,opm]k+5 van de bew]k]    ,s*u+$rukte   
tek/ 9 het orig9ele w]k wordt hi]       
we]gegev5 door  lage /reepjes1          
gespatierde tek/ door tildes1 en vet    
g$rukte  tek/ door isgelijktek5s4 f /aat
 voor het guld5-tek54    ,me] ,opm]k+5  
zijn te v9d5 aan het e9de van deze tek/4
            ,pr(4 ,dr4 ,,!obald ,,ziegl]
      ,,godsdi5/ ,,en    ,,godsdi5/5    
,,v]taald ,,door    ,j4 ,h4 ,,gro5eweg5 
,jr4      ,,+eleid ,,en ,,met           
,,aanteek5+5    ,,voorzi5 ,,door        
,pr(4 ,dr4 ,h4 ,y4 ,,gro5eweg5          
,,w]eldbiblio!ek      ,p4 ,h4 ,,praag   
,,godsdi5/ ,,en ,,godsdi5/5             
,,w]eld    ,,biblio!ek      ,,ond]      
,,leid+ ,,van ,l4 ,,simons      ,,boek5 
,,zijn ,,de    ,,univ]siteit    ,,onz]  
,,dag54      ,,uitgegev5 ,,door ,,de    
,,mij ,,voor    ,,go$e ,,en ,,go$koope  
,,lectuur    ,,am/]dam            ,pr(4 
,dr4 ,,!obald ,,ziegl]      ,,godsdi5/  
,,en    ,,godsdi5/5      ,,v]taald      
,,door    ,j4 ,h4 ,,gro5eweg5 ,jr4      
,,+eleid ,,en ,,met ,,aanteek5+5        

,,voorzi5 ,,door    ,pr(4 ,dr4 ,h4 ,y4  
,,gro5eweg5      #aiah      ,de cijf]s  
tuss*5 d5 tek/ v]wijz5 na> de not51 die 
de lez] op  blz4 #aje v9d5 kan4         
,,g$rukt ,,t] ,,drukk]ij ,,de ,,degel0  
,,am/]dam4          ,,e5 ,,woord        
,,vooraf      ,e5 woord vooraf1 dat ik  
vri5delijk v]zoek nu e5s niet ongelez5  
te  lat54 ,niet alle5 omdat de v]tal] en
 de inleid]1 na> go$ gebruik1  aan d5   
s*rijv] en de lez]s ev5 rek5s*ap will5  
gev5 van de wijze  wa>op zij hunne taak 
volbra*t5 en ,ziegl]'s aantrekkelijk    
boek 9  sam5w]k+ met d5 auteur hebb5    
h]zi5 en aangevuld1 zoodat deze         
,n$]l&s*e bew]k+ e5 nieuwe1 en na> wij  
me551 veel v]bet]de  uitgave geword5 is4
 ,ma> voore]/ omdat er nog altijd vele1 
ov]ig5s  algeme5 ontwikkelde m5s*5 zijn1
 die e5 boek ov] godsdi5/ lief/         
ongelez5 lat52 en jui/ dez5 mog5 wel e5s
 hoor5 wa>om het ook hun  wordt         
aangebod5 en wa>om het hunne belang/ell+
 v]di5t4 ,en  voorts omdat ond] de vele 
en vel]lei lez]s1 die e5 boek uit de    

,w]eldbiblio!ek mag v]wa*t51 de !ologis*
 we9ig ontwikkeld51  ma> ook pr$ikant5  
en godsdi5/ond]wijz]s1 wi5 ,ziegl]      
/ellig nog  wel iets te le]5 en te d5k5 
geeft1 vooraf mog5 v]nem51 dat het  boek
 ge5 godsdi5/ wil pr$ik51 ge5 /i*telijk 
doel heeft1 ma> met  zijn rijk5 inh\d   
bij beknopt5 vorm k5nis en inzi*t 9 zake
  godsdi5/ wil bevord]51 die ook hun van
 groot nut kan zijn4 ,om die  r$55 hoop 
ik dat aan deze voorafga&e opm]k+5 e5 &]
 lot dan  aan de mee/e inleid+5 bes*or5 
is4    ,er is 9 de algeme5e ontwikkel+01
 wa>9 m5 roemt en wa>9 i$]  deel me5t te
 hebb51 e5 v]wond]lijk gebrek4 ,dat is  
het 9 all]lei  kr+ en op all]lei wijze  
zi* v]toon5d gemis aan e5v\dige1 kl>e1  
zek]e k5nis omtr5t d5 godsdi5/1 zijn    
a>d1 zijn oorsprong1 zijn  beteek5is1   
zijn vorm51 v]s*ijnsel5 en ges*i$5is2   
en1 9 v]b&  da>m$e1 het mee/al ze]      
gebrekkig inzi*t1 welke re*tmatige      
plaats1  welk5 natuurlijk5 invlo$ 9 het 
zielelev5 van d5 enkel5 m5s* en  9 de   
sam5lev+ de godsdi5/ mag en moet hebb54 

,kortom1 e5 zek]  soort veel geprez5 en 
alom bege]de algeme5e ontwikkel+0 sluit 
bij  vel5 k5nis van alles en nog wat 91 
ma> k5nis van d5 godsdi5/  vrijwel uit4 
,godsdi5/ is voor vele bes*aafd5 niet   
veel me] dan e5 leeg woord4  ,m5 d5kt er
 niets bij1 ( hoog/5s dat m5 er niet aan
 doet0 en er  dus ook niet ov] d5kt4 ,m5
 wil er nu e5maal niet van wet5 en v9dt 
het ge5 gebrek 9 zijn ontwikkel+1       
miss*i5 omgeke]d e5 bewijs hoe  algeme50
 m5 ontwikkeld is1 dat m5 er nag5oeg    
niets van weet4 ,to*  is het niet-wet5  
mee/al oorzaak dat m5 er niet van wet5  
wil4 ,z\ m5  zi* op i$] &] lev5sgebi$   
voor e5 d]gelijke onwet5dheid niet  e5  
beetje g5e]58 ,ma> de algeme5           
ontwikkelde weet raad4 ,hij mag  e5     
we9ig v]leg5 /aan met de vraag wat hij  
d5kt bij het  woord godsdi5/1 e5ige     
algeme5e voor/ell+5 van bepaalde        
godsdi5/vorm5 heeft zijn ontwikkel+ hem 
wel ges*onk54 ,hij is  volkom5 tevr$5   
met de wet5s*ap1 dat godsdi5/ iets te   
mak5 heeft  met e5 gelo( dat hij niet   

gelo(t1 al weet hij niet precies wt niet
  en warom niet en wat hij dan wl       
gelo(t2 dat de ,rooms*e bidt1 va/1      
bie*t1 wat hij ook niet doet1 al is het 
hem niet duidelijk dat e5  ontwikkeld   
m5s* dat wl doet2 dat de ,prote/ant     
bidt1 z+t1 na>  preek5 lui/]t en d5     
,bijbel v]e]t1 wat hem to* niet         
heelemaal op  de hoogte van d5 tijd     
lijkt2 en dat er nog vele godsdi5/5     
zijn1 die  f erg dom0 zijn f wa>9 veel  
moois0 moet zijn1 veel me] dan 9 het    
,*ri/5dom1 wa>van hij vanwege de        
,*ri/elijke politiek en d5  s*ool/rijd  
en de k]kelijke p>tij5 niet wet5 wil4   
,reikt zijn  k5nis nog diep]1 dan heeft 
hij e5 vaag besef1 dat godsdi5/ iets met
  het gemo$ te mak5 heeft1 iets is dat  
v]heft en v]w>mt en e5 m5s*  iets hoogs0
 voorh\dt en van het hoog]e0 v]vult4    
,welnu1 hij is  ontwikkeld g5oeg om     
da>voor te voel5 en het ook te hebb5 op 
zijn  mani]4 ,mijn godsdi5/1 zegt hij1  
is de kun/1 ( de wet5s*ap1 ( de         
wijsbege]te1 ( de sociale quae/ie1      

algeme5] nog3 het go$e4  ,godsdi5/ig    
zijn is voor hem ongeve] hetzelfde als  
go$ zijn en voor  het go$e ijv]54 ,ma>  
zijn ontwikkel+ is jui/ niet algeme5    
g5oeg  om hem te do5 inzi51 dat         
godsdi5/ig lev5 dit alles m$e kan       
omvatt51 v]heff51 v]diep51 ma> dat e5   
m5s* ze] kun/liev5d1  gele]d1 wijsge]ig1
 sociaal voel5d en z$elijk go$ kan zijn 
en to*  nog aan d5 godsdi5/ niet toe    
zijn gekom54 ,dit zijn de typ5 e5]      
bes*av+1 die zi* om vele d+51 ma> het   
m9/ om de eeuwige  d+50 bekomm]t1 en    
voor wie wat ,jezus het e5ige noodige0  
heeft  g5oemd1 met h(felijk respect het 
e5e ov]bodige is geword54    ,ik noemde 
dit gebrek v]wond]lijk1 omdat het zoo   
lang heeft g$uurd e]  m5 het als e5     
gebrek is gaan erk5n54 ,ook de niet     
muzikale bes*aafde  z\ zi* s*am5 nooit  
van ,ba*'s ,mat?aeuspassion te hebb5    
gehoord1  ma> het kan voorkom51 dat de  
muzikale bewond]a> van dit w]k zond]    
blikk5 ( bloz5 vraagt3 ,mat?aeus1 wie 0 
dat ook we]8 ,g]+e z9  voor beeld5de    

kun/ ontslaat niem& van d5 bes*av+spli*t
 om iets  van ,rembr&ts bijbelkun/ te   
wet51 ma> het wordt niet erg gevond5    
als m5 niets weet van wat hem tot zijn  
s*epp+ inspire]de4 ,e5  m5s* die        
behoorlijk e5 diploma ,h4,b4,s4 (       
,gymnasium v]wi]f z\ het  niet durv5    
bek5n5 het re*te van ,py?agoras en zijn 
!orema1 van  ,newton en de wet d]       
zwa>tekra*t niet me] te wet51 ma> als   
hij de  ti5 gebod5 niet k5t en a>zelt ( 
hij da>bij aan ,jezus1 ,kon+  ,david (  
,mozes moet d5k51 dan moet hij er zelf  
om la*504 ,nu1 dat is  v]/&ig4 ,want er 
is iets bela*elijks 9 e5 algeme5e       
ontwikkel+  met zoo'n gat er 94 ,en het 
is niet zond] komis*e kra*t wanne] e5   
s*rijv] van d5 dag plotsel+ tot de      
ontdekk+ komt1 dat het boek  d] eeuw5   
veel s*oonheid bevat1 en dat de blund]s 
van vele s*rijv]s  uit gemis aan        
bijbelk5nis e5 litt]aire misdaad zijn4  
,to* is dat  gemis m9d] de oorzaak1 dan 
wel gevolg en bewijs van de veel groot]1
  veel algeme5] onkunde 9 zake all5     

godsdi5/4    ,zelfs 9 de kr+5 wa> m5    
niet van d5 godsdi5/ en het religieus   
geme5s*apslev5 is v]vreemd1 doet dit    
gemis aan bre$] en diep]  inzi*t zi*    
gevoel54 ,de arbeid van k]k5 en         
godsdi5/ige  v]e5ig+5 door ond]wijs1    
pr$ik+1 lez+5 en e5 rijke  litt]atuur1  
doet ongetwijfeld veel go$4 ,ma> m5     
b]eikt er sle*ts  e5 deel d]            
ontwikkeld501 en niet e5s alle geloovig5
 m$e4 ,9 de  mee/e gevall5 blijft het e5
 pr*] p\r les conv]tis04 ,nu is dat     
zek] e5 go$ en nuttig w]k1 van veel     
groot] beteek5is dan de  buit5/a&] kan  
begrijp54 ,ma> er is 9 onz5 tijd nog    
iets me] en  iets &]s noodig dan dit    
pr*]01 ook voor de conv]tis04 ,hebb5 de 
godsdi5/ig5 van alle belijd5is re$s     
voldo5de begrip van d5  godsdi5/ die 9  
alle godsdi5/5 leeft8 ,is het niet vaak 
sle*ts de  k>ikatuur van het ,rooms*e   
,*ri/5dom die de ,prote/ant1 van het    
,prote/ants*e die de ,rooms*e k5t8 ,e5  
k>ikatuur is de ov]drijv+  van het      
v]ke]de1 de misk5n+ van het wez5lijk    

go$e en wa>devolle4  ,is het me] dan de 
onbewu/e k>ikatuur van het dogmatis*e1  
re*tz9nige ,*ri/5dom die vrijz9nig5 tot 
de opp]vlakkige me5+  br5gt dat dit nu  
voor h5 voorbij0 is1 en d5 re*tz9nige   
tot de niet  veel diep] bew]+ v]leidt   
dat het vrijz9nige ,*ri/5dom niet me]   
is dan e5 fata morgana08 ,en er be/aat  
nog heel wat van die soort  v]li*t+1 die
 9 zijn /rijd teg5 dom9ee1 pa/oor en    
rabbi0 niets  dan e5 k>ikatuur van all5 
godsdi5/ en godsdi5/vorm5 sam51 dus     
welbes*\wd zijn eig5 kortzi*tigheid 9   
het li*t /elt4    ,sle*ts 9 en opzi*t   
zijn die v]s*ijnsel5 niet v]wond]lijk4  
,want  de oorzak5 ligg5 voor het grijp54
 ,ik noem er e5 pa>4 ,de v]w>r+  en de  
v]wild]+ op het gebi$ van het godsdi5/ig
 lev5 hebb5 er  toe geleid1 dat 9 de    
opvo$+ en 9 het ond]wijs het religieuze 
als  onmisb>e factor 9 de ontwikkel+ van
 het gee/eslev5 is  voorbijgezi5 ( al te
 gebrekkig is tot zijn re*t gebra*t4 ,m5
 heeft  uit gemis aan k5nis en inzi*t   
niet begrep51 dat godsdi5/ zo[el de     

uit+ als de bevr$ig+ is van behoeft51   
die voortkwam5 uit d5  normal5          
zielsaanleg van e5 m5s*4 ,m5 heeft dus  
ook niet +ezi5 hoe  onv]vangba> dit     
elem5t van hoog] gee/eslev5 is4 ,en wa> 
m5 het  wel inzag1 heeft m5 niet altijd 
voldo5de k5nis en inzi*t getoond om  aan
 die eeuwige behoeft5 na> d5 eis* des   
tijds te voldo5 en naa/  de &]e v]mog5s 
van ons gee/eslev51 ook dez5 v]borg51   
diep51  ma*tig5 aanleg1 die innig] dan  
iets &]s sam5hangt met heel ons         
gee/elijk be/aan1 ons k5n5 en d5k51 ons 
gevoel en onz5 wil1 tot  ev5r$ige       
ontwikkel+ te br5g54    ,hoevel5 hebb5  
nooit godsdi5/ond]wijs ontvang5 en      
v]beeld5 zi*  dat e5 m5s* van deze      
bijkom/igheid voldo5de op de hoogte0    
komt  door wat hij toevallig]wijs       
opvangt uit de lectuur van d5 dag ( uit 
de vlu*tige indrukk5 van v]s*ijnsel5 om 
zi* he54 ,zoo kan m5  miss*i5 wel e5s   
tot v]rass5de ontdekk+5 kom54 ,ma> het  
is ge5  prettige v]rass+1 te ontdekk5   
dat er e5 leegte is 9 gee/ en  gemo$1 en

 zij blijve ons liev] gespa>d4 ,en wie  
v]ra/ wordt1 blijft  er me] van /aan    
kijk50 dan dat hij er door vooruit gaat4
 ,bij &]5  wordt het godsdi5/ond]wijs   
niet v]smaad en voor het opgroei5d      
gesla*t bege]d1 hetzij uit respectabele 
traditie1 hetzij uit welbewu/  inzi*t1  
hetzij omdat m5 van deze d+5 to* ook wel
 wat wet5  moet01--wat nog zoo dwaas    
niet is g$a*t4 ,ma> hoe vaak blijkt dan 
dat  ond]wijs te onme?odis* en          
onbeholp51 te vaag en onzek] om         
godsdi5/ige k5nis en k5nis omtr5t d5    
godsdi5/ bij te br5g51  gezweg5 nog van 
d5 eis* dat het wez5lijk religieus lev5 
wekt1  ov]tuig+5 helpt ve/ig51 beg9sel5 
le]t vorm54 ,da>bij1 a* het  is de      
e9delooze kla*t1 9 deze cultuur-p]iode1 
die van veelwet]ij  leeft en aan        
veelwet]ij doodgaat1 /aat het enkele    
uurtje aan  voorli*t+ 9 de hoog/e       
lev5svrag51 aan opb\w van 's m5s*5      
hoog/e zielelev5 gewijd1 hopeloos a*t]  
bij het m9/e le]vak1 dat  door middel   
van s*oolrapport5 en exam5s m$e moet    

w]k5 tot het  v]krijg5 van e5 ( &]      
diploma van algeme5e0 ontwikkel+4    ,is
 het wond] dat er e5 gesla*t is gekom5  
dat eig5lijk niet weet wat  godsdi5/ is1
 wat het aan godsdi5/ heeft en wa>om het
 ge5 ( ma>  e5 s*ijntje godsdi5/ heeft4 
,is er to* iets van ontwikkel+sdrang1   
van lev5sbehoefte op dit gebi$1 kra*t5s 
e5 gun/ig5 gemo$saanleg  ( t5gevolge van
 de gee/elijke atmosfe] wa>9 m5 opwies1 
( doordat  indrukk5 van m5s*5 en boek5  
e5 sluim]5de neig+ hebb5 gewekt1  dan   
beg9t het zoek51 nu hi]1 dan da> en     
ov]al1 wa>bij to* ma>  we9ig van        
blijv5d5 invlo$ wordt gevond54 ,9 ons   
hoog]e  ov]tuig+slev51 gemo$slev5 en    
d5klev5 is onze tijd e5 tijd van        
zoek5de ziel504 ,en het is e5 tijd van  
surrogat5 mete54 ,hi] is de  kun/1 die  
onuitputtelijk g5ot aan s*oonheid bi$t1 
en da>ond] ook  het g5ot van de s*oone  
uit+5 van d5 godsdi5/ 4444 van e5       
&]1--surrogaat voor eig5 religieus lev54
 ,da> is de wet5s*ap en  de wijsbege]te1
 met ha> v]rass5de ontdekk+51 inzi*t51  

uitzi*t51 miss*i5 wel met kl>e g$a*t5   
ov] e5 gee/elijk5  w]eldgrond1          
w]eldleid+1 w]elddoel1 dus met iets als3
 er is e5  ,god1--surrogaat al we] voor 
het e5ige dat alle religie belijdt3 gij 
zijt mjn ,god4 ,surrogat5 nu zijn niet  
wa>deloos1 ma> zijn sle*ts  namaak van  
vo$sel1 want zij gev5 de w>e vo$+ niet  
al lijk5 zij er  op1 en nem5 de gezonde 
zu*t na> het vo$5de vo$sel nog weg4 ,met
 wat  me] k5nis z\ m5 het v]s*il zi51 en
 begrijp5 wa>om m5 onvoldaan  blijft4   
,e5 reeks van v]s*ijnsel5 d]halve1 die  
zond] veel moeite uit te  breid5 01     
br5gt ons van alle kant5 tot de         
ov]tuig+1 dat hi] nog  veel kan1 veel   
moet g$aan word54 ,naa/ al hetge5 de    
k]k5 en de  godsdi5/ige v]e5ig+5 do5 om 
godsdi5/ig gelo( te v]breid51           
godsdi5/ig lev5 te wekk5 en te kweek51  
is er1 9 het belang onz]  bes*av+1 t]   
bevord]+ van e5 wa>lijk e5igsz9s        
algeme5e1  liev] z\ ik zegg53           
veelzijdige gee/esontwikkel+1 nog heel  
wat te  do5 om 9 ruim5 kr+ e5v\dige1    

degelijke k5nis omtr5t d5  godsdi5/1    
held] inzi*t 9 zijn wez5 en kra*t51     
invlo$ en  beteek5is te v]breid54 ,i$]e 
pog+ om 9 dit opzi*t iets go$s te  do51 
i$] ges*rift dat dit doel kan bevord]51 
hebb5 wij met dank  en sympa?ie te      
begroet51 welk /&punt wij ook me55 te   
moet5  innem5 9 de godsdi5/ige w]eld (  
da>buit5 en da>teg5ov]4 ,want  ge5      
ern/ig man1 al is hij p]soonlijk van    
alle religie v]vreemd1 kan  de wa>de    
ontk5n5 van deskundige voorli*t+ ook op 
dit gebi$4 ,en  ge5 godsdi5/ig m5s*1 van
 welke ri*t+ ( belijd5is hij moge  zijn1
 zal kunn5 me55 dat zijn godsdi5/ het   
li*t dat de /udie van  alle religie     
ont/ak1 niet kan v]drag54 ,miss*i5 zal  
ov] e5  ond]w]p zoo veelzijdig1 zoo     
diep1 zoo van alle kant5 rak5d het      
p]soonlijk/e onz] p]soonlijkheid1 nooit 
iets ges*rev5 word5 dat  all5 voldoet4  
,ma> er kan veel ges*rev5 word5 wa>uit  
vel5 veel  le]54 ,en dat jui/ hebb5 wij 
all5 noodig4           99       99      
99       99       99    ,ov]weg+5 van   

deze soort hebb5 mij re$s lang het      
voornem5 do5  koe/]5 9 die ri*t+ iets te
 beproev54 ,9 populaire en me]          
wet5s*appelijke voordra*t5 de$ ik wat ik
 kon1 /udiew]k belette  mij me] te do54 
,to5 kwam het boekje van ,ziegl] mij t] 
h&1 en het  leek mij1 al is het re$s    
e5ige j>5 oud1 zoo fris*1 en al moe/ het
  hi] en da> h]zi5 en aangevuld word51  
zoo le]zaam1 rijk aan go$e  en kl>e     
g$a*t51 dat er 9 go$e bew]k+ veel go$s  
m$e kon word5  g$aan4 ,mijn zoon voelde 
er veel voor om het te v]tal51 ik om het
 9  te leid5 en met aanteek5+5 te       
voorzi51 de s*rijv] om het om- en  bij  
te w]k5 en zoo we] nieuw te mak51 de    
uitgev]s d]  ,w]eldbiblio!ek1 die hun   
tijd begrijp51 om er hunne v]zamel+ van 
le]zame en belangrijke ges*rift5 op i$] 
gebi$ m$e te v]rijk54  ,het plan 0      
nauwelijks geopp]d ( de arbeid 0 al     
begonn54 ,laat ik  er nu nog iets van   
m$$eel51 ov] het boekje zelf1 ov] de    
bew]k+  en ov] hetge5 er m$e beoogd     
wordt4    ,pr(4 ,ziegl] gaf er zelf e5  

inleid+ bij1 die ik1 om e5 dubbele      
voorr$e te v]mijd51 niet afzond]lijk    
liet v]tal5 ma>1 voor zoov]  zij noodig 
is1 9 mijne inleid+ opneem4 ,hij deelt  
e]/ m$e dat het  boek vijf voordra*t5   
bevat door hem geh\d5 voor het ,freie   
,deuts*e  ,ho*/ift te ,frank=t a4 ,m41 9
 e5 kr+ van ontwikkelde mann5 en  vr\w54
 ,zijn hoord]s hadd5 er op aang$rong5   
dat hij ze uitgaf1 hij  zelf bege]de    
niet &]s4 ,en hij wilde ze lief/ gev5 9 
d5 vorm  wa>9 ze w>5 uitgesprok51 met   
beh\d van d5 loss51 vrij5 /ijl4  ,jui/ 9
 d5 bes*eid5 e5v\d van zulk e5          
voordra*t1 vrij van alle  academis*e    
gele]dheid1 ma> ook van alle rhetoriek  
en rhetoris*e  fraaiigheid hebb5 zij    
invlo$ geoef5d en kunn5 alli*t nog me]  
go$  do54 ,e5 pa> aanteek5+5 aan het    
slot en e5 opgave van litt]atuur  zijn  
voor deg55 die zi* v]d] will5 orinte]51 
en bevatt5  bov5di5 de behoorlijke      
aanwijz+ d] bronn540    ,wat die        
voordra*t5 will5 zijn en do51 moet5 zij 
zelv5 ma>  zegg54 ,( zij als e5 vre$zaam

 ges*rift vri5delijk zull5 word5        
ontvang5 ( als e5 aanval word5 bes*\wd  
en h>t/o*telijk  be/r$51 dat zal wel    
afhang5 van wie ze lez5 en van de /emm+ 
wa>9 ze gelez5 word54 ,b$oeld zijn ze   
bov5al 9 d5 e]/g5oemd5  z91 al hebb5 ze 
welli*t hi] en da> iets van d5 toon en  
de  uitw]k+ van e5 /rijds*rift3 dat ligt
 nu e5maal zo[el 9 mijn  a>d als 9 de   
zaak zelve4 ,d]halve ri*t zi* dit       
ges*rift niet  zooze] tot all5 die      
vij&ig teg5ov] het vrije ond]zoek /aan (
  ang/ig da>voor hun h>t sluit51 ook    
niet tot de bes*aafde (  onbes*aafde    
v]a*t]s van all5 godsdi5/1 ma> tot de   
zoek5de  ziel5 te midd5 van die groote  
crisis1 wa>9 wij ons zo[el 9 het        
godsdi5/ige als 9 het sociale lev5      
bev9d54 ,d5 godsdi5/ zelf te  k5n5 en te
 v]/aan hebb5 wij da>bij1 na> ik me51   
voor het  oog5blik me] noodig dan dat   
wij ons ond]l+ v] d5 godsdi5/  le]5     
v]/aan1 wa>voor de tijd ( nog niet      
gekom5 ( re$s voorbij  is4 ,tot dit k5n5
 en v]/aan iets bij te drag5 is mijn    

w5s*40--    ,dat is e5v\dig1 duidelijk  
en aantrekkelijk als het boekje zelf4   
,ziegl] is ook e5 d5k] na> wi5 m5       
dadelijk lui/]t4 ,wie hem k5t  uit zijn 
pra*tige zielkundige /udie ov] het      
gevoel en uit het &]e  w]k dat onze     
,w]eldbiblio!ek van hem opnam1 weet     
vooraf dat hij van  dez5 ern/ig5 gele]de
 degelijke k5nis1 van dez5 kl>5 d5k]    
held] li*t ontvang5 zal4 ,bij wijsge]5  
is de diepte wel e5s  omgeke]d ev5r$ig  
aan de kla>heid4 ,wa>m$e ik ov]ig5s niet
 zegg5  wil1 dat de opgeblaz5 oratoris*e
 wijsge]ige dui/]heid van veel          
mode-philosoph51 wa>aan alle5 de onkunde
 zi* v]gaapt1 bewijs is van  wez5lijke  
diepte en rijkdom van d5k54 ,heel diepe 
en heel rijke  g$a*t5 zijn soms zoo     
v]wond]lijk held]4 ,ma> ook hi] is1     
zooals  ,sp9oza zegt1 al het            
voortreffelijke ev5 moeielijk als       
zeldzaam4 ,het is  e*t] niet moeielijk  
ov] dui/]e en +ewikkelde problem5 dui/] 
en  +ewikkeld te s*rijv51 veel          
moeielijk] ze e]/ zelf kla> te  doorzi5 

en dan voor &]5 doorzi*tig te mak54 ,en 
de be/e d5k]s  zijn /ellig niet zij1 die
 met de gele5de lamp van e5 ( &]5       
/elsel-philoso( het heelal me55 te      
v]li*t5 en alle d5kvrag5 te             
ontraadsel54 ,de groot/5 zijn re$s      
dankba> als het hun gelukt 9 de         
one9dige s*em]+ d] eeuwige gee/esvrag5  
hi] en da> e5  kle9]5 ( groot]5 /raal   
van held] li*t te lat5 vall52 ( 9  het  
doore5gew>de wet5 en d5k51 dat ons      
gee/elijk bezit vormt1 hi]  de          
v]wikkelde drad5 wat te ontw>r51 da> e5 
va/5 knoop te legg51  die help5 kan er  
e5 degelijk weefsel van te mak54 ,dat   
heeft ook  ,ziegl] beproefd4 ,en e5s1 ( 
niet e5s1 m5 kan altijd van hem le]54   
,da>bij a*t ik het e5 voordeel dat het  
nu e5s ge5 !oloog is die  ov] d5        
godsdi5/ s*rijft4 ,m5 kan hem t5 m9/e   
niet v]d5k51 dat  hij 9 zijn pr(essorale
 toga eig5lijk e5 pr$ik] v]/opt4 ,ik a*t
  het all]m9/ e5 nadeel1 dat de         
wet5s*appelijke ond]zoek] van d5        
godsdi5/ niet onv]s*illig /aat teg5ov]  

zijn object4 ,wat z\ e5  kun/k5n] zijn  
zond] kun/z91 e5 z$ekundige zond]       
kra*tig  z$elijk bewu/zijn8 ,e5 beoef5a>
 van de godsdi5/wet5s*ap zond]  innig1  
diep1 /]k godsdi5/ig lev5 w>e e5 heel ( 
half bl9de  die spreekt ov] s*epp+5 van 
kleur en lijn4 ,ma> wie heelemaal  buit5
 het erf van d5 godsdi5/ en buit5 het   
arbeidsveld d]  godsdi5/wet5s*ap /aan1  
zijn zelf zeld5 onbevang5 en            
onbevooroordeeld g5oeg om niet ov]al    
p>tijzu*tige /rikk5 en  k]kelijke vall5 
te v]mo$51 wat1 kra*t5s de volkswij%eid 
omtr5t  d5 wa>d en zijn ga/51 niet pleit
 voor hun gee/elijke vrijheid1 en       
veele] doet v]mo$5 dat ze zelf 9 e5     
antigodsdi5/ig klemmetje  va/ zitt54    
,die da> w]kelijk aan ontkom5 is1 zal   
gemakkelijk  erk5n51 dat deze d5k] t]e*t
 zijn religieuze p]soonlijkheid niet    
v]b]gt1 die hem jui/ 9 /aat /elt te     
v]/aan wat hij ov]d5kt1 en  dat hij man 
van wet5s*ap g5oeg is om veelzijdig1    
grondig en e]lijk  de wa>heid uit te    
sprek5 die hij v9dt1 met ge5 &] oogm]k  

dan  onze k5nis te v]me]d]51 ons inzi*t 
te v]held]5 en te v]diep54  ,!olog5 van 
b]oep en godsdi5/ig5 van dezelfde ( van 
&]s  gekleurde godsdi5/igheid mog5 b]eid
 zijn met zijn k5nis1 zijn  ruim5 blik1 
zijn ru/ig5 wa>heidsz9 hun w9/ te do54  
,de v]tal] heeft t]e*t d5 gewon5 vorm   
van e5 r$evo]+ en de  aanspraak tot de  
toehoord]s weggelat51 en van de vijf    
lez+5  e5v\dig ho(d/ukk5 gemaakt4 ,voor 
ons zijn het ge5 lez+5 me]4 ,de  lez]   
mag e*t] niet v]get51 dat ze het zijn   
gewee/4 ,dat heeft  nadeel51 ma> nog    
groot] voordeel54 ,de ho(d/ukk5 zijn    
vrij vol1 en  m5 z\ g5eigd zijn d5 inh\d
 9 nog me] deel5 te splits54 ,de /(  is 
rijk en i$] ond]w]p z\ zi* le55 tot veel
 uitvo]ig]  beh&el+4 ,ook z\ e5 lez] op 
all]lei punt5 miss*i5 diep]  will5      
indr+5 9 de /( dan voor e5 hoord]       
gew5s*t is4 ,ma>  jui/ dat ze op        
mondel+e voordra*t5 b]ek5d w>51 geeft er
 n het  lev5dige n het beknopte aan1 dat
 ze hi] en da> zoo fris* en boei5d      
maakt4 ,de kla>heid voor d5 hoord] komt 

ook d5 lez] t5 go$e4 ,de  veelheid d]   
a>dige1 soms v]rass5de kijkjes die ons  
ond] de  w&el+ word5 gegev51 doet to*   
ov]al d5 bre$5 horizon zi51 die  alles  
v]b9dt en die ov]al held] is4 ,de /ijl  
z\ aan lev5digheid  en l5igheid zek]    
hebb5 +eboet1 w>e het e5 gele]d betoog  
geword54 ,fijn s*rijv] en sprek] als    
,ziegl] blijkba> is1 heeft zijn  /ijl d5
 v]tal] moeite g5oeg b]eid4 ,niet alle  
gee/ige  woordspel+5 en w5d+5 zijn 9    
onze taal te bew>5 ( door  gelijkwa>dige
 te v]vang54 ,ma> hij heeft ern/ig      
getra*t zoo we9ig  mogelijk v]lor5 te   
lat5 gaan en zoo zuiv] mogelijk toon1   
kleur en  lijn te bew>54 ,vele mooie    
bladzijd5 zull51 v]tr\w ik1 ook 9 de    
v]tal+ wel tot hun re*t kom54    ,ik heb
 ,ziegl]s aanteek5+51 omw]k+5 en        
uitbreid+5 na> zijn  s*riftelijke opgave
 nauwkeurig ov]g5om5 en met e5 ,z4      
aangewez54  ,mijn]zijds heb ik e5 en &] 
9 de aanteek5+51 de  litt]atuuropgav5 en
 het regi/]1 er aan toegevoegd1 en dat  
met e5 ,g4  gem]kt4 ,sle*ts e5 pa> maal 

moe/ ik geheel van ,ziegl]'s tek/       
afwijk54 ,wa> hij v]wij/ na> k]kelijke  
en !ologis*e  gebeurt5iss5 9 zijn vad]l&
 die hi] onbek5d zijn geblev51 heb ik   
mij v]oorlo(d 9 de plaats da>van ov]    
,holl&s*e toe/&5 te  sprek51 die voor d5
 g$a*t5gang d5zelfd5 di5/ kunn5 do54    
,zulke  v]&]+5 v9dt m5 natuurlijk 9 de  
aanteek5+5 v]meld4 ,ik heb  geme5d mij  
te moet5 on?\d5 van kritis*e opm]k+5 (  
afwijk5de  bes*\w+53 niet ik1 ma>       
,ziegl] is hi] aan het woord4 ,ma> e5   
enkele afwijk5de me5+ me5de ik hi] en   
da> zijdel+s wel ev5 te  mog5 aangev54  
,het kan het zelf/&ig ond]zoek t5 go$e  
kom51  wa>toe dit ges*rift m$e d5 weg   
wil wijz54 ,van voll$igheid kan         
natuurlijk bij la/ige kwe/ies 9 e5      
beknopt ges*rift als dit ev5m9  sprake  
zijn als 9 de v]wijz+ na> litt]atuur4   
,de opgave zelfs ma>  van de            
belangrijk/e ges*rift5 ov] vrag5 van    
wijsge]ige  godsdi5/wet5s*ap z\ e5      
boekdeel vord]54 ,me] dan e5 enkel5     
loss5 greep kond5 wij niet do54 ,wie dus

 e5 go$ w]k niet v]meld  v9dt1 zie da>  
all]m9/ misk5n+ van zijn beteek5is 94   
,zoo worde dan onze ,w]eldbiblio!ek ook 
9 di5 z9 w$] me] ha>  naam wa>dig1 dat  
zij ov] het groote w]eldv]s*ijnsel dat  
godsdi5/  heet1 dat de m5s*5w]eld zal   
blijv5 beweg5 en v]vull5 gelijk het  de 
m5s*5ziel van alle tijd5 beweegt en     
v]vult1 helpt k5nis  v]spreid5 en li*t  
ont/ek54 ,komt het d5 godsdi5/ 9 zijn   
ontwikkel+ e5ig]mate t5 go$e1 wij zull5 
er dankba> voor zijn4  ,voorloopig zull5
 wij re$s tevr$5 zijn1 indi5 dit        
ges*rift iets  bijdraagt tot die w>e    
ontwikkel+1 voor welke ge5 d] hoog]e    
uit+5 van m5s*elijk gee/eslev5 e5       
geslot5 boek is4      ,dec4 #aiag4      
,h4 ,y4 ,,gro5eweg5          ,,e]/e     
,,ho(d/uk    ,inleid+4 ,het wez5 van d5 
godsdi5/4      ,9 de laat/e hond]d j>5  
zijn er telk5s tijd5 gewee/1 wa>9 de    
belang/ell+ voor religieuze vrag5 en    
voor al wat d5 godsdi5/  betr( geheel   
dood s*e5 te zijn1 en de religie 9 het  
lev5 d]  volk]5 ge5 rol me] speelde4    

,kun/ en litt]atuur1 moraal en          
wet5s*ap1 politiek en /aatkundig lev51  
/(felijke belang5 en  sociale beweg+5   
g+5 buit5 d5 godsdi5/ om1 trad5 als     
zelf/&ige lev5suit+5 na> vor5 en nam5 de
 m5s*51 hetzij  afzond]lijk1 hetzij 9   
all]lei groepe]+51 geheel 9 beslag4 ,zoo
  s*e5 het4 ,en da>teg5ov] kon dan de   
godsdi5/ hoog/5s nog als e5  soort      
si]aad ( weelde>tikel geld51 dat i$] zi*
 na> p]soonlijk  welbehag5 kon v]oorlov5
 ( ontzegg54 ,w]kelijke beteek5is 9 ons 
lev5 _h hij niet me]4    ,ma> re$s bij  
het beg9 d] tw9tig/e eeuw ziet het er   
voor wie  nauwkeurig toezi51 to* heel   
&]s uit4 ,( het ons v]heugt ( niet1  (  
het ons gemakkelijk ( moeilijk valt het 
te erk5n51 het is e5  feit3 de tijd dat 
m5 d5 godsdi5/ kon nege]5 is voorbij4   
,en jui/  da> wa> wij het 't m9/ z\d5   
v]wa*t51 heeft hij 9 /e$s  to5em5de mate
 zijn invlo$ h]wonn51 met "n 9 de       
politiek en het  /aatkundig lev54 ,niet 
alle5 9 ,duits*l&1 ook 9 ons vad]l&     
behe]s*t de godsdi5/ voor e5 groot deel 

de p>tij=matie en moet  m5 erk5n51 dat  
rege]+ en volksv]teg5woordig+ g$wong5   
zijn  met godsdi5/ige en k]kelijke      
belang5 rek5+ te h\d5 bij de            
all]gewi*tig/e vrag54#a ,hi] gelijk da> 
is de ond]wijskwe/ie aan  de orde4 ,de  
jong/e grondwet%]zi5+1 de /rijd om het  
kiesre*t en  de geheele practis*e       
politiek word5 benvlo$ door d5 /& van d5
  s*ool/rijd1 die re$s ti5tall5 van j>5 
ons /aatkundig lev5  behe]s*t4 ,en wa>om
 &]s w]d en wordt ge/r$5 dan om de      
plaats1  die de godsdi5/ zal innem5 9 de
 volksopvo$+4 ,de v]h\d+ van  d5 /aat   
tot het ,*ri/elijk ond]wijs0 en de      
vraag1 9 hoev]re bij  het van /aatswege 
gegev5 op5ba> ond]wijs met godsdi5/ige  
belang5  moet word5 rek5+ geh\d51 laat  
niem& me] onv]s*illig4 ,9 al de  phas5  
d] wetgev+ wordt de /aat g$wong5 zi* te 
v]/aan met d5  godsdi5/1 die 9 de       
volksziel leeft en die zijn lev5skra*t  
op  all]lei gebi$ tot uit+ doet kom54   
,op all]lei gebi$--niet het m9/ op dat  
d] wet5s*ap4 ,de oude  teg5/&]s gelo( en

 wet5s*ap hebb5 d5 /rijd kra*tig] dan   
ooit  h]vat4 ,de intellectueele bes*av+ 
mag nog altijd v]vreemd zijn van  het   
godsdi5/ig d5k51 en de door de          
dogmatis*e k]k5 ov]gelev]de             
w]eldbes*\w+ zi* s*ijnba> onv]zo5lijk   
/ell5 teg5ov] de  natuurwet5s*ap--het is
 als e5 wor/el+ van twee ma*tige /at51  
die al /rijd5de elk&]s invlo$ hebb5     
ond]gaan1 hun gr5z5 hebb5  v]legd en1   
zij het 9 e5 toe/& van gewap5d5 vr$e1   
blijk5  elk&] w$]ke]ig noodig te hebb54 
,de wisselw]k+ tuss*5 het  hoog/        
ontwikkeld religieuze d5k5 en de        
evolutie van wet5s*ap en  wijsbege]te 9 
heel ha> omvang1 is ov]al aantoonba>4   
,en nog e5maal v9d5 wij hetzelfde       
v]s*ijnsel 9 de kun/4 ,het  ov]weg5d    
realisme 9 de litt]atuur heeft ov]al    
zijn reactie  gevond54 ,de blik d]      
romans*rijv]s is psy*ologis* v]diept en 
hun  w]k laat ons de m5s*5ziel met ha>  
vrag5 en ha> /rijd1 ook ha>             
z$elijk-religieuze behoeft51 nood51     
wor/el+5 en ov]w9n+51  zi5 als van hoog]

 wa>de dan het z9n5lev54 ,de fabrikant5 
van  leesgezels*apromans1 wa>9 het lev5 
bloot als e5 sexueel spelletje  wordt   
geteek5d1 wa> de v]teg5woordig] van d5  
godsdi5/ hulpeloos  bij /aat toe te     
kijk5 ( hui*ela*tig aan me$oet1 tell5   
voor de  kun/ en de cultuur niet me]    
m$e4 ,het tooneel is bij di5 vooruitgang
  nog het mee/ a*t]geblev51 en to* wordt
 ook da> de /uw+ gevoeld4  ,ma> pozie1  
muziek1 beeld5de- en b\wkun/ van de     
laat/e ti5tall5  j>5 sprek5 ov]al van   
h]lev+ van d5 z9 voor het religieuze4   
,dat zijn teek55 die ons moet5 le]51 dat
 en 9 welk5 z9 de  godsdi5/ 9 de #bj;e  
eeuw nog iets voor ons is ( w$] iets    
voor ons is  geword54 ,met het oog da>op
 is het zek] niet misplaat/ 9 e5        
boekv]zamel+ als de ,w]eldbiblio!ek1 die
 to* e5 beeld van het  gee/eslev5 onzes 
tijds wil zijn1 e5 ges*rift op te nem51 
dat onze  a&a*t w$] bij d5 godsdi5/ en  
de godsdi5/5 bepaalt4 ,m5ige5  wil van  
d5 godsdi5/ niet wet5 omdat hij er nu   
e5maal niet van weet4  ,&]5 ijv]5 9 d5  

politiek5 p>tij/rijd voor hunne         
godsdi5/ige  beg9sel51 zond] zi*        
voldo5de rek5s*ap te hebb5 gegev5 van de
  vrag5 die alles behe]s*5 en d5 w>5 a>d
 d] teg5ov] elk&]  /a&e ideen4 ,en niets
 is b$riegelijk] dan de leuz51 die 9 het
  /rijdgewoel word5 gehoord4 ,to5 de    
s*ool/rijd hi] te l&e het  heftig/      
wo$de1 w]d de leus d] anti!se3 ,*ri/5dom
 ( ,paganisme  gehoord4 ,zij v]borg e*t]
 de w>e teg5/ell+1 die geleg5 0 9 de    
v]s*ill5de wijze1 wa>op m5 zi* de v]h\d+
 tuss*5 godsdi5/  en z$elijkheid da*t1  
en het &]e ev5 diepga& v]s*il 9 de      
d5kbeeld5 ov] de v]h\d+ tuss*5 geloov5  
en wet54 ,midd5 9 het  p>tijgewoel komt 
m5 er niet toe zulke vrag5 ru/ig ond] de
 oog5 te  zi54 ,ma> nu mak5 wij ons van 
al die v]w>r5de practis*e kwe/ies  los  
en will5 tra*t5 ond] voorli*t+ van      
wet5s*appelijk d5k5  kalm en kla>1 s9e  
ira et /udio jui/ die algeme5e vrag5 e5s
 te  bes*\w51 wi] belang voor i$] d5k5d 
m5s* ev5r$ig is aan ha>  algeme5 belang4
    ,ma> nu rij/ dan de vraag ( zulk e5 

ru/ig onbevooroordeeld ond]zoek  jui/ 9 
deze vrag5 en op dit gebi$ wel mogelijk 
is4 ,wij behoev5 ons  niet te ontve9z5  
dat 9 onz5 omgang 9 het dagelijks* lev5 
i$]  gesprek ov] d+5 d5 godsdi5/        
betreff5d1 /ilzwijg5d v]bod5 en  vrijwel
 uitgeslot5 is4 ,dat is1 d5k ik1 e5 van 
die prev5tieve  maatregel5 d] go$e z$501
 die zo[el go$e als sle*te grond5       
heeft4 ,e5]zijds vree/ m5 de lat5te     
me5+sv]s*ill5 en d5  /rijd da>ov]2      
&]zijds is m5 beang/ aan iets heiligs te
 rak53  zoo kunn5 wij het welli*t       
=mule]54 ,ma> z\ het da>om dan ook  niet
 fijn] en bes*aafd] /aan en tev5s       
voorzi*tig] zijn1 met all5  e]bi$ dit   
ond]w]p ma> te lat5 ru/58 ,het wil mij  
voorkom5 dat  m5 teg5woordig al te veel 
m5s*5 en al te veel d+5 bes*aafd0       
noemt4 ,dit soort ang/vallige           
bes*aafdheid0 is vaak niet veel me] dan 
v]leg5heid2 en 9 elk geval1 met ha> komt
 de w]eld niet vooruit4  ,ev5als        
voorzi*tigheid ma> al te vaak 9 lafheid 
onta>dt1 zoo blijkt  teg5ov] het lev5   

zulk e5 h\d+ vaak e5 mask] voor         
hulpeloo%eid  en onbekwaamheid4    ,wij 
moet51 dunkt mij1 wel erk5n51 als wij   
e]lijk will5 zijn1 dat  dit ang/vallig  
zwijg5 ov] religieuze vrag5 9 de        
zoog5aamd  bes*aafde kr+5 sle*ts e5     
soort v]/opp]tje spel5 is1 miss*i5  9 de
 e]/e plaats e5 v]/opp]tje spel5 met en 
voor zi* zelf3 m5  s*aamt zi* om te     
zegg5 wat m5 d5kt1 en te toon5 hoe we9ig
 m5  d5kt1 en da>om zwijgt m5 ma> liev] 
geheel4 ,ma> 9 de twe$e  plaats3 wie (  
wat dw+t ons dan om ov] d]gelijke vrag5 
te sprek5  zond] piteit8 ,ja1 er is e5  
s*ijnpiteit1 die het oude v]e]t  alle5  
omdat het oud is1 zooals het bek5de     
woord van ,s*ill] zegt3  ,0 grau vor    
,alt] i/1 das i/ ihm gttli*02 ma> zulk  
soort van  respect voor wat altijd      
be/aan heeft en altijd t]ugkomt1 voor   
wat  morg5 wa>de moet hebb5 omdat het   
h$5 wa>de heeft0 is d]  wet5s*ap        
onbek5d4 ,wie dat van mij mo*t v]lang51 
hem z\ ik niet  kunn5 tevr$5 /ell54     
,ev5als zi* het blauwe hemelgewelf met  

zijn  g\d5 /]r5 aan d5 a/ronoom1 die to*
 niet g5oeg heeft aan de  k9d]lijk vrome
 g$a*te van het li$ hoe lieflijk praalt 
gij  morg5/]01 &]s voordoet dan aan 't  
ongewap5d oog van e5  onkundig5 bes*\w]1
 zoo zull5 ook de godsdi5/ige d+5 zi*   
&]s voordo5 bij wet5s*appelijk ond]zoek 
dan 9 de k]k en ond]  de preek4 ,ma>    
gelijk de hemel s*oon en v]hev5 blijft  
ook voor hem1  voor wi5 hij zi* oplo/ 9 
e5 rijk van wetmatig zi* beweg5de       
w]eld5 en zonn5/elsels1 zoo blijft de   
godsdi5/ heilig1 ook als m5  hem erk5t  
als e5 m5s*elijk v]s*ijnsel en de       
motiev5 wa>uit hij  is voortgekom51 de  
v]&]+5 die hij heeft ond]gaan en de     
psy*is*e kra*t5 die 9 hem w]k51 tra*t te
 le]5 k5n54 ,van  pr(ane]5 kan sle*ts   
dan sprake zijn1 als ov] het heilige    
one]bi$ig1 zond] a*t+ en piteit1 zond]  
ern/ en wa>digheid  wordt gesprok54 ,en 
dat is het dan to* ook eig5lijk wat wij 
9 onze  gesprekk5 en 9 gewoon gezels*ap 
vreez5 en t]e*t vreez53 dat ov]         
godsdi5/ige d+5 one]bi$ig gesprok51     

gela*51 gespot wordt4  ,one]bi$ig1 dat  
is li*tva>dig en opp]vlakkig2 en jui/ de
 toon 9  onze zoog5aamd bes*aafde kr+5  
is dikwijls ma> al te li*tva>dig  en    
opp]vlakkig4 ,de wet5s*ap e*t] neemt het
 met de d+5 niet  li*t1 ma> ern/ig en   
/r5g1 blijft niet aan de opp]vlakte1 ma>
  tra*t 9 de diepte door te dr+54 ,en   
da>om is re$s het  wet5s*appelijk doel  
van dit boekje e5 wa>borg teg5 al wat   
plat is  ( kwets5 kan4 ,zoo is dan ook  
zek] de p]soonlijke v]zek]+  ov]bodig1  
dat ik ern/ig en nauwgezet da>bij te w]k
 wil gaan4    ,nu moet5 wij e*t]1 voor  
wij ons e]/e ond]w]p1 de vraag na> het  
wez5 van d5 godsdi5/1 nad] gaan bezi51  
e]/ ov]weg5 hoe wij  da>bij te w]k zull5
 gaan1 hoe wij het geheim d] religie    
kunn5  ontslui]54 ,welnu1 da>bij dr+t   
zi* 9 onz5 tijd1 die zooze] /aat  9 het 
teek5 d] natuurwet5s*app51 als vanzelf  
het antwoord na>  vor53 hi]toe is er    
sle*ts en weg1 die d] inductieve me?ode1
 d4 w4  z4 m5 zoekt na> die k5teek55 die
 alle godsdi5/5 9 v]l$5 en  h$5 geme5   

hebb51 dan v9d5 wij uit de vele en      
veelvuldige  v]s*ijnsel5 het e5e voor   
all5 geld5de geme5s*appelijke begrip4   
,da>bij moet dan voor alles de nadruk   
gelegd word5 op die godsdi5/51  die 't  
di*t/ /aan bij het beg9 d] religieuze   
ontwikkel+1 dat is  op d5 godsdi5/ 9    
zijn mee/ oorspronkelijke g$aante4 ,m5  
zoeke  alzoo bij alle godsdi5/5 en      
vooral bij de e5v\dig/e en oud/e4       
,/ellig is dit e5 weg2 ma> hij is lang  
en onzek]4 ,want nu moet5  e]/ alle de  
vele1 de ze] vele godsdi5/5 doorloop5 en
 ond]zo*t1  en op het al ( niet ond]l+  
gelijke gelet word54 ,ma> ik vrees dat  
dit re$s v]re de kra*t van en m5s* te   
bov5 gaat1 en 9 elk geval  gaat het v]  
uit bov5 ons h$5daags* wet54 ,en er is  
e5 nog veel  groot] moeilijkheid3 wa>   
moet5 wij dat primitieve1 wa> het       
e5v\dige en oorspronkelijke v9d58 ,m5   
wij/ op de onontwikkelde  volks/amm5 9  
,c5traal ,afrika1 op de ,gro5l&]s en    
,patagonirs1 de  ,polynesirs en         
,melanesirs3 ma> wie /aat ons borg dat  

de godsdi5/  van deze wild5 niet veele] 
e5 pas ont/ane 9 plaats van e5 oude is1 
e5 laat tot ontwikkel+ gekom5e 9 plaats 
van e5 oorspronkelijke1  e5 v]m9kte 9   
plaats van e5 die het wez5lijke tot uit+
 br5gt8 ,en  bov5di5 is bij d5 nauw5    
sam5hang van my?ologie en taal de k5nis 
d] godsdi5/5 van deze onbes*aafde volk]5
 afhankelijk van de nog  vaak ze]       
onvolkom5 k5nis van taal en dialect1    
zoodat de e5e  dui/]nis de &]e moet     
help5 v]drijv54 ,( wel m5 v]wij/ ons    
t]e*t na> de oud/e spor5 van d5 godsdi5/
 d] hi/oris*e volk5  en de b]i*t5       
da>ov]4 ,ma> jui/ van dit oude re/5 ons 
nog sle*ts  enkele fragm5t5 en spa>zame 
ov]blijfsel5 en hun v]kl>+ re$s  geeft  
groote moeilijkh$54 ,en e9delijk1 om dan
 het wez5lijke uit die  gans*e lange rij
 te v9d51 moet ik to* altijd al van     
tevor5 wet5  wat belangrijk en wat      
bijkom/ig is1 moet ik d]halve het wez5  
van d5  godsdi5/ re$s t5 naa/5bij k5n51 
om het 9 de ges*i$5is d]  godsdi5/5 te  
kunn5 t]ugv9d54 ,de godsdi5/ is to*     

