,,algemeene    ,geschiedenis    ,,in    
,,verhalen4      ,een ,leesboek         
,,bestemd ,,tot ,,zelfonderricht ,,en   
,,tot ,,leiddraad    ,,bij ,,het        
,,onderwijs4      ,vrij naar het        
,hoogduitsch van    ,h4 ,,solger4       
,,oudheid4      ,,apeldoorn1    ,n4 ,a4 
,,hingst4    #ahhj4      ,n4,b4 ,men    
zoeke den inhoud van dit eerste deeltje 
achterin2 den    inhoud van het #b;e    
deeltje 7,middeleeuwen7 op de keerzijde4
            ,,algemeene                 
,,geschiedenis    ,,in ,,verhalen4      
,,een ,,leesboek    ,,bestemd ,,tot     
,,zelfonderricht en ,,ten ,,gebruike aan
 ,,inrichtingen van ,,onderwijs4        
,vrij naar het ,hoogduitsch van ,h4     
,,solger4      ,,oudheid4               
,,apeldoorn1    ,n4 ,a4 ,,hingst4       
,,stoomdruk ,,van ,j4 ,,van ,,boekhoven 
,,te ,,utrecht4          ,i4 ,,de       
,,oudheid4    #a4 ,inleiding4      #a4  
,het ligt volstrekt niet in onze        
bedoeling1 hier van het ontstaan der    
wereld en der menschen te spreken4 ,wat 

daarover door geleerde mannen           
geschreven is1 laat zich niet zoo licht 
begrijpelijk maken4 ,zooveel  schijnt   
echter duidelijk1 dat eerstens de aarde 
reeds sedert duizenden  jaren bestaat1  
dat zij verder merkwaardige             
veranderingen ondergaan  heeft1 en dat  
ook de menschen reeds zeer lang daarop  
aanwezig zijn en  zich eerst            
langzamerhand ontwikkeld hebben4        
,door de opgravingen1 die steeds ijverig
 worden voortgezet1 heeft men  omtrent  
de ontwikkeling der aarde zeer          
belangrijke ervaringen opgedaan4        
,daarbij heeft men bevonden1 dat er in  
overoude tijden reeds menschen  waren1  
en dat dezen hunne woonplaatsen dikwijls
 op palen in 't water  bouwden1 weshalve
 men van bewoners van paaldorpen        
spreekt4 ,dezen  hadden aanvankelijk    
slechts steenen gereedschappen1 en er   
verliepen  vrij lange tijdperken1 eer   
men door middel van het vuur de metalen1
  vooral het ijzer1 verwerkte4 ,de      
oudste werktuigen zijn in elk geval de  

wapenen1 waaronder hamer en speer den   
oudsten rang bekleedden4 ,met  pijl en  
boog werd de grond gelegd tot de jacht2 
de bijl en het mes  dienden ook tot     
vreedzame doeleinden4      #b4 ,ofschoon
 de mensch aan lichamelijke kracht bij  
de dieren achterstaat1  overtreft hij   
hen toch door zijn verstand zoo1 dat hij
 ze aan zich  dienstbaar kan maken4     
,terwijl hij nuttige dieren aan zich    
gewende en die  aankweekte1 legde hij   
den grond tot de veeteelt2 en door de   
vruchten  der planten te verzamelen en  
de zaden uit te strooien1 leerde hij    
langzamerhand den akkerbouw1 die eene   
bron van den rijksten zegen  werd4 ,want
 terwijl de herder om den wil der       
weilanden dikwijls verhuizen  moet en   
weinig vormenden of ontwikkelenden      
arbeid heeft1 is de landman  die den    
oogst afwacht1 aan een bepaalde         
woonplaats gebonden en moet bij  zijn   
doen op het veld en te huis bestendig   
nadenken en zoodoende ook  tot betere   
inrichtingen geraken4 ,de rondtrekkende 

herder wil weinig  genooten1 om aan     
zijne kudde veel plaats te verzekeren2  
de gezeten  landman ziet gaarne1 dat    
naast zijne woning nog andere bestaan4  
,de  akkerbouw bevorderde dus het       
vreedzame samenleven der menschen1 en   
dit bracht de maatschappelijke          
ordeningen1 gemeenten en stammen1       
volken en staten te voorschijn4 ,daarme 
ontstonden tevens rechters  en          
aanvoerders1 hoofdmannen en vorsten1 die
 gewoonlijk allen gekozen  werden4 ,bij 
verscheidene volken traden echter ook de
 sterksten op den  voorgrond en         
verlangden de onderwerping der anderen4 
,dat waren de  tyrannen1 die men in de  
geschiedenis zoo veelvuldig vindt1 en   
die tot  zooveel oorlogen aanleiding    
gaven4      #c4 ,door het onderling     
verkeer der menschen moest zich ook     
noodzakelijk  de taal ontwikkelen4 ,er  
is geen menschelijke stam1 die zonder   
taal is1  al zou deze dan ook nog zoo   
beperkt zijn4 ,gelijk echter de menschen
 naar  kleur1 gestalte en levenswijze   

zeer verscheiden zijn1 zoo hebben zij   
ook  zeer verschillende talen4          
,zoodra de menschen in verkeer traden1  
moest ook de handel ontstaan1  die      
waarschijnlijk eerst slechts eene       
ruiling van voorwerpen was4 ,deze  soort
 van handel is ook nu nog bij wilde     
volken te vinden4 ,daar echter  het     
ruilen niet altijd mogelijk is1 zoo     
moest men zekere dingen als  maatstaf   
van waarde nemen1 aanvankelijk wel      
schelpen1 vruchten en  dergelijke1 later
 ook metalen stukken1 waardoor ten      
laatste het geld  ontstond4    ,de      
handel kreeg eerst zijne rechte         
uitbreiding en verbetering1 toen men    
schepen ging bouwen en zich op de zee   
wagen4 ,de scheepvaart is over 't       
algemeen voor de ontwikkeling der wereld
 van de hoogste beteekenis4 ,dit  blijkt
 reeds daaruit1 dat de volken1 die aan  
de zee wonen1 zich sneller  ontwikkelen 
en eerder machtig worden dan de andere1 
die daarvan  verwijderd zijn en geen    
zeehandel hebben4    ,er ligt ten zuiden

 van ons werelddeel1 midden tusschen    
,europa1 ,azi en  ,afrika1 eene groote  
zee1 de ,middellandsche genoemd4 ,aan de
 oevers van  deze woonden de oudste en  
beschaafdste volkeren1 die wij kennen4  
,wij  beginnen met de ,egyptenaren1 wier
 berichten tot in de hoogste oudheid    
opklimmen4          #b4 ,de             
,egyptenaren4      #a4 ,egypte ligt in  
,afrika1 grenst aan de ,middellandsche  
en ,roode zee1 en  wordt in zijne       
geheele lengte door den ,nijl           
doorsneden4 ,deze machtige  stroom is de
 grootste weldoener van 't land4 ,hij   
bevrucht den bodem door  zijne          
overstroomingen en maakt hem tot de     
eerste voorraadschuur der  wereld4 ,naar
 den loop van den ,nijl werd het oude   
,egypte in drie deelen  verdeeld3 in    
,opper-,egypte met de stad ,thebe1 in   
,midden-,egypte met  ,memphis en in     
,beneden-,egypte1 waar later ,alexandria
 ontstond4  ,bijna eene mijl van den    
oever der zee af lag het eiland ,pharos1
 dat  door een' dijk met het vaste land 

verbonden werd4 ,op dit eiland verhief  
zich de beroemde lichttoren1 ,pharos    
genoemd1 naar welken later alle  andere 
dien naam gekregen hebben4 ,hij diende  
in donkere nachten als  wegwijzer voor  
de naderende schepen met hooge zee1 en  
werd onder de  wonderen der oude wereld 
gerekend4      #b4 ,geen volk heeft aan 
de nakomelingschap zulke reusachtige    
gedenkteekenen zijner bouwkunst         
nagelaten1 als de ,egyptenaren4 ,het    
eerst  van alles moeten de pyramiden    
vermeld worden1 die in ,midden-,egypte1 
aan de westzijde van den ,nijl1 staan4  
,het zijn groote1 vierhoekige  gebouwen1
 die naar boven altijd smaller worden en
 inwendig uit veel  gangen en kamers    
bestaan4 ,gewoonlijk uit kalksteen      
gebouwd1 bereiken zij  eene hoogte van  
#e tot #adj meters1 en zijn niets dan   
gedenkteekenen van  ,egyptische         
koningen4    ,de ,egyptenaren besteedden
 in 't algemeen veel vlijt aan de graven
 en  lijken4 ,om het bederf der dooden  
te verhinderen1 overtrokken zij ze met  

een verhardende1 doorzichtige stof1 de  
aardhars mum1 waarnaar men de           
gebalsemde lijken mumin noemt4 ,deze    
zijn gedeeltelijk tot aan den  huidigen 
dag in stand gebleven1 zien er zwart uit
 en zijn zoo hard als  steen4 ,de       
rustplaatsen der ontslapenen werden in  
de westelijk gelegen  rotsbodems        
uitgehouwen1 waar zij door den buiten   
zijne oevers tredenden  ,nijl niet      
konden verontrust worden4 ,onder de     
graven zijn de katakomben  bij ,thebe   
beroemd1 die uit eene menigte gangen1   
vertrekken1 zalen en  trappen bestaan en
 met beelden en schriftteekens versierd 
zijn4    ,in ,opper-,egypte zijn ook de 
obelisken opmerkelijk1 vierhoekige      
zuilen  uit een' enkelen steen1 van     
graniet gewerkt1 #ae-cj meters hoog en  
tot  #b meters breed1 fijn gepolijst en 
met beelden voorzien4 ,zij werden  voor 
tempels1 paleizen en tuinen geplaatst en
 dienden tot sieraad of  tot            
gedenkteekenen van merkwaardige         
gebeurtenissen1 later ook als           

zonnewijzers4 ,de monsterachtige massa's
 der obelisken werden ten tijde  der    
overstrooming van den ,nijl op vlotten  
bijeengebracht en dikwijls  door        
bijzondere kanalen vervoerd4 ,in        
,midden-,egypte bevinden zich de        
overblijfselen van een reusachtig       
gebouw1 dat uit twaalf paleizen  bestond
 en #cjjj kamers bevatte4 ,ook dit      
bouwwerk1 labyrinth genoemd1  was met   
kunstige beelden getooid4      #c4 ,de  
schriftteekens1 die zich op de          
gedenkteekenen der ,egyptische          
bouwkunst bevinden1 zijn van een geheel 
eigenaardige soort4 ,zij bestaan        
namelijk uit beelden1 die met groote    
netheid geteekend zijn en1 f het        
voorwerp zelf voorstellen1 f1 als dit   
niet mogelijk is1 als b4v4 bij          
eigenschappen1 bekende zinnebeelden     
geven1 als de bij voor vlijt en         
dergelijke1 of ook zekere klanken       
aanduiden4 ,deze teekeningen werden     
hieroglyphen1 d4 i4 heilig schrift1     
genoemd en lang als geheimenissen  met  

verwondering beschouwd4 ,sedert men     
echter bevond1 dat zich onder de        
schriftbeelden ook dezulke bevinden1 die
 vaak wederkeeren1 vermoedde  men1 dat  
de ,egyptenaren dikwijls als wij1       
bepaalde klanken door bepaalde  teekens 
uitdrukten4 ,op het eind der vorige eeuw
 nu deed men eene  belangrijke          
ontdekking4 ,met ,bonaparte1 toen       
generaal der ,fransche  republiek1 vrdat
 hij keizer werd1 waren een aantal      
geleerden naar  ,egypte gegaan4 ,in den 
,nijlmond bij ,rosette vond men een     
steen met  opschriften uit de oudheid4  
,hij vermeldde het besluit tot huldiging
 van  een vorst omtrent #b eeuwen vr    
onze jaartelling1 in hieroglyphen1 het  
toen nog raadselachtige heilige schrift 
der oude ,egyptenaren1 en in het        
,grieksch1 in de laatste eeuwen vr      
,christus de algemeene taal in de       
oostelijke landen der ,middellandsche   
zee4 ,er was bij vermeld1 dat de  inhoud
 der verschillende opschriften          
gelijkluidend was4 ,maar hierme was  de 

sleutel tot de hieroglyphen nog niet    
gevonden2 dit is eerst veel  later 7    
#ahba7 gelukt aan ,champollion1 een     
,fransch geleerde4 ,na den  dood van het
 overoude ,egyptisch toch had er in het 
,nijldal eeuwen lang  eene taal geleefd1
 die nu ook reeds dood1 maar toch nog   
bekend was1  het ,koptisch4 ,men kwam op
 de gedachte der mogelijkheid1 dat er   
verwantschap kon bestaan tusschen deze  
taal en de vroegere4 ,als proef         
vertaalde men het ,grieksche opschrift  
van den steen in het ,koptisch1 en  vond
 toen eene merkwaardige en verrassende  
overeenkomst tusschen de  letterfiguren 
van de stammen dier woorden en de       
hieroglyphen op den  steen4 ,op deze    
bevinding kon men voortbouwen ter       
ontcijfering van het  schrift1 ook van  
verscheidene andere inscripties1 waaraan
 men eene veel  nauwkeuriger kennis van 
het oude ,egypte te danken heeft4 ,men  
nam waar1  dat de ,egyptenaren in den   
loop des tijds een klankenschrift       
gevormd  hadden1 daar zij eerst dezelfde

 woorden1 vervolgens dezelfde           
lettergrepen en klanken door bepaalde   
beelden voorstelden en deze steeds  meer
 vereenvoudigden4    ,als men zeer      
duidelijk zien wil1 hoe nuttig de       
uitvinding der  klankteekens of letters 
is1 behoeft men slechts aan de          
,chineezen te  denken4 ,dit volk1 dat   
naast de ,egyptenaren en ,indirs tot de 
oudste  volken der wereld behoort1 heeft
 nog heden geen volledig stel van       
letters1 maar voor elk woord eene       
afzonderlijke figuur4 ,daar heeft men   
nu veel duizenden schriftteekens te     
leeren1 wat veel tijd en groote         
inspanning vereischt1 terwijl wij       
slechts twee dozijn letters hebben  te  
leeren1 waarme wij alle woorden lezen en
 schrijven kunnen4 ,het  letterschrift  
behoort tot de meest grootsche          
uitvindingen van den  mensch4 ,het geeft
 gemakkelijkheid om het ervarene en     
gedachte vast  te houden en uit te      
breiden2 het behoedt de gebeurtenissen  
voor  vergetelheid en bevordert de      

beschaving in hooge mate4    ,terwijl   
men in oude tijden meestal op steenen of
 metalen schreef1 waren  de ,egyptenaren
 zoo gelukkig eene plant te hebben1     
waarvan zij een  schrijfmateriaal       
vervaardigen konden4 ,zij hadden de     
papyrusstruik1 die  aan ons papier den  
naam gaf4 ,deze heeft eene vezelachtige 
huid1 die men  in enkele lange deelen   
uitleggen kan4 ,had men de vezels naast 
elkander  gelegd en met warm ,nijlwater 
begoten1 dan bracht men eene tweede laag
  vezelen dwars over de eerste1 perste  
beide samen1 liet ze drogen en  streek  
ze glad4 ,zoo was een papier gereed1 dat
 voor den ouden tijd van  de grootste   
beteekenis was4      #d4 ,de            
,egyptenaren waren in standen verdeeld1 
die men gewoonlijk kasten  noemt4 ,er   
waren er vier  zeven4 ,de geerdste kaste
 was die der  priesters4 ,zij waren     
opvoeders en raden der koningen1 die men
 hier  pharao's1 d4 i4 verhevenen1      
noemde2 zij richtten het volk naar      
eigene  wetten2 zij namen den loop der  

sterren waar en regelden den kalender2  
zij waren de eenige geleerden in het    
land4 ,naast de priesters waren  de     
krijgslieden de aanzienlijkste kaste4   
,dezen vormden geen heir  van soldaten1 
maar waren vrije burgers met            
grondeigendom en woonden  in            
afgezonderde rechtsgebieden4 ,de overige
 kasten bestonden uit  landbouwers1     
handwerkslieden1 schippers en herders1  
en hadden  minder rechten dan de        
priesters en krijgslieden4 ,deze waren  
veeleer de  alleen heerschende klassen1 
die ook in 't bezit van alle landerijen 
waren4    ,de godsdienst der            
,egyptenaren bestond in de vereering van
  natuurlichamen4 ,de zon werd als de   
hoogste kracht beschouwd en als  god    
,osiris vereerd2 ,isis was de godin der 
aarde4 ,eene bijzondere  vereering      
genoten ook de dieren4 ,er was bijna    
geen dier1 dat zij niet  aanbaden1 als  
het zich door nut of schade aan te      
brengen onderscheidde4  ,de nuttige     
dieren vereerden zij uit dankbaarheid1  

de schadelijke  daarentegen uit vrees4  
,zoo was de ibis1 behoorende tot de orde
 der  moerasvogels of steltloopers1 den 
,egyptenaren heilig1 omdat hij de       
slangen in het slib van den ,nijl opat4 
,de krokodil echter werd uit  vrees     
vereerd4 ,dit groote roofdier1 bijna    
twintig voet lang en met eene  zeer     
harde1 schubbige huid gepantserd1       
behoort tot het geslacht der  hagedissen
 en is voor de menschen zeer gevaarlijk4
 ,eene bijzondere  vereering viel den   
katten ten deel4 ,hare beenderen werden 
gebalsemd en  plechtig begraven4 ,wie   
een kat ombracht1 was des doods4 ,eens  
had een  ,romeinsch soldaat in ,egypte  
een kat gedood4 ,dadelijk ontstond een  
oploop  van 't volk1 en noch de         
smeekingen der priesters1 noch de vrees 
voor de  ,romeinen konden het tot rust  
brengen4 ,de ongelukkige moest zijne    
daad  met het leven boeten4    ,toch was
 het niet zeldzaam1 dat men in de eene  
stad zekere dieren  vereerde1 welke in  
eene andere zonder aarzelen geslacht    

werden4 ,slechts  de os1 ,apis genoemd1 
schijnt algemeen het meest vereerd te   
zijn  geworden4 ,hij was voor de        
,egyptenaren een zinnebeeld van den     
akkerbouw1  die in het hoogste aanzien  
stond4 ,de geschiedenis van het gouden  
kalf1  dat de ,joden eenmaal in de      
woestijn vereerden1 herinnert duidelijk 
aan  den ,egyptischen afgodendienst met 
den stier4      #e4 ,ofschoon ,egypte   
zeer rijk is aan oude gedenkteekenen1   
kent men toch  de oude geschiedenis van 
dit land zeer weinig4 ,de ,egyptenaren  
leidden  een zeer afgezonderd leven en  
hielden hun land voor vreemdelingen     
tamelijk gesloten4 ,onder de vroegste   
koningen worden ,menes en ,chufu  of    
,cheops vermeld1 de eerste als stichter 
van ,memphis en den  ,egyptischen staat1
 de tweede met zijne opvolgers als      
grondleggers der  fraaiste en grootste  
pyramiden bij genoemde stad4 ,een latere
 koning1 met  name ,amenemha ,,iii1 zou 
het meer ,moeris aangelegd hebben1 dat  
in  ,midden-,egypte ligt en met het     

,jozefskanaal in verband staat4 ,het zou
  gediend hebben om bij de              
overstroomingen van den ,nijl het       
overtollige  water op te nemen en in    
drooge tijden dit door kanalen te       
rechter  plaatse te brengen4    ,nadat  
volgens de opgaven reeds verscheidene   
dynastien gedurende een  aantal eeuwen  
over het land geregeerd hadden1 kwam uit
 het noordoosten  een herdersvolk1      
,hyksos genaamd1 veroverde het grootste 
gedeelte van  ,egypte 7noord en midden7 
en werd eerst na vijf eeuwen weer       
verdrongen4  ,daarop verhief zich het   
land tot eene groote macht4 ,de vorsten 
breidden  hunne heerschappij uit over   
omliggende landen1 zoowel in ,azi als in
  ,afrika4 ,van de toenmalige koningen  
wordt vooral ,ramses ,,ii of ,sesostris 
genoemd2 hij deed krijgstochten naar    
verre landen en bracht grooten buit     
huiswaarts4 ,na hem schijnt ,egypte's   
macht gedaald1 en het land tot zijne    
natuurlijke grenzen beperkt te zijn4    
,toen1 ongeveer zes eeuwen later1 de    

,ethiopirs van uit het zuiden           
binnengedrongen waren1 en het boven- en 
middendeel van 't land vermeesterd      
hadden1 verhieven zich de ,egyptenaren  
op nieuw tot omverwerping der vreemde   
heerschappij4 ,deze werd verdreven  en  
het land daarop door #ab personen       
geregeerd 7dodekarchie71 onder  welken  
,psammetichus op den voorgrond trad4    
,zoo ontstond er nijd en  twist4 ,toen  
echter ,psammetichus door gelande       
,grieken ondersteund werd1  verdreef hij
 alle medebestuurders en werd           
alleenbeheerscher van ,egypte1   #fej vr
 ,christus4 ,sedert kreeg het land een  
nieuw leven4 ,er ontstond  een levendig 
verkeer met de omliggende volken1 vooral
 met de ,grieken4  ,ten gevolge daarvan 
werd zelfs eene nieuwe kaste gevormd1   
die der  tolken4 ,de zoon van           
,psammetichus1 ,necho1 heerschte        
eveneens machtig en  wijs4 ,om den      
handel te bevorderen1 deed hij eene     
poging1 tusschen de  ,middellandsche en 
de ,roode zee een kanaal aan te leggen4 

,ook wekte hij  zeevaarders op1 het     
werelddeel ,afrika om te zeilen4 ,toen  
hij echter op  veroveringen uitging1    
geraakte hij in ongeluk en geheel       
,egypte met hem4  ,hij werd door        
,nebukadnezar1 den krijgshaftigen koning
 van ,babylon1  overwonnen bij          
,circesium1 #fje v4 ,chr41 en reeds     
eeuw later verloor  ,egypte zijne       
onafhankelijkheid4 ,de voorlaatste      
koning ,amasis kwam in  oorlog met      
,cambyses van ,perzi 7zie blz4 #ai71 en 
was nauwelijks  opgevolgd door zijn     
zoon1 of deze werd in #ebe v4 ,chr4 bij 
,pelusium  geslagen1 waarop het geheele 
,egyptische land eene ,perzische        
provincie  werd4 ,herhaaldelijk deed het
 pogingen om zich te bevrijden1 eenmaal 
met  tijdelijk goed gevolg1 en          
verwisselde in #ccb v4 ,chr4 de         
,perzische  opperheerschappij met die   
van ,alexander den ,grooten van         
,macedoni  7,hoofdstuk #ad74 ,had zoo   
het land der pyramiden veel te lijden1  
het  behield een onvermengd volk en     

handhaafde de aloude instellingen4      
#c4 ,kores en de ,perzen4      #a4 ,de  
,perzen stonden in overouden tijd onder 
de heerschappij der ,meden1  en ook     
dezen waren eens1 gelijk ook de         
,babylonirs1 onderdanen van  ,assyri4   
,deze ,semietische staat toch had sedert
  #acjj v4 ,chr4  verschillende         
omliggende landen onderworpen en eeuwen 
lang beheerscht4  ,de hoofdstad ,nineveh
 was een toonbeeld van pracht en        
rijkdom4 ,zij lag  aan den ,tigris of   
,tiger1 had #ab mijlen in omvang1 en    
werd omringd door  muren met #aejj      
torens4 ,naar den naam dier stad heeft  
men zich een  stichter gedacht1 ,ninus1 
gelijk er ook een ,assur als grondlegger
 van den  staat verdicht is4 ,maar      
terwijl de een ,ninus #i  #aj eeuwen    
later plaatst  dan de ander1 is er geen 
historisch bewijs voor zijn bestaan4 ,de
 legende  kende hem eene echtgenoote    
toe1 ,semiramis1 eerst gehuwd met een'  
zijner  generaals1 nog vroeger slavin1  
later heerscheres door schoonheid  en   

geest over vorst en staat4 ,aan haar    
werden al de bovengenoemde  veroveringen
 van ,armeni1 ,bactri1 ,mesopotami1 enz4
 enz4 toegedicht1  even als de hangende 
tuinen van ,babylon4 ,van deze is echter
 de  historische oorsprong anders1      
zooals wij beneden zullen zien4 ,maar   
hoe  mythisch deze tijd ook is1 d4 w4 z4
 hoezeer waarheid en verdichting        
vermengd zijn en ofschoon het onmogelijk
 is deze van elkander te  onderscheiden1
 daarme is de machtsuitbreiding en      
eeuwen lange  heerschappij van ,assyri  
over allerlei aangrenzende en meer      
verwijderde  volken niet geloochend4    
,eene reeks van vorsten uit             
verschillende  dynastien worden ons     
genoemd1 o4 a4 ,salmanassar1 die  #gbe  
v4 ,chr4  ,isral1 het rijk der #aj      
stammen 7blz4 #ba71 en ,phoenici        
onderwierp4 ,toen  echter zijn opvolger 
,sanherib een ongelukkigen veldtocht    
naar ,egypte  ondernomen en ook bij de  
belegering van ,jeruzalem een groot     
leger  verloren had1 maakten zich       

achtereenvolgens verschillende          
onderworpene  landen vrij4 ,zoo zien wij
 in het ,arische ,medi #gab  #gaj v4    
,chr4 een  koning ,dejoces aan 't       
bewind1 en in deze schoone bergstreek de
 sterke  hoofdstad ,ecbatana gesticht4  
,zijn opvolger ,phraortes onderwierp    
#fdj v4  ,chr4 de stamverwante ,perzen4 
,en1 even als ,medi1 werd ook ,babyloni 
vrij van ,assyri1 volgens de            
overlevering1 doordien de stadhouder    
,nabopolassar zich onafhankelijk maakte4
 ,nu was dus het groote  ,assyrische    
rijk opgelost niet alleen1 maar zelfs   
bestemd om op zijn  beurt de buit der   
vroeger onderworpene landen te worden4  
,nabopolassars  zoon en mederegent toch1
 ,nebukadnezar van ,babyloni1 en de     
derde  koning van ,medi1 ,cyaxares1     
verbonden zich tegen ,niniveh1 namen en 
verwoestten die beroemde hoofdstad1     
waarvan eerst sedert #ce jaren          
overblijfselen zijn gevonden1 en        
verdeelden het ,assyrische rijk1 zoodat 
de ,tiger de grens werd4 ,de oostelijke 

of linkeroever kwam bij ,medi1 de       
andere1 dus ook de ,isralieten1 bij     
,babyloni4 ,de laatstgenoemde vorst     
hiervan veroverde ook ,juda1 het rijk   
der twee stammen4 ,maar onder zijne     
opvolgers ging ook zijn rijk ten gronde1
 zooals straks blijken zal4      #b4 ,de
 opvolger van ,cyaxares was ,astyages1  
onder wiens regeering de ,pers  ,cyrus  
of ,kores geboren werd1 over wiens      
geboorte en opvoeding zeer  wonderlijke 
sagen bestaan4 ,zijne moeder zou eene   
dochter van den koning  geweest zijn1 en
 deze laatste door een droom verschrikt 
had hem willen  doen ombrengen4 ,maar de
 knaap was door een' herder opgevoed en 
toen  toevallig bij den koning gekomen1 
die nu geen haat meer koesterde4 ,wat   
hiervan waar zij1 zooveel is zeker1 dat 
,kores zijne landgenooten1 de  ,perzen1 
bevrijdde van de ,meden en ,astyages    
onttroonde1 #eeh4 ,het lag niet  in zijn
 plan alleen den ,perzen de vrijheid te 
hergeven en de ,meden  zelfstandig te   
laten bestaan4 ,neen1 de vroegere       

heerschers moesten op  hunne beurt      
gehoorzamen1 de ,perzen het hoofdvolk1  
hij machtiger monarch  dan iemand vr hem
 worden4 ,na zich van de heerschappij en
 van de  ,medische onderwerping         
verzekerd te hebben1 besteedde hij      
eenige jaren  aan de ten onder brenging 
van een aantal oostwaarts gelegen       
landen1  ,parthi1 ,bactri1 ,sogdiana1   
enz4 enz4 zoodat zijn scepter tot aan   
den  ,indus reikte4 ,daarna onderwierp  
hij aan de westzijde de ,armenische     
landen tot aan den ,kaukasus en den     
,halys 7midden in ,klein-,azi1 aan de   
noordzijde74 ,aan de overzijde van deze 
rivier lag het ,lydische rijk1          
voortgekomen uit een gedeelte van       
,west-,klein-,azi1 ,lydi1 welks vorsten 
de omliggende landen onderworpen hadden1
 namelijk de geheele westelijke  helft  
van ,klein-,azi1 waar zich zeer veel    
,grieken hadden nedergezet1 als  in     
,ephesus1 ,smyrna1 enz4 ,in dit rijk    
heerschte nu koning ,croesus1 die  met  
schrik ,kores' macht tot aan zijne      

grenzen zag naderen4 ,hij waagde  het   
hem weerstand te bieden1 maar leed eene 
geduchte nederlaag en  werd gevangen    
genomen4 ,daarop wilde ,kores den rijken
 ,croesus laten  verbranden4 ,reeds was 
de brandstapel opgericht en ,croesus    
geboeid daarop  gebracht4 ,toen liet hij
 plotseling den doordringenden kreet    
hooren3 ,o  ,solon1 ,solon1 ,solon6 en  
,kores was begeerig te weten1 wien hij  
riep4 ,hij  liet daarom ,croesus        
afstijgen van den mutserd1 en verlangde 
van hem te  weten1 wat die roep         
beteekende4 ,eerst wilde ,croesus niets 
bekennen1 maar  verhaalde daarop het    
volgende3    ,eens kwam tot mij een wijs
 man uit ,griekenland1 met name ,solon4 
,ik  liet hem al mijne schatten toonen1 
en hoopte1 dat hij mij gelukkig zou     
noemen4 ,toen hij echter zweeg1 zeide ik
 tot hem3 ,solon1 gij hebt zoo  ver in  
de wereld rondgereisd en zooveel        
menschen gezien2 zeg mij1 wien  houdt   
gij wel voor den gelukkigsten8 ,daarop  
noemde ,solon mij een'  burger van      

