1 dat niet meer voor den eeredienst wordt gebruikt1 maar als barak voor besmettelijke ziekten is ingericht1 munt uit door zijn goede verhoudingen en mooie massawerking4 ,het is zeer eenvoudig in gebakken steen uitgevoerd1 maar niettemin een monumentje van groote waarde4 ,het kerkje te ,olst moet1 ook wat ligging betreft1 eveneens tot de fraaiste kleine dorpskerken in ons land gerekend worden4 7,afb4 #eh74 ,weinig kerkjes zijn zoo geheel af als dit1 en zelden zijn de drie hoofdelementen van het middeleeuwsche kerkgebouw3 koor1 schip en toren1 zoo karakteristiek en zoo klaar tot uitdrukking gebracht als bij dit monumentje4 ,ieder dezer drie onderdeden vertoonen een zelfstandige ontwikkeling1 doch vormen te zamen een onberispelijk geheel van fraai silhouet4 ,de #af;e eeuw1 waarin zulke groote wijzigingen op maatschappelijk en geestelijk gebied tot stand kwamen1 schijnt voor den kerkbouw niet gunstig te zijn geweest1 althans werden er in die eeuw niet veel dorpskerken gebouwd4 ,desondanks verrees in ,oosthuizen1 een dorp tusschen ,hoorn en ,purmerend1 in het begin der #af;e eeuw een ruime kruiskerk1 die door haar levendige afwisseling van baksteen met natuursteen1 laat-,gothische traceeringen in de groote ramen en geestig1 opengewerkt torentje op het kruis van het dak1 een fraaien indruk maakt4 7,af b4 #cc74 ,helaas is de ligging van het gebouw niet zeer gunstig en wordt het totaalbeeld zeer verstoord door een leelijke brug over de vaart1 die met haar opritten een deel der kerk aan het oog onttrekt4 ,met de #ag;e eeuw trad weer een nieuwe bouwperiode in1 die zich echter in een andere richting dan de tot nu gevolgde ging bewegen4 ,de nieuwe leer1 die zich baan gebroken had1 stelde voortaan andere eischen aan het kerkgebouw4 ,een koor1 bij de ,katholieke kerk van zooveel beteekenis1 werd door den ,hervormden eeredienst niet verlangd4 ,deze eischt een zooveel mogelijk vierkante en ongedeelde ruimte1 opdat alle kerkbezoekers vanaf hun zitplaatsen den predikant kunnen zien en zijne rede gemakkelijk kunnen volgen4 ,eenvoud1 zelfs zeer strenge eenvoud1 stond bij den kerkbouw weer op den voorgrond4 ,deze #ag;e eeuwsche dorpskerken vertoonen dan ook een zeer sobere architectuur1 en zijn bijna geheel in baksteen uitgevoerd4 ,doch dat zij even goed als de ,middeleeuwsche kerken hun bekoring hebben1 al is het dan ook een bekoring van eenigszins anderen aard1 bewijzen de kerken te ,woubrugge en ,oudshoorn 7,afb4 #bh en #bi74 ,alle versiering is hierbij achterwege gebleven en berust hun werking uitsluitend op de goede massaverdeeling4 ,de krachtige met hollijnige steunberen versterkte muren1 en het hooge leien dak met een veelhoekig torentje bekroond1 verleenen het gebouw een zeer waardig1 deftig cachet4 ,de kerk te ,oudshoorn1 van denzelfden bouwmeester als van de verwante kerk te 's ,graveland1 bezit fraaie gebrandschilderde glazen1 waardoor ook het schilderachtige kerkje te ,egmond aan den ,hoef bekend is4 7,afb4 #ca74 ,trouwens vele kerken werden in de #ag;e eeuw met zulke glazen versierd4 ,dit kerkje1 eertijds behoorende bij het kasteel van ,egmond1 werd in #afcj gedeeltelijk vernieuwd en voorzien van een aardig torentje4 ,dergelijke verbouwingen en veranderingen1 die soms verband hielden met de gewijzigde bestemming van het gebouw1 vonden in de #ag;e en ook in de #ah;e eeuw herhaaldelijk plaats4 ,hier werd een nieuwe spits op den toren gebouwd1 dr een schip met een portaal verrijkt1 of elders een kerk met een uitbouw vergroot4 ,doch hoe dan ook1 steeds werden deze toevoegingen uitgevoerd in de vormen van den tijd waarin zij ontstonden en leveren zij het bewijs1 dat verschillende stijlvormen zeer wel met elkaar kunnen harmonieren1 ja dikwijls een geheel vormen van groote schoonheid4 ,de #ai;e eeuw was ook voor de kerkelijke bouwkunst ten plattelande1 weinig vruchtbaar4 ,wel is waar werden1 zoowel voor den ,katholieken als voor den ,hervormden eeredienst1 vele dorpskerken gebouwd1 die aanvankelijk in ,klassieken-1 later in neo-,gothischen- en ,renaissance stijl werden uitgevoerd1 maar die zijn meerendeels van geringe kunstwaarde en staan1 ondanks haar soms zeer pompeuse afmetingen1 verre ten achter bij de eenvoudigste kerkgebouwtjes der vorige eeuwen4 ,zij missen karakter2 zij spreken niet als deze tot het gemoed1 maar wekken1 trots hun vele versieringen en vaak meerdere torens1 een indruk van geestelijke armoede4 ,niet alleen werd alzoo in die jaren weinig voortgebracht1 dat op kunst aanspraak kan maken1 erger nog1 vele oude kerkgebouwen werden van hun schoonheid beroofd1 ja zelfs gesloopt4 ,allerwege werden de kerkgebouwen verbeterd en grootendeels vernieuwd1 zooals het heet op een gevelsteen1 die in #ahfe tegen de kerk te ,godlinze werd aangebracht1 toen dat gebouw1 behalve zijn toren1 onder een smakelooze pleisterlaag werd bedekt4 ,die hartstochtelijke vereering voor cementbepleistering heeft ook onder de kerkelijke bouwkunst heel wat verwoestingen aangericht1 die slechts met zeer veel moeite en kosten weer te herstellen zijn4 ,groote sommen zijn reeds besteed om onze kerkgebouwen weer te ontdoen van het smakelooze1 in voorgaande tijden aangebracht4 ,evenwel hebben de vele restauraties1 die in de laatste tientallen jaren werden ondernomen1 niet altijd een volkomen bevredigend resultaat opgeleverd4 ,sommige kerkgebouwen hebben door een al te ver gaande restauratie1 die meer op een herbouw dan op een herstelling geleek1 hun oude bekoring verloren1 ook al hebben zij daarmede aan zuiverheid van stijl gewonnen4 ,doch ook hierin beginnen andere opvattingen baan te breken2 meer en meer wint de meening veld1 dat het onjuist is een monument te herbouwen in de vormen van den tijd1 die het zag ontstaan1 omdat het onmogelijk is zich volkomen duidelijk in te denken in de opvattingen1 de gevoelens en het streven van zulk een lang vervlogen periode4 ,hieruit volgt tevens1 dat een kerkgebouw in onzen tijd gesticht1 ook zijn eigen karakter moet hebben en niet zinloos met oude stijlvormen mag worden opgesmukt4 ,een terugkeer naar de bouworde van vorige eeuwen1 waaraan thans alle levensvatbaarheid ontbreekt1 en die in botsing komt met de behoeften van onzen tijd1 moet worden afgewezen4 ,er moet naar worden gestreefd onze kerkelijke kunst in nieuwe banen te voeren1 opdat onze kerkgebouwen een taal gaan spreken van onzen tijd en dus voor ons het meest verstaanbaar en sympathiek4 ,de groote waarde van onze oude kunst kan bij deze evolutie niet worden ontkend of weggecijferd4 ,integendeel1 die oude kerkgebouwen kunnen ons veel leeren en er toe bijdragen onze inzichten te verruimen1 want de wetten1 die aan deze monumenten ten grondslag liggen1 gelden voor een groot deel nog heden4 ,en goed verstaan kunnen zij verhoeden1 dat kerken worden gesticht1 die door hun vormen in schrille tegenstelling zijn met het hooge doel1 waartoe zij zijn bestemd1 gebouwen1 die het land ontsieren en den bouwmeester tot schande zijn4 ,alzoo steunende op de traditie1 en rekening houdende met de opvattingen en eischen door een voortdurende voortschrijding der cultuur gesteld1 moet worden voortgebouwd1 zoodat de draad weer wordt aangeknoopt1 die in de vorige eeuw is afgebroken4 ,wanneer de lessen1 die de oude monumenten ons kunnen leeren1 juist worden verstaan1 dan zal het kerkgebouw weer een kunstwerk kunnen worden van groote bekoring1 dan zal het weer verheffend werken op het gemoed1 waarop zoowel het streven van de kerk als van de kunst is gericht1 kortom1 dan zal het weer karakter bezitten1 waardoor onze oude dorpskerken zich zoozeer onderscheiden4 ,,kerk ,,te ,,lemiers4 7,l47 ,een der oudste dorpskerken in ons land is het kleine kerkje te ,lemiers1 dat midden in het oude gedeelte van het dorp gelegen1 door zijn sobere uitvoering en eenvoudige lijnen1 zoo goed harmoniert met de omringende dorpshuizen4 ,het bescheiden1 doch niettemin belangwekkende gebouwtje1 bestaat uit slechts n ruimte1 waarbij zich een iets smaller en lager rechthoekig koor aansluit4 ,de zware muren1 opgetrokken van mergelsteen in onregelmatig verband1 worden door slechts weinige en kleine rondboogramen doorbroken4 ,op het dak1 met leien gedekt1 verheft zich een klein torentje1 eveneens met leien bekleed1 dat het monumentje een aardig silhouet verleent4 ,,kerk ,,te ,,margraten4 7,l47 ,de kerk te ,margraten1 eveneens van natuursteen opgetrokken1 ligt op een hellend terrein midden in het dorp1 en vormt met de aangebouwde pastorie1 den zwaren ringmuur1 de boomen en struiken en het wed op den voorgrond1 een schilderachtig beeld4 ,typisch pakt het hooge leien dak om den zwaren toren1 die daardoor met de kerk tot n geheel wordt4 ,het hooge ,gothische koor met hooge spitsboogramen en zware steunberen1 blijkbaar jonger dan het schip1 sluit zich hierbij minder gunstig aan4 ,,kerk ,,te ,,hoensbroek 7,l47 ,eveneens van ouden datum is de kerk te ,hoensbroek1 wier zware1 massieve