----------------------------------------
------------------------                
,,opmerkingen ,,van ,,de ,,bewerker3    
,de tekst in dit bestand wordt          
weergegeven in de originele1            
verouderde spelling4 ,er is geen poging 
gedaan de tekst te                      
moderniseren4                           
,bladzijde-nummering is verwijderd4     
,afgebroken woorden aan het      einde  
van de regel zijn stilzwijgend hersteld4
  ,de voetnoot        is verplaatst naar
 het eind van het gedicht4              
,de in het origineel als cursieve tekst 
is weergegeven als          cursief4    
,uitgespatieerde tekst is weergegeven   
als                uitgespatieerd2 vette
 tekst als vet4                         
,overduidelijke druk- en spelfouten in  
het origineel zijn                      
gecorrigeerd4 ,variaties in spelling    
zijn behouden4                          
,aan het eind van het boek volgt een    
overzicht van de                        
aangebrachte correcties4                

----------------------------------------
------------------------                
,,wat ,,is ,,het                        
,dat eene ,zondaar zaligmaakt8          
,zamenspraak tusschen een               
,kappersknecht1                         
,methodisten predikant en den ,heer     
,easterman                              
,,met ,,een                             
,,antwoord ,,op ,,die ,,gewichtige      
,,vraag                           van   
den ,wel,eerw4 ,heer                    
,j4 ,c4 ,,philpot1           waarin de  
leer onzer dagen in hare velerlei       
gedaanten1            en daartegen over 
die van vrije1 souvereine genade        
in het klaarste licht wordt geplaatst en
 de laatste            van de           
beschuldiging van antinomianisme        
gezuiverd4                      ,naar   
den derden ,engelschen druk4            
,vertaald door ,w4 ,rs4                 
,met een voorwoord van den vertaler1    
bevattende                   zijn       
bijzonder doel met de uitgave4          

,l4 ,,dorsman4--,,rotterdam4            
,,voorwoord4   ,sedert het ,god behaagd 
heeft1 nu ongeveer #a jaar geleden1     
licht in mijne ziel te doen opgaan1 om  
de waarheid te verstaan naar de meening 
des ,h4 ,geestes1 sedert ik de kracht   
der waarheid1 die naar de godzaligheid  
is1 in mijn hart heb mogen gevoelen1 is 
het mij zonneklaar geworden1 dat men bij
 eene verstandelijke beschouwing1 min of
 meer letterkennis en toestemming of    
belijdenis der waarheid1 een groot      
figuur kan maken in de belijdende       
gemeente en desniettemin ledig kan zijn 
van alle ware zelf- en ,godskennis en   
met al zijn ingebeeld verstand en zijne 
gaven1 als een zelfbedrieger kan        
verloren gaan2 ja1 het werd mij         
duidelijk1 dat men alles wat men heeft1 
zelfs zijn leven1 voor de waarheid kan  
opofferen1 zonder den persoon van       
,christus deelachtig te zijn1 buiten    
wiens openbaring in de ziel1 men geen   
leven heeft in zichzelf4  ,wat mij      
betreft1 ik heb mij moeten verbazen over

 mijne vroegere blindheid1 mij moeten   
schamen over zooveel ijver zonder       
verstand1 en ook moeten bedroeven over  
menige vroegere handeling uit al die    
geestelijke onkunde                     
voortgesproten4--,onder anderen herinner
 ik mij eenen strijd voor het welmeenend
 aanbod van genade1 de schenking van    
,christus door het ,evangelie enz41     
weinige jaren geleden gevoerd1 in het   
weekblad de ,bazuin4--,ik heb dikwijls  
gewenscht den indruk te kunnen wegnemen1
 bij dezen of genen welligt nagelaten1  
uit hetgeen ik toen in mijnen blinden   
ijver schreef1 daar ik bij latere       
ervaring heb geleerd dat mijne bewering 
destijds1 strijdt tegen de mij thans    
dierbaar geworden leer van ,gods        
souverein welbehagen1 zich openbarende  
in de uitverkiezing1 roeping1           
regtvaardigmaking1 heiligmaking en      
verheerlijking des zondaars1 door ,jezus
 ,christus zijnen eeniggeboren ,zoon4   
,menigmaal heb ik begeerd te dien einde 
mijne tegenwoordige overtuiging openlijk