,athene1 met name ,tellus1 die veel     
vreugde aan zijne kinderen  beleefde en 
voor het vaderland stierf1 dat hem een  
eerzuil liet  oprichten4 ,ik vroeg nog  
verder naar gelukkigen en hoorde van    
twee  ,grieksche jongelingen1 die hunne 
moeder innig vereerden2 van mij echter  
ze ,solon niets4 ,toen kon ik mijn      
verdriet niet langer verbergen en       
sprak3 ,o vreemdeling1 acht gij dan mijn
 geluk zoo gering1 dat gij  mij niet    
eens met gemeene burgers in vergelijking
 stelt8 ,en ,solon  antwoordde3         
,dikwijls is een arm man veel gelukkiger
 dan een rijke4 ,en  dan bedenk ik      
altijd1 dat er in een menschelijk leven 
veel veranderen  kan4 ,gij zijt nu zeer 
rijk en koning over een groot volk2 ik  
kan u  echter niet den gelukkigsten     
mensch noemen1 vr dat ik verneem1 dat   
gij  uw leven ook gelukkig ten einde    
gebracht hebt4 ,bij alle dingen moet men
  op het einde letten1 en vr den dood   
mag men niemand gelukkig roemen4    ,zoo
 sprak de wijze ,solon2 maar ik         

verachtte hem en liet hem nooit wer  vr 
mij komen4 ,sedert heb ik reeds veel    
ongeluk gehad1 en heden1 in den         
grootsten nood1 is ,solon mij in de     
gedachte gekomen4 ,nu weet gij1 o       
,kores1 waarom ik dezen naam riep4      
,kores was diep geroerd4 ,hij schonk    
,croesus het leven en hield hem  als    
vriend en raadgever bij zich4 ,maar de  
landen1 waarover ,croesus  geheerscht   
had1 kwamen bij ,kores' rijk1  #edi4 ,nu
 was er van het bekende  land van ,azi  
maar n groote staat over1 die nog niet  
tot de ,perzische  heerschappij         
behoorde1 ,babyloni4 ,reeds had het     
geheimzinnige schrift  aan den wand     
,belsazar verkondigd1 dat zijn rijk     
,upharsin1 aan de  ,perzen1 zou komen4  
,maar de hoofdstad1 ,babylon1 was sterk 
en groot4  ,prachtig lag zij aan beide  
zijden van den beneden-,eufraat en had  
#i  mijlen in omtrek4 ,de haar          
omringende muur was als een toren zoo   
hoog en  zoo breed1 dat op haar kruin   
meerdere rijtuigen elkaar passeeren     

konden4  ,tot ingang waren er #ajj      
koperen poorten4 ,ook de oevers van de  
rivier  waren aan beide zijden door een 
hoogen muur besloten1 die zooveel       
poorten had1 als er straten op          
uitliepen4 ,de brug1 die over den       
,eufraat  leidde1 was #i meters breed en
 aan elke zijde met een groot paleis    
getooid4 ,deze paleizen droegen op      
gewelfde terrassen de fraaiste tuinen1  
die met hun prachtigen aanleg vrij in de
 lucht schenen te zweven4 ,men  noemde  
ze daarom de zwevende of hangende tuinen
 en telde ze tot de  wonderwerken der   
oude wereld4 ,kende de legende ze toe   
aan ,semiramis  7blz4 #ad71 de          
geschiedenis leert1 dat ,nebukadnezar ze
 had laten  vervaardigen1 om door den   
rijzenden en dalenden grond de          
glooiingen der  bergen na te bootsen4   
,zijne vrouw was eene ,medische prinses1
 dochter  van ,cyaxares1 en verlangde in
 het vlakke ,babyloni terug naar de     
berggezichten uit haar geboorteland4 -- 
,in een deel der stad1 dat eene         

geduchte ruimte insloot1 verhief zich   
een groote toren1 die met den  tempel   
aan zijn voet aan den zonnegod ,baal of 
,bel gewijd was4 ,hij  heette daarom    
toren van ,baal1 maar later ook         
,nimrodsburg1 en bestond uit  #h        
verdiepingen1 die naar boven altijd     
nauwer werden en met een trap  voorzien 
waren4    ,deze reuzenstad1 van welke   
nog slechts puinhoopen voorhanden zijn1 
kon  ,kores niet met geweld veroveren1  
hij nam ze echter met list4 ,toen eens  
in ,babylon een groot feest gevierd     
werd1 liet hij in de duisternis van  den
 nacht het water van den ,eufraat       
afleiden4 ,daarop marcheerden de        
,perzen in de rivierbedding onder den   
muur door en overvielen de  inwoners1   
die slechts aan hunne feestelijkheid    
gedacht hadden4 ,zoo werd  ,kores       
meester van ,babylon en het geheele     
,babylonische rijk1 #ech1 en gaf  den   
,israelieten verlof naar het heilige    
land terug te gaan1 waarme  hunne #gj   
jarige ,babylonische ballingschap       

eindigde4      #c4 ,kores'              
veroveringstochten werden voortgezet    
door zijn zoon  ,cambyses4 ,deze1 als   
zeer wreed afgeschilderd1 was de        
onderwerper  van ,egypte1 #ebe 7blz4    
#ac74 ,spoedig daarna stierf hij en zou1
 bij  ontstentenis van een zoon1        
opgevolgd zijn door een' jonger'        
broeder1  hadde hij dien niet reeds     
vroeger in 't geheim laten vermoorden4  
,nu nam  een ,medisch priester de rol   
van dezen op1 en1 als hij zich had      
kunnen  handhaven1 dan waren de ,meden  
wer het hoofdvolk geworden4 ,maar nadat 
,pseudo-,smerdis1 zoo noemt het         
,grieksche verhaal hem1 eenige maanden  
geregeerd had1 werd hij door            
saamgezworenen van den troon gestooten1 
en  ,darius1 de naaste bloedverwant van 
,cambyses1 werd heerscher4 ,hij kwam  in
 ,europa1 trok den ,donau over tegen de 
,scythen1 onderwierp op zijn  terugtocht
 ,thracie en ,macedoni gedeeltelijk 7dit
 werd de #bjste  satrapie#a van zijn    
groot rijk71 bedwong de opgestane       

,grieken in  het westen van ,klein-,azi1
  #ejj1 en vond in de hulp1 die dezen   
uit  het moederland ontvangen hadden1   
voorwendsel en aanleiding om ook        
,griekenland aan te vallen4 ,dit stiet  
het ,perzische rijk van het toppunt     
zijner macht af1 zooals wij later bij de
 ,grieken zullen zien4        #a ,om    
opstanden te voorkomen1 had hij overal  
satrapen4      #d4 ,de ,perzen waren een
 dapper en vrijheidlievend volk en      
hadden veel  overeenkomst met de oude   
,duitschers4 ,zij zorgden voor eene     
krachtige  opvoeding van hunne kinderen1
 en haatten den leugen als de grootste  
ondeugd4 ,het krijgswezen was bij hen   
ver ontwikkeld4 ,de sterkte van het     
leger lag in de ruiterij4 ,met het      
#bjste jaar werd elk man1 in staat de   
wapenen te dragen1 aan eene bepaalde    
legerafdeeling toegevoegd1 en bleef  dan
 tot zijn #ejste jaar in krijgsdienst4  
,de ,perzische koningen regeerden       
geheel onbeperkt2 maar toch wisten de   
priesters1 magi genoemd1 hun  invloed te

 doen gelden4    ,de godsdienst der oude
 ,perzen was eene vereering der natuur4 
,zij hielden  hun' godsdienst op de wijs
 der oude ,germanen1 zonder tempels of  
beelden1  in de vrije natuur1 en        
aanbaden vooral het vuur4 ,toen zich    
later veel  afgoderij ontwikkeld had1   
trad een wijs man op1 ,zoroaster1 en    
werd  de eigenlijke stichter van het    
geloof1 dat in de heilige boeken        
,zendavesta1 d4 w4 z4 tekstverklaring1  
is ontwikkeld4 ,volgens deze  is er     
naast den goeden wereldschepper ,ormuzd 
nog een booze geest  ,ahriman1 en vele  
aan hen ondergeschikte wezens1 goede en 
kwade  engelen4 ,ook ,ahriman was       
aanvankelijk goed en werd eerst door    
nijd  omgekeerd4 ,zijn element is de    
duisternis1 gelijk dat van ,ormuzd het  
licht is4 ,na langen tijd en zware boete
 zal hij wer heilig en goed  worden4    
,als eenmaal de beheerscher van het     
booze geheel overwonnen is1  volgt de   
opstanding der dooden en de verjonging  
der wereld4    ,de belijder van deze    

leer moet deugdzaam1 weldadig en        
gastvrij zijn2  nooit mag hij het       
streven der boozen onverschillig en     
zorgeloos aanzien2  hij zal zich rein   
houden ook in zijne gedachten4 ,dit     
schoone voorschrift  betrekkelijk de    
innerlijke reinheid werd later geheel   
uiterlijk opgevat4  ,er ontstonden      
zonderlinge manieren van reiniging2     
eindelijk gold zelfs  al het            
menschelijke voor onrein1 terwijl het   
vuur voor zoo heilig  verklaard werd1   
dat men het niet aanblazen mocht1 en dat
 men het tot  geene bezigheid aanwenden 
moest4 ,daarbij kwamen nog andere       
bevreemdende  stellingen1 die de        
godsdienstleer van ,zoroaster zeer      
verbijsterden4  ,desniettemin handhaafde
 zij zich langen tijd1 en de vuurdienst 
duurt bij  een klein gedeelte der       
,perzen1 bij de ,parsen of ,gebers1 nog 
thans  voort4                     99    
99       99       99       99    ,de    
geschiedenis der ,joden mag als bekend  
verondersteld worden2 daarom  volgen    

hier slechts de voornaamste jaartallen3 
,abraham  #bjjj v4 ,chr42  ,jozef #ahjj2
 ,mozes #aejj2 ,salomo #ajjj2 verdeeling
 van het rijk in #aj en #b  stammen     
#ihf2 verwoesting van het rijk ,isral   
door ,salmanasser1 koning  van ,assyri  
aan den ,tigris1  #gbe1 7blz4 #ad72     
verwoesting van 't rijk  van ,juda #ehf 
door ,nebukadnezar1 koning van          
,babyloni1 aan den ,eufraat  7blz4 #ae72
 terugkeering uit de gevangenschap #ecf1
 door ,kores1 koning van  ,perzi 7blz4  
#ai74          #d4 ,de ,phoenicirs4     
#a4 ,naast de ,joden1 aan de bergachtige
 kust der ,middellandsche zee1  woonden 
de ,phoenicirs1 die in den bijbel       
dikwijls vermeld worden4  ,hun geheele  
landje was nauwelijks dertig mijlen lang
 en hoogstens vijf  mijlen breed4 ,van  
het overige ,azi was het door het hooge 
gebergte van  den ,libanon gescheiden1  
die het in den vorm van een halven      
cirkel  omringt4 ,daar het land         
grootendeels onvruchtbaar1 de zee       
daarentegen  zeer vischrijk was1 zoo    

moesten de ,phoenicirs reeds vroegtijdig
 ter  zee zich begeven4 ,de prachtvolle 
cederen van den ,libanon gaven hun  het 
noodige hout tot den bouw der schepen4  
,hun smalle landje had  voortreffelijke 
havens4 ,zoo kon het niet missen1 of de 
,phoenicirs  moesten spoedig tot        
scheepvaart geraken4 ,zij waagden zich  
stoutweg op de  open voor hen liggende  
,middellandsche zee en dreven           
belangrijken handel4  ,daar zij echter  
de magneetnaald1 die steeds naar 't     
noorden wijst en  zoo de hemelstreken   
aangeeft1 nog niet hadden1 moesten zij  
op hunne  vaarten vaak landen en zich   
rustplaatsen kiezen4 ,daardoor          
ontstonden  nederzettingen of kolonin1  
die voor den handel buitengewoon        
belangrijk werden4      #b4 ,de eerste  
landingsplaats der ,phoenicirs was wel  
het nabij liggende  eiland ,cyprus1 waar
 zij zeer vroeg koperbergwerken         
ontdekten4 ,voorts  voeren zij naar     
,creta1 het tegenwoordige ,candia1 dat  
van hooge  krijtrotsen doortrokken is4  

,van hier zeilden zij naar de eilanden  
en  kusten van ,griekenland en          
,klein-,azi4 ,toen echter de ,grieken   
zelf een  machtig volk werden en        
scheepvaart dreven1 wendden de          
,phoenicirs zich  naar ,noord-,afrika4  
,hier stichtten zij vele steden1 onder  
andere ,hippo1  ,tunis en vooral        
,karthago4 ,tegenover deze legden zij   
ook op de eilanden  ,sicili en ,sardini 
kolonin aan4    ,het gewichtigst was    
echter de ,phoenicische handel op       
,spanje4 ,hier was  goud1 zilver en     
andere kostbare metalen in groote       
menigte4 ,de oude  inwoners1 die de     
waarde van hunne bezitting niet kenden1 
ruilden gaarne  met de ,phoenicirs1 en  
dezen verzuimden niet hun voordeel op   
het  schoone land te zoeken4 ,de        
hoofdzetel van hun ,spaansche kolonin   
was in  het ,zuiden1 waar zij veel      
steden stichtten1 b4 v4 ,gades 7,kadix71
  ,malaka1 enz4 ,de ,phoenicirs zouden  
ook door de zeengte van  ,gibraltar naar
 den ,atlantischen ,oceaan gevaren zijn 

en uit de  ,engelsche eilanden tin1 ja  
zelfs uit de ,oostzee het barnsteen     
gehaald  hebben4    ,behalve hun        
scheepvaart dreven zij een grooten      
handel te land1 naar  ,egypte1 ,arabi1  
naar den ,euphraat en verder2 ook       
bezaten zij kolonin  aan de ,roode en   
,perzische zee en zelfs in ,indi4       
#c4 ,de werkzaamheid der ,phoenicirs was
 voor de ontwikkeling van verkeer  en   
beschaving zeer zegenrijk4 ,zij         
verbreidden veel nuttige wetenschappen  
en verbeterden de uitvindingen1 die zij 
bij andere volken aantroffen1  zooals   
het letterschrift1 dat zij van de       
,egyptenaren leerden4 ,de               
glasbereiding1 die het eerst door hen   
uitgevonden zou zijn1 was reeds  vroeger
 bij de ,egyptenaren bekend4 ,de        
,phoenicirs hebben echter de            
verdienste1 dat zij deze en andere      
nijverheidstakken vlijtig dreven  en in 
grootere kringen bekend maakten4 ,zij   
vervaardigden uit glas  verschillende   
vaatwerken en versierselen1 bebouwden de

 bergen1 bewerkten  het erts1 maakten   
afbeeldingen en stikwerken en waren     
vooral bekwaam in  weven en verven4 ,zij
 hadden de purperkleur1 die1 zooals men 
vertelt1  door een herdershond ontdekt  
en in den ouden tijd zeer duur betaald  
werd4 ,hoe veel andere uitvindingen en  
ontdekkingen zouden er wel door  dat    
werkzame1 nijvere volkje uitgevonden of 
volmaakt en verbreid zijn6  ,de         
rekenkunst wordt nog uitdrukkelijk als  
hun uitvinding aangewezen2  de handel   
moest ook noodwendig tot deze leiden4   
,zoo is het ook met de  vervaardiging   
van geldstukken of munten4      #d4 ,de 
,phoenicirs waren door hun uitgebreiden 
handel langzamerhand het  rijkste en    
aanzienlijkste volk geworden4 ,hun      
vroeger zoo arm landje  scheen een      
schoone lusthof4 ,alle #d uren was een  
schoone hoofdstad met  voortloopende    
plantsoenen tot aan de volgende4 ,iedere
 stad met haar  gebied maakte een       
afzonderlijken staat uit4 ,zij hielden  
echter ook  gemeenschappelijke          

beraadslagingen en verbonden zich tot   
grootere  ondernemingen4 ,de hoofden der
 afzonderlijke staten werden dikwijls   
koningen genoemd2 zij waren echter      
waarschijnlijk slechts hooge  beambten4 
,de oudste stad van het land was ,sidon4
 ,beroemder dan zij1 ja  de beroemdste  
handelstad der oude wereld was ,tyrus1  
een kolonie der  ,sidonirs1 daarom ook  
dochter van ,sidon geheeten4 ,in den    
tijd van den  ,joodschen koning ,david  
stond ,tyrus onder zijn koning ,hiram op
 het  toppunt zijner macht4 ,het        
verdrag1 dat ,hiram met ,salomo wegens  
den  tempelbouw te ,jeruzalem sloot1 is 
om zijne hooge oudheid zeer             
merkwaardig4    ,phoenici was toen de   
markt van de geheele bekende wereld4    
,alles wat men  om te leven of tot      
vermaak noodig had1 kwam uit de hand der
 ,phoenicirs4  ,welk leven was er in de 
steden en aan de kusten6 ,daar waaiden  
de zeilen1  daar snorden de raderen1    
daar gingen de hamers2 alles leefde1    
bewoog  zich en handelde4 ,steden en    

oevers wemelden van bezige menschen4    
,het  land was een gelukkig land te     
noemen4 ,maar rondom woonden volken1 die
  oorlogzuchtig waren en dikwijls den   
vrede der ,phoenicirs stoorden4         
,salmanassar1 de strijdlustige koning   
van ,assyri1 die het rijk ,isral        
vernietigde1 onderwierp de ,phoenicische
 steden en verdrukte ze hard4  ,later   
kwam ,nebukadnezar van ,babylon en      
bestreed ,tyrus zooals  ,jeruzalem4 ,de 
inwoners van ,tyrus verdedigden zich    
dapper1 zoodat de  belegering1 zooals   
men verhaalt1 bijna #ac jaren duurde1 en
 toen  ,nebukadnezar eindelijk de stad  
veroverd had1 vond hij ze zonder        
menschen4 ,de inwoners hadden ze met al 
hun have verlaten en waren naar  een    
naburig eiland gevlucht1 waar zij       
spoedig weder een nieuw ,tyrus          
oprichtten met al de pracht van 't oude4
 ,dit werd de hoofdzetel van den        
wereldhandel en bleef het1 tot dat1 #cjj
 jaar later1 de koning ,alexander  van  
,macedoni kwam en de stad na eene       

belegering van zeven maanden  veroverde4
 ,hij liet haar wegens haar wanhopigen  
tegenstand in puinhoopen  verkeeren4 ,de
 inwoners werden neergesabeld1 aan het  
kruis geslagen of  als slaven verkocht4 
,alexander liet ,tyrus wel weder        
opbouwen1 maar de  oude heerlijkheid was
 voorbij1 want hij grondde nog in 't    
zelfde jaar  een stad aan den mond van  
den ,nijl1 naar hem ,alexandri geheeten1
 die  den handel van ,tyrus wegtrok4    
,sedert dien tijd is het ,phoenicische  
kustenland door voortdurende            
verzandingen tot een ware zandwoestijn  
geworden en armelijke visschershutten   
staan heden daar1 waar vroeger de       
volkrijkste steden bloeiden4            
,verreweg de belangrijkste van alle     
,phoenicische kolonin was ,karthago1  op
 de noordkust van ,afrika1              
oorspronkelijk eene ,sidonische         
nederzetting1  maar die van ,tyrus nieuw
 bloed en leven kreeg1 en na de rampen  
dezer  stad op hare beurt eeuwen lang   
bloeide4 ,haar gebied strekte zich      

rechts  en links uit en reikte diep     
landwaarts in4 ,naar 't voorbeeld van 't
  moederland coloniseerende1 kwamen     
,sardini1 ,corsica en de grootste       
westelijke helft van ,sicili in haar    
bezit4 ,later zullen we het in den  kamp
 tegen ,rome zien ondergaan4            
#e4 ,de ,grieken4      #a4 ,griekenland 
is aan drie kanten door de zee omringd1 
en in 't noorden1  waar het met het     
vaste land samenhangt1 wordt het door   
hooge gebergten  begrensd4 ,de zee vormt
 tallooze en groote bochten1 waardoor de
  scheepvaart zeer gemakkelijk wordt    
gemaakt4 ,de bodem is bergachtig en     
bevat eene menigte kleine landschappen  
die meest alle vruchtbaar en  bekoorlijk
 zijn4 ,het oude ,griekenland1 een      
beetje grooter als het  nieuwe1 was om  
zijn schoonheid zeer beroemd4 ,men      
onderscheidt van het  noordelijke deel  
des lands het schiereiland ,morea1      
vroeger  ,peloponnesus genoemd1 waarbij 
nog vele eilanden behooren4 ,de ,grieken
  hadden ook talrijke nederzettingen aan

 de kusten van de ,middellandsche  zee1 
voornamelijk in klein-,azi en ,itali    
7bladz4 #cb47 ,griekenland werd  door   
veel kleine volksstammen bewoond1 die   
uit ,azi afkomstig waren4  ,onder dezen 
traden langzamerhand de ,hellenen op den
 voorgrond1 wier naam  nog heden bestaat
 en met dien van ,grieken n is4         
,verscheidene sagen  wijzen er op1 dat  
ook vreemde volksstammen naar           
,griekenland kwamen1 die  reeds een     
hoogeren graad van beschaving bezaten1  
namelijk uit ,egypte en  ,phoenici4     
,naast deze sagen zijn vooral beroemd   
die1 welke van groote  helden vertellen1
 b4v4 van ,hercules4      #b4 ,de       
,grieken vereerden veel goden en        
godinnen1 die zij zich geheel           
menschelijk voorstelden1 terwijl zij hun
 een hoogere macht toeschreven4  ,de    
koning der goden was ,zeus of ,jupiter1 
die naar de schikkingen van  het noodlot
 alles bestuurde1 en met de hemellingen 
op den ,olympus1 een  berg in ,thessali1
 in het noorden van ,griekenland1       

woonde4 ,de bode en  middelaar tusschen 
goden en menschen was ,hermes of        
,merkurius1 die  met een staf en        
vleugels aan de hielen afgebeeld werd4  
,de ,muzen waren  de beschermsters der  
muziek en andere kunsten4 ,behalve dat  
dachten de  ,grieken zich de geheele    
natuur als bezield en met hoogere wezens
  vervuld4 ,elke beweging in de natuur  
scheen hun een werk van de een of       
andere godheid te zijn4 ,ook in het     
innerlijke der menschen werkten de      
godheden als rechters van gezindheden en
 handelingen4    ,de ,grieken geloofden 
ook1 dat de goden soms uit hun hemelsche
 woningen  op de aarde nederdaalden en  
hier op geheimzinnige wijze van de      
toekomstige dingen spraken4 ,als        
uitverkoren woonsteden der goden en     
hunner openbaringen golden vooral zulke 
plaatsen1 waar schrik der natuur  of    
heilige herinneringen tot geloovige     
aandacht stemden4 ,daarheen deden  de   
,grieken bedevaarten1 om bij de         
priesters raad te halen1 als er         

gewichtige aangelegenheden te beslissen 
waren4 ,zulke door de priesters         
medegedeelde uitspraken werden orakels  
genoemd en onvoorwaardelijk  geloofd4   
,ook machtige personen eerden de        
orakels1 daar zij zich gunstige         
antwoorden wisten te verschaffen en zoo 
hun plannen gemakkelijk  uitvoeren      
konden4 ,het beroemdste orakel van      
,griekenland was te ,delphi1  aan den   
voet van den berg ,parnassus1 in het    
midden van het land4      #c4 ,de       
,grieken waren een vriendelijk1         
levenslustig volk en beminden spel  en  
dans1 ook bij de heilige feesten4 ,er   
waren verscheidene plaatsen1  waar      
regelmatig alle #d jaren geheel         
,griekenland tezamenkwam om groote      
spelen te vieren4 ,deze bestonden uit   
wedloopen1 wagenrennen1 worstelen1      
vuistgevechten1 springen en dergelijke4 
,naast den lichamelijken  wedstrijd was 
er ook een geestelijke1 daar dichters1  
redenaars en  kunstenaars hun werken    
voordroegen4 ,dan waren er vroolijke    

feesten1 die  meestal #e dagen duurden4 
,de namen der overwinnaars werden       
uitgeroepen en  met gejuich door de     
aanwezenden herhaald4 ,de prijs der     
overwinnaars was  slechts een olijventak
 die het echter aan roem van een        
koningskroon  won en niet slechts hem1  
die hem behaalde1 maar ook zijn familie 
en  vaderstad verheerlijkte4 ,onder de  
nationale spelen der ,grieken waren  de 
,olympische -- naar ,olympia1 een vlek  
op ,morea1 genoemd -- de  beroemdste4   
,naar deze werd de tijdrekening bepaald 
en men noemde een  tijdruimte van #d    
jaren1 met #ggf v4 ,chr4 beginnend1 een 
olympiade4          #f4 ,de tocht naar  
,troje4 -- #abjj v4 ,c4      #a4 ,de    
,grieken hadden geen godsdienstboek     
zooals de ,perzen en ,joden2  zij lazen 
en leerden in de plaats daarvan de      
groote gedichten1 die men  een ouden    
zanger1 ,homerus genaamd1 toeschrijft en
 die den tocht der  ,grieken naar ,troje
 behandelen4 ,de stad ,troje lag in     
,klein-,azi1 aan de  westkust1 en was de

 schouwplaats van een langen oorlog1    
waarover wij  naar de oude verhalen iets
 zullen hooren4    ,de ,trojaansche     
koning ,priamus had een zoon1 ,paris    
genaamd1 die eens  ,menelaus1 koning van
 ,sparta1 in ,griekenland1 bezocht en   
daarbij  diens vrouw1 ,helena1 roofde4  
,deze vermetele daad deed gansch        
,griekenland opstaan en alle vorsten    
verzamelden zich om naar ,troje te      
trekken en wraak te nemen4 ,tot         
aanvoerder van den krijgstocht werd     
,agamemnon1 de broeder van ,menelaus1   
gekozen4 ,onder de overige vorsten  van 
,griekenland zijn vooral de sluwe       
,odysseus en de dappere ,achilles  te   
onderscheiden4 ,er werden #abjj schepen 
tot overbrenging van 't leger  gebouwd1 
dat wel #ajjjjj man sterk was1 en de    
strijd om ,troje begon4    ,deze stad   
was echter niet zoo licht te veroveren  
als de ,grieken meenden4  ,zij had hooge
 muren en torens en werd zeer dapper    
verdedigd4 ,aan het  hoofd van het      
trojaansche leger stond ,hector1 een    

zoon van ,priamus1  die in moed en      
kracht met iederen ,griek kon           
wedijveren4 ,de groote vlakte  tusschen 
de stad en de ligplaats der schepen was 
de kampplaats1 waar  beide volken de    
grootste heldendaden uitvoerden4 ,de    
aanvoerders streden  gewoonlijk op      
strijdwagens1 de gemeene krijgers te    
voet2 ruiterij had  men nog niet4 ,de   
wapens bestonden in lansen1 zwaarden1   
werpspiesen1  steenen en bogen4 ,tot    
dekking dienden hooge kegelvormige      
helmen1  borstharnassen en              
beenbekleedsels1 alles van metaal en    
groote schilden1  die gewoonlijk uit    
runderhuiden bestonden1 maar dikwijls   
met metaal  ingelegd waren4 ,de         
slagordening was tamelijk ongeregeld4   
,voor de legers  aanvielen1 was er      
gewoonlijk een tweestrijd tusschen de   
dappersten4    ,het was een groot nadeel
 voor de ,grieken1 dat hun grootste held
 ,achilles  een geruimen tijd zich      
geheel van den strijd terugtrok uit     
bitteren haat  tegen ,agamemnon1 met    

wien hij twist had4 ,maar toen zijn     
boezemvriend1  ,patroclus1 door ,hector 
verslagen was1 verhief hij zich als een 
brullende  leeuw en rustte niet1 vr hij 
,hector gedood had4 ,het lijk van       
,hector  liet hij door paarden sleepen1 
maar gaf het eindelijk op de beden van  
,priamus tot een plechtige begrafenis   
terug4 ,toen zich later de strijd       
vernieuwde1 viel ook ,achilles1         
getroffen door een pijl van ,paris4     
#b4 ,nadat de ,grieken #aj jaar voor    
,troje gestreden hadden1 werden zij de  
lange belegering mo en wenschten naar   
huis te gaan4 ,toen gaf de sluwe        
,odysseus den raad1 de stad met list te 
veroveren4 ,men bouwde een houten       
paard1 zoo groot als een toren en       
verstak daarin dertig helden1  waaronder
 ook ,odysseus was4 ,dit houtwerk liet  
men in de legerplaats  staan en deed    
toen alsof men geheel afreisde4 ,de     
,grieken zeilden echter  slechts naar   
een nabijzijnd eiland en stelden den    
arglistigen ,sinon  aan om de ,trojanen 

te bedriegen4 ,deze kwamen spoedig naar 
de verlaten  legerplaats der ,grieken en
 verwonderden zich niet weinig over het 
houten  paard4 ,toen zij ,sinon zagen1  
namen zij hem gevangen en ondervroegen  
hem4  ,hij verklaarde met veel sluwheid1
 dat de ,grieken het paard op goddelijk 
bevel gebouwd en daarom zoo groot       
gemaakt hadden1 omdat zij niet wilden   
dat het in de stad zou komen2 als dat   
gebeurde1 zou ,troje naar de  uitspraak 
der priesters nooit ondergaan4 ,de      
,trojanen geloofden deze  woorden en    
gingen dadelijk pogingen doen om het    
houten paard in de stad  te halen4 ,zij 
wierpen een deel der muren om en voerden
 het met een  grooten optocht door de   
lange straten naar den burg en den      
tempel4 ,toen  alles sliep1 opende      
,sinon het houten paard en liet er de   
geharnaste  mannen uit4 ,deze liepen    
naar de poorten1 waar de ,grieken reeds 
wachtten  en lieten ze binnen4 ,daar    
vlogen van alle kanten de vlammen in de 
hoogte  en er begon een verwoesting1 die

 vreeselijk was4 ,de ,trojanen streden  
als razenden1 maar het was te vergeefs4 
,de geheele stad werd verwoest en  al   
het volk met ,priamus en zijn zoons     
gedood4 ,slechts een klein hoopje  redde
 zich1 waarbij de vrome ,aeneas1 die    
eindelijk naar ,itali kwam en  hier zeer
 machtig werd4 ,menelaus bekwam zijn    
,helena weder1 maar het  schoone ,troje 
lag in puinhoopen4    ,de ,grieken      
hadden op hun terugkeer veel ongeluk te 
verdragen4 ,geweldige  stormen          
verbrijzelden een deel der schepen1     
zoodat bijna de helft der  manschap     
verdronk en jaren lang dwaalden de      
overgeblevenen in verwarring  rond4 ,de 
meeste en wonderbaarste lotgevallen had 
,odysseus4 ,hij moest  tien jaar in de  
wereld omdwalen eer hij eindelijk het   
vaderland bereikte  en kort daarvoor    
zijn zoon ,telemachus aantrof1 die lang 
naar hem gezocht  had4 ,in de schoone   
gedichten van ,homerus zijn ook         
,odysseus' omzwervingen  bezongen4 ,de  
legende spreekt verder van de terugkomst

 der ,heracliden1  afstammelingen van   
,heracles1 de helden van ,troje2 de     
geschiedenis van  een vrij algemeene    
verhuizing der ,grieken1 waartoe de     
bewoners van  ,doris in                 
,midden-,griekenland#b den stoot gaven4 
,daarnaar noemt men ze  de ,dorische    
volksverhuizing1 maar1 zooals we zoo    
even zeiden1 het  was eene algemeene    
verplaatsing1 ten gevolge waarvan de    
,peloponnesus  de hoofdzetel der ,dorirs
 werd1 ,attica die der ,jonirs2 dit     
waren  de twee hoofdstammen4 ,maar men  
ging ook verder4 ,vele ,grieken van     
verschillende stammen gingen zich elders
 vestigen1 gelijk wij ook de            
,phoenicirs hebben zien doen1 en zoo    
ontstonden een menigte ,grieksche       
volkplantingen1 nederzettingen1         
zelfstandige republiekeinsche steden    
7blz4 #bf74 ,links en rechts vond men   
ze1 als3    op ,sicili3 ,syracuse1      
,agrigentum1 ,selinus1 enz4    in       
,zuid-,itali zoo vele1 dat dit naar de  
nieuwe bewoners den naam van            