toren1 met hooge spits1 allereerst de aandacht trekt4 ,het gebouw1 in #aijc gerestaureerd1 doet thans een basilikaal kerktype zien4 ,het bestaat uit een middenschip met twee zijbeuken1 die niet door n groot dak worden overhuifd1 zooals bij de meeste drieschepige dorpskerken1 doch waarvan het middenschip zich boven de zijbeuken verheft1 zoodat een directe verlichting van deze ruimte mogelijk was4 ,het schip eindigt in een half achthoekig koor van baksteen met natuursteen afgewisseld2 schip en koor zijn onder n dak4 ,,kerk ,,te ,,wijnantsrade 7,l47 ,naast het groote kasteel uit #aeed1 te ,wijnantsrade1 en daarmede met een houten brug over de slotgracht verbonden1 staat een kleine kerk1 die zich niet zoozeer onderscheidt door haar bouw1 als wel door haar fraaie1 schilderachtige ligging op een klein kerkhof1 temidden van hoog opgaand hout1 aan den oever van het breede1 heldere water4 ,het kerkgebouw1 in baksteen afgewisseld met natuursteen uitgevoerd1 bestaat uit een hoog schip1 waartegen een slanke toren is gebouwd1 en een iets lager en smaller koor1 dat1 evenals het schip1 door zware steunberen is omgeven4 ,,kerk ,,te ,,asselt 7,l474 ,zeer merkwaardig1 zoowel wat bouw als ligging betreft1 is het kerkje te ,asselt1 een gehucht aan den rechter oever van de ,maas4 ,het kerkje is gebouwd op een kunstmatig aangelegd terras1 midden op een groot weiland en door hooge boomen omgeven4 ,vanaf een zandigen landweg geeft een breede steenen trap toegang tot het plateau1 waarop1 te midden van een weelderigen plantengroei1 het gebouwtje zich verheft4 ,het kerkgebouwtje vertoont sporen van herhaalde veranderingen4 ,het schip1 blijkbaar het oudst1 is opgetrokken van zeer onregelmatige stukken breuksteen1 die ten deele overpleisterd zijn4 ,het vierkante koor1 dat aan zetting onderhevig schijnt1 is ten deele van breuksteen1 ten deele van baksteen met natuursteen afgewisseld4 ,zware1 lage steunberen uit later tijd schragen dit gedeelte4 ,de toren1 waarin zoowel rondboog- als spitsboogopeningen zijn aangebracht1 is bijna geheel van baksteen4 ,,toren ,,van ,,de ,,kerk ,,te ,,schijndel 7,n4-,b474 ,de kerken in ,noord-,brabant1 die1 voor zoover zij niet vernieuwd zijn1 meerendeels dagteekenen uit de #ae;e eeuw1 kenmerken zich dikwijls door een grooten1 zwaren toren4 ,een eenvoudig voorbeeld van dien aard levert de groote1 in #ahdj herbouwde kerk te ,schijndel1 wier oude1 gespaard gebleven toren zoo krachtig het dorpsstraatje afsluit4 ,ofschoon zeer massief1 is deze bouw toch niet van eenige sierlijkheid ontbloot door de slanke spitsboogvormige galmgaten in den bovenbouw1 die bovendien door een aardig boogfriesje wordt bekroond1 alsmede door het slanke traptorentje aan de zuidzijde4 ,,toren ,,van ,,de ,,kerk ,,te ,,st4 ,,michielsgestel 7,n4-,b474 ,een rijke ontwikkeling vertoont de toren van de onbeduidende kerk te ,st4 ,michielsgestel1 die zich zoo statig boven de daken der lage dorpshuisjes verheft4 ,op de hoeken van dezen forschen bouw zijn zware steunberen aangebracht1 die1 evenals de uitgebouwde halfachtkantige traptoren en de muurvelden1 met ondiepe nissen1 waarin eenvoudige traceeringen1 zijn versierd4 ,bovendien wordt door de afwisseling van baksteen met natuursteen1 zooals in de #ae;e eeuw veel gebruikelijk was1 groote levendigheid bijgezet4 ,eertijds was de toren met een spits bekroond2 bij een storm in het jaar #ahcf stortte deze om en verwoestte in haar val het dak der kerk1 die nadien werd afgebroken en herbouwd4 ,,kerk ,,te ,,oud-,,gastel 7,n4-,b474 ,hetzelfde karakter als de toren van ,st4 ,michielsgestel1 vertoont de toren van de kerk te ,oud-,gastel4 ,ook hier werden overhoeks geplaatste steunberen toegepast1 is een traptoren uitgebouwd en zijn de muurvelden met nissen versierd4 ,doch de onderdeelen zijn aanmerkelijk fijner1 wat vooral uitkomt bij de steunberen1 die met overhoeks geplaatste fialen zijn bekroond4 ,hierdoor1 alsmede door de vele1 naast elkaar gestelde nissen1 spreken de loodlijnen zeer sterk1 zoodat deze1 voor een dorpskerk wel wat l te hooge toren1 een bijzonder slanken en rijzigen indruk maakt4 ,,kerk ,,te ,,halsteren 7,n4-,b474 ,in de nabijheid van ,bergen op ,zoom ligt het dorp ,halsteren1 wiens fraaie1 ruime kerk met ondergang werd bedreigd1 doch thans als ,gemeentehuis zal worden ingericht4 ,ondanks de groote veranderingen1 die het gebouw in den loop der jaren heeft ondergaan1 vertoont het een fraai geheel1 zooals maar zelden in ons land wordt aangetroffen4 ,de toren is hier niet zoo groot als bij vele andere ,brabantsche kerken1 doch heeft afmetingen1 die meer in overeenstemming zijn met het karakter van een dorpskerk4 ,de stichting dezer kerk valt in de #ad;e eeuw2 het koor werd in #adeg voltooid4 ,in de tweede helft der #ae;e eeuw onderging het gebouw aanzienlijke wijzigingen3 het schip werd toen verhoogd en tengevolge daarvan1 ook de toren4 ,in #agdg werd het bedehuis gedeeltelijk vernield1 doch drie jaren later was het weer hersteld4 ,,kerk ,,te ,,halsteren 7,n4-,b474 ,door de vele verbouwingen1 die de ,st4 ,quirinuskerk heeft ondergaan1 zoodat zij als 't ware met den tijd is meegegroeid1 als mede door den fraaien toon1 dien de materie in de vele eeuwen1 die over het gebouw heengingen1 heeft aangenomen1 bezit dit eerwaardige monument een zeer schilderachtig karakter4 ,vooral komt dit uit aan de oostzijde1 waar bij de ontmoeting van dwarsschip en koor een kleine sacristie is uitgebouwd4 ,,kerk ,,te ,,berlicum 7,n4-,b474 ,het meer bescheiden kerkje te ,berlicum1 aardig gelegen temidden van moestuinen in de kom der gemeente1 schijnt ook meermalen te zijn verbouwd4 ,zoo doet de toren twee bouwperioden kennen2 de onderbouw1 die met pilasters en rondboogjes is versierd1 wijst op de ,romaansche kunst2 de bovenbouw1 uit later tijd1 is bewerkt met spitsboognissen1 waarin kleine spitsboogvormige galmgaten4 ,het schip met de beide zijbeuken onder n groot dak1 schijnt vernieuwd te zijn en is geheel gepleisterd4 ,het half achthoekige koor1 eveneens wit gepleisterd1 heeft zware steunberen en groote spitsboogvensters met houten ramen4 ,op het dak van het koor verheft zich een modern torentje voor de luiklok1 dat1 ondanks zijn conventioneele vormen1 wel aardig doet4 ,,kapel ,,te ,,heusdenhout 7,n4-,b474 ,naast zeer groote1 vindt men in ,brabant ook zeer kleine gebouwen voor den eeredienst bestemd1 die niettemin een zeer aantrekkelijk karakter bezitten1 zooals de kapel van ,st4 ,anna te ,heusdenhout1 die als een kunstwerk moet worden beschouwd4 ,zeer merkwaardig aan dit gebouwtje1 dat slechts uit n ruimte bestaat1 is de eigenaardig ontwikkelde voorgevel1 bekroond met een geestig torentje1 dat het midden houdt tusschen den gewonen1 gedeeltelijk vrij staanden toren en een daktorentje4 ,zeer logisch is hiertoe gebruik gemaakt van de steunberen1 die het midden van den gevel versterken1 door hen als klokkestoel dienst te laten doen4 ,,kapel ,,te ,,nuenen-,,tongelre 7,n4-,b474 ,nog kleiner dan de kapel van ,st4 ,anna1 is het aardige1 doch tamelijk vervallen kapelletje1 gelegen aan den straatweg van ,nuenen naar ,tongelre1 dat thans als brandspuithuisje en ijzerbergplaats wordt gebruikt4 ,het eenvoudige gebouwtje is aan de wegzijde half achthoekig afgesloten4 ,de sluitgevel aan de andere zijde wordt bekroond door een klokketorentje met zeskanten spits1 waarop een bijzonder sierlijk gesmeede windvaan is geplaatst4 ,het dak is met leien gedekt1 die evenwel voor een groot deel zijn verdwenen1 waardoor de ondergang van het aardige gebouwtje niet weinig dreigt te worden verhaast4 ,,kapel ,,te ,,gageldonk 7,n4-,b474 ,in het gehucht ,gageldonk1 nabij ,prinsenhage1 ligt te midden van boerderijen en weilanden1 een kleine kapel1 die zeer veel overeenkomst heeft met die te ,nuenen-,tongelre4 ,ook dit gebouwtje wordt aan de ne zijde half achthoekig en aan de tegenover liggende zijde door een topgevel afgesloten4 ,echter ontbreekt hier het torentje en is het dak met riet1 in plaats van met leien1 gedekt4 ,hoewel het gebouwtje ook niet meer voor den eeredienst wordt gebruikt1 maar als bergplaats voor landbouwgereedschappen dient1 verkeert het nog in een vrij goeden toestand1 ook inwendig1 waar de gebogen1 eikenhouten spanten van de zichtbare kap nog bewaard zijn gebleven2 alleen de binnenbeschieting is verdwenen4 ,in den muur zijn een paar nissen1 terwijl het gemetselde altaar met zandsteenen dekplaat nog aanwezig is4 ,,kerk ,,te ,,kloetinge 7,z474 ,evenals in ,noord-,brabant1 zijn de kerken in het welvarende ,zeeland dikwijls zeer groot en voorzien van een hoogen toren4 ,de kruiskerk te ,kloetinge1 die in afmetingen nog verre wordt overtroffen door de steedsche kerk te ,kapelle1 wier toren gelijkt op dien van de ,oude-kerk te ,delft1 is van tamelijk grooten omvang1 doch vertoont niettemin het karakter van dorpskerk door haar groote dakvlakken en betrekkelijk lage omtrekmuren4 ,de hooge toren is daarmede wel