/ellig 9 de  e]/e plaats iets dat leeft 
en beleefd wordt 9 's m5s*5 inn]lijk1   
d]halve e5 psy*ologis* gegev54 ,nu roept
 weliswa> ook bijv4 de  psy*ologie d]   
massa de ges*i$5is te hulp1 ma> to* /e$s
 sle*ts  als iets secundairs4 ,de wett5 
van 's m5s*5 zielelev5 v]toon5 zi*  voor
 het oog van d5 ond]zoek] jui/ 9 de     
ges*i$5is om zoo te  zegg5 sle*ts 9     
groote trekk51 en m5 zal zi* veel vak]  
g$wong5  zi51 om de ges*i$5is           
psy*ologis* te v]kl>51 dan m5 9 /aat    
zal zijn uit de ges*i$5is e5 psy*ologie 
te con/rue]54#b    ,d]halve zo[el       
psy*ologie als zelfwa>nem+8 ,zek]1 ook  
dat4 ,ma>1  zoo komt dan we] de vraag1  
wie wa>borgt ons1 dat wij da>bij niet   
p]soonlijke en toevallige erv>+5 van    
bijzond]5 a>d met het wez5  d] zaak     
v]wissel51 en dat wij op die wijze wel  
erv>5 wat mijn en uw  en zijn godsdi5/1 
ma> niet wat de godsdi5/ zelf is8    ,en
 zoo blijft dan nog sle*ts e5 d]de weg  
op54 ,wij zoek5 d5  godsdi5/ da> wa> hij
 ons het be/ bek5d is1 bij ons zelv52   

ma>  niet bij ons als afzond]lijke me] (
 m9d] religieus aangelegde  m5s*51 ma> 9
 di5 vorm en ge/alte1 wa>9 wij hem 9    
onze  omgev+1 9 ons volkslev5 en op onze
 hoogte van bes*av+ s9ds de  dag5 onz]  
k9d%eid als e5 objectief v]s*ijnsel met 
eig5 invlo$  en ma*t hebb5 wa>g5om5 en  
dan ook subjectief en individueel onze  
v]h\d+ teg5ov] hem hebb5 va/ge/eld en   
ons met hem hebb5  v]/aan4 ,da>bij komt 
het niet uitsluit5d op het eig5         
religieuze  lev5 van d5 ond]zoek] aan3  
da>van moet5 wij ons blijk5s het        
voorafga&e vrij en onafhankelijk mak54  
,naa/ het eig5 belev5 /aat  hi] het     
hypo!tis*e nabelev50 van datg5e1 wat &]5
 om ons he5  beleefd hebb5 en wa>9 wij  
ons met behulp van phantasie en analogie
  ze] go$ kunn5 v]plaats54 ,want het    
gaat hi] om p]soonlijke  erv>+ op d5    
bodem van e5 godsdi5/1 die ons hi/oris* 
geheel  bek5d en psy*ologis* geheel     
k5ba> en doorzi*tig is1 die niet        
primitief en oorspronkelijk en to* 9    
ont/aan en word+ te begrijp5  is1 en die

 e5 hoogtepunt van ontwikkel+ te zi5    
geeft1 wa>op zi* de  godsdi5/ na> alle  
mogelijke zijd5 ontv\wt en zijn lev5 t5 
toon  spreidt4 ,m5 noemt dat wel het    
normbegrip0 van d5 godsdi5/4 ,dat is    
mij te neo-kantiaans* en te !ologis*1 is
 mij ook te ze]  vooropge/elde !orie4#c 
,niet om normaal ( abnormaal1 om jui/ ( 
onjui/ gaat het hi]2 ma> wat wij op deze
 wijze zoek5 en v9d51 dat  is het       
k>akt]i/iek religieuze 9 zijn voor ons  
mee/ v]/aanb>5  vorm4#d    ,zoo v]mijd5 
wij twee uit]/54 ,e5]zijds het ov]br5g5 
van e5  zuiv] natuurwet5s*appelijke     
bes*\w+swijze op e5 gebi$ van           
gee/eswet5s*app53 da> geldt de          
inductieve me?ode om tot  natuurwett5 en
 algeme5e begripp5 te kom51 hi] gaat het
 om analyse1  om psy*ologis* ontl$51 om 
het naspor5 van gee/elijke  v]s*ijnsel5 
en process5 van d5 wortel af1 om het    
inzi*t hoe de  m5s* da>toe gekom5 is en 
welk5 z9 en beteek5is e5 d]gelijk       
zielkundig gebeur5 voor hem heeft4 ,en  
aan d5 &]5 kant v]mijd5  wij de         

!ologis*e vor-ond]/ell+ als( 9 het      
,*ri/5dom zond]  me] re$s aan/onds1 vor 
alle ond]zoek1 de norm en maat/af gegev5
  w>51 wa>aan alle &]e godsdi5/5 moet5  
word5 afgemet5 om dan  als vals* (      
m9d]wa>dig te word5 afgewez54 ,dit z\   
welli*t het  resultaat van onze         
ond]zoek+5 kunn5 blijk5 te zijn1 hoewel 
ik niet  gelo( dat wij tot e5 d]gelijke 
uitkom/ zull5 g]ak52 ma> hi] mag  het 9 
ge5 geval re$s van te vor5 willekeurig  
word5 aang5om54#e  ,tev5s h\d5 wij      
hi]m$e e*t] d5 ges*i$kundig5 weg voor   
ons  op51 welks wa>de wij niet will5    
ontk5n52 want de godsdi5/ is e5         
hi/oris* v]s*ijnsel en sle*ts als       
zoodanig te v]/aan4 ,wij zull5  d]halve 
dan ook dez5 weg niet v]smad51 zull5 ons
 m$e na> hun  hi/oris*5 ontwikkel+sgang 
e5 oordeel ov] de v]s*ill5de  godsdi5/5 
moet5 vorm51 dus niet van meet af aan1  
da> wa> het de  vraag geldt na> het wez5
 van all5 godsdi5/1 ma> e]/ wa> het     
gaat om de v]s*ill5de vorm51 om de      
beli*am+ van godsdi5/ 9                 

gelo(svoor/ell+51 cultus en lev54       
,welnu dan--wat is godsdi5/8 ,het woord 
religie kan het ons niet  duidelijk     
mak52 want ( wij het van relig>e afleid5
 en da>ond]  het gebond5 en v]pli*t zijn
 v]/aan1 ( het van releg]e 9  teg5/ell+ 
tot negleg]e afleid51 en opvatt5 als    
a&a*tige zorg  en e]bi$ig5 s*room1      
etymologien kunn5 ons nu e5maal nimm]   
le]5  wat voor ons e5 woord h$5 t5 dage 
beteek5t4 ,nu is gelukkig 9 de  laat/e  
j>5 geblek5 dat de resultat5 d]         
ond]zoek+5 aanga&e  het begrip godsdi5/ 
veel me] ov]e5/emm5 dan m51 te oordeel5 
na> de zoo v]s*ill5d kl9k5de            
def9ities#f1 wel z\ me554 ,dat  religie 
iets specifiek m5s*elijks is1 da>ov]    
zijn wij het all5 wel  e5s4#g ,wanne]   
e*t] de m5s* alle5 religie heeft en deze
 d]halve  9 d5 m5s* zijn oorsprong en   
zetel v9dt1 wanne] de                   
religionsphilosophie 9 de e]/e plaats   
religionspsy*ologie is1 dan  moet ook de
 gee/esfunctie zijn te v9d51 wa>door zij
 g$rag5 wordt4  ,en dat deze het gevoel 

is1 ook dat wordt teg5woordig nauwelijks
 me]  be/r$51 al mog5 wij er dan wel    
t]/ond bijvoeg51 dat da>bij niet  me]   
g$a*t mag word5 aan die v]\d]de indeel+ 
van de m5s*elijke  psy*e 9 drie         
ond]deel5 wa>van het gevoel er e5 is1   
ma> dat hi]  sprake is van die          
grondkra*t onz] ziel1 die als uit de    
diepte omhoog  /reeft na> de opp]vlakte 
en het gans*e lev5 omvatt5 en behe]s*5  
wil4#h    ,9 de praktijk wordt dat      
weliswa> nog niet zoo algeme5 erk5d4 ,de
  wa>de die 9 zak5 van godsdi5/ aan     
bepaalde =mules en  =mule]+51 aan       
gelo(sbelijd5iss5 en hun inh\d wordt    
toegek5d1  doet ons duidelijk inzi51 dat
 het intellectualisme van vroeg] tijd   
nog  bij lange na niet is ov]wonn5 en   
dat jui/ 9 't *ri/5dom de  or?odoxie01  
de re*tgeloovigheid veelal nog als de   
k]n van d5  godsdi5/ wordt aangezi51    
wa>bij dus alle nadruk valt op e5       
!oretis*e ov]tuig+1 e5 voor wa> h\d54   
,nu zal wel de v]h\d+  tuss*5 geloov5 en
 wet5 e]/ 9 het volg5de ho(d/uk me] 9   

het  bijzond] besprok5 word51 ma> nu    
re$s kan het zijn nut hebb5 zi*  de d+5 
e5 we9ig held] en kla> voor oog5 te     
/ell5 om de  onjui/heid van dit         
intellectualisme te doorzi54 ,imm]s als 
dat het bij  't re*te e9d _h1 dan z\ de 
hi/oricus die de zuiv]/e k5nis van  het 
religieuze v]l$51 de philoso( die de    
kla>/e g$a*t5 ov] ,god  en zijne v]h\d+ 
tot de w]eld1 de logis*e d5k] die het   
be/geord5de sam5/el van godsdi5/ige     
voor/ell+5 en g$a*t5  bezat en k5de1 ook
 de mee/ religieuze en vrome m5s* zijn4 
,m5  behoeft zi* dat ma> 9 te d5k5 ( het
 uit te sprek5 om de  onjui/heid ervan 9
 te zi54 ,en ge5 or?odox !oloog zal er  
dan ook  ern/ig aanspraak op will5 mak51
 om weg5s zijn !ologis*e  gele]dheid (  
zijn inzi*t 9 gelo(szak51 voor vroom te 
word5  geh\d54 ,door onontwikkeld5 en   
arm51 door onwet5de viss*]s is de       
*ri/elijke godsdi5/ 9 de w]eld gebra*t1 
door h5 is hij het e]/  aang5om54 ,e5   
godsdi5/ d] arm5 van gee/01 d]          
onontwikkeld5 en  ongele]d5 is hij 9 't 

beg9 gewee/4 ,mo*t het h$5 &]s zijn     
ge/eld1 dan z\ dat e5 bewijs zijn dat   
hij zi*zelf ontr\w is  geword54         
,aanbevel5swa>dig] dan deze             
intellectuali/is*e opvatt+1 s*ijnt  die 
&]e te zijn1 die d5 godsdi5/ v]legt na> 
het gebi$ van d5  wil en d]halve na> dat
 van 's m5s*5 h&el en w&el4 ,de zuiv]e1 
onbevlekte vroomheid voor ,god d5 ,vad] 
is deze3 w$uw5 en weez5 9  hun v]drukk+ 
bezoek51 zi* zelv5 onbesmet bew>5 van de
  w]eld0--zoo wordt deze me5+ op heel   
e5v\dige wijze door d5  ,jacobusbrief   
7#a7 v]tolkt4 ,ma> ook hi] w$]om is     
sle*ts we9ig  bez9n+ noodig om 9 te zi51
 dat da>9 to* de geheele godsdi5/  niet 
kan be/aan4#i ,ook de ongodsdi5/ige m5s*
 kan dat volbr5g51  en de godsdi5/ige   
kan het nalat54 ,go$ do5 is ge5 speciale
  vroomheidsuit+3 m5 kan1 gelijk wij nog
 nad] zull5 zi51 go$ zijn  zond] vroom  
te zijn en m5 kan ook 9 qui/i/is*e      
vroomheids/emm+  zijne h&5 9 d5 s*oot   
legg5 en niets do51 zooals de           
pila>heilig5 en kluiz5a>s 9 het         

,*ri/elijk ( ,bo$dhi/is*  monnikwez5 ons
 toon52 ( m5 kan zelfs 9 religieus      
fanatisme1 dus uit  l\t] vroomheid 9    
all]lei opzi*t kwaad en zonde b$rijv5 en
  go$keur54 ,en wat die go$e w]k5       
betreft1 wa> het op z\ moet5            
aankom51--uit welke gez9dheid1 uit welke
 motiev5 ze ont/aan zijn1  dat alle5    
besli/1 zo[el ov] hun wa>de voor d5     
dad]1 als ook  da>ov]1 ( het dad5 uit   
vroomheid ( uit z$elijkheid ( wel       
product5 van m5s*elijke ijdelheid zijn4 
,( zijn er miss*i5 naa/  die z$elijke   
nog specifiek religieuze uit+5 en dad51 
met "n  datg5e wat wij ond] cultus      
v]/aan3 het k]kgaan1 het (f]51 het      
geb$1 het deelnem5 aan de sacram5t5 en  
d]gelijke8 ,ma> wie z\ niet  wet5 dat   
d]gelijke uit]lijke d+5 en het deelnem5 
aan al deze  uit]lijke k]kelijke h&el+51
 niet het wez5 van d5 godsdi5/  uitmak54
 ,m5 hoore sle*ts de oud-te/am5tis*e    
pr(et51 hoe  v]a*telijk zij zi*         
uitsprek5 ov] het (f] en hun ,jahwe lat5
  zegg53 ,ik heb lu/ tot weldadigheid en

 niet tot (f]1 en tot de  k5nis ,gods1  
me] dan tot br&(f]540 7,hosea #f74 ,dat 
e5 onwa>dig  et5 en dr9k5 voorkomt bij  
het my/]ie des avondmaals1 da>op wij/   
re$s de apo/el ,paulus 9 zijn brief aan 
de ,kor9?irs 7,kor4 #aa74 ,en  dat er   
ond] ons ma> al te vel5 zijn die uit    
mode1 k>akt]looze  lafheid ( b]ek5+1 uit
 oog5di5/ ( baatzu*t elk5 ,zondag t]    
k]ke gaan1 wet5 wij all54 ,wij z\d5 vel5
 ronduit dat diep  v]ontwa>digde gij    
hui*ela>s0 kunn5 toevoeg51 dat ,jezus d5
  ,ph>isaers en ,s*riftgele]d5 9 het    
aangezi*t sl+]de 7,mat?aeus  #bc74 ,en  
het z\ h$5 niet m9d] wa> zijn van       
duiz5d5 en nogmaals  duiz5d51 die ,he]e1
 ,he]e zegg5 en zi* na> zijn5 naam      
noem54  ,d]halve het h&el5 alle5 besli/ 
niet1 op de motiev5 komt het aan1  en   
motiev5 zijn /e$s gevoel5s2 9 het rijk  
d] gevoel5s ( populair  uitg$rukt1 9 ons
 gemo$slev5 hebb5 wij dus ook d5 zetel  
d] religie  te zoek54#aj ,wa>bij dan    
intuss*5 re$s hi] niet1 en ook hi] w$]  
niet v]get5 mag word5 dat de godsdi5/   

als religiositeit en  vroomheid me] is  
dan zaak van d5 enkel+1 dat hij tegelijk
 ook e5  /uk ges*i$5is1 e5 deel van het 
ges*i$kundig lev5 is en zoo  teg5ov] d5 
enkel5 m5s* /aat als objectieve ma*t1   
zoodat dan e5  i$] we] zi* tot zijn     
godsdi5/ als tot zulk e5 w]kelijk       
be/a&e lev5sma*t 9 e5 inn]lijke betrekk+
 heeft te /ell54    ,zi5 wij nu e*t] uit
 na> dat bepaalde gevoel1 dat wij bij d5
 enkel5  m5s* als religieus a&uidd51 dan
 kan ik het h$5 nog niet &]s (  bet]    
k5s*ets5 dan ,s*lei]ma*] het g$aan      
heeft4 ,nadat het e]/  s*e5 als( hij1   
uitga&e van e5 eig5a>dige opvatt+ van   
het  gevoel en de plaats die het inneemt
 9 ons zielelev51 alle gevoel als       
religieus z\ moet5 bes*\w51 oms*rijft   
hij het lat] nauwkeurig]  als           
sle*?9niges ,abhngigkeitsgefhl04        
,vol/rekt  afhankelijkheidsgevoel1      
gevoel van e9digheid en one9digheid3 dat
 sluit  niet1 gelijk ons langzam]h& zal 
blijk51 het gans*e wez5 d]  religie 91  
ma> het is het uitgangspunt1 het        

fundam5t van d5  godsdi5/1 de mee/      
oorspronkelijk religieuze gemo$s/emm+ en
 de  grond/emm+ van d5 religieuz5       
m5s*4#aa    ,aan de wijze1 wa>op dit    
gevoel ont/aat1 le]5 wij het zuiv]/ zi51
  wa>9 het be/aat4 ,want hi]van moet5   
wij ons natuurlijk bewu/  blijv51 dat   
het niet van 't beg9 af t5 volle 9 d5   
m5s* aanwezig  is en ook niet 9 all5 ev5
 vroeg ontwaakt2 religieus opgevo$e     
k9d]5 bidd5 re$s lang voordat bij h5 van
 w]kelijk5 godsdi5/  sprake is1 k5n5    
veel e]d] d5 z$elijk5 pli*t d]          
gehoorzaamheid  dan het vrome bewu/zijn 
hunn] e9digheid en afhankelijkheid2 en  
dat is  ook de r$5 wa>om het bij vele   
m5s*5 nooit geheel ontwaakt1  miss*i5   
jui/ da>om ook niet1 wijl m5 het van d5 
aanvang af 9 e5  conv5tioneel5 vorm     
kle$t en dan uit ov]s*att+ van di5 vorm 
de  zaak zelve v]/ikt en v]drukt4 ,bij  
alle normale m5s*5 is de aanleg  en het 
v]mog5 aanwezig om godsdi5/ bij zi* te  
ontwikkel51 ma>  niet all5 bezitt5      
w]kelijk5 godsdi5/1 ev5m9 als alle m5s*5

  d5 z9 voor s*oonheid en d5 drang na>  
wa>heid k5n5 en wet5 9  zi* tot uit+ en 
volle ontwikkel+ lat5 kom54 ,ma> jui/   
omdat het  zoo natuurlijk is1 dat zulke 
gevoel5s ontwak51 zulke /emm+5 bij  ons 
opkom51 zijn zek] de mee/e m5s*5        
tijdelijk1 nu en dan  religieus en vroom
 ge/emd1 dikwijls zond] dat zij zelve   
wet5 dat zij  het zijn en hoeze] zij het
 zijn1 zond] dat zij zi* bewu/ word5 dat
  jui/ datg5e wat zij nu gevoel51       
religieus en vroom is4 ,aan d5  &]5 kant
 e*t] ho$e m5 zi* voor d5 ov]drev5 eis*1
 dat i$]  mom5t 9 's m5s*5 lev5 vroom   
behoort te zijn en door godsdi5/        
begeleid en g$rag5 moet word54 ,dat dit 
iets onnatuurlijks is1 is  aangetoond   
door d5 !oloog ,hase1 die teg5ov] het   
uitsluit5d  hunk]5 na> de eeuwige d+51  
voor onz5 tijd veele] 9 de innige       
v]b9d+ van d5 oud-,grieks*5 en d5       
*ri/elijk5 gee/1 9 het  sam5gaan van z9 
voor de w]eld1 die iets &]s is dan      
w]eldz91 en  z9 voor het eeuwige en     
goddelijke1 gelijk de vroomheid die     

kweekt1 de  voorwa>de zag voor          
lev5ss*oonheid en lev5%>monie4#ab       
,hoe komt dan nu dat vrome gevoel tot   
ontwak58 ,da>voor zijn ge5  bepaalde en 
bijzond]e oorzak5 aan te wijz54 ,het is 
veele] e5  p]soonlijke gemo$/oe/& en    
lev5s]v>+ die het uitgangspunt  word5   
kan en word5 moet6 ,en to* heeft de     
volkswij%eid re$s lang de  wa>heid      
gezi51 d4 i4 het gewoon/e en mee/       
voorkom5de geval1 het  natuurlijke en   
noodzakelijke gebeur5 begrep51 als zij 9
 het  spreekwoord zegt3 nood le]t bidd54
 ,e5 groot v]driet1 welli*t de  dood van
 e5 die ons lief 01 ( miss*i5 me]       
/(felijke nood3  wanne] e5 l&b\w] /aat  
bij zijn door d5 hagel ne]geslag5 veld5 
en al zijn arbeid v]nietigd ziet1 (     
zelfs e5 veel kle9]e  teleur/ell+1 e5   
plan dat mislukte1 e5 v]wa*t+ die       
onv]vuld  bleef1 ( bij gans*e volk]5    
tijd5 van zw>e bezoek+1 e5 oorlog       
bijvoorbeeld1--da> ov]valt het ons      
plotsel+1 dat gevoel dat wij zwak  en   
ma*teloos1 dat wij hulpeloos1 e9dig en  

afhankelijk zijn1 dat wij  e5zaam en    
alle5 /aan midd5 9 die groote wijde     
w]eld1 en dat de  loop van die w]eld en 
de loop d] natuur en het rad van het    
noodlot  zond] m$$oog5 ( erb>m5 ov] ons 
he5 gaan4 ,mit uns]] ,ma*t i/  ni*ts    
ge?an1 wir s9d g> bald v]lor510 zong    
,lu!r en dat is ook  onze /emm+1 als ons
 het noodlot vo]t tot de gr5z5 van ons  
kunn5  en onze ma*t1 en met h>de slag5  
ons die gr5z5 tot bewu/zijn doet  kom54 
,en zooals het gaat met onze ma*t1 zoo  
voel5 wij ook de  bep]k!id van al onze  
gee/elijke v]mog5s1 de zwakheid onz]    
z$elijke kra*t en van ons v]/&3 ook da> 
/oot5 wij ma> al te  vaak op de         
bep]k!id1 de enge gr5z5 van ons kunn5 en
 k5n51 ons  wet51 ons begrip1 ook da>   
kom5 wij ma> al te vaak tot het besef   
van  onze e9digheid en ons onv]mog54 ,en
 wanne] de m5s* /aat hoog op de  b]g51 9
 het gebi$ van de eeuwige sneeuw1 hij   
alle5 te midd5 d]  geweldige1 om m5s*5  
en m5s*elijk do5 zi* niet bekomm]5de    
natuur1 ( wanne] hij opziet na> di5     

one9dig5 /]r5hemel1 die  zi* ov] hem    
welft en weet dat de a>de die hem draagt
 sle*ts e5  nietig deel is van e5 di]   
ontelb>e w]eldsy/em5 da> bov5 en het    
armzalige m5s*5k9d sle*ts e5 atoom      
da>van is1 atoom van e5  atoom1 dan komt
 het ov] hem1 dat gevoel van v]lat5heid 
en  e5zaamheid1 de ang/ en vrees1 de    
kle9heid en nietigheid1 de one9dige     
e9digheid van zijn be/aan en zijn wez54 
,en dat z\ dan godsdi5/ zijn8           
,natuurlijk niet--nog niet1 en to* ja6  
,dit moet aanwezig zijn1 hoe dan ook1   
ma> het moet niet het e5ige zijn4  ,dat 
gevoel van e9digheid en afhankelijkheid 
z\ ons t]ne]drukk5 en  v]/ikk51 als het 
ons ook niet tev5s bov5 zi* zelf ophief1
 ons van  het e9dige losmaakte en zi*   
v]bre$de tot het v]lang5d en  v]loss5d  
gevoel van het one9dige4 ,uit de engte  
na> buit5 9 de  ruimte1 ov] het kle9e   
he5 tot het groote1 opwa>ts van het     
e9dige  tot het one9dige1 van zwakheid  
tot /]kte en kra*t1--dat is het         
v]lang51 dat ons 9 zulke ur5 van        

nietigheid en e9digheid doortrilt4  ,9  
deze tweeheid1 9 dez5 ov]gang van het   
gevoel van beklemm+ tot  dat van        
v]heff+1 van g$ruk!id tot vrijheid en   
opbruis5de kra*t1  van zwakheid tot /]k 
en mo$ig zijn1 ligt de betrekk+ van het 
religieuze tot het ae/hetis*e gevoel van
 het v]hev5e3 onlu/ en lu/  9 beid54    
,v&a> ook 9 d5 godsdi5/ /e$s we] de     
wissel+ van  zondebesef en g5ade1 van   
hemel en hel1 van jubel5 en klag54 ,zij 
behoor5 als pool en teg5pool bije51 al  
ov]weegt bij de v]s*ill5de  m5s*51 en   
bij d5zelfd5 m5s* 9 v]s*ill5de tijd5 en 
/emm+5  nu het e5e1 dan het &]e4        
,t]wijl zoo het h>t1 da>ev5 nog zoo     
ang/ig en kle91 zoo mo$eloos  en        
ne]sla*tig1 v]lang5d zi* v]heft en zoekt
 na> ruimte en  vrijheid1 is nu naa/ het
 gevoel van e9digheid en afhankelijkheid
 ook  dat d] one9digheid ontwaakt4 ,ook 
dit v]toont zi* niet 9 e5 enkele1  ma> 9
 duiz5d vorm51 voor alles1 zooals ons   
,feu]ba*#ac heeft  getoond1 als w5s*1   
vaak als re*t ego/is*e w5s*2 en da>9    

ligt  tev5s het uitgangspunt voor alle  
pa?ologis*e en bijgeloovige vorm5  van  
religie2 da>9 e*t] ook het re*t tot     
bevr$ig+ d]  gemo$sbehoeft54 ,o1 dat er 
to* e5 one9dige ma*t 0 teg5ov] uwe      
zwakheid en onma*t6 roept de hulpelooze 
m5s* vol zielsv]lang5 uit2  dat zij e5  
wond] v]ri*tte t5 uw5 behoeve2 dat de   
dood5 we]  lev5d w]d52 hadt gij to*     
vleugels--li*amelijke1 die u droeg5 na> 
de wijde v]t5 en u toond5 de gans*e     
w]eld1--gee/elijke vleugels  die u vo]d5
 ov] de afgrond5 van het noodlot en u   
v]loss+ bra*t5  en r$d+ 9 alle nood5 des
 lev5s1 uw eig5 zonde en alle gev>5 die 
u omr+56 ,(1 als er dan to* ma> e5 h>t 0
 dat met u meevoelde1  dat 9 't ov] u   
kom5de le$ zi* uw] erb>mde2 e5          
re*tva>dig  re*t] teg5ov] de            
onre*tva>digheid d] m5s*52 e5 help] en  
v]loss]1 e5 ,algo$e en ,alma*tige6 ,do* 
't moge dan 9 zulke bewu/e  w5s*5 word5 
beli*aamd ( niet1 al ( niet word5       
uitgesprok51 het  v]lang5 is er1 e5     
bov5a>ds*1 e5 one9dig zielsv]lang51 dat 

geheel van zelf wordt tot e5 v]lang5 na>
 het one9dige1 en to*  ontwaakt te midd5
 van het e9dige en 9 't gevoel van eig5 
e9digheid1  en er da>om ook voll$ig m$e 
sam5smelt1 het opheft v] bov5 het       
a>ds*e en all$aags*e uit en bezielt met 
e5 te vor5 ongek5de  /]kte en kra*t4#ad 
,en dat is dan godsdi5/8 dat moet de    
godsdi5/ zijn 9 zijn k]n en  wez58 ,ja2 
ma> het is nog /e$s niet alles1 niet de 
geheele  godsdi5/4 ,want zoo het gevoel 
9 het m5s*elijk zielelev5 het  diep/e en
 oorspronkelijke is1 wa>uit al het &]e  
zi* ontwikkelt en  opgroeit1 moet ook   
dit religieuze gevoel e5 rijk lev5 van  
voor/ell+5 van all]lei a>d s*epp5 en    
zijn lev5 uit5 9 alle  da>uit           
voortgekom5 en da>door behe]s*te h&el+51
 wa>9 het  zi* omzet en tot uit+ komt4  
,die /emm+ van afhankelijkheid en       
zielsv]lang5 vo]t da>om noodw5dig tot e5
 gelo( en tot e5  e]$i5/4 ,da>9 v9dt het
 alles wa>op het zi* ri*t en wat het wil
  bezitt51 zijn /eun en h\va/1 zijne    
bes*]m+1 zijn toets/e5 en  wa>borg4 ,zoo

 ont/aan religieuze voor/ell+5 en       
gelo(sov]tuig+5  die van deze ma*tige   
grond/emm+ d] ziel uit het geheele      
wilslev5  ri*t5 en v]heff5 en d5 m5s*   
do5 lev5 en h&el5 uit de kra*t  van dat 
gelo(4    ,da>ov]1 ov] het rijke1 na>   
buit5 zi* uit5de lev5 d] religie  zull5 
wij sprek5 9 de beide volg5de ho(d/ukk54
          ,,twe$e ,,ho(d/uk             
,religieuze voor/ell+5 en d5kbeeld54    
,geloov5 en ,wet54    ,geloov5 en wet51 
da>bij zull5 wij 't e]/ onze a&a*t hebb5
 te  bepal54 ,m5 z\ er welli*t ov] kunn5
 twi/51 ( niet e5  beh&el+ van d5 cultus
 aan die van het gelo( vooraf behoorde  
te  gaan4 ,nog niet lang gel$5 n4l4 is  
m5 bij religionsphilosophis*e           
ond]zoek+5 jui/ met d5 cultus als het   
oorspronkelijke en e]/e 9  d5 godsdi5/  
begonn54#ae ,ik b5 e*t] van oordeel1 dat
 deze wijze  van beh&el+ niet is door te
 vo]53 voor m5 tot e5 ,god kan bidd5  ( 
hem e5 (f] kan br5g51 moet m5 to* e]/ e5
 ,god bezitt5 en  van hem wet51 en da>om
 blijft to* altijd de e]/e vraag3 hoe   

ont/aat de ,godsvoor/ell+1 ( 9 't       
algeme5 het godsdi5/ig gelo(8    ,nu    
s*ijnt het als( wij 9 we9ige /app5      
da>toe kunn5 kom53                      
afhankelijkheidsgevoel--afhankelijk van 
wat en van wi58 van ,god2  zielsv]lang5 
na> het one9dige--en dit one9dige8      
natuurlijk ,god4  ,ma> ik vrees dat wij 
da>m$e sle*ts e5 naam hebb5 gewonn51    
niets  me]1 en het is ons niet om e5    
naam--e5 naam is niets dan klank en     
rook10--ma> om de zaak te do54 ,de      
vraag3 vanwa> eig5lijk dat gevoel  van  
afhankelijkheid8 wi5 ( wat hebb5 wij    
ond] dat one9dige te  v]/aan8 komt mij  
voor veel te !oretis* en te v]/&elijk te
  zijn4#af ,zoo vraagt en ov]legt de    
vrome m5s* niet4 ,op d5                 
causaliteitsdrang laat zi* het          
godsdi5/ig gelo( niet grondve/54  ,&]e  
kra*t5 dan die van het bespiegel5d d5k5 
zijn da>9  w]kzaam3 gevoel is alles1    
da>m$e is het begonn51 en zoo br5gt nu  
ook het gevoel het d5k5 9 beweg+ en     
blijft da>9 lev5 en w]k54  ,dit         

gevoelmatige d5k5 noem5 wij fantasie4   
,dat er fantasie bij 9 het  spel is1    
ligt re$s 9 onze afleid+ van 't         
religieuze gevoel zelf  beslot54 ,met   
ons wet5 is het hi] uit1 hebb5 wij      
gezegd1 wij /aan  aan de gr5z5 van ons  
k5n5 en begrijp54 ,e5 zielsv]lang5 vo]t 
ons  v]d]1 en de vleugels die wij noodig
 hebb5 om v]d] te kom51 s*ept  de       
fantasie en draagt ons da>m$e bov5 d5   
afgrond uit na> de  hoogt51 v] weg ov]  
alle gr5z5 en bep]k+4#ag ,zij lo/ 's    
lev5s  raadsels op1 le]t ons w]eld en   
lev5 v]/aan1 toont ons het one9dige  9  
e5 beeld1 en plant ha> bani] op alle    
hoogt5 en 9 alle diept5  d] w]eld en des
 lev5s4    ,ma> nu dr+t zi* da>teg5ov]  
als met ong$uld de vraag na> vor53  ,zoo
 is u dan godsdi5/ en godsdi5/ige       
voor/ell+ sle*ts  v]di*t+2 want alle w]k
 d] fantasie is pozie2 ma> hoe /aat het 
dan met de wa>heid van ons gelo(8 ,wordt
 zoo niet alles illusie en  zelfb$rog80 
,al komt die vraag eig5lijk nog te      
vroeg1 wij kunn5 ons  to* re$s          

voorloopig door twee teg5vrag5 e5ig]mate
 g]u//ell54  ,dat de religieuze         
voor/ell+5 d] ,griek5 v]di*t+ zijn1     
da>aan  twijfelt wel niem&1 ev5m9 aan   
het di*t]lijk k>akt] d] ,indis*e        
my?ologie1 zooals wij die k5n5 uit de   
heilige hymn5 aan ,indra en  ,v>una1 aan
 ,soma en ,agni2 s9ds ,h]d] ook wel     
nauwelijks nog n  ontwikkelde aan d5    
gee/ d] ,hebreeuws*e pozie 9 het oude   
,te/am5t1  9 't bijzond] aan het        
di*t]lijk k>akt] van het diepz9nige     
,p>adijsv]haal4 ,ma> wa>om z\ dan alle5 
aan nze religieuze  voor/ell+5 de       
fantasie ge5 deel mog5 hebb58 ,wij vi]5 
to* all5  ,k]/mis3 wie z\ nu aan de     
pozie van het ,k]/fee/ aan/oot nem51    
omdat ook hi] vrome v]di*t+ en sage het 
heilige taf]eel hebb5  geteek5d8    ,ma>
 dan 9 de twe$e plaats1 is v]di*t+ dan  
zooveel als onwa>heid  en leug58 ,m5    
behoeft heus* niet e]/ aan het mod]ne   
realisme te  h]9n]51 dat de wa>heid tot 
e5 wet d] pozie wil mak51 om 9 te  zi5  
dat jui/ de hoog/e en laat/e wa>h$5 ons 

niet door de  natuurwet5s*app5 ( de     
ges*i$5is1 ma> integ5deel door de groote
  di*t]s geop5ba>d word53 zij zijn de   
groote zi5]s d] m5s*heid  en v]kl>5 ha> 
d5 z9 van ha> be/aan4 ,is dan de s*ild]+
 die  ,s*ill] 9 ,wall5/e9 geeft van     
m5s*elijke vrijheid en van de ma*t  van 
het noodlot1 ( ,goe! 9 d5 ,fau/ van d5  
go$5 m5s*1 die zi*  9 zijn dui/]5       
lev5sdrang to* van d5 re*t5 weg bewu/   
blijft1 om  van ,less+s jui/ hi] zoo    
treff5d5 ,na?an niet te sprek51--zijn   
d]gelijke s*ild]+5 nu onwa>1 omdat zij 9
 s*oon5 vorm zijn  gekle$ en 9          
di*t]lijke beeld5 hunne g$a*t5 ov] d5   
m5s* en  het lev5 tot onze ziel br5g58  
,da> wordt ons e*t] e5 uitweg gewez5 die
 lang5 tijd 9 de !ologie  als het ei van
 ,columbus w]d bes*\wd3 voor d5         
godsdi5/1 zoo zegt  m51 zijn d5k5 en    
voor/ell5 sle*ts secundair2 de godsdi5/ 
k5t  sle*ts gevoelsoordeel51 die door   
het gevoel word5 te voors*ijn  g]oep5 en
 aan gemo$sbehoeft5 beantwoord51 en     
alle5 op het gemo$  opb\w5d en /emm5d   

w]k53 het zijn wa>de]+soordeel54#ah ,ma>
  da>m$e wordt de eig5lijke ho(dvraag   
voorbijgezi51 de vraag wa>op  het       
godsdi5/ig gelo( all5 nadruk legt en    
legg5 moet3 ( aan die  beeld5 en        
symbol51 die gevoels- en                
wa>de]+soordeel5 ook wa>heid  toekomt1 (
 de w]kelijkheid er aan beantwoordt1 (  
zij d]halve ook  zijnsoordeel50 mog5    
heet54 ,natuurlijk beaamt het gelo( dit3
 niet  dat zij wa>de hebb51 ma> dat zij 
wa> zijn1 dat is de ho(dzaak4 ,ma>      
heeft het da>toe re*t8 ,zijn zij        
w]kelijk wa>8 ,dat moet dan de          
philosophie bewijz54 ,ma> kan zij dat8  
,en bov5di51 komt zij dan  da>m$e niet  
to* we] bov5 het gelo( te /aan1 en wordt
 dit da>door  niet e5ig]mate ond] ha>   
voogdij en contrle ge/eld8 ,9 deze      
la/ige  situatie tre$t nu de            
religions-philosophis*e opvatt+ van 't  
gelo(  na> vor5 en toont ons d5 e5ig    
mogelijk5 uitweg uit het labyr9?  d] hi]
 zi* kruis5de en sl+]5de pad54 ,da>bij  
kan zij uitgaan  van de bek5de def9itie 

uit d5 ,hebrerbrief3 ,het gelo( is e5   
va/  v]tr\w5 op dat wat m5 hoopt1 en    
niet twijfel5 aan dat wat m5 niet       
ziet40 7,hebr4 #aa7 ,de voorw]p5 des    
gelo(s zijn onzi5lijk1 dat is dus  tev5s
 onk5ba> en onbewijsba>4 ,dat is 9 de   
wijsbege]te door niem&  s*]p] gezi5 en  
uitdrukkelijk aangetoond dan door ,kant1
 to5 hij  aanwees dat zelfs de drie     
grondideen d] ,aufklrung#ai3 ,god1      
vrijheid  en on/]felijkheid nimm] als   
k5nis d] w]kelijkheid zijn te  bes*\w5  
en hun be/aan zi* ook voor het d5k5     
nooit afdo5de en  zond] inn]lijke       
teg5spraak laat bewijz54 ,ma> wanne] dan
 nu de  wijsbege]te er van moet afzi51  
als wa> te bewijz5 wat het gelo(        
gelo(t1 wil dat dan zegg5 dat het gelo( 
m9d]wa>dig en zijne  oordeel5 ge5       
zijnsoordeel5 zijn8 ,kant zelf 0 zoo v] 
van deze  me5+ v]wijd]d1 dat hij veele] 
de ov]tuig+ koe/]de dat hij met  de     
v]nietig+ d] oude metaphysica en h>e    
s*ijnbewijz5 e]/  voorgo$ het gelo(     
plaats v]s*aft en grond ond] de voet5   

gegev5  _h4 ,en ind]daad1 e5 sle*t      
bewijs doet altijd afbreuk aan de zaak  
zelf4 ,m5 h\dt ha> zelve voor we]legd1  
ook wanne] sle*ts de  betrekkelijk      
toevallige mani] wa>op m5 ha> bewijz5   
wilde1  onh\dba> is geblek54 ,jui/      
wanne]1 n omdat het gelo( 9 de          
onzi5lijke d+5 nooit 9 e5 wet5 kan word5
 omgezet1 jui/ dan en  ook alle5 dan en 
da>om blijft het 9 alle eeuwigheid wat  
het  is3--,gelo(4    ,nu kan weliswa>   
ook de wet5s*ap van d5 bodem van ha>    
k5nis uit1  kom5 tot de aanva>d+ van    
iets onzi5lijks1 ook door ha> is1 9 de  
philosophie1 de /ap van w]eldv]kl>+ tot 
w]eldbegrip /e$s op  nieuw g$aan4 ,ma>  
hi] spreekt m5 dan ook 9 teg5/ell+ tot  
wet50  van enkel geloov504 ,omdat het   
zi* niet laat bewijz51 blijft het voor  
het wet5 sle*ts hypo!se1 en als hypo!se 
draagt het de onzek]heid1  de           
mogelijkheid dat het ook wel niet zoo1  
dat het ook &]s z\ kunn5  zijn1 draagt  
het 9 e5 woord d5 twijfel 9 zi*4    ,ma>
 heeft dat dan ook ma> e5 spoor van     

gelijk5is met datg5e1 wat de            
godsdi5/ige m5s* zijn gelo( noemt en 9  
zijn gelo( bezit8 ,wordt  hi] niet jui/ 
datg5e +eslot5 en v]ond]/eld1 wat g9ds  
uitgeslot5 is8 ,het wet5s*appelijk gelo(
 is onlosmakelijk v]bond5  met d5       
twijfel aan zi* zelf en aan de jui/heid 
van wat het  hypo!tis* heeft aang5om52  
twijfel5 en zoek5 op geva> van dwal+  af
 is zijn re*t en zijn pli*t1 zijn       
noodzakelijke lev5svoorwa>de3  dubito   
ergo sum01 twijfel bewij/ het be/aan d] 
wet5s*ap4 ,het  godsdi5/ig gelo(        
da>5teg5 is bov5 all5 twijfel v]hev52   
voor  het gelo( wordt twijfel tot zonde1
 dwal+ tot s*uld1 het is 9  wa>heid e5  
va/ en onwrikba> v]tr\w51 dat niet      
twijfelt aan wat  ge5 m5s*elijk oog ooit
 gezi51 ge5 m5s*elijk oor ooit v]nom5   
heeft4 ,de wet5s*ap s*rijdt ru/eloos    
voort1 voor ha> geldt ge5  /il/& en ge5 
e9de1 voor ha> ond]zoek toom no* teugel2
 het  gelo( da>5teg5 ru/ 9 zijn kla> en 
zek] bezit1 is cons]vatief1  h\dt wat   
het heeft en v9dt da>9 zijn taak en zijn