,groot-,griekenland kreeg1 o4 a4        
,neapolis 7nu ,napels71 ,malonton 7later
  ,beneventum71 ,tarente1 ,sybaris1     
,croton2    in ,spanje ,saguntum2 in    
,galli 7,frankrijk7 ,marseille2    in   
,macedoni3 ,olynthus1 ,thessalonica1 e4 
a42    in ,thraci ,byzantium 7nu        
,konstantinopel72    rondom de          
,propontis en de ,zwarte ,zee1 zelfs    
eene aan de monding van den  ,don1 even 
als deze ,tanas geheeten2    langs en in
 de ,aegaesche zee4 ,vooral de laatste1 
aan de westzijde van  ,klein-,azi1 waren
 talrijk en bloeiend4 ,zoo waren o4 a4  
,smyrna1 ,ephesus  en ,miletus ,ionisch1
 gelijk de eilanden ,samos1 ,chios en   
,euboea2 ,aeolisch  waren de eilanden   
,lemnos en ,lesbos2 ,dorisch de         
zuidelijke ,cycladen en  ,sporaden1     
,rhodus en ,creta4        #b            
,noord-,griekenland bestond uit         
,thessali 7oost7 en ,epirus1            
7west72        ,midden-,griekenland of  
,hellas van 't oosten naar 't westen    
uit3      ,attica 7met ,athene71        

,megaris1 ,boeoti 7met ,thebe71 ,phocis1
      ,locris1 ,doris1 ,aetoli en       
,acarnani2        ,zuid-,griekenland of 
de ,peloponesus uit3 ,corinthe1         
,argolis1      ,arcadi1 ,achaja1 ,elis1 
,messeni1 ,laconica 7met ,sparta74      
#g4 ,lycurgus en de ,spartanen4 -- #hhh 
v4 ,chr4      #a4 ,in ,sparta1 een stad 
in 't zuidoosten van den ,peloponnesus1 
leefde  een oorlogzuchtig volk1 dat zijn
 wetten van ,lycurgus ontving4 ,deze    
beroemde man was volgens de overlevering
 van koninklijke afkomst en had  zich op
 reizen naar ,kreta1 ,egypte en         
,klein-,azi belangrijke kennis          
verworven4 ,hij ordende de              
staatsregeering op de volgende wijze4   
,naast de  twee koningen1 die sedert    
ouden tijd in ,sparta regeerden1 werd er
 een  raad van #bh leden samengesteld1  
die minstens #fj jaar oud zijn moesten  
en door het volk voor het overige van   
hun leven gekozen werden4 ,deze  raad   
der ouden maakte met de koningen de     
wetten en legde ze der  volksvergadering

 voor4 ,hier mocht elk ,spartaan1 die   
#cj jaren oud was1  verschijnen en      
mestemmen4 ,behalve dat waren er nog    
opzieners1 die als  wachters van de     
wetten iederen burger en iederen        
beambte1 zelfs de  koningen rekenschap  
konden vragen4 ,lykurgus deed ook zijn  
best1 het  vermogen en de levenswijze   
der ,spartanen gelijk te maken4 ,hij    
liet  daarom een nieuwe verdeeling der  
landerijen plaats hebben en beval       
gemeenschappelijke maaltijden4 ,opdat   
het verkeer naar buiten niet te  groot  
zou worden1 voerde hij ijzer geld in1   
tot welks wegbrenging men  wagens hield4
 ,de stad zou geen muren hebben1 opdat  
de burgers altijd tot  den strijd gerust
 zouden zijn4 ,zoo werden de ,spartanen 
een beroemd  oorlogsvolk4 ,hun zwaarden 
waren kort1 opdat zij den vijand goed   
naderen  zouden4 ,de bebouwing van het  
veld werd den ,heloten overgelaten1 d4  
i4  den ouden inwoners1 welke de        
,spartanen na langen strijd overwonnen  
en  tot slaven gemaakt hadden4 ,het     

leven der ,heloten was zeer treurig2 zij
  werden als dieren behandeld en        
dikwijls zonder noodzaak vermoord4      
#b4 ,de opvoeding der jonge ,spartanen  
was hard4 ,slechts de krachtige         
kinderen werden geduld en deze moesten  
zich op allerlei wijze verharden4  ,zij 
liepen half naakt en sliepen op een     
strooleger4 ,zij moesten honger  en     
dorst1 vorst en hitte1 ja de gevoeligste
 pijnen leeren verdragen4 ,met  hun     
zevende jaar behoorden de jongens den   
staat en kwamen onder streng  opzicht4  
,zij moesten flink loopen1 klauteren1   
zwemmen en zich over 't  geheel         
lichamelijk ontwikkelen4 ,op den        
ouderdom van #ah jaar trad de  jonge    
,spartaan in den krijgsdienst4 ,de      
meisjes moesten ook gymnastische        
oefeningen maken4 ,eerbied van jonge    
lieden tegenover de oudere was  streng  
bevolen4 ,van veel spreken werd niet    
gehouden1 aan korte  antwoorden de      
voorkeur gegeven4 ,daardoor bekwamen de 
,spartanen1 ook wel  ,lakonirs geheeten1

 zulk een bedrevenheid in het geven van 
bepaalde1  korte antwoorden1 dat men die
 nog heden lakonisch noemt4      #c4    
,nadat ,lykurgus zijn wetten ingevoerd  
had1 liet hij de burgers  zweren1 zijn  
wetten na te leven1 tot hij van een reis
 in 't buitenland  teruggekeerd was4    
,daarop vertrok ,lykurgus en kwam niet  
terug4 ,zoo  hadden de ,spartanen zich  
met een eed verbonden zijn inrichtingen 
te  laten bestaan4 ,zij werden daardoor 
een sterk1 dapper volk2 maar zij        
vervreemdden ook van zachtere1          
menschelijke gevoelens4          #h4    
,solon en de ,atheners4      #a4 ,de    
beroemdste stad van ,griekenland is     
,athene4 ,zij zou door den  ,egyptenaar 
,cekrops1 een tijdgenoot van ,mozes1    
gebouwd zijn4 ,onder haar  koningen     
wordt vooral ,theseus herdacht1 omdat   
hij ,athene onafhankelijk  en machtig   
maakte4 ,in den tijd1 toen ,rome        
gesticht werd1 in de #hste eeuw  voor   
,chr41 ontstond er in ,athene een       
republiek1 aan welker hoofd een  archont

 of staatsregeerder gesteld werd4 ,toen 
zich twisten openbaarden  tusschen adel 
en burgers1 zocht ,drako met veel       
strengheid orde te  maken4 ,dat         
verbitterde echter de gemoederen nog    
meer en er zou voorzeker  een           
burgeroorlog ontstaan zijn1 als de wijze
 ,solon geen nieuwe wetten  gegeven had4
 ,solon stamde van de oude ,atheensche  
koningen af1 had  zich op reizen groote 
beschaving verworven en was wegens zijn 
rechtschapenheid algemeen bemind4 --    
#eid v4 ,chr4    ,de eerste wetten1 die 
,solon gaf1 verlichtten den schuldenlast
 der armen1  daar zij de                
interestrekening matigden en de         
persoonlijke verpanding van  den        
schuldenaar en zijne familie afschaften4
 ,daarop verzachtte ,solon de  harde    
straffen van ,drako en zorgde voor      
betere behandeling van slaven  en       
vreemdelingen4 ,hierop verdeelde hij het
 geheele volk in #d klassen  en bepaalde
 daarnaar de plichten en rechten van    
ieder4 ,de hoogste  waardigheden1 die   

der negen archonten1 kon slechts de     
eerste klasse  bereiken4 ,naast de      
archonten stond de raad van vierhonderd1
 die  jaarlijks uit de verschillende    
klassen gekozen werden4 ,over alle      
gewichtige vragen van oorlog en vrede   
moest de volksvergadering  gehoord      
worden1 waarin ieder vrij burger1 die   
#bj jaren oud was1 stemmen  mocht4      
,daarenboven was er nog een rechtbank   
van leden1 die voor hun  leven benoemd  
waren en het opzicht over het openbare  
leven der burgers  hielden1 terwijl zij 
ook het hoogste gerechtshof vormden4 ,de
 eigenlijke  staatsmacht berustte bij de
 volksvergadering1 wier werkzaamheid    
alle  geesteskrachten opwekte en veel   
tot de algemeene beschaving bijbracht4  
#b4 ,de jeugd1 die lang in het ouderlijk
 huis bleef1 werd niet zooals in        
,sparta1 enkel lichamelijk1 maar ook    
geestelijk ontwikkeld4 ,vooral moest    
zich de jonge ,athener daarin oefenen1  
zijn gedachten schoon en vloeiend  uit  
te drukken4 ,wie een betrekking in den  

staat bekomen wilde1 moest  noodwendig  
wetenschappelijk gevormd zijn4 ,de      
schoone kunsten1 zooals  muziek en      
schilderen1 stonden in hoog aanzien4 ,de
 geheele stad moest uit  vlijtige en    
beschaafde burgers bestaan4 ,ledigheid  
was streng verboden4  ,als het gevolg   
dezer wijze verordeningen ontwikkelde   
zich een schoon  volksleven4 ,handel en 
nijverheid bloeiden1 en in de kunsten en
  wetenschappen heerschte de grootste   
wedijver1 zoodat ,athene de koningin    
der steden1 de leermeesteres der volken 
werd4      #c4 ,hoewel ,solon zijn      
staatsinstellingen niet voor zonder fout
 hield1  wenschte hij toch1 dat zij     
minstens #aj jaar lang onveranderd      
nageleefd  zouden worden4 ,toen de      
,atheners hem dat beloofd hadden1 ging  
hij weder  reizen1 waarbij hij ook      
koning ,croesus van ,lydi bezocht4 ,het 
duurde  echter niet lang of er braken in
 ,athene onordelijkheden uit en ,solon  
moest zien1 dat zijn werk niet duurzaam 
was4 ,uit verdriet daarover  verliet hij

 zijn vaderstad en ging naar ,cyprus1   
waar hij spoedig  daarna overleed4      
,in ,athene ging het als in bijna alle  
,grieksche staten3 gelijk de            
koninkrijken van den ouden tijd door    
republieken waren vervangen1 zoo        
wierpen zich in deze personen op1 die   
zich van de alleenheerschappij  meester 
maakten1 en daarom tirannen heetten4    
,zoo ook hunne opvolgers1  al was hun   
bestuur volstrekt niet tiranniek1       
overeenkomstig de  tegenwoordige        
beteekenis van dat woord4 ,de meest     
bekenden daarvan  zijn3 ,periander van  
,korinthe1 #fjj1 met ,solon en ,thales  
van ,milete  behoorende tot de zeven    
wijzen van ,griekenland1 ,polycrates van
 ,samos1  zoo bekend om zijn geluk en   
voorspoed1 en ,pisistratus in ,athene4  
,na  tweemaal verdreven te zijn1 nam    
deze 7#edj7 ten derden male de teugels  
van 't bewind alleen in handen1 en werd 
na eenige jaren opgevolgd door  zijn    
zoon ,hippias4 ,deze liet zooveel       
invloed toe aan zijn broeder            

,hipparchus1 dat zij gewoonlijk in n    
adem genoemd worden4 ,nog eenige  jaren 
verneemt men van geen verzet tegen deze 
oppermacht van enkelen4  ,maar in #eab  
werd ,hipparchus om eene persoonlijke   
reden gedood door  ,harmodius en        
,aristogiton1 waarop ,hippias           
wantrouwend werd4 ,in #eaj werd  hij    
verdreven en de republiek hersteld4     
#i4 ,de ,perzische oorlogen4      #a4   
,hoewel de ,grieken ter westkust van    
,klein-,azi eerst onder ,lydische1      
vervolgens onder ,perzische heerschappij
 gekomen waren 7blz4 #ag71 bleven  zij  
echter de vrijheid liefhebben en        
trachtten door een opstand het juk  van 
,darius af te schudden 7blz4 #ai74 ,maar
 te vergeefs1 #ejj4 ,de hulp die  de    
,grieksche ,aziaten van ,athene genoten 
hadden1 had den ,perzischen  monarch zoo
 verbitterd1 dat hij zich bij elken     
maaltijd door een slaaf  liet toeroepen3
 ,heer1 gedenk de ,atheners4 ,misschien 
was het voor hem  maar een voorwendsel  
om den republikeinschen staatsvorm der  

,grieken te  bestrijden1 die hem1 den   
almachtigen alleenheerscher1 een doorn  
in 't  oog moest zijn4 ,ook werd hij1   
zoo verhaalt men althans1 in zijn plan  
versterkt door den wraaklustigen        
,hippias4 ,zeker is het1 dat hij eene   
expeditie tegen ,griekenland ondernam1  
waarbij het landleger niet verder  dan  
een eindweegs in ,thraci kwam en de     
vloot bij 't voorgebergte ,athos  in    
,macedoni door storm vernield werd4     
,maar nu rustte hij een tweede          
onderneming uit1 veel grooter en sterker
 dan de vorige en zond  intusschen      
gezanten naar de verschillende          
,grieksche staten om als  teeken van    
onderwerping aarde en water te vragen4  
,bijna overal gaf men  sidderend aan    
dien eisch gehoor4 ,maar in ,athene en  
,sparta werden de  gezanten van ,darius 
in kuilen of putten gesmeten1 waar zij  
aarde en  water vonden4 ,nu kende       
,darius' woede geen grenzen meer2 zijne 
groote  legermacht liet hij door een    
vloot overbrengen en in ,attica landen4 

,bij de ,spartanen heerschte het        
bijgeloof1 dat zij niet vr de volle     
maan strijden mochten en daarom kwamen  
zij nog niet4 ,slechts de kleine  stad  
,plataeae in ,boeoti zond #ajjj1 de     
,atheners stelden #ijjj man4 ,toen  dit 
hoopje bij ,marathon het groote         
,perzische leger zag1 verloor het den   
moed4 ,maar ,miltiades1 een dapper      
aanvoerder1 bezielde de versaagden en   
bevocht een glansrijke zege over de     
,perzen4 -- #dij4    ,deze gebeurtenis  
schrikte echter ,darius nog volstrekt   
niet af4 ,hij liet  drie jaar lang      
toebereidselen maken voor een nieuwen   
veldtocht1 aan  welks hoofd hijzelf     
metrekken wilde4 ,hij werd echter door  
den dood  overvallen4 ,maar ,xerxes1    
zijn opvolger1 zette de toebereidselen  
met den  zelfden ijver voort en bracht  
eindelijk een leger tezamen1 zooals de  
wereld nog geen tweede gezien had4 ,het 
bestond uit meer dan een millioen       
menschen1 en de vloot telde meer dan    
#ajjj oorlogschepen1 waarbij nog  #cjjj 

andere schepen kwamen4      #b4 ,in de  
lente van #dhj zette de onmetelijke     
trein1 door ,xerxes zelf  aangevoerd1   
zich in beweging en overstroomde als een
 zondvloed het  noordelijke             
,griekenland4 ,de meeste volksstammen   
onderwierpen zich2  slechts de ,atheners
 en de ,spartanen wilden strijden4 ,in  
dezen algemeenen  nood trad             
,themistocles op1 een zeer verstandig en
 praktisch man1 die  ,griekenland tot   
redder werd4 ,reeds als knaap had hij   
een uitstekend  karakter en streefde    
naar groote dingen4 ,toen men in later  
jaren eens  met hem spotte1 omdat hij de
 lier niet bespelen kon1 antwoordde hij 
hoogmoedig3 ,zingen en spelen kan ik wel
 niet1 maar een kleine stad  beroemd en 
groot maken1 die kunst meen ik te       
verstaan4 ,themistocles  had reeds vroeg
 ingezien1 dat de oorlogen met de       
,perzen niet spoedig  zouden eindigen4  
,daarom spoorde hij de ,atheners aan1   
voor hunne  verdediging te zorgen en    
vooral eene sterke vloot uit te rusten4 

,ook  rustte hij niet1 vr ,sparta en    
,athene zich nauw vereenigd en ook de   
overige staten zich daarbij aangesloten 
hadden4 ,de eer der hoogste  leiding in 
den krijg 7hegemonie7 tegen de ,perzen  
viel den ,spartanen ten  deel4      #c4 
,in het noorden van ,griekenland1 waar  
het steile ,oeta-gebergte aan de  eene  
en de zee aan de andere zijde slechts   
een lang smal pad overlaat1  dat naar   
het hart van 't land voert1 daar1 bij   
den engen pas van  ,thermopylae1 sloeg  
de ,spartaansche koning ,leonidas zich  
met #hjjj ,grieken  ner1 om de naderende
 ,perzen te bestrijden4 ,toen ,xerxes   
dat hoorde1  verwonderde hij zich niet  
weinig en zond boden af1 die van de     
,grieken de  wapens opeischten4 ,kom ze 
halen1 was het laconische antwoord4 ,en 
toen  den ,grieken gezegd werd1 dat de  
vijanden zoo talrijk waren1 dat zij met 
hunne pijlen de zon verduisterden1      
antwoordde een ,spartaan koelbloedig3   
,des te beter1 dan zullen wij in de     
schaduw vechten4    ,daar ,xerxes niet  

gelooven kon1 dat de weinige ,grieken   
zijn monsterachtig  leger tegenstand    
zouden bieden1 liet hij hun vier dagen  
tijd om weg te  trekken4 ,toen dit niets
 uitwerkte1 begon de moorddadige strijd4
 ,de  ,grieken stonden als muren en     
sloegen elken aanval af4 ,de ,perzen    
waren  eindelijk zoo ontmoedigd1 dat zij
 met geesels in de bergengte moesten    
gedreven worden4 ,toen kwam er eindelijk
 eene wending in den strijd --  door    
verraad4 ,een ,griek1 ,ephialtes1       
ontdekte den ,perzen een geheim  voetpad
 over het gebergte4 ,toen rukten 's     
nachts bijna #bjjjj ,perzen  aan en     
vielen de ,grieken in den rug aan4 ,nu  
was alle redding voorbij4  ,leonidas    
liet het grootste gedeelte der troepen  
huiswaarts trekken1  en sprak met zijne 
#cjj ,spartanen af1 tot op den laatsten 
man toe te  strijden4 ,de heldenmoedige 
schaar bracht den ,perzen een ontzettend
  verlies toe2 maar eindelijk moest ze  
voor de overmacht bezwijken4    ,op     
geene zegepraal is zooveel roem gevolgd 

als op deze nederlaag4 ,een  steenen    
leeuw toonde later den eenzamen reiziger
 in de bergkloof de  plaats1 waar       
,leonidas1 de leeuw van den grooten dag1
 met zijne dapperen  gevallen was1 en   
het gewijde opschrift luidde3           
,wandelaar1 bericht te  ,sparta1 dat    
wij1 gehoorzaam aan zijne wetten1 hier  
verslagen liggen4      #d4 ,nadat de    
dappere ,leonidas bezweken was1 trad de 
wijze ,themistocles  wer op4 ,toen de   
,perzen door genoemden pas in ,hellas   
doorgedrongen  waren1 begreep hij1 dat  
,athene ook den geduchten aanval van dat
 volk  geen werstand kon bieden1 en     
overreedde daarom zijne medeburgers1 de 
stad te verlaten en zich op schepen te  
redden4 ,toen verhuisden de  vrouwen en 
kinderen naar de naburige kusten en     
eilanden2 maar de  geheele manschap1 in 
staat de wapenen te dragen1 ging met    
,themistocles  de vijanden op de zee te 
gemoet4 ,bij het eiland ,salamis moest  
het  tot een zeeslag komen4 ,toen echter
 de ,grieken de groote vloot der        

,perzen zagen1 verloren zij den moed en 
wilden ontvluchten4 ,daarover  was      
,themistocles te leur gesteld1 en nu    
waagde hij eene wanhopige  onderneming4 
,hij zond heimelijk een slaaf tot       
,xerxes en liet hem zeggen3  ,groote    
koning1 ik ben uw vriend en wensch in   
uwen dienst te treden4 ,in  den         
volgenden nacht willen de ,grieken uit  
deze zeebocht ontvluchten4  ,sluit ze   
in1 dan is de geheele vloot in uwe      
handen4 ,xerxes zeilde  daarna zoo snel 
mogelijk op de ,grieken aan en sloot ze 
in4 ,toen  ,themistocles dat zag1       
juichte hij en sprak tot de andere      
bevelhebbers3  ,nu zult gij toch        
strijden8    ,en de ,grieken streden1   
gelijk ,themistocles vooruit gedacht    
had4 ,het was  een strijd op leven en   
dood4 ,ofschoon de ,perzische vloot     
oneindig veel  grooter en sterker was   
dan de ,grieksche1 zoo had zij toch     
wegens de  grootte harer schepen veel   
nadeel in de enge bocht4 ,de duisternis 
van  den nacht bracht ook de ,perzische 

schepen onder elkander in de war4 ,de   
,grieken drongen met hunne lichte       
vaartuigen overal door en bevochten     
eene groote overwinning4    ,xerxes was 
aan den oever op een gouden troon       
gezeten en had zoo den  uitslag van den 
zeestrijd afgewacht4 ,nu bleef hij niet 
langer hier4 ,om  hem echter snel uit   
het land te drijven1 gebruikte          
,themistocles eene  nieuwe list4 ,hij   
liet aan ,xerxes zeggen3 ,de ,grieken   
zijn van plan1  de brug over den        
,hellespont af te breken4 -- ,deze brug 
was voor den  overtocht van het         
,perzische leger over eene smalle       
zeengte 7de straat  der ,dardanellen7   
geslagen4 -- ,xerxes verschrikte en     
vlood in aller ijl4  ,hij verloor       
daarbij een belangrijk gedeelte van zijn
 landleger1 dat  vooral door gebrek aan 
levensmiddelen en door ziekte zeer      
verminderde4  ,toch bleef altijd nog een
 leger van #cjj1jjj man onder den       
veldheer  ,mardonius in                 
,noord-,griekenland achter1 om in het   

volgende jaar op  nieuw te strijden4    
,geheel ,griekenland erkende1 dat het   
zijne redding aan de ,atheners te       
danken had en onder hen vooral aan      
,themistocles4 ,de ,spartanen voerden   
hem in triomf naar hunne hoofdstad1     
gaven hem een olijvenkrans als prijs    
der wijsheid1 schonken hem den          
schoonsten wagen1 die in ,sparta te     
vinden  was en lieten hem door #cjj     
jongelingen feestelijk tot aan de       
grenzen  begeleiden4 ,toen spoedig      
daarop de ,olympische spelen gevierd    
werden en  ook ,themistocles daarbij    
verscheen1 verhieven zich bij zijn      
intrede  alle toeschouwers van hun      
zitplaatsen4 ,niemand dacht meer aan    
kampspelen2 alle aanwezenden zagen en   
wezen met blijde bewondering  naar      
,themistocles4 ,hij werd diep geroerd en
 sprak3 ,nu oogst ik het  loon van alle 
inspanning voor ,griekenland4      #e4  
,de perzische veldheer ,mardonius       
beproefde de ,atheners te bewegen tot   
een verbond met zijn volk4 ,toen dit    

echter vergeefsch bleek1 stormde hij    
weder op ,athene los en verwoestte1 wat 
er nog overgebleven was4 ,de  inwoners  
waren ten tweede male gevlucht4 ,toen   
vereenigden zich de  ,atheners onder hun
 veldheer ,aristides1 met de ,spartanen 
onder  ,pausanias en sloegen het        
,perzische leger bij ,plataeae1 waar    
,mardonius  viel en waar een groote buit
 behaald werd4 -- ,op denzelfden dag1   
zoo  verhaalt men1 gelukte het den      
,grieken1 de ,perzische vloot bij het   
voorgebergte ,mykale aan de kust van    
klein-,azi geheel te vernietigen4       
,sedert dien tijd was ,griekenland weder
 vrij4 -- #dgi4    ,door het welslagen  
hunner pogingen aangemoedigd1 waagden de
 ,grieken nu1  naar ,klein-,azi te gaan 
om hun broeders daar van het ,perzische 
juk te  bevrijden4 ,aan het hoofd van de
 vloot der bondgenooten stond           
,pausanias1  de ,spartaansche koning en 
veldheer1 die spoedig overwinningen     
behaalde4  ,men bemerkte echter1 dat hij
 tot ,perzische gewoonten overhelde en  

de  ,perzen begunstigde4 ,toen hij ook  
nog trotsch en uit de hoogte tegen      
zijne ,grieksche bondgenooten zich      
gedroeg1 ontstond er een groote onwil4  
,hij werd aangeklaagd van verraad en men
 ontnam hem het opperbevel4             
,daarentegen werd ,aristides1 die wegens
 zijne rechtschapenheid in  groote      
achting stond1 tot aanvoerder benoemd4  
,zoo verloor ,sparta door  den overmoed 
van ,pausanias het steeds gehandhaafde  
voorrecht der  opperste krijgsleiding1  
en dit ging nu op de ,atheners over1 die
 steeds  machtiger werden4 ,pausanias   
werd voor 't gerecht gesteld4 ,hij wist 
zich  echter tweemaal te redden4 ,toen  
eindelijk zijn verraad wereldkundig was 
en men hem straffen wilde1 vluchtte hij 
snel in een tempel1 waar naar  oud      
gebruik niemand mocht worden lastig     
gevallen1 ook de misdadiger  niet4 ,toen
 versperden de ,spartanen alle uitgangen
 van het gebouw en  leverden hem zoo aan
 den hongerdood over4      #f4          
,aristides vervulde zijn ambt als       

opperaanvoerder der ,grieken  met       
rechtvaardigheid en wijsheid4 ,hij      
leidde het daarheen1 dat de             
gezamenlijke bondgenooten den ,atheners 
jaarlijks eene bepaalde som tot  de     
oorlogskosten betaalden2 en zoo groot   
was het vertrouwen van allen1  dat zij  
aan hem alleen het toezicht op het geld 
en de verdeeling der  bijdragen         
overlieten4 ,aristides beantwoordde aan 
't vertrouwen1 dat  men hem schonk1 en  
met recht werd hij de rechtvaardige     
genoemd4  ,themistocles had reeds vroeg 
met nijdigen blik op het aanzien        
gestaard1  dat ,aristides bij het volk  
genoot1 en getracht hem van de          
staatszaken te  verwijderen4 ,nu was in 
,athene de merkwaardige instelling1 dat 
elk burger  den naam van een man1 dien  
hij wilde verbannen hebben1 op de scherf
 of  schaal van een zeemossel schreef en
 zoo tegen hem stemde4 ,dat was het     
schervengericht1 waardoor ieder1 als hij
 #fjjj stemmen tegen zich had1  zonder  
verdere omstandigheden in ballingschap  