eenigszins in strijd4 ,het gebouw1 waarheen drie overgroeide laantjes leiden1 is goed van massa-werking1 maar in onderdeelen door pleister- en verfwerk zeer verminkt4 ,alleen de toren is van deze verfraaiing gespaard gebleven2 hij is uitgevoerd in baksteen1 met toepassing van natuursteen voor banden en constructiedeelen4 ,,kerk ,,te ,,waarde 7,z474 ,van de eertijds vrij groote kerk te ,waarde is niet veel overgebleven2 alleen de ,zuidelijke zijbeuk en de zware toren resten nog van den ouden bouw1 die1 in #aehi door brand vernield1 slechts tendeele werd hersteld4 ,doch dit gedeelte en voornamelijk de toren is nog van groote waarde4 ,de toren1 waartegen weleer het schip aansloot1 doch nu bijna geheel vrij staat1 heeft dubbele steunberen op de hoeken4 ,aan de ,noordzijde is een halfronde traptoren uitgebouwd1 die voert naar de klokkenruimte boven het vervallen gewelf4 ,,toren ,,van ,,de ,,kerk ,,te 's-,,heer-,,arendskerke 7,z474 ,hetzelfde type als de toren van de kerk te ,waarde1 vertoont die van 's-,heer-,arendskerke4 ,deze kerk1 die een #ae;e eeuwsch karakter heeft1 is slechts klein1 doch haar toren1 die waarschijnlijk tot een ouderen bouw heeft behoord1 moet de hoogste zijn van ,zuid-,beveland4 ,hij is geheel in baksteen uitgevoerd met zeer zware1 dubbele steunberen op de hoeken1 zoodat de loodlijnen sterk spreken4 ,zij zijn van boven paarsgewijze verbonden door kleine trompetgewelfjes1 waardoor een voet werd verkregen voor hoektorentjes1 die evenals te ,kapelle1 vermoedelijk de spits moesten omgeven4 ,deze bekroning is echter niet tot uitvoering gekomen4 ,de toreningang is door een hooge nis krachtig geteekend1 terwijl de muurvelden door ondiepe nissen worden verlevendigd1 waardoor een goede tegenstelling ontstaat met de stoere steunberen4 ,,kerk ,,te ,,poortugaal 7,z4-,h474 ,ver buiten de kom van het dorp ligt eenzaam1 te midden van uitgestrekte landerijen1 de mooie1 oude kerk van ,poortugaal1 die een fraai ontwikkeld kerktype doet zien1 een kerktype1 dat ondanks zijn vrij groote afmetingen1 toch het karakter van een dorpskerk bezit4 ,het kerkgebouw bestaat uit een middenschip met zijbeuken1 dwarsschip en koor4 ,vr het middenschip is een toren gebouwd1 die door zware steunberen wordt geschraagd1 en met een slanke1 krom getrokken spits wordt bekroond4 ,aan beide zijden wordt de toren geflankeerd door lage uitbouwen1 waardoor een goede samenhang met het schip is verkregen4 ,het middenschip en de zijbeuken worden door n groot dak overhuifd1 aan welks voet topgevels met groote vensters zijn aangebracht4 ,,kerk ,,te ,,poortugaal 7,z4-,h474 ,de kerk te ,poortugaal1 eertijds een parochiekerk1 is thans te groot voor deze kleine gemeente1 zoodat slechts een deel van de kerkruimte wordt gebruikt en het ruime rechthoekige koor buiten dienst en afgesloten is4 ,hierdoor wordt het aanzien van het gebouw niet verhoogd4 ,ook doen de veranderde en geheel of tendeele dichtgemetselde vensters zien1 dat het monument vele onoordeelkundige wijzigingen heeft ondergaan1 die evenmin tot verfraaiing van het geheel bijdragen4 ,,kerk ,,te ,,spijkenisse 7,z4-,h474 ,niet ver van ,poortugaal ligt het dorp ,spijkenisse1 dat eveneens een groote1 voormalige parochiekerk bezit1 die echter van minder fraaie werking is als die in het eerst genoemde dorp4 ,zeer schilderachtig is evenwel de zware1 verzakte toren1 die met zijn door plompe steunberen gestutten onderbouw1 nieuweren opbouw en lage spits1 een aardig geheel vormt1 waaraan zelfs eenige sierlijkheid niet kan worden ontzegd door de decoratieve behandeling der muren met ondiepe nissen en de slanke galmgaten4 ,,kerk ,,te ,,abbenbroek 7,z4-,h474 ,wordt bij de kerk te ,poortugaal de verlichting van het ruim verkregen door groote vensters in topgevels1 aan den voet van het dak geplaatst1 ook bij de kerk te ,abbenbroek is een dergelijke verlichting toegepast1 doch werd dit motief tot een grootere en rijkere ontwikkeling gebracht4 ,de zijbeuk is hier in vijf dwarstraveen verdeeld1 ieder met een topgevel bekroond en onderling door zware steunberen gescheiden2 in iedere trave was een groot venster met traceeringen1 die nu tendeele zijn dichtgemetseld1 tendeele door houten ramen zijn vervangen4 ,al moge tegen deze opvatting eenige bedenkingen zijn aan te voeren1 niet kan worden ontkend1 dat zoodoende een gevelontwikkeling is verkregen van groote decoratieve werking1 die het eenvoudige gebouw een groote bekoring verleent4 ,,koorgevel ,,van ,,de ,,kerk ,,te ,,abbenbroek 7,z4-,h474 ,ook zeer merkwaardig aan het kerkje te ,abbenbroek is de fraaie topgevel van het koor1 die een knap stuk metselwerk doet zien4 ,doch overigens is het kerkgebouw zeer gehavend1 wat vooral blijkt aan de naar den weg gekeerde zuidzijde1 waar de muur vierkant is opgetrokken1 nadat in #agdg de sierlijke topgeveltjes door storm waren vernield4 ,bovendien is de toren grootendeels onder een grauwe pleisterlaag bedekt1 en werd in den laatsten tijd tegen den koorgevel een minder fraaie aanbouw gemaakt4 ,,kerk ,,te ,,geervliet 7,z4-,h474 ,geervliet1 waarschijnlijk een der oudste en aanzienlijkste ,heerlijkheden van ,holland1 eertijds zelfs ommuurd1 doch thans slechts een klein dorp1 bezit een kruiskerk1 die door haar grooten omvang getuigt van de welvaart1 waarin deze plaats zich weleer mocht verheugen4 ,doch nu is die luister verbleekt1 en het trotsche kerkgebouw in verval geraakt2 vensters zijn dichtgemetseld1 het koor door een schot afgesloten en de toren verminkt4 ,blijkbaar heeft ook de groote brand1 die in #agdc ,geervliet verwoestte1 de kerk niet gespaard4 ,althans de aansluiting van het kerkdak tegen den toren duidt op latere veranderingen1 en kan oorspronkelijk door den bouwmeester moeilijk zoo zijn bedoeld4 ,voorzoover de toren niet onder een pleisterlaag is bedekt1 doet hij een rijke architectuur zien1 in baksteen met bergsteen uitgevoerd4 ,aardig1 gemoedelijk is de kleine ingang1 waartoe eenige treden1 waarlangs een houten leuning1 leiden4 ,,kerk ,,te ,,giessen-,,oudekerk 7,z4-,h474 ,de kerk te ,giessen-,oudekerk is weinig belangrijk2 in sommige gedeelten1 zooals het met een plat afgedekt koor1 bepaald leelijk4 ,doch de toren1 ofschoon tendeele van zijn steunberen ontdaan en met een onvolledige bekroning1 is een mooi voorbeeld van een eenvoudigen baksteenbouw4 ,zeer juist gevoeld worden de drie verdiepingen1 waaruit de toren bestaat1 naar boven verlaagd en verfijnd4 ,is de hooge onderbouw vlak en de middenbouw even met nissen versierd1 het bovengedeelte is verlevendigd door dubbele galmgaten1 geflankeerd door ondiepe nissen1 alsmede door een sierlijk boogfriesje als afsluiting en tevens als voet voor de balustrade4 ,,kerk ,,te ,,giessen-,,nieuwkerk 7,z4-,h474 ,van de kerk te ,giessen-,nieuwkerk is enkel oud de eenvoudige toren met spitsboogvormige1 gekoppelde galmgaten en slanke spits1 en het half achthoekige koor met zware steunberen en rijzige spitsboogvensters1 die echter grootendeels zijn dichtgemetseld4 ,het schip is vernieuwd en blijkens de aansluiting met den toren1 ook verhoogd4 ,doch deze vernieuwing is op een weinig aantrekkelijke wijze uitgevoerd2 vooral aan de wegzijde vertoont dit gedeelte smakelooze details4 ,een schilderachtig hoekje vindt men echter aan de achterzijde van het kerkgebouw1 waar tegen het koor een kleine aanbouw is gemaakt1 die door een grasveld en moestuin wordt omgeven4 ,,toren ,,van ,,de ,,kerk ,,te ,,nieuwerkerk 7,z4-,h474 ,al zijn de kerktorens in het midden van ons land doorgaans niet zoo groot en niet zoo rijk ontwikkeld als die in ,noord-,brabant en ,zeeland1 het torentje van de kerk te ,nieuwerkerk doet zien1 dat een kleine1 eenvoudige toren toch ook wel een kunstwerk kan zijn en tevens1 dat men eveneens in die streken over groote vaardigheid en kunstzin had te beschikken4 ,deze toren1 goed van verhouding1 fraai van lijn en fijn van geleding1 is geheel van baksteen opgetrokken met bescheiden toepassing van natuursteen4 ,hij bestaat uit een massieven onderbouw met drie verdiepingen1 waarvan de eerste een dichtgemetseld drie-lichts venster te zien geeft1 de tweede met nissen1 voorzien van traceeringen1 is versierd en de bovenste1 als bekroning1 is doorbroken met groote gekoppelde galmgaten1 waarboven1 onder de even overstekende leien spits1 een fijn boogfriesje is aangebracht4 ,,kerk ,,te ,,heenvliet 7,z4-,h474 ,dat een kerkgebouw enkel door zijn groote lijnen mooi kan zijn1 bewijst het simpele kerkje te ,heenvliet1 evenals ,geervliet1 een oud stadje1 dat tot den rang van dorp is gedaald4 ,het is zeer schilderachtig gelegen op het kerkhof1 even buiten de kom der gemeente4 ,hooge boomen omgeven grootendeels het gebouwtje1 welks voorgevel met klimop is begroeid4 ,het bestaat uit een middenschip afgesloten door een veelhoekig koor1 waarin sporen van traceeringen zichtbaar zijn en aan de noordzijde begrensd door een zijbeuk1 die met het schip onder n dakschild is