 doel4 ,b$5k5 wij  dan nog1 dat het     
onzi*tb>e als voorw]p van wet5s*ap iets 
gans*  onbepaalds1 iets dui/]s en       
problematieks1 voor d5 godsdi5/ e*t]    
vol lev51 aans*\welijk va/ en kla>1 als 
zi5de d] ,onzi5lijke0 en  tegelijk iets 
gans* p]soonlijks is1 wa>bij de         
geloovige v]tr\wt  dat het zijn         
zielsv]lang5 na> 't one9dige zal /ill54 
,dar d5k5  en zu*t om te begrijp51 hi]  
h>t en gevoel2 dar metaphysiek1 hi]     
my/iek2 en d]halve dar het d5k5 van e5  
enkel+ ( e5 kle9e  s*ool1 hi] de        
geme5s*appelijke ov]tuig+ e5] groote    
geme5te en  van alle geloovig53 wij     
geloov5 all5 aan n5 ,god04 ,ma> da>m$e  
kom5 wij dan to* we] tot de             
aantrekkelijk/e taak d]                 
,religionsphilosophie1 het zoek5 van e5 
antwoord op de vraag na> het            
psy*ologis* ont/aan van alle gelo( en de
 da>mee v]bond5 kra*t  des v]tr\w5s4    
,de w]eld is mijne voor/ell+1 alles is  
sle*ts als inh\d van mijn  bewu/zijn mij
 gegev52 ma> uit gewa>word+5 en         

voor/ell+5  s*ept zi* de m5s*elijke gee/
 e5 buit5w]eld1 wijl hij wat 9 hem  is  
na> buit5 v]legt1 zijne bewu/zijns]v>+5 
projecte]t op  d+5 buit5 zi*4 ,zoo      
ont/aat het gelo( aan e5 buit5w]eld1 dat
  ons all] deel is en dat to* sle*ts e5 
gelo( is4 ,op dit proces van            
objective]5 en projecte]5 maakt         
natuurlijk het religieuze               
afhankelijkheidsgevoel1 het vrome       
v]lang5 na> het one9dige ge5  uitzond]+2
 ook het one9dige wordt geprojecte]d en 
buit5 het ik  v]legd3 zoo ont/aat het   
gelo( aan e5 one9dige ma*t buit5 en bov5
  mij1 aan e5 ,god1 aan mjn ,god4    ,ik
 leg d5 nadruk op dit aan mjn ,god01    
want dat is jui/ het  ond]s*eid tuss*5  
!/is*e philosophie en godsdi5/4 ,de e]/e
  zegt3 er is e5 ,god1 en is da>m$e niet
 religieus2 de laat/e zegt3 gij  zijt   
mjn ,god1 en is da>bij niet             
wijsge]ig4#bj ,dat one9dige wa>na>  de  
vrome v]langt1 is zijn ,god2 hij /aat   
met ,hem 9 onmiddellijke  p]soonlijke   
betrekk+1 v]wa*t van ,hem bevr$ig+ voor 

zi*  en--da>9 heeft ons ,feu]ba* d5 weg 
gewez5--voor zijne w5s*51 hij  v]wa*t   
van d5 ,one9dige one9dige bevr$ig+ en   
eeuwige zaligheid2  da>om ook behoor5   
,godsgelo( en on/]felijkheidsgelo( 9 zoo
 vele  godsdi5/5 bije54    ,zull5 wij   
e*t] 9 e5 p]soonlijke v]h\d+ tot ,god   
kunn5 kom51  dan moet ,hij ook          
di5ov]e5kom/ig g$a*t en voorge/eld1 ,hij
 moet  p]soonlijk opgevat word54 ,ook   
dat is niet speciaal d5 godsdi5/  eig52 
ons gans*e d5k5 is an?ropomorphi/is*4   
,het k9d dat de tafel  slaat wa>aan het 
zi* ge/oot5 heeft1 en zijn pop beh&elt  
als( het  zijn gelijke 01 d5k5d en      
voel5d als hij zelf1 volgt geheel en    
onbevang5 deze zu*t tot p]sonifice]5 en 
an?ropomorphise]54  ,weliswa> wordt     
langzam]h& het m5s*elijke en al te      
m5s*elijke  me] en me] afge/oot51 ma>   
wij h\d5 to* niet op het doode en       
lev5looze te beziel5 en te v]vorm5 na>  
analogie met onze  m5s*elijke           
p]soonlijkheid2 ja zelfs 9 ons /r5g     
wet5s*appelijk  d5k5 sluip5 nog zulke   

an?ropomorphe voor/ell+5 b9n5 als die   
van kra*t en wet1 die beid5 van d5 m5s* 
op de natuur en de /(  zijn ov]g$rag54  
,en zoo wordt dan ook het one9dige      
gep]sonifice]d  en m5s*elijk g$a*t1 zoo 
s*ept zi* de m5s* de god51 de godheid   
na> zijn beeld4    ,het duidelijk/e zi5 
wij dat 9 de ,grieks*e my?ologie1 wa>   
pozie en  beeld5de kun/ hebb5 sam5gew]kt
 om die goddelijke m5s*heidsideal5  vorm
 te gev5 en dan /e$s he]lijk]1 /e$s     
s*oon] en hoog] vorm5  te s*epp54 ,dat  
het e*t] e5 algeme5 m5s*elijke trek is1 
dat toont  ons ook de taal1 die         
ov]vloeit van p]sonificaties en dus van 
d5  aanvang af e5 my?ologis*5 trek1 iets
 als e5 natuurlijke neig+  v]toont tot  
het vorm5 van my!n4    ,wa> e*t] de     
my?ologie en de my!ns*epp5de phantasie  
het one9dige  op deze wijze             
v]m5s*elijkt1 kan zij het geva> niet    
ontgaan1 het te  trekk5 9 de sfe] van   
het e9dige4 ,dat beantwoordt dan ook    
geheel aan  het godsdi5/ig gevoel1 dat1 
gelijk wij zag51 e9dig en one9dig  tev5s

 is1 omdat het zo[el het e9dige als het 
one9dige tot inh\d  heeft4 ,ma> da>9    
ligt ook het teg5/rijdige dat alle      
my?ologie eig5  is3 e5 e9dig g$a*t      
one9dige6 ,en aan die teg5/rijdigheid   
knoopt  zi* dan ook va/ het e]/e        
conflict tuss*5 geloov5 en wet54 ,zooals
  bek5d is1 w>5 het 9 ,griek5l& moreele 
b$5k+5 die d5 e]/5  /oot gav54 ,de      
di*t]s v]haald5 van de god5 d+51 die hun
  z$elijke re9heid en hoogheid 9 twijfel
 bra*t53 de god5 lieg5 en  b$rieg51     
pleg5 e*tbreuk en zijn naijv]ig en      
afgun/ig4 ,het is  m]kwa>dig dat het    
volk--en niet alle5 het ,grieks*e       
volk6--ov] het  algeme5 aan d]gelijke   
d+5 ge5 aan/oot heeft g5om5 en neemt2 e5
  feit dat alle5 te v]kl>5 is e5]zijds  
uit e5 zek]e z$elijke  af/omp+ en gebrek
 aan ontwikkel+1 &]szijds uit e5        
begrijpelijke  afwezigheid van alle     
kritiek teg5ov] het religieuze en       
goddelijke1  die1 door het ov]nem5 d]   
ov]lev]+1 uit gewoonte en piteit nog    
v]/]kt wordt4 ,en da>om beg9t ook dit   

conflict nooit als e5  algeme5 v]zet1   
g$rag5 door het bewu/zijn van e5 heel   
volk1 ma>  /e$s e]/ bij d5 enkel+1 die  
da>door komt te /aan teg5ov] zijn       
volksg5oot5 en het algeme5 gelo( ( de   
religieuze voor/ell+5 van  zijn volk4   
,ma> da>ov] lat] me]4    ,de religieuze 
voor/ell+5 /aan aanvankelijk niet       
gesole]d naa/  &]e1 ma> omvatt5         
oorspronkelijk het geheel van onze      
d5k-w]eld1  zijn d5 m5s* alles4         
,hi/oris* is dat buit5 kijf3 9 de       
,my?ologie  d] ,griek5 lag opgeslot5 wat
 zij van de w]eld en speciaal van de    
natuur wi/5 en da*t51 my?ologie 0 tev5s 
hun wet5s*ap en hun  philosophie4 ,en   
dat is ook volkom5 begrijpelijk3 hoe    
vreemd] de m5s*  nog /aat teg5ov] de hem
 omr+5de natuur1 hoe m9d] hij ha> k5t   
en 9 /aat is te behe]s*51 des te        
afhankelijk] is hij 9  w]kelijkheid van 
dit hem onbek5de1 en hoe afhankelijk] en
 e9dig]1  des te hulpelooz] en          
ma*telooz] gevoelt hij zi* da> teg5ov]4 
,de  natuur zelf is voor hem het        

one9dige1 en wat hij ov] ha> pe9/ en    
d5kt1 dat wordt ook deel van zijne      
voor/ell+ van 't ,one9dige4 ,en         
omgeke]d di55 hem de door zijne         
phantasie gewekte beeld5 van 't         
,one9dige1 om d5 z9 en de beteek5is van 
de natuur 9 al h>e  v]s*ijnsel5 te le]5 
v]/aan4 ,zoo is het dan het goddelijke 9
 de  natuur zelf1 dat hem moeit5 en     
belemm]+5 van all]lei a>d b]eidt1  en   
da>om kan hij ook sle*ts van dat        
goddelijke dat zi* 9 ha> uit1  hulp1    
r$d+ en bes*]m+ hop5 en deela*tig word54
 ,en gelijk zi*  aldus a*t] al het      
natuurlijke e5 goddelijke ma*t v]b]gt1  
zoo gaan  ook w]eldopvatt+ en my?ologie1
 natuurk5nis en ,godsvoor/ell+ voor  d5 
m5s* op dez5 trap van ontwikkel+ naa/   
elk&] h& 9 h&4  ,zoo v]b9d5 zi* /e$s me]
 ook na> hun inh\d1 geloov5 en wet5  tot
 e5 sam5hang5de religieuze w]eldbes*\w+1
 wa>9 ook  brok/ukk5 k5nis aanga&e de   
w]eld godsdi5/ig gekleurd en 9  di5/ van
 religieuze phantasievoor/ell+5 en      
gemo$sbehoeft5  ge/eld word54    ,zoo   

behe]s*t de godsdi5/ 9 d5 aanvang de    
wet5s*ap en neemt ha>  9 zi* op4 ,ma>   
t]wijl hij op deze wijze zelf e5        
religieus wet5  wordt1 komt hij to* ook 
w$] te /aan ond] de wett5 en voorwa>d5  
d] wet5s*ap1 en dat leidt tot eig5a>dige
 moeilijkh$5 en  v]wikkel+54 ,9 het     
,*ri/5dom zi5 wij duidelijk hoe zi* dat 
ontwikkeld en v]wikkeld1 welk5 loop het 
g5om5 heeft4 ,g$wong5 om de  aanvall5 d]
 heid551 en da>ond] s*]pz9nige heid55   
als ,celsus1  met gee/elijke wap5s af te
 w]51 w]d het ,*ri/5dom tot apologetiek 
en kon als zoodanig niet v]mijd5 teg5ov]
 de ,grieks*e philosophie  po/ te       
vatt51#ba en da>bij g+ het zooals het   
/e$s pleegt te  gaan3 me] dan en brok/uk
 van deze ,grieks*e philosophie1 e5     
groot  deel d] ,grieks*e w]eldbes*\w+   
w]d 9 het ,*ri/5dom opg5om52  nog geheel
 afgezi5 van d5 invlo$ van dat          
eig5a>dige hell5i/is*e  synkretisme1 dat
 door zijn taal re$s de ,n4,t4-is*e     
litt]atuur  hell5i/is* heeft gekleurd4  
,da> kwam nog bij de noodzakelijkheid   

van  godsdi5/ig ond]ri*t3 de religieuze 
voor/ell+5 w]d5 e5  godsdi5/le]1 en 9 e5
 /ad van zoo hooge gee/elijke ontwikkel+
  als ,alex&ri w]d de kate*et5s*ool van 
zelf e5 philosophis*e  s*ool3 het       
,*ri/5dom w]d e5 philosophie4 ,9 de     
middeleeuw51 to5  de dogm5 voorgo$ w>5  
va/ge/eld1 zo*t m5 ze tot e5 sy/eem te  
v]e5ig5 en dit na> alle zijd5 te        
ontv\w52 zoo ont/ond5 de  groote        
s*ola/is*e /elsels van e5 ,alb]tus      
,magnus en ,?omas van  ,aqu9o4 ,de      
gelo(s9h\d /ond voor deze s*ola/is*e    
!olog5  onom/ootelijk va/1 de &]e       
wet5s*app5 w>5 de di5>ess51             
bepaaldelijk de philosophie 0 de        
di5/maagd dez] kon+94 ,de  ,!ologie 0   
alles4 ,ma> re$s teg5 't e9de d]        
,middeleeuw5 begon de  ,s*ola/iek zelf1 
als e5 twe$e ,p5elope1 het kle$ we]     
uite5 te  hal51 wa>aan zij zoolang      
gewev5 _h4 ,9 het zoog5aamde ,nom9alisme
  kwam de twee/rijd tuss*5 d5 gelo(s9h\d
 en het d5k5 tot uit+1  de              
onbewijsba>heid des gelo(s w]d +ezi51 en

 zoo kwam m5 tot die  eig5a>dige le] van
 de dubbele wa>heid1 e5 soort dubbel    
boekh\d51  wa>bij 9 de !ologie wa> kan  
zijn1 wat voor de philosophie onwa>  is1
 en omgeke]d4 ,m5 heeft da>9 vaak e5    
one]lijk spel will5 zi51  als( het d5   
,nom9ali/5 met dez5 uitweg ge5 ern/ 0 en
 zij  da>m$e sle*ts d5 s*ijn van kett]ij
 en ongelo( wild5 v]mijd54  ,ik me5 dat 
m5 h5 da>m$e1 al?ans 9 't beg91 onre*t  
doet2 die  le] van de dubbele wa>heid 0 
veele] e5 teek5 des tijds1 0  sle*ts de 
e]/e onbeholp5 en onzuiv]e uitdrukk+    
voor het nu  langzam]h& tot bewu/zijn   
kom5d conflict tuss*5 geloov5 en  wet51 
dat ons van dez5 tijd af niet me] met   
ru/ laat4    ,e5 &] r$middel1 re$s 9 de 
middeleeuw5 aangew5d ma> e]/ 9 de       
,prote/ants*e !ologie tot volle         
ontwikkel+ gekom51 0 het                
supranaturalisme met zijn le]1 dat er 9 
d5 godsdi5/ en het  godsdi5/ig gelo( d+5
 zijn die1 gelijk bov5 de natuur--v&a>  
de  naam--1 ook bov5 het v]/& v]hev5    
zijn1 d+5 die niet teg5 de  r$e 9-1 ma> 

bov5 de r$e uit gaan4 ,dat 0 hi] de     
oploss+4 ,het  geheimz9nige en          
onbegrijpelijke wordt nu tot e5         
toevlu*tsoord voor  d5 godsdi5/2 hi]    
heeft hij re*t van sprek51 voor 't      
ov]ige e*t]  besli/ het v]/&4 ,ma> zoo  
e5v\dig als zij er uitzi51 zijn         
d]gelijke gr5sbepal+5 op d5 duur to*    
onh\dba>3 wie zal  besliss5 wa> het     
gebi$ des v]/&s e9digt en het rijk van  
het  bov5r$elijke aanvangt8 ,wie kan1   
wie zal het zoek5d en vors*5d  v]/& paal
 en p]k /ell58 ,zoo zag zi* dan ook     
ind]daad het  supranaturalisme g$wong5  
van zijn g]es]ve]d gebi$ het e5e /uk na 
het &]e aan het v]/& ov] te lev]5 en aan
 zijn re*tspraak te  ond]w]p54 ,de r$e  
kan zi* de aanmatig+ van zulke          
bov5r$elijke  wa>heid niet lat5         
welgevall52 alles moet ha> zijn re*t5   
kunn5  bewijz5 om als r$elijk te word5  
erk5d1--dat is de eis* van het          
,rationalisme1 en zijn doel en ideaal is
 dan ook e5 r$elijke  godsdi5/4 ,zoolang
 dit rationalisme op d5 voor/ell+s9h\d  

van d5  godsdi5/ kritiek oef5t1 zijne   
hi/oris*e be/&deel5 ond]zoekt op  hun   
ges*i$kundige jui/heid en               
gelo(wa>digheid1 de h\dba>heid  toet/   
van de wijsge]ige ond]/ell+5 d]         
gelo(sle]1 is het 9  zijn re*t4 ,ma> het
 begaat onre*t en ta/ mis wanne] het de 
beteek5is van dit gelo( voor het        
religieuze gevoel misk5t en v]geet1  en 
e5 godsdi5/ zoekt te con/rue]51 die     
uitsluit5d het d5k5 moet  bevr$ig51 en  
van het re*t ( het a&eel d] fantasie    
da>9 niets  wil wet54 ,want da>mee      
plaat/ het zi* op e5 intellectuali/is*  
/&punt1 dat wij 9 het vorige ho(d/uk    
re$s als dat d]  re*tgeloovigheid hebb5 
le]5 k5n5 en v]worp5 hebb54    ,wanne]  
dan zoo alle pog+5 tot v]zo5+ blijk5    
s*ipbreuk te  lijd51 is dat dan niet e5 
bewijs voor de jui/heid van het woord   
van  ,/rausz3 laat dan de geloovige d5  
d5k] ma> ru/ig zijn gang lat5  gaan1 en 
ev5zoo omgeke]d2 wij gunn5 hun ga>ne hun
 gelo(1 en zij  moet5 het ons ma> onze  
philosophie do508#bb ,als dat nu ook ma>

  mogelijk 06 ,ev5wel wanne] wij er ov] 
nad5k5 warom dat onmogelijk  is1 jui/   
dan kunn5 wij miss*i5 v]d] kom54 ,de    
geloovige0--dat  wij/ re$s op en van de 
r$554 ,de godsdi5/ vo]t met             
noodw5digheid tot religieuze voor/ell+51
 en aan deze  wordt--gelo(d4 ,de di*t]  
weet dat de beeld5 zijn] fantasie vrij  
gevond5 zijn1 wijl hij zelf ze gevormd  
en 9 't lev5 g]oep5 heeft4  ,de s*epp+5 
d] religieuze fantasie e*t] zijn veelme]
 onbewu/1  my!n word5 niet gemaakt ma>  
ont/aan zooals de taal en voor e5 deel  
met de taal4 ,en omdat zij ov] 't       
heilige h&el51 word5 ze al spo$ig  zelve
 voor heilig geh\d51 wordt hun e5       
heilige oorsprong toegek5d4  ,bov5di51  
zij zijn de uitdrukk+ van e5 one9dig    
zielsv]lang51 dat  zij nu 9 d5 vorm van 
e5 voor/ell+1 e5 beeld will5 we]gev52   
da>om wordt dat v]lang5 er ook door     
bevr$igd en v9dt er zijn doel  91 loss5 
da>9 en da>door alle ell5de van het     
be/aan1 alle  raadsel5 van lev5 en w]eld
 zi* op4 ,da>om blijft het h>t er aan   

gehe*t1 kl9kt er de volle toon van het  
gevoel 91 en hebb5 zij e5  geheel e5ige 
gemo$swa>de4 ,ma> het h>t is            
cons]vatief1 veel  cons]vatiev] dan het 
critis*e v]/&3 wat het e5maal heeft     
gegrep5 dat h\dt het va/ en laat het    
niet me] los4 ,en dan komt da>  nog bij 
de ma*t d] traditie1 e5 nu bijna        
twe$uiz5dj>ige traditie  van de k]k met 
h>e heilige ov]lev]+ en de bij i$]      
afzond]lijk  w$] nieuwe1 beziel5de ma*t 
d] indrukk5 van jeugd en k9d%eid4 ,wat  
wij van onze jeugd af als het be/e en   
s*oon/e1 als het hoog/e en  heilig/e    
hebb5 le]5 k5n51 en wat ons de lief/e en
 be/e m5s*51  onze oud]s1 onze mo$]     
hebb5 +epr5t1 dat blijft en h\dt ons    
va/1  zelfs teg5 onz5 wil1 zelfs als wij
 het niet va/h\d5 will54 ,zoo  kunn5 wij
 begrijp5 hoe het religieuze gelo( met  
het innig/e van ons  wez51 met ons      
diep/e zielsv]lang5 en ons k>akt]       
sam5hangt1 hoe  het va/e ov]tuig+ is en 
onwrikba> v]tr\w51 dat niet twijfelt1   
ma> v]zek]d is van zijn vol/rekte       

wa>heid4    ,9 deze zelfv]zek]dheid van 
het godsdi5/ig gelo( ligt e*t] ook  zijn
 tot op zek]e hoogte noodzakelijke      
onv]draagzaamheid beslot54 ,als  het wa>
 en absoluut wa> is1 wat de vrome       
gelo(t1 dan is al het &]e  onwa> en     
alle5 onwa>1 en i$] die &]s gelo(t dan  
hij is hem e5  ongeloovige4 ,als mijn   
gelo( mijn h>tsv]lang5 /ilt1 mij volkom5
  bevr$igt en ru/ig /emt1 mij gelukkig  
en zalig maakt1 dan is onzalig  en van  
alle zaligheid v]/ok51 al wie niet      
gelo(t gelijk ik4 ,en als  dit mijn     
gelo( mij heilig en vol heilige         
v]zek]dheid is1 dan is i$]  die da>aan  
twijfelt en tornt1 onheilig1 one]bi$ig1 
zondig4 ,dat uit  zi* dan al spo$ig 9   
g$a*t5 ov] d5 w>5 ,god teg5ov] de vals*e
  god5 van &]51 9 de le] van de eeuwige 
v]doem5is d] heid55 en  9 het           
exclusieve3 extra ecclesiam nulla salus0
 7buit5 de k]k ge5  heil7 ( 9 de        
v]s*rikk+5 d] godsdi5/oorlog5 en de     
gruwel5 d]  kett]v]volg+54 ,zoo laat 9  
de w]kelijkheid de e5e geloovige d5     

&]s-geloovige en 9 deze d+5 &]sd5k5de1  
de geloovige d5  ongeloovige niet met   
ru/1 niet vre$zaam zijns weegs gaan4    
,ma> nog om e5 gans* &]e1 me] inn]lijke 
en zakelijke r$5 moet  het gelo( wel met
 het wet5 en de wet5s*ap 9 bots+ kom54  
,de  religieuze voor/ell+5 word5 door de
 fantasie gewekt2 ma> ook deze          
my!nvorm5de fantasie en de bij ha> zi*  
aansluit5de vorm+ van  dogmata is e5 k9d
 van ha> tijd en /aat ond] d5 invlo$ en 
de  inw]k+ d] ha> omr+5de w]eldbes*\w+4 
,hoe le]/ellig] die  godsdi5/ige        
voor/ell+5 zijn en word51 des te me]    
nem5 zij van  de d5kbeeld5 des tijds 9  
zi* op4 ,zoo is de ,*ri/elijke          
dogmatiek1  gelijk re$s gezegd is1      
sle*ts te v]/aan en te v]kl>5 zoo wij   
ha>  zi5 als gegroeid op d5 bodem d]    
,grieks*-,hell5i/is*e ,philosophie3  e5 
fantasievolle w]eldbes*\w+1 beantwoord5d
 aan de behoeft5 van  e5 hooggespann5   
godsdi5/ig gevoel1 opgetrokk5 uit       
b\w/e55 d]  to5malige wet5s*ap en       
philosophie1 zoo /aat zij voor ons 9 ha>

  heilige oorkond51 9 ha> e]/e          
belijd5isges*rift5 en h>e vroeg/e       
=mule]+51 9 ha> oud/e aan apologie (    
ond]ri*t gewijde  litt]atuur4 ,nu wet5  
wij wel1 de behoeft5 van h>t en gemo$   
blijv5  9 hun wez5 voor alle tijd5      
dezelfde2 ma> de b\w/e551 wa>m$e de     
religieuze fantasie w]kt en s*ept1 zij  
geld5 sle*ts tijdelijk en  hebb5 ge5    
eeuwige wa>de1 zij v]\d]5 en v]liez5    
all5gs hun  aanspraak op wa>heid1       
jui/heid en algeme5geldigheid1 v]liez5  
langzam]h& hun wa>de4    ,en dan 9 de   
twe$e plaats3 bij die godsdi5/5 die 9 't
 v]l$5  wortel51 hi/oris*e p]son5 tot   
/i*t]s en drag]s1 hi/oris*e  feit5 tot  
uitgangspunt en grondslag hebb51 heeft  
ook 9 de opvatt+  d] gebeurt5iss5 de    
fantasie e5 groote rol gespeeld4 ,die   
gebeurt5iss5 en hunne ov]lev]+1 zij zijn
 na> de behoeft5 des  h>t5 v]&]d en     
v]di*t1 en bov5al het beeld van d5 /i*t]
 zelf  heeft zi* 9 het liefhebb5d h>t en
 niet 9 het critis* v]/&1  door gelo( en
 niet door wet5 gevormd4 ,welnu1 deze 9 

het geheel van de  godsdi5/ige          
voor/ell+5 m$e opg5om5 hi/oris*e gegev5s
 zijn  wet5s*appelijk te ond]zoek5 en   
moet5 gev]ifierd word54    ,zoo komt de 
wet5s*ap van twee kant51 ongezo*t en    
niet gewild en  zond] zu*t tot /rijd1   
met het gelo( 9 aanrak+ en 9 teg5spraak4
  ,m5 wil van de heilige d+5 en die     
heilige p]son5 nog me] wet51  doet      
naspor+5 en v9dt1 dat veel van wat tot  
dusv] v]haald en  gelo(d w]d--sage en   
leg5de is en dat de heilige oorkond5 ge5
  v]tr\wb>e ges*i$bronn5 zijn4 ,en aan  
d5 &]5 kant gaat de  w]elds*e wet5s*ap  
/e$s voort op h>5 weg1 en komt da>bij   
all5gs  tot het inzi*t1 dat1 wat de     
vrome gelo(t1 niet te bewijz5 is2 komt  
v]d] bij de v]kl>+ van natuur en w]eld  
tot gans* &]e  resultat51 dan die voor  
duiz5d en twe$uiz5d ja> gel$54 ,de      
wet5s*appelijke bes*\w+5 en v]kl>+5 d]  
,griek5 omtr5t a>d  en b\w d] w]eld is  
onh\dba> geblek51 en to* vorm5 zij de   
fundam5t5 wa>op de groote dogmata van   
het ,*ri/elijk gelo( zijn  opgetrokk54  

,de ,*ri/elijke opvatt+ d] v]h\d+ van   
,god en w]eld  b]u/ op wat ,ari/oteles  
le]de omtr5t hemel en a>de en hun       
betrekk+ tot elka>2 en zelfs de v]hal5  
van e5 hemel- en helleva>t  van ,*ri/us 
word5 behe]s*t door--ja zijn ook alle5  
mogelijk bij e5  geoc5tris*e            
w]eldbes*\w+1 zooals die d] ,grieks*e   
a/ronom5 en  natuur-philosoph54 ,ma>    
deze oude wet5s*appelijke v]ond]/ell+5  
zijn weggevall51 ons w]eldbeeld is e5 &]
 geword52 en zoo kom5  wij nu voor e5   
conflict te /aan1 het conflict tuss*5   
religieuze  voor/ell+ en mod]ne         
w]eldbes*\w+4 ,wel klampt zi* het gelo( 
nog e5 tijdlang va/ aan de hoop1 dat de 
wet5s*ap het mis heeft1 en  het b]oept  
zi* da>bij op het onzek]e en wissel5de  
d]  wet5s*appelijke hypo!s5 en op het   
hypo!tis*e en fragm5t>is*e  van alle    
m5s*elijk wet51 ma> op d5 duur is deze  
troo/ to* niet  voldo5de1 en m5 kan zi* 
t5 slotte niet lang] ontve9z51 dat de   
wet5s*ap &]s weet dan het gelo( gelo(t4 
,en naa/ deze groote1 uitsluit5d        

zakelijke teg5/ell+ kom5 dan nog        
w$]zijds* all]lei oorzak5 van me]       
p]soonlijk5 a>d het conflict  v]s*]p54  
,het gelo( ziet 9 de wet5s*ap zijn5 vij&
 en 9 ha>  arbeid e5 one]bi$ig1 ja      
goddeloos b$rijf1 en da>om is t5 all5   
tijde het gelo( jeg5s de wet5s*ap       
onv]draagzaam gewee/ en heeft  ha> vaak 
tot het uit]/e v]volgd4 ,ma> &]szijds   
bes*\wt de  wet5s*ap jui/ da>om het     
gelo( als e5 beletsel voor ha> vrije    
ontwikkel+ en vooruitgang1 voor de      
erk5n+ en v]breid+ van ha>  resultat5 en
 g$a*t51 en komt zoo veelal tot e5      
hoogmo$ige  m9a*t+ van het gelo(1 als(  
dit1 wijl het mom5teel met oude  /e55   
b\wt1 zelf iets v]\d]ds en onnoodigs    
geword5 is1 d5  volgroeid5 m5s* en zijn 
rijp]e g$a*t5 onwa>dig2 ( tot e5 koel   
v]/&elijk nege]5 d] 9 religieuze        
voor/ell+5 na> bevr$ig+  zoek5de en     
snakk5de behoeft5 des h>t54    ,9 dez5  
/rijd neemt dan e5 tijdlang de !ologie  
de bemiddela>srol  op zi*4 ,9 d5 aanvang
 be/emd om de religieuze voor/ell+5 tot 

e5  sy/eem bije5 te voeg51 moet zij deze
 nu met de voorts*rijd5de  wet5s*ap 9   
ov]e5/emm+ br5g5 en v]zo551 en ook voor 
het  d5k5 re*tva>dig54 ,ma>1 hoelang dat
 ha> ook moge gelukk51 door  &]s uit    
legg5 en er iets &]s 9 te legg51 vaak   
door concessies  van all]lei a>d1 aan 't
 e9de gaat het ha> niet &]s dan alle    
ov]ige wet5s*app51 zij zelf wordt wet501
 wordt hi/oris*e en  philosophis*e      
wet5s*ap en komt nu ook h>]zijds 9      
conflict met de  religieuze voor/ell+51 
wa>aan zij ha> arbeid gewijd heeft4 ,zoo
  hebb5 wij het dan ook gezi51 belev5   
het en zi5 het telk5s we] om  ons he51  
dat jui/ de wet5s*appelijke !olog5 9 de 
k]k het  heftig/ word5 aangevall51 en   
hun arbeid als s*adelijk voor d5        
godsdi5/ en het gelo( b5adeeld1 wordt   
be/r$5 en v]kett]d4    ,zoo s*ijnt er   
dan nu nog sle*ts n uitweg op5 te /aan3 
e5 i$]  vorme en v]held]e zijn          
godsdi5/ige voor/ell+5 na> d5 /& en  de 
hoogte d] huidige wet5s*ap en neme      
telk5s opnieuw er 9 op wat  deze als    

nieuwe w9/ me5t te mog5 boek56 ,ma>     
da>bij moet5 wij  to* al dadelijk h]9n]5
 aan het re$s g5oemde cons]vatieve      
k>akt] van het godsdi5/ig gelo(4 ,en    
bov5di51 godsdi5/ is niet  alle5 zaak   
van d5 enkel+1 ma> altijd ook e5        
hi/oris*  v]s*ijnsel1 door die tijd5 he5
 gevormd en gegroeid1 hij is e5 zaak  d]
 geme5s*ap4 ,da>om tre$t ook altijd dat 
conflict e]/ bij sle*ts  enkel5 op2 zij 
kom5 door d5 vooruitgang van hun wet5   
tot het besef  dat de godsdi5/ige       
voor/ell+5 zijn a*t]geblev51 en /aan dan
  als beoordeela>s da>teg5ov]4 ,ma> e]/ 
/aan zij alle5 teg5ov]  de groote massa 
d] geloovig5 en teg5ov] het gelo( e5]   
k]k4 ,e5  tijdlang dan zijn zij1 deze   
vooruit/rev5d5 als e5l+51 de  m>tela>s  
d] wet5s*ap1--soms is dat1 gelijk de    
br&/apel van  ,giordano ,bruno bewij/1  
e5 w]kelijk m>tela>ss*ap gewee/2 ond]   
bet] ge/]nte1 9 tijd5 van za*t]e z$5 is 
het 't tragis*e lot  d] v]e5zaamd5 en   
uitge/oot554 ,all5gs e*t] dr+t de       
wet5s*ap  en h>e resultat5 9 bre$]e kr+5

 door2 en dat br5gt all]lei  gev>5 met  
zi*4 ,hoe groot] de ma*t d] k]k1 en h>e 
ma*tsmiddel5  zijn1 des te me] zull5    
zwakke k>akt]s hun breuk met de         
k]kelijke  dogmata voor zi* h\d5 en     
v]b]g51 zij zull5 e5 intellectueel  (f] 
br5g5 en met d5 mond belijd5 wat zij 9  
hun h>t niet me]  geloov54 ,en al mog5  
dan deze zwakke en onzelf/&ige k>akt]s  
da>om nog niet alle als hui*ela>s te    
v]oordeel5 zijn1 het is to*  niet te    
ontk5n51 dat 9 zulke tijd5 de           
wa>a*tigheid en de z9 voor  wa>heid en  
e]lijkheid 9 wijd5 kr+ s*ade lijdt en   
da>door zo[el  het wet5 d] heimelijk    
wet5d5 als het gelo( d] niet me]        
geloov5d5 b5adeeld en onwa>a*tig wordt4 
,enkele volslag5  hui*ela>s en vele     
halve k>akt]s--dat zijn 9 het /rijdp]k  
van  geloov5 en wet5 de dood5 en        
gewond54 ,bij v]d]5 voortgang e*t]      
ont/aat t5 slotte bij de massa e5 s*ijn 
van wet51 e5 soort halve  bes*av+1 die  
alras g5eigd is met de godsdi5/ige      
voor/ell+51  die zij niet me] deelt en  

wa>van zij het ont/aan en het re*t niet 
me] begrijpt1 nu ook al het ideale tev5s
 weg te w]p5 en alle fijn]e  en hoog]e  
gevoel5s voor v]da*t te v]kl>52 en zoo  
kan het niet  uitblijv5 ( het gans*e    
volkslev5 wordt1 niet zond] groote      
inn]lijke s*ade1 doortrokk5 van e5 gee/ 
van inn]lijke tweespalt en  onzek]heid4 
,is er nu ge5 uitweg om da>aan te       
ontkom58 ,m5 heeft wel g$a*t aan  e5    
v]vang5 van d5 godsdi5/ door de         
wijsbege]te1 omdat ook zij  antwoord    
tra*t te gev5 op de vraag na> 't        
,one9dige en absolute1 z9  en wa>de des 
lev5s1#bc en wanne] ,fr4 ,alb]t         
,lange#bd de  me?aphysica e5 di*t5 9    
begripp50 noemt1 wij/ hij to* voor ha>  
ook als diep/e bron de fantasie aan4    
,ma> hi] is 't v]s*il dan to*  ze]      
duidelijk3 g9ds gaat het om             
gemo$sbehoeft51 om e5  zielsv]lang5 na> 
het one9dige1 hi] da>5teg5 om wa>heid1  
om  wet5 en w]eldv]kl>+2 dar moet het   
gevoel1 het h>t1 hi] het  v]/& bevr$igd 
word52 en da>om zal de wijsbege]te /e$s 

wet5s*ap blijv5 en nooit kunn5 tr$5 9 de
 plaats d] godsdi5/ige  voor/ell+5 en   
deze v]vang54#be    ,het mee/ voor de h&
 ligg5d s*ijnt wel te zijn e5 algeme5e  
h]zi5+ van onze religieuze              
voor/ell+sw]eld1 om die alzoo 9         
ov]e5/emm+ te br5g5 met de mod]ne       
wet5s*ap4 ,en 9 't algeme5  g5om5       
arbeidt da>aan jui/ de !ologie en       
speciaal de dogmatiek d]  me] vrijz9nig5
 ond] de !olog54#bf ,ma> ik wees re$s op
 d5  oorsprong d] godsdi5/ige voor/ell+5
 9 het onbewu/e w]k5 d]  fantasie1 en   
da>uit volgt dat zoo iets niet          
opzettelijk en kun/matig  ges*i$5 kan4  
,nieuwe s*epp+5 op het gebi$ van d5     
godsdi5/  ont/aan1 e5 nieuwe belijd5is1 
zij is en kan sle*ts zijn uitdrukk+  van
 e5 groote religieuze oplev+ en v]heff+2
 en da>toe zijn noodig  tijd5 van diep  
en wa>a*tig godsdi5/ig lev51 en         
religieuze g5ien  als leidsli$54 ,da>om 
is 9 e5 religieus arm51 trag5 en slapp51
  me] op uit]lijk5 arbeid dan op /il    
inn]lijk lev5 g]i*t5 tijd  als de onze  

is1 zulk e5 ommeke] niet aan/onds te    
v]wa*t52 en  bov5di5 ontbreekt het ons  
aan e5 religieus g5ie1 om ons mee te    
sleep5 en te w9n54 ,ma> laat het ons    
niet v]get53 ook door  godsdi5/ige      
h]vorm+5 en h]s*epp+5 wordt de /rijd    
tuss*5  geloov5 en wet5 altijd sle*ts   
tijdelijk besle*t2 /e$s v]d]  s*rijdt de
 wet5s*ap voort en /e$s opnieuw moet dat
 tot conflict5  leid5 met het           
cons]vatieve gelo(4 ,zoo wekt dan de    
teg5/ell+  tuss*5 geloov5 en wet5--trots
 alle pr(etien van e5 eeuwig5 vr$e      
tuss*5 beid5--e5 /e$s t]ugke]5d51 e5    
/e$s opnieuw zi*  v]s*]p5d5 /rijd1 die1 
wijl hij 9 het wez5 van beid5 zijn grond
  heeft1 ook nooit voor go$ te besle*t5 
is4#bg    ,hi] ligt dan nu de practis*e 
taak d] ,religionsphilosophie1 en niet  
alle5 ha> taak als wet5s*ap1 maak ook de
 nauwe b& die ha> aan 't  lev5 v]b9dt en
 d5 di5/ di5 zij da>aan bewijz5 kan4    
,die taak is  niet om godsdi5/ te s*epp5
 ( d5 godsdi5/ te v]vang53 dat mag  zij 
niet en dat kan zij niet2 wijsge]5 zijn1

 trots ,nietzs*e1 ge5  s*epp5de         
p]soonlijkh$51 d]halve ook ge5          
godsdi5//i*t]s4 ,ma>  ev5m9 is het hun  
roep+ e5 godsdi5/ te v]nietig53 ook dat 
kunn5  zij niet1 dat is uitsluit5d de   
taak van e5 groot5 s*epp5d5 gee/1  die  
e5 nieuw5 godsdi5/ /i*t1 die de s*>5    
beveelt en als  wetgev] optre$t met de  
woord53 ,gij hebt gehoord dat tot de    
oud5  gezegd is--ma> ik zeg u60 ,ne51 de
 ,religionsphilosophie heeft als        
wet5s*ap 9 alle bes*eid5heid zi* tevr$5 
te /ell5 met niet me]  dan te tra*t5    
alle religieus gebeur5 en alle vorm5 van
 religie  psy*ologis* en hi/oris* te    
v]/aan en hun oorsprong 9 's m5s*5  wez5
 na te gaan3 zij is niet e5 soort       
metaphysica1#bh ma> vor alles           
religionspsy*ologie4    ,zoo kan ook zij
 de teg5/ell+ tuss*5 geloov5 en wet5 no*
 te  voors*ijn roep5 no* te niet do52   
ook kan zij niem& die p]soonlijk  tot   
het besef dez] teg5/ell+ komt en er     
welli*t ond] gebukt gaat1  d5 inn]lijk5 
/rijd besp>51 ma> zij kan er welli*t het

 k>akt]  van zonde aan ontnem51 en zoo  
to* ha> deel bijdrag5 tot d5 vr$e4      
,zek]1 wanne] wij d5 godsdi5/ tot       
voorw]p mak5 van hi/oris*e en           
psy*ologis*e ond]zoek+51 ontnem5 wij hem
 iets van de ong]epte  fris*heid van e5 
bloem3 9 het te$]e weefsel van ons      
gevoelslev5  grijpt de wet5s*ap met h>e 
v]/&elijke vrag5 na> het wa>om en  het  
hoe1 na> wa>heid en onwa>heid sle*ts met
 grove v+]s 94 ,zij  heeft sle*ts zw>t  
en wit op ha> palet en kan de fijne1    
friss*e  lev5skleur5 sle*ts gebrekkig   
we]gev54 ,dat is onv]mijdelijk4 ,en de  
religionsphilosophie beweegt zi*1 gelijk
 alle wet5s*ap1 9 de s*]pe  ijle lu*t d]
 hoog/e hoogt51 die niet i$]e5 kan      
v]drag54 ,ma>  wa> zij d5 godsdi5/ zuiv]
 wet5s*appelijk bes*\wt en zoekt te     
v]/aan1 v]ri*t zij to* iets voor het    
lev5 van dieg551 die na>  ha> will5     
lui/]51 en da>m$e voor het lev5 9 't    
algeme54 ,want  dat lev5 is v]vuld en   
v]s*eurd van die teg5/ell+ tuss*5       
geloov5 en wet51 en van het /rijdgewoel 

dat da>bij ont/aat1 van d5  haat die    
beid5 s*eidt en jeg5s elk&] onre*tva>dig
 maakt2 en vaak  s*ijnt het als( ge5    
v]zo5+ me] mogelijk is4 ,wanne] wij dan 
tra*t5 de teg5/ell+ van uit het wez5 d] 
/rijd5d5 als  psy*ologis* noodzakelijk  
te v]/aan1 kunn5 wij ha> weliswa> niet  
uit de w]eld en het lev5 van ons volk   
do5 v]dwijn51 ge5 9 de  diepte zoek5d en
 wor/el5d m5s*5k9d moeite en /rijd      
besp>51  ma> wij kunn5 er de erg]nis en 
d5 prikkel van willekeur en opzet1      
kwaadwilligheid en zonde aan ontnem52   
wij wakk]5 het vuur niet aan en  wij    
bluss*5 het niet1 ma> ontnem5 het zijn  
v]t]5de kra*t en  belett5 het onh]/elba>
 kwaad te do52 en le]5 dat er ook te    
midd5  van d5 /rijd sle*ts ene deugd is1
 v]draagzaamheid en g$uld4    ,zoo is   
ook het w]k d] religionsphilosoph5 niet 
ma> e5 spel van het  ges*]pt v]/&1 ge5  
l$ig wet5 alle5 om des wet5s wille4 ,ook
 zij  be/aat1 gelijk alle wet5s*ap1     
sle*ts om d] wille van d5 m5s*1 en  is  
e5 m$e-arbeid] aan het ruis*5de         

weefget\w van d5 tijd10 e5  arbeid voor 
het lev5 d] individu5 en voor het lev5  
van gans*e door  deze teg5/ell+         
behe]s*te en v]deelde volk]54#bi    ,dat
 het da>bij d5 religionsphilosoph5 niet 
&]s v]gaat dan &]5  wet5s*appelijk5     
!olog51 en ook zij ev5ze] om dez5 arbeid
 des  vr$es als booze ru/v]/oord]s word5
 bes*\wd1 da>ov] mog5 zij  zi* niet     
bekomm]53 dat is sle*ts ene d] vele     
bladzijd5 me]1  wa>op de lijd5sges*i$5is
 d] wet5s*ap is opgeteek5d4 ,ma> en  d+ 
hebb5 wij--niet voor ons1 ma> voor het  
lev51 dat de wet5s*ap  di5t1 en voor e5 
gezonde ontwikkel+ van dat lev51 /e$s   
we]  opnieuw te eis*53 dat de /rijd     
tuss*5 geloov5 en wet5 worde  uitgevo*t5
 op d5 bodem wa>op hij is ont/aan1 op d5
 bodem des  gee/es4 ,9 all]lei tijd5 en 
op all]lei plaats5 heeft het gelo( de   
w]eldlijke ma*t 9 d5 arm g5om51 en te   
hulp g]oep51 ( al?ans  zi* ga>ne lat5   
welgevall51 dat beloon+5 van welk5 a>d  
dan ook  op het gelo( w]d5 ge/eld1      
wa>door dit ook uit]lijk voordeelig en  

bege]lijk moe/ s*ijn54 ,dat da>door zon 
en w9d ongelijk w]d5  v]deeld en het    
wet5 9 sle*te positie g]aakte1 is da>bij
 niet het  erg/e3 d]gelijke moeilijkh$5 
zijn 9 het gee/elijk lev5 dikwijls  jui/
 e5 w9/ en h\d5 d5 vooruitgang to* niet 
teg54 ,ne51 wat  da>door wa>lijk alle5  
ges*aad wordt1 dat is het gelo( zelf4   
,geloov5 is iets heel inn]lijks en heel 
wa>a*tigs2 knoopt m5 er  uit]lijke      
voordeel5 aan va/1 dan wordt het zelf   
v]uit]lijkt en  onwa>a*tig3 ,het ,he]e1 
,he]e zegg50 is e5 k>ikatuur1 erg]1 is  
de  dood van alle diep en e*t gelo(4    
,en dan nog iets3 ons all5 z\ deze /rijd
 gemakkelijk] word5 gemaakt1  indi5 m5  
ons van jongsaf gele]d _h dat het bij d5
 godsdi5/ to*  t5 slotte niet aankomt op
 e5 zek] voor wa> h\d51 op e5ig]lei     
re*tgeloovigheid2 ma> dat de            
gelo(svoor/ell+5 eig5lijk sle*ts        
bijzaak zijn1 en m5 veele] moet kunn5   
vroom gevoel5 en vrij  d5k5--beid5      
tegelijk4#cj    ,hi] wordt1 na> ik me51 
9 ons godsdi5/ig ond]wijs en onze       

opvo$+ nog altijd veel v]zuimd4 ,( s*ade
 nog valt go$ te mak58  ,miss*i5 dat ook
 k5nis en held] d5k5 ov] godsdi5/ en    
godsdi5/ige d+51 inzi*t 9 het wez5 en   
ont/aan d] religie iets  kan bijdrag5   
tot to5ad]+ van we]szijd51 en dat ook   
hi] het woord  beve/igd zal word53 de   
wa>heid zal u vrij mak51--en alle5 de   
vrijheid kan u geheel wa> mak54         
,,d]de ,,ho(d/uk    ,de cultus als      
religieuze h&el+4 ,kun/ en godsdi5/4    
,godsdi5/ en  z$elijkheid4      ,gevoel 
wordt omgezet 9 beweg+ en h&el+ en wordt
 aldus motief3 op  deze psy*ologis*e wet
 maakt ook het godsdi5/ig gevoel ge5    
uitzond]+1 d]halve sluit zi* dan da>aan 
noodzakelijk e5 religieus  h&el51 de    
cultus1 aan4 ,en ook 9 het wez5 d]      
religieuze  voor/ell+51 9 ond]s*eid+ van
 de wijsge]ige1 ligt dezelfde  drang tot
 ,godsv]e]+4 ,gij zijt mijn ,god6 zegt  
de vrome1 en /elt zi*  da>m$e tot ,hem 9
 e5 p]soonlijke v]h\d+1 die na> uit+    
zoekt2  9 het ,*ri/5dom bijv4 9 de      
v]h\d+ van e5 k9d tot zijn5 ,vad]4      