gedreven werd4 ,het was  vooral tegen   
die mannen gericht1 die te machtig      
werden en voor de  vrijheid gevaarlijk  
schenen4 ,de verbannene verloor echter  
noch zijne  eer noch zijn vermogen4 ,ook
 was de verbanning slechts tijdelijk en 
kon  herroepen worden4 ,themistocles had
 het werkelijk zoo ver gebracht1 dat    
,aristides voor tien jaren verbannen    
was4 ,maar nauwelijks waren eenige      
jaren verloopen1 of de ,atheners hadden 
hun onrecht ingezien en ,aristides      
teruggeroepen4 ,hij bestuurde de hem    
toevertrouwde bondkas met de  grootste  
eerlijkheid1 en stierf zoo arm1 dat hij 
niet uit eigene  middelen kon begraven  
worden4 ,toen betoonden zijne           
medeburgers zich  dankbaar en zorgden   
ook voor de opvoeding van zijne         
kinderen4      #g4 ,themistocles was er 
onvermoeid op uit1 zijne vaderstad groot
 en  machtig te maken4 ,hij bracht het  
ook den ,spartanen ten trots daartoe1   
dat ,athene met een muur omringd werd1  
en dat het door zijne zeemacht  de      

opperheerschappij in ,griekenland kreeg4
 ,maar niettegenstaande alle            
verdiensten moest hij eindelijk als     
offer van 't schervengerecht vallen4    
,de verbitterde ,spartanen klaagden hem 
aan van verstandhouding met de  ,perzen1
 en rustten niet1 vr hij verbannen werd4
 ,en toen ,themistocles  op geene plaats
 van ,griekenland meer veilig was1      
vluchtte hij naar  ,perzi4 ,de opvolger 
van ,xerxes nam hem vriendelijk op en   
hoopte van hem  voordelen te erlangen4  
,toen ,themistocles echter zag1 dat hij 
tegen zijn  vaderland werken moest1     
besloot hij liever te sterven en nam    
vergif4 ,te  ,magnesia in ,klein-,azi   
werd hem een kostbaar gedenkteeken      
opgericht2  zijn gebeente zou echter1 op
 zijn eigen verlangen1 heimelijk naar   
,griekenland gebracht zijn4             
#aj4 ,pericles -- #ddd v4 ,chr4      #a4
 ,de oorlogen1 die tot bevrijding der   
,grieken in ,klein-,azi tegen de        
,perzen gevoerd werden1 waren door      
,cimon1 den zoon van ,miltiades1 tot    

een gelukkig einde gebracht4 ,tien jaren
 na de slagen van ,plataeae en  ,mykale 
sloeg hij de ,perzische zee- en         
landmacht bij de ,eurymedon in          
,klein-,azi en twintig jaar later op    
nieuw bij de stad ,salamis op ,cyprus   
#ddi4 ,de vier en veertigjarige         
,perzische oorlog was geeindigd1 en     
,griekenland stond daar groot en        
machtig4 ,omstreeks dezen tijd trad  te 
,athene een man op1 die voor geheel     
,griekenland van de grootste  beteekenis
 werd4 ,het was ,pericles1 de zoon van  
den beroemden  ,xanthippus1 die bij     
,mykale de ,perzische vloot vernield    
had4 ,pericles  had eene innemende      
gestalte en was zeer beschaafd1 even zoo
 uitstekend  als veldheer als hij was   
als staatsman1 en een redenaar1 zooals  
,athene  er nog geen gehoord had4       
,aanvankelijk vond ,pericles een        
geduchten tegenstander in ,cimon1 die   
zich  aan het volk op alle wijze        
vriendelijk toonde4 ,toen echter ,cimon 
eens  de ,atheensche troepen niet       

genoegzaam in bescherming nam tegen de  
plagerijen der ,spartanen1 verloor hij  
de gunst der menigte1 en werd tot       
vreugde van ,pericles een tijd lang     
verbannen4 ,nu trad de welsprekende     
staatsman op en wist zich het vertrouwen
 zijner medeburgers zoo te  winnen1 dat 
hij als een alleenheerscher regeeren    
kon1 zonder zelfs ooit  archont te zijn4
 ,hij bevorderde den handel en de       
zeemacht1 en sloot  zulke voordeelige   
verbintenissen1 dat ,athene het toppunt 
van rijkdom en  macht bereikte4      #b4
 ,pericles was ook een vriend van       
kunsten en wetenschappen4 ,van alle     
kanten riep hij de grootste kunstenaars 
en geleerden naar ,athene en  maakte zoo
 deze stad tot het middelpunt van alle  
streven van den geest4  ,men vond daar  
een glans1 gelijk er nergens anders te  
zien was4 ,de  meesterwerken der        
bouwkunst1 beeldhouw- en schilderkunst  
tooiden ,athene  op zoo grootsche wijze1
 dat men de overblijfselen daarvan nog  
heden  bewondert4 ,geen volk van den    

ouden tijd heeft voor de schoone kunsten
  zooveel gedaan als de ,grieken4       
,onder de prachtige bouwwerken van      
,athene prijkte vooral de burg4 ,men    
besteeg dien langs trappen breed als    
straten1 die beneden door een poort  van
 zuilen met vijf bogen van marmer       
begrensd waren4 ,op het hoogste punt    
van den berg des burgs stond het        
reusachtige standbeeld van ,athenes     
beschermgodin ,pallas4 ,een goed oog kon
 het met zijn met struiken  omgeven     
gouden helm reeds tien uur van ,athene  
zien4 ,naast de prachtige  hallen van   
den berg stond een tempel van wit       
marmer1 een uitgelezen  meesterwerk der 
oude bouwkunst1 dat nog heden verbazing 
en bewondering  opwekt4 ,de voorhoven   
van dezen tempel waren met kostbare     
standbeelden  versierd1 en in het       
binnenste er van had ,phidias1 de vriend
 van  ,pericles1 een afgodsbeeld        
gevestigd1 dat van verblindend goud en  
elpenbeen was en in de hoogste mate     
beroemd werd4    ,de schilderkunst had  

in de tijden van ,pericles den hoogsten 
graad van  volkomenheid bereikt4 ,eens  
organiseerden ,zeuxis en ,parrhasius een
  wedstrijd in hunne kunst4 ,zeuxis     
schilderde1 zoo verhaalt men1 druiven   
zoo natuurlijk1 dat de vogels er op toe 
vlogen en er aan pikten4 ,nu  bracht ook
 ,parrhasius zijn stuk2 het was met een 
gordijn bedekt4 ,toen  zeide ,zeuxis3   
,neem toch het gordijn weg4 ,maar       
,parrhasius lachte3 het  gordijn was de 
schilderij zelf4 ,zoo had de eene       
kunstenaar slechts  vogels1 maar de     
andere menschen en wel een grooten      
kunstenaar bedrogen4    ,nooit was in   
,athene zoo veel leven als in den tijd  
van ,pericles4 ,op de  markt en in de   
straten1 in den schouwburg en in de     
scholen1 aan de haven  en in de hallen3 
overal zag men eene frissche en         
grootsche werkzaamheid1  en ,pericles   
was de ziel van 't geheel4 ,het anders  
zoo heerschzuchtige  volk liet zich     
gaarne door hem leiden4 ,wat hij        
aanried1 geschiedde2 wat  hij sprak1 dat

 gold4 ,hij draagt den donder en bliksem
 op zijne tong1  zeiden de ,atheners1 en
 noemden hem niet anders1 dan den       
,olympir1  d4 i4 den hemelschen4        
#c4 ,de groote macht1 die ,athene onder 
,pericles bereikte1 deed bij de  andere 
staten van ,griekenland nijd en haat    
ontstaan4 ,ook behandelden  de ,atheners
 hunne bondgenooten niet altijd zoo1 als
 recht en billijk  zou geweest zijn4    
,bovenal echter waren de ,spartanen     
verbitterd1 die  niet vergeten konden1  
dat zij eens de opperheerschappij in    
,griekenland  bezeten hadden4 ,zij      
stelden zich daarom aan de spits der    
ontevredene  staten en begonnen een     
oorlog met ,athene4 ,toen gelukte het   
,pericles1  die den vrede liefhad1 den  
,spartaanschen aanvoerder om te koopen  
en  een wapenstilstand te sluiten1 die  
#cj jaar gelden zou4 ,hij duurde  echter
 slechts #ad jaar4 ,de oude haat der    
,spartanen vond een geschikte           
gelegenheid1 zich weer te openbaren1 en 
de vreeselijke oorlog begon1  die de    

,peloponnesische heet1 omdat de geheele 
,peloponnesus zich met  de ,spartanen   
vereenigde tegen de ,atheners en hun    
bondgenooten4    ,pericles vertrouwde op
 ,athenes zeemacht2 toen echter een     
landleger van  #fj4jjj man naderde1 werd
 ,athene door zooveel vluchtelingen     
bezocht1 dat  er spoedig ziekten        
ontstonden1 die hoe langer hoe          
gevaarlijker werden1  tot eindelijk de  
pest uitbrak en algemeenen schrik       
veroorzaakte4 ,alle  banden van tucht en
 orde raakten los4 ,de straten boden een
 ontzettend  schouwspel4 ,de vroeger zoo
 vroolijke stad was een zetel van smart 
en  dood4 ,en al de schuld van dit      
ongeluk werd op ,pericles geworpen2 hij 
was  het1 die alle verdediging te land  
afgeraden1 en alle rondom-wonende       
genooten in de stad opgenomen had4      
,vergeefs beproefde ,pericles de        
openbare orde te herstellen1 zijn beste 
vrienden waren door de ziekte           
weggenomen4 ,en toen hij zelf met een   
vloot ten strijde toog1 moest hij       

onverrichter zake terugkeeren1 want ook 
op de schepen woedde de pest4    ,toen  
nam het wankelmoedige volk hem het      
opperbevel af1 en veroordeelde  hem tot 
eene geldboete van #ae talenten         
7ongeveer #cg4ejj gld41 daar een  talent
  #bejj gld4 was74    ,dit ongeval      
verdroeg ,pericles met gelatenheid4     
,maar de pest naderde ook  zijn         
familiekring4 ,eerst bezweken daaraan   
zijne beide oudste zonen en  zijne      
zuster4 ,pericles bleef gelaten4 ,toen  
hij echter ook zijn jongsten  zoon1 die 
eveneens door de vreeselijke ziekte werd
 aangegrepen1 naar  ,atheensch gebruik  
den doodenkrans opzette1 toen           
overweldigde hem de  bitterste smart1 en
 hij brak in tranen uit1 gelijk hij     
nooit in zijn  leven gedaan had4        
#d4 ,eindelijk erkende het volk1 dat het
 aan ,pericles een onrecht begaan  had4 
,het overtuigde zich van het gewicht van
 den diep gekrenkten man1 en  herstelde 
hem in zijne vorige waardigheid4 ,toch  
was het ,pericles niet  vergund1 nog    

lang aan het hoofd van zijn vaderland te
 staan2 ook hij  werd door de           
vernielende pest aangetast4 ,toen hij   
den dood nabij was1  roemden de rondom  
hem zittende burgers de grootheid zijner
 deugd en de  veelvuldigheid zijner     
zegepralen1 zonder dat zij dachten1 nog 
door  ,pericles gehoord te worden4 ,toen
 verhief hij zijn hoofd en zeide3 ,het  
verwondert mij1 dat gij slechts dat     
vermeldt1 waaraan het geluk gelijk      
aandeel met mij heeft1 en wat ook       
anderen gelukt is2 het schoonste en     
beste hebt gij vergeten3 geen ,athener  
heeft om mijnentwille een  rouwkleed    
aangetrokken4    ,zoo stierf de groote  
staatsman1 die bijna #dj jaar lang in   
,athene  geheerscht had6 ,er was niemand
 in staat hem te vervangen4 ,met hem    
werden  het aanzien1 de macht en de     
glans van ,athene ten grave gedragen4   
#aa4 ,alcibiades4      #a4 ,alcibiades1 
een neef van ,pericles1 trad door       
rijkdom1 schoonheid  en groote          
geestesgaven zoo op den voorgrond1 dat  

hij gedurende den  ,peloponnesischen    
oorlog een belangrijken invloed kreeg4  
,hij had een  ijdel1 eergierig karakter1
 was moedwillig en stout1 maar had ook  
eene1  zelfs in ,athene1 zeldzame       
welsprekendheid4 ,bij zijne geweldige   
zucht  tot onderscheiding en roem was   
niets hem gewenschter dan oorlog4 ,toen 
zich nu eene gelegenheid aanbood op     
,sicili eene ,ionische stad tegen  een  
,dorische bij te staan1 wendde          
,alcibiades dadelijk al zijne           
welsprekendheid aan om de ,atheners tot 
een tocht daarhen te bewegen4 ,de       
veldheer ,nicias1 die kort te voren een 
vrede met de ,spartanen bewerkt  had1   
ried even als andere mannen den oorlog  
af4 ,het volk liet zich  echter door    
,alcibiades medesleepen2 het besloot tot
 den tocht1 en koos  ,alcibiades tot    
aanvoerder daarvan4 ,nauwelijks echter  
had deze het  eerste succes op ,sicili  
behaald1 of hij werd wer teruggeroepen4 
,hij  was namelijk aangeklaagd1 in den  
nacht vr zijn vertrek de vele           

standbeelden van den god ,hermes of     
,mercurius verminkt te hebben4 ,toen    
verliet hij het eiland ,sicili1 ging    
evenwel niet naar ,athene1 maar naar    
,sparta1 in de legerplaats der oude     
vijanden4 ,toen de ,atheners hem daarop 
ter dood veroordeelden1 zeide hij3 ,ik  
zal hun toonen dat ik nog leef1  en hij 
hield schrikkelijk woord4    ,te ,sparta
 leefde de vroeger zoo zwelgende        
jongeling geheel naar de  strenge wetten
 van dat volk en verwierf zich spoedig  
het vertrouwen  daarvan4 ,uit wraak     
tegen de ,atheners spoorde hij de       
,spartanen aan1 den  gesloten vrede te  
verbreken en de ,atheensche onderneming 
op ,sicili  te gaan bestrijden4 ,toen   
was het geluk der ,atheners uit4 ,zij   
werden  geslagen en hunne vloot         
vernield4 ,het hoog gestegen ,athene lag
 in het  stof4      #b4 ,intusschen     
haalde ,alcibiades zich door zijn       
opbruisenden zin in  ,sparta veel       
vijanden op den hals en zag zich        
genoodzaakt de vlucht te  nemen4 ,hij   

ging naar ,klein-,azi1 waar ,atheners en
 ,spartanen elkar den  voorrang         
betwistten in de van ,perzi bevrijde    
deelen1 en dat het tooneel  van het     
derde tijdvak des ,peloponesischen      
oorlogs werd4 ,toen werd hij  door de   
bemanning der ,atheensche vloot zelve   
met het opperbevel over  deze bekleed4  
,met ,alcibiades keerde ook ,athenes    
geluk terug4 ,zij sloegen  de ,spartanen
 te water en te land1 en vierden der    
herwonnen held op alle  wijzen4    ,maar
 deze jubeltoon was niet duurzaam4      
,alcibiades had eenmaal de leiding  der 
vloot aan een onderbevelhebber          
toevertrouwd1 terwijl hij iets met  de  
,perzen te verhandelen had4 ,dadelijk   
overviel toen de ,spartaansche  veldheer
 ,lysander de ,atheners en versloeg ze4 
,ten gevolge dezer  nederlaag zetten de 
,atheners1 veranderlijk als het wer1    
,alcibiades af1  die zich naar          
,klein-,azi terugtrok4 ,hier moest hij  
zien hoe de ,atheners1  die zijne       
waarschuwing verachtten1 geheel         

verslagen werden en hoe  ,athene1 die   
trotsche stad1 veroverd en mishandeld   
werd1 #djd4 -- ,de  overwinnende        
,spartanen hadden den gevaarlijken      
,alcibiades niet uit het  oog verloren4 
,zij verlangden van de ,perzen1 dat hij 
hun zou uitgeleverd  worden4 ,wijl dezen
 hem zeer vreesden1 zoo waagden zij niet
 tegen hem op  te treden4 ,zij staken   
daarom 's nachts zijne woning aan1 om   
hem levend  te verbranden4 ,en toen     
,alcibiades zich met het zwaard in de   
vuist door  de vlammen hen een weg      
baande1 vloden zij verschrikt1 tot het  
hun  eindelijk uit de verte gelukte1 den
 geduchten strijder zoo met pijlen te   
overstelpen1 dat hij doorboord ter aarde
 zonk4 ,alcibiades bood een trouw  beeld
 van zijne vaderstad4 ,gelijk hij vallen
 moest1 zoo was ook de  ondergang van   
het vrije ,athene niet te stuiten4      
#ab4 ,socrates4      #a4 ,terwijl       
,griekenland aan inwendige twisten zijne
 beste krachten  verspilde1 werd een man
 beroemd1 wiens wijsheid wij evenzeer   

bewonderen1  als wij zijn einde beklagen
 moeten4 ,het was ,socrates in ,athene4 
,zijn  vader was een beeldhouwer1 en als
 jongeling wijdde ,socrates zich ook aan
  deze kunst2 maar deze bezigheid       
voldeed niet aan den drang zijner ziel4 
,hij bestudeerde de schriften der wijzen
 en deed zijn voordeel met het          
onderwijs der beste leeraars4 ,hij wilde
 echter de waarheid niet alleen  daarom 
kennen1 dat hij1 gelijk de meeste       
,atheners1 er over zou kunnen  twisten1 
maar hij beoefende ze in 't leven en    
ging overal met een goed  voorbeeld     
voor4    ,het eerste streven van        
,socrates was1 zich van de uitwendige   
goederen zoo  onafhankelijk mogelijk te 
maken1 opdat hij geheel voor de         
wetenschap  leven kon4 ,niets behoeven1 
zeide hij1 is goddelijk1 en wie het     
minst  behoeft1 komt het naast bij de   
godheid4 ,hij nam slechts zooveel spijs 
als tot zijne nooddruft vereischt werd1 
en dronk nooit meer dan tot  lessching  
van den dorst noodig was4 ,zijne        

kleeding was eenvoudig en               
onaanzienlijk4    ,ofschoon ,socrates   
van nature heftig was1 had hij toch door
 gestrengheid  tegenover zich zelven    
eene edele gelijkmoedigheid verkregen1  
die door  niets verstoord kon worden4   
,de meeste oefening van geduld had      
,socrates  in zijn eigen huis1 daar     
zijne vrouw ,xanthippe1 zeer luimig en  
twistziek  was4 ,desniettegenstaande zag
 men hem nooit morrende of ontstemd4    
,als hij  beleedigd werd1 bewaarde hij  
de grootste kalmte en gelatenheid4      
,zijne  burgerplichten vervulde         
,socrates met grooten ijver4 ,hij streed
 dikwijls  voor zijn vaderland en was   
steeds onder de dappersten4 ,door zijne 
onverschrokkenheid redde hij in een slag
 den stouten ,alcibiades1 die hem  zeer 
genegen was4 ,deze wankelmoedige        
jongeling bekende dikwijls3 ,door  de   
redeneeringen van ,socrates word ik zoo 
aangegrepen1 dat mij het hart  klopt en 
de tranen mij uit de oogen vloeien4     
#b4 ,socrates sprak met lieden uit alle 

standen1 en verzamelde  langzamerhand   
een kring van weetgierige leerlingen om 
zich1 die hem met  groote belangstelling
 aanhoorden en meerendeels beroemde     
mannen werden4  ,zij verlieten gaarne de
 vermakelijkheden1 om slechts bij hun   
geliefden  leermeester te zijn4         
,euclides van ,megara kwam vier mijlen  
ver tot  ,socrates4 ,en toen eens de    
,atheners tegen de ,megarensers oorlog  
voerden  en elk van hen op straffe des  
doods verboden in de stad te komen1     
sloop  ,euclides dikwijls in            
vrouwenkleren door de poort1 om naar    
,socrates te  hooren4 ,xenophon1 een    
ander leerling1 dien ,socrates op den   
openbaren  weg voor zijn onderwijs      
gewonnen had1 verzekerde later van zijn 
meester3  ,niets kon nuttiger zijn dan  
zijn gezelschap en zijn omgang4 ,zelfs  
als  hij afwezig was1 strekte nog zijn  
aandenken hun1 die bij hem geweest      
waren1 tot versterking en kracht in al  
wat goed is4    ,socrates verstond de   
kunst1 op de gemakkelijkste en          

eenvoudigste manier  te onderwijzen4    
,hij stelde vragen1 waardoor hij tot    
nadenken dwong1 en  leidde het in       
gesprekken daarhen1 dat men de diepste  
leeringen opdeed4  ,zijn onderwijs was  
gratis en daarom voor allen             
toegankelijk4 ,socrates  sprak ook tot  
de volwassenen op de markt en op de     
straten1 en werd  daardoor zeer bekend4 
,zijn roemde verbreidde zich zoo ver1   
dat de  priesters te ,delphi hem voor   
den wijsten der menschen verklaarden4   
#c4 ,het was vooruit te zien1 dat       
,socrates zich door zijne uitstekende   
wijsheid en deugd de haat en den nijd   
zijner verdorvene medeburgers  moest op 
den hals halen4 ,zij lasterden hem ook  
en trachtten hem  belachelijk te maken4 
,en toen hun dat niet hielp1 klaagden   
zij hem  openlijk aan4 ,zij             
beschuldigden hem1 dat hij niet geloofde
 aan de goden  van het land1 en dat hij 
ook door zijne leer de jeugd bedierf4   
,socrates1  een grijsaard van #gj jaar  
geworden1 vond het zijner onwaardig1    

zich  tegen zulke aanklachten wijdloopig
 te verdedigen4 ,hij wees terug op zijn 
openbaar leven en bezwoer dat sedert #cj
 jaar niets hem meer aan het  harte     
gelegen had1 dan zijne medeburgers      
deugdzamer en gelukkiger te  maken1 en  
dat hij hiertoe de goddelijke roeping in
 zich gevoeld had4  ,eene zoo           
vrijmoedige verdediging verbitterde de  
rechters4 ,zij zonden hem  voorloopig   
wer naar de gevangenis4 ,hier bracht een
 vriend1 ,lysias1  hem eene schoone     
verdedigingsrede 7apologie72 die moest  
hij uitspreken4  ,socrates las ze en    
vond ze schoon4 ,maar1 zeide hij1 als   
gij mij zachte  en prachtige sokken     
bracht1 zou ik ze niet aantrekken1 omdat
 ik ze voor  onmannelijk houd4 ,daarme  
gaf hij de rede terug4 ,in de           
eerstvolgende  vergadering van 't       
gerecht werd het lot van ,socrates      
beslist4 ,eene  meerderheid van drie    
stemmen slechts veroordeelde hem tot den
 dood4  ,socrates bleef rustig1 maar    
zijne leerlingen niet4 ,zij drongen met 

tranen in de oogen tot de rechters door 
en smeekten om de vrijheid van  hun     
leeraar2 maar zij werden afgewezen4     
,socrates nam afscheid van de  rechters1
 die te zijnen gunste gestemd hadden1 en
 vergaf diegenen1 die  hem veroordeeld  
hadden4 ,met opgewekt gelaat1 vasten    
tred en edele  houding verwijderde hij  
zich hierop uit het gerechtshuis en ging
 naar de  gevangenis terug4 ,zijne      
vrienden geleidden hem en waren van nu  
af  dagelijks om hem4      #d4          
,aangezien wegens een openbaar feest    
geen doodvonnis mocht voltrokken        
worden1 hadden de leerlingen van        
,socrates den troost1 nog korten tijd1  
omtrent dertig dagen1 met hun           
leermeester te kunnen spreken4 ,dat was 
een kostbare tijd1 want ,socrates1 vrij 
van vrees voor den dood1 werd  met elken
 dag opgewekter en sprak de schoonste   
woorden van troost en  wijsheid4 ,de    
leerlingen echter konden zich in 't     
geheel niet gewennen  aan het denkbeeld1
 dat hun raadsman en vriend hun zou     

ontscheurd worden4  ,zij spraken met den
 gevangenbewaarder1 die een medelijdend 
hart had1 en  richtten alles zoo in1 dat
 ,socrates ontvluchten kon4 ,maar deze  
weigerde  beslist1 zulks te doen1 en    
zeide1 dat men altijd aan de wetten     
gehoorzamen moest4 ,toen snikte een     
leerling3 ,ach1 gij sterft toch zoo     
onschuldig1 en ,socrates antwoordde     
lachend3 ,wildet gij dan liever1 dat  ik
 schuldig stierve8    ,toen op den      
laatsten avond alle vrienden bijeen     
waren1 nam ,krito het  woord en zeide3  
,zeg ons1 welke opdracht laat gij mij en
 dezen uwen  vrienden na8 ,waarme kunnen
 wij naar uw welgevallen leven8 ,de     
grijsaard  antwoordde3 ,als gij zoo     
leeft1 als ik u sedert lang aanbevolen  
heb4 ,ik  behoef hier niets meer bij te 
voegen4 ,nu kwamen nog zijne vrouw met  
de  drie kinderen1 en weenden luid4     
,toen nam ,socrates afscheid1 en        
verzocht1  zijne vrouw naar huis te     
geleiden1 opdat het laatste uur hem niet
  verzwaard zou worden4 ,hierop sprak   

hij nog met zijne vrienden over leven   
en dood en over zijne hoop1 dat 's      
menschen ziel onsterfelijk is4          
,intusschen neigde de zon zich tot den  
ondergang4 ,de gerechtsdienaar          
verscheen met den gifbeker1 en ,socrates
 bereidde zich tot den dood4 ,hij  nam  
den kelk met opgewekt gelaat1 en dronk  
dien krachtig uit4 ,terwijl  zijne      
vrienden jammerden1 zeide hij3 ,ik      
genees2 offert ,aesculaap --  den god   
der geneeskunde -- een haan6 ,daarop    
verscheidde hij -- #djj  v4 ,c4         
,eerst na den dood van den grooten      
wijze1 zagen de ,atheners hun ongelijk  
in4 ,zij dreven grooten rouw1           
veroordeelden den voornaamsten          
beschuldiger  ter dood en joegen de     
overigen uit het land4 ,ook richtten zij
 eene  prachtige zuil op1 en vereerden  
hem bijna als een god4 ,maar zijne      
leerlingen1 vooral ,plato en ,xenophon1 
verbreidden schriftelijk en  mondeling  
zijne voortreffelijke leeringen1 en     
stichtten zoo hun' grooten  meester een 

gedenkteeken1 dat duurzamer is dan      
metaal en overal bekend  is1 waar       
vrienden der wijsheid wonen4            
#ac4 ,epaminondas en ,pelopidas4        
#a4 ,sedert den val van ,athene kende de
 overmoed der ,spartanen geene  grenzen 
meer4 ,zij hielpen hunne stamgenooten in
 het naburige werelddeel  tegen de      
,perzen1 en hun koning ,agesilaus       
veroverde de geheele westelijke  helft  
van ,klein-,azi4 ,de ,perzische koning  
verwekte toen een oorlog van  ,korinthe 
en andere ,grieksche staten tegen       
,sparta 7,korinthische oorlog71  waarin 
de zegepraal wisselvallig was4 ,maar de 
,spartanen gaven liever  hunne          
overwinningen in ,azi op dan hunne      
overmacht in ,griekenland1 en  sloten   
daarom in #chg den vrede van            
,antalcidas1 den bewerker1 die aan den  
,grieksch-,perzischen oorlog en aan dien
 der ,grieken onderling een einde       
maakte4 ,midden in den vrede overvielen 
de ,spartanen nu ,thebe1 waar  inwendige
 tweedracht bestond1 en stelden er een  

aristocratisch bestuur  in1 gelijk #bj  
jaar vroeger in ,athene4 ,verschrikt    
vluchtten vele ,thebanen  uit de stad en
 wendden zich naar ,athene4 ,hier       
verzamelden zij zich onder  hun         
hooghartigen medeburger ,pelopidas1 om  
hun vaderstad weder te  bevrijden4 ,het 
gelukte hun ook4 ,de tyrannen werden bij
 een vroolijk  gelag door               
sluipmoordenaars van kant gemaakt1 en de
 ,spartaansche  bezetting moest zich    
spoedig overgeven4    ,wat ,pelopidas   
koen begonnen was1 voltooide zijn vriend
 ,epaminondas4 ,de  beide mannen waren  
van hun vroegste kindsheid af door      
innige vriendschap  verbonden geweest1  
ofschoon hun uiterlijke omstandigheden  
zeer  verschillend waren4 ,pelopidas was
 een der rijkste burgers1 ,epaminondas  
een der armsten4 ,dikwijls had          
,pelopidas zijn rijkdom willen deelen   
met  zijn vriend1 maar nooit had deze   
het geringste willen aannemen4          
,epaminondas leefde uiterst eenvoudig en
 bescheiden1 was geheel zonder          

aanmatiging en streefde nooit naar      
eereposten4 ,maar toen het vaderland    
zijn diensten verlangde1 was hij        
dadelijk bereid4 ,men mocht hem een     
hoogen of nederigen post aanwijzen3     
steeds nam hij hem met de grootste      
nauwkeurigheid waar4 ,toen een ,perzisch
 gezant met zakken geld tot hem  kwam om
 hem om te koopen1 zeide hij3 ,als de   
voornemens van uwen koning  voordeelig  
zijn voor mijn land1 heeft het uw geld  
niet noodig2 zijn zij  echter           
schadelijk1 dan zal uw goud mij niet tot
 een verrader maken4  ,verlaat dadelijk 
de stad1 opdat geen anderen door u      
verleid worden4    ,deze rechtschapen   
man stond nu aan het hoofd van het      
,thebaansche leger1  om de vijandelijke 
,spartanen te bestrijden4 ,zijn vriend  
,pelopidas had  het bevel over een      
bijzondere afdeeling van ,thebaansche   
jongelingen1 die  zich door een         
plechtigen eed verbonden te overwinnen  
of te sterven4 ,dat  was de heilige     
schaar1 die uit #cjj man bestond4 ,bij  