gebracht4 ,uit den sluitgevel rijst eenvoudig en natuurlijk een torentje met hooge spits omhoog1 aldus karakter gevende aan het gebouw1 maar tevens aantoonende op welk een weinig kostbare wijze een toren kan worden ontwikkeld1 als de middelen voor een rijkeren bouw ontbreken4 ,,kerk ,,te ,,woubrugge 7,z4-,h474 ,de kerkgebouwen1 die na de reformatie voor den ,hervormden eeredienst werden gesticht1 wijken sterk af van de oudere kerkgebouwen4 ,een verdeeling in schip1 beuken en koor is verdwenen en heeft plaats gemaakt voor n centrale ruimte1 zooals bij de kerk te ,woubrugge1 die in #afec werd voltooid4 ,dit deftige gebouw1 wiens plattegrond uit een samenvoeging van veelhoeken is ontstaan1 is geheel in baksteen uitgevoerd4 ,op de hooge gevelmuren1 waartegen steunberen zijn aangebracht1 die met een holle lijn in het gevelvlak overgaan1 rust een hoog leien dak1 waaruit zich een twaalfzijdig klokketorentje met slanke spits ontwikkelt4 ,dit torentje is van hout1 evenzoo de gootlijst1 die van consoles is voorzien4 ,ofschoon de schoonheid van dit gebouw van anderen aard is als die van de ,middeleeuwsche kerken1 is het toch een waardevol monument1 dat mede door zijn silhouet een zeer gunstigen indruk maakt4 ,,kerk ,,te ,,oudshoorn 7,z4-,h474 ,de kerk te ,oudshoorn uit #affe1 welke1 evenals die te 's ,gravenland1 door ,stalpaert werd gebouwd1 is vierkant van plattegrond met pijlers in de hoeken4 ,het uitwendige is ontwikkeld tot een kruiskerk met gelijke armen1 waarvan de hoeken door lagere aanbouwen tot een kwadraat zijn uitgevuld4 ,in de hoofdas van het gebouw1 mooi gelegen in een bocht van de ,oude ,rijn1 is een portaal voorgebouwd1 dat met een fronton is bekroond4 ,evenals te ,woubrugge zijn op de hoeken steunberen aangebracht1 die hier met een gebogen lijn in pilasters overgaan4 ,op het kruis van het hooge leien dak verheft zich een sierlijk klokketorentje1 dat het gebouw groote bekoring bijzet4 ,in de kerk zijn fraai gebrandschilderde glazen uit #afgj1 die vr korten tijd werden hersteld4 ,,kerk ,,te ,,nederhorst-,,den-,,berg 7,n4-,h474 ,een kerkgebouw1 dat vooral uitmunt door zijn schilderachtige ligging1 is dat te ,nederhorst-den-,berg4 ,deze kerk is gebouwd op een kleinen heuvel aan de buitenzijde van het dorp gelegen en door aardige dorpshuisjes omgeven4 ,bij de splitsing van den straatweg voert een breede1 gemetselde trap naar het terras1 dat met struiken en boomen is beplant4 ,te midden hiervan verheft zich het oude gebouw1 geheel in natuursteen uitgevoerd1 dat echter nog een zeer nieuwen indruk maakt en blijkbaar grondig is gerestaureerd4 ,het doet verschillende stijlvormen zien2 het schip met rondboogramen1 en de toren vertoonen ,romaansche vormen2 het koor1 iets hooger dan het schip1 behoort tot de ,gothische stijl4 ,het is halftienhoekig afgesloten en heeft vrij zware steunberen en slanke spitsboogvensters4 ,,kerk ,,te ,,egmond ,,op ,,den ,,hoef 7,n4-,h474 ,het kerkgebouw te ,egmond op den ,hoef1 dat eertijds behoorde bij het kasteel van de ,heeren van ,egmond1 geeft den indruk1 dat het in den loop der tijden belangrijk werd veranderd4 ,ter plaatse van een oude kapel1 die in #abbi door ,willem ,i1 ,heer van ,egmond1 was gesticht1 werd door ,jan van ,egmond in #adcj een nieuwe kerk gebouwd1 die met het kasteel in #aegd door ,spaansche krijgslieden werd verwoest4 ,in #afcj werd het gebouw hersteld en van een nieuw dak met klokketorentje voorzien4 ,door deze wijzigingen is niettemin een aardig geheel ontstaan1 dat duidelijk doet zien1 dat een gebouw schoon kan zijn zonder strenge stijleenheid4 ,het kerkje1 sterk verweerd en ten deele met klimop begroeid1 is zeer fraai gelegen op het kerkhof met aangrenzend plantsoen1 temidden van hooge boomen4 ,vooral de achterzijde1 met een uitbouw1 die aan een dwarsschip herinnert1 en het aardige torentje1 is1 behalve uit een architectonisch1 ook uit een picturaal oogpunt zeer aantrekkelijk4 ,,kerk ,,te ,,bergen 7,n4-,h474 ,van het trotsche kerkgebouw te ,bergen1 wiens hooge toren den zeelieden tot baken strekte1 zijn slechts brokstukken overgebleven1 die1 over het groote grasveld verspreid en met klimop begroeid1 door hun flinke details1 alsmede door hun prachtig rooden baksteen1 afgewisseld met natuursteen1 doen vermoeden1 dat het gebouw zeer groot en fraai moet zijn geweest4 ,in #aegd geheel door brand vernield1 werd in #aegg enkel het koor weer hersteld en toen met een sierlijk torentje voorzien1 waarna het voor den kerkdienst der ,hervormden in gebruik is genomen4 ,,kerk ,,te ,,oosthuizen 7,n4-,h474 ,de kerk te ,oosthuizen uit #aeah heeft den vorm van een kruis met gelijke armen1 waarvan n tot koor is ontwikkeld1 dat thans door een houten schot is afgesloten4 ,op het kruis staat een opengewerkt zeskant torentje1 dat in #agde werd hersteld4 ,het gebouw is opgetrokken van warm-rooden baksteen1 afgewisseld met geel-kleurigen zandsteen4 ,de ramen en blindramen zijn met laat-,gothische traceeringen versierd4 ,de kerk1 met een tongewelf gedekt1 bevat1 behalve een barok grafmonument van ,van ,bredehoff uit #agba1 een fraai hek met preekstoel en orgel uit #aeba en een portaal met rijk snijwerk uit #afdh1 doch alles met een dikke verflaag bedekt4 ,,kerk ,,te ,,westbroek 7,u474 ,een dorpskerk van vrij groote afmetingen is de kerk te ,westbroek1 die sinds #adfg een kleine kapel vervangt4 ,aanvankelijk was het een parochiekerk1 die behoorde onder het ,aartsdiakenschap van de domkerk te ,utrecht4 ,het gebouw bestaat uit een middenschip en twee zijbeuken1 onder n groot dak1 en een iets smaller1 doch hooger half achthoekig afgesloten koor1 waaraan een kleine kapel grenst1 beide uit later tijd dan het schip4 ,de zijbeuken1 die langs den toren zijn verlengd1 hebben slechts kleine vensters2 die van het koor zijn groot en rijzig1 geprofileerd en met blokken natuursteen omzoomd4 ,het middenschip is door een heel1 de zijbeuken door een half spitsboogtongewelf overdekt4 ,schip en beuken zijn gescheiden door zware kolommen1 waarop spitsbogen door zware balken verankerd4 ,,interieur ,,van ,,de ,,kapel ,,in ,,de ,,kerk ,,te ,,westbroek 7,u474 ,aan de zuidzijde van het koor der kerk te ,westbroek grenst een kleine kapel1 slechts #c1e ,meter breed1 die een mooi voorbeeld doet zien van overwelving1 zooals in vele onzer middeleeuwsche kerken1 voornamelijk voor het koor1 werd toegepast4 ,het schip en de zijbeuken bleven bij vele kerkgebouwen in deze streken onoverwelfd1 eensdeels wegens gebrek aan middelen1 anderdeels uit vrees voor zettingen van het gebouw1 wat op onzen slappen bodem geenszins was uitgesloten4 ,de ribben dezer gewelven1 gewoonlijk van geprofileerden natuursteen1 ontspringen zooals ook in deze kapel dikwijls op gebeeldhouwde draagsteenen4 ,de velden tusschen deze constructieve ribben worden dan met bolvormige baksteen gewelfjes gesloten4 ,,toren ,,van ,,de ,,kerk ,,te ,,loenen 7,u474 ,eenige dorpskerken in de provincie ,utrecht hebben een hoogen toren1 die veel verwantschap vertoont met den ,domtoren in de stad ,utrecht4 ,ook deze torens bestaan volgens middeleeuwschen aard uit verschillende1 naar boven in breedte afnemende1 verdiepingen als teerlingen opeengestapeld4 ,zoo ook de toren te ,loenen1 die met zijn vele slanke nissen1 waarin traceeringen1 en rijke afwisseling van bak- en natuursteen1 een zeer decoratieven indruk maakt4 ,op den rechthoekigen onderbouw1 waartegen een achtkant traptorentje is uitgebouwd1 verheft zich een smallere bovenbouw met lichte steunberen op de hoeken4 ,in #agad werd de toren door den bliksem getroffen en de spits vernield4 ,door bijdragen van de ingezetenen werd deze echter spoedig hersteld2 waarschijnlijk zullen toen ook de ,renaissance balustraden aangebracht zijn op den omgang en aan den voet van het dak4 ,,kerk ,,te ,,soest 7,u474 ,zeer veel overeenkomst met den toren van de kerk te ,loenen1 bezit die van de eenschepige kerk te ,soest1 die vr eenige jaren werd gerestaureerd4 ,evenwel is deze toren veel strenger van lijn en vertoont hij ook niet die levendige afwisseling van baksteen met natuursteen4 ,natuursteen werd enkel gebruikt voor constructieve onderdeelen1 traceeringen en eenige blokken op de hoeken4 ,aan beide zijden van den drie verdiepingen hoogen toren is een achthoekig traptorentje aangebouwd1 dat tot de eerste verdieping reikt4 ,,toren ,,van ,,de ,,kerk ,,te ,,houten 7,u474 ,de geheel bepleisterde kerk te ,houten bezit een hoogen toren1 waarvan wel is waar vele details eveneens door bepleistering zijn verminkt1 doch die niettemin nog een goeden totaal indruk maakt4 ,bovendien is de ligging1 aan de bocht van den weg en tusschen hooge boomen en eenvoudige dorpshuizen1 zeer eigenaardig4 ,het onderste gedeelte van den toren is van tufsteen2 de beide bovenste verdiepingen van baksteen afgewisseld met banden4 ,de overhoeks geplaatste steunberen eindigen in fialen1 die de spits omgeven4 ,,kerk ,,te ,,vreeland 