,van welk5 a>d is nu dit h&el5 van d5   
godsdi5/ig5 m5s* met  betrekk+ tot zijn5
 ,god8 ,dat v]lang5 na> het one9dig--wij
 zag5  het re$s 9 het e]/e ho(d/uk--het 
kle$t zi* vooral 9 d5 vorm  van w5s*54  
,deze word5 de ,godheid voorgelegd en   
voor ha>  uitgesprok51 en zoo is t5 all5
 tijde het geb$ wel het gewi*tig/e      
ond]deel van d5 cultus gewee/1 't zij   
dan als smeekb$e ( na  v]hoor+ en       
v]vull+ van onze w5s*51 als dankgeb$4   
,nu is het  e*t] e5 g$a*te1 die als     
vanzelf uit onze m5s*elijke v]h\d+5  zi*
 na> vor5 dr+t1 dat i$]e di5/ b]u/ op en
 afhankelijk is  van e5 w$]di5/1 en zoo 
sloot zi* aldra aan het geb$ het (f]    
aan1 wa>door de m5s* aan ,god zijne     
dankba>heid wil bewijz5 ( hem  door e5  
di5/ van zijn kant gun/ig] voor zi* en  
de v]vull+  zijn] w5s*5 wil /emm51 op e5
 lag] trap van ontwikkel+ hem  zelfs    
dw+5 wil4 ,deze di5/ 0 e]/ natuurlijk e5
 uit]lijke daad1  het op(f]5 van e5     
kle9igheid1 om da>voor 9 de plaats iets 
groot]s te ontvang52 ma> langzam]h&     

groei5 (f]gave en  (f]+51 en t5 slotte  
br5gt m5 zelfs eig5 a>ds* geluk1 eig5   
lev5 t5 (f]--9 de ascese1 9 de          
zelfv]m9k+ en zelfop(f]+  koopt m5 het  
hoog/e go$ d] eeuwige zaligheid voor d5 
prijs van  a>ds* welzijn en a>ds* geluk4
 ,gans* en al v]9n]lijkt e*t]  wordt dit
 alles1 wanne] m5 als het e5ige ,gode   
welgevallige (f]  le]t erk5n5 de go$e   
daad1 d5 go$5 lev5sw&el1 de go$e        
gez9dheid1 en da>na> h&elt4    ,hoe     
natuurlijk deze ontwikkel+sgang ook moge
 s*ijn5 en al doet hij  zi* aan ons voor
 als en doorloop5de lijn1 ik gelo( to*  
dat zi*  da> nog iets tuss*5 s*uift4 ,de
 aan gevoel5s en a&o5+5 zi*  v]b9d5de en
 door deze te voors*ijn g]oep5 neig+5 en
 h&el+5  hebb5 ook nog e5 &] doel en e5 
&]e beteek5is3 het zijn  uitdrukk+s- en 
voor/ell+smiddel51 het zijn symbol51    
uit]lijke  teek55 voor iets inn]lijks1  
voor datg5e wat 9 mijn b9n5/e zi*       
afspeelt en voorvalt4 ,op dit           
symbolise]5 van het gevoel b]u/1 zooals 
bek5d is1 de halve ae/hetiek en de      

gans*e kun/4 ,ma> ook het  godsdi5/ig   
gevoel drukt zi* 9 zulke symbolis*e     
voor/ell+5 uit  en deelt zi* zoo aan &]e
 gevoel5s m$e4 ,zoo tre$t het religieuze
  h&el5 9 sam5hang hi] met het go$e en  
met de z$elijkheid1 g9ds  met het s*oone
 en met de kun/4    ,en zoo kunn5 wij   
dan drierlei soort ( ri*t+ 9 d5 cultus  
ond]s*eid53 e5 ego/is*-p]soonlijke-1 e5 
ae/hetis*e-1 en e5  z$elijke ri*t+4 ,9  
het beg9--m5 ta/ zek] niet v] mis wanne]
  m5 kortweg zegt dat dit /e$s het beg9 
is--9 het beg9 /aat alle  religieuze    
h&el5 9 di5/ van p]soonlijke w5s*54 ,m5 
wil van de  godheid iets v]krijg5 en    
w5dt zi* nu tot ha>--met smeekb$5 en    
(f]gav51 en als m5 zijne w5s*5 v]vuld   
ziet en dankba> ge/emd  is1 met         
dankgeb$5 en dank(f]s4 ,da>bij hangt het
 af van de hoogte  van bes*av+ en       
ontwikkel+1 van datg5e wa>aan m5 zi*    
wijdt en  wa>9 m5 belang /elt1 en niet  
het m9/ ook re$s hi] van het  z$elijk   
oordeel en de z$elijke hoogte van hem   
die bidt1 welk5 inh\d  deze w5s*5 hebb51

 die hij aan zijn5 ,god k5ba> maakt1 en 
hoe hij  zi* de v]vull+ en v]hoor+ ervan
 voor/elt4 ,wij mod]ne m5s*5  zijn      
spo$ig g5eigd1 d5 kr+ ze] nauw te trekk5
 en alles wat ons  vreemd en ong]ijmd ( 
goddeloos en godsla/]lijk voorkomt1 voor
  toov]ij en bijgelo( uit te mak54      
,da>om is het altijd go$1 nog e5s  we]  
aan ,lu!r te h]9n]5 en aan de wijze     
wa>op hij soms teg5ov]  zijn5 ,god /ond1
 bijv4 9 d5 tijd to5 ,melan*ton         
doodelijk ziek 04  ,allhi]0 zoo v]telt  
hij lat] zelf1 muszte mir uns] ,h]re    
,gott  h]halt54 ,d5n i* w>f ihm d5 ,sack
 vor die ,?re und rieb ihm die  ,ohr5   
mit all5 ,v]heiszung5 des ,gebets1 das  
da mszte erhret w]d51  die i* aus d]    
heilig5 ,s*rift zu erzhl5 wuszte1 dasz  
er mi* mszte  erhr51 wo i* &]s se95     
,v]heiszung5 trau5 sollte04 ,tre$t 9    
deze ruwe uit+ t5 slotte ook sle*ts     
,lu!rs besef van de  onmisba>heid van   
,melan*ton voor zijn w]k aan d5 dag1 di5
 hij op  deze wijze gelo(de door geb$   
aan d5 dood te moet5 ontrukk51 vom      

,tode erbet50 zooals hij zelf zegt1 zoo 
ligt da>9 aan d5 &]5 kant  to* ook iets 
van die--na> onze begripp5--bijgeloovige
 me5+ van e5  lag]5 trap van religie1   
dat de m5s* ,god door zijn geb$5 en (f]s
  als 't w>e dw+5 kan1 hem t] wille te  
zijn4#ca ,hoe &]s kl9kt  dan het geb$   
van ,jezus 9 d5 h( van ,ge?semane3      
,vad]1 indi5 het  mogelijk is1 laat deze
 dr9kbek] aan mij voorbijgaan2 do* niet 
gelijk  ik wil1 ma> gelijk gij wilt40   
7,mat!us #bf74 ,hi] zi5 wij ook e]/  d5 
zoo natuurlijk5 w5s*1 dat het lijd5 en  
/]v5 hem bespa>d  mo*t blijv51 ma> dan  
komt de b]u/+2 niet mijn wil1 ma> uw wil
  ges*i$e6 ,en ev5zoo kl9kt het 9 de b$e
 all] b$51 9 het ,onze  ,vad]1 dat      
altijd nog s*oon en he]lijk is als op d5
 e]/5 dag1 en  dat 9 ge5 k]k ooit t]    
w]eld1 zooals de ,apo/olis*e            
,gelo(sbelijd5is01 e5 voorw]p van twi/  
en /rijd is gewee/3 ,uw wil  ges*i$e6   
,zoo le]t ,jezus ons bidd54    ,ma> da>9
 ligt tev5s ook het antwoord op de me]  
dan al het &]e  klemm5de vraag na> de   

mogelijkheid van geb$sv]hoor+4 ,de      
noodzakelijke voorwa>de voor het geb$ is
 het gelo( dat er e5 ,god is1  die mij  
hoort en die mijn geb$ v]hoor5 kan en   
wil4 ,9 dat v]tr\w5  wordt geb$54 ,ma>  
zelfs wa> wij nog /aan op religieuz5    
bodem1 hoe  vaak wordt dit v]tr\w5      
ges*okt3 jui/ dat wa> wij het dr+5d/ om 
smeekt51 het wordt ons dikwijls niet    
ges*onk52 zij die ons di]ba>  zijn1 om  
wi] beh\d wij bad51 zij /]v5 to*2 het   
dreig5d ongeluk1  wa>van we smeekt5 dat 
het ons mo*t voorbijgaan1 het komt to*  
ov]  ons4 ,en 9 tijd5 van oorlog1 als   
beide p>tij5 d5zelfd5 ,god  aanroep5 en 
om ov]w9n+ bidd51 kan to* sle*ts e5 van 
beid5 op  v]hoor+ zijn] geb$5 rek554    
,da>bij komt e*t] ook hi] w$]om  bij    
voortga&e ontwikkel+ van wet5s*appelijk 
inzi*t het besef van  de                
noodzakelijkheid van al wat ges*i$t1 d5 
gans*5 loop d] natuur1  en de ov]tuig+  
van e5 zelfde noodzakelijkheid 9 d5 gang
 d]  ges*i$5is en d5 loop van het lot4  
,ook de vrome gelo(t 9 onze dag5  nog   

sle*ts aan wond]5 9 het v]l$51 niet me] 
9 teg5woordige  wond]52 en de           
an?ropomorphis*e voor/ell+1 dat ,god z\ 
zijn te  beweg5 tot v]&]+ van het       
onv]&]lijke1 dat wij invlo$ op hem  z\d5
 kunn5 uitoef55 als op e5 m5s*1 beg9t   
bij ons zond]  twijfel te v]dwijn54     
,re$s ,s*lei]ma*] noemt deze voor/ell+  
e5  ov]gang tot het magis*e4#cb         
,da>om is m5 9 d5 /rijd ov] de          
v]hoorba>heid des geb$s me] en  me]     
t]uggegaan tot de psy*ologis*e1         
subjectieve beteek5is4 ,deze  wordt     
voore]/ bepaald door d5 inh\d van het   
geb$4 ,god1 d5  ,one9dige ov]/elp5 met  
al mijn kle9e p]soonlijke aangeleg5h$5  
en  w5s*51 is da>9 ge5 teg5spraak8 ,het 
goddelijke 9 di5/ /ell5  van mijn e9dig 
ik1 en v]lang5 dat met mij e5 uitzond]+ 
gemaakt1  om mijn5twille alles v]&]d    
wordt1 is dat wa>lijk vroom8 ,is dat    
zi* absoluut afhankelijk gevoel5 van d5 
,one9dige1 en zi* tot ,hem  v]heff52 is 
het niet veele] zi* zelf tot he] van 't 
heelal will5  mak5 en da>bij to* aan het

 e9dige v]bond51 9 de e9digheid /ek5    
blijv58 ,en zijn niet vele van die 9 't 
geb$ tot uit+ kom5de  p]soonlijke w5s*5 
dwaas en kortzi*tig1 vaak e*t ego/is* en
  sle*t8 ,en da>mee wilt gij e9dige m5s*
 dan tr$5 voor uw5 ,god8  ,zoodra dit   
besef 9 d5 vrom5 m5s* wakk] wordt1 zal  
er e5  v]&]+ en l\t]+ kom5 9 al zijne   
w5s*5 en b$51 en het  gans*e k>akt] van 
het geb$ gewijzigd word5 en e5 &]51     
hoog]5  en fijn]5 vorm moet5 aannem54 ,9
 zijn vroeg]5 vorm bleef het geb$  aan  
het e9dige gebond51 ma> de godsdi5/ moet
 jui/ bov5 het  e9dige uit ons opvo]5   
tot de sfe] van het ,one9dige4    ,en   
da>9 ligt het twe$e1 dat tre$t 9 de     
plaats d] v]hoor+ van  e5 bepaalde b$e4 
,ligt re$s1 wanne] het h>t ov]vol is1 9 
het zi*  kunn5 en zi* mog5 uitsprek5    
iets dat ru/ig en /il maakt1 volkom5    
/]kte en troo/1 bemo$ig+ en l\t]+ s*5kt 
e]/ die religieuze  /emm+ des h>t5      
wa>bij de m5s* zi* voelt opgehev5 en    
g$rag5  door e5 groote en alomvatt5de   
ma*t4 ,jui/ wanne] de vrome zijne       

aangeleg5h$5 en w5s*5 n$]legt voor d5   
troon des ,one9dig5 en  al zijne zorg5  
w]pt op d5 ,he]1 le]t hij ze zi5 9 d5   
one9dig51  eeuwig5 sam5hang1 di5 to* e5 
enkel e9dig m5s* niet &]s mak5  kan en  
ook niet &]s will5 mag4 ,en zoo kan de  
bidd5de m5s* ook1  afgezi5 van alle     
v]hoor+1 /ille1 vrome b]u/+ en ov]gave1 
mo$  en kra*t uit zijn geb$ putt54      
,ma> al erk5n5 wij da>9 ook e5 ze] reele
 w]k+ van het geb$1  de vrome kan zi*   
to* het gelo( aan e5 &]soortige         
w]kelijkheid1  aan de w]kelijke v]hoor+ 
er van niet lat5 ontroov52 hij zal jui/ 
da>9 altijd v9d5 de kra*t van het geb$  
en de kra*t tot het geb$2  ma> aan d5   
&]5 kant zal hij da>bij ook altijd we]  
geva> loop51  zijn5 ,god ook zulke      
p]soonlijke w5s*5 voor te legg5 en te   
toon51  ( aan hem te v]twijfel51 wanne] 
ze niet v]hoord word54 ,jui/ omdat  bij 
die subjectieve w]k+ voor hem het gelo( 
aan de v]hoor+ des  geb$s m$e e5        
bepal5de factor is en hij de beteek5is  
van het geb$  zoekt buit5 zi* 9 plaats  

van 9 zijn eig5 b9n5/e1 v&a> jui/1      
wanne] die hulp van buit5 uitblijft1    
soms dat kle9mo$ig  v]twijfel51 soms ook
 die vurig oplaai5de ,prome!us-/emm+1   
door  ,goe! zoo geweldig uitg$rukt 9 de 
v]z53        ,als( hi]bov5 w>e      ,e5 
oor dat hoorde na> mijn kla*t1      ,e5 
h>t als 't mijne1      ,dat zi* erb>mde 
om mijn5 nood6    ,van p]soonlijke w5s*5
 gaat het geb$ uit en ke]t t5 laat/e w$]
  t]ug tot het vrome gevoel van         
afhankelijkheid en ov]gave aan d5 wil   
en de bes*ikk+ van d5 ,one9dige en d5   
van ,hem afhankelijk5  w]eldloop4 ,e5   
&]5 weg neemt de cultus op d5 twe$5     
trap1 di5  ik d5 ae/hetis*5 noemde4 ,bij
 d5 vooruitgang d] bes*av+ tra*t  alles 
wat de m5s* doet1 zijn gewoont5 en      
gebruik51 zi* 9 bepaalde1  s*oone vorm5 
te kle$51 en zoo volgt ook de religieuze
  cultu%&el+ als c]emonie en ritus deze 
algeme5e zu*t na>  v]$el+ en na> de     
vreugde van het s*oone4    ,ma> de      
v]wants*ap tuss*5 cultus en kun/1 tuss*5
 het religieuze  en het ae/hetis*e is e5

 nog veel int5siev]e1 heeft nog veel    
diep]  grond4 ,het religieuze gevoel    
is--wij zag5 het re$s--van d5 aanvang af
  aan het ae/hetis* gevoel van het      
v]hev5e t5 ze]/e v]want1 en op  zek]e   
oog5blikk51 bijv4 bij d5 aanblik van het
 geweldig groots*e  van e5 hooggeb]gte (
 de one9dige /ilte des hemels1 zal het  
moeilijk  zijn te ond]s*eid5 en vaak van
 kle9e individueele nuances en          
toevallige indruksv]s*uiv+5 afhang51 (  
wij ons gevoel als e5  godsdi5/ig ( als 
e5 ae/hetis* moet5 bes*\w51 ( e5        
d]gelijke  aanblik ons ae/hetis* v]hev5 
( religieus ple*tig /emt4 ,en dan--de   
fantasie s*ept zo[el de beeld5 d]       
goddelijke one9digheid1 als de  one9dige
 s*oonheidsideal5 d] kun/4    ,jui/     
omdat de godsdi5/ige voor/ell+5 w]k d]  
fantasie zijn en  zij zi* altijd 9      
beeld5de taal en g$a*t5 zoek5 te uit51  
zull5  deze beeld5 ook /e$s e5 zek]e    
ae/hetis*e wa>de hebb5 en word5  zij bij
 voortga&e en zi* v]fijn5de bes*av+ ook 
9 dit opzi*t  /e$s me] volmaakt1 9 hun  

gelijk5is met 't m5s*elijke /e$s        
ideal]1 /e$s v]hev5] en s*oon]4    ,zoo 
wordt het dan vanzelfsprek5d1 dat de    
godsdi5/ de kun/ 9 zijn5  di5/ neemt en 
dat de kun/1 ev5ze] als de wet5s*ap1    
zo[el 9 't  beg9 als lat] nog1          
groot5deels religieuze kun/ is4 ,bij    
tijd5 hebb5  dan ook alle kun/5 voor    
religieuze doele9d5 g$i5d1 zelfs de     
danskun/4 ,dit gebeurde niet alle5 9 de 
,grieks*e kor51 ook ,david  dan/e01 to5 
de ark des v]bonds 9 ,j]uzalem w]d      
b9n5gehaald1 uit  alle ma*t voor d5     
,he]0 7,,ii ,samuel #f74 ,vroeg] ( lat] 
ev5wel  tre$t ook hi] het               
diff]5tier+sproces aan d5 dag1 de kun/  
zoekt  zi* van d5 godsdi5/ los te mak51 
te emancipe]51 en het gelukt  sle*ts    
zeld5 ha> w$]om da>aan te v]b9d54 ,de   
god5 word5 we]  m5s*51 het vrij en zuiv]
 m5s*elijke tre$t 9 de plaats van het   
conv5tioneele d] religieuze pla/iek en  
s*ild]kun/2 de mo$] ,gods  wordt het    
beeld van het eeuwig vr\welijke1 van de 
m5s*elijke maagd (  mo$]4 ,de ,griek5   

vo]d5 hun tooneelvoor/ell+5 op t] e]e   
van d5  ,god ,dionysus 7,bac*us71 het   
,duits*e drama is als ,passiespel 9 d5  
di5/ d] k]k ont/aan2 en groote          
wa>s*ijnlijkheid heeft de g$a*te  dat 9 
d5 cultus vaak e5 dramatis*e naboots+   
moet word5 gezi5 van  het 9 de natuur   
zelf gezi5e en beleefde goddelijke      
lev54#cc ,wanne]  da>5teg5 h$5 t5 dage  
de pog+ wordt g$aan om de ,lu!rspel5 e5 
me] religieus k>akt] te gev5 en de      
toes*\w]s da>bij als  geme5te0 te       
beh&el51 dan v9d5 wij da> iets 9 van    
wansmaak (  nem5 er zelfs aan/oot       
aan--natuurlijk niet aan het /uk1 ma>   
aan de voor ons volkom5 ongepa/e v]b9d+ 
van !at] en  godsdi5/oef5+4 ,de b\w van 
groote domk]k5 en ka!dral5 9 de         
,middeleeuw5 w]d 9 groote religieuze    
gee/drift ond]nom52 ma> het  is e5      
romantis* ond+1 om deze /emm+ nu w$]    
kun/matig te will5  opwekk5 en de oog5  
te sluit5 voor het feit1 dat het nu veel
 me]  ae/hetis*e belang5 zijn1 die het  
mogelijk mak5 dat zij 9 onz5 tijd  word5

 voltooid1 ev5als het ov]weg+5 van /ijl 
en ge5 religieuze  g$a*t5 zijn die onze 
huidige b\wmee/]s leid5 bij hunne       
k]kontw]p54    ,het he*t/ en innig/     
blijft 9 d5 cultus altijd de muziek met 
d5  godsdi5/ v]bond52 het               
geme5s*appelijk gezang is da>van wel de 
e5v\dig/e en zuiv]/e vorm4 ,het         
triomphli$ d] prote/ants*e k]k  ,e5 va/e
 bur*t is onze ,god0 v]vult ons telk5s  
we] opnieuw van di5  oud5 krijg%aftig5  
,lu!rgee/ en doet iets van de religieuze
 /emm+  uit di5 e]/5 groot5 tijd d]     
h]vorm+ ma*tig 9 ons opkl9k54  ,da> van 
alle kun/5 de muziek de mee/            
onmiddellijke en zuiv]e  gevoelskun/ en 
d]halve de diep/e is1 is zij wel bij    
uit/ek ges*ikt  en als van nature be/emd
 om de religieuze gevoel5s te v]tolk54  
,ma>  jui/ omdat zij de diep/e all]     
kun/5 is1 is zij niet tev5s de mee/     
held]e en kl>e4 ,ook zij v]mag niet het 
onuitsprekelijke uit te  sprek501 v&a>  
niet zeld5 op dit gebi$ e5 vaag dwep5   
met  gevoel5s1 wa>bij m5 zelf onzek]    

blijft ( het re$s religieus ( nog       
ae/hetis* is4 ,ze] duidelijk is dat te  
zi5 aan het groot] nadruk  legg5 op het 
muzikale elem5t 9 onz5 prote/ants*5     
e]$i5/4 ,m5  hoopt door deze muzikale   
v]rijk+ onz] liturgie de me] bes*aafd51 
die van de k]k v]vreemd zijn1 we] voor  
ha> te w9n54 ,want alle5  voor die      
ontwikkeld51 niet voor het volk zijn    
d]gelijke muzikale  uit+5 9 d5 cultus   
be/emd2 het prote/ants*e volk wil er    
blijkba>  niet van wet51 v]zet zi* zelfs
 teg5 deze wijze om de m5s*5 te  pakk504
    ,ma> ik gelo( dat het ook bij de    
ontwikkeld5 zijn doel mi/4 ,wat onze    
tijd 9 de muziek produce]t1 is niet me] 
religieus1 en zoo neemt m5  zijn        
toevlu*t tot de klassieke k]kmuziek van 
vroeg] tijd51 ma>  drijft zoo e5        
ae/hetis* spel met de gevoel5s1 die 9   
die oude muziek  hun uitdrukk+ vond5 en 
to5 wa>a*tig w>51 het nu e*t] niet me]  
zijn4#cd    ,de godsdi5/ is e*t] niet   
spel en kun/1 ma> ern/ en lev51 heeft   
niet met vroeg]e ma> met teg5woordige   

gevoel5s te do54 ,de k]k moge  wel      
toezi5 ( zij 9 ha> eig5 belang h&elt1   
wanne] zij d5 ern/  des godsdi5/ig5     
lev5s helpt v]slapp5 en omzett5 9 spel  
en  g5ot1 en 9 de plaats van e5         
godsdi5/ige w]eld1 wa>9 m5 gelo(t1  e5  
s*ijnw]eld /elt1 die m5 ae/hetis* g5iet5
 wil4 ,da>teg5ov]  doe m5 ge5 b]oep op  
die beke]d501 die aangetrokk5 door de   
s*oonheid en het kun/elem5t 9 d5        
ka?oliek5 cultus1 van het  prote/antisme
 tot het ka?olicisme zijn ov]gegaan1 als
 ( de  prote/ants*e k]k voor dezulk5 ha>
 e]$i5/ z\ moet5 v]&]5  en me]          
aantrekkelijk mak5 om da>door afval te  
voorkom54 ,ik betwijfel  ( de ka?olieke 
k]k als godsdi5/ige in/ell+ jui/ aan    
dez5 veel  zal w9n54 ,zulke m5s*5 zijn1 
de ges*i$5is le]t het ons1 9            
w]kelijkheid altijd romantis* aangelegde
 natur5 gewee/4 ,ma> d5  romantis*      
gez9de is het met niets heilige ern/1   
voor hem is het lev5  spel en g5ot2 ma> 
da>om blijft hij ook sle*ts aan de      
buit5zijde van  d5 ka?oliek5 e]$i5/1    

ziet niet da>a*t] en da>bov5 d5 diep5   
heilig5 ern/1 voelt di5 zelfs welli*t   
als e5 drukk5d5 la/1 di5  hij er helaas 
nu e5maal bij op toe moet nem52 ge5     
godsdi5/ige  ov]tuig+ heeft bij hem dez5
 omke] te weeg gebra*t1 ma> het         
ontbrek5 da>van heeft hem de beteek5is  
en het gewi*t van zijn daad  do5        
voorbijzi54 ,en zoo is dan ook die      
romantis*-ae/hetis*e  gevoelsv]fijn+ 9  
het mod]ne ,prote/antisme vol/rekt ge5  
bewijs  van kra*t en h]lev+ op          
godsdi5/ig gebi$1 e]d] omgeke]d e5      
teek5 van religieuze v]slapp+ en v]>m+1 
die m5 door /e$s  /]k] prikkels tra*t op
 te heff51 en wa>a*t] zi* to* hoog/5s   
sle*ts e5 religieus aanvoel51 ge5       
wa>a*tig en gezond godsdi5/ig  gevoel   
v]b]gt4#ce    ,en da>om komt het mij    
voor1 hoe p>adox dat ook moge kl9k51 dat
  godsdi5/ en ae/hetica het innig/      
sam5gaan niet 9 de s*oonheid d]  kun/   
die to* altijd 't w]k van m5s*5h&5      
blijft1 ma> 9 de  s*oonheid d] natuur4  
,de w]eld is s*oon6 ,het s*oone is e5   

symbool3 op5ba>t zi* dan niet  9 de     
s*oonheid d] natuur1 iets hoog]s1 iets  
one9digs1 iets  goddelijks ( hoe gij het
 noem5 wilt8 ,mij is dit ae/hetis*      
oordeel  altijd als het /]k/e bolw]k e5]
 pan!/is*e w]eldbes*\w+  voorgekom51 en 
da>om kan ik m$egevoel5 met h5 die klag5
 dat de  k]k heeft nagelat5 d5 z9 voor  
e5 religieus v]/aan d] natuur te  wekk5 
en hun oog5 te op55 voor het goddelijke 
9 de natuur4 ,het  hangt sam5 met het   
k>akt] van d5 oud5 *ri/elijk5 godsdi5/1 
met  zijn aan z9n5 en natuur vij&ig5    
gee/1 dat dit middel tot opvo$+  van d5 
godsdi5/ig5 z9 ongebruikt bleef1 en de  
g$a*te van e5 ,god  9 de natuur0 bijna  
als e5 brok heid5dom1 als pan!/is*e     
kett]ij  v]afs*uwd w]d4    ,t5 deele    
ges*i$de dat--ik weet dat wel--met 't   
oog op z$elijke  belang52 en bov5di5 is 
het tijd dat wij ons w5d5 tot dez5      
hoog/5  en belangrijk/5 trap van        
religieuze ontwikkel+ en gaan sprek5 ov]
  het religieuze lev5 als van z$elijke  
wa>de4 ,ook hi] kunn5 wij al  dadelijk  

vrag5 ( 9 d5 godsdi5/ van huis uit e5   
z$elijk elem5t  ligt4#cf ,deze vraag is 
dikwijls beve/ig5d beantwoord en het is 
nog  sle*ts e5 kw>teeuw gel$5 dat       
,rauw5h(f 9 zijn voortreffelijke        
,wijsbege]te van d5 godsdi5/0 de religie
 en ha> ont/aan tra*tte  te b9d5 aan het
 ontwak5d z$elijk bewu/zijn1 het        
pli*tsbesef als  grondslag en het gelo( 
aan e5 z$elijke w]eldorde als wez5 van  
het  godsdi5/ig gelo( teek5de4 ,ma> zoo 
e5v\dig zijn deze d+5 to*  niet4 ,zek]1 
het is wa>1 dat de vrome van d5         
,one9dige zegt3 dat is  mijn ,god1 en   
zi* tot ,hem 9 e5 p]soonlijke betrekk+  
/elt1 die als  zoodanig ook e5 z$elijke 
v]h\d+ is4 ,ma> m5 b$5ke wel3 deze      
z$elijk-p]soonlijke betrekk+ kan e5     
z$elijk go$e-1 ma> kan  ev5go$ e5       
z$elijk v]ke]de en sle*te zijn4 ,die    
an?ropomorphis*  g$a*te ,god wordt bijna
 als e5 m5s* beh&eld1 en zoo hij        
g$egrade]d wordt tot di5a> van mijn     
ego/is*e w5s*51 to*  /ellig niet z$elijk
 go$ beh&eld4 ,dat is het onz$elijke1   

dat wij 9  bijgelo(1 toov]kun/ en magie 
hebb5 te be/rijd5 en dat ons  duidelijk 
toont hoe ond] d5 dekmantel van godsdi5/
 niet /e$s en  uitsluit5d go$ geh&eld   
wordt4    ,9 de twe$e plaats e*t] ligt  
ook 9 het godsdi5/ig gevoel zelf  iets1 
dat1 ev5als met het ae/hetis*e gevoel   
van v]hev5heid1 zoo ook  van nature met 
het z$elijke v]want is4 ,gevoel van     
afhankelijkheid  leidt noodzakelijk tot 
deemo$2 en dat opgaan 9 en zi* v]heff5  
tot  d5 ,one9dige heeft iets bemo$ig5ds 
en v]hev5s1 iets l\t]5ds dat  aan de    
ka?>sis0 7re9ig+7 als w]k+ d] trag$ie   
h]9n]t4 ,en  wanne] 9 d5 cultus van di5/
 en w$]di5/ sprake is1 dan is  da>m$e   
ook gegev5 iets als e5 gevoel van       
v]pli*t+2 ge5 wond]  dan ook dat nu     
omgeke]d e5 zoo nu*t] man als ,kant1#cg 
wanne] hij  ov] d5 pli*t komt te sprek51
 het h>t wijd op5gaat1 e5 gevoel van    
v]hev5heid hem bevangt en hij g]aakt 9  
e5 soort religieuze  gee/v]vo]+4 ,en    
e9delijk zal m5 bov5al moet5 toegev51   
dat de  godsdi5/ vaak z$elijk v]heff5d  

heeft gew]kt en nog w]kt1 dat met  "n 9 
de godsdi5/5 die op e5 /i*t] t]uggaan1  
deze /i*t]s  /e$s ook wetgev]s en le]>5 
e5] nieuwe en hoog]e moraal zijn  gewee/
 en dat 9 d5 naam dez] nieuwe moraal    
veel groots en go$s 9  de w]eld is      
v]ri*t4 ,ma> ook de door de fantasie    
ges*ap5  godsideal5 d] natuurgodsdi5/5  
w]d5 9 de loop d] tijd5 drag]s  en      
voorbeeld5 van z$elijke volmaak!id1     
wa>aan m5 tegelijk kan zi5  hoe de      
godsdi5/ jui/ 9 zijn z$elijk k>akt]     
afhankelijk is van de  voortga&e moreele
 bes*av+ en ontwikkel+ zijn] belijd]s4  
,zoo is  dan ook nu ond] ons voor vele  
m5s*5 de z$elijkheid gebond5 aan en  als
 beslot5 9 hun godsdi5/3 als k9d]5 w]d  
ons de moraal 9  religieuz5 vorm1 ond]  
religieuze autoriteit gele]d en het is  
uit  religieuze motiev51 om d] wille van
 ,god en de zaligheid hunn] ziel1  dat  
vel5 het go$e g$aan en de z$elijke      
gebod5 gehoorzaamd hebb54  ,en omgeke]d 
is e5 bewijs voor dez5 nauw5 sam5hang1  
dat 9 tijd5  van kwijn5de belang/ell+   

inzake d5 godsdi5/1 als de religieuze   
voor/ell+5 en ov]tuig+5 onzek] dreig5 te
 word5 en 9 bre$e  kr+5 de va/heid van  
het gelo( v]lor5 gaat1 vel5 zi* met     
volle  bewu/heid en opzettelijk tot de  
praktijk w5d54 ,wat beteek55 nog  dogma 
en belijd5is8 't praktis*e *ri/5dom is  
da>van onafhankelijk1  dat is de        
ho(dzaak en da> komt het op aan 9 ons   
gelo(10 zoo sprek5  jui/ h$5 t5 dage    
vel54    ,ik betwijfel e*t] ( deze wijze
 van v]d$ig+1 ( zoo gij liev]  wilt1 dit
 v]vlu*tig5 van d5 godsdi5/ tot         
z$elijkheid en religieus  moralisme wel 
ze] jui/ gezi5 en d5 godsdi5/ nuttig is4
 ,practis*  ,*ri/5dom1 godsdi5/ als     
moraal--dat kan op tweerlei wijze g$a*t1
  van twee gezi*tspunt5 uit als doel en 
als norm d] religie word5  ge/eld1 is   
e*t] 9 beide gevall5 niet onb$5kelijk4  
,de oud]e1 me] =meele opvatt+ van       
religieus moralisme is deze1 dat  het   
z$elijke1 door de religie gekweekt en   
ov]gelev]d1 ond] goddelijk  gezag       
ge/eld1 en door d5 /i*t] d] religie als 

goddelijke  op5b>+ ons gele]d en        
opgelegd is1 ( zooals ,kant het         
uitdrukt3  godsdi5/ is de k5nis van alle
 onze pli*t5 als goddelijke gebod501    
wat hij dan nog aanvult met de g$a*te   
dat alles1 wat de m5s* nog  me5t te     
kunn5 do5 buit5 en behalve e5 go$5      
lev5sw&el1 om ,gode  welgevallig te     
zijn1 bloot godsdi5/ige s*ijn en v]ke]de
 godsdi5/  is4 ,m5 z\ welli*t kunn5     
me551 dat dat e5 ze] welkom r$middel  0 
om uit de moeilijkh$5 te g]ak51 zoo     
bijzond] ges*ikt om d5  /rijd tuss*5    
geloov5 en wet5 te beindig54 ,en        
ind]daad hebb5  vel5 vr$e da>bij als e5 
gemakkelijke oploss+4 ,ma> zoodra m5    
s*]p] toeziet1 kom5 to* ook hi]         
moeilijkh$5 aan d5 dag van  all]lei a>d4
 ,de z$elijkheid wordt hi] gegrond op d5
 godsdi5/1 en  wel niet op godsdi5/ig   
gevoel1 ma> op het godsdi5/ig d5k51 op  
dogma en gelo(3 ,god de z$elijke        
wetgev]1 ,jezus ( ,mozes ( wie dan de   
drag] en /i*t] van het nieuwe zij1 deg5e
 die d5 goddelijk5 wil  k5t en g]oep5 is

 ha> ons mee te deel54 ,v&a> e*t] al    
heel  spo$ig e5 zek]e b5ep5heid 9 deze  
religieuze moraal1 die sle*ts  erk5n5   
wil wat ha> /empel draagt1 en het lief/ 
to* sle*ts ha>  z$ele] wil br5g5 aan    
eig5 gelo(sg5oot54 ,en aan d5 &]5 kant1 
wanne] die voor/ell+5 omtr5t ,god en e5 
goddelijk5 wil1 als ons  gelo( aan de   
wond]ba>lijke en bov5natuurlijke v]h\d+ 
van d5  /i*t] tot de ,godheid en aan    
zijn volmaakte k5nis van ha> wil beg9t  
te wankel51 dan v]lie/ da>m$e de ond]   
dat gezag ge/elde moraal  ha> h\va/ en  
ha> uitw5dige gelo(wa>digheid en wordt  
zoo zelf ook  onzek] en wankel4 ,dat dat
 ge5 ijdele waan1 ge5 bloot b$a*te      
consequ5tie is1 toont wel e5 blik op het
 lev5 om ons he54 ,wa> de  z$elijkheid  
aan 't gelo( gebond51 op 't gelo( geb\wd
 01 da> is  met dit laat/e ook het      
z$elijk besef v]bleekt en door twijfel+5
  aan het wankel5 gebra*t1 om te zegg5  
weggevaagd3 de godsdi5/ige  crisis e5   
z$elijke crisis t5 gevolge4    ,ma> t5  
slotte blijkt het ook pr9cipiel         

b$5kelijk z$elijke vrag5  en bij zijn   
lev5/aak van e5 autoriteit1 al is het   
dan de hoog/e1  afhankelijk te mak54    
,k9d]5 zijn go$1 wanne] zij gehoorzaam  
en  volgzaam zijn1 en zoo is ook        
begrijpelijk hoe het ,g]maans*e volk zi*
  9 zijn k9d%eid door de k]k als draag/]
 e5] hoog]e cultuur1 door  e5 uitw5dig  
gezag aan d5 leib& liet vo]54 ,de       
k]kelijke  casu/iek is de moraal d]     
onzelf/&ig52 de bie*t/oel s*]pt hun     
gewet5 niet1 ma> tre$t er voor 9 de     
plaats4 ,alle opvo$+ e*t] is  opvo$+ tot
 vrijheid1 ook de k]kelijke en          
godsdi5/ige1 t5m9/e  zoo behoorde het te
 zijn2 en da>om komt t5 slotte met      
noodzakelijkheid  en re*t 9 de plaats d]
 !onomie1 de erk5n+ van e5 goddelijk5   
wetgev]1 de autonomie1 de z$elijke      
zelf/&igheid1 wa>voor ,kant zi*  zoo    
kra*tig heeft uitgesprok54    ,da>9 ligt
 e*t] tev5s het twe$e me] zakelijke     
argum5t teg5 de  nauwe v]b9d+ van       
godsdi5/ en moraal4 ,wanne] de m5s* het 
go$e  doet omdat ,god het beveelt1 als  

het go$e go$ is1 omdat ,god het zoo     
wil1 wat zijn dan de motiev5 van het    
z$elijke8 ,ov]al 9 d5  godsdi5/ en de   
godsdi5/ige moraal v9d5 wij de g$a*te en
 de  belang5 onz] zaligheid voorge/eld  
als z$elijk opwekk5de en b9d5de  kra*t4 
,da>teg5ov] 0 het /rev5 van ,kant's     
/r5ge moraal om elke  g$a*te aan eig5   
geluk en welzijn als e5 v]ontre9ig+ van 
het  z$elijke en het go$e van de motiev5
 van het h&el5 v]re te h\d5  en geheel  
uit te sluit54 ,ma> wanne] wij ook niet 
zoo v] gaan en  kunn5 gaan als hij1 en  
de zorg voor ons geluk0 7eig5lijk e5    
fataal  woord671 het ,eudaemonisme als  
volkom5 g]e*tva>digd en noodzakelijk  9 
het z$elijk lev51 m$e erk5n51 dan wordt 
to* door de  p]soonlijke v]h\d+ van d5  
m5s* tot zijn ,god1 9 de religieuze     
moraal het g]e*tva>digde v]lang5 na>    
zaligheid bijna ev5  noodzakelijk en    
onv]mijdelijk v]m5gd met de             
ong]e*tva>digde zu*t  na> loon1 e5 go$e 
lev5sw&el wordt bes*\wd als e5 bijzond]e
  prae/atie1 e5 (f]1 en zoo is dan ook  

de onz$elijke g$a*te van de             
v]di5/elijke en ov]v]di5/elijke w]k5 op 
godsdi5/ig5 bodem  ont/aan4 ,nog        
duidelijk] e*t] spreekt hi] iets &]s4   
,jui/ hi]  komt de vrome zelf voor e5   
probleem te /aan1 wa>bij zijn gelo( aan 
het wankel5 wordt gebra*t3 hij ziet1 hoe
 de re*tva>dige vaak lijdt  en          
ongelukkig wordt1 t]wijl het d5         
goddelooze go$ gaat3 hoe is dat te      
rijm5 met de g]e*tigheid ,gods1 met het 
gelo( aan e5 voorzi5igheid1  e5         
goddelijke w]eldleid+8 ,gij weet1 hoe   
deze vraag d] !odicee 9  het boek ,job  
is opgeworp5 en van alle kant5 bezi51   
hoe t5 slotte  e*t] de s*rijv] zi* moet 
b]oep5 op de ondoorgrondelijkheid d]    
goddelijke wij%eid en h>e raadsbesluit54
 ,9 't ,*ri/5dom is dat  &]s3 da> wordt 
het v]lang5 na> zaligheid1 dat hi] b5$5 
vaak  onbevr$igd blijft1 na> het        
hi]namaals ov]gebra*t1 en zoo wordt da> 
go$gemaakt wat hi] op a>de onv]vuld en  
ong$aan blijft1 wa>door dan  alle       
contrle onmogelijk en alles aan het     

gelo( en de hoop wordt  ov]gelat54 ,door
 e*t] zoo d5 nadruk te legg5 op 't      
on/]felijkheidsgelo( en er als 't w>e e5
 moreele w5d+ aan te  gev51 komt 9 de   
,*ri/elijke w]eldbes*\w+ en niet het m9/
 ook  9 de *ri/elijke moraal            
noodzakelijk]wijze e5 transc5d5te trek  
van  afke] wan de w]eld3 het hi]namaals 
wordt ho(dzaak1 het lev5 op  a>de sle*ts
 voorb]eid+1 e5 tran5dal en e5          
pelgrim/o*t4 ,v&a>  het re$s door ,plato
 zoo negatief ge=mule]de lev5sdoel van  
d5  m5s*1 af te /]v5 aan de w]eld1 midd5
 uit de volheid van 't lev5  zi* t]ug te
 trekk51 w]eldv]zak+ en ascese1 9 d5    
godsdi5/ zoo  vaak het hoog/e en be/e   
gea*t wat de m5s* kan do5 en b]eik52    
wa>bij wij e*t] niet mog5 v]get5 dat    
ov]w9n+ van de w]eld en  ov]w9n+ van    
eig5 ik nauw te zam5 behoor5 en 9 elk&] 
ov]gaan4  ,het is int]essant 9 de       
ges*i$5is d] *ri/elijke e?iek#ch e5s  na
 te gaan1 hoe deze met het hooggespann5 
idealisme des ,*ri/5doms  nauw          
sam5hang5de1 negatieve en ascetis*e     

lev5sopvatt+1 deze  ontk5n+ d] w]eld    
teg5ov] w]eldz9 en w]eldlev51 w]eldlijk5
  arbeid en w]eldlijke cultuur 9        
v]s*ill5de tijd5 met wissel5de  /]kte en
 kra*t tot uit+ komt4 ,da>bij is het    
niet te ontk5n5 dat  door de h]vorm+ van
 ,lu!r1 ond] d5 kra*tig5 invlo$ d] op 't
  a>ds*e1 w]eldlijke en m5s*elijke      
g]i*te humani/is*e /room+1  het         
,*ri/5dom s9dsdi5 veel w]elds*] geword5 
is en elke g$a*te  aan het pr(ane0 van  
onze a>ds*e roep+ is v]dw554 ,ma> 9 het 
,prote/antisme is die zu*t na> ascese en
 ontvlu*t+ d] w]eld  alle5 nog nu en dan
 we] m]kba> 9 e5 soort ond]/room--m5    
d5ke  aan het ,pitisme--1 die dan tot de
 opp]vlakte tra*t door te dr+5 en  zi*  
da>voor /e$s op de oud/e en be/e        
tradities van de k]k en het  oud/e      
*ri/5dom kan b]oep54#ci    ,teg5ov] dit 
alles legt de zuiv] w]eldlijke          
moraal--want dat die er  is1 kan niet   
word5 be/r$5--all5 nadruk op d5         
uitsluit5d  m5s*elijk5 oorsprong van het
 z$elijke1 't zij dan dat m5 het met    