,leuktra1 een  stadje niet ver van      
,thebe1 kwam het tot den strijd1 waarbij
 de #e maal  zoo talrijke ,spartanen    
verslagen werden4 ,nu was ,thebe de     
eerste stad van  ,griekenland4      #b4 
,de koene ,epaminondas zocht nu spoedig 
de ,spartanen in hun eigen land  op4    
,toen dezen voor het eerst sedert eeuwen
 een vijand voor hun stad  zagen1       
waagden zij het uiterste en riepen zelfs
 de ,atheners1 hun oude  tegenstanders1 
te hulp4 ,toen had er een bloedige slag 
plaats bij  ,mantinea1 #cfb4 -- ,de     
,thebanen overwonnen1 maar ,epaminondas 
viel4 ,twee  jaar vroeger was reeds     
,pelopidas gevallen4 ,met deze beide    
helden zonk  ook ,thebes grootheid en   
roem4 ,de rust van ,griekenland was weg4
 ,telkens  nam de eene stad de wapenen  
op tegen een andere1 tot er eindelijk   
een  vreemde heerschappij kwam1 die     
alles onderwierp4          #ad4         
,alexander van ,macedoni -- #ccc v4     
,chr4      #a4 ,terwijl de ,grieken zich
 door hun binnenlandsche oorlogen altijd

  meer verzwakten1 kwam er hoog uit het 
,noorden een zwaar onweder op hen       
aanzetten4 ,daar had zich aan de grens  
van ,griekenland uit een zeer  kleinen  
oorsprong het koninkrijk ,macedoni      
gevormd1 dat onder ,philips ,,ii        
belangrijke macht verkreeg4 ,deze       
werkzame en sluwe vorst1 die in ,thebe  
bij ,epaminondas opgevoed was1 kende de 
,grieksche omstandigheden zoo  goed1 dat
 hij zich spoedig de opperheerschappij  
in ,griekenland verwierf4  ,vergeefs had
 de beroemde redenaar ,demosthenes te   
,athene op het gevaar  gewezen1 dat van 
,macedoni dreigde2 de ,grieken streden  
te laat3 ,philips  was overwinnaar2 hij 
behandelde echter de overwonnenen met   
veel  verschooning en liet hun veel     
vrijheid4 ,hij bracht het zoover1 dat de
  ,grieken hem in een tocht tegen de    
,perzen wilden vergezellen en reeds     
dacht hij op te trekken1 toen hij       
plotseling bij het bruiloftsfeest       
zijner dochter vermoord werd4 ,voor zijn
 zoon ,alexander was het weggelegd  het 

aangevangen werk te voltooien4          
,alexander bezat groote bekwaamheden  en
 had het geluk door den beroemdsten     
geleerde van ,griekenland1 door         
,aristoteles1 opgevoed te worden4 ,deze 
wijze behoorde tot de grootste  geesten1
 die ooit op de aarde woonden4 ,wat hij 
nagevorscht en onderwezen  heeft1 is    
voor de menschheid een groote zegen     
geweest4 ,of hij veel  van den          
oorlogzuchtigen zin van zijn kweekeling 
hield1 is zeer te  betwijfelen1 maar    
zeker is het1 dat de ijver van          
,alexander om de  wetenschap te         
bevorderen door het verkeer met         
,aristoteles gewekt werd4  ,wat echter  
bij ,alexander reeds in zijn vroege     
jeugd te voorschijn trad1  dat was de   
zucht tot strijden en tot veroveren4    
,het liefste hoorde hij  verhalen van de
 oude krijgshelden4 ,hoe klopte zijn    
hart1 als hij de  gezangen van ,homerus 
las1 waar de slagen van ,troja zoo      
meesterlijk  bezongen waren4 ,zijn      
hoogste wensch was een held te zijn als 

,achilles en  ook eenmaal bezongen te   
worden4      #b4 ,toen ,alexander op    
zijn twintigste jaar koning werd1 had   
hij dadelijk  gelegenheid zijn          
strijdlust te bevredigen4 ,van alle     
kanten stonden de  door ,philips        
onderworpen volken op en dachten1 dat de
 tijd voor hun  bevrijding gunstig was4 
,maar ,alexander was spoedig er bij en  
onderdrukte  overal het oproer4 ,de stad
 ,thebe1 die weigerde zich te           
onderwerpen1 werd  tot den grond        
verwoest4 ,slechts het huis van den     
dichter ,pindarus  bleef staan1 daar hij
 zoo schoon de overwinnaars der         
,grieksche  kampspelen bezongen had4    
,het lot van ,thebe verbreidde schrik   
over geheel  ,griekenland4 ,allen bogen 
zich voor den jeugdigen heerscher en    
beloofden  gehoorzaamheid4 ,alexander   
ging daarop naar ,korinthe1 naar de     
algemeene  vergadering der ,grieken1 om 
zich1 zooals vroeger zijn vader1 tot    
aanvoerder tegen de ,perzen te laten    
benoemen4 ,bij deze gelegenheid  bezocht

 hij ,diogenes1 die beroemd was om zijn 
zonderlingheid4 ,diogenes  hield zich   
aan den grondregel van ,socrates1 dat de
 mensch1 hoe minder  hij noodig heeft1  
des te gelukkiger is1 en leefde daarom  
zoo streng1  dat hij belachelijk werd4  
,zijn woning was een ton of vat4 ,als   
hij  daaruit met zijn langen baard en   
gescheurden mantel te voorschijn kwam1  
trok hij ieders opmerkzaamheid4 ,hij    
bekommerde er zich echter weinig om  en 
verachtte het volk4 ,eens liep hij op   
den helderen dag met eene  brandende    
lantaarn op de markt van ,athene rond4  
,toen men hem vroeg wat  hij zocht1     
antwoordde hij3 ,ik zoek menschen4      
,alexander kwam met zijn gevolg bij     
,diogenes en onderhield zich langen     
tijd met hem4 ,eindelijk vroeg hij hem3 
,kan ik u eene gunst bewijzen8  ,toen   
antwoordde ,diogenes3 ,ja1 ga mij       
slechts een weinig uit de zon6  ,daarom 
lachten de lieden uit ,alexanders       
gevolg2 deze echter keerde zich  om en  
zeide3 ,als ik niet ,alexander was1 zou 

ik wel ,diogenes willen  zijn4      #c4 
,toen ,alexander met een klein1 maar wel
 toegerust leger naar ,azi  ging1 om de 
,perzen te beoorlogen1 zocht hij de     
plaatsen op1 waar hij zoo  dikwijls in  
den geest vertoefd had1 als hij de      
gedichten van ,homerus  las4 ,op het    
slagveld van ,troje tooide hij het      
gedenkteeken van ,achilles  en wenschte 
niets meer1 dan dat eens een dichter als
 ,homerus ook zijne  daden verheerlijken
 mocht4 ,toen voerde hij zijn leger     
oostwaarts naar de  nabijzijnde rivier  
,granikus4 ,daar wachtte hem een machtig
 ,perzisch  leger4 ,zonder toeven       
leverde ,alexander met zijne manschappen
 een slag1  die hem tot heer van        
,klein-,azi maakte4 ,spoedig daarop     
stiet hij op een  tweede leger der      
,perzen1 dat door hun koning ,darius    
,kodomannus zelf werd  aangevoerd4 ,deze
 werd echter zoo geslagen bij ,issus    
#ccc1 dat hij ijlings  vluchtte en zijne
 familie in handen van den overwinnaar  
liet1 die haar  echter vriendelijk      

behandelde4    ,hierop trok ,alexander  
door ,syri en ,phoenici1 waar de eene   
stad na de  andere zich overgaf4 ,alleen
 ,nieuw-,tyrus bood tegenstand en werd  
daarom  aan de verwoesting prijs        
gegeven4 ,op zijn verderen tocht kwam   
,alexander  ook naar ,jeruzalem4 ,hier  
ontvingen hem de voornaamste ,joden met 
den  hoogepriester aan het hoofd1 en    
leidden hem ook in den tempel4 ,de      
,egyptenaren1 die de ,perzische         
heerschappij lang gedragen en gehaat    
hadden 7blz4 #ac71 ontvingen ,alexander 
vriendelijk1 en kregen daarvoor  groote 
gunstbewijzen4 ,zoo stichtte hij        
,alexandri 7blz4 #f74    ,door nieuwe   
krijgsvolken versterkt1 ging ,alexander 
naar ,azi terug1 om  nogmaals de ,perzen
 te bestrijden4 ,darius bood eene       
schikking aan1 maar  ,alexander wilde   
alleenheerscher zijn4 ,toen kwam het bij
 ,gaugamela en  ,arbela tot een         
geduchten slag1 waarin de ,perzen       
volkomen geslagen  werden4 ,darius      
vluchtte en werd door ,alexander        

vervolgd4 ,vr deze hem  echter bereikte1
 was ,darius op last van een ,perzischen
 satraap gedood4  ,deze daad werd door  
,alexander streng gestraft1 terwijl hij 
het lijk van  ,darius in de koninklijke 
groeve te ,persepolis plechtig liet     
bijzetten4    ,alexander had zijn doel  
bereikt3 hij was de beheerscher van het 
groote  rijk der ,perzen geworden door  
de inname der verschillende hoofdsteden 
,babylon1 ,susa1 ,persepolis en         
,ecbatana4 ,de eerstvolgende jaren      
werden  besteed aan het onderwerpen van 
al de oostelijke deelen van het         
,perzische rijk1 de uitgestrekte landen 
tusschen het eigenlijke  ,medo-,perzi en
 den ,indus1 en daarop drong men tot    
,indi door4      #d4 ,dit door de natuur
 zoo rijk begiftigde land had wel reeds 
veel van  zich doen spreken1 maar toch  
was de kennis er van nog zeer gering4   
,de  ,indirs hadden reeds vroeg eene    
hooge mate van ontwikkeling bereikt1    
zooals blijkt uit hunne heilige taal1   
het ,sanskriet1 de oudste zuster  aller 

,indo-,germaansche talen1 tevens de     
sleutel tot hare studie4 ,zij  hadden   
vele instellingen gelijk de             
,egyptenaren1 vooral die der kasten4    
,hunne priesters heetten ,braminen of   
,brahmanen4 ,dezen werd zoo groote      
eerbied bewezen1 dat de koning geen     
,brahmaan1 al had hij de grootste       
misdaden bedreven1 mocht laten ter dood 
brengen4 ,hunne heilige boeken1  ,vedas 
7d4 i4 ,weten7 genaamd1 zijn in 't      
,sanskriet geschreven4 ,hunne           
hoofdgodheid was ,brahma1 de schepper1  
die met ,vishnoe1 den  onderhouder1 en  
,civa1 den verdelger1 eene drieenheid   
vormde1 waarvan  echter eerst in den    
lateren tijd gesproken wordt4 ,een      
hoofddenkbeeld  hunner leer was de      
onsterfelijkheid der ziel4 ,de          
zielsverhuizing was  een toestand1      
waarin de boozen na hun dood tijdelijk  
verkeerden4 ,het  tegenovergestelde van 
onsterfelijkheid leerde het ,boeddhisme1
 een  godsdienst1 die omstreeks #fjj of 
#ejj v4 ,c4 in ,vr-,indi ontstond1 en   

genoemd is naar den stichter4 ,deze1 een
 koningszoon1 had zich1 na  eenigen tijd
 van weelderig leven1 jaren lang aan de 
eenzaamheid en het  nadenken gewijd en  
was toen tot de meening gekomen1 dat er 
voor den  mensch niets ongelukkiger kon 
wezen1 dan altijd voort te leven4       
,integendeel1 eeuwige rust1             
gevoelloosheid1 ,nirvana1 moest het     
einddoel  van elks wenschen en streven  
zijn4 ,die zaligheid kon men verwerven  
door  de beoefening van een aantal      
deugden4 ,zijne aanhangers noemden hem  
den wijzen1 ,boeddha4 ,hij maakte de    
grenslijnen tusschen de eerste  kaste en
 de drie andere1 die der krijgers1      
handelaars en werklieden  veel minder   
scherp dan het brahmasme4 ,hierom reeds1
 en vooral om de  tegenovergestelde     
meening ten aanzien van het al of niet  
sterfelijke der  ziel bestonden de twee 
godsdiensten volstrekt niet1 zooals     
velen meenen1  eendrachtig naast        
elkander1 maar stonden integendeel hevig
 vijandig  tegenover elkander4 ,de      

onderlinge haat voerde tot hevige       
oorlogen1  van de #c;de tot de #g;de    
eeuw onzer jaartelling1 ten gevolge     
waarvan het  boeddhisme uit ,indi zoo   
goed als geheel verdrongen werd4 ,maar  
het had  een uitgebreiden aanhang       
gevonden in ,china1 ,japan e4 a4 l41 en 
breidde  zich voortdurend zoo uit1 dat  
het tegenwoordig #ejj millioen belijders
  telt4    ,verder dan den              
noordwestelijken hoek van ,vr-,indi is  
,alexander met  zijne troepen niet      
geweest4 ,in dien hoek ontstaat de      
,indus uit de  samenvloeiing van vijf   
rivieren1 waarnaar de landstreek        
,pendsjab1 het  vijfstroomenland1 heet4 
,bij een van de oostelijkste dier       
rivieren1 de  ,hyphasis1 sloegen zijne  
,macedonirs aan het morren en           
verklaarden1  niettegenstaande alle     
verzoeken en bedreigingen1 niet verder  
te willen  trekken4 ,zoo was ,alexander 
genoodzaakt1 zijne plannen ten aanzien  
van  ,indi op te geven en terug te      
keeren4 ,een groot deel van het leger   

zeilde onder den bekwamen ,nearchus den 
,indus af en over de kustenzee  naar den
 mond van ,tiger en ,eufraat1 terwijl   
,alexander met het andere  deel langs   
den ,indus naar het zuiden trok1 en     
vervolgens over ,gedrosi  enz4          
terugkeerde naar ,babylon4      #e4     
,hier rustend1 wilde de beheerscher van 
het grootste rijk1 dat de  wereld ooit  
aanschouwd had1 alle onderworpene volken
 tot n groot  geheel samensmelten en uit
 de oude hoofdstad aan den ,eufraat den 
ganschen staat besturen1 waartoe hij de 
,perzische indeeling in  satrapien had  
overgenomen4 ,om de harten zijner nieuwe
 onderdanen te  winnen1 leefde hij      
geheel naar ,perzisch gebruik4 ,daarbij 
werd hij1 als  een ,perzisch            
grootmachtig koning1 dikwijls overmoedig
 en wreed4 ,zijne  vleiers verhieven hem
 ten hemel1 zonder dat iemand daartegen 
iets durfde  inbrengen4 ,toen dit toch  
eens door den veldheer ,clitus1 die bij 
de  ,granicus ,alexanders leven gered   
had1 geschiedde1 werd ,alexander zoo    

door toorn overweldigd1 dat hij eene    
lans greep en zijn ouden vriend         
doorboorde4 ,hierop ontnuchterd1 want   
het feit was gepleegd op eene  partij1  
waar men te veel aan god ,bacchus had   
geofferd1 betreurde de  koning zijne    
daad ten zeerste4 ,vrdat hij de beoogde 
eenheid in het  groote wereldrijk had   
kunnen tot stand brengen1 nam een hevige
 koorts1  die hij zich door inspanningen
 en zwelgerijen op den hals gehaald had1
  hem weg1 #aj jaar na 't feit bij      
,issus1 nauwelijks #cc jaar oud4 ,nu was
  het onder de                          
grootwaardigheidsbekleeders een algemeen
 streven van  den een om in ,alexanders 
plaats te treden1 van den ander om zich 
onafhankelijk te maken4 ,het meest      
traden de satrapen in 't westen op den  
voorgrond1 als die van ,macedoni1       
,lysimachus van ,thraci1 ,ptolemaeus van
  ,egypte1 ,seleucus van ,syri1 vooral  
,antigonus van ,phrygi1 die over de     
anderen wilde heerschen4 ,daarom        
verbonden dezen zich tegen hem en in    

#cja  werd hij bij ,ipsus#c in zijn     
eigen land geslagen4 ,hij stierf en     
zijne  landen werden verdeeld tusschen  
,thraci en ,syri4 ,twintig jaar later   
werd ,lysimachus eveneens verslagen door
 ,seleucus1 die de ,aziatische  landen  
van zijn overwonneling annexeerde1      
terwijl ,thraci zelf bij  ,macedoni     
kwam4 ,zoo waren er dus nu van          
,alexanders wereldrijk in elk der  drie 
werelddeelen hoofdzakelijk even zooveel 
groote staten overgebleven1  want de    
,grieksche landen stonden in betrekking 
tot ,macedoni1 al vormden  de deelen van
 ,hellas het ,aetolisch1 die van den    
,peloponnesus het  ,achaesch verbond4   
#c ,vooral niet te verwarren met ,issus 
blz4 #fa4    ,van het ,syrische rijk1   
dat zich uitstrekte van de ,aegaeische  
zee tot aan  den ,indus1 scheidden zich 
achtereenvolgens verschillende deelen   
af1 als  ,pergamus1 ,parthi en ,bactri4 
,het laatste werd anderhalve eeuw vr    
onze  jaartelling met het voorlaatste   
vereenigd1 en machtig werd het rijk der 

,parthen1 tusschen ,tiger en ,indus4    
,daar het eerst in 't midden der #g;de  
eeuw onzer jaartelling bezweek voor de  
,arabische macht1 werstond het  zelfs de
 machtige heerschappij der ,romeinen1 in
 welke overigens alle  bovengenoemde    
staten opgingen1 als3 het ,aetolisch    
verbond #ahi1 het  ,achaeisch #adf1 twee
 jaar na ,macedoni1 ,pergamus #acc1     
,syri #fd1 ,egypte  #ca v4 ,c4          
#ae4 ,de oude ,romeinen4      #a4 ,de   
stad ,rome ontstond in ,latium1 midden  
in het schoone schiereiland  ,itali1 als
 noordelijkste stad in dat landschap en 
misschien ook wel  als vesting tegen de 
naburige ,etrurirs4 ,het tijdstip van de
 stichting  der stad is hoogst onzeker1 
maar was volgens de legende #gec v4 ,c41
 met  welk jaar hunne tijdrekening      
aanvangt4 ,als stichter en eersten      
koning  wordt eveneens door de legende  
,romulus genoemd1 van wien vele sagen   
in omloop waren4 ,hij zou evenals ,kores
 door een herder van den dood  gered    
zijn en met zijn broeder ,remus een     

koning verdreven hebben  en dergelijke4 
,van zijne opvolgers wordt ,numa        
,pompilius geroemd1  die evenals de     
,spartaansche ,lycurgus wijze wetten    
gegeven had4 ,de  koningen werden       
gekozen door eene volksvergadering van  
aanzienlijken1  patricirs4 ,behalve     
dezen spreekt de overlevering nog van   
vijf  koningen1 waarvan de beide        
laatsten waren ,servius ,tullius en     
,tarquinius ,superbus d4 i4 de          
overmoedige of trotsche4 ,eerstgenoemde 
verdeelde het volk in centurin1 waaruit 
later eene nieuwe  volksvergadering     
ontstond1 laatstgenoemde maakte zich    
wreed en  willekeurig van den troon     
meester1 en verbitterde de patricirs    
tegen  zich4 ,het gevolg was1 dat dezen 
hem verdreven #eji4 ,daarop werd het    
koningschap afgeschaft1 en een republiek
 ingesteld4 ,de vergadering der         
centurin werd de zetel van 't hoogste   
gezag2 daar werd over oorlog en  vrede1 
evenals over hooge aangelegenheden1     
beslist2 daar werden uit de  patricirs  

de consuls benoemd4 ,dit waren de       
hoogste staatsambtenaren1  ten getale   
van twee1 voor n jaar gekozen4 ,zij     
werden bijgestaan door  eene raadgevende
 vergadering1 de senaat1 van #cjj       
patricische leden1  die ook aandeel aan 
't uitvoerend bewind had4 ,was b4 v4    
door de  vergadering der centurin tot   
oorlog besloten1 dan regelde de senaat  
het plan voor den veldtocht1 benoemde de
 officieren van hoogeren en  lageren    
rang1 en dergelijke4 ,in den eersten    
tijd had de lagere  volksklasse1 de     
plebejers1 geen aandeel aan 't bewind4  
,eerst  langzamerhand hebben zij zich   
gelijke rechten als de patricirs        
verworven4 ,het eerste daarvan was      
verdedigers1 volkstribunen1 te  hebben  
-- #did1 een der belangrijkste1 dat een 
der beide consuls uit  hunne klasse     
moest zijn -- #cfg1 en het meest        
omvattende1 dat de  besluiten hunner    
vergadering kracht van wet hadden1      
zonder nadere  bekrachtiging te         
behoeven1 #bhg4    ,de ,romeinen waren  

zeer krijgshaftig gezind en streden van 
't begin af  met de omwonende volken4   
,in vredestijden dreven zij den         
veldbouw1 die  hoog geschat werd4 ,hun  
voedsel en kleeding waren zeer          
eenvoudig4 ,hunne  taal heet de         
,latijnsche1 naar het landschap ,latium1
 waar de ,latijnen  woonden4 ,de        
,romeinsche opvoeding was zeer streng4  
,de vader had macht  over leven en dood 
zijner kinderen1 en kon ze als slaven   
verkoopen4  ,de slavernij was bij de    
,romeinen zeer hard en zeer algemeen4   
,het  beroepswezen was veracht4 ,de     
,romeinen stonden derhalve bij de       
,grieken zeer ten achter4 ,ook duurde   
het lang1 eer zich bij hen de           
dichtkunst en de godsdienst ontwikkelde4
 ,bij de openbare schouwspelen  werden  
dikwijls dierenjachten opgevoerd1 die   
afschuwelijk waren4      #b4 ,van de    
overige volken van midden-,itali traden 
vooral de ,etrurirs  of ,etruscen op den
 voorgrond4 ,zij onderscheidden zich    
door  kunstvaardigheid1 daar zij        

eigenaardige bouw- en beeldwerken       
vervaardigden1 vooral in leem1 die nog  
heden de bewondering opwekken4  ,de     
zuidelijkste stad in hun uitgestrekt    
landschap was ,veji1 dat aan den        
rechteroever van den ,tiber lag4 ,daar  
de ,romeinen sedert oude tijden met     
deze stad in vijandschap leefden1       
belegerden zij haar omstreeks #djj1 en  
rustten niet vr zij ze veroverden4 ,in  
dezen strijd1 die #aj jaar zou  geduurd 
hebben1 onderscheidde zich de veldheer  
,camillus1 die een grooten  triomftocht 
in ,rome hield4 ,maar toen hij belasterd
 werd en de volksgunst  verloor1 ging   
hij vrijwillig in ballingschap1 waaruit 
hij echter  spoedig teruggeroepen werd4 
,de ,gallirs1 uit het tegenwoordige     
,frankrijk stammend1 hadden zich in     
opper-,itali gevestigd1 van waar zij    
later naar het zuiden voortdrongen  en  
algemeenen schrik verwekten4 ,de        
,romeinen zonden daarop een  gezantschap
 aan den ,gallischen aanvoerder         
,brennus1 en lieten hem  vragen1 met    

welk recht hij in 't gebied van vrije   
mannen viel4 ,toen  antwoordde de       
trotsche man3 ,het recht rust op de     
spits van onze  zwaarden2 aan de        
dapperen behoort de wereld4 ,over       
zoodanig antwoord  verontrust1 verhieven
 de ,romeinen zich tot den strijd4 ,zij 
werden echter  geslagen1 #cij1 en de    
,gallirs togen naar ,rome4 ,hier vonden 
zij eene  ledige stad1 want de ,romeinen
 waren deels in naburige plaatsen1 deels
  op den burg der stad1 het kapitool1   
gevloden4 ,slechts tachtig oude         
senatoren waren achtergebleven4 ,dezen  
werden door de ,gallirs verslagen  en de
 geheele stad verwoest4    ,na eene     
vergeefsche bestorming van het kapitool 
liet ,brennus het  insluiten om het uit 
te hongeren4 ,gedurende dezen tijd      
zouden de  ,gallirs eens bijna den burg 
bestegen hebben4 ,maar toen hieven1 zoo 
verhaalt men1 de ganzen1 die op het     
kapitool gehouden werden ter eere  der  
godin ,juno1 zulk een gesnater aan1 dat 
de ,romeinen ontwaakten en de  vijanden 

verdreven4 ,nadat de belegering reeds   
zeven maanden geduurd had1  begon men te
 onderhandelen4 ,de ,gallirs waren      
daartoe genegen1 omdat zij  van buiten  
aangevallen werden1 vooral door         
,camillus1 die zijne vaderstad  wer in  
den nood bijstond4 ,brennus beloofde1   
het land te ontruimen1 als  hij #ajjj   
pond goud kreeg4 ,het werd bewilligd4   
,bij het afwegen gebruikten  de ,gallirs
 echter valsche gewichten1 en toen de   
,romeinen zich daarover  beklaagden1    
wierp ,brennus nog zijn geducht zwaard  
in de schaal en riep  honend3 ,wee den  
overwonnelingen6 ,in dit oogenblik      
verscheen echter  ,camillus met zijn    
leger1 verklaarde echter het verdrag met
 ,brennus voor  ongeldig1 en begon een  
strijd1 waarbij de ,gallirs geslagen    
werden4    ,toen de ,romeinen hunne oude
 stad niet wer wilden opbouwen1 drong   
,camillus er op aan1 dat niemand zou    
uitwijken1 en zoo verrees spoedig  een  
nieuw ,rome uit het puin1 als een       
phoenix uit zijn asch4 ,de dankbare     

,romeinen noemden ,camillus den tweeden 
,romulus1 den redder en vader des       
vaderlands4          #af4 ,pyrrhus en   
,fabricius4      #a4 ,nog hadden de     
,romeinen een geduchten nabuur te       
bestrijden1 de  ,samnieten1 in ,samnium1
 oostelijk van ,etruri4 ,in den tweeden 
oorlog  tegen hen leden zij eene even   
geduchte nederlaag als de ,gallirs hun  
#gj jaar vroeger hadden toegebracht2 het
 ,romeinsche leger moest de  vernedering
 lijden van onder 't vijandelijk juk    
door te gaan4 ,maar  weldra herstelde   
zich ,rome en #cj jaar later was        
,samnium geheel  onderworpen1 en daarme 
geheel ,midden-,itali4 ,nu richtten zij 
hunne  blikken begeerig naar            
,beneden-,itali of ,groot-,griekenland1 
waar zich  spoedig eene gelegenheid tot 
strijden aanbood4 ,de machtige stad     
,tarente  had ,romeinsche schepen den   
toegang tot haar haven geweigerd1 wat   
zeer  gegrond was4 ,toen nu de          
,romeinen1 die strijd zochten1 den      
oorlog  begonnen1 riepen de ,tarentijnen