7,u474 ,het kerkje te ,vreeland1 zoo simpel in verhouding tot haar trotsche buurvrouw te ,loenen1 aan de overzijde van de ,vecht1 draagt de sporen van verbouwingen en vergrootingen4 ,vooral de schilderachtige noordzijde duidt sterk daarop4 ,het vierkante koor1 naar den weg gekeerd1 schijnt het oudst1 en is van zeer grooten steen opgetrokken in zeer eenvoudige vormen4 ,iets rijker is het schip bewerkt1 dat om den toren heen grijpt4 ,de spitsboogramen hierin geplaatst1 zijn met profielsteen omgeven2 bij enkele vindt men nog sporen van traceeringen1 die in baksteen waren uitgevoerd4 ,,kerk ,,te ,,blauwkapel 7,u474 ,in een der forten om de stad ,utrecht ligt het kleine dorp ,blauwkapel1 dat uit slechts weinige huizen en een bijzonder klein kerkje bestaat4 ,dit gebouwtje1 veilig verscholen achter deze hooge verdedigingswerken1 geeft1 ondanks zijn kleine afmetingen1 een volledige kruiskerk met koor te zien4 ,tegen het schip1 met een houten tongewelf afgedekt1 is een torentje gebouwd1 wiens kleine spits zich nauwelijks boven de wallen verheft4 ,het ondergedeelte van de muren is gepleisterd1 overigens zijn zij uitgevoerd in groot formaat baksteen1 mooi van kleur4 ,,kerk ,,te ,,kerkwijk 7,,geld474 ,in de ,bommelerwaard vindt men verscheidene aardige1 oude dorpskerken1 waarvan de kerk te ,kerkwijk wel de oudste is1 althans het schip1 dat1 geheel van tufsteen1 misschien reeds in de #aa;e eeuw werd gebouwd en ,romaansche vormen vertoont4 ,de muren zijn versierd met lisenen1 door rondbogen verbonden1 doch hebben veel geleden door het inbreken van groote ramen ter vervanging van de oorspronkelijk veel kleinere1 en door het aanbrengen van baksteenen steunbeertjes4 ,het koor1 iets smaller en hooger dan het schip1 is1 evenals de toren1 in baksteen uitgevoerd en van iets later tijd4 ,de toren uit de #ac;e eeuw heeft vroeg-,gothische vormen1 doch is zeer gehavend4 ,tegen den toren is een traptoren aangebouwd1 die van onder rond en van boven veelhoekig is4 ,het interieur is thans weinig belangrijk meer1 wegens ondergane verbouwing1 waarbij het koor en schip tot een geheel zijn gebracht en de zware houten trekbalken met karbeels1 door dunne ijzeren stangen zijn vervangen4 ,,kerk ,,te ,,rheden 7,,geld474 ,evenals het schip van de kerk te ,kerkwijk behoort de tufsteentoren van de kerk te ,rheden tot de weinige overblijfselen der ,romaansche kunst in ons land4 ,de majestueuze #ab;e eeuwsche toren is zeer eenvoudig behandeld1 doch daardoor juist van groote werking2 vlakke blindbogen versieren den stoeren romp1 die door een eenvoudige spits wordt bekroond4 ,het ,gothische kerkgebouw zelf1 is niet geheel in overeenstemming met den toren1 die eertijds bij een lageren bouw schijnt te hebben behoord4 ,het schip der kerk verheft zich even boven de zijbeuken1 zonder dat echter de basiliekale vorm is bereikt4 ,het koor is voorzien van slanke vensters1 met laat-,gothische traceeringen1 en iets hooger dan het schip4 ,,kerk ,,te ,,ressen 7,,geld474 ,het kleine kerkje te ,ressen heeft eveneens een ,romaanschen tufsteentoren1 waarvan echter het bovengedeelte in baksteen is vernieuwd1 terwijl ook de minder fraaie achthoekige toren van later tijd is4 ,de toren is door boogfriesjes in verdiepingen verdeeld2 in de bovenste zijn galmgaten1 waarin vroeger zuiltjes hebben gestaan4 ,tegen den krachtigen toren staat een klein schip1 door rondboogramen verlicht1 waarbij zich een veelhoekig ,gothisch koor met zware steunberen aansluit4 ,schip en koor1 alsmede het ondergedeelte van den toren1 zijn gepleisterd en gewit boven een zwart geteerd plint4 ,,kerk ,,te ,,bemmel 7,,geld474 ,in ,bemmel1 een dorp nabij ,ressen1 ligt onder aan den rivierdijk1 grootendeels achter huizen en boomen verscholen1 een geheel gewit kerkgebouw1 eveneens met een eenvoudigen ,romaanschen tufsteentoren uit het begin der #ac;e eeuw4 ,deze toren vertoont zeer veel overeenkomst met dien van het naburige ,ressen4 ,ook hier zijn rondboogjes toegepast2 alleen het bovengedeelte is iets afwijkend1 doordat van iedere zijde twee gekoppelde galmgaten zijn aangebracht4 ,ook zijn hierin de zuiltjes nog aanwezig1 die te ,ressen ontbreken4 ,,kerk ,,te ,,kerkdriel 7,,geld474 ,hoewel niet zoo oud als de kerk te ,kerkwijk1 kan de kerk te ,kerkdriel1 eveneens in de ,bommelerwaard1 mede tot de oudste kerkgebouwen gerekend worden1 tenminste wat den toren betreft1 die uit omstreeks #acjj dagteekent4 ,de kerk zelf is uit de #ae;e eeuw4 ,deze toren1 geheel van baksteen opgetrokken1 is met blindbogen versierd en wordt door een hooge spits bekroond4 ,aan de zuidzijde van den toren is een vierkante traptoren uitgebouwd4 ,het ruime schip is met de zijbeuken onder n dak gebracht4 ,de zijbeuken zijn langs den toren doorgetrokken en schuin afgesloten4 ,ze zijn opgetrokken van baksteen met ruime toepassing van natuursteen1 welk materiaal ook aan de tranceptgevels is verwerkt1 doch overigens spaarzaam werd aangewend4 ,de ligging van het gebouw1 te midden van hooge boomen en dichte struiken1 is ook zeer mooi1 doch het buiten dienst gestelde dwarsschip en koor1 waarin gewelfschilderingen zijn ontdekt1 is zeer verwaarloosd4 ,,kerk ,,te ,,brakel 7,,geld474 ,een zeer mooi voorbeeld van een drieschepige dorpskerk is de kerk te ,brakel1 een type ongeveer als te ,kerkdriel1 doch zonder kruisbeuk4 ,ook hier worden middenschip en zijbeuken door n hoog dak overhuifd1 dat vrij laag bij den grond begint1 waardoor het gebouw zoo goed harmonieert met de lage dorpshuisjes4 ,de rondboogvensters in de zijbeuken1 waarvan nog gedeelten van tufsteen zijn1 werden later ingebroken ter vervanging van oorspronkelijk kleinere ramen4 ,het koor1 ter breedte en hoogte van het middenschip1 heeft spitsboogvensters en is half tienhoekig afgesloten4 ,ook zeer fraai is de toren1 die in drie verdiepingen is verdeeld1 welke naar boven lager en smaller worden2 aan de noordzijde is een veelhoekig traptorentje uitgebouwd4 ,,interieur ,,van ,,de ,,kerk ,,te ,,brakel 7,,geld474 ,doen de nieuwe vensters in de zijbeuken van de kerk te ,brakel reeds een verbouwing vermoeden1 ook het interieur der kerk duidt op een wijziging van den oorspronkelijken toestand4 ,vooral het plafond met de zware trekbalken met karbeels1 schijnt te zijn veranderd4 ,niettemin maakt deze ruimte1 met haar aardige doorkijkjes en van gebrandschilderde glazen voorziene koor1 waarin de preekstoel is geplaatst1 nog een gunstigen1 vriendelijken indruk4 ,,kerk ,,te ,,hedel4 7,,geld47 ,het lage kerkgebouw der ,hervormde gemeente te ,hedel1 aan den rand van het dorp gelegen1 heeft een zelden voorkomend kerkplan1 dat toch voor den ,hervormden eeredienst zeer geschikt lijkt1 omdat alle kerkbezoekers onbelemmerd den predikant kunnen zien4 ,het gebouw1 dat den vorm heeft van een ,t1 schijnt te zijn gebouwd op de grondslagen van een groote1 #ae;e eeuwsche kruiskerk1 waarvan echter slechts een gedeelte werd benut4 ,op het dak verheft zich boven den zuidelijken ingang een slank torentje1 dat aanvankelijk op het kruis stond1 doch in het begin der #ai;e eeuw werd afgebroken en verplaatst4 ,,kerk ,,te ,,bruchem4 7,,geld47 ,een duidelijk bewijs1 dat verschillende stijlvormen zich goed kunnen samenpassen1 en het geen vereischte is1 dat toevoegingen moeten worden uitgevoerd in de stijl van het gebouw1 levert het kerkje te ,bruchem1 eveneens in de ,bommelerwaard1 waarin verschillende stijlelementen zijn vereenigd4 ,het oorspronkelijk #ae;e eeuwsche kerkgebouw werd in de #ag;e eeuw verbouwd4 ,in de #ah;e eeuw werd er een portaal aan toegevoegd4 ,later werd het gebouw geheel gepleisterd en gewit1 wat wel niet kan worden geprezen1 doch wat toch wel aardig doet tegen den achtergrond van groen4 ,,kerk ,,te ,,geldermalsen4 7,,geld47 ,van de dorpskerken in de ,tielerwaard is het kerkgebouw te ,geldermalsen wel het belangrijkste4 ,gelegen aan den hoofdweg op een naar de ,linge afhellend terrein1 maakt het gebouw1 vooral van de noordzijde1 een gunstigen indruk door zijn krachtige massawerking4 ,het hooge pannendak van het schip1 dat doorgetrokken is over de zijbeuk1 waarmede de kerk aan deze zijde is vergroot1 de zware toren met lage spits1 en het rijzige koor met kleinen uitbouw1 zij vormen samen een mooi geheel4 ,in onderdeelen is het gebouw echter teleurstellend4 ,behalve de zuidgevel van het schip en een gedeelte van het koor1 dat in mooi rooden baksteen prijkt1 is alles grauw gepleisterd1 gedeeltelijk vlak1 gedeeltelijk ruw behandeld4 ,,kerk ,,te ,,persingen4 7,,geld47 ,ten ,oosten van ,nijmegen1 links van den straatweg naar ,beek1 ligt het gehucht ,persingen1 eertijds een welvarend dorp1 doch thans slechts bestaande uit een paar boerenhuizen en een kleine kerk4 ,doch dit oude kerkje1 reeds lang aan den dienst onttrokken1 is van groote kunstwaarde en moet tot de mooiste dorpskerkjes in ons land worden gerekend4 ,het is geheel in baksteen uitgevoerd1 die echter overblijfselen van een latere