,kant uit de autonomie d] r$e afleidt ( 
met de mod]n5 er veele] e5  product d]  
geme5s*ap 9 ziet1 dat geme5s*appelijke  
oogm]k5 di5t  en d5 enkel+ tot          
onvoorwa>delijk5 en vrijwillig5 di5/    
v]b9dt4  ,wat ha> inh\d aangaat1 bep]kt 
deze w]eldlijke moraal 's m5s*5  taak   
tot dit lev5 en wij/ hem hi] op a>de het
 tooneel aan niet  sle*ts van zijne     
vreugde en lijd5 ma> ook van e5 z$elijk5
  w]kkr+ en le]t hem de z$elijke v]hoog+
 van cultuur en  m5s*heid1 het geluk en 
de welva>t d] geme5s*ap als oogm]k en   
doel  van dez5 zijn5 arbeid bes*\w54    
,zoo wordt dan1 wanne] wij dat  erk5n51 
gelijk wij het zag5 bij d5 /rijd tuss*5 
geloov5 en  wet51 ook hi] tuss*5        
godsdi5/ en z$elijkheid teg5/ell+ en    
/rijd onv]mijdelijk4 ,dat hij nog niet1 
gelijk die e]/e1 zoo  v]s*]pt en        
toegespit/ is1 hangt welli*t hi]m$e sam5
 dat de  mee/5 van h5 die zi* praktis*1 
9 hun lev5 re$s lang aan deze  nieuw]e  
z$elijke bes*\w+1 deze w]eldlijke moraal
 h\d51  nauwelijks e5ig begrip hebb5 van

 het v]s*il tuss*5 dat wat zij  do5 en  
dat wat zij geloov51 en me55 religieus  
correct te lev5 en te  h&el51 t]wijl zij
 ind]daad niet me] religieus1 ma>       
e5v\dig als  z$elijke m5s*5 h&el54 ,m5  
belijdt en aanva>dt e5 praktis*         
,*ri/5dom en leeft 9 w]kelijkheid e?is* 
als e5 gewoon mod]n  m5s*1 ( s*]p]      
ge=mule]d3 m5 heeft lang5 tijd alle5 van
  religieuze zijde aggressief en        
sceptis* gevraagd1 ( z$elijkheid  zond] 
godsdi5/ mogelijk 01 en de teg5vraag    
voorbijgezi53 (  z$elijkheid1 ( me]     
bes*eid5 uitg$rukt3 ( onze mod]ne       
w]eldlijke  z$elijkheid en 9 't algeme5 
e5ige vorm van z$elijkheid met  godsdi5/
 mogelijk is6    ,aan d5 &]5 kant komt  
het mij voor dat ook de morali/5 twee   
d+5  ma> al te li*t voorbijzi54 ,dat    
z$elijkheid zond] godsdi5/  mogelijk is1
 is !oretis* volkom5 jui/2 ma> 9 de     
w]kelijkheid  wordt ons all5 het        
z$elijke to* veelal 9 religieuz5 vorm   
bijgebra*t3 ik behoef sle*ts te h]9n]5  
aan de ti5 gebod5 ( aan  de b]gr$e1 en  

ook van ,plato wet5 wij1 welke rol zelfs
 bij de  z$elijke opvo$+ d] ,grieks*e   
jeugd de god5my!n speeld54 ,het  milieu 
wa>9 wij1 ook de mee/ vrij5 ond] ons    
opgroei5 en lev51 is  gans* doortrokk5  
van deze e5v\dige en w>e gebod5 en      
g$a*t5  e5] religieuze moraal4 ,mo*t5   
d]halve godsdi5/ en k]k 9 bre$]  kr+ me]
 en me] van de ov]ige cultuurgo$]5 word5
 losgemaakt en  op zi*zelf kom5 te      
/aan--en wij kunn5 voor deze            
mogelijkheid de  oog5 to* niet geheel   
sluit5--1 dan is de vraag aanga&e e5    
z$elijke opvo$+ des volks zond] godsdi5/
 e5 nog onopgelo/e1 die  ons 9 de       
toekom/ voor e5 nieuwe taak /elt4 ,en   
da>om zal ik  pog+5 om op e5 enkel gebi$
 ha> op te loss5 en t] h& te nem51  /e$s
 ga>ne begroet51 ook al a*t ik ze1      
ond]nom5 te midd5 van e5  ,*ri/elijk    
milieu1 voorloopig niet 9 i$] opzi*t van
 voldo5de  bewijskra*t4    ,het twe$e   
is1 dat onze w]eldlijke moraal1 welli*t 
vaak 9 halfbewu/e  teg5/ell+ tot die des
 ,*ri/5doms1 vaak g5eigd is het met het 

sle*te en met de zonde al te            
gemakkelijk1 te optimi/is* te nem51 en  
het vaak doet voorkom5 als( de e?iek    
sle*ts met het go$e en niet  met zijn   
antipode het sle*te te do5 heeft4 ,9    
!orie komt weliswa>  ook de godsdi5/ met
 het kwade 9 moeilijkheid3 hoe kan hij  
het be/aan  d] zonde 9 de w]eld rijm5   
met de alma*t en de go$heid ,gods8 ,e5  
twe$e probleem dus d] !odicee1 dat door 
d5 *ri/elijk5 duivel  niet wordt opgelo/
 en door d5 ,p]zis*5 ,ahriman als e5    
,gordiaans*e  knoop duali/is* en to* we]
 niet consequ5t g5oeg wordt doorgehakt4 
,ma> /e$s heeft de godsdi5/ en vooral   
het ,*ri/5dom deze  w]kelijkheid van het
 kwade met alle en]gie na> vor5 gebra*t1
 voor  e5 deel zelfs pessimi/is*        
ov]drev53 m5 d5ke aan ,augu/9us (       
,calvijn1 aan pra$e/9atie en erfzonde1  
aan duivel en hel1 aan d5  middeleeuws*5
 afke] van natuur en z9n5lev5 en        
bes*av+4 ,aan d5  &]5 kant heeft hij het
 weliswa> d5 m5s*5 ook we] gemakkelijk1 
vaak veel te gemakkelijk gemaakt3 m5 kan

 ook met de g5ade spel51 en  da>bij     
behoeft het niet e5s altijd zoo plat en 
brutaal toe te gaan1  als met d5        
aflaa?&el van e5 ,tetzel4 ,ma> to* ligt 
9 d5 roep3  ,beke]t u1 want het         
kon9krijk d] hemel5 is nabij gekom501   
aan d5  e55 kant het z$elijk re*t en de 
z$elijke groo!id van d5  *ri/elijk5     
godsdi5/3 hij neemt het ern/ig met de   
zonde als e5  v]grijp teg5 ,god2 en aan 
d5 &]5 kant toont hij zi* da>9 e*t      
religieus1 dat hij ook aan 't gevoel van
 z$elijke onma*t en zwakte1  aan de     
bege]te vrij te word5 van de zonde en   
v]gev+ te v9d5 voor  het v]l$51 aan de  
g$a*te van e5 one9dige z$elijke         
volmaak!id1  9 het gelo( aan g5ade en   
v]loss+ uitdrukk+ geeft4 ,omdat de      
z$elijkheid die buit5 all5 godsdi5/ /aat
 dit heilmiddel niet gev5  kan1 is zij  
g5eigd d5 angel van 't kwade te         
ond]s*att5 en het  zondebesef niet al te
 zwa> te lat5 weg54 ,omdat da>5teg5 de  
godsdi5/ gelo(t wel zulk e5 middel te   
bezitt51 da>om kan hij hem  d5 m5s*5 des

 te diep] 9 het h>t drukk54    ,ma> hoe 
/aat het dan met ons gelo( aan de wa>de 
d] beke]+ van  e5 zonda> op het /]fb$8  
,gij begrijpt welli*t wat ik met deze   
plotsel+e vraag b$oel3 ma> ik wil het   
ook uitdrukkelijk zegg54 ,e5  lev5 9    
zonde doorgebra*t maakt m5 niet go$ door
 de gevoelsopwell+  van e5 laat/e uur2  
zonde is sle*ts te v]zo55 door 9 het    
lev5 het  kwade te ov]w9n5 en door dit  
lev5 /e$s rijk] en voll] te do5         
bijdrag5 tot de ov]w9n+ van het go$e4   
,zoo ligg5 dan ook hi] dezelfde groote  
teg5/ell+51 als die wa>op  wij /uitt5   
bij de v]h\d+ van geloov5 en wet54      
,ma>--de  wet5s*ap v]deelt1 het lev5    
v]e5igt4 ,en da>om zie ik hi] g]u/]  dan
 g9ds de toekom/ en d5 /rijd di5 zij    
br5g5 zal1 tegemoet4 ,onze  z$elijke en 
onze sociale taak 9 de w]eld1 die moet5 
en zull5 ons  tot elk&] br5g51 ook al   
mo*t5 de groote gelo(svrag5 9 d5  e]/5  
tijd nog me] v]deeldheid en s*eid+      
br5g54 ,wanne] dan  e5]zijds erk5d      
wordt1 dat op religieuz5 bodem bepaalde 

deugd5  gemakkelijk] en s*oon] zi*      
ontplooi5 en de godsdi5/ d5 m5s*  e5    
zek]e za*!id en innigheid des gemo$s    
gev5 kan--niet  moet--die voor de       
ontwikkel+ di] deugd5 e5 bijzond]       
gun/ig5  bodem bi$t en de da>op bloei5de
 bloem5 e5 bijzond] fijn5 geur  v]le5t1 
en wanne] &]szijds de geloovige m5s*1   
het be/aan  erk5n5d e5] godsdi5/looze   
moraal1 de z$elijke eig5s*app5 d]       
v]draagzaamheid en g]e*tigheid le]t 9   
e]e h\d5 ook teg5ov]  &]sd5k5d51 dan zal
 ook hi] het laat/e woord zijn dat van  
,less+s wijz5 re*t]3        ,met        
za*tmo$igheid1      met h>telijke       
v]draagzaamheid1 met weldo51      met   
innig/e ov]gave aan ,god    zal zi* de  
kra*t d] /e55 aan beide kant5 op5b>51 en
 zoo de  /rijd om de belijd5is en het   
w>e gelo(0 9 d5 nood d] tijd5 to*       
langzam]h& op d5 a*t]grond kunn5 tr$54  
,,vi]de ,,ho(d/uk    ,de godsdi5/54     
,individualisme en my/iek4 ,k]k en /aat4
      ,wij w5d5 ons tot het ges*i$kundig
 lev5 d] religie4 ,e5  ges*i$5is d]     

godsdi5/5 9 het v]l$51 e5 ov]zi*t ov] de
  gezam5lijke nog be/a&e godsdi5/5--al  
dit hi/oris*e en  e?nologis*e mat]iaal  
te zam5 z\ ons e]/ volkom5 k5nis da>van 
kunn5 v]s*aff54 ,ma> dat gaat het v]mog5
 van n m5s*1 9 elk  geval het mijne1    
v]re te bov51 en bov5di5 z\ het e5      
volkom5  hopelooze pog+ zijn1 ook ma> 9 
ze] grove trekk5 e5 d]gelijke  s*ets te 
will5 gev54 ,ma> 9 d5 hi/oris*5 loop en 
ontwikkel+sgang d] godsdi5/5 ligg5 zelf 
we] vrag5 en problem51  die voor het    
religieuze lev5 van belang zijn1 en die 
wilde ik er  uitli*t5 en u voorlegg54   
,er zijn vele godsdi5/53 9 het ,*ri/5dom
 e5 reeks van  belijd5iss51 k]k5 en     
sect51 buit5 het ,*ri/5dom e5ige 9      
uitbreid+ en aantal aanhang]s ongeve]   
gelijke ( zelfs groot]e  ho(dgodsdi5/51 
en dan de groote massa d] kle9e1 we9ig  
omvangrijke1 vaak ze] lage1 ze]         
zeldzame1 zelfs onv]kwikkelijke  uit+5  
van religieus lev51 die to* ook op d5   
naam godsdi5/ kunn5  aanspraak mak54 ,de
 godsdi5/ige m5s* die van zijn eig5     

religie en  h>e goddelijkheid doordrong5
 en diep ov]tuigd is1 moet aan deze     
veelheid wel aan/oot nem5 en op de vraag
 na> ha> ont/aan k5t hij  ook eig5lijk  
sle*ts n antwoord3 zijn godsdi5/ is de  
jui/e en  w>e1 alle &]e zijn onwa> en   
vals*4 ,deze g$a*te komt tot uit+  9 e5 
bepaalde !orie omtr5t d5 oorsprong van  
d5 godsdi5/1 die  m5 da>om wel als de   
godsdi5/ige ( !ologis*e betitelt4       
,volg5s  ha> b]u/ de godsdi5/ op e5     
goddelijke op5b>+ aan de e]/e  m5s*52   
deze o]godsdi5/ is da>om als geop5ba>de 
de zuiv]/e en  be/e1 de volmaakte gewee/
 en heeft zi* 9 d5 e55 w>5 godsdi5/1    
het ,*ri/5dom1 voortgezet ( is door d5  
/i*t] da>van 9 zijn  oorspronkelijke    
zuiv]heid h]/eld1 t]wijl de bonte       
veelheid d]  &]e godsdi5/5 sle*ts gevolg
 is van afval en zonde1 depravatie en   
deg5]atie4    ,deze !orie1 zoo e5v\dig  
als zij kl9kt1 b]u/ to* op e5 gans*e    
rij van de mee/ twijfela*tige           
voorond]/ell+53 ,god wordt op           
k9d]lijk-an?ropomorphis*e mani] g$a*t   

als le]a> d] e]/e  m5s*52 aan deze      
o]-m5s*5 wordt 9 e5 volkom5 onhi/oris*e 
en  onpsy*ologis*e voor/ell+1 die ev5   
ond5kba> als 9 /rijd met de             
w]kelijkheid is1 het v]mog5 toegek5d om 
e5 zoo rijke gave1 e5 zoo  hoog go$ te  
kunn5 bevatt53 en het wez5 van d5       
godsdi5/ wordt  misk5d1 imm]s opgevat   
als e5 le] en de ov]lev]+ da>van4 ,deze 
geheele !orie is e5 typis* or?odoxe     
conceptie3 re$s de e]/e  m5s*5 en jui/  
zij hebb5 de w>e le] gehad1 zijn or?odox
 gewee/4    ,teg5 deze or?odoxe le] komt
 9 de a*tti5de eeuw met vlijm5de  s*]pte
 het ,rationalisme op met zijne opvatt+ 
van d5 oorsprong d]  religie1 dat e*t]  
van zijn kant op]e]t met ev5m9 nieuwe   
g$a*t5  aan de ,grieks*e sophi/iek      
ontle5d3 de godsdi5/ e5 m5s*elijk       
b$5ksel1 t]ug te br5g5 tot prie/]b$rog (
 sluwe b]ek5+ d]  ov]heid1 en d]halve1  
afgezi5 van d5 alle5 geldig5            
rationali/is*5 v]/&sgodsdi5/1 al het &]e
 wat da>aan is  toegevoegd1 leug5 en    
b$rog en k9d]a*tig bijgelo(4    ,ma> ook

 deze opvatt+ is ev5 intellectuali/is*  
als de e]/e3  alle5 aan het d5k5 wordt  
be/aansre*t toegek5d ook 9 d5  godsdi5/1
 het a&eel en het re*t d] fantasie      
volkom5 misk5d1 de  godsdi5/ ook hi]    
gemet5 met d5 maat/af van het w>e en    
v]ke]de1  het e*te en one*te1 9 e5 woord
 e5 volkom5 onhi/oris*e opvatt+1  zooals
 het heele rationalisme d] vorige eeuw  
onhi/oris* is4 ,ma> to*  s*uilt ook hi] 
e5 korreltje wa>heid 91 dat uit afke]   
van e5 zoo  plompv]lor5 g]$5e] ov] het  
heilige gewoonlijk te ze] wordt  voorbij
 gezi53 dat namelijk 9 d5               
ontwikkel+sgang d] godsdi5/5  ev5ze] als
 9 alle ges*i$5is1 zelfs 9 het ont/aan  
en d5 groei  d] taal1 m5s*elijke        
willekeur m$e e5 rol heeft gespeeld en  
dat het  ook hi] m5s*elijk1 vaak ma> al 
te m5s*elijk is toegegaan1 dat  ind]daad
 prie/]s en orakel1 concilin en         
k]kbe/uur dikwijls  +egrep51 en le] en  
cultus met bepaalde b$oel+5 en bepaalde1
 vaak  ze] ego/is*e oogm]k5 gevormd (   
v]&]d hebb54 ,ik behoef u  sle*ts te    

h]9n]5 aan het orakel van ,delphi1 ( aan
 de wijze wa>op  9 de ,*ri/elijke k]k   
van d5 vroeg/5 tijd af tot h$5 toe dogm5
  zijn gemaakt1 va/ge/eld en doorg$rev54
    ,ma> hoeveel er 9 bijzond]h$5 ook   
kun/matig moge gemaakt zijn en  nog     
altijd gemaakt word51 de godsdi5/ zelf  
is niet gemaakt1 ma>  ont/aan4 ,gaan wij
 dus nu e5ige &]e !orien na1 wa>m$e m5  
me5t  het geheim van dit ont/aan en dez5
 groei te kunn5 aflui/]54#dj  ,naa/ het 
plat rationali/is*e ,euhem]isme1 dat 9  
de god5 sle*ts  vor/51 held5 en wijz5 d]
 oudheid ziet1 die als weldo5]s van     
hunne  volk]5 v]goddelijkt w]d51 tr$5   
drie &]e -ism51 drie  hi/oris*e !orien  
t] v]kl>+ van het ont/aan d] godsdi5/5  
na> vor53 het ,totemisme1 het           
,fetis*isme en het ,animisme4 ,het e]/e1
  het zoog5aamde ,totemisme1 is de naam 
voor e5 vooral ond] de ,indian5         
v]breide gewoonte1 zi* e5 ( &] si]aad ( 
e5 di] als familie-  ( /amteek5 uit te  
kiez51 e5 soort van wap5 dus1 en dat te 
v]e]54 ,niet zoo veel v]s*ill5d da>van  

is het ,fetis*isme d]  neg]s1 het gelo( 
aan toevallige1 van wond]b>e toov]kra*t5
  v]vulde voorw]p5 en de aan zoo'n      
fetis* gewijde di5/4 ,ond]  ,animisme   
e9delijk v]/aat m5 het gelo( aan het    
be/aan en de  v]e]+ van de gee/5 d]     
voorvad]5 van e5 familie ( e5  /am4#da  
,vooral de laat/e d] drie hypo!s51      
volg5s welke hi] de  primitief/e vorm d]
 religie is te zoek51 heeft veelvuldig  
bijval  gevond52 en zek] smelt5 9 dez5  
ziel5cultus de beide  ho(dbe/&deel5 van 
het religieuze voor/ell+slev51 het      
,godsbesef  en het on/]felijkheidsgelo( 
op e5v\dige wijze sam52 ook ontbreekt   
hij 9 ge5 d] bek5de godsdi5/5 geheel4   
,wij hebb5 dan ook 9 de  animi/is*e     
godsdi5/5 /ellig e5 d] mee/ v]breide en 
oorspronkelijke religieuze v]s*ijnsel5  
voor ons2 en ev5e5s gelo(  ik dat wij 9 
d5 fetis*- en totemdi5/ met e5 ze] lag5 
en e5 ze]  primitiev5 trap van godsdi5/ 
te do5 hebb54    ,ma> de                
noodzakelijkheid1 om de vraag na> d5    
hi/oris*5 oorsprong en  d5 e]/5 vorm d] 

religie nu jui/ met e5 dez] drie hypo!s5
 te  beantwoord51 kan ik desondanks niet
 inzi54 ,m5 moet het begrip totem  (    
fetis* wel ze] ruim nem5 wil m5 da>m$e  
alles omvatt51 t5  slotte zelfs 9 zon en
 maan1 wa> zij v]e]d word51 zulke totems
 en  fetis*5 zi51 t]wijl to* ze] go$    
primitieve vorm5 van godsdi5/  d5kba>   
zijn1 die no* totemi/is*1 no*           
fetis*i/is* ( animi/is*  zijn2 en       
omgeke]d z\ het totemgebruik ze] wel los
 van alle religie op  zi*zelf kunn5     
be/aan1 e5 totem word5 g$a*t die 9 het  
geheel  niets met godsdi5/ te mak5 _h4  
,en da>om h\d ik deze drie  primitieve  
vorm5 sle*ts voor belangrijk als        
v]s*ill5de trapp5 en  g$aant5 van het   
zi* hi/oris* ontwikkel5de lev5 van d5   
godsdi5/4 ,af te dal5 tot het e]/e beg9 
en d5 oorsprong zelf is  ons hi] ev5    
onmogelijk als ov]al eld]s4 ,onze       
hi/oris*e k5nis is  to* altijd sle*ts   
het kle9/e en het a*t]/e /uk van e5     
lange  lijn1 wa>van het e]/e deel ev5ze]
 9 na*t en nevel is gehuld als  de      

lat]kom5de re/1 die nog 9 d5 s*oot d]   
toekom/ ligt4 ,er zal  wel e5 tijd zijn 
gewee/1 dat de m5s*5 nog ge5 godsdi5/   
bezat51  en zoo is hij dan ook erg5s en 
te e5ig]tijd1 welli*t ook  h]haaldelijk1
 9 v]s*ill5de tijd5 en op v]s*ill5de    
plaats5  ont/aan2 ma> de vraag na> dez5 
oorsprong1 dit ont/aan1 d4 i4 na>  d5   
w]kelijk5 e]/5 vorm1 wa>9 het religieuze
 lev5 optrad1 is en  blijft onoplosba>4 
,ma> wel kunn5 wij1 jui/ bij zulke lage 
vorm5 van  religie1 zi51 dat ook voor d5
 godsdi5/ de wet d] hi/oris*e           
ontwikkel+ geldt1 volg5s welke ook zij  
ont/aan1 groei5 en bloei51  we] a*t]uit 
gaan en 9 v]val g]ak51 af/]v5 en        
ond]gaan4 ,en  da>bij hebb5 wij zek] d5 
natuurlijk5 en oorspronkelijk5 toe/&    
niet als e5 e5heid1 ma> veele] als      
veelheid en v]s*eid5heid te  d5k54      
,dat ligt ook 9 het wez5 van d5 godsdi5/
 zelf1 wa>op ons deze  gans*e vraag na> 
zijn5 oorsprong nog e5maal dw+t t]ug te 
kom54  ,niet dt is eig5lijk het         
v]wond]lijke1 dat er zoovele godsdi5/5  

zijn1 veele] z\d5 we kunn5 vrag51 wa>om 
er sle*ts zoo we9ig  zijn8    ,het      
vad]l& van d5 godsdi5/ is het gevoel1 en
 het gevoel is de  zetel d]             
individualiteit en de k]n d]            
p]soonlijkheid2 da>om wordt  de godsdi5/
 van huis uit gek5m]kt door e5 vol/rekt 
individuali/is*5 trek1 en het           
natuurlijk/e1 en het be/e welli*t1  z\  
het s*ijn5 te zijn als er zooveel       
godsdi5/5 als m5s*5 (  al?ans families  
w>51 en i$]e5 ( i$] huisgez9 zijn eig51 
zijn  privaatgodsdi5/ bezat4 ,nu is     
weliswa> dit individueele elem5t des    
religieuz5 lev5s b9n5 d5 kr+ d]         
hi/oris*e godsdi5/5  ov]he]s*t door en  
als v]borg5 ond] e5 &] en /]k]1 d5      
geme5s*apsz91 die ook 9 d5 godsdi5/ de  
m5s*5 sam5br5gt en  v]e5igt4 ,ma> to* is
 het van d5 aanvang af aanwezig1 het is 
het  oorspronkelijke1 en--al blijft dat 
vaak onopgem]kt--ook iets blijv5ds  te  
midd5 van het geme5s*appelijk geword5   
religieus lev52 en da>om  is 't hi] onze
 taak het op zi*zelf te bes*\w5 en het 9

 dit laat/e  te ontdekk54    ,vroom     
noem5 wij to* niet d5 man die gelo(t wat
 de k]k gelo(t en  aan ha> godsdi5/ige  
h&el+5 voor 't uit]lijk deelneemt1      
integ5deel1 vroomheid is zelf doorleefd 
religieus voel5 en  ond]v9d51 en dat    
moet t5 alle tijde p]soonlijk en        
individueel zijn4  ,door e5 ( &]e       
gebeurt5is1 bij e5 ( &]e geleg5heid komt
 bij  mij het gevoel op van mijne       
e9digheid1 ontwaakt 9 mij het  v]lang5  
na> d5 ,one9dige1 na> e5 ,god1 ma> mijn 
,god1 en het  v]lang5 na> mijne         
one9digheid1 de on/]felijkheid van mijne
  ziel en de ziel5 van h5 die mij lief  
zijn4 ,en die aanleid+ geeft  dan het   
gevoel voor altijd zijn kleur1 zijne    
bepaalde s*ake]+1 zijne                 
eig5a>digheid1--die aanleid+ en bov5di5 
nog de p]soonlijke a>d  van d5ge5 die   
dit alles erva>t1 dat wat wij temp]am5t 
en  natuurlijk5 aanleg1 individualiteit 
en k>akt] noem54 ,zoo zi5 wij           
bijv4--wij all5 k5n5 wel zulke          
religieuze v]s*ill5 9 d5 kr+  onz]      

bek5d5--e5]zijds de blijde vroomheid1   
die zi* door e5  religieus zi* v]heff5  
tot ,god het h>t laat v]ruim5 en /]k51  
door e5 deemo$ige ov]gave aan ,zijn5 wil
 ru/ig en blijmo$ig laat  /emm51 en zoo 
le]t alles t5 go$e te do5 m$ew]k52 en   
&]zijds  die ern/ige en /r5ge1 bitt]e en
 door sm>t bewog5 en g$rev5             
religiositeit1 die opzi5d teg5 de       
one9dige heiligheid ,gods1  t]ne]g$rukt 
door het gevoel van eig5 z$elijke       
onwa>de en zondige  zwakte e5 dui/]5    
gee/ van rigoreuse wettelijkheid 9 zi*  
kweekt1  ( 9 sm>t en lijd5 ,gods h& het 
kra*tig/ me5t te gevoel5 en  da>om de   
vreugde en het go$e des lev5s wa>9 hij  
niet ev5ze] het  goddelijke kan         
speur51#db v]smaad om d5 zeg5 van het   
lijd54    ,en gelijk de m5s*5 ond]l+1   
zoo ond]s*eid5 zi* ook gans*e  k]k5 en  
confessies1 sekt5 en g5oots*app5 van    
elk&]3 typis*  v]s*ill5d is het beeld   
dat ons de vroomheid bi$t van           
,h]nhutt]s1  ,piti/51 ,quak]s en        
,purite954 ,da>bij blijkt tev5s nog iets

 &]s3  na> zijn p]soonlijk5 aanleg neemt
 ook b9n5 de geme5s*ap e5]  k]k i$]     
afzond]lijk van d5 hi/oris*5 godsdi5/1  
wa>toe hij  behoort1 sle*ts datg5e wat  
hem het mee/ aantrekt en het be/ pa/4   
,het is vol/rekt niet zoo1 dat voor alle
 vrome *ri/55 ,*ri/us en  wat hij g$aan 
en gebra*t heeft1 dezelfde beteek5is    
heeft4 ,de  v]s*ill5 zijn1 me5 ik1 veel 
groot]1 dan wij gewoonlijk d5k5 en  ons 
kunn5 voor/ell52 en wanne] het e5s tot  
e5 uitsprek5 dez]  p]soonlijke          
religiositeit kon en mo*t kom51 z\d5 wij
 vaak v]baasd  zijn ov] de geweldige    
e5zijdigheid1 die zi* da>9 z\ op5b>54   
,wat  is ,*ri/us voor u8 ,da>op luidt   
het antwoord d] vrome ,*ri/55 ze]       
v]s*ill5d3 voor d5 e5 is deze1 voor d5  
&] g5e zijde van zijne  p]soon en zijn  
w]k het belangrijk/4 ,hi] wordt dit     
woord van hem1  da> e5 &] als van de    
hoog/e wa>de en beteek5is bes*\wd4 ,het 
is  e5 d] erg/e gevolg5 van or?odoxie en
 k]kelijkheid1 dat zij t]  wille van de 
e5heid en algeme5heid van geloov5 en    

belijd51 geheel  ov]e5kom/ig d5         
nivelle]5d5 trek die onz5 gans*5 tijd   
k5m]kt1  deze vrijheidsvru*t5 d]        
individu5 9 het religieuze lev5 /e$s    
me] misk5d en v]drong5 hebb51 e5 teek5  
hoe v] jui/ zij zijn  afg$waald van het 
w>e wez5 van alle religie4    ,en da>om 
v]zet zi* ook 9 de k]k niet alle5 het   
ongelo(0 en de  vrijheid van d5k5 teg5  
dez5 dwang1 ma>--de vroomheid zelve4 ,t5
  alle tijde /ond en /aat teg5ov] d5    
ov]he]s*5d k]kelijk5 gee/  zoo'n kle9e  
groep van individueele gevoels*ri/551   
die weig]t de  k]kelijk voorges*rev5e   
uni=m te drag5 en opkomt teg5 wat door  
prie/]s ( k]kbe/uur1 paus5 ( consi/orin 
voorges*rev5 en  toelaatba> gea*t wordt4
 ,als e5 soort ond]/room+ komt hi] het  
besef van het re*t d] p]soonlijke       
vroomheid teg5ov] de alles gelijk       
mak5de k]kelijkheid en re*tgeloovigheid 
voor d5 dag en weet zi* te  do5 geld54  
,dat zijn de /ill5 9 d5 l&e1 de         
my/iek54#dc    ,my/iek is niet alle5 op 
godsdi5/ig gebi$ te v9d54 ,wij sprek5   

bijv4 ook van natuurmy/iek1 die1        
ae/hetis* van a>d1 zi* zoo innig        
mogelijk inleeft 9 en en voelt met de   
natuur en 9 e5 ze]  eig5a>dige innige   
/emm+s- en gevoelsbetrekk+ /aat tot het 
natuurlev53 9 de w]k5 van ,bckl9 is dat 
duidelijk wa> te nem5 en  op &]e wijze  
v9dt m5 het ook 9 de sprookjes van      
,tieck4 ,( wel wij  v9d5 de natuurmy/iek
 bij de ,fau/natur5 d] ze/i5de eeuw1 die
 met  h>t/o*t zoek5 na> ha> diep/e      
v]borg5heid1 als wegz9k5 9 ha>  inn]lijk
 wez5 en ha> ope5s van b9n5 uit will5   
grijp5 en  begrijp51 ha> als 't w>e 9   
het h>t tra*t5 te zi54 ,aan deze beide  
ri*t+5 d] natuurmy/iek is de religieuze 
my/iek nauw v]want1 en  zij kunn5       
m$ehelp5 deze laat/e bet] te do5 v]/aan4
 ,want ook hi]  zi5 wij e5 ze] intieme  
p]soonlijke v]h\d+--nu niet tot de      
natuur1 ma> tot d5 ,one9dige1 tot de    
,godheid1 ook hi] is het e5  inn]lijk   
belev5 van het goddelijke1 e5           
onmiddellijk aanrak5 en  sam5smelt51 e5 
vol/rekt en word5 met ,god2 de          

middeleeuws*e  my/iek spreekt zelfs van 
v]goddelijk+04 ,9 deze innige v]h\d+    
met de ,godheid ligt e*t] tev5s het     
geheel p]soonlijke k>akt]  dez] my/iek4 
,voor ha> kunn5 ge51 ( moe/5 al?ans ge5 
door  conv5tie va/gelegde1 (ficieele    
vorm5 en =mules1 ge5 bemiddel+  van     
welk5 a>d dan ook be/aan4 ,i$] moet voor
 zi* zelv5 dit  inn]lijk nad]5 tot ,god1
 dit zuiv] p]soonlijk v]ke] met d5      
,all]hoog/e 9 zijn eig5 b9n5/e en geheel
 zelf/&ig s*epp5 en  ontwikkel54    ,wij
 zi5 dan ook hoe 9 de middeleeuw51 to5  
m5 zoo bijzond]e wa>de  toek5de aan de  
bemiddel+ d] k]k1 deze vrome my/ici vaak
 als  kett]s w]d5 v]volgd en ge/raft1   
hoewel zij zi* op typis*e  voorbeeld5   
uit het ,nieuwe ,te/am5t kond5 b]oep51  
en hoewel de  eig5lijke lev5skra*t van  
godsdi5/ en vroomheid jui/ van h5       
uitgaat4 ,hi] to* treff5 wij religieus  
gevoel aan 9 volle innigheid1  /]kte en 
zuiv]heid4 ,trots dit alles e*t] kunn5  
wij de k]k to*  ook niet geheel en al   
ongelijk gev51 dat zij teg5ov] deze     

my/ici  wantr\w5d /ond en vaak nog /aat4
 ,re$s vroeg] heb ik de religieuze      
voor/ell+5 en cultus d5 /eun1 het h\va/ 
en de contrle van d5  godsdi5/ g5oemd4  
,de my/iek wil het do5 zond] dez5 /eun  
en  ond]w]pt zi* aan ge5 contrle4 ,en   
da>m$e loopt zij geva>--sle*ts  zeld5   
ontkomt zij da>aan1 op d5 duur zek]     
nooit--te onta>d5 9 e5  ongezond        
my/icisme4    ,i$] gevoel1 dat zi*      
blijft onttrekk5 aan de contrle van het 
d5k51  wordt onkla> en vaag1 en deze    
vaagheid en onkla>heid is het religieus 
my/icisme wel bijzond] eig54 ,het       
,one9dige is voor ons d5k5 met  zijn    
va/e categorien en vorm5 iets           
onb]eikba>s en onbegrijpelijks4  ,v&a>  
dat zi* t5 alle tijde naa/ de positieve 
e5 negatieve  !ologie /elt1 met de le]  
dat ,god te groot1 te ze] transc5d5t is1
  dan dat wij hem z\d5 k5n5 ( iets      
aanga&e hem z\d5 kunn5  uitsprek54      
,zoo ligt 9 het voorw]p van d5 godsdi5/ 
zelf re$s e5 niet te  controle]5 elem5t4
 ,wanne] dan nu de my/icus1 onv]s*illig 

voor de  wett5 van het d5k51 de ,godheid
 wil omvatt51 het onk5b>e zi* innig     
eig5 mak5 en 9 extase en v]rukk+ zi* tot
 ha> omhoog heff5 wil1  dan moet hij f  
gans* en al 9 fantasie zi* v]liez51 om  
al het  a>ds*e1 al het ta/b>e a*t] en   
b5$5 zi* te lat52 f--want de  my/icus is
 ev5 vaak fantasieloos als              
fantasievol--hij w]pt zi* op  het e]/e  
het be/e en wordt gr( an?ropomorphi/is*1
 reali/is*1  zelfs gr( z9nelijk4 ,de    
intiem/e m5s*elijke v]h\d+ nu is de     
liefdesv]h\d+ tuss*5 man en vr\w en     
da>om ontbreekt 9 dit  ongezonde        
my/icisme bijna nooit e5 trek van       
z9nelijke v]liefdheid2  de gevoel5s die 
e]/ zoo v]hev5 en bov5z9nelijk begonn51 
ov]weldig5 d5 m5s* geheel en e9dig5--na>
 het w>e woord van  ,mephi/opheles ov]  
d5 bov5z9nelijk5 z9nelijk5 vrij]0--9    
platte  z9nelijkheid4 ,zoo wordt voor d5
 middeleeuws*5 my/icus de mo$]  ,gods   
het voorw]p e5] religieuze              
liefdesbetrekk+ en zi5 wij 9 de         
vr\w5kloo/]s d] middeleeuw5 bijna met   

z$elijk5 we]z9 de  ov]drev5             
gevoelszwelg]ij van het liefdespel met  
d5 hemels*5  bruidegom4 ,het is dan ook 
ge5 toeval1 dat 9 deze kr+5 het         
,hoogli$1 die v]zamel+ oudte/am5tis*e   
zuiv] w]elds*e  liefdesli$]5 van /]k    
z9nelijk5 a>d1 met bijzond]e voorliefde 
9  religieus-my/is*5 z9 is uitgelegd en 
gebruikt4    ,nog erg] is de ov]drev5   
afke] d] my/ici van het practis*e lev5  
en van de daad3 dat onmiddellijk lev5   
met ,god en 9 ,god neemt hem  geheel 9  
beslag1 is hem alles en tre$t 9 de      
plaats van alles2 hij  zwelgt en g5iet 9
 de weeld]igheid van zijn gevoel4 ,dit  
quieti/is*e  geva> van het my/icisme    
heeft niem& duidelijk] en vri5delijk]   
aangetoond dan ,less+1 wa> hij ,na?an d5
 ,wijze aan ,re*a laat  aantoon51 hoe   
vrome dwep]ij gemakkelijk] is dan go$   
h&el5 en hoe  ga>ne slappe k>akt]s da>9 
zi* v]lu/ig5 om het go$e ma> niet  te   
behoev5 te do54 ,en e5 d] groot/e my/ici
 van alle tijd51  mee/] ,eck>t 7c4      
#abfj-acbg7 heeft zelfs geme5d voor dez5

 voor de  h& ligg5d5 dwaalweg te moet5  
wa>s*uw5 en gezegd3 al w>e e5  m5s* 9   
gee/v]vo]+ als de heilige ,paulus en wi/
 dat e5 ziek  m5s* e5 soepje van hem    
moe/ hebb51 ik z\ het veel bet] v9d5 dat
  hij uit liefde zijn gee/v]vo]+ liet   
v>5 en d5 behoeftige uit  groot]e liefde
 di5de40    ,ma> e5 ze] eig5a>dige w]k+ 
van my/iek en my/icisme zi5 wij  nog 9  
hun v]h\d+ tot de k]k--en dat vo]t ons  
dan tev5s we] na>  ons uitgangspunt     
t]ug4 ,d5 my/icus is alles geleg5 aan e5
  onmiddellijk p]soonlijk v]ke] met     
,god1 en da>om wil hij niet alle5  niets
 wet5 van e5 bemiddel+ d] k]k1 ma> hij  
br5gt ook ha>  be/aan 9 direct geva>3 de
 my/iek maakt onv]s*illig voor dogma en 
le]4 ,da>om kwam dan ook--dat is ze]    
eig5a>dig ma> ook ze]  begrijpelijk--het
 ,pitisme1 e5 v]m5g+ van my/icisme en   
practis*  *ri/5dom1 het e]/ 9 /rijd met 
de or?odoxe ,lu!ran51 en vo]de  zoo als 
vanzelf tot het ,rationalisme1 wa> het  
de voorloop] van is4  ,want e]/ /ompte  
het door zijne e5zijdig gevoelmatige    

opvatt+ van  d5 godsdi5/ d5 z9 en de    
belang/ell+ voor dogma en               
re*tgeloovigheid af1 en als dan zijn    
eig5 religieuze kra*t en w>mte  g+5     
tan51 0 door zijn to$o5 het d5k5 van de 
dogmatis*e b&5  bevrijd en ke]de nu     
zijne wap5s teg5 de k]k en teg5 het     
dogma zelf2  en e]/ 9 d5 /rijd met dez5 
onta>d5 nakomel+ heeft dan het  ,pitisme
 d] neg5ti5de eeuw zi* met de or?odoxie 
v]bond54    ,van deze hi/oris*e h]9n]+  
aan het ,pitisme kunn5 wij e*t] nog     
iets le]53 ook de my/iek is to* sle*ts  
zeld5 geheel individueel en  gans* en al
 zond] hi/orie2 ook zij is niet geheel  
los van d5  geme5s*apvorm5d51 social5   
trek die all5 godsdi5/ eig5 is en       
da>door br5gt zij het weliswa> niet tot 
de vorm+ van voll$ige  godsdi5/5 en     
k]k51 ma> to* tot die van sect5 en kle9]
 kr+5  van me] individueel5 en geme5zam5
 a>d1 dan die groote en bre$  v]takte   
organisaties e5] groote k]k kunn5 zijn4 
,dat godsdi5/ als vanzelf tot het vorm5 
van e5 geme5s*ap leidt1  ligt 9 het     

algeme5 9 's m5s*5 a>d noodw5dig beslot5
 en speciaal  9 d5 a>d van het          
gevoelslev54 ,wa> het h>t vol van is1   
da> loopt  de mond van ov]1 zegt de     
volksmond4 ,hoe me] iem& v]vuld is van  
religieuze gevoel5s en erv>+51 des te   
luid] zal hij da>van  getuig51 des te   
me] &]5 da>van will5 sprek54 ,en        
omgeke]d is  ook 9 het religieuze lev5  
het eig5 belev5 van d5 gewon5 m5s*  ev5 
we9ig rijk en oorspronkelijk als op alle
 &]e gebi$51 en  v&a> de natuurlijke    
zu*t1 zi* jui/ hi] het dui/]e en        
onbepaalde  van zijne gevoel5s door     
m5s*5 van groot] aanleg te lat5         
v]duidelijk51 en beeld51 die de eig5    
fantasie te arm en te  onvru*tba> is om 
te s*epp51 van hoog] en rijk] begaafd5  
ov] te  nem54 ,bov5al e*t] komt deze    
sociale trek1 deze hang na> het         
geme5s*appelijke tot uit+ op het gebi$  
van d5 cultus4 ,gelijk bij  i$]e h&el+  
wordt ook hi] de zu*t tot navolg+       
gewekt2 de  bekor+ van het geheimz9nige1
 die bijna /e$s 9 godsdi5/ en           

godsdi5/ig h&el5 aanwezig is en d5      
cultus tot iets my/]ieus  maakt1 trekt  
aan1 en het s*oone en ae/hetis*         
welgevallige noodigt tot  m$e vi]5 en   
m$eg5iet5 uit4 ,da>om is ongetwijfeld de
 religieuze  geme5s*ap 9 de e]/e plaats 
e5 cultusgeme5s*ap gewee/1 e]/ nog  9 d5
 nauw5 kr+ van familie en huisgez91     
v]volg5s--e5 aanwijz+  da>voor is de    
,grieks*e ,zeus ,x5ios1 de ,god d]      
ga/vrijheid--da>bov5  uit 9 horde en    
/am1 9 natie en volk4 ,da>uit volg5 als 
van zelf  twee d+53 9 de e]/e plaats het
 v]s*il tuss*5 actieve en  passieve     
deelnem]s2 en gaat voor 9 geb$1 de &]5  
volg5 sle*ts  na1 en (f]t en spreekt    
voor all51 t]wijl de &]5 toezi5 en      
hoor51 de huisvad] is de e]/e prie/]1 de
 huisg5oot5 de e]/e  geme5te1 en door   
het zoo ontwak5d begrip van e5          
deskundige1 en die  het weet en +ewijd  
is1 ont/aat dan het ond]s*eid tuss*5    
prie/]s  en leek54 ,de e]/5 word5 de    
bemiddela>s tuss*5 ,god en m5s*1 en  als
 bij uit/ek vroom1 re9 en heilig bov5   

het pr(ane volk v]hev5  tot e5 hoog]5   
rang1 met hoog] aansprak5 en hoog]e     
re*t54 ,en het  twe$e is e5 nauw        
aansluit5 van deze cultu%&el+5 aan z$5  
en  gewoont54 ,teg5ov] de g5iale opvatt+
 van ,ih]+1 die 9 gebruik5  en gewoont5 
ov]al na> nut en doel zo*t1 heeft m5    
lat] de me5+  uitgesprok51 dat alle z$5 
en gewoont5 oorspronkelijk religieuze   
c]emonin en cultu%&el+5 zijn gewee/ en  
e]/ langzam]h& van  hun godsdi5/ig      
k>akt] ontdaan en voor w]elds*e doele9d5
  di5/ba> gemaakt zijn4#dd ,deze opvatt+
 is /ellig e5zijdig1 al kan  zij zi* ook
 b]oep5 op vel] onz] k9d]spel5 wa>9 nog 
re/5 van  oud-heid5s*5 cultus bewa>d    
zijn geblev5--e5 diep] z9 9 't  k9d]lijk
 spel dus1 ev5als de godsvoor/ell+5 van 
onze ,g]maans*e  voor\d]s 9 vele van    
onze k9d]sprookjes voortlev54 ,ma> 9    
zulke  g$a*t5 s*uilt to* zek] deze      
wa>heid1 dat religieus lev5 en  h&el5   
met d5 door gewoonte beve/igd5 vorm van 
het volkslev5 wel  ze] nauw v]bond5 en  
saamgesmolt5 is4    ,hi] kan zi* ook nog

 de vraag aan ons voordo5 ( het ge5     
pli*t is  zi* bij e5 godsdi5/ige        
geme5s*ap aan te sluit58 ,zooals er     
tijd5  zijn wa>9 de individuali/is*e    
on/]felijkheidsg$a*te1 en &]e  wa>9 de  
sociale idee van het kon9krijk ,gods de 
ov]h& heeft1 zoo  h\dt de e5 zijne      
godsdi5/oef5+ liev] alle5 9 de /ilte van
  zijn b9n5kam]1 t]wijl de &] sle*ts    
door e5 geme5s*appelijk  opgaan ge/i*t  
kan word5 en zijn religieuze v]heff+    
zoekt 9 het  gezang d] geme5te en e5    
gezam5lijk aangehev53 ,op b]g5 en 9     
dal51 ja ov]al is ,god02 wa> en hoe m5  
zi* me] ge/i*t en  religieus ge/emd     
voelt1 dat moet aan i$] zelf word5      
ov]gelat54  ,gewet5sdwang kan ook hi]   
we] sle*ts leid5 tot s*ade voor d5      
godsdi5/1 tot droev5 s*ijn en hui*el>ij4
    ,de va/e b& e*t]1 die zi* om e5 volk
 legt en het volkslev5 tot  e5 va/      
geheel sam5voegt1 is de ,/aat4 ,de      
v]h\d+ van d5  godsdi5/ tot d5 ,/aat is 
da>om 9 het hi/oris* lev5 d] volk5  van 
bijzond] belang en me] dan gewoon gewi*t

 voor hun gans*e  uitw5dige en inn]lijke
 ontwikkel+4 ,re$s 9 de oudheid zi5 wij 
e5  opm]kelijk v]s*il tuss*5 de volk5   
van 't oo/5 en de vrije  ,griek54 ,9 de 
voor/ell+5 aanga&e de v]h\d+ van ,god   
tot de  w]eld spiegelt zi* bij de       
semietis*e volk5 af1 dat deze1          
ov]e5kom/ig hun absoluti/is*5 /aatsvorm1
 zoo gans* &]s  g$a*t w]d dan bij de    
,griek51 wi] ,olympis*e god5raad gevormd
 is  na> de v]h\d+ van ,agamemnon tot de
 &]e vor/5 en aanvo]d]s 9  het kamp van 
,troje4 ,to* is het veele] e5 &]        
uitw5dig v]s*ijnsel  dat ons hi] treft  
en wa>mee wij ons hebb5 bezig te h\d54  
,9 het  oo/5 treff5 wij bijna ov]al e5  
uitgesprok5 en ontwikkeld  prie/]wez51  
dat li*t 9 e5 prie/]ka/e zi* be/5digt en
 met de  politieke be/uurd]s van d5 /aat
 om invlo$ en ma*t /rijdt4 ,de  v]h\d+  
tuss*5 ,samuel en ,saul is hi]van e5    
typis* voorbeeld bij  de ,jod51 en 9 het
 ,gangesdal hangt de ov]w9n+ d]         
prie/]ka/e  jui/ sam5 met e5 h]vorm+ van
 het gans*e ,aris*e volksk>akt]1  die nu

 jui/ ge5 v]bet]+ 04 ,da>5teg5 w>5 de   
,griek5 te ze]  politiek1 te ze]        
/aatkundig aangelegde m5s*5 om e5       
prie/]/&1  e5 hi]>*ie naa/ ( zelfs bov5 
d5 ,/aat te duld54 ,het (f]5  bleef de  
taak van d5 veldhe] ( ar*ont2 prie/]s en
 wa>zegg]s  w>51 zoo zij niet 9 di5/    
/ond5 van d5 /aat1 sle*ts  p>tikuli]e   
p]son52 en zelfs de slimme prie/]s van  
,delphi hebb5  het nooit bov5 hun       
moreel5 invlo$ uit tot e5 ambtelijke    
plaats (  e5ig gezag 9 de ,grieks*e     
/at5groep kunn5 br5g54 ,en 9 ,rome 0  de
 godsdi5/ geheel en al e5 politieke     
in/ell+1 de rege]5de adel  zag er e5    
ma*tsmiddel en e5 be/uur/aak 94 ,en     
wanne] de e5e augur  de &]e e5s         
toela*te1 dan lag da>9 sle*ts e5 bewijs 
hoev] de  politicus zi* v]hev5 voelde   
bov5 de fables conv5ues0 d]             
volksreligie4    ,gans* &]s1 veel       
+ewikkeld] en gecomplice]d 0 van d5     
aanvang  af de v]h\d+ tuss*5 de         
*ri/elijke k]k en d5 /aat4 ,jezus zelf  
_h door afwijz+ van de politieke        

,messiasidee met de woord53 ,geef  d5   
keiz] wat des keiz]s1 en ,god wat ,godes
 is04 7,mat!us #bb7 e5  mogelijk        
conflict nog v]m$53 zijn rijk 0 niet van
 deze w]eld4 ,ma>  het 0 9 deze w]eld1  
en zoo geeft dan ook re$s te midd5 van  
het  oud/e *ri/5dom het ,nieuwe ,te/am5t
 twee teg5ov]elk&] /a&e  opvatt+5 ov]   
die v]h\d+1 wa>van de twe$e noodw5dig   
tot het  conflict moe/ leid54 ,9 ,rome95
 #ac zegt de apo/el ,paulus3 ,i$]  zij  
ond]worp5 aan de ma*t die ov] hem ge/eld
 is1 want er be/aat  ge5 ma*t1 die niet 
uit ,god is02 dat geldt ook van e5      
heid5s*e  /aatsma*t1 zelfs van de rege]+
 van keiz] ,n]o1 ond] wi5 de brief      
ges*rev5 is4 ,de s*rijv] d] ,apocalypse 
e*t] zegt--ook 9 het  d]ti5de ho(d/uk3  
de /aat is des duivels1 want de draak   
gaf het  di] zijne kra*t en zijn5 troon 
en zijn groote ma*t0 7v]s #b74de ,en    
wa>om ook niet8 het 0 imm]s de          
,rome9s*e1 de heid5s*e /aat1 en  die op 
d5 troon zat en als keiz] goddelijke    
v]e]+ voor zi*  eis*te1 0 ,n]o2 voor de 

oud/e *ri/55 e*t] w>5 de heid5s*e  god5 
daemon51 booze gee/51 de ,rome9s*e /aat 
d]halve e5 rijk van  d5 booze4 ,zoo     
v]kla>t zi* de ov]weg5d afwijz5de en    
vij&ige  h\d+ van het *ri/5dom d] e]/e  
drie eeuw5 teg5 d5 ,/aat1 die  door de  
,*ri/5v]volg+5 nog v]bitt]d] w]d4       
,intuss*5 _h zi*  het *ri/5dom zelf ook 
georganise]d1 het 0 gegroeid tot e5 k]k1
  ja me] nog1 tot e5 ,/aat 9 d5 ,/aat1  
en _h da>bij ook e5 deel d]  taak van d5
 ,/aat ov]g5om51 e5 ,k]kre*t naa/ het   
,/aatsre*t  ges*ap54 ,voor e5 deel t5   
gevolge van het v]bod van ,paulus dat   
*ri/55 hun ond]l+e one5igh$5 voor d5    
heid5s*5 re*t]  z\d5 br5g5 7#a ,cor4 #f 
vg474#df    ,da> trad nu ond]           
,con/antijn die v]rass5de omke] 91 het  
,rome9s*e  keiz]rijk w]d ,*ri/elijk4    
,hoe zwa> het zelfs d5 mee/ op d5       
voorgrond tr$5d5 mann5 viel1 zi* 9 deze 
nieuwe situatie 9 te  lev5 en 9 te d5k51
 toont ons nog hond]d ja> lat]          
,augu/9us1 die  d5 w]eldlijk5 ,/aat nog 
/e$s met wantr\w5d5 blik bes*\wt en  d5 

,*ri/5 sle*ts toe/aat1 d5 vr$e di5 de   
,/aat v]s*aft1 voor  hoog]e doele9d5 te 
b5utt5 en zi* da>ov] te v]heug54 ,wanne]
  hij dan to* da>naa/ van d5 ,/aat      
v]langt1 dat hij de m5s*5  dw+5 zal 9 de
 k]k te tr$51 do* de kett]s be/rijd5 en 
be/raff5 zal1 dan ziet m5 hoe bij dez5  
man op de gr5s van twee  tijdp]k5 re$s  
de lat]e middeleeuws*e le] zi* baan     
breekt4 ,9 de  praktijk e*t] 0 de       
moeilijkheid re$s e]d] ov]wonn5 en de   
biss*opp5 toond5 zi* zoo ond]danig aan  
de tot het *ri/5dom  beke]de keiz]s van 
,byzantium dat zelfs het dogma door d5  
invlo$ des  keiz]s tot /& kwam4         
,byzant9isme is s9dsdi5 de naam geword5 
voor  alle vloekwa>dige ond]danigheid 9 
mon>*i/is* +]i*te /at51  en ,s*lei]ma*]s
 w5s* is d]halve re$s van di5 tijd af   
g]e*tva>digd1 dat to* nooit de zoom van 
e5 prie/]lijk gewaad d5  bodem van e5   
kon9klijk v]trek mo*t hebb5 b]o]d1 en   
ev5m9 het  purp] ooit het /( des alta>s 
mo*t hebb5 geku/40#dg ,wa>lijk1 de      
v]b9d+ van troon en alta> heeft van     