 ,pyrrhus1 koning van ,epirus1 bij      
,macedoni1 te hulp4 ,deze vorst had zich
 ,alexander tot voorbeeld gesteld  en   
was een voortreffelijk veldheer met een 
wel toegerust leger4 ,hij  hielp de     
bevriende ,grieken gaarne en verscheen  
ras met #bejjj man1  waarbij nog #bj    
afgerichte olifanten kwamen1 die houten 
torentjes met  soldaten droegen en zelf 
geducht streden4 ,de ,romeinen wisten   
geen middel  om deze dieren te          
bestrijden1 waarop zij volstrekt niet   
voorbereid  waren4 ,zij werden geslagen 
#bhj1 maar hadden zoo dapper gestreden1 
dat  ,pyrrhus vol bewondering uitriep3  
,met zulke soldaten zou ik de geheele   
wereld veroveren4      #b4 ,om de       
gevangenen te bevrijden1 zonden de      
,romeinen den ouden1  eerwaardigen      
senator ,fabricius naar ,pyrrhus4 ,daar 
de koning wist1 hoe  groot het aanzien  
van den bescheiden1 maar niet rijken1   
man was1 zocht  hij hem te winnen om    
door hem den vrede te bewerken1 dien hij
 dringend  wenschte4 ,hij bood hem als  

teeken zijner hoogachting rijke         
geschenken  aan1 maar te vergeefs4      
,fabricius verklaarde3 ,ik behoef geen  
geld4 ,mijn  geluk bestaat in de achting
 mijner medeburgers4 ,den volgenden     
morgen  wilde de koning de              
onverschrokkenheid van ,fabricius op de 
proef stellen4  ,hij liet achter het    
gordijn zijner tent een olifant         
plaatsen1 en zorgde1  dat ,fabricius    
vlak daarvr zat4 ,toen het gesprek      
afgeloopen was1 vloog  het gordijn in de
 hoogte1 en de olifant strekte brullend 
zijn snuit  over ,fabricius uit4 ,deze  
bleef echter heel rustig en zeide       
lachend tot  ,pyrrhus3 ,even weinig als 
gisteren uw geld mij bekoorde1 even     
weinig  verschrikt mij heden uw olifant4
 ,wij zullen niet over den vrede        
onderhandelen1 vr gij ,itali ontruimd   
hebt4    ,in het volgende jaar kwam het 
nogmaals tot een treffen1 waarbij de    
,romeinen wer het onderspit dolven1 maar
 ,pyrrhus zooveel man verloor1  dat hij 
zou hebben uitgeroepen3 ,nog n zoodanige

 zegepraal1 en ik  ben verloren4 ,nu    
kreeg ,fabricius het opperbevel bij de  
,romeinen1 en  betoonde zich op nieuw   
als een man van eer4 ,hij kreeg een     
brief van  ,pyrrhus' lijfarts1 waarin   
deze aanbood tegen eene belooning zijn  
koning  te vergiftigen en zoo de        
,romeinen van hun gevaarlijksten vijand 
te  bevrijden4 ,fabricius zond den brief
 aan ,pyrrhus1 opdat deze tegen het     
verraad van zijn arts op zijne hoede zou
 kunnen zijn4 ,toen riep de  koning3    
,het is lichter de zon uit hare baan1   
dan ,fabricius van het  pad van deugd en
 rechtschapenheid af te brengen4 ,hij   
liet daarop den  trouweloozen arts      
straffen en gaf uit dankbaarheid alle   
gevangene  ,romeinen zonder losgeld     
terug1 terwijl hij bij herhaling den    
vrede  aanbood4 ,maar de ,romeinen      
zonden voor de uitgeleverde gevangenen  
even  zoo veel ,grieken terug en lieten 
zich tot geene vredesonderhandeling in4 
,daarop trok ,pyrrhus naar ,sicili1 waar
 hij met geluk tegen de ,karthagers     

streed4 ,naar ,beneden-,itali           
teruggekeerd1 raakte hij nogmaals met de
  ,romeinen slaags1 die hem nu          
overwonnen4 ,zij hadden namelijk        
bedacht1 de  olifanten van ,pyrrhus door
 pektoortsen en geschreeuw in verwarring
 te  brengen1 en dat was voor het leger 
der ,grieken verderfelijk4 ,pyrrhus     
ijlde naar ,epirus terug1 en de         
,romeinen bezetten ,tarente en geheel   
,groot-,griekenland1 dus het gansche    
schiereiland4 ,dit feit was voor de     
,romeinsche ontwikkeling van zeer veel  
belang4 ,de kostbare kunstwerken1  die  
men uit de veroverde steden naar ,rome  
bracht1 dienden tot vormende  modellen4 
,de krijgshaftige ,romeinen leerden nu  
,grieksche beschaving en  zeden kennen4 
#ag4 ,de ,punische oorlogen4 --         
#bfd-adf4      #a4 ,de rijkdom en macht 
van ,karthago 7blz4 #be en #bf7 maakte  
de ijverzucht  der ,romeinen gaande1    
welke spoedig tot den krijg leidde4     
,daar de  ,romeinen deze hunne vijanden 
,punirs1 d4 i4 ,phoenicirs noemden1     

worden  hunne oorlogen met de           
,karthagers als de ,punische aangeduid4 
,nog nooit  hadden de ,romeinen anders  
dan te land gestreden1 maar naar 't     
model van  een gestrand ,karthaagsch    
schip worden schepen gebouwd1 door      
middel van  enterbruggen de zeestrijd   
als in een landoorlog veranderd1 't     
grootste  gedeelte van 't ,karthaagsch  
gebied op ,sicili veroverd1 en de eerste
  overwinning ter zee behaald #bfj4 ,nu 
wil de consul ,regulus den vijand  in   
diens eigen gebied bestoken1 maar wordt 
geslagen en gevangen4 ,sedert  blijft de
 strijd wer beperkt tot de zee en       
,sicili1 waar de ,karthagers  nog een   
paar onneembare vestingen hadden4 ,maar 
de vredespartij in  ,karthago stond ook 
deze liever af dan den strijd voort te  
zetten4 ,in #bdj  eindigde de eerste    
,punische oorlog2 de ,karthagers        
ontruimden hun gebied  op ,sicili1 dat  
het eerste ,romeinsche wingewest        
7provincie7 wordt4  ,weldra verkrijgt   
,rome nu ook ,sardini1 ,corsica1 ,illyri

 gedeeltelijk  en ,cisalpijnsch ,galli4 
,maar ook ,karthago zat niet stil2 daar 
had eene  andere partij dan de          
bovengenoemde doorgezet schadevergoeding
 te zoeken  in ,spanje1 waar dan ook    
,hamilcar ,barcas veel meer dan de helft
 van het  land veroverde4 ,zijn zoon    
,hannibal had hij reeds als knaap       
megenomen  naar ,spanje en een eeuwigen 
haat tegen de ,romeinen doen zweren4 ,en
 zeker  is nooit eenige eed ter wereld  
trouwer nagekomen dan deze4 ,toen de    
zoon1 eenigen tijd na 's vaders dood1   
het opperbevel kreeg1 tastte hij        
opzettelijk het met de ,romeinen        
bevriende ,saguntum 7blz4 #cb7 aan1 en  
gelijk enkelen waarschuwden1 terwijl de 
senaat beraadslaagde1 ging het          
verloren4      #b4 ,nu eischte ,rome van
 ,karthago de uitlevering van ,hannibal1
 en toen  hieraan niet werd voldaan1    
wilde men hem in ,spanje gaan beoorlogen
 en  stak daartoe over zee4 ,hij wachtte
 hen echter niet af1 maar waagde  den   
stouten tocht over de ,pyrenen1 door    

,zuid-oost-,galli en over de  ,alpen4   
,geen wonder dat men den tweeden        
,punischen krijg naar hem den           
,hannibalsoorlog 7#bah-bja7 noemt4 ,de  
,romeinen konden en wilden niet         
gelooven1 dat een tocht van ,hannibal   
over de ,alpen mogelijk geweest  was4   
,zij zagen het echter spoedig en rustten
 zich toe zoo goed zij  konden4         
,hannibal had zich door een             
bondgenootschap met de ,gallirs in      
,opper-,itali versterkt en sloeg de     
,romeinsche legers driemaal achter      
elkander1 steeds dieper in ,itali       
doordringend4 ,toen vreesde ,rome1 dat  
,hannibal voor de poorten zou           
verschijnen en de stad belegeren4 ,maar 
hij trok ,rome voorbij naar ,apuli1 en  
bracht daar den ,romeinen bij  ,cannae  
wer zulk eene hevige nederlaag toe1 als 
zij nog maar tweemaal1  laatstelijk ruim
 een eeuw geleden1 ondergaan hadden4    
,een groot deel van  ,zuid-,itali1      
,macedoni en ,syracuse werden zijne     
bondgenooten4    ,maar uit ,karthago    

kreeg hij geen troepen en krijgsvoorraad
 genoeg1 dat  was te kostbaar voor de   
vredespartij1 en zijne oude troepen     
verslapten  door een te weelderig leven4
 ,rome daarentegen spande zijne beste   
krachten in en waagde een stouten slag4 
,terwijl zij ,macedoni door  de ,grieken
 lieten bezig houden1 vermeden zij      
beslissende slagen in  ,zuid-,itali1 en 
gingen ,syracuse zelf belegeren4 ,zij   
besteedden daaraan  #c jaren4 ,in die   
stad leefde de beroemde wiskundige      
,archimedes1 die de  verdediging tegen  
de ,romeinen krachtig ondersteunde1 daar
 hij machines  vervaardigde1 waardoor   
steenen en vuurkogels geslingerd werden 
en  dergelijke4 ,maar de dapperste      
verdediging hielp de stad niet2 zij     
moest  zich eindelijk overgeven4 ,de    
,romeinsche veldheer had bevolen1 bij de
  bestorming van ,syracuse1 den wijzen  
,archimedes te sparen4 ,deze zat1       
onbekommerd om hetgeen er om hem        
voorviel1 in zijn huis1 en teekende     
figuren tot nieuwe uitvindingen in het  

zand4 ,toen drong een ,romeinsch        
soldaat binnen1 die den grooten man niet
 kende4 ,o1 veeg mijne cirkels  niet    
uit6 riep ,archimedes den krijgsman toe4
 ,maar deze versloeg hem4      #c4 ,na  
den val der stad hadden de ,romeinen    
geheel ,sicili in handen1 en  konden nu 
hunne volle kracht tegen ,karthago zelf 
richten4 ,reeds waren  zij het in       
,spanje gaan bestrijden1 en van nu af   
werd dit door ,scipio  met zoo goed     
gevolg voortgezet1 dat weldra bijna dat 
gansche  schiereiland tot ,romeinsche   
provincie 7wingewest7 werd4 ,hannibals  
jongere broeder1 die daar als           
bevelhebber was gebleven1 had op zijn   
broeders roepstem diens voetspoor       
gevolgd om hem in ,zuid-,itali te gaan  
bijstaan1 maar was onderweg door de     
,romeinen geslagen en met zijn leger    
vernield4 ,toen ,hannibal dit vernam en 
het doodshoofd van zijn broeder         
aanschouwde1 riep hij weenend uit3 ,wee1
 nu zie ik het lot van ,karthago        
naderen6    ,en het naderde inderdaad1  

snel en zeker4 ,want de ,romeinsche     
senaat had  ,scipio1 wiens taak in      
,spanje zoo schitterend voltooid was1   
tot proconsul  van ,sicili benoemd4 ,en 
deze bestond op nieuw1 wat een halve    
eeuw te  voren aan ,regulus mislukt was1
 den oorlog naar ,afrika over te        
brengen1  en dat1 terwijl ,hannibal nog 
in ,zuid-,itali gelegerd was4 ,te laat  
zagen  de ,karthagers hunne tweede      
groote fout in1 die van dezen grooten   
man  niet naar behooren gesteund te     
hebben4 ,men zocht hem aan tot de       
leiding  der verdediging van het        
vaderland1 voor welks belang hij #cf    
jaar buiten  af1 de laatste #af in      
,itali gekampt had1 te weinig gesteund4 
,en hij  verloochende de liefde voor    
,karthago1 den haat tegen ,rome niet4   
,bij  ,zama1 vijf dagreizen van         
,karthago1 stiet hij op het ,romeinsche 
leger4 ,de  groote beteekenis daarvan   
werd door ,hannibal dadelijk begrepen1  
zoodat  hij besloot1 met ,scipio te     
onderhandelen4 ,op een heuvel tusschen  

de  beide legerplaatsen ontmoetten elkar
 de beide grootste veldheeren  van hun  
tijd4 ,eene wijl stonden zij zwijgend   
tegenover elkander1 ,scipio  in den     
bloei des levens en in den zonneglans   
van het geluk1 ,hannibal  reeds         
verouderend en door tegenspoed ter ner  
gedrukt4 ,toen ried  ,hannibal tot den  
vrede1 terwijl hij zijn tegenstander aan
 de mogelijke  wisseling van het geluk  
herinnerde1 en bood hem als prijs van   
den vrede  den afstand van ,spanje en   
alle eilanden in de ,middellandsche zee4
 ,scipio  echter eischte in het trotsche
 voorgevoel der zege onvoorwaardelijke  
onderwerping4 ,toen brak ,hannibal de   
onderhandeling af en de strijd  begon1  
die het lot van ,karthago besliste4 ,de 
,romeinen overwonnen en  stelden harde  
vredesvoorwaarden3 ,karthago verloor    
alle bezittingen  buiten ,afrika1 het   
moest alle schepen op tien na           
uitleveren1 beloven  geen oorlog te     
voeren zonder toestemming der ,romeinen1
 en eene groote  som als vergoeding van 

oorlogskosten betalen1 in #ej termijnen 
van even  zooveel jaren4 ,hoeveel       
gemakkelijker dit nu ook is dan eene    
groote som  in eens af te doen1 het is  
voor een staat des te meer vernederend1 
want  door de verplichting dier         
jaarlijksche bijdrage gedurende een     
halve eeuw  werd ,karthago als 't ware  
cijnsbaar aan ,rome1 welks              
wereldheerschappij  in 't westen reeds  
nu gevestigd was4 #bjj4      #d4 ,de    
diepe vernedering van ,karthago deed    
,hannibal niet inslapen4 ,hij           
bevorderde door uitmuntende             
verordeningen de welvaart zijner        
vaderstad  en werkte ook naar buiten1   
daar hij den ,romeinen in den ,syrischen
  7blz4 #fe en #ff7 koning ,antiochus   
,,iii den ,grooten een machtigen vijand 
verwekte4 ,toen dit den ,romeinen bekend
 werd1 eischten zij van de  ,karthagers 
de uitlevering van ,hannibal1 en dezen  
bleef niets over1 dan  zijn vaderland te
 verlaten4 ,hij begaf zich naar         
,antiochus1 die echter  ook door de     

,romeinen overwonnen werd 7#aij71 en    
,hannibal moest naar  ,klein-,azi       
vluchten4 ,maar ook daar vonden hem     
zijne onverzoenlijke  vijanden4 ,toen   
,hannibal zag1 dat hij niet meer        
ontvluchten kon1 nam  hij vergif1 dat   
hij reeds lang bij zich gedragen had1 en
 stierf in  den leeftijd van #fd jaren4 
,zoo was het uiteinde van een der       
grootste  veldheeren der oudheid4       
,gelijk de ,romeinen op ,syri           
overwonnen1 zoo  straften zij ook       
,macedoni voor zijn verbond met         
,hannibal na den slag  bij ,cannae 7blz4
 #gd74 ,herhaaldelijk geslagen1 kwam het
 land eerst onder  ,romeinschen invloed1
 en werd vervolgens1 evenals ,illyri en 
,epirus1 als  wingewest ingelijfd4      
#e4 ,even vrdat dit voltooid was1 had   
men den derden ,punischen oorlog        
aangevangen 7#adi74 ,want de ,romeinen  
vreesden ,karthago1 ook na zijn  diepen 
val4 ,een oud raadsheer1 ,cato1 sloot   
elke rede die hij in den  senaat hield1 
met de woorden3 ,overigens ben ik van   

meening1 dat  ,karthago moet verwoest   
worden4 ,daar de wensch van ,cato ook   
het  verlangen der ,romeinen was1 liet  
zich een voorwendsel tot den oorlog     
licht vinden4 ,men handelde met         
afschuwelijke arglist4 ,de ,karthagers  
moesten eerst wegens een teruggeslagen  
aanval van roofzieke naburen #cjj       
voorname jongelingen uitleveren4 ,daarop
 verlangde men alle schepen1  wapens en 
krijgsgereedschap4 ,toen ook dit met    
weemoed was toegestaan1  gaf men den    
,karthagers bevel1 hunne stad te        
verlaten1 deze te verwoesten  en zich   
eenige mijlen van de kust nieuwe hutten 
te bouwen4 ,ontzettende  eisch6 ,de     
,karthagers geraakten in woede en       
vertwijfeling en zwoeren zich  liever   
met hunne stad te laten begraven1 dan   
zelf haar te vernietigen4  ,zij         
ontwikkelden een ijver1 als nauwelijks  
ooit gezien was4 -- ,een klein  deel    
daarvan zou eens ,hannibal de           
overwinning verschaft hebben4 -- ,maar  
het was te laat6 ,nadat de ,romeinen    

,karthago twee jaar lang belegerd       
hadden1 verscheen de kleinzoon#d van    
,scipio1 die ruim een halve eeuw        
geleden den tweeden ,punischen oorlog   
ten einde gebracht had1 en drong  met   
eene vreeselijke bestorming in de stad4 
,wat hier het zwaard en het  vuur gewoed
 hebben1 dat laat zich niet beschrijven4
 #ag dagen duurde de  brand1 en toen er 
geen ontkomen meer mogelijk was1 wierp  
de bevolking  zich liever in de vlammen 
dan in de handen der vijanden te vallen4
 ,en  ook tegen de puinhoopen nog woedde
 de ,romeinsche haat4 ,eene diepe voor  
werd gegraven en hierin zout gestrooid1 
als teeken van onvruchtbaarheid1        
waartoe men de plek doemde1 terwijl het 
geheele gebied onder den naam  ,afrika  
,romeinsch wingewest werd #adf4 ,in     
hetzelfde jaar verwoestten de  ,romeinen
 ook de fraaie stad ,korinthe1 en       
maakten daarme ,griekenland1  waarvan   
zij het deel ,hellas of het ,aetolisch  
verbond 7de ,peloponnesus  vormde het   
,achaesch verbond7 reeds ingelijfd      

hadden1 geheel tot  ,romeinsche         
provincie4 ,vele ,grieken kwamen toen   
gedwongen of vrijwillig  naar ,rome en  
brachten hun barbaarschen overwinnaars  
de fijne helleensche  beschaving mede1  
die thans nog meer bewonderd wordt dan  
alle krijgsdaden  der ,romeinen4        
#d ,eigenlijk in de familie opgenomen1  
want hij was door een      zoon van     
,scipio1 bij ontstentenis van mannelijk 
oir1 volgens      ,romeinsch gebruik1   
als zoon aangenomen1 waarbij dan ook de 
naam      overging4 ,zie ,bewerkers     
geslachtstabellen no4 #a4          #ah4 
,de ,gracchen4      #a4 ,in ,rome was   
langzamerhand het onderscheid tusschen  
patricirs en  plebejers verdwenen2 er   
had zich echter een nieuwe soort van    
adel  gevormd1 die bestond uit de       
personen1 die tot hooge ambten gekomen  
waren4 ,deze lieden hadden ook het      
grootste gedeelte der veroverde         
landerijen aan zich getrokken1 die toch 
eigenlijk aan het volk  behoorden1 daar 
zij door de legers aan de vreemde volken

 ontnomen  waren4 ,terwijl zoo de       
voornamen in rijkdom zwelgden1 leefden  
de lagere  volksklassen in den grootsten
 nood4 ,zulk een treurige toestand      
maakte  de opmerkzaamheid gaande vooral 
van twee mannen1 die tot de voornaamste 
familin behoorden4 ,het waren de beide  
broeders ,tiberius en ,cajus  ,gracchus4
 ,hunne moeder ,cornelia1 eene dochter  
van ,scipio1 den  overwinnaar van ,zama1
 was eene der beste vrouwen die ,rome   
ooit zag4 ,zij  liet hare zonen door de 
voortreffelijkste leeraars onderwijzen  
en wendde  zorgvuldig alles aan1 om ze  
tot brave mannen op te voeden4 ,toen    
eens in  een gezelschap door dames de   
prachtigste tooisels en sieraden getoond
  werden en men ,cornelia naar hare     
schatten vroeg1 riep zij hare beide     
zonen en zeide3 ,hier zijn mijne eenige 
en grootste schatten6    ,de broeders   
ontwikkelden zich verschillend1 maar    
kwamen eindelijk op  ne zelfde baan4    
,tiberius trad het eerst in 't openbaar 
op4 ,hij werd  tot volkstribuun1 d4 i4  

tot verdediger der volksrechten 7blz4   
#fg7  gekozen1 en bewerkte1 dat het volk
 zooveel mogelijk aandeel aan de  groote
 staatsgoederen kreeg4 ,in het jaar #acc
 bracht hij eene meer dan  twee eeuwen  
oude1 maar in onbruik geraakte akkerwet 
in werking1 volgens  welke geen burger  
meer dan #ejj morgen staatslanderijen   
bezitten mocht en  al het overige aan de
 arme familin verdeeld moest worden4    
,het dankbare  volk wilde hem herkiezen1
 maar de edelen 7nobiles7 of            
senaatspartij1 ook  wel optimaten       
geheeten1 waren zoo verbolgen1 dat zij  
geweld gebruikten  en hem met #cjj      
burgers vermoordden4 ,daar zij den      
jongeren broeder1  ,cajus1 vreesden1    
zochten zij hem te verwijderen door hem 
een ambt in  ,sardini te geven4 ,dit    
hielp echter niet lang4      #b4 ,cajus 
was een trotsch man van een heftig      
gemoed1 en besloot het werk  zijns      
broeders te voltooien1 hoewel zijne     
moeder hem gewaarschuwd had4  ,de nood  
des volks1 dien hij diep doorzag1 liet  

hem geen rust4 ,als hij  sprak1 waren   
zijne stem en gebaren zoo machtig1 dat  
hij allen roerde4  ,als tribuun was hij 
werkzamer dan iemand vr hem4 ,behalve de
 akkerwet  bracht hij nog andere wetten 
tot stand1 waardoor het volk macht en   
voordeel kreeg4 ,in ,itali liet hij     
groote en prachtige landwegen           
aanleggen2 in de veroverde landen       
stichtte hij nieuwe plaatsen1 opdat de  
arme burgers zich daar konden vestigen  
en den grond bebouwen4 ,terwijl  ,cajus 
zich eens op een reis naar ,afrika      
bevond tot stichting eener stad1  zetten
 de rijken al hunne macht in beweging1  
dat ,cajus niet wer tot  tribuun gekozen
 zou worden4 ,zij deelden geld uit1     
deden veel ten gevalle  van het volk1 en
 verzekerden daarbij1 dat zij het       
welzijn van het volk  betrachtten1 maar 
,cajus zich tot tyran wilde maken en dat
 niemand zulks  mocht toestaan4 ,toen   
,cajus naar ,rome terugkeerde1 zag hij  
spoedig dat  zijne positie zeer         
moeielijk was4 ,op den verkiezingsdag   

kwam het tot een  strijd1 waarin ,cajus 
zich verloren zag4 ,om niet in de handen
 zijner  vijanden te vallen1 liet hij   
zich door een slaaf doorsteken4 ,met hem
  vielen nog meer dan #cjjj burgers --  
#aba4 -- ,zoo waren de ,gracchen1  de   
edelste volksvrienden1 als offers van   
hun streven gevallen4 ,zij  bereikten de
 hooge doeleinden niet1 die zij voor    
oogen hadden4 ,het volk  zag echter     
spoedig in1 wat het aan de groote mannen
 bezeten had4 ,het  richtte hun         
standbeelden op en hield de plaatsen    
heilig1 waar zij  gevallen waren4 ,ook  
aan hunne edele moeder werd een         
gedenkteeken gewijd1  waarop het        
eenvoudige1 maar beteekenisvolle        
opschrift stond3 ,cornelia1  moeder der 
,gracchen4          #ai4 ,marius en     
,sulla4      #a4 ,marius1 een           
dagloonerszoon1 was zonder eenig        
onderwijs opgegroeid1  sterk gebouwd1   
forsch van aanzien en ruw van zeden4    
,door wilde koenheid  en dapperheid had 
hij zich in den oorlog onderscheiden en 

eindelijk den  veldheersrang verworven4 
,tot volkstribuun gekozen1 wist hij zich
 de  gunst der lagere klassen te winnen4
 ,ook wierf hij voor het eerst een      
leger uit de armste burgers1 waardoor de
 grond gelegd werd tot de  heerschappij 
der soldaten4 ,nadat hij den            
,afrikaanschen koning ,jugurtha         
overwonnen had1 voerde hij een hevigen  
strijd tegen de ,cimbren en  ,teutonen4 
,de eerste1 een der vorsten van ,numidi1
 had zijne medekoningen  laten          
vermoorden1 bij 't veroveren van hun    
gebied de stad ,cirta genomen  en de    
geheele mannelijke bevolking er van     
omgebracht1 waaronder een  aantal       
,romeinen waren4 ,toen de regeering in  
,rome zich dit aantrok1 wist  ,jugurtha 
gezantschappen1 tribunen en veldheeren  
om te koopen1 behalve  ,metellus1 die   
hem versloeg4 ,maar de volkspartij1     
sedert der ,gracchen  dood de           
onderliggende1 had het hoofd opgestoken1
 en benoemde uit haar  midden ,marius   
tot consul en opperbevelhebber tegen    

,jugurtha4 ,ook deze  overwon 7#ajg7 en 
,jugurtha werd gevangen genomen en      
stierf te ,rome4    ,reeds even vrdat de
 strijd met ,jugurtha was begonnen1     
waren  bovengenoemde ,germaansche of    
,duitsche volksstammen uit het noorden  
in  de ,romeinsche provincin gevallen4  
,zij waren van reusachtige grootte1  in 
dierenvellen gehuld en vreeselijk om aan
 te zien4 ,hunne breede  zwaarden en    
zware strijdkolven werkten inderdaad    
ontzettend2 zelfs  den ouden soldaten   
van ,marius kwamen de ,duitsche barbaren
 zoo  schrikkelijk voor1 dat hij ze     
eerst weken lang aan hun aanblik        
gewennen moest4 ,herhaaldelijk hadden   
zij de ,romeinsche legers onder  andere 
hoofden reeds geslagen1 waarom de       
volksklasse de herbenoeming  van ,marius
 tot consul had doorgedreven1 wat zij   
nog vier jaren  achtereen herhaalde4    
,het was een geluk voor de ,romeinen1   
dat de  ,teutonen zich van de ,cimbren  
scheidden en alleen marcheerden4 ,zij   
werden geheel verslagen1 in 't          

zuid-oosten van het tegenwoordige       
,frankrijk #ajb4    ,intusschen waren de
 ,cimbren over de ,tiroler ,alpen in    
noord-,itali  gevallen4 ,zij hadden zich
 op hunne groote schilden van de ijs- en
  sneeuwhellingen laten afglijden en    
toen groote rotsbrokken en  boomstammen 
in de ,etsch geworpen1 om daarover den  
tegenovergestelden  oever te bereiken4  
,toen ijlde ,marius met zijne van roem  
dronken troepen  daarheen4 ,in de       
nabijheid van ,verona kwam het tot een  
ontzettenden slag1  waarin de ,cimbren  
overwonnen werden #aja4    ,marius werd 
als redder van den staat1 als den derden
 stichter der  stad1 den tweeden        
,camillus1 begroet4      #b4 ,niet lang 
daarna brak een inwendige oorlog uit1   
daar de ,italiaansche  bondgenooten van 
,rome zich gelijke rechten als de       
,romeinen wilden  verwerven4 ,in dezen  
strijd trad ,sulla op den voorgrond1 een
 man van  zeldzame gaven en uit         
voornamen stand4 ,terwijl ,marius de    
ziel der  volkspartij was1 was ,sulla   

het hoofd van den adel4 ,toen om dezen  
tijd  de koning ,mithradates van        
,pontus1 aan de ,zwarte zee1 zich tegen 
de  ,romeinen verhief en een geweldig   
leger op de been bracht1 koos de        
,romeinsche senaat ,sulla tot           
opperbevelhebber4 ,maar het volk nam met
 die  opdracht geen genoegen1 het       
verlangde ,marius als aanvoerder tegen  
den  vijand4 ,zoo begon de eerste       
burgeroorlog2 maar ,sulla joeg ,marius  
op de  vlucht naar de puinhoopen van    
,karthago en ging nu den eersten strijd 
tegen ,mithradates voeren4 ,terwijl hij 
7,sulla7 dezen herhaaldelijk sloeg1     
werd ,marius door zijn wapenbroeder     
,cinna teruggeroepen en ten zevenden    
male consul 7#hf74 ,de aanhangers van   
den senaat werden met ontzettende       
wreedheid vervolgd en gedood2 ,marius   
zelf stierf binnen weinige weken4       
,sulla liet in ,rome zijne tegenpartij  
razen1 en zette in 't oosten zijne  taak
 voort4 ,toen hij echter deze glorierijk
 voltooid had1 kwam hij naar  ,itali    

terug1 vast besloten de volkspartij uit 
te roeien4 ,hij overwon  zijne          
tegenstanders en woedde nu nog oneindig 
wreeder dan dezen gedaan  hadden4 ,het  
aantal der gedooden wordt op #ejjjj     
geschat4 ,nadat hij geheel  de macht van
 den senaat hersteld had1 trad hij van  
het staats-1 en  weldra ook van het     
levenstooneel af4 ,evenals ,marius1     
stierf hij aan de  gevolgen van         
onmatigheid1 vooral in het drinken4     
,eene geduchte ziekte  vernietigde zijn 
leven op smartvolle wijze4 ,hij had zich
 gaarne den  gelukkigen genoemd1 en     
stierf toch als de ongelukkigste der    
menschen4          #bj4 ,julius ,caesar4
 -- #ajj-dd4      #a4 ,toen de ,romeinen
 benevens de buitenlandsche oorlogen ook
 den  verderfelijken burgerkrijg hadden1
 ontwikkelde zich een man1 die in  geest
 en kracht alle anderen overtrof4 ,het  
was ,julius ,caesar1 de  groote         
veldheer1 staatsman en vriend der       
wetenschappen4 ,zijn vader was  vroeg   
gestorven1 maar zijne voortreffelijke   

moeder ,aurelia gaf hem  eene zeer goede
 opvoeding4 ,zij boezemde hem eene      
vriendelijkheid en  liefelijke          
spraakzaamheid in1 die later hoog       
geroemd werd4 ,caesar had  een          
doordringend verstand1 een zeer sterk   
geheugen en eene levendige              
verbeeldingskracht1 waarbij nog eene    
groote volharding kwam4 ,in zijne  jeugd
 had hij een zwak lichaam en leed       
dikwijls aan ziekten2 hij hield  zich   
echter door matigheid in eten en drinken
 gezond1 en versterkte zich  weldra door
 lichamelijke oefeningen zoozeer1 dat   
hij alle bezwaren van  den oorlog       
verdragen kon4    ,door ongevenaarde    
eer- en heerschzucht gedreven1 verstond 
hij het toch1  de grooten niet tegen    
zich in 't harnas te jagen1 vr hij      
geheel de  stem des volks gewonnen had4 
,hij leefde even verkwistend als        
,alcibiades1  maar besteedde wijselijk  
zijn vermogen ook1 om de gunst zijner   
medeburgers te verwerven4 ,en dit       
gelukte hem spoedig en zoo1 dat hij het 

waagde1 naar het ambt van opperpriester 
te dingen1 dat anders alleen de         
eerwaardigste en verdienstelijkste      
raadsheeren kregen4 ,zijne moeder       
twijfelde aan den goeden uitslag4 ,maar 
,caesar ging naar de stemming en  keerde
 als hoogepriester terug4 ,het          
omkoopbare volk was tot alles te        
bewegen4      #b4 ,eenigen tijd daarna  
zou ,caesar als stadhouder naar de      
provincie  ,spanje gaan1 maar zijne     
schuldeischers wilden hem niet uit ,rome
 laten  trekken1 want hij was hun #bc   
millioen schuldig4 ,toen won hij den    
rijken  ,crassus voor zich1 dat deze    
borg voor hem bleef1 en reisde daarop   
naar  ,spanje1 waar hij zich in korten  
tijd een ongehoord vermogen verwierf4   
,na zijn terugkomst gedroeg ,caesar zich
 reeds veel meer als heerscher1 en  de  
grooten van ,rome zagen met             
verwondering1 met welke macht hij het   
volk  naar zijnen wil leidde4 ,het meest
 ontsteld was ,pompejus1 die tot op  dat
 oogenblik voor den grootsten en        

beroemdsten burger van zijn tijd  gold4 
,pompejus had in drie werelddeelen te   
water en te land de belangrijkste       
overwinningen behaald4 ,terwijl ,sulla  
de volkspartij in ,rome onderdrukte1    
had ,pompejus hetzelfde in ,afrika      
gedaan1 vervolgens in ,spanje 7#gb74 ,op
  de terugkomst van hier bracht hij den 
strijd tegen de opgestane slaven  en    
zwaardvechters ten einde1 wier kracht   
reeds door ,crassus gebroken  was4      
,daarna bedwong hij de zeeroovers1 die  
in ,cilici en ,creta  woonden1 en maakte
 laatstgenoemd eiland tot wingewest4    
,van de andere  krijgstochten van       
,pompejus is vooral die naar ,azi       
beroemd in den derden  oorlog tegen     
,mithradates 7de tweede had weinig      
beduid74 ,nadat ,lucullus1  de befaamde 
lekkerbek1 dezen vorst op de vlucht had 
geslagen naar  ,armeni1 welks koning ook
 over ,syri heerschte1 overwon ,pompejus
 hem bij  den ,eufraat1 veroverde ,syri 
en maakte ,palestina afhankelijk van    
,rome  7#fd74 -- ,toen echter de senaat 

draalde met het goedkeuren van          
,pompejus'  beschikkingen1 sloot deze   
een verbond met ,caesar en huwde diens  
dochter  ,julia4 ,daar met ,caesar reeds
 de rijke ,crassus verbonden was1 zoo   
was er  een driemanschap1 triumviraat1  
ontstaan1 waarnaar het ,romeinsche volk 
zich gemakkelijk voegde4 ,weldra kreeg  
,caesar het bestuur in ,galli1  d4 w4   
,noord-,itali en ,zuid-,oost-,frankrijk2
 ,pompejus koos ,spanje1 maar  bleef    
rustig in ,rome zitten2 ,crassus ging   
naar ,azi4    ,in ,galli betoonde       
,caesar zich een groot veldheer4 ,binnen
 #aj jaren  heeft hij van uit het       
,zuid-,oosten van het tegenwoordig      
,frankrijk alle  ,gallische volksstammen
 onderworpen1 de ,helvetirs naar hun    
land terug1  en de ,germanen1 onder     
,ariovistus den ,gallen te hulp gekomen1
  tengevolge van den slag bij ,vesontio 
7,besanon7 #eh over den ,rijn           
teruggedreven1 zelfs het ,germaansche   
land tusschen ,galli en den             
beneden-,rijn veroverd en in #eb een    

algemeenen opstand der ,gallirs         
gedempt4 ,maar hij vermeed de duistere  
wouden van het oude ,duitschland4  ,zelf
 heeft hij ons zijne veldtochten zeer   
omstandig en fraai beschreven1  gelijk  
ook den volgenden burgeroorlog4      #c4
 ,de overwinningen van ,caesar maakten  
,pompejus ongerust1 die sedert den  dood
 van ,crassus in den strijd tegen de    
,parthen nog angstiger was4 ,met  den   
senaat in ,rome beducht1 dat de dappere 
,caesar met zijn volksaanhang  voor     
hunne heerschappij gevaarlijk kon       
worden1 zonden zij dezen het  bevel1    
zijn leger af te danken en zijn         
proconsulaat ner te leggen4 ,deed  hij  
zulks niet1 dan zou hij voor een vijand 
van 't vaderland verklaard  worden4     
,toen ,caesar dit bevel ontvangen had1  
besloot hij1 zich te  verdedigen4 ,hij  
sprak met zijne soldaten en brak toen op
 naar ,itali4  ,aan de grensrivier van  
,cisalpijnsch ,galli en eigenlijk ,itali
 gekomen1  zeide hij3 ,de teerling zij  
geworpen1 en marcheerde naar ,rome4     