overpleistering doet zien1 zelfs de afdekkingen van de zware steunberen1 die het gebouwtje omgeven1 zijn gemetseld4 ,ook het inwendige verraadt de bekwame hand van den metselaar2 het is overwelfd met ,gothische kruisgewelven1 die laag bij den grond beginnen4 ,,kerk ,,te ,,persingen4 7,,geld47 ,het fijn gevoel van den bouwmeester dezer bescheiden dorpskerk komt vooral tot uiting aan den toren1 die wat rijker is behandeld dan het schip en het koor4 ,deze toren1 zeer goed van verhouding1 is met nissen en tandlijstjes versierd4 ,de slanke galmgaten in het bovengedeelte zijn echter dicht gemetseld1 toen het gebouw zijn bestemming had verloren4 ,ook de vensters van het schip en koor zijn grootendeels dichtgemetseld of met houten ramen gedicht4 ,in den laatsten tijd heeft het gebouw eenige herstellingen ondergaan1 die evenwel tot het beslist noodige zijn beperkt1 zoodat het karakter van het gebouw niet is aangetast en ook geen afbreuk werd gedaan aan het schilderachtig cachet4 ,,kerk ,,te ,,westervoort4 7,,geld47 ,als zoovele oude kerken dagteekent het dorpskerkje te ,westervoort bij ,arnhem1 uit verschillende perioden4 ,blijkens het gebruik van tufsteen voor het schip1 mag dit tot het oudste gedeelte van den bouw gerekend worden4 ,verder is het kerkgebouw in baksteen uitgevoerd1 zoo ook de zware toren1 waaraan vroeg-,gothische vormen zichtbaar zijn4 ,deze is blijkbaar verhoogd1 waarschijnlijk in verband met een verbouwing van het schip4 ,aan de zuidzijde van den toren is een halfrond traptorentje uitgebouwd1 dat tot halverhoogte reikt4 ,het half achthoekige koor1 ook bij dezen bouw van jonger datum1 had slanke spitsboogvensters1 die gedeeltelijk zijn dicht gemetseld1 gedeeltelijk door houten ramen vervangen4 ,,kerk ,,te ,,barneveld4 7,,geld47 ,de middeleeuwsche kerken zijn dikwijls zoodanig ingebouwd1 dat zij slechts gedeeltelijk zijn te overzien4 ,daarop waren zij echter berekend1 zooals blijkt bij vele ,gothische stadskerken1 die soms1 door nauwe straatjes zijn omgeven4 ,zij zijn dan als 't ware tot n geheel gegroeid met de omringende huizen1 waarvan zij niet1 dan ten koste hunner schoonheid zijn te ontdoen1 zooals de vrijlegging van den ,keulschen dom heeft bewezen4 ,zoo wordt ook de kerk te ,barneveld1 een dorp dat veel van een stadje heeft1 vooral aan de zuidzijde nauw ingesloten4 ,dit gebouw1 zoo bekend door den stouten daad van ,jan van ,schaffelaar1 was oorspronkelijk een kruiskerk1 wat sommige scheef geplaatste steunberen nog verraden4 ,door toevoeging van twee zijschepen1 die even hoog zijn als het middenschip1 werd de kerkruimte aanmerkelijk vergroot en ontstond een soort halle-kerk1 die in ons land vrij zeldzaam is4 ,,toren ,,van ,,de ,,kerk ,,te ,,denekamp4 7,o47 ,voor den kerkbouw in ,achter-,overijssel werd weleer veel gebruik gemaakt van ,bentheimersteen1 die daar betrekkelijk gemakkelijk te verkrijgen was4 ,zoo ook voor de kerk te ,denekamp1 die bestaat uit een schip met een zwaren toren1 van natuursteen opgetrokken1 en een nieuw gedeelte van baksteen met toepassing van zandsteen aan den ouden bouw ontnomen1 dat in dezen tijd werd uitgevoerd4 ,de zeer massieve1 blauw-grijs verweerde toren1 met een driehoekig1 uitgebouwden traptoren aan de zuidzijde1 is drie verdiepingen hoog1 waarvan de eerste met een zware hollijst is afgesloten en de bovenste voorzien is van spitsboogvormige galmgaten4 ,in den toren1 zoowel als in het schip1 zijn ,gothische kruisgewelven4 ,in verband met de vergrooting van de kerk is het oude schip eenigszins gewijzigd en gerestaureerd4 ,,kerk ,,te ,,weerselo4 7,o47 ,het kleine ,protestantsche kerkje te ,weerselo munt vooral uit door zijn aardige ligging4 ,met een groote1 wit gepleisterde pastorie en een omgeving van hooge zware boomen vormt het een zeer schilderachtig geheel4 ,het kerkje1 dat weleer tot een ,stift behoorde1 is hoogst eenvoudig en bestaat slechts uit een schip van vier traveen1 met een open torentje bekroond4 ,de muren zijn grootendeels van natuursteen opgetrokken1 wat op een hoogen ouderdom wijst4 ,het gebouwtje blijkt in den loop der tijden veel verandering te hebben ondergaan4 ,twee gevels zijn onder een pleisterlaag bedekt1 waarop ten overvloede1 zeer smakeloos1 spitsboogramen zijn geschilderd4 ,in n dezer gevels is een eenvoudig ,renaissancepoortje met opschrift1 waarboven een wapenschild4 ,het best bewaard gebleven is de zuidgevel1 waarin spitsboogramen van verschillende hoogte1 die vermoedelijk kleinere ramen vervangen4 ,aan deze zijde ligt ook een klein kerkhof1 door een heg omgeven4 ,,kerktoren ,,te ,,losser 7,o474 ,eveneens in ,achter-,overijssel ligt1 nabij de ,duitsche grens1 het dorp ,losser1 dat weleer een oude kerk bezat1 waarvan enkel de toren nog bestaat4 ,deze toren wijkt echter1 zoowel in samenstelling als in vorm1 sterk af van de andere oude dorpstorens in deze streken4 ,hij is geheel van baksteen met bescheiden toepassing van natuursteen en vertoont een vorm1 die in ,groningen en ,friesland herhaaldelijk voorkomt1 maar hier tot de uitzonderingen behoort4 ,behalve in het ,noorden worden in ons land dergelijke torens met een zadeldakvormige afdekking bijna niet aangetroffen4 ,,kerk ,,te ,,olst4 7,o47 ,een dorpskerk van zeer groote architectonische waarde is het kleine kerkje te ,olst1 dat zich door een zeer gunstige massawerking onderscheidt4 ,zelden ziet men een gebouw1 waarvan de inwendige ruimte zoo duidelijk en logisch naar buiten is vertolkt4 ,vertrouwelijk rust het lage koor tegen den sluitgevel van het hooge schip1 waarvoor zich een eenvoudig geteekende toren verheft1 wiens slanke spits hoog in de lucht steekt4 ,alle overbodige toevoegingen zijn vermeden en alle vormen volkomen natuurlijk uit hun bestemming gegroeid4 ,zeer fraai is ook het rustige silhouet1 dat een steeds klimmende lijn doet zien1 die in den toren zijn grootste hoogte bereikt4 ,jammer1 dat het inwendige geleden heeft door wijziging van het koor1 waarin het orgel werd geplaatst4 ,het schip verkeert echter nog in goeden staat2 het is overdekt met gewelven1 waarvan twee als kruisgewelven en een als netgewelf is behandeld4 ,het ondergedeelte van den toren1 dat blijkbaar tot een ander gebouw heeft behoord1 doet ,romaansche vormen zien en is in tufsteen uitgevoerd4 ,,kerk ,,te ,,havelte 7,,dr474 ,de hooge toren van de eenschepige kerk te ,havelte vertoont een weinig voorkomend karakter4 ,zulke hooge torens komen in dit gedeelte van ons land niet veel voor4 ,ook de vorm wijkt van het gewone type af1 hoewel de verschillende elementen1 waaruit de bouw bestaat1 als de zich naar boven versmallende verdiepingen1 de aangebouwde traptoren en de korte spits1 dezelfde zijn als bij vele andere oude kerktorens4 ,deze toren dagteekent volgens een inschrift uit het begin der #ae;e eeuw4 ,hij werd echter bij een storm in #affj zwaar beschadigd1 doch spoedig daarop weer hersteld4 ,bij die gelegenheid werd waarschijnlijk ook het traptorentje gemaakt1 dat naar de luiklok voert4 ,de kerk zelf is ouder en uit het begin der #ad;e eeuw1 doch is in #aeih aanzienlijk verbouwd4 ,het schip is overwelfd en eindigt in een halfachthoekig koor van gelijke hoogte en breedte4 ,,kerk ,,te ,,vledder4 7,,dr474 ,behalve den toren heeft de kerk te ,vledder veel overeenkomst met die te ,havelte1 alleen is de eerste wat kleiner en is het koor iets smaller dan het schip1 doch overigens zijn de beide gebouwen vrijwel gelijk4 ,de toren vertoont echter een andere ontwikkeling en heeft den ,groningschen en ,frieschen torenvorm2 ook ontbreken hier de slanke nissen en openingen en worden de vlakke muren slechts door twee-hoog1 kleine galmgaten doorbroken4 ,de kerk ligt op een verhoogd grasveld1 omgeven door denneboomen1 midden in het kleine dorp1 dat uit slechts weinige1 onregelmatig verspreide huizen bestaat4 ,,kerk ,,te ,,anloo 7,,dr474 ,een mooien toren heeft ook de kerk te ,anloo1 die door zijn aardige gevelbekroning en klein spitsje een karakteristiek type van zadeldaktorens vertegenwoordigt4 ,hij is van frisch rooden baksteen opgetrokken en op ,romaansche wijze eenvoudig versierd met rondbogen en kleine galmgaten4 ,de tamelijk lage en overwelfde kerk doet twee bouwperioden kennen4 ,het oudste gedeelte1 het schip1 is grootendeels van tufsteen en vertoont resten van lisenen en blindbogen4 ,de later ingebroken ramen zijn met baksteen aangemetseld4 ,het veelhoekig koor is in groot formaat baksteen uitgevoerd4 ,het kerkgebouw ligt op een uitgestrekt grasveld1 dat ten deele door een vervallen baksteenmuurtje1 op veldheien gefundeerd1 is omsloten4 ,,kerk ,,te ,,krewerd4 7,,gr474 ,de ,groningsche en ,friesche dorpskerken werden bij voorkeur gebouwd op een hooge wierde1 zoodat zij veilig waren voor overstroomingen1 waardoor deze lage landen zoo vaak werden geteisterd1 toen zij nog niet omdijkt waren4 ,aan den voet dezer wierde strekt zich het dorp uit1 zoodoende met het kerkgebouw een mooi totaalbeeld