,con/antijn d5 ,groote af tot  op dit   
oog5blik aan de *ri/elijke k]k ge5 heil 
gebra*t4 ,en ook d5  /aat niet4 ,9 de   
middeleeuw5 gelukte het d5 biss*op van  
,rome als  paus en opp]ho(d d] 9 zijn   
tijd go$ georganise]de en onafhankelijk 
geword5 k]k1 kon+5 en keiz]s d5 voet op 
d5 nek te zett5 en de  aanspraak op     
afhankelijkheid van het w]eldlijk       
be/uur1 op  ond]ges*ik!id van d5 /aat   
jeg5s de k]k te do5 geld5 en 9 a*t      
nem52 e5 zelf/&ige /aat 0 er niet2      
da>voor is typis* geword5  het beeld van
 d5 paus als zon en d5 keiz] als maan1  
die e]/ van de  zon zijn li*t ontvangt4 
,deze w]eldbehe]s*5de positie e*t] vo]de
  met inn]lijke noodzakelijkheid tot    
onta>d+ en voll$ige  v]w]eldlijk+ van de
 k]k4    ,&]s 9 het ,prote/antisme4     
,lu!r 0 e5 religieus m5s*1 ge5          
organisatoris* tal5t1 en 9 zijn afke]   
van de tot e5 /aat en e5  re*tsli*aam   
v]word5 ka?olieke k]k wilde hij zijne   
k]k sle*ts e5  zuiv] gee/elijke taak    
oplegg5 en vol/rekt niets wet5 van e5   

zoo  /raffe k]k9ri*t+4 ,v&a> dat hij    
niet alle5 we] d5 /aat  bes*\wde als    
zelf/&ig en buit5 alle k]kelijke ma*t   
/a&e1 ma>  hij droeg ook--w$]om e5      
b$5kelijke /ap--de uit]lijke organisatie
  zijn] k]k aan d5 /aat en de w]eldlijke
 ov]heid ov]1 ( wel1 wijl  de ,lu!rs*e  
,re=matie 9 d5 e]/5 tijd sle*ts 9       
mon>*ien  +ang vond1 aan d5 l&he]3 dez5 
maakte hij tot l&sbiss*op en de  k]k tot
 l&sk]k4 ,v&a> dan g$ur5de hond]d ja> en
 lang] de  grond/ell+ van het           
t]ritorialisme3 cuius regio1 eius       
religio 7de  godsdi5/ d] ond]dan5 heeft 
zi* te ri*t5 na> di5 van d5  l&%e]7     
wa>door de godsdi5/ voor d5 enkel+      
w]kelijk tot e5  vraag d] geographie    
gemaakt w]d4    ,teg5 deze regel+ e*t]  
kwam de gee/ van het ,prote/antisme zelf
 9  v]zet3 de g$aante d] gelo(s- en     
gewet5svrijheid van i$]5  ,*ri/5 is e5  
van zijn beg9sel51 hoevaak het zi*      
da>aan ook moge  hebb5 v]grep5 ( nog    
v]grijpt2 en to5 9 het huis d]          
,hoh5zoll]ns  e5 v]&]+ van godsdi5/     

plaats greep en aldus vor/ en volk 9    
,br&5burg tot v]s*ill5de confessies     
behoord51 to5 w]d hi] voor  het e]/     
duidelijk1 dat 9 d5 mod]n5 /aat i$] het 
re*t moet  hebb5 op zijne wijze zalig te
 word51 al is deze g$a*te e]/           
uitgesprok5 door d5 groot5 vor/ d]      
,aufklrung op d5 ,pruisis*5  kon+/roon4 
,de lat]e sam5smelt+ heeft dan weliswa> 
de e5heid  w$] h]/eld en het ges*il     
opgelo/2 ma> de mod]ne /aat1 die  zo[el 
,prote/ant5 als ,ka?oliek51 ,*ri/55 en  
,jod5 omvat1 behoort  op d5 bodem van   
volle gelijkheid en vrijheid van        
confessie1 ja laat ik  het ronduit      
uitsprek51 hij behoort te /aan op d5    
bodem d]  godsdi5/loo%eid1 hij kan ge5  
*ri/elijke /aat me] zijn4 ,de /aat  als 
zoodanig heeft ge5 godsdi5/ en moet de  
gezam5lijke burg]lijke  re*t5 zijn]     
ond]dan5 volkom5 onafhankelijk h\d5 van 
e5ige  religieuze belijd5is2 voor hem is
 de k]k nog sle*ts e5 li*aam 9  het     
/aatsv]b&1 dat bij bes*]m+1 welli*t om  
zijn h]kom/ en de  erk5n+ van zijn      

groote wa>de bijzond]e bes*]m+ behoort  
te  v]le55 en met bijzond]e wa>de]+     
tegemoet heeft te kom54    ,en nog van  
e5 &]e zijde blijkt de noodzakelijkheid 
van e5 afdo5de  regel+ d] v]h\d+ van    
deze twee4 ,9 de g]e=me]de k]k nam5 de  
zak5 re$s vroeg e5 &]5 loop2 weliswa>   
niet 9 ,zri*1 wa> de  /aatkundig        
aangelegde ,zw+li de k]kelijke re=matie 
ev5e5s 9 de  h&5 d] w]eldlijke ov]heid  
/elde1 en ev5m9 9 ,g5ve wa>  ,calvijn   
door e5 /r5ge k]ktu*t /aat en k]k tot e5
 bijna  !okratis*e e5heid tra*tte saam  
te smelt52 ma> 9 ,frankrijk en  ,s*otl&1
 wa> de g]e=me]d5 zi* teg5 &]sgeloov5de 
vor/5  moe/5 h&hav54 ,da> _h1 kort      
gezegd1 e5 democratis*e ontwikkel+      
plaats1 de k]k moe/ zi* zelf e5         
organisatie s*epp5 en de$ dit  door de  
in/ell+ van het ,presbyt]iaat2 de leek5 
kreg5 hi] van het  beg9 af e5 groot]    
invlo$ en me]d]e re*t5 teg5ov] de       
gee/elijk51 en e5 k]kelijk p>lem5t w]d  
de drag] van het  k]kbe/uur4 ,deze      
democratis*e trek1 die 9 onze eeuw door 

de gans*e  w]eld m]kba> wordt en        
onoph\delijk v]&]+ te weeg br5gt1 is    
ook 9 de ,lu!rs*e k]k doorg$rong5 en zoo
 trad 9 de plaats d]  absolute ma*t van 
d5 l&sbiss*op1 die to* sle*ts e5        
tijdelijk  r$middel en e5 fictie is1 en 
9 de plaats van e5 leid+ die  uitsluit5d
 9 h&5 van gee/elijk5 en juri/5 0 9     
bureaucratis*  +]i*te beambt5colleges en
 consi/orin1 de m$ew]k+ van het         
leek5elem5t en dus e5 synodale inri*t+1 
e5 soort con/itutioneele  mon>*ie ook 9 
de k]k4 ,nu kan ik e*t] niet zegg5 dat  
deze synod5  9 de v]s*ill5de l&sk]k5    
veel go$s hebb5 uitgew]kt3 zij          
zijn--niet zond] s*uld van d5 kant d]   
vrij] d5k5de elem5t51 die  zi* veelal   
met opzet da>van afke]d5--bijna         
uitsluit5d 9 h&5  gekom5 van e5         
e5zijdige en bekromp5 or?odoxie en h>e  
besluit5  kunn5 zi* 9 de op5b>e me5+    
zo[el buit5 als 9 de k]k zelf  niet 9   
bijzond]5 e]bi$ en wa>de]+ v]heug54     
,de groot/e moeilijkheid ligt voor      
,duits*l& en &]e l&5#dh  e*t] hi]91 dat 

al deze k]k5 /aatsk]k5 zijn4 ,en        
da>teg5ov]  tre$t nu 9 ,noord-,am]ika e5
 nieuw v]s*ijnsel op1 wa>bij de k]k5    
volkom5 los zijn van d5 /aat en ook     
hunne afzond]lijke deel5  ond]l+ sle*ts 
9 ze] los v]b& h\d54 ,om e5 gee/elijke1 
die  als v]teg5woordig] van hunne       
inzi*t5 z\ kunn5 geld51 s*>5  zi* de    
burg]s e5] /ad1 en zoo vormt zi* e5     
geme5te die de  draag/] en de eig5lijke 
e5heid d] religieuze geme5s*ap vormt4   
,m5  ziet met d5 e]/5 blik re$s welke   
voordeel5 deze inri*t+ br5gt3  niet     
alle5 wordt hi] niem& door d5 /aat      
g$wong5 zi* bij zulk  e5 geme5te aan te 
sluit51 ma> ook k]kelijk zi5 wij hoe    
sle*ts  w]kelijk gelijkgez9d5 zi*       
aansluit51 en zoo be/aan 9 ene /ad      
afzond]lijke geme5s*app5 niet alle5 voor
 de v]s*ill5de  confessies1 ma> ook voor
 de v]s*ill5de ri*t+52 het is niet      
lang] de gee/ van e5 k]krege]+ die van  
bov5 af1 bureaucratis*  en nivelle]5d   
alles behe]s*t1 ma> de wil d] geme5tel$5
 zelf die  van b5$5 af het godsdi5/ig   

geme5s*apslev5 regelt1 wa>m$e de 9  de  
groote /aatsk]k5 zoo volkom5 v]drukte   
individualiteit w$]om  tot ha> re*t     
komt4 ,e5 /rijd om e5 bepaalde belijd5is
 kan hi] niet  ont/aan1 de geme5t5 die  
ha> 9 de godsdi5/oef5+ gebruik51 zijn   
&]e dan die ze niet gebruik5 will52 e5  
pr$ikant kan door zijn  geme5te         
losgelat5 ( v]lat5 word51 ma> hij kan   
niet op a&r+5  van het k]kbe/uur door d5
 /aat word5 afgezet1 kan niet voor e5   
bepaalde l&/reek en da>m$e1 zooals 9    
,duits*l&1 vrijwel voor het  gans*e l&  
onmogelijk gemaakt word54    ,wanne] mij
 e*t] gevraagd w]d1 ( dat nu ook voor   
&]e l&5 de  oploss+ is1 dan weet ik niet
 ( ik wel zond] me] ja z\ kunn5  zegg54 
,dat het ook 9 e5 d]gelijke vrije k]k0  
m5s*elijk toegaat  en de oude f\t5 en   
moeilijkh$5 sle*ts 9 nieuw5 vorm w$]    
zull5  opduik51 dat z\ mij1 wa> ik van  
v]gankelijke a>ds*e  in/ell+5--en da>toe
 behoor5 ook de k]k5 en hun inri*t+--to*
  nooit e5 hemel op a>de ( e5 eeuwig5   
vr$e v]wa*t1 niet zooze]  afs*rikk54    

,ma> ev5als ik nimm] en n]g5s het re*t  
van het  hi/oris* geword5e en be/a&e    
ontk5n5 zal en d]halve e5 langzame      
h]vorm+ t5 alle tijd bov5 e5 plotsel+e  
revolutie zal /ell51  zoolang die       
mogelijk en niet van te vor5 g$oemd zal 
zijn te mislukk51  ev5ze] z\ ik e5      
radicale ommeke] en v]&]+ van de op     
k]kelijk  gebi$ geld5de re*t/oe/&5 op   
het oog5blik e5 groot ongeluk  a*t54    
,want 9 w]kelijkheid z\ dat to* sle*ts  
ov]e5kom5 met e5  volslag5              
desorganisatie en dec5tralisatie d]     
,prote/ants*e k]k1  wa>naa/ dan het     
ka?olicisme met zijn volkom5 en /]k     
gec5tralise]de organisatie en met al    
zijn middeleeuws*e aansprak5 op         
behe]s*+ van d5 ,/aat e5 ma*t z\ blijv5 
die voor dez5 dan  e]/ re*t e5 b$reig+  
en geva> w]d4 ,de moeilijkh$5 die ons   
deze  situatie br5gt1 behoef ik u niet  
e]/ uite5 te zett51 zij ligg5 ons  all5 
kla> voor oog54 ,hi] is de crisis1 wa>  
me] dan en volk midd5  9 /aat1 9 voll5  
gang4 ,9 de toekom/ v]mag ik niet te    

zi51  d]halve kan ik u niet zegg51 welk5
 afloop deze /rijd zal hebb53 (  da>door
 het volk w$]om na> e5 /aatsk]k zal gaan
 v]lang51 ( wel  de gebeurt5iss5 9      
,frankrijk1 de voll$ige s*eid+ van k]k  
en /aat  ook bij &]e volk5 tot navolg+  
zal prikkel51 ik weet het niet4         
,p]soonlijk zie ik de ontwikkel+ dez]   
d+5 niet zond] zorg en  all]lei somb]e  
voorgevoel5s1 ma> to* ook we] niet      
volslag5  hopeloos tegemoet4 ,sle*ts    
dit1 me5 ik1 moet t* e5 i$] duidelijk   
zijn geword51 dat de /aat en zijne      
be/uurd]s niet go$ do5 door  tuss*5 d5  
/rijd teg5 k]kelijke aanmatig+ en       
he]s*zu*t  e5]zijds en het gelo( 9 het  
noodzakelijk bijen hoor5 van troon en   
alta> &]zijds zoo onzek] en kortzi*tig1 
zoo zwak en besluiteloos  rond te ta/52 
en omgeke]d1 dat de radicale /room+5    
onv]/&ig  en v]ke]d h&el51 wanne] zij   
het volk van zijne k]k v]vreemd5  en    
zijn5 godsdi5/ ontnem51 zond] het       
da>voor e5 &] /uk  idealisme als        
gelijkwa>dige v]go$+ 9 de plaats te     

kunn5 gev54          ,,vijfde ,,ho(d/uk 
,de godsdi5/54 ,poly!sme4 ,mono!sme4    
,godsdi5//i*t]s en het  gelo( 9 op5b>+4 
,de toekom/ van d5 godsdi5/4            
,wanne] wij nu t5 slotte e5ige bladzijd5
 wijd5 aan de godsdi5/5  9 het algeme51 
dan blijk51 ook als wij afzi5 van de    
m5igte d]  lag]e1 m9d] ontwikkelde      
godsdi5/vorm51 nog v]s*ill5de  indeel+5 
mogelijk4 ,laat ik er drie p>51 die     
elk&] vaak kruis5  en doore5loop51      
uitli*t5 om da>aan de problem5 va/ te   
knoop5 die  ons nu zull5 bezig h\d53 m5 
ond]s*eidt natuurgodsdi5/5 en  godsdi5/5
 met heilige s*rift51 poly!/is*e en     
mono!/is*e1  en e9delijk nationale en   
univ]seele ( w]eldgodsdi5/54    ,het    
e5v\dig/e en mee/ voor de h& ligg5de    
s*ijnt wel te zijn het  ond]s*eid tuss*5
 poly!sme en mono!sme1 en hi] al?ans    
geloov5 wij op va/5 bodem te /aan1      
wanne] wij t]/ond da>aan e5             
wa>de]+soordeel v]b9d5 en het poly!sme  
e5 lag]51 m9d]  ontwikkeld5 vorm van    
religieus geloov5 en voor/ell5 a*t54    

,imm]s  het one9dige kan sle*ts als     
e5heid g$a*t word52 neemt dus de  m5s*  
me]d]e one9dige wez5s1 v]s*ill5de god5  
aan1 dan moet hij  noodzakelijk d5 e5   
door d5 &] bep]k51 het one9dige tot iets
  e9digs mak51 en zoo zal al spo$ig e5  
laag en onwa>dig elem5t 9  deze         
poly!/is*e godsvoor/ell+ b9n5sluip54    
,da>bij d5k ik aan  zek]e ,grieks*e     
god5my!n1 op wi] onz$elijkheid ik re$s  
vroeg]  gewez5 heb4 ,ma> jui/ van de    
,griek5 kunn5 wij ook all]lei le]51  dat
 onze g$a*t5 hi]ov] to* nog wel wat     
v]&]t4 ,al dadelijk moet  m5 zi*        
natuurlijk niet voor/ell51 dat het      
,grieks*e volk als geheel  alle deze    
god5 ook w]kelijk v]e]d ( sle*ts gek5d  
heeft1 die 9  onze le]boek5 d] ,grieks*e
 my?ologie /aan v]meld4 ,9 het br&punt  
van gelo( en religieuze v]e]+ /ond voor 
i$]e /ad en i$]e  l&/reek to*           
voornamelijk en van deze vel51 dt 0 hun 
,god2 en zoo  er dan al me]d]e w>51 dan 
0 voor i$]5 vrome afzond]lijk to*       
sle*ts en van deze van het mee/e belang 

en de wa>lijk v]e]de1 dat  0 zijn ,god2 
en zij1 die alle god5 ev5ze] v]e]d51 dat
 w>5  v]mo$elijk ook da> niet de e*t    
godsdi5/ige natur51 ma> de  opp]vlakkige
 en uit]lijke vrom51 de b5ep5           
nauwgezette1 de geheel  correcte m5s*51 
die niets will5 ov]slaan4 ,ma> zij1 die 
hoog] en  diep] blikt51 zag5 to* al     
spo$ig dat a*t] deze bontgekleurde      
god5w]eld1 de ,godheid en het           
,goddelijke zelf /ond4#di ,philosoph5   
mo*t5 deze g$a*t5 bewu/ uitsprek5 en    
doord5k51 &]5 hield51  zond] da> v]d]   
ov] te pe9z51 aan deze god5 va/ als de  
uitdrukk+1 en als bijzond]e drag]s en   
v]teg5woordig]s van het  ene goddelijke2
 en zelfs de di*t]s1 die to* d5 ,griek5 
hunne  god5w]eld ges*onk5 hebb51 w]kt5  
nu d5 mono!/is*5 trek1 die  9 de        
mon>*i/is*e inri*t+ van d5 ,olympus 0   
geleg51 ook van  hun kant /e$s fijn] en 
zuiv]d] uit3 ,zeus w]d de ,god d] god51 
de ,god4 ,zoo zi5 wij dus te midd5 van  
e5 poly!/is*5 godsdi5/  het mono!sme    
langzaam groot] en /]k] word51 zi5 het  

t5 slotte  om zoo te zegg5 als doel1 als
 noodzakelijk en natuurlijk resultaat d]
  ontwikkel+ voor ons /aan4    ,&]s bij 
de ,jod54 ,hi] be/ond het mono!sme van  
d5 aanvang af1  ma> niet1 gelijk m5 het 
vaak voor/elt1 als e5 hoog en v]hev5    
go$1  dat hun als e5 godsgave gaaf en   
rijp 9 d5 s*oot 0 gevall51 ma>  veele]  
als e5 ze] lage en e5zijdige opvatt+1   
die m5 da>om 9  ond]s*eid+ van wat het  
lat] geword5 is1 bet] met d5 naam       
h5o!sme0 a&uidt4 ,jahwe is de ,god d]   
,jod51 ma*tig] dan alle  god5 d] &]e    
volks/amm5 9 d5 omtrek1 ma>             
desalniettem9 e5 ,god  als deze1 van    
hetzelfde gesla*t en d5zelfd5 a>d4 ,het 
/]k en  isole]5de /amgevoel van dit     
semietis*e volk spreekt zi* 9 dez5      
h5o!/is*5 ,jahw$i5/ uit en 9 zoov]re kan
 m5 van e5 soort  mono!/is* in/9ct0     
sprek51 dat e*t] ook wel met de         
onmisk5b>e onvru*tba>heid hunn] fantasie
 zal sam5hang54 ,en god  d] ,jod51 en   
deze ene alle5 hun ,god3 i$] geva> dat  
dit  /amgevoel b$reigde1--9 tijd5 van   

bloei e5 druk v]ke] met de  afgod5di55de
 naburige /amm51 9 tijd5 van nood het   
dreig5d  v]lies van politieke           
zelf/&igheid ( nationaal be/aan1--bra*t 
da>om ook dit h5o!sme aan het wankel54  
,wat het t5 slotte g]$  heeft1 dat 0 de 
ov]gang tot het eig5lijke mono!sme1 en  
zij die  dez5 omke] hebb5 voorb]eid en  
doorgezet1 w>5 de pr(et5 ,israls4  ,het 
middel di] r$d+ e*t] 0 de g$a*te d]     
goddelijke  heiligheid3 onze ,god is e5 
heilig ,god6 ,door deze v]diep+ van het 
zuiv] nationale tot het z$elijke 0      
,jahwe e5 &]e geword5 dan  alle ov]ige  
god51 nu e]/ w]d hij de e5ige ,god3 zoo 
w]d het  mono!sme als e5 z$elijk v]diept
 en g]e9igd godsgelo(#ej  gebor54    ,9 
deze z$elijke v]heff+ ligt de beteek5is 
en de blijv5de wa>de  d] ,joods*e       
,godsidee1 het mono!/is*e is da>van     
sle*ts e5e1 zij  't ook ze] voor de h&  
ligg5de consequ5tie1 gelijk het aan d5  
&]5 kant ha> noodzakelijk uitgangspunt  
04 ,dat ziet m5 aan het  ,*ri/5dom1 wa> 
het z$elijke 9 de ,godsidee is          

va/geh\d51  da>naa/ e*t] de consequ5te  
doorvo]+ d] mono!/is*e  g$a*te w]d      
opgegev51 wa>teg5 dan ook de ,islam als 
/r5g en />  mono!sme e5 reactie br5gt4  
,9 het ,*ri/5dom is ond] d5 invlo$  van 
het lev5dige en bewegelijke ,hell5isme  
e5 le] aanga&e ,god  opgekom51 die      
e5]zijds zijn e5heid en absoluu!id      
onaangeta/ lat5  wilde en &]zijds 9 deze
 e5e ,godheid voor drie p]son5 plaats   
wilde  mak54 ,ligt hi]9 e5 teg5spraak   
die no* 9 de godsvoor/ell+ no*  voor het
 d5k5 op te loss5 is1 omgeke]d is de    
ka?olieke k]k door  heilig5di5/ en      
heilig5v]e]+1 wa>bij i$] zi* zijn       
s*utspatroon kie/1 aan de populaire     
voor/ell+5 en de duidelijk  poly!/is*e  
neig+ d] m5igte zooze] tegemoet gekom51 
dat ons de  /rijd van het ,prote/antisme
 da>teg5 als teg5 iets heid5s* ma> al   
te go$ begrijpelijk wordt4 ,dat af en   
toe w]kelijk wel e5s e5  heid5s*e       
godheid tot e5 *ri/elijke heilige is    
geword51 is voor  deze gans*e d5kwijze  
als het w>e e5 symbool4    ,is de       

s*ijnba> zoo kl>e en e5v\dige teg5/ell+ 
tuss*5  poly!sme en mono!sme door de    
ond]s*eid+ tuss*5 h5o!sme  en mono!sme  
re$s e5ig]mate aan het wankel5 gebra*t  
en 9 het  e5e veelal e5 to5ad]5 (       
t]ugvall5 tot het &]e aan te wijz51  de 
gr5z5 v]vag5 en v]vloei5 nog me]1 wanne]
 wij da>tuss*59  het begrip pan!sme     
/ell54 ,wanne] wij da>9 allen e5        
wijsge]ige  w]eldbes*\w+ hadd5 te zi51  
z\ het hi] niet t] sprake behoev5  te   
kom54 ,ma> er is ook e5 pan!/is*e       
godsdi5/ ( als ge liev]  wilt e5        
religieus pan!sme1 zooal niet als ap>te 
vorm van religie1  dan to* als e5 soort 
ond]/room+ 9 alle zo[el poly!/is*e als  
mono!/is*e godsdi5/54    ,bij het       
pan!sme als wijsge]ige w]eldbes*\w+ valt
 alle nadruk op  de v]h\d+ van ,god tot 
de w]eld1 die hi] g$a*t wordt als e5    
imman5te1 niet als buit5- en            
bov5w]eldlijke1 transc5d5te1 na>        
,goe!'s groots*e g$a*te1 die wij        
onv]taald lat51 omdat zij bij  i$]e     
v]tolk+ v]lie/ en ev5als het volg5de    

woord van algeme5e  bek5dheid is3       
,0 wre e9 ,gott1 d] nur von auss5       
/iesse1      ,im ,kreis das ,all am ,f+]
 lauf5 liesse6      ,ihm ziemt's1 die   
,welt im ,inn]n zu beweg51      ,natur 9
 ,si*1 ,si* 9 ,natur zu heg51      ,s   
dass1 0 9 ,ihm lebt und webt und i/1    
,nie se9e ,kraft1 nie se95 ,gei/ v]mis/4
    ,de godsdi5/ da>5teg5 is e5         
p]soonlijke v]h\d+ van d5 m5s*  tot     
zijn5 ,god4 ,dat en hoe deze op         
pan!/is*5 grondslag g$a*t kan  word51   
kunn5 wij van ,goe! le]51 wanne] hij    
,fau/ 9 zijne  gelo(sbelijd5is laat     
zegg5 van d5 ,one9dige die alles omvat  
en alles  leidt3          ,erfll davon  
de9 ,h]z1 s grosz es i/1      ,und w5n  
du ganz 9 dem ,gefhle selig bi/1        
,n5n es dann1 wie du will/1      ,n5n's 
,glck6 ,h]z6 ,liebe6 ,gott6        ,i*  
habe ke95 ,nam5        ,dafr6 ,gefhl i/ 
alles2        ,"n i/ ,s*all und ,rau*1  
,umnebelnd ,himmelsglut4    ,ma> zelfs  
bij d5 mee/ wijsge]ig5 van alle pan!/51 
bij ,sp9oza1  loopt het pan!sme to* op  

religie uit1 als hij aan het slot van   
zijn  ,e?ica komt te sprek5 ov] d5 amor 
dei intellectualis1 de  intellectueele  
liefde van d5 m5s* tot ,god1 ov] ,gods  
liefde 9 d5  m5s* tot d5 m5s* en ov]    
,gods liefde 9 d5 m5s* tot zi* zelv54   
,dat heeft m5 lang5 tijd s*romelijk     
misk5d1 en da>om 0 9 de oog5  d] k]k    
pan!sme id5tiek met a!sme1 ,sp9oza de   
van ,god  v]vloekte1 door ,jod5 en      
,*ri/55 beid5 v]worp5 en v]/oot54  ,e]/ 
,less+ en ,jacobi1 e]/ ,h]d] en ,goe!   
hebb5 hem bet]  v]/aan en bet] do5      
v]/aan1 en nu kon ,s*lei]ma*] 9 zijne   
,r$5 b] die ,religion0 9 v]vo]+         
uitroep53 ,(f]t met mij  e]bi$ig e5 lok 
aan de s*im van d5 heilig5 v]/oot5      
,sp9oza6 ,hij  0 doordrong5 van d5 hoog5
 w]eldgee/1 het one9dige 0 hem beg9  en 
e9de1 het heelal zijn eeuwige en e5ige  
liefde2 9 heilige ons*uld  en diep5     
deemo$ spiegelde hij zi* 9 de eeuwige   
w]eld en tra*tte  ha> zuiv]e1 lieflijke 
spiegel te zijn2 zoo 0 hij vol van      
religie en vol heilig5 gee/40#ea ,de    

!oloog van het vrome                    
afhankelijkheidsgevoel kon e*t] d5      
wijsge] van het pan!sme  sle*ts da>om   
zoo diep v]e]51 wijl zijne vroomheid    
zelf door en door  pan!/is* gekleurd 04 
,met het univ]sum1 het gans*e heelal zi*
  e5 gevoel51 en te midd5 d] e9digheid  
en word5 met d5 ,one9dige1  dat 0 zijn  
godsdi5/2 en niet alle5 de godsdi5/ d]  
,r$501 ma>  ook die zijn] ,glaub5slehre0
 wa>9 het veelal sle*ts &]s kl9kt1  niet
 &]s b$oeld is4 ,en s9ds ,s*lei]ma*]    
wet5 wij het en kunn5  wij het v]/aan1  
hoe alle godsdi5/1 hoe ook de my/iek e5 
/]k  pan!/is*5 trek heeft3 ,god alles 9 
alles1 zoo ook ik 9 ,god1 e5  modus1 e5 
deel ,gods1 9 ,god opkom5d en ond]ga&1  
,god 9 mij1 mij  doortrill5d en v]w>m5d1
 ( zooals e5 my/ieke het /\t uitdrukt3  
,i* b9 ni*t auss] ,gott und ,gott ni*t  
auss] mir1      ,i* b9 se9 ,glanz und   
,li*t und er i/ me9e ,zi]4      ,i* b9 s
 gross als ,gott1 er i/ als i* s kle91  
,er kann ni*t b] mi*1 i* unt] ihm ni*t  
se94      ,i* b9 s rei* als ,gott1 es   

kann ke9 ,/ub*5 se91      ,das i*1      
,m5s*1 glaube mir1 mit ihm ni*t habe    
geme94#eb    ,dat is de religieuze      
imman5tie1 het vrome pan!sme d] my/iek4 
,en  wanne] de my/ieke ges*rift5 en     
preek51 hymn5 en li$]51 vaak zoo        
pan!/is* kl9k5 en deze e5heid van ,god  
en m5s* vaak zoo  dra/is* wordt         
geteek5d1 dan kan het ons to* ook nu w$]
 a*t]af  niet v]wond]51 dat 9 de        
,middeleeuw5 vele van deze my/ici als   
pan!/is*e kett]s door de k]k v]oordeeld 
zijn4 ,dat zij zelf de  pan!/is*e       
kett]ij me] dan m5 me5de en weet1 9 eig5
 boezem  v]b]gt1 dat vel5 van ha> mee/  
gevi]de !olog5 pan!/is*e  elem5t5 9     
hunne sy/em5 m$e hebb5 opg5om5--ik noem 
naa/ d5  prote/ants*5 ,s*lei]ma*] d5    
ka?oliek5 ,?omas van ,aqu9o--1 ja  dat  
zelfs 9 de k]kelijke le]/ell+5 ov] de   
beh\d5is d] w]eld  de imman5tie naa/ de 
9 het s*epp+sdogma tot uit+ kom5de      
transc5d5tie e5 groote plaats inneemt1  
mag hi] al?ans aange/ipt  word54    ,nu 
z\ m5 kunn5 me551 dat dan welli*t hi]9  

de 9 het twe$e  ho(d/uk v]geefs gezo*te 
b& tuss*5 geloov5 en wet5 te v9d5  w>e1 
9 het ,pan!sme z\d5 dan beid5 het e5s   
word54 ,dat dat  individueel ind]daad   
mogelijk is1 dat toon5 /ellig mann5 als 
,sp9oza  ( ,s*lei]ma*]4 ,ma> to* vrees  
ik1 dat de nog niet zoo lang gel$5      
uitgesprok5 hoop als z\d5 k]k en        
wet5s*ap1 !ologie en  philosophie op d5 
grondslag van het pan!sme e5maal d5     
eeuwig5  vr$e kunn5 sluit51 e5 utopie   
zal blijk5 te zijn4 ,9 het pan!sme  ligt
 e5 moeilijkheid die zi* na> twee zijd5 
op5ba>t3 ,god en w]eld  en1 ,god het    
al-e5e1 da>9 ligt het geva> dat f de    
w]eld1 de kosmos  9 ,god zi* gans*      
oplo/--akosmisme1 dat de d+5 dez] w]eld 
niets  &]s zijn dan modaliteit51        
afspiegel+ en beweg+ van het  one9dige1 
de w]eld niets1 ,god alles4 ,( omgeke]d1
 de godheid gaat op  9 de w]eld1 zo dat 
voor ha> niets me] ov]blijft dan--e5    
naam1 en  voor het akosmisme van /raks  
nu het a!sme 9 de plaats tre$t4 ,9  het 
e]/e geval komt1 gelijk m5 gemakkelijk  

inziet1 het wez5 d]  w]eld niet tot zijn
 re*t1 en dreigt ook het wet5 aanga&e de
 w]eld  te v]vlu*tig52 9 het twe$e      
blijft de godsdi5/ onbevr$igd en komt   
de vrome plotsel+ te /aan voor het      
niets4 ,e5 enkele kan miss*i5 de  klipp5
 re*ts en l9ks ontzeil52 ma> ,s*lei]ma*]
 toont ons re$s  hoe op d5 small5 b]gkam
 tuss*5 de beide afgrond51 wa>van de e5e
  de w]eld1 de &]e de godheid dreigt te 
v]zwelg51 ge5 s*ool1  gezweg5 nog van e5
 geme5te ( e5 k]k1 /aan en zi* e5 va/e  
plaats v]ov]5 kan4 ,wanne] wij dan      
da>5bov5 nog b$5k5 hoe  we9ig het       
pan!sme tegemoet komt aan d5            
an?ropomorphi/is*5 trek1  d5 godsdi5/ig5
 m5s* eig51 dan zull5 we moet5 e9dig5   
met deze  conclusie3 het pan!sme kan t5 
alle tijde sle*ts e5 be/&deel1  e5      
elem5t des godsdi5/ig5 lev5s zijn1 zij  
het dan welli*t e5  ze] kra*tig en      
int5sief elem5t1 ma> de godsdi5/ zelf en
 de  godsdi5/ e5] geme5s*ap kan het     
nooit word52 en als wijsge]ige  bes*\w+ 
blijft het gelijk i$]e uitspraak ov] het

 goddelijke  /e$s sle*ts e5 hypo!se die 
m5 waagt2 ook hi] beh\d5 wet5 en        
geloov5 hun v]s*ill5d k>akt]4    ,als   
twe$e ond]s*eid+ /elde ik godsdi5/5 die 
op e5 heilige  s*rift zi* b]oep51       
teg5ov] alle natuurgodsdi5/51 hoewel hi]
  het ond]s*eid nog m9d] vol/rekt is dan
 bij de e]/g5oemde  groep54 ,want i$]e  
e5ig]mate ontwikkelde vorm van godsdi5/ 
bezit  ges*rift51 toov]spreuk51 (f]li$]5
 en geb$51 ritueele  tractat51          
c]emonieele wett5 enz42 alle5 de hoog/5 
e*t] bezitt5  die alomvatt5de1 voor     
cultus1 gelo( en lev5 e5] godsdi5/ige   
geme5s*ap gezaghebb5de heilige ges*rift5
 ( bijbels1 zooals het  ,ave/a d] ,p]z51
 de ,koran d] ,mohamm$an51 het ,oude    
,te/am5t d]  ,jod51 het ,nieuwe ,te/am5t
 d] ,*ri/551 het ,tao-te d] ,*9eez54    
,zij hebb5 voor de belijd]s van d5      
godsdi5/ kanoniek gezag1 en dit  is     
gegrond op hun goddelijk5 oorsprong1 op 
inspiratie en op5b>+4  ,wa> zulke       
heilige boek5 be/aan1 da> wordt het     
gelo( bijna  onv]mijdelijk tot e5 gelo( 

9 deze boek51 e5 bijbelgelo(1 dat 9  di5
 z9 da>9 ,gods woord ziet1 dat alles1   
zij 't ook door  m5s*5mond1 door ,god   
zelf gesprok5 is en da>om re$s absoluut 
gelo(  v]di5t4 ,de inh\d geldt als      
wa>heid1 omdat hij 9 d5 bijbel /aat4    
,wij hebb5 e*t] gezi51 dat deze opvatt+ 
met het wez5 van d5  godsdi5/ niet 9    
ov]e5/emm+ is1 ma> eig5 is aan het      
or?odoxe  intellectualisme1 dat 9 d5    
godsdi5/ vooral op de le] en h>e        
ov]lev]+1 op dogma en op woord5 d5      
nadruk legt4 ,het is e*t] e5  d] mee/   
w>e en vru*tb>e g$a*t5 van ,less+1 dat  
het ,*ri/5dom  oud] is dan het ,nieuwe  
,te/am5t1 de godsdi5/ oud] dan de bijbel
 en  dus da>m$e /aat no* valt4 ,en      
wanne] nu de hi/oris*e critiek          
aantoont1 hoe langzam]h& en niet zond]  
all]lei /rijd deze  kanonis*e boek5     
ont/aan en dan tot ene v]zamel+ v]e5igd 
zijn1  hoe all]lei tijdelijke belang5 en
 ges*ill5 hun invlo$ hebb5 do5  geld51  
hoe v]gankelijke opvatt+5 na> d5        
to5malig5 /& d]  k5nis en p]soonlijke   

me5+51 ook wel misv]/&5 en zelfs        
aan/ootelijke d+5 m$e zijn opg5om51 dan 
zal m5 wel is wa> niet  oph\d5 /e$s we] 
op deze boek5 te wijz5 als de           
onmiddellijke  bronn5 en sprek5de       
g$5kteek55 uit het held5tijdvak van d5  
godsdi5/02 ma> m5 zal to* ook het zuiv] 
m5s*elijk k>akt] dez]  ges*rift5 niet   
mog5 voorbijzi5 en ontk5n51 en bov5di5  
de  psy*ologis* onh\db>e voor/ell+ van  
hunne woordelijke inspiratie  moet5     
opgev51 dus ev5m9 voor de boek5 van d5  
eig5 godsdi5/ e5  uitzond]+ kunn5 mak51 
die m5 voor &]e heilige ges*rift5  zond]
 me] v]bi$t4    ,en dat alles1 me5 ik1  
is tev5s 9 het belang van d5 godsdi5/   
zelf1  die niet afhankelijk gemaakt     
word5 mag van lett]s en woord5 en       
da>m$e van de resultat5 d]              
hi/oris*-litt]>is*e critiek1 en  ev5m9  
g$wong5 mag word5 tot e5 one]lijke en   
kun/matig gewrong5  v]kl>+ en v]draai+  
van woord en z9 des bijbels4 ,jui/ da>9 
grijp5 wij zoo vaak mis bij de          
religieuze opvo$+1 dat wij onze  k9d]5  

gew5n5 en le]51 aan woord5 te geloov5 en
 bij woord5 te  zw]51 dat wij hun z9    
voor wa>heid aan woord5 b9d52 en to* is 
e5  d]gelijk woord- en bijbelgelo( het  
onzek]/e4 ,de bijbel e*t]1  wanne] wij  
le]5 hem re*t te v]/aan1 blijft to* zijn
 volle wa>de  beh\d5 als oorkonde en    
getuig5is van het religieus bewu/zijn   
van  zijn tijd1 d5 tijd d] e]/e liefde1 
d] mee/ friss*e en kra*tige1            
onmiddellijke en onbevang5 religieuze   
gemo$s]v>+4 ,voor het go$  re*t van e5e 
zoodanige vrije opvatt+ van woord en    
wa>de des bijbels  spreekt ook re$s het 
feit1 dat de /i*t]s d] godsdi5/5--alle5 
,lao-tse uitgezond]d--niet zelf de      
s*rijv]s van heilige boek5 zijn  gewee/4
 ,buddha no* ,*ri/us hebb5 e5 ges*rev5  
woord nagelat54 ,m5  heeft dat wel e5s  
betreurd1 ik kan da>9 7met ,max         
,mll]7#ec sle*ts  e5 groot5 zeg5 en e5  
gelukkige bes*ikk+ zi53 want da>door is 
het erg/e geva> van lett]di5/ en        
bijbelv]god+ uit d5 weg  g]uimd en tev5s
 ruimte geblev5 voor vrijheid van d5k5  

en geloov51  die 9 de k]k5 to* al zooze]
 geva> loop54 ,tev5s e*t] ligt  da>9 e5 
aanwijz+1 dat wa> het 9 d5 godsdi5/ op  
aankomt niet  het ges*rev5 woord1 ma> de
 p]soon van d5 /i*t] is4    ,9 en door  
deze ma*tige p]soonlijkh$51 zoo gelo(t  
de vrome1  op5ba>t zi* het goddelijke   
aan de m5s*5 ( op5b>5 deze aan de       
m5s*heid de volheid van het goddelijke1 
zooals zij dat zi5 en 9  zi* drag54 ,wa>
 zij iets nieuws te br5g5 hebb51 wordt  
h5 dit  nieuwe en nooit v]nom5e tot iets
 wat aan h5 en door h5 geop5ba>d  is4   
,en zij zelf hebb5 dat niet gevond5 op  
d5 moeizam5 weg van de  bespiegel+1 van 
het discursieve d5k51 ma> 9 zi* zelv51  
zij  hebb5 het inn]lijk erv>51 intutief 
aans*\wd2 uit de geheimz9nige  diept5   
van het onbewu/e ziels- en gevoelslev5  
is het s*ijnba>  plotsel+ losgebrok5 en 
als e5 w]k+ ,gods ov] h5 gekom54 ,en    
gelijk het niet e5 product is van koel  
v]/&elijk d5k51 zoo w]kt  het ook als e5
 ma*t die ov] d5 m5s* he5gaat1 hij weet 
niet hoe2  het is als e5 roep+1 e5 taak 

die hem wordt opgelegd1 e5 pli*t soms   
e]/ na zw>5 inn]lijk5 /rijd aanva>d1 om 
dit nieuwe1 deze  op5b>+ ,gods d] w]eld 
te v]kondig54 ,en wanne] zi* dan deze   
beeld5 en ideen aan h5 opdr+5 met /e$s  
groot] kra*t en  kla>heid en e9delijk   
voor hun gee/esoog als e5 s*itt]5d      
li*t5de  ge/alte zi* v]toon51 dan sleep5
 zij d5 zi5] en pr(eet1 d5 van  ,god    
bezield5 m5s* onwe]/aanba> met zi* m$e  
en v]le55 hem 9  woord en daad die      
kra*t1 die de massa weet te beziel5 en  
/e$s  me]d]5 tot volgel+5 en jong]51 tot
 geloovig51 en als het moet1  tot       
m>tela>s kan mak54    ,ma> sprek5 wij   
van op5b>+#ed ov]al wa> de h]on en g5ien
 d]  m5s*heid1 vol van hun ,god1        
meesleep5d en beziel5d door de  betoov]+
 en de kra*t van hun p]soonlijkheid hun 
groote taak  v]vull51 voor d5 vrome     
beteek5t dit woord natuurlijk me]4 ,hem 
is  het niet sle*ts e5 religieus g5ie   
dat uit de diepte van zijn vroom  gemo$ 
hem w]eld en lev5 v]kla>t en zijn5 ,god 
hem v]kondigt1 ma>  hij hoort uit d5    

mond van d5 /i*t] de /em van zijn5 ,god 
zelf3 e5  pr(eet en godsgezant1 e5      
,bo$dha en ,*ri/us1 e5 zoon des m5s*51  
die tev5s ,godszoon1 vlees*geword5 ,god 
is1 zoo /aat hij voor hem en  dat e]/ is
 hem op5b>+4 ,dat is de /ap van d5      
,jezus d] hi/orie  tot d5 ,*ri/us des   
gelo(s1 van d5 asceet ,gotama tot d5    
,buddha1 d5  v]li*t51 dat m5 niet sle*ts
 gelo(t wat zij zegg51 ma> dat m5  aan  
h5 zelf gelo(t4    ,da>uit volg5 twee   
moeilijkh$54 ,al dadelijk is het        
hi/oris* niet  gemakkelijk1 zi* van het 
inn]lijk lev5 jui/ van de groot/e en    
hoog/e dez] h]on van d5 godsdi5/ e5     
zuiv] beeld1 e5 kl>e  voor/ell+ te      
vorm54 ,bij e5 pr(eet als ,j]emia1 e5   
,apo/el als  ,paulus1 e5 re=mator als   
,lu!r1 da> kan het nog wel gelukk5 zi* 9
  hun zielelev5 te v]plaats51 hun       
daimonion0 te v]/aan4 ,voor d5  e*t5    
godsdi5//i*t] da>5teg5 /aan wij als voor
 e5 diep1 e5  moeilijk te ontw>r5       
probleem4 ,dieg5e van h51 9 wi5s        
inn]lijk  lev5 wij nog het e]/ z\d5     

kunn5 doordr+51 ,moham$1 is ook niet    
uitsluit5d e5 religieus g5ie1 hij is ook
 v]ov]a> en v]/&ig  diplomaat1 e5 s*]pe 
politieke kop en da>bij ongetwijfeld met
 besli/  pa?ologis*e eig5s*app5 behept  
gewee/4 ,en ,kong-tse 7,confucius7 is   
me] morali/ dan wel godsdi5//i*t] gewee/
 en is /ellig de m9/  g5iale4    ,van de
 beide groot/5 da>5teg51 d5 vor/5zoon 9 
't l& van d5  ,ganges en d5             
timm]manszoon uit het ,jorda&al is ons  
ge5 beeld 9 het  belang d] hi/orie ( met
 ges*i$kundige betr\wba>heid ov]gelev]d1
  ma> het is ontworp5 door de h& van het
 gelo( en van de liefdevolle  v]e]+1 en 
zoo is e5 ideale goddelijke ge/alte     
ont/aan4 ,het is dan  ook nog ge5       
biograaf gelukt het lev5 van ,jezus en  
wat er 9 zijn  bewu/zijn omg+ uit d5    
s*oon5 s*em]glans van het gelo( 9 het   
volle dagli*t d] hi/orie te br5g54 ,de  
e5ige die gepoogd heeft zulk  e5 gaaf   
beeld te h]s*epp51 de ,frans*man ,r5an1 
heeft het lev5 van  ,jezus tot e5 roman 
gemaakt2 en de ,duits*e gele]d5 hebb5   

het met  hun hi/oris*e nauwgeze!id en   
zelfbep]k+ tot niet me] dan e5  mozaiek 
van sle*ts enkele lijn5 kunn5 br5g5 om  
zi* t5 slotte ne]  te legg5 bij de      
g$a*te dat de hi/oris*e ,jezus e5       
probleem is en  blijft4#ee    ,de twe$e 
moeilijkheid is geleg5 9 de vraag na> de
 beve/ig+ van  e5 d]gelijke op5b>+4     
,da>voor heeft t5 alle tijde het wond]  
gegold52 en (s*oon ,jezus zelf met      
snijd5de s*]pte het boos en  ov]spelig  
gesla*t0 t]ugwees1 dat hem v]zo*t met de
 b$e om e5  teek5 van d5 hemel0 7,mat!us
 #af1 #a-d71 is to* eeuw5 lang de       
beve/ig+ van zijne woord5 gezo*t 9 de   
wond]5 die hij v]ri*t  z\ hebb5 en die  
aan hem ges*i$ z\d5 zijn4 ,ook hi] is   
het w$]  ,less+ gewee/1 die heeft       
aangetoond1 dat voor ons lat] gebor551  
die  to* e]/ w$] aan de b]i*t5 van zulke
 gebeurt5iss5 moet5  geloov51 voor wie  
wond]gelo( alzoo sle*ts gelo( 9 d5      
bijbel is1  wond]5 ge5 teek55 en bewijz5
 van gee/ en kra*t kunn5 zijn en  wij   
d]halve 9 het belang van d5 godsdi5/ ge5