,pompejus  had zich gevleid1 dat hij    
legioenen uit de aarde stampen zou4 ,hij
  vluchtte echter met een aantal        
senaatsleden voor ,caesar naar          
,griekenland4 ,in korten tijd           
beheerschte ,caesar geheel ,itali4      
,hierop  sloeg hij het leger van        
,pompejus in ,spanje en ging toen naar  
,griekenland1 waar hij zijn tegenstander
 bij ,pharsalus in ,thessali  overwon   
7#dh74 ,de geslagene ,pompejus vluchtte 
naar ,egypte1 maar werd  hier1 alvorens 
te landen1 door lieden van den          
,egyptischen koning  vermoord4 ,toen    
,caesar drie dagen later landde1 vernam 
hij met smart  wat er gebeurd was1 en   
strafte de moordenaars van zijn         
ongelukkigen  tegenstander4 ,de         
heerschappij over ,egypte viel aan 's   
konings zuster  ,cleopatra ten deel4    
#d4 ,na ,pompejus' dood had ,caesar nog 
menigen zwaren strijd te bestaan1  daar 
de aanhangers der republiek zich bij die
 van ,pompejus aansloten  en zich ook de
 hulp van buitenlandsche vijanden ten   

nutte maakten4  ,hij zegepraalde echter 
allerwege 7in ,afrika en ,spanje7 en    
kreeg de  heerschappij in ,rome met     
steeds hoogere titels4 ,daar hij het    
volk groote  feesten gaf en zich voor   
elk vriendelijk betoonde1 werd hem op   
allerlei  wijze hulde bewezen4 ,zijn    
geboortedag was een volksfeest2 zijn    
beeld  stond op munten2 zijn naam ter   
eer werd ook een maand ,julius genoemd2 
ook noemde men den nieuwen kalender1    
dien ,caesar liet vervaardigen1 den     
,juliaanschen4 ,de senaat had den       
machtigen heerscher met een gouden      
zetel en het purper vereerd4 ,nu scheen 
niets meer te ontbreken dan de          
koninklijke kroon4 ,en ook deze wilde   
men bewilligen4 ,maar het geschiedde    
anders4 ,een aantal mannen1 verbitterd  
over de verplaatsing der  heerschappij  
van den senaat op n persoon1 zwoeren    
heimelijk samen om  ,caesar te dooden4  
,aan het hoofd stonden ,brutus en       
,cassius4 ,de #ae;de  ,maart #dd werd   
tot ,caesars doodsdag bestemd4 ,er was  

eene zitting beraamd1  die ,caesar      
niettegenstaande alle waarschuwing      
bijwoonde4 ,toen werd hij  door de      
saamgezworenen omringd en nergestooten4 
,door #bc dolksteken  getroffen1 viel   
,caesar aan den voet van een standbeeld 
van ,pompejus dood  ter aarde4          
,caesar was gevallen1 maar zijne        
aanhangers bleven onversaagd4 ,de consul
  ,antonius bewerkte1 dat den vermoorden
 ambtgenoot eene plechtige  begrafenis  
bereid werd4 ,met de grootste pracht    
werd de baar getooid1 die  de           
raadsheeren droegen4 ,voorts hield      
,antonius de lijkrede en stelde de      
verdiensten van ,caesar met zoo groote  
welsprekendheid in het licht1 dat  allen
 tot tranen geroerd werden4 ,hij toonde 
den mantel1 met dolksteken  doorboord1  
en las een testament van ,caesar voor1  
waarin geschreven  stond1 dat elk       
,romeinsch burger een geschenk in geld  
bekomen zou1 en dat  alle tuinen van    
,caesar aan het volk behoorden4 ,toen   
werden de smart en  de toorn algemeen4  

,men liep woedend door de straten en    
stak de huizen  der saamgezworenen in   
brand1 die intusschen gevlucht waren4   
,een nieuwe  burgeroorlog was nabij4    
#ba4 ,octavianus ,augustus4      #a4    
,caesar had den kleinzoon zijner        
zuster#e1 ,octavianus1 tot zijn         
hoofderfgenaam benoemd4 ,deze jongeling 
was juist in ,klein-,azi1 maar  liet    
zich spoedig in ,rome vinden en gedroeg 
zich hier zoo sluw1 dat hij  in korten  
tijd de gunsteling van senaat en volk   
werd4 ,intusschen gedroeg  ,antonius    
zich steeds aanmatigender en            
overmoediger4 ,toen trad ,cicero  op1   
een man van buitengewone redenaarsgaven1
 en donderde tegen ,antonius1  als den  
gevaarlijksten vijand des vaderlands4   
,reeds #bj jaar vroeger had  hij den    
senaat de grootste diensten bewezen door
 't verijdelen der  samenzwering van    
,catilina1 die de heerschappij der      
optimaten wilde  breken4 ,nu rustte hij 
niet1 vr ,antonius beoorloogd werd4 ,dit
  geschiedde1 en ,antonius vluchtte naar

 ,galli1 waar zijn trouwe aanhanger     
,lepidus hem nieuwe troepen toevoerde4  
,beiden rukten daarop  gemeenschappelijk
 tegen ,octavianus op1 die aan de spits 
van 't  ,romeinsche leger stond4 ,bij   
,bologna zou de strijd beginnen4 ,maar  
,octavianus had het anders besloten4    
,hij verzoende zich met ,antonius en    
,lepidus en vereenigde zich met hen1 om 
de oude vrijheid te vernietigen  en het 
,romeinsche rijk te deelen4 ,dit verbond
 wordt het tweede  driemanschap genoemd4
 ,de drie verbondenen trokken naar ,rome
 en begonnen  al hunne vijanden te      
verdelgen4 ,zoo keerden de schrikdagen  
van ,marius  en ,sulla terug4 ,de       
aanzienlijkste en rijkste mannen werden 
vermoord1  op de hoofden der gevluchten 
hooge prijzen gesteld1 de soldaten1  als
 voltrekkers der moordbevelen1 rijk     
beloond4 ,onder de tallooze             
ongelukkigen1 die als offers van de     
heerschzucht der drie mannen vielen1    
was ook ,cicero1 die eenmaal de         
burgerkroon verkregen en den eernaam    

,vader des ,vaderlands gedragen had4 ,de
 wraakzuchtige ,antonius liet hem       
dooden1 ofschoon ,octavianus het        
verhinderen wilde4        #e            
,genealogische tabellen no4 #b4         
,terwijl zulke gruwelen in en om ,rome  
voorvielen1 stonden ,brutus en          
,cassius1 de stadhouders van ,macedoni  
en ,syri1 met hunne legers  gereed voor 
de republiek te strijden1 d4 w4 z4 voor 
het behoud der  senaatsmacht4 ,bij      
,philippi1 in ,macedoni1 kwam het tot   
beslissing4 ,de  aanhangers der oude    
vrijheid streden zoo dapper1 dat hun    
zeker de  overwinning zou ten deel      
gevallen zijn4 ,maar toen ,cassius1 door
 een  valsch bericht misleid1 zich in   
zijn zwaard stortte1 bezweek eindelijk  
ook ,brutus en gaf zich1 gelijk vele    
anderen1 den dood4 ,zoo waren de        
laatste steunen van den vrijstaat       
gebroken1 en ,rome had drie heeren1 van 
welken ieder naar de alleenheerschappij 
streefde4 ,toen de onbeduidende         
,lepidus door zijn leger in ,afrika     

verlaten werd1 verdeelden ,octavianus   
en ,antonius het ,romeinsche rijk2 de   
eerste nam de westelijke1 de laatste  de
 oostelijke landen4      #b4 ,terwijl   
,octavianus1 in ,rome zetelend1 er op   
bedacht was1 ,antonius  spoedig van de  
heerschappij te verdringen1 leefde deze 
zorgeloos aan het  schitterende hof der 
,egyptische koningin ,cleopatra1 schonk 
aan haar en  hare familie een groot     
gedeelte der ,romeinsche provincie in   
,azi weg1 en  verstiet eindelijk zijne  
deugdzame echtgenoote ,octavia1 de      
zuster van  ,octavianus4 ,den slechten  
indruk1 dien zulk eene vermetele        
handelwijze  bij de ,romeinen teweeg    
bracht1 maakte ,octavianus zich ten     
nutte4 ,hij  bewerkte een               
senaatsbesluit1 waarbij ,antonius van   
zijne waardigheid  ontzet1 en aan de    
,egyptische koningin ,cleopatra de      
oorlog verklaard  werd4 ,toen verbond   
,antonius zich met ,cleopatra1 en beiden
 trokken  vereenigd tot den beslissenden
 strijd naar ,griekenland4 ,toen echter 

in  den zeeslag bij kaap ,actium 7west4 
van ,hellas7 de koningin ,cleopatra     
vluchtte #ca1 ging ,antonius met haar   
naar ,egypte terug en verliet zoo  zijn 
leger1 dat na lang dralen tot den       
verwonderden ,octavianus overliep4      
,deze trok door ,syri naar ,egypte en   
sloeg hier ,antonius1 die ook door      
,cleopatra verlaten werd4 ,zij liet hem 
zeggen1 dat zij gestorven was1  en      
bracht hem daardoor zoo in              
vertwijfeling1 dat hij zich zelven      
vermoordde4 ,de arglistige koningin had 
gehoopt1 ,octavianus voor zich te       
winnen4 ,toen dit echter vergeefsch was 
en zij nog vreesde in triomf  naar ,rome
 gevoerd te worden1 gaf zij zich zelf   
den dood1 door -- zoo  verhaalt men --  
eene vergiftige slang aan hare borst te 
zetten4 ,egypte  werd nu eene           
,romeinsche provincie4    ,octavianus   
was na den val van ,antonius            
alleenheerscher van het  monsterachtige 
,romeinsche rijk1 en werd door den      
senaat met de hoogste  titels           

beschonken4 ,men gaf hem den bijnaam    
,augustus1 d4 i4 de  verhevene of       
heilige1 en droeg hem alle macht        
onbeperkt op4 ,octavianus  liet echter  
in schijn de oude waardigheden          
voortbestaan en toonde zich1  door het  
lot van ,caesar gewaarschuwd1 zeer      
ingetogen4 ,toch bezat hij  koninklijk  
aanzien1 en werd naar zijn oudoom ook   
,caesar genoemd1 in 't  ,grieksch       
,kaisar1 van waar ons woord keizer komt4
 ,augustus was inderdaad  de eerste     
keizer2 de republiek1 hoewel hare vormen
 bleven1 was in een  keizerrijk         
veranderd4      #c4 ,onder de regeering 
van ,augustus had ,rome het hoogste     
toppunt zijner  macht bereikt4 ,het     
hoofdland1 ,itali1 was maar een klein   
deel van het  ,romeinsche rijk1 dat zich
 over de drie toen bekende werelddeelen 
uitstrekte1 van de ,atlantische zee tot 
aan den ,eufraat1 van den ,rijn1  den   
,donau en de ,zwarte zee tot aan de     
,afrikaansche en ,arabische  woestijnen4
 ,in dezen wijden omvang lagen de       

schoonste landen der aarde1  o4 a4      
,portugal en ,spanje1 ,galli            
7,frankrijk71 ,itali1 ,griekenland en   
,macedoni1 ,klein-,azi1 ,syri1 ,egypte  
en het ,karthaagsche gebied4 ,op deze   
groote vlakteruimte leefden ongeveer    
#abj millioen menschen1 waarvan de      
helft slaven waren4 ,de grootste steden 
der toenmalige wereld waren  behalve    
,rome nog ,alexandri en ,antiochi4 ,haar
 pracht en rijkdom waren  grootsch4 ,in 
,rome waren #djj kostbare tempels1      
groote marktplaatsen1  prachtige        
schouwburgen en paleizen1 zuilenhallen1 
triomfbogen en  dergelijke4    ,de      
,romeinen1 door de vele burgeroorlogen  
verschrikt1 herademden onder  de        
verstandige regeering van ,augustus4    
,zeer ontwikkelden zich de              
wetenschappen en kunsten1 die vooral    
door ,maecenas1 den vriend en  raadsman 
van ,augustus1 bevorderd werden4 ,de    
groote rijkdom1 die in ,rome            
samenvloeide1 veroorloofde een prachtig 
leven4 ,de weelde van sommige  burgers  

ging boven alle beschrijving4 ,men      
richtte de duurste gastmalen  aan en    
tooide de woningen op de schitterendste 
wijze4 ,het aantal der  slaven was      
ongehoord4 ,benevens de groote pracht   
maakte zich echter ook  eene groote     
zedeloosheid baan4 ,het ontbrak aan ware
 beschaving1 aan  echte menschelijkheid4
      #d4 ,te dier tijde werd echter in 
het ,joodsche land1 waar ,romeinsche    
stadhouders regeerden1 ,jezus1 de       
stichter van 't christendom1 geboren4   
,met deze gebeurtenis1 waarnaar wij den 
tijd berekenen1 opent zich onder  de    
volken een nieuw leven1 dat wij nog     
nauwkeuriger beschouwen zullen4  ,met   
den opkomenden bloei van 't christendom 
valt het optreden der  ,duitschers of   
,germanen samen1 die van nu af met de   
,romeinen om de  wereldheerschappij     
strijden4 ,augustus had zijn stiefzoon  
,drusus met  een groot leger naar       
,duitschland gezonden en hier tot menige
 verovering  den weg laten banen4 ,toen 
de dappere ,drusus plotseling gestorven 

was1  volgde zijn broeder ,tiberius hem 
op1 die meer door list dan door macht   
slaagde4 ,het verst bracht het de       
,romeinsche stadhouder ,varus1 die      
zonder schroom de ,duitsche instellingen
 veranderde en geheel naar  willekeur te
 werk ging4 ,toen dit echter eenige     
jaren geduurd had1  verhief zich de     
vrijheidlievende geest der ,duitschers1 
en een vorst van  hen1 ,armin of        
,herman1 verbrak het ,romeinsche juk4   
,hij overwon ,varus  in het             
,teutoburgerwoud -- #i na ,chr4 -- en   
werd zoo de bevrijder van  ,duitschland4
 ,de tijding daarvan bracht in ,rome de 
grootste verwarring te  weeg4 ,augustus 
riep in vertwijfeling uit3 ,varus1      
,varus1 geef mij mijne  legioenen terug6
 en liep als razend rond4 ,alle         
,duitschers moesten ,rome  verlaten1    
zelfs de ,duitsche lijfwacht des keizers
 werd over de zee  gebracht4 ,de schrik1
 dien eens de ,cimbren en ,teutonen     
verwekt hadden1  was wer gekomen4 ,maar 
weldra bleek het1 dat de ,duitschers in 

de  grootste rust t'huis bleven4        
#e4 ,augustus had in zijn huiselijk     
leven veel ongeluk4 ,zijne dochter      
,julia1 zijn eenig kind1 bezorgde hem   
door haar teugelloos leven veel  kommer4
 ,toen hare beide zonen gestorven waren1
 leidde ,augustus' derde  gemalin1 de   
listige ,livia1 het daarhen1 dat haar   
zoon ,tiberius1 de  bovengenoemde1 een  
slecht mensch1 tot keizer bestemd werd4 
,augustus  stierf in 't jaar #ad onzer  
jaartelling4 ,kort voor zijn dood zou   
hij tot  de omstaande vrienden gezegd   
hebben3 ,applaudisseert1 want ik heb    
mijne  rol goed gespeeld4 ,deze woorden 
geven juist het karakter van den koelen 
man te kennen1 die uit berekening eerst 
wreed1 daarna zachtmoedig1 maar  steeds 
valsch en huichelachtig was4            
,desniettemin werd hij onder de goden   
opgenomen1 en zelfs de laatste          
nakomelingen riepen elken nieuwen keizer
  bij den aanvang zijner regeering toe3 
,regeer gelukkig als ,augustus6         
#bb4 ,verscheidene keizers van 't       

,romeinsche rijk4      #a4 ,tiberius1   
die ,augustus opvolgde1 was een somber1 
hardvochtig en wreed  mensch4 ,hij zond 
,germanicus1 ,drusus' zoon1 tot een     
krijg der wrake  naar ,duitschland1 maar
 kon hier even weinig bereiken als      
,augustus4  ,wantrouwend over het       
aanzien van den dapperen ,germanicus1   
riep hij dezen  uit ,duitschland terug  
en verplaatste hem naar ,syri1 waar hij 
hem  waarschijnlijk liet vergiftigen4   
,de argwaan en de wreedheid van den     
tyran werden door zijne gemalin nog     
vermeerderd1 zoodat hij ontzettend      
woedde1 tot hij eindelijk door den      
overste zijner lijfwacht vermoord  werd4
 ,onder zijne regeering zijn de ,friezen
 opgestaan1 die eerst bijna  #bj jaar   
later onder die van ,claudius wer       
onderdrukt zijn4    ,onder de slechte   
vorsten in de eerste eeuw is ,nero wel  
de  vreeselijkste4 ,hij liet zijn       
stiefbroeder1 zijne vrouw1 ja zijne     
eigene  moeder vermoorden4 ,zijn        
vroegere leermeester1 de beroemde       

,seneca1  werd gedwongen zich zelven te 
dooden4 ,met de schrikkelijkste         
wreedheid  verbond ,nero eene ijdelheid1
 die aan waanzin grensde4 ,hij hield    
zichzelven voor den eersten kunstenaar  
der wereld1 en trok als  harpspeler en  
wagenmenner geheel ,itali en            
,griekenland door om zich te  laten     
huldigen4 ,een groote brand in ,rome zou
 hem aanleiding hebben  gegeven om van  
de tinne van zijn paleis af den brand   
van ,troje te  bezingen4 ,toen zich     
daarop de haat van het volk ontwikkelde1
 schoof hij  de schuld van den brand op 
de christenen1 die in ,rome slechts     
weinig in  aanzien stonden1 en begon de 
eerste christenvervolging4 ,vele        
aanhangers  van ,jezus werden           
gekruisigd1 andere door dieren          
verscheurd1 nog anderen  verbrand4 ,toen
 eindelijk de eene stadhouder na den    
anderen oproerig  werd1 vluchtte de     
laffe tyran op een landgoed1 waar hij   
zich1 om zijne  terechtstelling te      
ontgaan1 door een vrijgelaten slaaf liet

 vermoorden4  ,zijne laatste woorden    
zouden geweest zijn3 ,ach1 welk een     
kunstenaar  verliest de wereld in mij6  
#b4 ,na ,nero volgden in zeer korten    
tijd drie keizers1 waarvan er geen een  
natuurlijken dood stierf4 ,de soldaten1 
die nu gewoonlijk den keizer  aanwezen1 
kregen eerst in ,vespasianus een        
geduchten heerscher1 onder  wien wer    
rust en orde heerschte4 ,van zijne      
oorlogen is ons met name die  met de    
,joden opmerkenswaardig4 ,dit volk was  
reeds dikwijls tegen de  ,romeinen      
opgestaan1 en was telkens eerst na veel 
bloedvergieten wer  onderworpen4 ,in    
,nero's tijd was andermaal een oproer   
ontstaan1 en  ,vespasianus1 die toen nog
 generaal was1 trok tegen ,jeruzalem op1
 om de  stad te belegeren4 ,toen hij    
intusschen tot keizer werd uitgeroepen1 
droeg hij de onderwerping der ,joden aan
 zijn zoon ,titus op4 ,deze  betoonde   
zich een menschenvriend1 en beproefde   
lang de ,joden door  goedheid te winnen4
 ,maar toen dat niets hielp1 zette hij  

de belegering  van ,jeruzalem met       
grooten ijver voort en tastte het eene  
deel der stad  na het andere aan4 ,daar 
zich hier wegens het paaschfeest eene   
groote  menigte menschen bevond1 brak er
 een ontzettende hongersnood uit1  en   
daarop volgden verwoestende ziekten4    
,niettegenstaande dezen                 
verschrikkelijken nood waagde niemand in
 de stad van overgave te  spreken4 ,toen
 ,titus het benedendeel van ,jeruzalem  
stormenderhand genomen  had1 deed hij   
nogmaals eene goedwillige poging1 die   
wer afgewezen werd4  ,daarop veroverde  
hij den burg en den tempel1 waar de     
,joden zich het  hardnekkigst hadden    
gehandhaafd4 ,ofschoon ,titus den tempel
 sparen wilde1  werd dit prachtig gebouw
 toch in de woede van den strijd eene   
prooi der  vlammen4 ,er bleef geen steen
 op den anderen4 ,de groote stad        
,jerusalem  zonk in asch4 ,de inwoners  
werden gedood of tot gevangenen gemaakt4
 ,men  schat het aantal der omgekomen en
 weggesleepte ,joden op meer dan een    

millioen4 ,het ,israelietische volk     
verstrooide zich over den geheelen      
aardbodem4 ,zijne heilige stad bleef    
onder vreemde heerschers4 #gj4      #c4 
,titus regeerde maar twee jaren als     
keizer1 en toonde zich gedurende  dien  
tijd zoo edel en wijs1 dat men zijne    
vroegere gewelddadigheden en            
buitensporigheden geheel vergat4 ,het   
,romeinsche volk noemde hem de  vreugd  
en wellust van het menschelijk geslacht4
 -- ,gedurende de  regeering van ,titus1
 in 't jaar #gi1 had eene groote        
aardbeving plaats  met een hevige       
uitbraak van den vuurspuwenden berg     
,vesuvius 7bij  ,napels74 ,daardoor     
werden de steden ,pompeji1 ,herculanum  
en ,stabiae  bedolven1 zoodat men haar  
spoor niet meer zag4 ,eerst voor #ajj   
jaren  ontdekte men ,herculanum en      
,pompeji wer en begon men langzamerhand 
de  oude steden wer op te graven4 ,toen 
vond men alles nog zoo als het  eenmaal 
begraven was1 slechts was het door de   
heete asch verdroogd of  tot stof       

geworden4 ,in de goed gebleven woningen 
vond men het huisraad1  de boeken1 de   
spijzen op de tafel4 ,geraamten van     
menschen stonden en  zaten in de        
houding1 waarin de dood hen overvallen  
had4    ,na de aardbeving ontstond een  
hongersnood1 die van ziekten vergezeld  
was4 ,een groot gedeelte van ,rome werd 
door een brand verwoest4 ,bij  deze     
ongelukken toonde ,titus zich van de    
welwillendste zijde4 ,den dag1  waarop  
hij niets goeds gedaan had1 hield hij   
voor verloren4 ,hij wilde  ook1 dat     
niemand treurig van zijn troon wegging4 
,hoe jammer toch1 dat  zulk eene goede  
regeering slechts twee jaar duurde6     
,domitianus1 de  broeder van ,titus1    
heerschte als een monster in alle       
ondeugden omtrent  #ae jaar4 ,maar op   
hem volgden gelukkig verscheidene goede 
keizers4      #d4 ,trajanus1 een        
,spanjaard van geboorte1 verwierf zich  
de liefde der  ,romeinen in zoo groote  
mate1 dat men hem den besten noemde1 en 
dat men  nog #bej jaar na zijn' dood den

 nieuwgekozen keizer toeriep3 ,heersch  
gelukkig als ,augustus1 mild als        
,trajanus6 ,overigens mag niet          
onopgemerkt blijven1 dat ook ,trajanus  
de ,christenen vervolgde4 ,zijn         
opvolger ,hadrianus beminde den vrede1  
en bevorderde kunsten en  wetenschappen1
 maar toonde bij groote ijdelheid ook   
wreeden zin4 ,hij  bouwde de stad       
,hadrianopel 7in het tegenwoordige      
,turkij7 en liet ook  ,jerusalem wer    
verrijzen4 ,toen hij echter hier aan den
 ,romeinschen god  ,jupiter liet        
offeren1 werden de ,joden oproerig1 en  
er ontstond een  driejarige strijd1     
waarin ongeveer #ejj1jjj man gedood     
werden4 ,daarbij  werd ,jerusalem       
nogmaals de vernieling ten prooi1 werd  
toen opnieuw  opgebouwd en voor elk     
,israliet gesloten4    ,antoninus1      
genaamd ,pius d4 i4 de vrome1 toonde    
zich gedurende zijne  lange regeering   
7#ach-afa7 een der beste keizers4 ,hij  
vermeed den oorlog1  terwijl hij den    
schoonen grondregel volgde3 ,ik wil     

liever n burger  het leven behouden1 dan
 duizend vijanden dooden4 ,hij          
verbreidde overal  geluk en zegen1 en   
was zoo geacht1 dat de verwijderdste    
volken hem als  hun scheidsrechter      
kozen4 ,eeuwen lang bleef zijn aandenken
 bij het volk  in gedachtenis4          
,verscheidene latere keizers voegden    
zich zijn naam toe1  om zich bemind te  
maken4 ,zijn pleegzoon ,marcus          
,aurelius1 ook ,antoninus  genaamd1     
regeerde in denzelfden geest 7#afa-ahj74
 ,hij kreeg den bijnaam  philosoof d4 i4
 wijsgeer#f1 daar hij door eigene       
beschouwingen het  rechte inzicht over  
het leven in zijne menigvuldige         
betrekkingen zocht  te verkrijgen en te 
verbreiden4 ,ook onder dezen edelen     
keizer ontstond  echter helaas eene     
christenvervolging4 ,daarenboven werd de
 regeering van  ,marcus ,aurelius door  
den grooten krijg tegen de ,markomannen1
 een  ,duitschen volkenbond in het      
tegenwoordige ,bohemen1 zeer verontrust4
  ,veertien jaar lang streden de        