vormende4 ,deze dorpen zijn dikwijls zeer afgezonderd gelegen4 ,zoo ook ,krewerd1 een zeer oud dorpje ten ,noorden van ,appingedam1 wiens kerk uit het laatst der #ac;e eeuw dagteekent4 ,het kerkgebouw zelf verkeert nog in vrij goeden toestand en doet een zeer mooie baksteen architectuur zien1 doch de toren heeft veel geleden1 mede1 doordat het pannen zadeldak door een lage spits met zink bekleed1 is vervangen4 ,,koor ,,van ,,de ,,kerk ,,te ,,oldenzijl4 7,,gr474 ,uit het laatst der #ab;e eeuw is het kleine eenschepige dorpskerkje te ,oldenzijl1 dat geheel in groot formaat rooden baksteen is uitgevoerd1 en wiens zware muren op sommige plaatsen wel #a4- meter dik zijn4 ,het omringende kerkhof is geleidelijk opgehoogd1 zoodat ook het plint van het halfronde koor aan het gezicht is onttrokken1 waardoor afbreuk wordt gedaan aan de goede verhoudingen1 die bovendien nog zijn verstoord door een verhooging van het bovengedeelte4 ,niettemin is deze koornis nog zeer belangwekkend en een fraai voorbeeld van decoratieven baksteenbouw4 ,de drie kwart kolonnetjes1 waarop rondbogen ontspringen1 zijn voorzien van kapiteelen en basementen met bladvormen versierd1 doch1 evenals de draagsteentjes onder de kleine rondboogjes1 grootendeels verweerd4 ,,interieur ,,van ,,de ,,kerk ,,te ,,oldenzijl4 7,,gr474 ,het schip van het ,oldenzijlsche kerkje1 in vijf traveen verdeeld1 was eertijds geheel overwelfd1 waarvan echter1 behalve enkele aanzetten van gordelbogen en ribben1 slechts n gewelfveld is overgebleven2 de ruimte wordt thans grootendeels gedekt door een houten balkzoldering1 die ultramarijn-blauw is geschilderd4 ,het koor heeft ook zijn koepelvormige overwelving behouden2 de muren hiervan zijn met rondbogen op gekoppelde zuiltjes geleed4 ,ondanks het interieur zoo gehavend is1 maakt het toch nog een gunstigen indruk1 waartoe ook wordt bijgedragen door de fraaie preekstoel uit #agfh en eenige eikenhouten banken met decoratief snijwerk1 waarin wapenschilden zijn opgenomen4 ,,kerk ,,te ,,husinghe4 7,,gr474 ,het kerkje te ,husinghe bezit ook een mooien1 halfronden kooraanleg4 ,dit gebouwtje1 waarbij een zware toren1 is overwelfd1 waartoe het plan in vier velden is verdeeld2 eveneens is het koor overwelfd4 ,dit koor is van de buitenzijde versterkt door rechte1 weinig voorspringende steunberen4 ,hiertusschen zijn rijzige rondboogvensters1 die met een kraal zijn omzoomd1 geplaatst4 ,boven elk raam zijn twee cirkelvormige nisjes4 ,een rondboogfriesje1 zooals ook onder de ramen voorkomt1 sluit het gevelveld af4 ,waarschijnlijk waren hierboven eertijds nog uitmetselingen van profielsteen1 die de steunberen onderling verbonden1 doch nu door een houten goot zijn vervangen4 ,,kerk ,,te ,,leermens4 7,,gr47 ,de op een zeer hooge wierde gelegen kruiskerk te ,leermens draagt de sporen1 dat er door meerdere generaties aan gewerkt is1 doch bezit niettemin zeer fraaie gevelpartijen4 ,deze zijn zeer decoratief ter volle hoogte geleed met slanke kolonnetjes1 met rondbogen verbonden1 waartusschen nissen met vlechtwerk1 afgewisseld door vensters1 zijn aangebracht4 ,ook de topgevel is op deze wijze bewerkt1 zoodat deze partij van zeer levendige werking is4 ,de baksteenvlechtingen dezer kerkjes vertoonen groote afwisseling en bewijzen1 evenals de geheele compositie1 een groote vaardigheid in de baksteenkunst4 ,,kerk ,,te ,,stedum4 7,,gr47 ,een der grootste en indrukwekkendste kerken in ,groningerland is de kerk van ,stedum1 die een volledig ontwikkelde kruiskerk te zien geeft met veelhoekig koor en zwaren toren4 ,behalve het koor1 dat uit de #ae;e eeuw is1 dagteekent het kerkgebouw uit de laatste helft der #ac;e eeuw4 ,het is gebouwd onder leiding van de ,abdij te ,adouard1 die vele uitstekend gevormde bouw- en werkmeesters leverde1 en daardoor van zulk een grooten invloed was op de ontwikkeling der middeleeuwsche kunst in deze gewesten4 ,ook dit monument levert weer een bewijs van de groote bekwaamheid dier bouwmeesters4 ,de gevels zijn rijk behandeld met rond- en spitsboognissen en vensters1 afgewisseld door zware steunberen1 die den bouw zoo'n groote kracht bijzetten4 ,de zware toren1 ter zelfder breedte als het schip1 bevat een tweeden toren1 die als klokkestoel dienst doet4 ,,kerk ,,te ,,stedum4 7,,gr47 ,aan de noordzijde van de kerk te ,stedum1 in den hoek van dwarsschip en koor1 is een groote1 twee verdiepingen hooge uitbouw1 die evenmin als het koor tot den ontstaanstijd van de kerk behoort4 ,deze uitbouw heeft zware steunberen1 die echter een anderen vorm vertoonen als die van het dwarsschip1 welke bij de restauratie zijn veranderd4 ,ook het inwendige van de kerk is met zorg behandeld4 ,de muren zijn geleed met kolonnetjes met rondbogen2 bundelpijlers dragen de spitsboogvormige kruisgewelven1 waarop #ae;e eeuws schilderwerk is te zien4 ,tegen een leelijke glaspui1 die het koor afsluit1 staat te midden van goed gevormde banken een mooie preekstoel met rijk snijwerk4 ,in het koor bevindt zich de mooie1 marmeren tombe van ,jonker ,adriaan ,clant van ,stedum1 door ,r4 ,verhulst vervaardigd en in #afgb opgericht4 ,,kerk ,,te ,,loppersum 7,,gr474 ,een nog grootere ontwikkeling dan de kerk te ,stedum verkreeg het #ae;e eeuwsche kerkgebouw te ,loppersum1 dat een dubbel dwarsschip heeft4 ,bovendien is het gebouw aan de noordzijde nog door uitbouwen verruimd1 waardoor echter afbreuk wordt gedaan aan het rustig aspect van het geheel4 ,ook behoort het niet meer geheel tot den zuiveren baksteenbouw1 zooals de meeste kerkgebouwen dezer streken1 doch doet een matig gebruik van natuursteen zien4 ,toch is dit gebouw van groote waarde en maakt het1 vooral aan de zuidzijde1 waar zware steunberen uit later tijd tegen de dwarsbeuken zijn aangebouwd1 een goeden indruk4 ,in dezen gevel is een ,gothisch poortje1 geheel van natuursteen1 doch dik onder de verf4 ,uit een gedenksteen in den toren blijkt1 dat deze in het begin der #ag;e eeuw is hersteld4 ,,kerk ,,te ,,zuidbroek 7,,gr474 ,de fraaie kruiskerk te ,zuidbroek1 waarbij op eenigen afstand een zware toren staat1 is zeer rijzig van aanzien door de vrij sterk sprekende verticale lijnen4 ,de toren1 geheel gepleisterd1 is van weinig architectonische waarde1 doch het kerkgebouw destemeer4 ,de hooge gevels zijn naar #ac;e eeuwsche trant1 met pilasters1 kolonnetjes en boogjes versierd4 ,de onderbouw bestaat uit een arcatuur van drie kwart kolonnetjes op een hoog plint1 met spitsboogjes verbonden en cirkelvormige nisjes omvattende4 ,in het bovengedeelte zijn zeer slanke vensters1 waarnaast nissen met afwisselend vlechtwerk1 aangebracht4 ,onder het overstekend pannendak zonder goot1 is een boogfriesje1 dat zich ook langs de klimmende lijnen van den topgevel voortzet4 ,het interieur is hoog en statig en ondanks de weinige en smalle vensters overvloedig verlicht4 ,de ruimte wordt overdekt door koepelgewelven met schijnribben1 die in een sierroset tezamen komen4 ,een barok-preekstoel uit #agcf en eenige blank-eikenhouten banken uit #agji dragen tot verfraaiing bij4 ,,kerk ,,te ,,ten ,,boer 7,,gr474 ,de koorgevel van de kerk te ,ten ,boer onderscheidt zich1 evenals die van de kerk te ,zuidbroek1 door een rijke ontwikkeling1 doch overigens verkeert het gebouw1 vooral inwendig1 in een gehavenden toestand4 ,de zijgevels zijn aanmerkelijk gewijzigd1 mede door het inbreken van groote spitsboogramen1 doch bezitten nog mooie gedeelten en goede details als rondbogen en enkele verweerde terracotta-kapiteeltjes4 ,de koorgevel is echter vrijwel ongeschonden bewaard gebleven2 hij vertoont ongeveer hetzelfde karakter als die van de kerk te ,zuidbroek1 echter is de onderbouw wat eenvoudiger1 doch de bovenbouw des te rijker3 de dubbele boogjes1 ieder rustende op kolonnetjes en het fraaie vlechtwerk1 verleenen deze partij een groote levendigheid en rijkdom4 ,,poortje ,,van ,,de ,,kerk ,,te ,,middelstum 7,,gr474 ,in het welvarende dorp ,middelstum ligt een groote volledige kruiskerk uit het midden der #ae;e eeuw1 waarvan de onderbouw gedeeltelijk is uitgevoerd van tufsteen1 ongeveer van het zelfde formaat als de groote baksteenen1 die voor den opbouw werden gebruikt4 ,een dergelijke gelijktijdige toepassing van deze twee materialen komt in deze streken meermalen voor1 vooral bij torens1 waaruit blijkt1 dat hier niet de elders geldende regel op gaat1 dat tufsteenkerken van ouder datum zijn dan baksteenkerken4 ,ook in het mooie laat-,gothische poortje zijn tufsteenen verwerkt1 die bij wijze van banden den baksteen afwisselen4 ,een gelijkvormig poortje bevindt zich eveneens aan den tegenoverliggenden gevel1 doch is onder een dikke pleisterlaag bedekt en smakeloos bont gekleurd4 ,,links3 ,,toren ,,van ,,de ,,kerk ,,te ,,huizum4 7,,fr47 ,,rechts3 ,,toren ,,van ,,de ,,kerk ,,te ,,noordlaren4 7,,gr47 ,in hoofdvorm zijn de oude ,groningsche en ,friesche torens vrijwel gelijk2 behoudens enkele uitzonderingen worden zij door