 zorg me] behoev5 te  koe/]5 ov] de     
onmogelijkheid ( onwa>s*ijnlijkheid van 
wond]54  ,het wond] is het lief/e k9d   
des gelo(s10 da>om kan het gelo( ge5    
k9d van het wond] zijn6    ,e5 veel     
bet]e beve/ig+ v9d5 wij h$5 t5 dage 9 de
 gevolg5 van  ,jezus' optr$51 dat het   
hem to* gegev5 w]d te ov]w9n51 en e5    
w]eld uit ha> h5gsel5 te li*t54 ,da>m$e 
wordt e*t] de gans*e  vraag v]s*ov53    
wanne] het ons ook al niet me] mogelijk 
is1 te lez5  9 de ziel van d5           
godsdi5//i*t]1 wijl hi] het geheim5is d]
  p]soonlijkheid en e5 de hi/orie       
v]dui/]5de ov]lev]+ van het  vrome gelo(
 ons het halt to]oept1 dan is het       
desniettem9 to* wel  mogelijk te erk5n5 
en te begrijp5 hoe deze op5b>+5 uit de  
diepte  van e5 innig religieus gemo$    
hebb5 gew]kt4 ,en hi] /aat dan 9 de     
e]/e plaats de tijd1 wa>9 zulk e5       
religieuze h]os optre$t1 de  tijd met al
 zijn vrag5 en behoeft51 al zijn hoop en
 v]lang5s1 al  zijne nood5 en sm>t51    
wa>voor hij het jui/e woord v9dt3 als de

  volheid d] tijd5 gekom5 010 dan e]/   
kan hij kom51 dan e]/ zijn  taak        
v]vull54    ,aan d5 &]5 kant e*t] blijft
 to* /e$s de ho(dzaak datg5e wat  als   
wa>heid van lev5 en /]v5 v]kondigd      
wordt1 de inh\d di]  op5b>+4 ,to5       
,buddha#ef teg5 de ,brahman51 ,jezus    
teg5 ,ph>izen en  ,sadducen optrad51    
moe/5 zij de w]eld ov]tuig5 dat hetge5  
zij d]  w]eld te zegg5 en te gev5 hadd51
 bet] 0 en hoog] re*t _h dan  wat hun   
teg5/&]s le]d51 om me] gelo( te v9d5 dan
 deze4 ,en  da>om moe/5 zij1 gelijk zij 
bemiddela>s w>5 tuss*5 de m5s*5  en d5  
door h5 geop5ba>d5 ,god1 ook de r$d]s en
 v]loss]s hunn]  volk]5 word54 ,uit     
,egypte heeft ,mozes het volk ,isral    
weggevo]d om  het aan d5 ,s9a zijn5 ,god
 en di5s wet te op5b>52 uit de onru/    
van d5 door de ,brahmaans*e prie/]s     
gekweekt5 ang/ voor de  zielsv]huiz+    
heeft ,buddha het ,indis*e volk bevrijd1
 doordat hij h5  het lijd5 le]de v]/aan 
en hun d5 weg toonde zi* da>van los te  
mak5 en 9 te gaan 9 de eeuwige ru/ van  

het ,nirwana4 ,en zoo heeft ook  ,jezus 
h5 die v]moeid en belad5 w>5 v]kwikk+   
belo(d voor hunne  ziel51 aan het graf  
d] politieke v]wa*t+5 zijns volks het   
va&el  geplant van e5 rijk1 dat niet van
 deze w]eld is1 en uit e5 h>t vol       
erb>m5 en liefde d5 zond>5 g5ade1 d5    
arm5 en ell5dig5  zaligheid v]kondigd4  
,da>aan sluit zi* nog iets &]s aan1 dat 
ik d5 social5 kant d]  godsdi5//i*t+5 z\
 will5 noem54 ,9 ,indi ri*t zi* ,bo$dha1
  ov]ig5s wa>lijk ge5 sociaal h]vorm]1  
ook tot de laag/e en  v]afs*uwde ka/e d]
 ,sudra's en v]kla>t mee/]s en kne*t51  
,brahman5 en ,sudra's tot gelijk54 ,op  
gans* &]e wijze nog noemt  ,jezus de    
arm5 zalig 7volg5s ,lucas #f 3 #bj7 en  
roept d5 rijk5 dreig5d  toe1 dat e]d] e5
 kameel door het oog van e5 naald ga1   
dan dat e5  rijke +aat 9 het kon9krijk  
d] hemel5 7,mat?4 #ai 3 #bd74 ,en ook   
bij  ,lu!rs h]vorm+ ontwaakt5 de        
politieke en sociale v]wa*t+5 van  d5   
v]drukt5 bo]5/&1 die van de vrijheid d] 
,*ri/55 tev5s  v]loss+ v]wa*tte van d5  

dwang en d5 druk hunn] he]54    ,en     
e9delijk1 wa> deze godsdi5//i*t]s en    
h]vorm]s van e5  be/a&5 godsdi5/ teg5 e5
 ma*tig prie/]dom zi* v]zett51  moe/5   
zij bov5al blijk gev5 van e5 z$elijk    
ov]wi*t1 moe/5 zij  v]kondig]s word5 van
 e5e hoog]e z$elijkheid4 ,niet als      
revolutionnair51 die v]nietig+ wild51   
trad5 zij op ond] hunne  volks- en      
tijdg5oot53 ,me5t niet dat ik gekom5 b5 
om de ,wet ( de  ,pr(et5 te ontb9d52 ik 
b5 niet gekom5 om te ontb9d5 ma> om te  
v]vull50 7,mat?4 #e 3 #ag72 ma> da>naa/ 
tev5s3 ,gij hebt gehoord dat  tot de    
oud5 gezegd is444 ma> ik zegge u44406#eg
 ,zoo sl+]5 zi*  oud en nieuw1 opb\w5 en
 v]nietig51 h]/ell5 en opnieuw s*epp5   
ons*eidba> doore51 en jui/ da>9 le]t de 
w]eld het go$ re*t  dez] nieuwe         
z$elijk-religieuze s*epp+5 en op5b>+5   
erk5n53  als de bazu9 van d5 ond]gang   
kl9kt het d5 drag]s van het oude1 als   
het v]loss5de woord van bevrijd+ en     
vooruitgang all5 &]5 9 het  oor4    ,9  
deze v]b9d+ van het nieuwe met het      

oude--nieuwe wijn 9 oude  zakk5--ligt   
e*t] tev5s1 voor &]51 ook voor d5 hoog/5
  godsdi5/1 de behoefte aan en het re*t 
op v]d]e ontwikkel+ en  vooruitgang bov5
 het nog onontwikkelde beg9 uit4 ,e5    
voorbeeld van  zulk e5 aanvankelijke    
begr5z+1 die 9 d5 aanvang zelf ge/eld1  
lat] to* ov]s*r$5 is1 /elt ons het      
,nieuwe ,te/am5t voor oog54  ,wanne]    
,jezus e]/ zegt3 ,ik b5 sle*ts gezond5  
tot de v]lor5  s*ap5 van het huis       
,israls0 7,mat?4 #ae 3 #bd71 en lat]    
7,mat?4 #bh 3  #ai7 zijne jong]5 uitz5dt
 tot de gans*e w]eld en tot alle volk]51
  dan zi5 wij hi] zulk e5 ontwikkel+1   
v]bre$+ en v]algeme5+  van het          
oorspronkelijk bes*eid5] plan3 de       
nationale ,*ri/us wordt de  heil& d]    
gans*e w]eld4 ,en zoo zal e5 voortdur5d 
v]vorm5 en  v]&]51 vooruitgang (        
a*t]uitgang--want beide zijn mogelijk1  
de  /ijg5de lijn is niet de e5ige--9 de 
ges*i$5is van elk5  godsdi5/ duidelijk  
aan te wijz5 zijn4 ,het s*]p/ v]toont   
zi* dat  welli*t 9 het ,bo$dhisme1 dat 9

 d5 mond van zijn /i*t] e5  religie 0   
zond] ,god en zond] cultus1 ma> weldra  
niet g5oeg _h aan  het v]god5 van d5    
/i*t] zelf en op droevige wijze 9 leege 
beeld5- en reliquindi5/ onta>dde4 ,en   
iets d]gelijks s*ijnt ook 9  ,*9a het   
geval te zijn met het ,taosme1 dat bijna
 e5 magis*e en  naturali/is*e k>ikatuur 
is geword5 van het sy/eem van ,lao-tse4 
,ma>  ook 9 het ,*ri/5dom zi5 wij dit   
v]&]+sproces duidelijk voor  ons4 ,9    
drie groote p]iod5 teek5t het zi* af3   
e]/ het  o]-,*ri/5dom1 ongeve] tot      
,augu/9us--de tijd van het ont/aan d]   
dogm5 en van de vorm+ d] k]k ond] d5    
invlo$ van het ,hell5isme2  dan het     
middeleeuws*e ,ka?olicisme--de tijd d]  
de volk5 opvo$5de en  behe]s*5de k]k2   
e9delijk de tijd van h]vorm+ en         
,prote/antisme--het ,*ri/5dom e5 factor1
 e5 kra*t naa/ &]5 9  het cultuurlev5   
van d5 tijd1 v]w]eldlijkt e5]zijds1     
v]diept en  v]9n]lijkt &]zijds4 ,en i$] 
van deze drie phas5 maakt aanspraak  op 
d5 naam ,*ri/5dom en het attribuut      

,*ri/elijk1 is voor zi*  ov]tuigd alle5 
het w>e en zuiv]e ,*ri/5dom te          
v]teg5woordig52  en to* is elk we] e5   
&]e en nieuwe vorm4 ,en ook hi] bij elk 
afzond]lijk we] dezelfde ontwikkel+2 9  
de ,lu!rs*e re=matie  bijv4 0 niet alles
 van d5 aanvang af voltooid1 ma> 't 0 e5
  word5de en e]/ all5gs zi* ontplooi5de 
h]vorm+1 die e]/  langzam]h& 9 lev5 en  
le] het geheel z\ doordr+51 en wa>van   
ook nu nog gezegd moet word51 dat zij   
zi* lang niet alzijdig g5oeg  heeft do5 
geld51 niet consequ5t zi* ontwikkeld1   
niet volkom5 zi*  uit- en +eleefd heeft3
 de hooge eis* van gelo(s- en           
gewet5svrijheid  heeft zij sle*ts als   
pr9cipe opge/eld1 ma> niet van het beg9 
af en  ook h$5 nog niet 9 alle opzi*t5  
doorgevo]d en tot w]kelijkheid  gebra*t1
 en het geva> van splits+ en s*eur+ is  
zij da>om niet  ontkom54    ,het bov5   
aangevo]de voorbeeld uit het ,nieuwe    
,te/am5t kan ons e*t]  nog iets zegg54  
,het ,*ri/5dom is 9 teg5/ell+ van d5    
,grieks*5  en ,joods*5 godsdi5/1 ge5    

nationale ma> e5 univ]seele religie4    
,het is niet zond] belang zi* e5s       
rek5s*ap te gev5 van het feit dat  jui/ 
deze door en5 m5s* ge/i*te godsdi5/51   
die wel niet  toevallig all5 uit ,azi   
/amm51 hunne nationale gr5z5 hebb5      
ov]s*r$5 en w]eldgodsdi5/5 zijn geword54
 ,alle5 b$5ke m53  zijn nationaal k>akt]
 kan ge5 godsdi5/ gans* en al aflegg52  
wa>  hij d]halve komt buit5 zijn        
oorspronkelijke gr5z51 da> wordt hij    
noodzakelijk e5 &]e1 v]toont hij zi* bij
 de nieuwe volk]5 9 e5  nieuwe g$aante  
en krijgt e5 &]e lokale kleur4 ,/ellig  
heeft het  oorspronkelijk semitis*e     
,*ri/5dom e]/ 9 het ,hell5isme1         
v]volg5s bij de ,g]man5 gans* &]e nieuwe
 vorm5 aang5om51 m5  d5ke sle*ts aan de 
,heli&0-sage en aan ,otfri$'s3 ,kri/04  
,en ook  h$5 nog is niet alle5 het      
,abess9is*e ,*ri/5dom hemelsbre$        
v]s*ill5d van het onze1 ma> ook het     
,italiaans*e en ,spaans*e is  &]s dan   
het ,duits*e1 &]s ook dan het ,duits*e  
,ka?olicisme1  t]wijl dit op zijn beurt 

we] v]s*ilt van het ,russis*e1 enz4     
,nationale gewoont5 en k>akt]trekk5 en  
het v]s*il 9 hoogte van  ontwikkel+ en  
cultuur gaan ook 9 het univ]salisme van 
e5  w]eldgodsdi5/ niet te loor1 ev5als  
ook het individueele 9 d5  vrom5 enkel+ 
/e$s we] tot zijn re*t komt en wil kom54
    ,nog iets &]s sluit zi* hi] t5      
slotte bij aan4 ,vele godsdi5/51        
w]eldgodsdi5/53 welke van deze is dan nu
 de volmaakt/e en be/e1 de  hoog/e1     
wa>/e1 zuiv]/e1 de absolute godsdi5/8 en
 is het niet te  hop5 dat deze dan t5   
laat/e de &]e ov]w9n5 en v]dr+5 zal om  
de w>e w]eldgodsdi5/ te word51 dat er   
e9delijk nog sle*ts en  kudde en en h]d]
 zal zijn8 ,wij wet5 het re$s1 i$]e     
hoog]e  godsdi5/ maakt er aanspraak op  
de e5ig w>e te zijn1 en gelo(t  da>om   
ook1 wanne] da>ov] al g$a*t wordt1 aan  
eig5 eeuwigheid en  ov]w9n+1 en aan     
zijne roep+ om w]eldgodsdi5/ te word54  
,sle*ts  9 de tragiek d]                
,g]maans*-,sk&9avis*e my?ologie w]d--zij
 't ook  e]/ 9 't voorgevoel van d5     

ond]gang door het ov]w9n5de kruis van   
,*ri/us--van e5 ,god5s*em]+0 gesprok54  
,wat is er nu voor wa>heid 9 die g$a*t5 
en v]wa*t+58 ,ook nu  w$]om3 ik b5 ge5  
pr(eet4 ,ma> ik d5k zoo3 wanne] ond]    
l',irrligion de l',av5ir0#eh v]/aan moet
 word51 dat de m5s*heid  als geheel1    
al?ans het ontwikkelde g$eelte1 e5maal  
ge5 godsdi5/  me] zal bezitt51 dan kan  
ik mij bij dit gelo( niet aansluit54 ,de
  zu*t1 het v]lang5 na> het one9dige met
 al de ideele gevoel5s die  zij wekk51  
zull5 blijv5 be/aan1 omdat zij behoor5  
tot 's m5s*5  psy*ologis*5 inv5t>is1 en 
ook de voorts*rijd5de cultuur kan  da>9 
ge5 v]&]+ br5g54 ,en ev5e5s zal zi* de  
fantasie altijd  w$] beeld5 s*epp5 van  
dat one9dige om da>m$e w]eld en lev5 op 
vrome wijze te v]kl>54 ,en zoo zal er1  
voor zoov] wij de m5s*5  k5n51 altijd   
godsdi5/ blijv5 be/aan4 ,e5 tijdlang    
s*e5 het als(  godsdi5/ nog sle*ts iets 
kon zijn voor de onbes*aafd51 en go$    
g5oeg 0 voor het volk1 t]wijl wij       
bes*aafd5 ons langzam]h&  da>van geheel 

los z\d5 mak54 ,het komt mij e*t] voor1 
dat 9 onz5  tijd het teg5deel plaats    
grijpt1 en dat--hoe p>adoxaal dat ook   
moge  kl9k5--de godsdi5/ geva> loopt bij
 de groote massa te word5  v]drong5 en  
e5 tijdlang zijn laat/e veilige toevlu*t
 z\ moet5  zoek5 bij h51 die wet5 dat   
godsdi5/ als inbegrip van hoog] ideele  
gevoel5s iets diep]s en fijn]s is dan   
re*tgeloovigheid en het  v]vull5 van    
k]kelijke pli*t54 ,dat e*t] het geva>   
g9ds zoo groot  geword5 is1 en dat wij  
d5 va/5 grond1 di5 alle religie 9 ons   
eig5  zielelev5 heeft1 zoo vaak niet    
v]mog5 te zi51 dat is bov5al de  s*uld  
van de k]k en van het 9 ha> en door ha> 
gekweekte misv]/&  van wat godsdi5/     
eig5lijk is4 ,de godsdi5/ is 9 geva>6   
roept m5  uit1 t]wijl 9 w]kelijkheid    
sle*ts e5 ( &]e k]kg5oots*ap (  e5      
belijd5is=mule wordt aangevall5 ( v]\d]d
 blijkt4 ,en da>om1  wanne] wij zooev5  
zeid53 godsdi5/ zal er altijd zijn1 dan 
wil dat  niet zegg51 dat e5 bepaalde    
godsdi5/1 e5 bepaalde k]k1 e5  bepaalde 

belijd5is zal 9 /& blijv5 en e9delijk   
als de e5ige en  algeme5 geld5de zal    
word5 bes*\wd4 ,met de lev5sbehoeft5 en 
lev5svoorwa>d51 met het lot d] volk]5 en
 d5 voortgang d]  bes*av+1 met de       
intellectueele en z$elijke opvatt+5 d]  
m5s*5  wissel5 ook de religieuze        
voor/ell+5 en vorm51 wissel5 d]halve    
ook de godsdi5/54 ,dat en d] ?ans be/a&e
 godsdi5/5 alle  &]5 9 zi* opnem5 en als
 absolute w]eldgodsdi5/ alle5  ov]blijv5
 zal1 dat is1 te oordeel5 na> d5 loop d]
 d+51 niet aan  te nem54 ,het           
univ]sali/is*e /rev51 zooals wij dat 9  
de ,ka?olieke  k]k beli*aamd zi51 zal   
zi* teg5 het my/is*e individualisme en  
teg5 het prote/ants*e vrijheidsgevoel t5
 alle tijde met succes  blijv5 v]zett52 
de vraag is sle*ts ( de v]d]e ontwikkel+
  me] na> de e5e ( &]e zijde zal        
ov]hell51 f--ev5als  tuss*5 de idee van 
het ,kon9krijk ,gods en het p]soonlijk  
on/]felijkheidsgelo(--e5 voortdur5d     
weifel5 en wankel5 tuss*5               
univ]sali/is*e en individuali/is*e      

p]iod5 en /emm+5 het  laat/e woord zal  
zijn3 en wijl wij niet wet5 wat de      
toekom/ ons aan  nieuwe s*epp+5 op      
godsdi5/ig gebi$ zal br5g51 kunn5 wij   
die  vraag niet beantwoord54 ,en zoo    
beteek5t dus geloov5 9 de toekom/  van  
d5 godsdi5/ niet3 geloov5 9 de toekom/  
van e5 bepaald5  godsdi5/2 ook hi]      
blijft ,jezus' woord van kra*t3 9 het   
huis mijns  ,vad]s zijn vele won+502 en 
jui/ 9 godsdi5/ige d+5 is               
individualisme en v]s*eid5heid bet] dan 
gelijkheid en  gelijkvormigheid1 na> het
 woord van ,goe!3 ,aan d5 kleurrijk5    
glans  h]k5n5 wij het lev504    ,ma> het
 is tijd te e9dig51 hoe fragm5t>is* en  
onvoll$ig het ook  zij1 wat ik u 9 deze 
bladzijd5 heb kunn5 gev54 ,veel moe/    
afgebrok5  en onbeantwoord blijv51 veel 
0 er dat niet e5s ov]da*t ( v]meld  w]d4
 ,voor e5 deel is dat te wijt5 aan de   
we9ige ruimte wa>ov] ik  mo*t bes*ikk51 
voor e5 deel ook aan mijn niet bet] wet5
 en niet  bet] kunn52 want jui/ wanne]  
m5 het be/e zoekt te gev5 wat m5  bezit1

 eis*t de godsdi5/ zo[el als de eig5    
wet5s*appelijke z91  niet me] te gev5   
dan m5 heeft1 niet me] te zegg5 dan m5  
v]antwoord5 kan1 9 en woord om hi]      
bov5al geheel en al wa> en  e]lijk te   
zijn4 ,voor e5 deel e*t] ligt het to*   
ook aan het  ond]w]p zelf1 als m5ige    
vraag onbeantwoord1 m5ige v]wa*t+       
onv]vuld is geblev54 ,s*rijv5 ov]       
godsdi5/ b$uidt no* godsdi5/  gev51 no* 
godsdi5/ ontnem51 ma> godsdi5/ le]5     
v]/aan1 en  wa> moeilijkh$5 rijz5 en    
gev>5 dreig51 deze onbevang5 ond] de    
oog5 zi5 en aan te wijz54 ,ze op te     
loss5 en weg te nem51 dat kon  no* mo*t 
onze taak zijn4 ,dat moge t5 mijn5 gun/e
 niet word5  voorbijgezi54           99 
99       99       99       99    ,aan   
dit p]soonlijk slotwoord van d5 s*rijv] 
moge voor d5  ,holl&s*5 lez] de h]9n]+  
word5 toegevoegd aan het s*oone         
geme5teli$ 7,godsd4 ,li$]5 van d5 ,n$4  
,prot4 ,bond1 li$ #gd71 wa>9  veel wat  
hi] ov]da*t is wordt bezong53           
,da> ruis*t door alle hemel/rek5        

,e5 zu*t1 e5 b$e1 e5 kla*t1 e5 li$3     
,9 duiz5d tal5 't e5e teek5      ,van 't
 ge5 niet e5e kan v]tolk51      ,en to* 
9 't h>t van alle volk5      ,zi* altijd
 w$] hoor5 liet4      ,het is de kreet  
van 't m5s*5h>te1      ,bij 't ang/ig   
wor/l5 met het lot1      ,om li*t1 om   
/eun1 om troo/ 9 sm>te1      ,het is1   
wat wissl5 moog ( ke]51      ,de kreet  
van 't innig/ zielsbege]51      ,het is 
de kreet na> ,u1 o ,god6                
,,aanteek5+5 ,,van ,,pr(4 ,,ziegl] ,,en 
,,pr(4 ,,gro5eweg5      #a ,pr(4 ,ziegl]
 /aaft deze opm]k+ door te v]wijz5 na>  
,duits*e  toe/&5 en gebeurt5iss51 die   
aan zijne lez]s g5oegzaam bek5d  zijn om
 te beve/ig5 wat hij betoogt4 ,voor onze
 lez]s zijn zij dat  natuurlijk niet4   
,de v]tal] heeft dus t]e*t zi* v]oorlo(d
 9 de  e]/volg5de bladzijd5 af te wijk5 
van d5 tek/ en e5 nieuw /uk 9  te voeg51
 dat voor ,holl&s*e lez]s me] ges*ikt 0 
om het bewijs  te lev]51 dat de godsdi5/
 ind]daad e5 veel groot] beteek5is      
heeft gehad en w$] heeft gekreg5 voor   

heel ons gee/elijk1  maats*appelijk en  
/aatkundig lev5 dan de kortzi*tige      
vrijd5k]ij1  9 de p]iod5 to5            
,mat]ialisme en ,a!sme ov]he]s*5de      
gee/es/room+5 w>51 begrep5 en voorzi5   
heeft4 ,enkele sprek5de  feit51 zooals  
de /rijd 9 ,duits*l& ov] de ,apo/olis*e 
,gelo(sbelijd5is1 ov] ,h>nack's ,wes5   
des ,*ri/5tums1 ov] de zaak  ,s*rempf   
enz41 zijn 9 ons vad]l& niet aan te     
wijz51 deels omdat  s9ds de dag5 van de 
opkom/ d] ,mod]ne ,!ologie01 to5 ongeve]
  i$]e5 !ologise]de1 de !ologie1 zoolang
 er ge5 p>tijbelang5  m$e zijn gemoeid1 
sle*ts matige publieke belang/ell+      
g5iet1 met de  natuurlijke gevolg5 van  
veel onkunde1 vooroordeel en misv]/& t5 
aanzi5 van deze groep wet5s*app5 bij    
vele algeme50  ontwikkeld52--&]deels    
omdat bij ons niet1 gelijk 9 ,duits*l&1 
de  /aat zegg5s*ap heeft op het gebi$   
van het k]kelijke lev5 en dus           
godsdi5/ige en !ologis*e kwe/ies niet v]
 buit5 d5 kr+ d]  wa>lijk belang/ell5d5 
9 al wat d5 godsdi5/ raakt de a&a*t     

pleg5 te trekk54 ,da>om v]wij/ de v]tal]
 sle*ts na> feit5 van  algeme55 a>d1 die
 tr\w5s sprek5d g5oeg zijn4 ,wie nog e5 
concreet  feit g5oemd w5s*t te zi51 m]ke
 op1 hoe alle groote1  k]kelijk-neutrale
 blad51 9 het laat/e ti5tal j>5         
belangrijke  rubriek5 bevatt51 niet     
alle5 met gebeurt5iss5 ma> ook met      
uitvo]ige bes*\w+5 ov] godsdi5/ig en    
k]kelijk lev5 9 ons  vad]l&4 ,de groote 
p]s is 9 dit opzi*t niet alle5 de       
voorli*t/]1 ma> zek] niet m9d] de       
spiegel van d5 tijdgee/1 die  de        
ontzaglijke beteek5is van godsdi5/ige   
ov]tuig+51 beg9sel5 en  /room+5 voor    
heel het gee/eslev5 e9delijk we] beg9t 9
 te zi54    ,g4    #b ,de               
godsdi5/wijsbege]te heeft 9 de p]iode   
die vlak a*t] ons  ligt1 zi* te veel    
ov]gegev5 aan de illusie1 dat de        
ges*i$5is van  d5 godsdi5/ met ha> nieuw
 en rijk ond]zoek+sgebi$ de bronn5 z\   
ontsluit5 voor de wijsge]ige k5nis      
omtr5t wez5 en oorsprong d]  religie4   
,v&a> dat 9 ,duits*l& e5 d5k] als       

,pfleid]] zijn  ,religionsphilosophie 9 
d5 #c;en druk hi/oris* omw]kte1 en t5   
onz5t  ,tiele 9 zijn ,inleid+ tot de    
godsdi5/wet5s*ap me5de op va/5  bodem te
 /aan en veel v]d] te kom5 dan bijv4    
,rauw5h(f 9 zijn  ,wijsbege]te van d5   
godsdi5/4 ,m5 g+ e5 pha5om5ologie0 van  
d5  godsdi5/ op/ell51 v]algeme5de e5ige1
 vaak willekeurig gegrep5  v]s*ijnsel5  
en me5de da>m$e voor de psy*ologie te   
kunn5  vol/aan4 ,mij is het altijd      
voorgekom51 dat de hi/oris*e b]g op deze
  wijze e5 wijsge]ige muis ba>de1 vlg4  
mijn ,de ,!ologie en h>e  ,wijsbege]te  
blz4 #gb-gh1 ,de ,!ologie d]            
,univ]siteit en h>e  wijsge]ige vakk51  
blz4 #bc-bd4 ,m5 kan dit erk5n5 zond] te
 kort te  do5 aan de wa>de d]           
godsdi5/ges*i$5is op zi*zelve en voor   
alle  &]e !ologis*e wet5s*app51 ook de  
wijsge]ige4 ,psy*olog5 als  ,ziegl] zi5 
?ans veel jui/] 9 hoe wij tot het inzi*t
 9 het wez5  en d5 oorsprong d] religie 
als zielkundig v]s*ijnsel moet5 kom54   
,james' ,v>ieties ( religi\s exp]i5ce1  

ook 9 het ,holl&s*  v]taald1 sloeg re$s 
e5 bet]5 weg 91 ma> kwam sle*ts         
halv]wege4  ,e5 d] be/e nieuw]e /udies  
is ,r4 ,otto1 ,das ,heilige1 wa>van ik  
s*reef 9 mijn ,het heilige 9 het ,nieuw 
,!ologis* ,tijds*rift #aiag4    ,g4     
#c ,dit al te !ologis*0 k>akt] van      
sommige ,religionsphilosophien  komt    
bijv4 /]k uit bij ,h4 ,siebeck1         
,religionsphilosophie1 die zijn  ov]ig5s
 ze] le]zaam boek besluit met e5 bre$   
ond]zoek ov] de  normaliteit van d5     
godsdi5/04 ,wie da>van me] wil wet5     
v]wijs ik  na> mijn /udie ,de nieuw]e   
wijsbege]te van d5 godsdi5/ 7,!ol4      
,tijds*rift1 #ahif1 blz4 #aej vlg47     
,de e5zijdige ,kantiaans*e opvatt+ van  
het religieuze als norm0 komt  het mee/ 
uit bij ,w4 ,w9delb&1 ,das ,heilige 79  
,prludi5 #b;e ,ausg474  ,ik heb deze    
!orie beoordeeld 9 mijn op/el ov] ,het  
,heilige 7,nieuw  ,!ol4 ,tijds*rift     
#aiag74    ,g4    #d ,de me?odologis*e  
problem5 v9dt m5 bre$] beh&eld bij ,max 
,reis*le3 ,die ,frage na* dem wes5 d]   

,religion4 ,grundlegung zu e9]          
,me?odologie d] ,religionsphilosophie4  
,freiburg #ahhi4 ,hij eis*t 9  plaats   
van e5 langs inductiev5 weg v]kreg5     
algeme5 begrip e5  ,normbegrip0 en maakt
 v]s*il tuss*5 de wa>a*tige en eig5e    
religieuze erv>+ en e5 nur hypo!tis*es  
,na*]leb504    ,z4    #e ,om misv]/& te 
voorkom5 is het niet ov]bodig hi]bij op 
te  m]k51 dat de sam5hang5de groep      
wet5s*app5 die ond] d5  hi/oris*5 naam  
,!ologie t5 onz5t aan de ,univ]siteit5  
word5  beoef5d en ond]wez51 ge5sz9s van 
e5 d]gelijke dogmatis*e  vor-ond]/ell+  
als hi] wordt v]worp51 uitgaan no*      
da>aan hun  ond]l+5 b&1 hun inn]lijke   
wa>de ( invlo$ na> buit5  ontle554      
,dogmatis*e !ologie zooals de k]k5 lat5 
ond]wijz51  heeft het re*t zi* aan/onds 
te /ell5 op het /&punt van het  gelo( 9 
de vol/rekte wa>de en 9 het gehalte aan 
geop5ba>de  wa>heid 9 het ,*ri/5dom1    
zooals i$]e op e5 le]/ellig5  grondslag 
geb\wde k]k dat opvat en pr$ikt4 ,voor  
d5 geloovige zal het  dan ook van       

bijkom/ig belang blijk5 ( m5 aan deze   
geloovige  wet5s*ap0 al ( niet1 geheel (
 g$eeltelijk wet5s*appelijke wa>de  toe 
wil k5n54 ,zuiv] wet5s*appelijke        
!ologie1 die lett]kundig1  ges*i$kundig 
en wijsge]ig het v]s*ijnsel godsdi5/01  
zijn  litt]atuur1 zijn hi/oris*e        
ontwikkel+1 zijn zielkundig5 inh\d en   
vorm5 ond]zoekt1 heeft ge5 &]           
uitgangspunt1 ge5 &]e wijz5 van         
ond]zoek1 ge5 &] doel dan i$]e &]e      
wet5s*ap die soortgelijke  litt]aire1   
hi/oris*e en philosophis*e k5nis tra*t  
te bevord]54  ,uit e5 wet5s*appelijk    
oogpunt komt dan ook de vraag na> d5    
invlo$  dez] /udin op de ontwikkel+ van 
d5 godsdi5/ e]/ 9 de twe$e  plaats1 en  
de vraag na> de betrekkelijke (         
vol/rekte wa>de van  e5ig5 vorm van     
,*ri/5dom e]/ aan het e9de1 voor zoov]  
al?ans  deze vraag ge5 zuiv] religieuze 
is en dus buit5 het gebi$ d]            
wet5s*appelijke beoordeel+ valt4    ,g4 
#f ,e5 m5igte def9ities van d5 godsdi5/ 
geeft ,max ,mll] aan het  beg9 van zijn 

voorlez+5 ov] ,natural ,religion04      
,z4    #g ,behalve ,ed4 v4 ,h>tmann1 die
 zijn ,religionsphilosophie ,das        
religise ,bewus/se9 d] ,m5s*heit beg9t  
met de zond]l+e vraag (  ook de di]5    
religie hebb54 ,tot zulke vrag5 komt m5 
wanne] m5 de  evolutie- ( desc5d5tie    
hypo!se als e5 dogma op de spits drijft4
  ,het antwoord laat zi* rad54          
,natuurlijk ond]/ell5 wij ook bij de    
hoog] begaafde di]5 gevoel5s van ontzag1
 vrees1 aanhankelijkheid4  ,ma> deze    
hebb5 op zi*zelf bij d5 m5s* nog niets  
religieus4 ,zond]  me] is da>uit dan ook
 de godsdi5/ nooit af te leid54 ,want   
e]/ bij  d5 godsdi5/ig5 m5s* zull5 ze   
godsdi5/ig word54 ,ma> zulke            
gevoel/oe/&5 hebb5 9 het di]5lev5 tot   
niets geleid dat ook  ma> uit de v]te   
met religie v]gelijkba> 04 ,t]e*t noemt 
,ziegl]  dan ook1 9 e5 pa> z9sn$51 die  
ik wegliet om ze liev] op mijne  wijze  
en iets bre$] 9 deze aanteek5+5 te      
beh&el51 ,h>tmanns  vraag gezo*t en     
curieus4    ,g4    #h ,ov] het gevoel   

als orgaan van d5 godsdi5/ heb ik mij   
nad]  uitgesprok5 9 mijn boek ov] ,das  
,gefhl01 e9e psy*ologis*e  ,unt]su*ung4 
#e ,aufl4 #aiab4    ,z4    #i ,de       
e5zijdige rationeele en de e5zijdige    
e?is*e opvatt+ van d5  godsdi5/1 die    
t]e*t door ,ziegl] wordt be/r$51 zijn   
bij alle  ri*t+5 te v9d54 ,ma> uitt]a>d 
is het geva> voor  v]rationalise]+ d]   
religie groot] wa> de vroomheid zi* aan 
e5  le]/elsel b9dt1 en zal m5 het mee/  
de v]e?ise]de godsdi5/  v9d5 wa> de     
/rijd teg5 le]/ellige godsdi5/igheid wel
 tot  religieuze moraal 9 d5k5 en lev51 
ma> nog niet tot w>m]1 va/]  en kla>d]  
gelo( des h>t50 heeft geleid4    ,hi]bij
 mag ook opgem]kt word51 dat beide      
e5zijdigh$51 wa>door het  diep/ en      
wez5lijk religieuze niet tot zijn re*t  
komt1 niet alle5 bij  populaire (       
leek5-bes*\w+5 ov] d5 godsdi5/1 ma>     
ev5ze] bij  !olog5 te v9d5 zijn4 ,bij de
 or?odox5 komt het e]/g5oemd gebrek  het
 mee/ voor en leidt dan tot dogmatisme4 
,bij de vrijz9nig5 tot  rationalisme en 

het twe$e tot e?is*-mod]nisme4 ,beide   
!ologis*e  e5zijdigh$5 bevord]5 we] de  
religieuze1 wa>uit zij zijn             
voortgekom54 ,e5 noodlottige cirkel1    
wa>aan sle*ts te ontkom5 is  door diep] 
en voll] religieus lev51 dat op zijn    
beurt door kla>d]  inzi*t 9 het wez5 d] 
religie bevord]d kan word5 en dan tot   
bov5-p>tijdige gee/esgeme5s*ap kan vo]54
    ,voor !olog5 is 9 dit opzi*t ze]    
le]zaam het bov5 re$s g5oemde  boek van 
,r4 ,otto1 ,das ,heilige1 wat ik 9 mijn 
gelijknamig op/el h$5  aanwees4 7,nieuw 
,!ol4 ,tijds*r4 #aiag74    ,g4    #aj   
,het hi] aangevo]de indirecte bewijs    
voor het gevoelsk>akt] van  d5 godsdi5/ 
is het e]/ gelev]d door ,s*lei]ma*] 9   
zijn  ,r$5 b] die ,religion0 en zijn    
,glaub5slehre40    ,z4    #aa ,voor de  
mee/e lez]s zal deze korte v]kl>+ van   
,ziegl]'s  in/emm+ met ,s*lei]ma*]'s le]
 van het vol/rekte                      
afhankelijkheidsgevoel als grondslag    
voor de religie voldo5de zijn4  ,voor   
wie diep] 9 de ho(dvraag d]             

godsdi5/psy*ologie door wil  dr+51 voeg 
ik hi] e5 pa> opm]k+5 aan toe4    ,m5   
kan ,s*lei]ma*]'s bes*\w+ v9d5 9 zijn   
,*r4 ,glaube  #d4 #d4  ,bij nauwkeurige 
v]gelijk+ ontdekt m5 spo$ig dat ,ziegl] 
veel me]  dan ,s*l4 bij dat             
afhankelijkheidsgevoel aan gevoel van   
e9digheid  teg5ov] het one9dige d5kt4   
,mij komt het voor dat dit laat/e wel   
e5 be/&deel is van ontwikkeld religieus 
gemo$slev51 ma> ge5sz9s  het e]/e en    
oorspronkelijk religieuze 9 d5 m5s*4    
,da>bij b$5ke  m5 dat no*               
afhankelijkheids- no* e9digheidsgevoel  
op zi*zelf re$s  religieus zijn4 ,zij   
word5 dat e]/ bij d5 religieuz5 m5s*4   
,nu  wordt e5 niet-godsdi5/ig gevoel    
niet godsdi5/ig alle5 door to5ame  9    
/]kte en diepte1 dus ook niet wanne] het
 van betrekkelijk  vol/rekt 7sle*?9nig7 
wordt4 ,gevoel van absolute nietigheid1 
e9digheid en afhankelijkheid kan ook nog
 irreligieus zijn4 ,jui/ op  datg5e wat 
alle analoge1 nog niet-godsdi5/ige      
gemo$sa&o5+5  om/emt1 opheft tot        

&]soortige1 s*oon v]wante a&o5+51 dus op
  het specifieke religieuze komt het    
aan4 ,de jong/e godsdi5/psy*ologie  komt
 dan ook tot het inzi*t1 dat al het     
religieuze voortkomt uit en  behoort tot
 e5 eig5 gebi$ van ons gevoelslev51 als 
m5 wil1 e5  bijzond]5 religieuz5        
zielsaanleg van d5 m5s*4 ,de fijn]e     
ontl$+  da>van1 het diep] ond]zoek van  
zijn invlo$ op heel ons gee/eslev51  is 
e5 taak wa>aan wij pas zijn begonn54    
,g4    #ab ,k>l von ,hase3 ,annal5 me9es
 ,leb5s #ahia ,s4 #ac4    ,9 ext5so     
luidt de plaats aldus3 ,s9ds kort5 tijd 
heb ik bij mijzelf  nagegaan hoe het to*
 met mijn vroomheid ge/eld 04 ,dat ik   
mijn lev5  niet z\ kunn5 wijd5 aan e5ige
 zaak die mij niet ze] lief 01 dat      
spreekt voor mij van zelf4 ,wanne] ik nu
 de *ri/elijke vroomheid 9  ha>         
eig5a>dig hi/oris* k>akt] opvat als het 
uitsluit5d zoek5  van het ,eeuwige en   
,one9dige1 e5 bov5a>ds* v]lang5 wa>voor 
het  a>ds*e lev5 sle*ts e5 pelgrim/o*t  
is na> d5 hemel1 dan begrijp  ik zulk e5

 /emm+ ze] wel en weet ha> ook te       
e]bi$ig51 gelijk  alles wa>bij en d+ zoo
 kra*tig mogelijk wordt bege]d en bov5  
alles bem9d2 ma> 9 mijzelf is to* ook e5
 /uk heid5dom1 dat de  w]eld liefheeft1 
opgaat 9 ha> s*oonheid en ha> sm>t1 en  
dat niet  gelijk de vrom5 gewoonlijk    
do51 half met e5 kwaad gewet51 ma>      
zond] b]\w1 t5 volle bewu/ en bezonn51  
omdat ik het  teg5ov]ge/elde voor e5    
e5zijdigheid h\d1 hoe v]hev5 zij dan ook
  vaak gewee/ moge zijn4 ,0 ik e]tijds 9
 ,a!ne gebor51 /ellig _h  ik mij        
aangeslot5 bij e5 ,!mi/ocles en e5      
,alcibiades2 9 d5 tijd  d] apo/el5 z\   
ik1 hoop ik1 ook niet gevreesd hebb5 om 
het  m>tela>s*ap op mij te nem52 ma> 9  
onz5 tijd me5 ik kan sle*ts  e5 v]e5ig+ 
van d5 oud-,grieks*5 met d5 ,*ri/elijk5 
z9 tot  lev5ss*oonheid en h>monie vo]540
    ,z4    #ac ,ludwig ,feu]ba*3        
,smmtli*e ,w]ke #g;er ,b&3 ,das ,wes5   
des  ,*ri/5tums4 #h;er ,b&3 ,vorlesung5 
b] das ,wes5 d] ,religion4 #i;er  ,b&3  
,!ologie4    ,z4    #ad ,bijzond]       

le]zaam voor de k5nis d] diep/e         
godsdi5/ige  a&o5+5 en behoeft5 is het  
re$s g5oemde boek van d5  ,am]ikaans*5  
psy*oloog ,w4 ,james1 ,! v>ieties (     
religi\s  exp]i5ce1 die veel van wat hi]
 door ,ziegl] gezegd is met  voorbeeld5 
en uitsprak5 van groote godsdi5/ige     
gee/5 illu/re]t4  ,voor de fijn]e       
analyse v]wijs ik nog e5s na> ,otto's   
w]k4    ,g4    #ae ,met "n de           
,rits*liaan ,wilhelm ,b5d]3 ,das ,wes5  
d] ,religion  und die ,grundgesetze d]  
,kir*5bildung4 ,bonn #ahhf heeft deze   
prioriteit  d] religieuze praxis en     
cultus voorge/aan4 ,dat ik het brok     
wa>heid  da>9 niet heb voorbijgezi5 moge
 blijk5 uit het op blz4 #gc gezegde4    
,z4    #af ,ind]daad4 ,het is alwe]     
,s*lei]ma*]1 wi5s !orie de mo$] is  van 
de hi] be/r$5 bes*\w+54 ,voor hem 0 9   
het vol/rekte  afhankelijkheidsgevoel   
het bewu/zijn van onze betrekk+ tot ,god
  beslot54 ,want 9 dat bewu/zijn a*tte  
hij het antwoord op vraag3 van  wi5     
afhankelijk8 v]borg54 ,en voor hem is   

,god datg5e wat ons                     
afhankelijkheidsgevoel v]oorzaakt en    
bepaalt1 wa>toe wij het als het  w>e    
h]leid54 ,ma> dat z\ to* sle*ts door e5 
r$5e]+1 e5  causale v]kl>+ van e5 9 ons 
zelf gevond5 gemo$sge/eldheid  mogelijk 
zijn4 ,en godsdi5/ig gelo( is 9 a>d en  
oorsprong to* iets  geheel &]s dan e5   
b]$5e]d gevoel4 ,bov5di5 kan zulk e5    
afleid+ van ons afhankelijkheidsgevoel  
het d5k5 ook tot e5 geheel  ongodsdi5/ig
 gelo(1 tot de ,mat]iali/is*e le] van e5
  gee/eloos-bl9d spel van /( en kra*t 9 
het heelal br5g54 ,en zelfs  zoo het    
d5k5 ons tot de erk5n+ van e5 gee/elijk5
 w]eldgrond en  w]eldwez5 br5gt1 is dit 
nog ma> philosophie en !oretis*e        
w]eldv]kl>+1 en nog ge5sz9s godsdi5/4   
,e]/ wanne] de m5s*  da>bij van         
godsdi5/ige a&o5+5 en a&rift5 wordt     
v]vuld1 is  er religieus lev54    ,g4   
#ag ,de e]/e godsdi5/wijsge]1 na> ik    
me51 die de groote  beteek5is d] di*t5de
 v]beeld+ voor de tot/&kom+ van         
godsdi5/ige gelo(svoor/ell+5 heeft      

aangetoond 0 ,rauw5h(f 9  zijn          
,wijsbege]te van d5 godsdi5/ 7blz4      
#faa-fge74 ,jui/ op dat punt  is hij ze]
 be/r$5 en misv]/aan4 ,de v]kla>b>e     
vrees1 dat da>bij  het wa>heidsgehalte  
onz] godsdi5/ige ov]tuig+5 en hun re*t  
voor  het d5k5 9 twijfel getrokk51 zoo  
niet ontk5d w]d1 behe]s*te e5  go$ deel 
d] critiek4 ,wanne] m5 e*t] tweerlei 9  
't oog h\dt1 is  dit misv]/& te v]mijd54
 ,voore]/ is de fantasie wa>van hi]     
sprake is1 nooit gelijk te /ell5 met    
willekeurige inbeeld+4 ,zij is  e5      
bepaalde vorm van d5k51 die niet naa/ ( 
buit5 ons wet5 /aat1  ma> wa>9 al onze  
k5nis is opg5om54 ,9 plaats van d5 vij& 
d]  wet5s*ap1 is zij mee/al ha>         
voorgang/] en wegwijs/]4 ,ge5  wet5s*ap 
die niet aan ha> invlo$ d5 prikkel      
ontle5t om v]d] te  kom5 en door ha> zi*
 telk5s de ri*t+ van ond]zoek en d5k5   
ziet  aangewez54 ,van 't ,h(f heeft dat 
dan ook 9 zijn b]oemde r$e ov] de       
fantasie zelfs voor de natuurwet5s*app5 
erk5d4 ,t5 &]e b$5ke  m51 dat deze      

fantasie de bron kan zijn van wa>heid   
niet alle51 ma>  jui/ van de hoog/e     
wa>h$51 die n voor het l\t] r$elijk d5k5
  n voor het ov]tuig+slev5 des gemo$s   
b]eikba> zijn4 ,het hoog/e  wat wij     
drag5 9 gee/ en gemo$1 wa>aan te        
twijfel5  zelfv]twijfel+ z\ wez51 hebb5 
wij aan deze he]lijke gave te  dank54   
,g4    #ah ,e5 d] be/e v]teg5woordig]s  
van dit /&punt is de ,de5s*e  wijsge]   
,h4 ,hffd+4 ,9 zijn                     
,religionsphilosophie bes*rijft hij d5  
godsdi5/ als e5 bepaalde vorm van       
w]eldwa>de]+ en ha> doel a*t  hij het   
beh\d van wa>de04 ,hoe we9ig da>door    
wez5lijk de  wa>heidsvraag en de        
d5kwa>de onz] godsdi5/ige               
gelo(sov]tuig+5  gelim9e]d kunn5 word5  
tra*tte ik aan te toon5 9 mijn r$e ov]  
,het metaphysis* deel d] wijsbege]te van
 d5 godsdi5/ en nad] 9  het laat/e      
ho(d/uk van mijn ,de !ologie en h>e     
wijsbege]te1  wa>1 na> ik me51 ook de   
weg gewez5 is om het door ,ziegl]       
aangewez5  geva> van ov]he]s*+ des      

gelo(s door de wijsbege]te te v]mijd54  
,g4    #ai ,de ,aufklrung 0 e5 nu*t]    
v]/&elijke ri*t+ 9 het  godsdi5/ig d5k5 
d] #ah;de eeuw1 die van d5 rijkdom d]   
,*ri/elijke  gelo(sg$a*t5 sle*ts de drie
 bov5g5oemde grondideen behield1  da>toe
 all5 godsdi5/ h]leidde en dan zoog5aamd
 wijsge]ige  bewijz5 bijbra*t om h>e    
wa>heid voor het d5k5 te /av54 ,kant mag
  zelf ond] h>5 invlo$ hebb5 ge/aan     
inzoov] ook voor hem  godsdi5/ig gelo( 9
 de aanva>d+ di] grondideen opg+1 hij   
heeft  zi* to* v]re da>bov5 v]hev54 ,9  
zijn ,kritik d] re95 ,v]nunft  en d]    
praktis*5 ,v]nunft1 en 9 zijn ,religion 
inn]halb d]  ,gr5z5 d] bloss5 ,v]nunft  
wees hij de gr5z5 van ons k5n51 de      
bep]k!id van ons d5k5 aan en tra*tte de 
ho(dg$a*t5 van alle  religieus gelo( e5 
va/]5 grondslag dan wijsge]ige          
bespiegel+5  te gev5 door ze als        
noodzakelijke1 door het d5k5 zelf1 op   
grond van  ons z$elijk bewu/zijn geis*te
 ov]tuig+51 al?ans tot e5  p]soonlijk   
gewa>borgd gee/elijk bezit te v]heff54  