,romeinen tegen de geduchte vijanden1 en
  aan het einde daarvan zag men den     
vrede nog niet verzekerd4 ,marcus       
,aurelius stierf te ,vindobona1 het     
tegenwoordige ,weenen4        #f ,na de 
zeven wijzen van ,griekenland 7blz4     
#cf71 die allen      gelijktijdig       
leefden1 #fjj v4 ,c41 was dit woord     
ontstaan1      beteekenende vriend van1 
zoeker of strever naar wijsheid4        
,pythagoras te ,croton had het woord    
philosophos in plaats van      sophos   
7wijze7 gesteld4    ,op de glorierijke  
regeering der beide edele ,antonijnen1  
volgde een tijd  van verval4 ,commodus1 
de dwaze zoon van den wijzen ,marcus    
,aurelius1  regeerde zoo slecht1 dat hij
 vermoord werd4 ,de meeste ,romeinsche  
keizers  van 't jaar #ahj af waren      
boosaardige lieden1 die oneindig veel   
jammer  over de menschheid brachten4    
,van hen heerschten er tot het jaar #cjj
 niet  minder dan #cf1 van welken er #bg
 vermoord werden en drie in den krijg   
vielen4 ,het leger stelde naar          

welgevallen keizers aan en af en doodde 
de weinige beteren1 die de poging       
waagden1 de vervallen discipline te     
herstellen4 ,bij deze                   
soldatenheerschappij ging het rijk met  
snelle  schreden zijn ondergang te      
gemoet1 te meer daar behalve            
bovengenoemden  zich nog verschillende  
andere bonden onder de ,germaansche     
stammen  gevormd hadden ter verdediging 
tegen en ter bestoking van het          
,romeinsche  rijk4 ,zoo moest keizer    
,aurelianus het door ,trajanus veroverde
 ,daci  7#bge7 aan de ,west-,gothen     
afstaan1 een der weinige onder de       
,germaansche  stammen1 die toen reeds   
het christendom aangenomen hadden4      
,hunne  voorouders hadden reeds eeuwen  
vr onze jaartelling benoorden de ,zwarte
  zee gewoond en hadden daar een        
belangrijken stoot van de ,grieksche    
7blz4  #cb7 beschaving ondervonden4 ,zoo
 waren zij andere verwante stammen in   
ontwikkeling ver vooruit1 blijkbaar o4  
a4 uit hunne taal1 die ons bekend  is   

uit eene bijbeloverzetting van hun      
bisschop ,ulfilas4          #bc4        
,constantijn1 de eerste ,christenkeizer4
      #a4 ,door keizer ,diocletianus    
7#cjj71 die een energiek man was1 had   
het  ,romeinsche rijk eene nieuwe       
inrichting van 't bestuur gekregen4     
,daar hij  inzag1 dat n enkel vorst het 
zoo uitgebreide landgebied niet goed    
beheerschen kon1 benoemde hij           
mederegenten1 van welken er een in      
,trier  woonde en ,constantius heette4  
,deze man was wijs en toonde zich den   
christenen genegen4 ,zijn zoon          
,constantijn was zulks nog meer4 ,even  
na  den dood van ,diocletianus in 't    
,oosten1 volgde ,constantijn zijn vader 
op in ,trier1 en binnen eenige jaren had
 deze al zijne mederegenten  overwonnen 
en zich dus tot alleenheerscher in het  
geheele groote rijk  opgewerkt 7#cbc74  
,hij begunstigde het christendom op in  
't oog loopende  wijze4 ,inderdaad dacht
 hij in 't begin slechts daaraan1 dat de
  christenen hem in den strijd tegen de 

medekeizers krachtig konden             
ondersteunen4 ,ook bleef hij nog heiden 
en was zelf heidensch  opperpriester4   
,daarentegen spreidde zijne moeder      
,helena een grooten  ijver voor de      
nieuwe leer ten toon4 ,zij liet in      
,palestina de plaatsen1  die den        
christenen heilig waren1 wer opzoeken en
 met prachtige tempels  tooien4 ,het    
christendom was van een vervolgden      
godsdienst tot een  heerschenden        
geworden4 ,hoewel altijd nog heiden1    
beheerschte ,constantijn  toch de       
kerkelijke aangelegenheden der          
christenen1 en schreef ook  de eerste   
algemeene kerkvergadering voor1 die in  
#cbe te ,nicaea in  ,klein-,azi plaats  
vond en aan vele twisten een einde      
maakte4 ,eene  belangrijke daad van     
,constantijn was de stichting eener     
nieuwe  hoofdstad4 ,hij verplaatste     
zijne residentie naar ,byzantium 7blz4  
#cb71  dat hij ,nieuw-,rome noemde1 maar
 later den naam ,constantinopolis of    
,constantinopel1 d4 i4                  

,constantijnsstad1 kreeg4 ,de           
uitstekende ligging  dezer nieuwe       
hoofdstad lokte eene groote bevolking4  
,toen ook de  kunstschatten van ,azi1   
,griekenland en ,itali aan              
,konstantinopel  toevloeiden1 zonk het  
oude ,rome altijd meer in vergelijking  
met het  nieuwe4    ,constantijn had    
zijn' doop uitgesteld tot tegen zijn    
naderend  levenseinde1 daar hij meende1 
dat deze alle vooraf begane zonden      
afwiesch4 ,toen hij1 #fe jaren oud1 in  
eene zware ziekte verviel1 liet  hij    
zich eindelijk doopen1 en stierf toen   
weinige dagen daarna 7#ccg74      #b4   
,de wreedheid1 die ,constantijn tegen   
zijne naaste verwanten geoefend  had1   
had zich op zijn zoon ,constantius      
overgedragen4 ,deze liet zijne          
medervende broeders en neven met andere 
bloedverwanten uit den weg  ruimen en   
wierp zich op als alleenheerscher4 ,dat 
hij1 de eerste keizer1  die christelijk 
opgevoed was1 eene vervolging der       
heidenen verordende1  mag niet onvermeld

 blijven4 ,toen hij zich in zijne       
slechte regeering  niet meer alleen     
handhaven kon1 riep hij zijn neef       
,julianus1 die in  ,athene was1 tot zich
 en droeg hem weldra de heerschappij in 
,galli over4    ,julianus1 een beschaafd
 en dapper man1 werkte in ,galli gelijk 
eenmaal  ,caesar1 herstelde overal rust 
en orde en verwierf zich de liefde van  
leger en volk4 ,daarop ijverzuchtig1    
verlangde ,constantius1 dat ,julianus   
hem de beste troepen zou uitleveren4    
,toen begreep deze1 wat hem te  wachten 
stond1 en ras besloten1 rukte hij met   
zijne soldaten1 die hem in  ,parijs tot 
keizer kozen1 tegen ,constantius op1 die
 echter reeds vr den  strijd stierf4 ,nu
 was ,julianus alleen keizer en toonde  
zich gedurende  zijne korte regeering1  
die slechts #bj maanden duurde1 zeer    
werkzaam1  spaarzaam en rein van zeden4 
,daar hij van christelijke leeraars veel
  geleden en in 't algemeen geen goed   
begrip van den nieuwen godsdienst       
gekregen had1 keerde hij zich tot het   

heidendom1 tengevolge waarvan hij  de   
afvallige genoemd werd4 ,toch moet      
opgemerkt worden1 dat ,julianus  geen   
vervolging der christenen duldde1 en dat
 hij steeds met goedheid en             
verschooning te werk ging4 ,in een      
oorlog tegen de ,perzen viel hij1 door  
een pijl getroffen1 #cb jaar oud4 --    
#cfc4          #bd4 ,de volksverhuizing4
 -- #cge4      #a4 ,onder de opvolgers  
van keizer ,julianus ontstond de groote 
volksverhuizing1 die haar uitgangspunt  
in 't binnenste van ,azi had en  zich   
door ,europa1 ja zelfs tot ,afrika      
uitstrekte4 ,reeds sedert langen  tijd  
waren de volken aan de grenzen van het  
,chineesche rijk in beweging  geraakt4  
,de ,chineezen zelf hadden zich van de  
oudheid af zeer afgesloten  gehouden1   
weshalve zij ook tegen hunne noordelijke
 naburen een  monsterachtigen muur      
oprichtten4 ,daardoor bleven zij1       
ofschoon zij in  nijverheid en kunsten  
zeer bekwaam zijn1 altijd op een        
eenzijdig en  beperkt standpunt1 tot zij

 eindelijk het verkeer met vreemde      
volken niet  meer uitsluiten konden en  
zoo voor den algemeenen voortgang der   
beschaving gewonnen werden4    ,in het  
noorden van ,china leefden de ,hunnen1  
een barbaarsch  herdersvolk1 dat overal 
vrees teweegbracht4 ,de lieden waren    
klein en  dik1 met breede schouders en  
groot hoofd4 ,zij kleedden zich in      
dierenvellen en leefden geheel in de    
vrije natuur4 ,huizen meden zij als     
graven4 ,dag en nacht zaten zij op hunne
 leelijke paarden1 die echter  het      
loopen zeer lang volhielden4 ,zij       
leefden van de wortels van wilde        
kruiden1 of van rauw vleesch1 dat zij   
door rijden zacht maakten4 ,oorlog  was 
hun grootste lust4    ,toen zij in #cge 
hunne steppenlanden verlieten en in     
,europa verschenen1  stieten zij op     
,germaansche volken1 eerst op de        
,alanen1 die tusschen de  ,wolga en den 
,don woonden4 ,daar dezen zich tegen de 
wilde horden niet  verdedigen konden1   
sloten zij zich bij hen aan en trokken  

me tegen de  ,gothen1 die de landen     
tusschen de ,zwarte zee en de oevers van
 den  ,weichsel tot aan de ,oostzee     
bezaten1 en zich in ,oost- en           
,west-,gothen  onderscheidden4 ,de      
,oostgothen1 eerst opgejaagd1 wierpen   
zich op de  ,westgothen1 en dezen       
wendden zich tot ,valens1 den bestuurder
 der  oostelijke provincin van 't       
,romeinsche rijk1 die hun woonplaatsen  
binnen den ,donau toestond4 ,toen zij   
echter tijdens een hongersnood door  de 
keizerlijke beambten slecht behandeld   
werden1 verhieven zij zich tot  een     
vreeselijken kamp1 waarin ook ,valens   
viel1 bij ,hadrianopel #cgh4  ,reeds    
stonden de zegevierende ,westgothen     
onder de muren van  ,constantinopel en  
dreigden met schrikkelijke verwoesting4 
,toen kwam de  nieuw gekozen keizer     
,theodosius ijlings aanzetten en        
bemiddelde den  vrede4 ,de ,gothen      
kregen ,thraci1 in 't oosten van        
,turkije1 en verbonden  zich daarvoor1  
den keizer #dj4jjj man hulptroepen te   

leveren4 ,van nu af  dienden altijd     
,gothen1 grootendeels onder eigene      
bevelhebbers1 in het  ,romeinsche leger1
 en kregen zelfs de aanzienlijkste      
plaatsen4    ,kort vr zijn dood1 in het 
jaar #cie1 deelde ,theodosius het       
,romeinsche  rijk tusschen zijne beide  
zonen ,honorius en ,arcadius1 zoodat de 
eerste de westelijke provincin met de   
hoofdstad ,rome1 de ander  de oostelijke
 met ,constantinopel kreeg4 ,van nu aan 
was er een  ,west-,romeinsch of         
,latijnsch en een ,oost-,romeinsch of   
,grieksch of  ,byzantijnsch keizerrijk4 
,daar de beide keizers nog zeer jong    
waren1  heerschten in hunne plaats      
ministers1 die elkander echter          
wederkeerig  haatten en bestreden4      
,daardoor werd de wanorde in het rijk   
nog grooter4  ,het kwam eindelijk zoo   
ver1 dat het hof te ,constantinopel den 
krijgshaftigen koning der ,westgothen1  
,alarik1 tot een inval in ,itali        
aanspoorde4 ,dat was het begin van het  
einde der ,romeinsche heerlijkheid4     

#b4 ,alarik trok -- omstreeks #djj --   
aan het hoofd zijner ,gothen            
verwoestend door ,griekenland en van    
daar naar ,itali4 ,in dezen  algemeenen 
nood vermanden zich de ,romeinen onder  
leiding van ,stilico  tot een ernstigen 
tegenstand4 ,alarik trok zich naar      
,illyri terug4 ,zijn  inval in 't       
,romeinsche rijk had echter in geheel   
,europa het grootste  opzien gebaard en 
andere volken tot dergelijke tochten    
aangemoedigd4  ,de dappere ,stilico     
beschermde nog het rijk4 ,maar toen hij 
door zijn  wantrouwenden keizer1 met    
wiens dochter hij gehuwd was1 ter dood  
gebracht werd1 verscheen ,alarik wer en 
sloeg zijne legerplaats op in  't       
gezicht van ,rome4 ,de groote stad1 die 
sedert ,hannibals tijden geen  vijand   
voor hare poorten gezien had1 sidderde  
voor de ,duitsche  legerscharen en vroeg
 om vredesonderhandelingen4 ,alarik     
eischte eerst al  het goud en zilver der
 stad2 maar later liet hij zich met     
#ejjj pond goud  en #cjjjj pond zilver  

tevreden stellen4    ,keizer ,honorius1 
die gevlucht was1 wilde het verdrag1 dat
 de ,romeinen  met ,alarik gesloten     
hadden1 niet laten gelden4 ,toen keerde 
deze naar  ,rome terug en stelde een    
anderen keizer aan4 ,maar later         
onderhandelde  ,alarik wer met          
,honorius1 en eischte bijzonder1 dat    
zijn volk vaste  woonplaatsen zouden    
worden ingeruimd4 ,toen dit vergeefsch  
was1 trok  ,alarik ten derden male tegen
 ,rome op4 ,hij nam de stad             
stormenderhand en  liet haar zijn volk  
ter plundering over4 ,het was in het    
jaar #daj1  ongeveer #hjj jaar na de    
eerste verwoesting van ,rome door de    
,gallirs1  en de trotsche stad1 waar    
sedert #ajjj jaar ongehoorde schatten   
samengebracht waren1 viel nu als buit in
 de macht van een barbaarsch  volk4     
,maar gedurende hunne driedaagsche      
plundering gingen de ,gothen zeer       
verschoonend te werk1 zoodat zij zich   
zeer gunstig onderscheidden van de      
,romeinen1 die eenmaal in ,karthago zoo 

vreeselijk huisgehouden hadden4         
,alarik bleef maar weinige dagen in     
,rome4 ,zijn plan was1 eerst ,sicili te 
veroveren en dan naar ,afrika te gaan4  
,toen overviel hem plotseling de  dood  
te ,cosenza in beneden-,itali4 ,de      
treurende ,gothen hielden een zeer      
plechtige begrafenis4 ,zij leidden de   
rivier ,busento af1 begroeven in  haar  
bedding ,alarik met groote eerbewijzen1 
en lieten toen het water  zijn vorigen  
loop wer1 opdat niemand de plaats zou   
vinden1 waar de  groote held der ,gothen
 zijne rust gevonden had4      #c4 ,tot 
opvolger van ,alarik werd zijn zwager1  
,athaulf of ,adolf1  gekozen4 ,deze     
verzoende zich met keizer ,honorius1    
huwde diens zuster en  verliet met de   
,gothen het verwoeste ,itali1 om naar   
,frankrijk en ,spanje  te trekken4 ,in  
beide landen aan deze en gene zijde der 
,pyrenaen  ontstond een west-,gothisch  
rijk1 dat tot groote macht geraakte4    
,de oorlogen in ,itali hadden de        
,romeinen gedwongen1 hunne troepen uit  

de  provincin terug te roepen4 ,daardoor
 ging het eene land na het andere       
verloren en wel meestal aan ,duitsche   
volkeren4 ,de ,vandalen trokken van  het
 ,reuzengebergte door ,duitschland en   
,galli naar ,spanje1 en eindelijk  onder
 hun koning ,geiserik naar ,afrika1 waar
 zij een groot rijk met  de hoofdstad   
,karthago stichtten1 #dbi4 ,de          
,bourgondirs hadden zich  intusschen aan
 den boven-,rijn nergezet en bezaten een
 tijd lang de stad  ,worms4 ,het        
noordwestelijk ,galli werd door de      
,franken ingenomen en  naar hen         
,frankrijk genoemd4 ,reeds ten tijde van
 ,julianus den afvallige  hadden zij    
zich aan den beneden-,rijn gevestigd1 nu
 breidden zij zich van  daar uit tot aan
 de ,loire en vestigden een aantal      
kleine rijken4 ,doornik  was een hunner 
hoofdzetels1 later ook ,soissons4 ,ook  
,brittanni werd  door ,duitsche volken1 
de ,angelen1 ,saksen1 en ,jutten1 in    
bezit  genomen4 ,het veroverde land     
kreeg den naam ,angelland of ,engeland4 

,terwijl zoo het eene deel na het andere
 van het ,romeinsche rijk  afgescheurd  
werd1 kwamen de ,hunnen1 die            
middelerwijl tusschen ,wolga en  ,donau 
gehuisd hadden1 met de oude en nieuwe   
bewoners der ,romeinsche  provincin in  
altijd nadere beroering en brachten een 
groot gevaar voor  allen4      #d4 ,de  
,hunnen waren omstreeks het jaar #dej   
door hun stouten aanvoerder  ,attila of 
,etzel tot een groot geheel vereenigd en
 daardoor tot een  machtig krijgsvolk   
verheven4 ,attila was klein van         
gestalte1 maar  ijzervast in lichaams-  
en wilskracht4 ,als hij de kleine       
fonkelende oogen  rolde1 overviel ook   
den dappersten een siddering4 ,zijn     
hoofdlegerplaats  was in ,hongarij1 waar
 hij in een houten tent de vreemde      
gezanten  ontving4    ,hij werd niet    
anders genoemd dan ,godegisel1 d4 i4    
geesel ,gods tot  tuchtiging der wereld4
 ,voor dezen geesel beefden de volkeren 
allerwege4  ,eerst keerde ,attila zijn  
zwaard tegen de oostelijke provincin en 

plunderde ze op schrikkelijke wijze4 ,de
 keizer te ,constantinopel  sidderde en 
verbond zich1 hem eene jaarlijksche     
schatting van #bjjj pond  goud te       
betalen4 ,nu keerde ,attila zijn zwaard 
tegen het westen4 ,in den  winter van   
het jaar #dej brak de ,hunnenheld aan   
het hoofd van een half  millioen        
strijders uit zijne legerplaats in      
,hongarije op en trok1 alles            
verwoestend1 naar den ,rijn4 ,hier      
traden hem de ,bourgondirs te gemoet2   
zij bezweken echter voor de talrijke    
horden4 ,even weinig vermochten de      
,franken en andere ,duitsche volken een 
grooten tegenstand te bieden4  ,de      
schoonste steden1 die reeds door de     
,romeinen gesticht waren1 als  ,spiers1 
,worms1 ,mainz1 ,straatsburg1 werden met
 den grond gelijk gemaakt4  ,het sterke 
,metz viel na een korten tegenstand in  
handen der ruwe  overwinnaars4 ,trier   
werd voor de vijfde maal verwoest4      
,reeds stonden  de ,hunnen voor         
,orleans4 ,toen kwam er hulp4    ,de    

,romeinsche veldheer ,atius had zich met
 ,theodorik1 koning der  ,westgothen1   
verbonden en verscheidene ,duitsche     
volkeren te hulp  geroepen4 ,dit        
vereenigde leger trad ,attila stout te  
gemoet4 ,op de  ,catalaunische velden   
aan de ,marne1 bij het tegenwoordige    
,chalons1  begon de volkenslag1 waarin  
,attila voor het eerst geslagen werd4   
,omtrent  #bjjjjj menschen waren        
gevallen4 ,de vorst der ,hunnen trok    
naar ,hongarij  terug4    ,reeds in het 
volgende jaar had ,attila evenwel een   
nieuw leger bijeen4  ,daardoor stout    
gemaakt1 eischte hij herhaaldelijk de   
hand van ,honoria1  de zuster van keizer
 ,valentinianus ,,iii4 ,toen deze hem   
geweigerd werd1  viel hij in ,itali4    
,hij veroverde en verwoestte de         
belangrijke  handelsstad ,aquileja aan  
de ,adriatische golf4 ,hare bewoners    
vluchtten1  gelijk de ,tyrirs1 op de    
vele kleine eilanden der zee en         
stichtten daar  het later zoo beroemde  
,veneti4 ,intusschen verwoestte ,attila 

de steden  ,verona1 ,milaan en vele     
andere1 en trok naar ,rome4 ,de beangste
 hoofdstad  vroeg een wapenstilstand1   
terwijl zij een gezantschap met den     
bisschop  ,leo aan het hoofd naar       
,attila zond4 ,deze liet zich door de   
betaling  eener geldsom tot den aftocht 
bewegen1 en keerde met zijne horden naar
  ,hongarij terug4 ,het was zijn laatste
 legertocht1 want hij stierf reeds  in  
't jaar #dec4    ,de dood van ,attila   
bevrijdde de wereld van een vreeselijken
 geesel4 ,de  zonen van den stouten     
hoofdman konden de macht der ,hunnen    
niet staande  houden4 ,de onderworpene  
volken maakten zich onafhankelijk en    
tastten  ook hunne oude onderdrukkers   
aan1 die zich eindelijk aan de ,wolga   
terugtrokken en onder andere volken     
verloren4 ,in hunne plaats zetten  zich 
in ,hongarij de ,oostgothen en          
,langobarden ner1 die echter spoedig    
naar ,itali opbraken en hier nieuwe     
rijken stichtten4 ,daarme had de        
volksverhuizing haar einde bereikt4     

#be4 ,ondergang van het                 
,west-,romeinsche rijk4 -- #dgf4        
#a4 ,het ,west-,romeinsche rijk bestond 
bijna slechts nog uit ,itali1 en  ook   
dit land ijlde met snelle schreden zijn 
ondergang te gemoet4 ,de  wantrouwende  
keizer ,valentinianus vermoordde den    
overwinnaar der ,hunnen  ,atius1 den    
laatsten steun van 't keizerrijk4       
,daarop werd ,valentinianus  op         
aansporing van den bevelhebber ,maximus 
vermoord1 die nu zelf den  troon besteeg
 en de keizerin-weduwe ,eudoxia dwong1  
zijne gemalin te  worden4 ,deze wreekte 
zich1 zoo het heet1 daardoor1 dat zij   
heimelijk  den ,vandalenkoning ,geiserik
 uit ,afrika riep4 ,in allerijl         
verscheen  de ,karthager met zijne vloot
 en trok met het gelande leger naar     
,rome4  ,de vluchtende ,maximus werd    
door het volk gesteenigd en in den      
,tiber  geworpen4 ,niemand waagde tegen 
de ,vandalen te strijden4 ,toen deed de 
bisschop ,leo eene bedevaart tot        
,geiserik en verzocht1 de ongelukkige   

stad voor vuur en zwaard te sparen4 ,de 
,vandaal beloofde het en hield  woord   
zoo goed hij kon4    ,het was op den    
#besten ,juni #dee1 dat ,geiserik zijn  
intocht in ,rome  hield4 ,hij duldde    
brand noch moord2 maar veertien dagen   
lang duurde  de plundering4 ,alle       
kunstschatten en kostbaarheden1 die     
sedert de  vernieling door ,alarik nog  
voorhanden waren1 werden een buit der   
ruwe  ,vandalen4 ,zij sleepten bovendien
 nog verscheidene duizenden ongelukkige 
,romeinen1 o4 a4 de keizerin en hare    
beide dochters1 als gevangenen weg4     
,karthago had na zes eeuwen zijne       
wrekers naar de ,tiberstad gezonden4    
,maar zelfs de ,vandalen gingen hier    
minder wreed te werk1 dan eens de       
,romeinen in ,karthago4      #b4 ,na    
deze geduchte nederlaag van ,rome       
heerschten hier in de korte  tijdruimte 
van #bj jaren nog #i keizers1 die door  
de bevelhebbers der  ,duitsche troepen  
aangesteld en afgezet werden4 ,de       
schepter ging van hand  tot hand1 tot   

eindelijk ,odoaker1 een ,duitsch        
legeraanvoerder1 aan het  oude rijk een 
einde maakte4 ,hij voerde de ,herulers  
en ,rugirs aan1  die eertijds in        
,pommeren woonden1 en eischte voor de   
veeljarige diensten  zijner troepen een 
gedeelte van den grondeigendom4 ,toen   
dat geweigerd  werd1 verdreef hij den   
laatsten ,romeinschen keizer ,romulus   
7,augustulus  of de kleine ,augustus    
bijgenaamd1 omdat hij pas #ae jaar oud  
was7 en  noemde zich zelven koning van  
,itali4 ,den jongen ,romulus werd het   
leven geschonken en een slot met een    
jaarlijksch inkomen bewilligd4          
,daarentegen moest de vader van den     
laatsten keizer1 de eergierige  veldheer
 ,orestes1 het leven laten4    ,zoo werd
 in het jaar #dgf na ,chr4 het          
,romeinsche rijk vernietigd1 dat        
volgens zijne eigene tijdrekening meer  
dan #ab eeuwen bestaan had4 ,het        
,oost-,romeinsche of ,grieksche rijk    
bestond na den ondergang van het        
,west-,romeinsche nog ongeveer #ajjj    

jaren1 tot #adec4 ,in dat jaar werd het1
  na vele voorafgegane verwarringen     
inwendig en aanvallen van buiten1 door  
de ,turken onderworpen4    ,met den val 
van ,rome in het jaar #dgf sluit de oude
 geschiedenis4 ,in  de plaats der       
ontaarde ,romeinen traden nu de ruwe1   
maar onbedorvene  volksstammen der      
,germanen of ,duitschers1 en stichtten  
op de puinhoopen  van 't ,romeinsche    
rijk nieuwe zelfstandige staten met     
eigene wetten1  gebruiken en talen4     
,,inhoud4        ,hoofdst4              
,bladz4     #a4 ,inleiding              
#c4     #b4 ,de ,egyptenaren            
#f4     #c4 ,kores en de ,perzen        
#ac4     #d4 ,de ,phoenicirs            
#ba4     #e4 ,de ,grieken               
#bf4     #f4 ,de tocht naar ,troje --   
#abjj v4 ,c4               #bh4     #g4 
,lycurgus en de ,spartanen -- #hhh      
#cb4     #h4 ,solon en de ,atheners     
#cd4     #i4 ,de ,perzische oorlogen    
#cg4    #aj4 ,pericles -- #ddd          
#de4    #aa4 ,alcibiades                

#ej4    #ab4 ,socrates -- #djj          
#eb4    #ac4 ,epaminondas en ,pelopidas 
#eg4    #ad4 ,alexander van ,macedoni   
#ei4    #ae4 ,de oude ,romeinen         
#ff4    #af4 ,pyrrhus en ,fabricius     
#gj4    #ag4 ,de ,punische oorlogen --  
#bfd-adf                 #gc4    #ah4   
,de ,gracchen                           
#gi4    #ai4 ,marius en ,sulla          
#hb4    #bj4 ,julius ,caesar -- #dd     
#hd4    #ba4 ,octavianus ,augustus      
#hi4    #bb4 ,verscheidene ,keizers van 
't ,romeinsche rijk     #ie4    #bc4    
,constantijn de ,groote -- #cbc n4 ,c4  
#ajj4    #bd4 ,de volksverhuizing --    
#cge                      #ajb4    #be4 
,ondergang van 't ,west-,romeinsche rijk
          #aji4          ,,inhoud ,,van 
,,het ,,tweede ,,deel4    ,middeleeuwen4
      ,de oude ,duitschers of ,germanen4
 ,herman -- #i4 ,theoderik -- #ejj4 ,de 
,nevelingen4 ,mohammed -- #fbb4         
,bonifacius -- #gee4 ,karel van ,franken
 of de  ,groote -- #hjj4 ,alfred van    
,engeland -- #ijj4 ,de eerste ,duitsche 

koningen4  ,otto ,i1 #icf-igc4 ,hendrik 
,,iv en ,gregorius ,,vii -- #ajgg4 ,de  
eerste  kruistocht -- #ajii4 ,frederik  
,i ,barbarossa -- #aaij4 ,frederik ,,ii 
-- #abej4  ,de ridderstand4 ,de         
burgerstand4 ,rudolf van ,habsburg --   
#abgc4 ,het  ,zwitsersch bondgenootschap
 -- #acjj4 ,verscheidene keizers van het
  ,duitsche rijk4 ,huss -- #adae4 ,de   
maagd van ,orleans -- #adbi4 ,ondergang 
v4 h4 ,oost-,romeinsche rijk -- #adec4  
,gutenberg -- #adef4 ,columbus -- #adib4
  ,einde der middeleeuwen4      ,hand   
,symbool ,deze ,algemeene ,geschiedenis 
zal in #d deeltjes compleet  zijn1      
,oudheid1 ,middeleeuwen1 ,nieuwe ,tijd1 
,de jongste ,eeuw4    ,prijs f #b1bj    
voor het geheel4          ,opmerkingen  
van de bewerker      ,voor de txt-versie
 van dit boek is cursief aangegeven met 
cursief1 vet  met vet en gespatieerd met
 gespatieerd4 ,klein kapitaal is        
veranderd  in hoofdletters4 ,de         
voetnoten zijn verplaatst naar tussen de
 alinea's4    ,op de kaft aan de        

voorzijde was een woord onleesbaar1 hier
 is  keerzijde ingevuld 7de inhoud van  
het #b;e deeltje 7,middeleeuwen7 op  de 
keerzijde74    ,leestekens zijn         
stilzwijgend gecorrigeerd4 ,verder zijn 
de volgende  correcties aangebracht1 op 
bladzij      #ag antwoorde in antwoordde
 7,solon antwoordde7    #ai #c4         
toegevoegd4 7#c4 ,kores'                
veroveringstochten7    #cj              
verwonderderden in verwonderden 7en     
verwonderden zich niet       weinig7    
#ca overgebleven in overgeblevenen      
7dwaalden de overgeblevenen in          
verwarring7    #dc vehaalt in verhaalt  
7zoo verhaalt men1 gelukte7    #dg      
meersterwerk in meesterwerk 7een        
uitgelezen meesterwerk der oude         
bouwkunst7    #fj menscheid in          
menschheid 7is voor de menschheid een   
groote zegen7    #ga det in dat 7en     
zorgde1 dat ,fabricius vlak7    #ge #c4 
toegevoegd 7#c4 ,na den val der stad7   
#gh #e4 toegevoegd 7#e4 ,even vrdat dit7
    #hh met toegevoegd 7den machtigen   

heerser met een gouden zetel7    #ig    
onstond in ontstond 7,na de aardbeving  
ontstond een hongersnood7    #ii onstond
 in ontstond 7dezen edelen keizer       
ontstond echter7    #ajh stichten in    
stichtten 7en stichtten daar het latere7
    achterkant3 ,gesehiedenis in        
,geschiedenis 7,deze ,algemeene         
,geschiedenis zal74    ,overigens is de 
originele tekst onveranderd overgenomen1
 met inbegrip van  inconsequente        
spelling4