een zadeldak gedekt4 ,doch in onderdeelen vertoonen zij groote verscheidenheid4 ,soms zijn zij geheel vlak1 doch ook niet zelden met nissen1 pilasters1 rondboogjes of rondboogfriesjes geleed4 ,op het dak verheft zich gewoonlijk een windvaan1 die bij de kerk te ,noordlaren tot een sierlijk smeedwerk is ontwikkeld4 ,bij uitzondering is hier geen haan-1 doch een paardmotief als windwijzer toegepast4 ,het torentje van de kerk te ,huizum is iets fijner van teekening2 gelukkig is het gespaard gebleven voor de smakelooze bepleistering1 waarmede niet in vorige eeuwen1 doch eerst voor weinige jaren1 dit kerkje is bedekt4 ,,interieur ,,van ,,de ,,kerk ,,te ,,houtumhuizen4 7,,fr47 ,de oudste vorm van overwelving der ,groningsche en ,friesche dorpskerken was1 n het tongewelf1 het koepelgewelf1 door zware gordelbogen gescheiden4 ,een mooi voorbeeld hiervan levert het vrij goed bewaard gebleven kerkje te ,houtumhuizen1 in het noorden van ,friesland4 ,merkwaardiger wijze zijn de steunpunten der gewelven hier binnen de ruimte gebracht1 zoodat de muren grootendeels ontlast werden van den druk van het gewelf4 ,de zware1 spitsboogvormige gordelbogen1 eertijds in zichtbaren baksteen1 doch nu evenals het geheele interieur gewit1 beginnen laag bij den grond1 zoodat de ruimte min of meer gedrukt voorkomt1 wat echter aan den gunstigen totaal indruk geen afbreuk doet4 ,tusschen deze gordelbogen zijn de koepelgewelven geslagen4 ,het koor is van zijn oorspronkelijke overwelving beroofd en is thans met een houten zoldering afgedekt4 ,,links3 ,,detail ,,van ,,het ,,koor ,,van ,,de ,,kerk ,,te ,,weidum4 7,,fr47 ,,rechts3 ,,detail ,,van ,,het ,,koor ,,van ,,de ,,kerk ,,te ,,jorwerd4 7,,fr47 ,om de groote moeilijkheden te ontgaan1 die aan een pannenbedekking op een rond koor verbonden zijn1 werd het bovengedeelte van de koornis dikwijls den vorm van een veelhoek gegeven1 zoodat een pyrimidaal dak ontstond1 't welk zonder bezwaar met pannen kan worden gedekt4 ,door deze samenvoeging van cirkel en veelhoek1 ontstonden overkragingen1 die bij het koor van de kerken te ,weidum en ,jorwerd aardig zijn opgelost4 ,bij het eerste door een geleidelijke overkraging1 bij het tweede door een zandsteenen dekplaat1 waaronder een gebeeldhouwd draagsteentje4 ,,toren ,,van ,,de ,,kerk ,,te ,,jorwerd4 7,,fr47 ,een der fraaiste torens in de ,noordelijke provincie is die van de kerk te ,jorwerd1 welke zich hoog verheft boven de boomen1 die het oude gebouw omgeven1 zoodoende reeds van verre het dorp aanduidende4 ,deze toren1 eenvoudig van hoofdlijnen en met den gewonen zadeldakvorm afgedekt1 is tendeele uitgevoerd van tufsteen1 tendeele van gelen en rooden baksteen4 ,hij is rijk bewerkt met boogfriesjes en nissen1 die gevuld zijn met vlechtingen van frisch rooden en gelen steen4 ,in de gekoppelde rondboog galmgaten staan krachtige zuiltjes van rooden zandsteen4 ,een klein1 typisch poortje geeft toegang tot de torenruimte4 ,,toren ,,van ,,de ,,kerk ,,te ,,surhuizum 7,,fr474 ,niet alle ,groningsche en ,friesche torens zijn met een zadeldak gedekt2 er zijn er ook1 die door een spits worden bekroond die soms geheel in baksteen is uitgevoerd1 zooals die van den vrijstaanden toren te ,surhuizum4 ,het kerkgebouw zelf1 slechts door een gang met den toren verbonden1 werd volgens een opschrift in #afag herbouwd en is van minder beteekenis4 ,de toren is echter een waardevol monument1 mede1 omdat dergelijke torens in ons land vrij zeldzaam zijn4 ,hij maakt een zeer krachtigen1 stabielen indruk door de zware dubbele steunberen op de hoeken1 die naar boven sterk in voorsprong afnemen en zich daarom zoo goed bij de lijnen van de spits aansluiten4 ,deze spits1 achthoekig in doorsnede1 ontwikkelt zich uit vier topgevels1 waarvan nog twee met nissen zijn versierd4 ,zij werd in #ahgg vernieuwd4 ,,interieur ,,van ,,de ,,kerk ,,te ,,augustinusga 7,,fr474 ,even ten noorden van ,surhuizum ligt het dorp ,augustinusga1 dat een kerkgebouw bezit met een zeer fraai overwelfd interieur1 zeer goed van verhouding en mooi van lijnen4 ,het kerkplan bestaat uit vijf velden1 die door kruisgewelven worden overdekt4 ,de gordelbogen en ribben dezer gewelven zijn spitsboogvormig en eenvoudig geprofileerd4 ,zij rusten op laag geplaatste eenvoudige kraagsteenen en zijn in eertijds zichtbaren baksteen uitgevoerd4 ,in deze kerkruimte staat een rijk versierde preekstoel1 mooie banken en hangen drie zeer fraaie koperen kronen van het gewelf af4 ,bovendien zijn op de banken kleine koperen kandelaars geplaatst1 die echter evenmin als de kronen worden gebruikt1 omdat de kaarsverlichting voor petroleumverlichting heeft moeten plaats maken4 ,,poortjes ,,van ,,de ,,kerk ,,te ,,finkum 7,,fr474 ,terzijde van den grooten rijweg1 die van ,leeuwarden noordwaarts voert naar de plaatsen aan de zeekust1 ligt zeer eenzaam het kleine dorpje ,finkum1 wiens vervallen kerkgebouwtje twee mooie poortjes bezit4 ,een dezer is dichtgemetseld en heeft daardoor1 alsmede door de ophooging van het omringende kerkhof1 wel iets in aanzien verloren4 ,de segmentvormige ingang en de drie bovenlichtjes1 zijn met een schuinen kant bewerkt en worden omgeven door een rechthoekige omlijsting met een groot holprofiel4 ,het spitsboogvormig omzoomde poortje aan den tegenoverleggenden noordgevel1 dat nog dienst doet1 is iets rijker behandeld4 ,de deuropening wordt door een dubbel hol omgeven1 terwijl het bovennisje een nog fijnere geleding heeft4 ,door deze profileering1 uit de hand gemaakt1 en daardoor van levendige werking1 heeft dit poortje groote fijnheid verkregen4 ,,gevelfragment ,,van ,,de ,,kerk ,,te ,,weidum 7,,fr474 ,fraaier en sierlijker nog dan de poortjes van de kerk te ,finkum1 is dat van de kerk te ,weidum4 ,hoewel eenigszins willekeurig tusschen de ,romaansche rondboognissen geplaatst1 is dat ,gothische poortje toch een waardevol architectonisch onderdeel4 ,zeer sierlijk wordt de deuringang met hol- en kraalprofielen omgeven1 waarvan de buitenste tot een spitsboog zijn verhoogd1 een bovenveld omvattende1 dat met een klein nisje en klaverbladvormige vulling1 van decoratieve werking is4 ,ook dit gevelfragment1 uit ,romaansche en ,gothische motieven opgebouwd1 doet zien1 welk een groote technische en artistieke vaardigheid in den baksteenbouw de middeleeuwsche bouwmeesters dezer gewesten hebben bereikt4 ,,inhoudsopgave ,,van ,,de ,,afbeeldingen ,,alphabetisch ,,gerangschikt ,,volgens ,,de ,,plaatsnamen ,kerk te ,abbenbroek bladz4 #dc ,koorgevel van de kerk te ,abbenbroek #de ,kerk te ,anloo #abc ,kerk te ,asselt #aa ,interieur van de kerk te ,augustinusga #aeg ,kerk te ,barneveld #aji ,kerk te ,bemmel #hi ,kerk te ,bergen #fe ,kerk te ,berlicum #bc ,kerk te ,blauwkapel #ha ,kerk te ,brakel #ic ,interieur van de kerk te ,brakel #ie ,kerk te ,bruchem #ii ,toren van de kerk te ,denekamp #aaa ,kerk te ,egmond op den ,hoef #fc ,poortjes van de kerk te ,finkum #aei ,kapel te ,gageldonk #bi ,kerk te ,geervliet #dg ,kerk te ,geldermalsen #aja ,kerk te ,giessen-,nieuwkerk #ea ,kerk te ,giessen-,oudekerk #di ,kerk te ,halsteren #ai ,kerk te ,halsteren #ba ,kerk te ,havelte #aai ,kerk te ,hedel #ig ,kerk te ,heenvliet #ee ,toren van de kerk te 's ,heer-,arendskerke #ce ,kapel te ,heusdenhout #be ,kerk te ,hoensbroek #g ,toren van de kerk te ,houten #gg ,interieur van de kerk te ,houtumhuizen #adi ,toren van de kerk te ,huizum #adg ,kerk te ,husinghe #aca ,toren van de kerk te ,jorwerd #aec ,detail van het koor van de kerk te ,jorwerd #aea ,kerk te ,kerkdriel #ia ,kerk te ,kerkwijk #hc ,kerk te ,kloetinge #ca ,kerk te ,krewerd #abe ,kerk te ,leermens #acc ,kerk te ,lemiers #c ,toren van de kerk te ,loenen #gc ,kerk te ,loppersum #aci ,kerktoren te ,losser #aae ,kerk te ,margraten #e ,toren van de kerk te ,st4 ,michielsgestel #ae ,poortje van de kerk te ,middelstum #ade ,kerk te ,nederhorst-den-,berg #fa ,toren van de kerk te ,nieuwerkerk #ec ,toren van de kerk te ,noordlaren #adg ,kapel te ,nuenen-,tongelre #bg ,koor van de kerk te ,oldenzijl #abg ,interieur van de kerk te ,oldenzijl #abi ,kerk te ,olst #aag ,kerk te ,oosthuizen #fg ,kerk te ,oud-,gastel #ag ,kerk te ,oudshoorn #ei ,kerk te ,persingen #ajc ,kerk te ,persingen #aje ,kerk te ,poortugaal #cg ,kerk te ,poortugaal #ci ,kerk te ,ressen #hg ,kerk te ,rheden #he ,toren van de kerk te ,schijndel #ac ,kerk te ,soest #ge ,kerk te ,spijkenisse #da ,kerk te ,stedum #ace ,kerk te ,stedum #acg ,toren van de kerk te ,surhuizum #aee ,kerk te ,ten ,boer #adc ,kerk te ,vledder #aba ,kerk te ,vreeland #gi ,kerk te ,waarde #cc ,kerk te ,weerselo #aac ,detail van het koor van de kerk te ,weidum #aea ,gevelfragment van de kerk te ,weidum #afa ,kerk te ,westbroek #fi ,interieur van de kapel in de kerk te ,westbroek #ga ,kerk te ,westervoort #ajg ,kerk te ,woubrugge #eg ,kerk te ,wijnantsrade #i ,kerk te ,zuidbroek #ada ,,aanteekening #a ,oud ,groningerland door ,c4 ,h4 ,peters4