,9 ons vad]l& is ,kant's beteek5is voor 
d5 godsdi5/ het be/  v]/aan en het mee/ 
bevord]d door ,p4 van ,hem]t4 ,vgl4 mijn
 ,paulus  van ,hem]t als godgele]de en  
als wijsge]4    ,g4    #bj ,vgl4 hi]bij 
,rauw5h(f1 ,wijsbege]te van d5 godsdi5/ 
blz4 #gd4    ,g4    #ba ,de groot/e d]  
,*ri/elijke d5k]s1 die dat 9 de e]/e    
eeuw5  van het ,*ri/5dom heeft g$aan1 0 
de k]kvad] en wijsge] ,orig5es  9 zijn  
,teg5 ,celsus en ,ov] de grondbeg9sel54 
,g4    #bb ,d4 ,fr4 ,/rausz3 ,die       
*ri/li*e ,glaub5slehre 9 ihr]           
ges*i*tli*5 ,entwickelung und im ,kampfe
 mit d] mod]n5 ,wiss5s*aft  d>ge/ellt4  
#ahdj ,bd4 #a ,s4 #cef4 ,v]gelijk ook   
zijn ,d] ,alte und d]  neue ,glaube0 9  
het bijzond] ,,ii3 ,hab5 wir no*        
,religion8    ,z4    #bc ,van de g$a*te 
aan e5 v]vang5 van d5 godsdi5/ kunn5 zi*
  zelfs mann5 als ,wundt1 ,pauls51      
,volkelt 7ov] ,volkelt's nieuw]e        
wijsge]ig-godsdi5/ige /&punt zie m5 zijn
 te ,leipzi* bij ,j4 ,c4  ,h9ri*s v]s*55
 oratie3 ,0 i/ ,religion8 en onze /udie 

da>ov]  9 het ,!ol4 tijds*rift #aiad    
,afl4 ,,iii1 ond] d5 titel3 ,g$a*t5 van 
e5 wijsge] ov] godsdi5/4 ,g47 niet      
geheel los mak52 met "n  e*t] hebb5     
e5ige ,duits*e v]teg5woordig]s van het  
,d>w9isme  da>9 zulk e5 v]vang+1 al?ans 
9 hun monisme e5 ,b& zwis*5  ,religion  
und ,wiss5s*aft0 7,hckel t4a4p47 will5  
v9d51 en da>mee  to* sle*ts aan het     
zuiv] wet5s*appelijk k>akt] van ,d>w9's 
!orie te kort g$aan3 natuurwet5s*ap is  
ge5 godsdi5/ en  godsdi5/ is ge5        
wet5s*ap6    ,z4    #bd ,9 zijn b]oemd  
boek ,ges*i*te des ,mat]ialismus1 wa>9  
hij na  zijn pra*tige kritiek op de     
mat]iali/is*e w]eldbes*\w+5 de  onma*t  
en betrekkelijke onwa>de d] wijsge]ige  
w]eldle] 9 het  li*t tra*t te /ell5 met 
de e5zijdigheid van vele ,neo-,kantian51
  ma> aan d5 &]5 kant e5 religieus      
ge/emd e?is*-idealisme le]t1  dat1 hoe  
wa>devol op zi*zelf1 no* het d5k5 no*   
het godsdi5/ig  gemo$ geheel bevr$ig5   
kan4    ,g4    #be ,e5 &] surrogaat van 
godsdi5/ _h ,ziegl] hi] ook nog kunn5   

besprek51 de teg5woordig t5 onz5t nog al
 gepropage]de ,!osophie4    ,hi]        
ontmoet5 wij e5 eig5a>dig m5gsel van    
wijsge]ige bespiegel+1  voor/ell+5 van  
godsdi5/ig5 a>d1 vooral aan de ,indis*e 
religieuze philosophie ontle5d1 en      
godsdi5/ig gevoel4 ,het is ze]          
v]kla>ba> dat 9 tijd5 van v]wild]+ en   
onkunde op godsdi5/ig  gebi$1 wanne] to*
 religieuze behoeft5 en v]lang5 na>     
hoog]  ov]tuig+slev5 zi* do5 geld51     
wa>aan door gemis aan godsdi5/ige       
opvo$+ en voorli*t+ niet wordt voldaan1 
de fanta/is*e en  my/ieke ,indis*e      
bespiegel+5 bekor5d w]k51 t]wijl v]w>r+ 
en  /rijd tuss*5 *ri/elijke k]k5 en     
!olog5 me] af/oot dan  aantrekt4 ,to* is
 het niet moeilijk 9 te zi5 hoe zwak de 
!oretis*e  ( wijsge]ige grondslag is4   
,m5 v]gelijke da>ov] e5s ,pr(4 ,s4      
,spey]1 ,de ,indis*e !osophie4 ,en naa/ 
deze gebrek5 van d5  d5k9h\d1 is ook    
vrij duidelijk1 dat de ,!osophie sle*ts 
aan enkele  religieuze gemo$sbehoeft5   
voldoet en dat nog op onvoldo5de wijze1 

vgl4 ,p4 ,b4 ,we/]dijk1 ,de ,!osophie4  
,to* a*t ik deze beweg+ als  correctief 
op de v]wa>looz+ van d5 godsdi5/ e5     
sprek5d teek5  des tijds4    ,g4    #bf 
,m5 v]gelijke hi]voor w]k5 als ,w5dt1   
,sy/em d]  ,*ri/li*5 ,lehre4 ,a4 ,bru9+1
 ,het gelo( 9 ,god1 en ,het             
on/]felijkheidsgelo(4 ,t4 ,cannegiet]1  
,het op5b>+svraag/uk en  de             
ontwikkel+sidee4 ,n4 ,!ol4 ,tijds*r4    
#aiae4    ,h4 ,y4 ,gro5eweg51 ,de       
,evolutiele] en het godsdi5/ig gelo(4   
,wobb]m91 ,d] ,*r4 ,gottesglaube 9 se9em
 ,v]h4 zur heut4  ,philosophie4    ,ik  
doe ma> e5 greep4 ,er z\ natuurlijk veel
 me] en veel  voortreffelijks nog te    
noem5 zijn4 ,de /room van litt]atuur op 
dit  gebi$ vloeit /e$s voort4 ,zond]    
veel moeite kan de lez] tal van         
wet5s*appelijke ( populaire ges*rift5   
v9d51 die aan de  ontwikkel+ van zijn   
gelo(slev5 9 v]b& met die van wet5s*ap  
en  wijsbege]te t5 go$e kunn5 kom54     
,vgl4 o4a4 de s]ie ,r$elijke ,godsdi5/4 
,ba>n1 ,holl4 ,drukk]ij4    ,g4    #bg  

,e5 spo$ige v]zo5+ tuss*5 geloov5 en    
wet5 me5de ,fr4  ,pauls5 we] te mog5    
v]wa*t53 ,e9leitung 9 die ,philosophie  
#ahib ,s4  #aa fg4 7,holl&s*e v]tal+ van
 ,p4 ,h4 en ,meta ,a4 ,hug5holtz1       
,am/]dam  ,c4 ,l4 ,g4 ,veldt1 blz4 #aj  
vg474 ,deze v]wa*t+1 gebase]d op de     
s*ool  van ,rits*l1 is door het geval   
,h>nack 7cf4 ,nation0 #ahib #aj4 ,jahrg4
 ,nr4  #d ,s4 #ea ff4 en het artikel van
 ,holtzmann 9 de ,prote/4 ,kir*5zeitung 
#ahib ,nr4 #de-dh7 wel ze] eig5a>dig    
gellu/re]d en volkom5 we]legd4    ,z4   
#bh ,om misv]/& te voorkom5 voeg ik hi] 
aan toe1 dat zij de groote  metaphysis*e
 vrag5 niet ontwijk5 kan1 en die dan ook
 bij ge5 d]  groote godsdi5/wijsge]5    
buit5 bes*\w+ gelat5 heeft4 ,het gelo(  
9 ,god bevat altijd ook e5 metaphysis*e 
ov]tuig+1 e5 bepaald  w]eldbegrip4 ,de  
v]h\d+ da>van tot de !oretis*e          
w]eldv]kl>+  d] wijsbege]te 9 onz5 tijd 
na te gaan1 de e5 door de &]e te        
v]rijk5 en te corrige]5 a*t ik1 blijk5s 
mijn bov5 gecite]de  ges*rift51 e5 ev5  

groote en belangrijke taak dez]         
wet5s*ap4    ,g4    #bi ,jui/ da>om is  
het go$ hi] e5s de a&a*t te ve/ig5 op   
het  mooie boek van ,g4 ,?4 ,fe*n]1 ,die
 drei ,motive und ,grnde des  ,glaub5s4 
,m5 zal hi] veel 9 v9d5 dat ,ziegl]s    
bes*\w+ aanvult4  ,9 &]e w]k51 bijv4    
zijn ,die ,tagesansi*t geg5b] d]        
,na*tansi*t1 en ,die ,seel5frage blijkt 
,fe*n] e5 di] zeldzame  d5k]s1 bij wi5  
de nieuw]e natuurwet5s*ap1 psy*ologie en
  wijsbege]te 9 voll$ige h>monie zijn   
gekom5 met e5 diep religieus  gemo$slev5
 en ev5 hoog als rijk godsdi5/ig gelo(4 
,g4    #cj ,dat 0 ook de ho(dg$a*te     
wa>voor re$s ,sp9oza opkwam 9 zijn      
,godgele]d /aatkundig v]toog4    ,g4    
#ca ,e5 int]essante en fijne v]kl>+ van 
veel vreemds en  teg5/rijdigs 9 ,lu!rs  
vroomheid1 o4 a4 zijn wond]lijke        
geme5zaamheid naa/ zijn diep5 e]bi$1    
zijn innig v]tr\w5 en  grootmo$ig       
afhankelijkheidsgevoel naa/ dit bijna   
brutale gevoel van  re*t5 te hebb5 op   
,god en eis*5 te mog5 /ell51 v9dt m5 9  

,otto's me]g5oemde boek4 ,de bov5       
aangehaalde uit+ wordt bij het  v]tal5 9
 zijn ruwe opre*!id li*t te plomp en    
blijve da>om liev]  onv]taald4 ,m5 kan  
to* 9 de e]lijke h>t/o*telijkheid van   
dit  wanhopig v]lang5 en de felle kra*t 
van het gevoel dat hij alles van  ,god  
alle5 hebb5 moe/ de geweldige uit+ van  
/]k lev5de godsvru*t  v9d54    ,g4      
#cb ,s*lei]ma*]3 ,d] *ri/li*e ,glaube4  
#b;e ,aufl4 ,bd4 #b ,s4 #dgf4  ,v]g4 ook
 zijn uitsprak5 ov] het geb$ ibid4  #adf
 f4 ,bov5di5 ,ueb]  das ,gebet4 ,e9     
religionsphilosophis*es ,fragm5t4       
,s5ds*reib5 an ,h]rn  ,e4 ,r5an 9 ,p>is0
 door ,m4 ,j4 ,monrad3 ,philosophis*e   
,monat%efte ,bd4  #bh ,s4 #be-cg4    ,z4
    #cc ,de g$a*te van e5 dramatis*e    
beteek5is van d5 cultus is  ontwikkeld  
door ,otto ,pfleid]]3                   
,religionsphilosophie auf  ges*i*tli*]  
,grundlage4 #b ,aufl4 ,bd4 #b 9 het     
ho(d/uk ov] ,kultus  und ,kir*e0 ,s4    
#bcf ff4    ,z4    #cd ,ov] het         
b$5kelijke van e5 liturgis*e muzikale   

godsdi5/oef5+ van ,prote/ants* /&punt   
uit bezi5 heb ik mij  re$s vroeg] bijv4 
9 e5 mijn] bes*\w+5 ov] het geval       
,s*rempf  7,beilage zur ,allg4 ,zeitung 
#ahib ,nr4 #ahb7 uitgesprok52 ik b5 het 
hi]9  volkom5 e5s met ,edu>d von        
,h>tmann t4 a4 p4 ,bd4 #b4 ,s4 #db ff4  
,v]g4  ook ,j4 ,gmel91 ,evangelis*e     
,freiheit1 ,tb+5 #ahib ,s4 #fj4    ,z4  
#ce ,go$e en le]zame opm]k+5 ov] dit    
ond]w]p ook 9 ,pr(4 ,is4  van ,dijk1    
,ae/hetis*e en z$elijke godsdi5/4    ,g4
    #cf ,ov] de v]h\d+ van godsdi5/ en  
z$elijkheid heb ik mij ook  uitgesprok5 
9 mijn boekje ,sittli*es ,se9 und       
,sittli*es w]d50 #b  ,aufl4 #ahij4 ,s4  
#abe-abh4    ,z4    #cg ,kant3 ,religion
 inn]halb d] ,gr5z5 d] blosz5 ,v]nunft4 
vi]tes ,/ck3 ,vom ,di5/ und aft]di5/    
unt] d] ,h]rs*aft des ,gut5  ,pr9cips1  
od] von ,religion und ,pfaff5tum4    ,z4
    #ch ,v]g4 ov] de *ri/elijke moraal  
mijne critis*e besprek+5 9  mijn        
,ges*i*te d] ,*ri/li*5 ,e?ik04 #b       
,ausgabe #ahib4    ,z4    #ci ,wat      

betreft de z$elijke problem5 v]g4 mijn3 
,sittli*es ,se9 und  ,sittli*es w]d50 9 
de twe$e en d]de voordra*t4    ,z4      
#dj ,uitvo]ig]1 hi] en da> gewijzigde en
 belangrijke bes*\w+5  ov] de oud/e en  
mee/ primitieve vorm5 van godsdi5/ geeft
 ,c4 ,p4  ,tiele1 ,inl4 tot de          
godsdi5/wet5s*ap1 #ed4    ,g4    #da ,de
 def9ities van ,totemisme1 ,fetis*isme  
en ,animisme zijn ontle5d  aan ,max     
,mll]'s ,natural ,religion04 blz4       
#aei-afj4 ,v]g4 hi]bij ook  het ,lehrbu*
 d] ,religionsges*i*te van ,p4 ,d4      
,*antepie de la  ,saussaye #b ,bdl4 #b;e
 ,aufl4 #ahig1 en ,h]b]t ,sp5c] 9 zijn  
,pr9ciples  ( ,sociology4    #db ,de    
teg5/ell+ tuss*5 deze twee typ5 van     
vroomheid is ze]  duidelijk 9 't li*t   
ge/eld en aangewez5 9 tal van hi/oris*e 
k>akt]s door ,w4 ,james 9 zijn me]g5oemd
 boek ,! v>ieties (  religi\s exp]i5ce4 
,hij ond]s*eidt ze met de nam5 van sick 
s\ls0  en heal?y m9d$01 kranke ziel5 en 
gezonde gee/54 ,ma> m5 zie 9  deze nam5 
ge5 bepaalde wa>de]+4 ,de kra*t1 diepte1

 w>mte en  innigheid van godsdi5/ig lev5
 kan 9 beide typ5 gelijk zijn4 ,dat     
hangt geheel van d5 p]soonlijk5         
religieuz5 aanleg en ontwikkel+  af4    
,ook b$5ke m5 dat sle*ts zeld5 de       
vroomheid van e5 m5s*  uitsluit5d e5 di]
 typ5 v]toont4 ,er is ge5 vol/rekte     
teg5/ell+1 ma> tallooze s*ake]+51 wa>van
 9 e5 m5s*5lev5  zi* v]s*ill5de kunn5   
voordo54    ,g4    #dc ,aanga&e de      
*ri/elijke my/iek zie mijne ,ges*i*te d]
  ,*ri/li*5 ,e?ik ,s4 #chj ff41 #eaf ff4
 ,da> v9dt m5 ook1 hoe de  ,s*ola/iek   
gepoogd heeft aan de my/iek e5 bepaald5 
weg voor te  s*rijv5 hoewel dat met ha> 
wez5 niet 9 ov]e5/emm+ is 7,s4 #hi74    
,z4    #dd ,rudolf von ,ih]+3 ,d] ,zweck
 im ,re*t ,bd4 #b1 #b ,aufl4 #ahhf4     
,v]d] het op/el van d5zelfd5 s*rijv]    
ov]3 ,die ga/freunds*aft  im ,alt]tum0 9
 de ,deuts*e ,runds*au #ahhg4 ,da>5teg5 
me5t ,w4  ,wundt3 ,e?ik #ahhf3 ,9 d5    
mei/5 ,fll5 s*e95 religise  ,vor/ellung5
 die letzt5 ,quell5 zu se91 aus d55 die 
,sitte gefloss5  i/2 sie ers*e9t dann   

als e9e ,kultu%&lung40    ,z4    #de ,de
 teg5/ell+ tuss*5 ,rome95 #ac en        
,apocalypse #ac ontle5de ik  aan        
,holtzmann's gee/ige ,r$evo]+ ,das ,neue
 ,te/am5t und d]  ,rmis*e ,/aat0        
7,/raszburg #ahib74 ,v]g4 v]d] het      
artikel ,/aat und  ,kir*e0 van ,j4 ,k/l9
 9 d5 #ad;en b& van ,h]zog's            
,real5cyclopdie  fr prote/4 ,!ologie und
 ,kir*e4 #b ,aufl42 voor d5 e]/5 tijd1  
,k4  ,j4 ,neumann3 ,d] rmis*e ,/aat und 
die allgeme9e ,kir*e bis auf            
,diokletian4 ,bd4 #a4 #ahij4    ,z4     
#df ,dat het k]kre*t 9 teg5spraak is met
 het wez5 van k]k en  *ri/5dom1 is      
betoogd van or?odox-,lu!rs* /&punt uit  
door ,r4  ,sohm3 ,kir*5re*t4 #a ,bd43   
,die ,ges*i*tli*5 ,grundlag5 #ahib4     
,z4    #dg ,s*lei]ma*]3 ,r$5 b] die     
,religion4 ,vi]te ,r$e3 ,ueb] das       
,gesellige 9 d] ,religion04 ,da> zegt   
hij3 ,h9weg also mit j$]  sol*5         
,v]b9dung zwis*5 ,kir*e und ,/aat6 ,das 
bleibt me9  catonis*] ,ratsspru* bis auf
 ,ende od] bis i* es erlebe1 sie wirkli*

  z]trmm]t zu seh504    ,z4    #dh      
,ziegl] spreekt voor ,duits*]s en h&elt 
ov] ,duits*e  toe/&54 ,het leek mij bet]
 d5 tek/ niet te v]&]5 en geheel  na>   
,holl&s*e toe/&5 te wijzig54 ,het is ook
 voor ons le]zaam de  moeilijkh$5 te zi5
 wa>m$e m5 eld]s kampt4 ,dat t5 onz5t   
het  vraag/uk van de v]h\d+ van k]k en  
/aat oud en onopgelo/ is1  behoeft hi]  
sle*ts v]meld te word54 ,v]gelek5 bij   
&]e  ,prote/ants*e l&5 is de toe/& hi]  
ze] bevr$ig5d4 ,de b&  tuss*5 k]k en    
/aat is zoo los als e5]zijds de godsdi5/
 zelf en  de voll$ige gelo(svrijheid1   
&]zijds het /aatkundig lev5 en het      
belang dat de /aat heeft bij bevord]+   
van religieus-moreele  volksopvo$+ dat  
vord]54 ,hi/oris*e toe/&5 en re*t5 do5  
zi*  da>bij natuurlijk nog geld54 ,de   
veelheid en v]s*eid5heid d]             
k]kg5oots*app51 die1 wanne] ze door d5  
,/aat zijn erk5d1 gelijke  voorre*t5 en 
vrijh$5 g5iet51 blijkt me] en me]       
bevord]lijk aan  de door ,ziegl] t]e*t  
gew5s*te vrije ontwikkel+ van het       

godsdi5/ig geme5s*apslev54 ,da>naa/ is  
plaats en w]kkr+ voor  godsdi5/ige      
v]e5ig+5 van gelijkgez9d51 die zi*      
uitbreid5 ov]  de k]kg5oots*appelijke   
gr5z5 he54 ,ma> 9 e5 l& als het onze    
wa> de godsdi5/ige tradities1 innig     
sam5gewev5 met de ges*i$5is  van l& en  
volk1 kra*tig naw]k51 is dan ook veel   
m9d] behoefte aan  die losse1 tijdelijke
 kr+5 wa>9 het godsdi5/ig lev5 van      
,am]ika  zi* veelal heeft beli*aamd4    
,k]k5 zijn bij ons sle*ts godsdi5/ige   
organisaties met hi/oris*e beg9sel51    
eig5 k>akt] en vrijheid van  zelfbe/uur1
 door d5 /aat niet bov5 &]e bevoorre*t1 
hoog/5s  kra*t5s v]kreg5 re*t5 f9antieel
 ge/eund1 en ond]worp5 aan voor  all5   
geld5de wett5 die gelijke re*t5 en      
vrijh$5 wa>borg54 ,moge  miss*i5 het    
beg9sel d] s*eid+ van k]k en /aat 9     
bijzond]h$5  nog bet] zijn toe te pass51
 al heeft de beg9selruit]ij1 hi]m$e     
vaak g$rev51 zek] zijn bezw>5 en gev>51 
de toe/&5 zijn to*  t5 onz5t zoo dat het
 p]soonlijk en geme5s*appelijk          

godsdi5/ig  lev5 zi* na> eig5 eis*      
volkom5 vrij ontwikkel5 kan4    ,g4     
#di ,ed4 ,zell]3 ,die ,entwicklung des  
,mono!ismus bei d5 ,grie*501  9 zijne   
,vortrg5 und ,abh&lung50 ,bd4 #a ,s4    
#a-bi4 ,alda> ook ,ueb]  ursprung und   
,wes5 d] ,religion04 ,bd4 #b ,s4 #a-ib4 
,en da>naa/ ,augu/  ,baur3 ,ed4 ,zell]  
als ,religionsphilosoph01 9 de ,philos4 
,monat%efte  ,bd4 #bf4 ,s4 #ecf-fjc4    
,z4    #ej ,belangrijk en le]zaam voor  
de k5nis van d5 ontwikkel+sgang die     
volksgodsdi5/5 doorloop5 om             
w]eldgodsdi5/ te word51 en voor de      
wijze wa>op1 vooral 9 ,isral1 uit het   
poly!sme en h5o!sme  mono!sme is        
ont/aan1 is nog altijd ,a4 ,ku551       
,volksgodsdi5/ en  w]eldgodsdi5/4    ,g4
    #ea ,s*lei]ma*] ,r$54 ,zweite ,r$e3 
,ueb] das wes5 d]  ,religion04    ,z4   
#eb ,de diep/ doorda*te en tegelijk     
innig/ religieus doorvoelde             
gelo(sov]tuig+ van deze soort 9 d5      
nieuw]5 tijd geeft  ongetwijfeld ,fe*n]4
 ,m5 v]gelijke da>voor w$] de laat/e    

ho(d/ukk5 van zijn ,die ,seel5frage1 9  
de uitgave van ,pauls51 blz4  #bbc enz41
 en de e]/e ho(d/ukk5 van zijn ,die     
,tagesansi*t geg5b]  d] ,na*tansi*t tot 
blz4 #gj4 ,wie zijn gelo(sli$1 dat aan  
,paul  ,g]h>d h]9n]t1        ,9 ,gott   
ruht me9e ,seele1      ,weil ,gott lebt1
 lebe i*1      ,d5n er alle9 hat leb52  
,i* kann ni*t /ehn daneb5      ,er kann 
ni*t lass5 mi*4    9 zijn geheel        
v]gelijkt met het bov5 aangehaalde      
my/ieke li$je van  ,angelus ,silesius1  
zal da>9 e5 veel ,*ri/elijk] gevoel/oon 
en  g$a*t59h\d ontdekk54 ,m5 v9dt het   
o4a4 9 de ,tagesansi*t blz4  #fe en     
/elle da>naa/ zijn troo/li$ blz4 #afb4  
,tr\w5s het door dogmatis* rationalisme 
behe]s*t vooroordeel teg5  het pan!sme1 
ziet voorbij dat de pan!/is*e opvatt+   
van ,gods  v]h\d+ tot w]eld en m5s* 9 de
 e]/e plaats na> ha> d5kwa>de  te       
beoordeel5 is1 en dat1 onafhankelijk    
da>van1 de religieuze wa>de  ook door   
&]sd5k5d5 onvoorwa>delijk te erk5n5 is4 
,de groot/e  pan!/is*e d5k]s zijn diep  

religieuze natur5 gewee/1 vele d]       
groot/e my/iek religieuze natur5 7bijv4 
e5 ,eckeh>t7 zijn tot  gelo(suit+5      
gekom5 die van pan!sme niet me] te      
ond]s*eid5  zijn4 ,voor de religie is   
niet de d5kwijze ( voor/ell+svorm1 ma>  
het zuiv] en innig religieus doorlev5   
van de gelo(sg$a*t5  ho(dzaak4    ,g4   
#ec ,max ,mll]1 ,natural ,religion4     
,z4    #ed ,ov] het op5b>+sbewu/zijn    
h&elt bijzond] mooi en fijn ,otto       
,pfleid]] 9 zijn ,religionsphilosophie0 
,bd4 #b ,s4 #dbb ff4    ,z4    #ee ,het 
problematis* k>akt] van ons hi/oris*    
,jezusbeeld is  bijzond] s*]p 9 het li*t
 ge/eld door ,d4 ,fr4 ,/rausz3 ,d] ,alte
  und d] neue ,glaube4 ,s4 #gh f4    ,z4
    #ef ,ov] ,buddha word5 wij wel het  
be/e voorgeli*t door ,h]mann  ,old5b]g3 
,buddha1 se9 ,leb51 se9e ,lehre1 se9e   
,geme9de4 #ahij4 ,dat  hij ge5 kon+szoon
 0 ,s4 #ajh1 dat hij ge5 sociale h]vorm]
 01 ,s4  #afe ff4 ,to* kan ook wat 9 d5 
tek/ da>ov] gezegd w]d1 beh\d5  blijv54 
,v]g4 ook ,*antepie de la ,saussaye a4  

a4 ,o4 ,bd4 #a ,s4 #cij-dcg4    ,z4     
#eg ,het komt hi] niet zooze] aan op de 
p]soonlijke1 hi/oris*  moeilijk te      
bepal5 betrekk+ van ,jezus tot de       
p>ticul>i/is*e (  univ]sali/is*e opvatt+
 van zijn b]oep1 als wel op de v]s*ill5d
  kl9k5de b]i*t5 van het ,nieuwe        
,te/am5t aanga&e dit punt4    ,z4    #eh
 l',irrligion de l'av5ir1 tude de       
sociologie1 heet e5 w]k van  ,m4 ,guyau1
 dat 9 de #d;e uitgave4 ,p>ijs #ahij    
voor mij ligt4 ,dat de  titel 7en niet  
alle5 deze67 b]u/ op e5 v]wissel+ van   
,dogmatiek en  godsdi5/1 blijkt uit     
,rauw5h(f1 t4 a4 p4 blz4 #gie2 en zoo   
kan ook  ,guyau zelf we] zegg53         
l'irrligion de l'av5ir p\rra g>d] du    
s5tim5t religieux ce qu'il y avait en   
lui de plus pur04    ,z4                
,,e5ige ,,nieuw]e ,,lit]atuur      ,otto
 ,pfleid]]4 ,religion und ,religion5    
#aijf4    ,ern/ ,troelts*4 ,die         
geg5wrtige ,lage d]                     
,religionsphilosophie #aijd4            
,psy*ologie und ,erk5ntni/heorie 9 d]   

,religionswiss5s*aft #aije4 ,die        
absolu!it des ,*ri/5tums und die        
,religionsges*i*te #b;e ,aufl4 #aiab4   
,gesammelte ,s*rift5 ,bd4 ,,ii #aiac4   
,rudolf ,euk54 ,d] ,wahrheitsgehalt d]  
,religion4 #c ,aufl4 #aiab              
,hauptprobleme d] ,religionsphilosophie 
d] ,geg5w>t #e ,aufl4 #aiab4  ,knn5 wir 
no* *ri/5 se98 #aiab4    ,m4 ,he9ze4    
,artikel ,religionsphilosophie0 9       
,real5cyclop4 fr prot4  ,!ologie und    
,kir*e4 ,b4 #af #aije4    ,eri*         
,adickes4 ,wiss5 und ,glaub51 ,deuts*e  
,runds*au ,bd4 #id #ahih4    ,!obald    
,ziegl]4 ,glaub5 und ,wiss54            
7,/rassburg] ,rektoratsr$e7  #ahii4     
,j4 ,volkelt4 ,0 i/ ,religion8 ,leipzig 
#aiac4    ,r4 ,otto4 ,das ,heilige1     
,breslau #aiag4    ,w4 ,james4 ,v>ieties
 ( religi\s exp]i5ce1 #aijd1 ook 9      
,n$]l4  v]tal+4    ,g4 ,wobb]m94 ,d]    
,*r4 ,gottesglaube i4 s4 ,v]h4 zur      
heutig5 ,philos4  u4 ,naturw4 #aiaa4    
,p4 ,d4 ,*antepie de la ,saussaye4      
,lehrbu* d] ,religionsges*i*te1  #ahig4 

,a4 ,sabati]4 ,esquisse d'une           
,philosophie de la religion d'aprs la   
psy*ologie et l'hi/oire #ahig4    ,h4   
,hffd+4 ,religionsphilosophie #aija4    
,,regi/]        ,a    ,ae/hetica1 p4    
#af1 #da1 #df-ej1 #ea1 #gb4             
,afhankelijkheidsgevoel1 p4 #ac vgl41   
#ah1 #dd1 #de1 #ea1 #hh1 #ajg1 #ajh4    
,agamemnon1 p4 #gd4    ,agni1 p4 #ai4   
,ahriman1 p4 #eh4    ,akosmisme1 p4 #hi4
    ,alb]tus ,magnus1 p4 #bg4           
,alex&ri1 p4 #bg4    ,animisme1 p4 #fc1 
#fd4    ,an?ropomorphisme1 p4 #bd vgl41 
#ej vgl41 #fb1 #gj1 #ij4                
,apologetiek1 p4 #bf4    ,ari]s1 p4 #gd4
    ,ari/oteles1 p4 #cb4    ,ascese1 p4 
#da1 #ee vgl4    ,a!sme1 p4 #hg1 #ij1   
#aje4    ,aufklrung1 p4 #ba1 #aaa4      
,augu/9us1 p4 #eh1 #gf1 #ih4    ,ave/a1 
p4 #ij4    ,azi1 p4 #ii4      ,b        
,bijbel en bijbelgelo(1 p4 #ia vgl41    
#ie4    ,bijgelo(1 p4 #af1 #ea1 #fb4    
,bckl91 p4 #fh4    ,bruno1 ,giordano1 p4
 #cd4    ,bo$dha en ,bo$dhisme1 p4 #aa1 
#ib1 #ic1 #if1 #ih1 #aah4               

,byzant9isme1 p4 #gf4      ,c           
,calvijn1 p4 #eh1 #gi4    ,celsus1 p4   
#bf1 #aab4    ,*ri/5dom1 p4 #i1 #aj     
vgl41 #bf vgl41 #dj1 #eb vgl41 #ee1 #ef1
 #eh1 #fa1 #fg1    #ge vgl41 #he vgl41  
#ia1 #ih vgl4    ,con/antijn de ,groote1
 p4 #gf4    ,cultus1 p4 #ab1 #ah1 #dj   
vgl41 #ea1 #fi1 #gb1 #aad4      ,d      
,david1 p4 #dg4    ,delphi1 p4 #fc1 #ge4
    ,dionysus1 p4 #dg4    ,dogma en     
dogmatiek1 p4 #bg vgl41 #ca1 #cf1 #ec1  
#ga1 #gf4    ,drieenheid1 p4 #hf4       
,dubbele wa>heid1 ,le] van de1 p4 #bg4  
,duivel1 p4 #eh1 #ge4      ,e    ,eck>t1
 ,mee/]1 p4 #ga4    ,eudaemonisme1 p4   
#ed4    ,extase1 p4 #gj1 #ga4      ,f   
,fantasie1 p4 #h1 #bf1 #bi1 #ca1 #ce1   
#df1 #ea1 #fc1 #gb1 #he1 #ajj1 #aaj4    
,fe*n]1 ,g4 ,?41 p4 #aad1 #aag4         
,fetis* en fetis*isme1 p4 #fc1 #fd4     
,feu]ba*1 ,l41 p4 #af1 #bc1 #aji4       
,g    ,geb$1 p4 #ab1 #dj1 #da vgl4      
,geme5s*ap1 religieuze1 p4 #ff1 #gb     
vgl41 #hj4    ,g]man51 p4 #ec1 #gc1     
#ajj4    ,gevoel1 p4 #aj1 #ac vgl41 #ai1

 #dj1 #fe vgl41 #gb1 #ajj4              
,godsdi5//i*t]s1 p4 #ca1 #ea1 #eb vgl41 
#ib vgl4    ,griek51 p4 #ai1 #bd vgl41  
#ca1 #cb1 #dg1 #eg1 #fb1 #gd1 #hd4      
,h    ,h>tmann1 ,ed4 von1 p4 #ajg4      
,hase1 ,k>l von1 p4 #ad4    ,heilige    
boek51 p4 #hc-ij1 #ia4    ,heilig5di5/1 
p4 #hf4    ,hell5isme1 p4 #ca1 #hf4     
,hem]t1 ,p4 van1 p4 #aaa4    ,h5o!sme1  
p4 #he4    ,h]d]1 p4 #ai1 #hh4          
,h]rnhutt]s1 p4 #fg4    ,hffd+1 ,h41 p4 
#aaa4    ,hoogli$1 p4 #gj4              
,humanisme1 p4 #ef4      ,i-,j          
,jacobi1 p4 #hh4    ,jahwe1 p4 #ab1 #he4
    ,james1 ,w41 p4 #aji1 #aae4         
,j]emia1 p4 #id4    ,jezus1 p4 #ab1 #db1
 #ec1 #ge1 #id1 #ajb1 #aah4    ,ih]+1   
,r4 von1 p4 #gc1    ,indi]s1 p4 #ai4    
,individualisme1 p4 #fe vgl41 #ib1 #ajb4
    ,indra1 p4 #ai4    ,inspiratie1 p4  
#ia4    ,intellectualisme1 p4 #aj vgl41 
#bh1 #bi1 #fc1 #ia4    ,job1 het boek1  
p4 #ee4    ,jod51 p4 #gd1 #gh1 #hd vgl4 
,k    ,kant1 p4 #ea1 #ed1 #ef1 #aaa1    
#aae4    ,ka?olicisme1 p4 #di1 #gg1 #ha1

 #hf1 #ih1 #aja4    ,k]k1 p4 #cj1 #cd1  
#ej1 #ed1 #eg1 #fc1 #fh vgl41 #ga1      
#ge-hb1 #hi4    ,koran1 p4 #ij4         
,ku551 ,a41 p4 #aag4    ,kun/1 p4 #df   
vgl4    ,kwade1 het1 p4 #eh vgl4      ,l
    ,lao-tse1 p4 #ib4    ,lange1 ,f4    
,a41 p4 #ce1 #aab4    ,less+1 p4 #bj1   
#fj1 #gj1 #hh1 #ia1 #ie4    ,liturgie1  
p4 #df vgl4    ,lu!r1 p4 #db1 #ef1 #gg1 
#id1 #ig1 #aad4    ,lu!ran51 p4 #ga1    
#ih4      ,m    ,melan*ton1 p4 #db4     
,metaphysica1 p4 #ba1 #ce1 #cg1 #aac4   
,me?ode d] godsd4 wet1 p4 #f-i4         
,moham$1 p4 #id4    ,mono!sme1 p4       
#hc-hf4    ,mozes1 p4 #ec1 #if4         
,mll]1 ,max1 p4 #ib4    ,muziek1 p4     
#dg-di4    ,my/iek1 p4 #fh1 #fi1 #ga1   
#hh1 #hi4    ,my/icisme1 p4 #fi-ga4     
,my?ologie en ,my!n1 p4 #f1 #bd1 #bi1   
#ca1 #eg1 #hc vgl4      ,n    ,nationale
 religie1 p4 #hc1 #ii4                  
,natuurgodsdi5/1 p4 #hc1 #ij4    ,n]o1  
p4 #ge1 #gf4    ,nieuwe ,te/am5t1 p4    
#fi1 #ge1 #ia1 #ig1 #ii4    ,nom9alisme1
 p4 #bg4    ,noord-,am]ika1 p4 #gi vgl4 

,o    ,(f]1 p4 #ab1 #dj vgl41 #ed4      
,one9dige1 het1 p4 #af vgl41 #ah vgl41  
#bc-bf1 #ce1 #dd1 #ej1 #ff1 #fi1 #hc1   
#ajj4    ,on/]felijkheidsgelo(1 p4 #bd1 
#ee1 #fd1 #ff1 #ajb4                    
,onv]draagzaamheid1 p4 #cj4             
,oorsprong van d5 godsd41 p4 #fb vgl4   
,op5b>+1 p4 #fb1 #ia1 #ib-if4           
,opvo$+1 p4 #ci1 #ed1 #eg1 #ib4         
,ori5t1 p4 #gd4    ,or?odoxie1 p4 #aj   
vgl4 #bh1 #fb1 #fg1 #ga1 #gi4    ,otto1 
,r41 p4 #ajf1 #aad4    ,oude ,te/am5t1  
p4 #ab1 #ai1 #ij4      ,p    ,pan!sme1  
p4 #ej1 #hf1 #hg1 #ij1 #aah4            
,paganisme1 p4 #c4    ,p>adijs1 p4 #ai4 
,paulus1 p4 #ab1 #ge1 #id4    ,paus1    
#fh1 #gg4    ,pha5om5ologie1 p4 #ajf4   
,philosophie1 p4 #bb1 #be1 #bf vgl41    
#bi1 #cc1 #ce vgl41 #hd1 #hf vgl4       
,pitisme1 p4 #ef1 #fg1 #ga4    ,plato1  
p4 #ee1 #eg4    ,poly!sme1 p4 #hc vgl4  
,presbyt]iaans*e k]k9ri*t+1 p4 #gi4     
,prie/]1 p4 #fb vgl41 #fh1 #gc1 #ge1    
#gg1 #if4    ,pr(et51 p4 #ab1 #he1 #id4 
,prote/antisme1 p4 #bh1 #dh1 #ef1 #gg   

vgl41 #ha1 #hf1 #ig1 #ih1 #aja4         
,purite951 p4 #fg4      ,q    ,quak]s1  
p4 #fg4    ,quietisme1 p4 #aa1 #gj4     
,r    ,rationalisme1 p4 #bh1 #fb1 #ga4  
,rauw5h(f1 p4 #ej1 #aaj1 #aab4          
,religionsphilosophie1 p4 #cf1 #cg1 #ch4
    ,religionspsy*ologie1 p4 #g1 #cf1   
#cg1 vgl4 #ajf1 #aji4    ,r5an1 ,e41 p4 
#id4    ,rome1 p4 #ge1 #gg4             
,romantiek1 p4 #dg1 #di4      ,s        
,samuel1 p4 #gd4    ,saul1 p4 #gd4      
,s*ill]1 p4 #e1 #bj4    ,s*lei]ma*]1 p4 
#ac1 #dd1 #gf1 #hh1 #hi1 #ij1 #ajh1     
#aaj1 #aaf4    ,s*ola/iek1 p4 #bg1 #aae4
    ,semiet51 p4 #gd1 #he4    ,sick s\ls
 & heal?y m9d$1 p4 #aae4    ,siebeck1   
,h41 p4 #ajf4    ,sociale d5kbeeld51 p4 
#if vgl4    ,soma1 p4 #ai4    ,sp9oza1  
p4 #hg1 #hh1 #hi1 #aad4    ,/aat en k]k1
 p4 #gd-hb1 #aje1 #aaf4    ,/rausz1 ,d4 
,fr41 p4 #bi1 #aab1 #aah4    ,sudra's1  
p4 #if4    ,supranaturalisme1 p4 #bh4   
,synode1 p4 #gi4      ,t    ,tao-te1 p4 
#ia1 #ih4    ,t]ritorialisme1 p4 #gg4   
,tetzel1 p4 #eh4    ,!odicee1 p4 #ee1   

#eh4    ,!ologie1 p4 #cc1 #cf1 #fb1 #fi1
 #ajg4    ,!osophie1 p4 #aab vgl4       
,?omas van ,aqu9o1 p4 #bg1 #hi4         
,tieck1 p4 #fh4    ,tiele1 ,c4 ,p41 p4  
#aae4    ,toekom/ van d5 godsdi5/1 p4   
#ajj-ajb4    ,totem en totemisme1 p4 #fc
 vgl4    ,traditie1 p4 #be1 #cj1 #cb4   
,u    ,univ]seele godsdi5/51 p4 #hc1    
#ii4    ,univ]salisme1 p4 #ih1 #ajj1    
#ajb1 #aah4      ,v    ,v>una1 p4 #ai4  
,v]e?ise]de godsdi5/1 p4 #ajh4          
,v]hoor5 des geb$s1 p4 #dc-de4          
,v]rationalise]de godsdi5/1 p4 #ajh4    
,v]/&sgodsdi5/1 p4 #bh1 #fb4    ,v]vang+
 van d5 godsdi5/1 p4 #aab4    ,volkelt1 
,j41 p4 #aab4      ,w    ,w]eldgodsdi5/1
 p4 #hc1 #ii1 #ajj1 #aag4    ,wet5 en   
geloov51 p4 #c1 #aj1 #ah1 #ci1 #ec1 #ef1
 #ei1 #hi4    ,wond] en ,wond]gelo(1 p4 
#dc1 #ie4      ,z    ,zeus1 p4 #gb4     
,zw+li1 p4 #gh4    ,zonde1 p4 #eh vgl4  
,,inh\d                                 
,bladz4    ,,e5 ,,woord ,,vooraf1 door  
,pr(4 ,gro5eweg5                        
,v      ,,e]/e ,,ho(d/uk3               

,inleid+4 ,het wez5 van d5 godsdi5/     
#a      ,,twe$e ,,ho(d/uk3              
,religieuze voor/ell+5 en d5kbeeld54    
,geloov5 en wet5     #ah      ,,d]de    
,,ho(d/uk3        ,de cultus als        
religieuze h&el+4 ,kun/ en godsdi5/4    
,godsdi5/ en z$elijkheid                
#dj        ,,vi]de ,,ho(d/uk3        ,de
 godsdi5/54 ,individualisme en my/iek4  
,k]k en /aat       #fa      ,,vijfde    
,,ho(d/uk3        ,de godsdi5/54        
,poly!sme4 ,mono!sme4 ,godsdi5//i*t]s   
en het gelo( 9 op5b>+4 ,de toekom/ van  
d5 godsdi5/     #hc      ,,aanteek5+5   
van ,pr(4 ,ziegl] en ,pr(4 ,gro5eweg5   
#aje      ,,e5ige ,,nieuw]e ,,lit]atuur 
#aai      ,,regi/]                      
#aba            ,,9 ,,de                
,,w]eldbiblio!ek ,,v]s*e5    ,,re$s     
,,vroeg] ,,van3      ,pr(4 ,,!obald     
,,ziegl]      ,de ,neg5ti5de ,eeuw      
7,gee/elijke en ,sociale ,/room+57      
v]taald door ,leo ,polak4               
,gellu/re]d      ,9 twee deel5--,sam53  
,i4 f #a4ij ,c4 #b4bj ,l4 #b4ej         

,ziegl]'s ,neg5ti5de ,eeuw kwam 9 zijn  
,n$]l&s*e ov]zett+ 9  ,juni #aiac g]e$  
en trok all5twege wijde belang/ell+4    
,jui/ 9 dez5  oorlog/ijd is het e5 i$]  
onontbe]lijk4 ,wie het ,duits*l& van    
?ans wil k5n51 leze ,ziegl]'s s*ets van 
zijn word+ 9 de #ai;e  eeuw4    ,het    
geeft d5 lez] e5 friss*5 kijk op        
p]soonlijkh$5 en  vraag/ukk5 inzond]heid
 het maats*appelijke vraag/uk1 zooals   
dat 9  de #ai;e eeuw /e$s me] na> vor5  
kwam40    ,m9]va4    ,e5 ko/elijk boek1 
e5 pra*tig w]k1 dat 9 ge5 enkel huis van
 e5  m5s* die wil wet5 welke de         
gee/elijke /room+5 van eig5 tijd  zijn  
en uit welke bronn5 ze voortkom51 mag   
ontbrek540    ,vrije ,vroomheid4        
,opm]k+5 van de bew]k]      ,deze tek/  
gebruikt de tek/ van het orig9ele w]k2  
inconsi/5ties 9  spell+1 int]punctie1   
afbrek+51 spatiegebruik1 enz4 zijn      
beh\d51  behalve zoals hi]ond] v]meld4  
,duitse fragm5t5 zijn niet  gecorrige]d 
voor het gebruik van ho(dlett]s bij     
zelf/&ig  naamwoord52 9 de ,n$]l&se tek/

 is het gebruik van trema's niet        
ge/&a>dise]d4    ,pag4 #aae1 noot #da3  
de lett] voor de auteursnaam ontbreekt 9
 het  orig9eel4    ,aangebra*te v]&]+53 
,enkele ontbrek5de lee/ek5s zijn        
/ilzwijg5d toegevoegd4    p4 ,,xiii3    
aanhal+/ek5s na de zaak zelve v]wijd]d  
p4 #bc3 ,regilionsphilosophie v]&]d 9   
,religionsphilosophie    p4 #db3 ick    
v]&]d 9 i*    p4 #dd3 ,s*ei]ma*] v]&]d 9
 ,s*lei]ma*]    p4 #ec3 tus*5 v]&]d 9   
tuss*5    p4 #ge3 d5 keiz] 0 v]&]d 9 d5 
keiz] wat2 ,apocolypse    v]&]d 9       
,apocalypse    p4 #ie3 zelfp]k+ v]&]d 9 
zelfbep]k+    p4 #aji3 ub] v]&]d 9 b]   
p4 #ajj3 ! v>iaties v]&]d 9 ! v>ieties  
p4 #aaa3 ,kritik d] re95 ,v]nunft en d] 
praktis*5 ,v]nunft    v]&]d 9 ,kritik d]
 re95 ,v]nunft en d] praktis*5          
,v]nunft2 ,religionsphilos(ie v]&]d 9   
,religionsphilosophie    p4 #aab3 ,die  
*ri/li*e ,glaub5slehre 9 ihr5           
ges*i*tli*5    ,entwickelung und 9      
,kampfe mit d] mod]n5 ,wiss5s*aft v]&]d 
9    ,die *ri/li*e ,glaub5slehre 9 ihr] 

ges*i*tli*5 ,entwickelung    und im     
,kampfe mit d] mod]n5 ,wiss5s*aft       
d>ge/ellt    p4 #aad3 geg5ub] v]&]d 9   
geg5b]    p4 #aae3 ,sociologie v]&]d 9  
,sociology    p4 #aaf3 ,ub] v]&]d 9     
,ueb]2 gegloss5 v]&]d 9 gefloss5    p4  
#aag3 ,entwickelung v]&]d 9 ,entwicklung
    p4 #aah3 text v]&]d 9 tek/ zoals    
eld]s    p4 #aai3 religions v]&]d 9     
religi\s    p4 #aba3 religieuse v]&]d 9 
religieuze zoals 9 tek/    p4 #abc3     
,pietisme v]&]d 9 ,pitisme zoals 9 tek/4