 uit te spreken2--doch meer dan ooit    
huiverende om ongeroepen den leerstoel  
te beklimmen1 in gevoel mijner          
onbekwaamheid1 heb ik tevens begrepen   
dat tot staving eener leer1 die van alle
 eeuwen onder de godsdienstige menigte  
den meesten tegenstand en de grootste   
vijandschap ontmoet heeft1 zelfs meer   
dan gewone bekwaamheid noodig is1 om    
niet door misslagen de vijandschap der  
groote belijdende menigte te stijven en 
de ellendigen en nooddruftigen te       
bedroeven4  ,dus redenerende ging de    
tijd heen1 tot mij dezer dagen het      
volgend geschrift ter hand kwam1 waarin 
ik zoo volkomen de in mijne ziel levende
 overtuiging en bevinding vond          
uitgesproken1 dat ik geen beteren weg   
wist om aan mijnen reeds lang           
gekoesterden wensch te voldoen1 dan door
 dit werkje1 vooral het gedeelte van    
mijnen geliefden ,philpot1 te vertalen  
en in het licht te geven1 met eenige    
woorden ter inleiding van mijne hand4   
,ik meen met de uitgave dezer vertaling 

meer dan n oogmerk te kunnen bereiken2  
ten eersten de omverwerping mijner      
eigene vroeger geuite stellingen2 ten   
tweeden1 moge het zijn onder de         
bedaauwing des ,h4 ,geestes1 om hier of 
daar nog een of meer zelfbedriegers te  
ontdekken1 die de gedaante der          
godzaligheid vertoonen1 maar van de     
kracht derzelve ontbloot zijn2 terwijl  
er overigens stof genoeg in gevonden    
wordt1 ter vertroosting en opbouwing van
 het door ,god levend gemaakt geslacht1 
arm in zichzelf en onder de verbazende  
en nog steeds toenemende verwaandheid en
 vermetelheid dezer dagen1 hier en daar 
in de kloven der steenrotsen verborgen2 
en ten derden tot overtuiging dat de    
leer van vrije1 souvereine genade1 geene
 leer is die leidt tot losbandigheid2   
maar integendeel1 dat ze de eenige leer 
is die1 waar ze door den ,h4 ,geest     
wordt geopenbaard in de ziel1 in de     
wegen des ,heeren doet wandelen terwijl 
de aanklever van die leer zich gaarne   
getroost voor antinomiaan1 dweeper1     

mystiek en wat niet al1 te worden       
uitgekreten4 ,inmiddels roep ik allen   
toe1 die voortgaan met deze             
beschuldigingen op dit volk te werpen3  
wat ik u raden mag1 houdt op met te     
lasteren wat gij niet verstaat1 laadt   
niet langer schuld op schuld1 want de   
,heere zal den smaad zijner knechten    
niet ongewroken laten2 uwe wijsheid     
worde dwaasheid en tenzij gij een       
kindeken wordt aan 's ,heeren voeten1   
gij kunt met al uw pleiten voor         
,evangelische mildheid1 voor            
regtzinnigheid enz41 het koningrijk     
,gods niet ingaan4  ,en eindelijk laten 
toch allen die in het welmeenend aanbod 
van genade1 naauw verwant met de leer   
der algemeene verzoening1 al hun heil en
 zaligheid zoeken of reeds meenen       
gevonden te hebben1 zich niet zoozeer   
ophouden met de afgetrokken woorden1    
7,joh4 #a3 #ab47 ,zoovelen ,hem         
aangenomen hebben1 die heeft ,hij magt  
gegeven kinderen ,gods te worden1 maar  
dat ook diep in hunne ziel mogt dalen1  

hetgeen onmiddelijk volgt3 namelijk die 
in zijnen naam gelooven1 welke niet uit 
den bloede1 noch uit den wil des        
vleesches1 noch uit den wil des mans1   
maar uit ,god geboren zijn1 opdat zij   
zich niet1 met een aangenomen ,christus 
vr de geboorte uit ,god1 voor de        
eeuwigheid bedriegen4--,mogten vooral de
 zoodanigen met aandacht en             
onbevooroordeeld de volgende twee       
geschriften onderzoeken en gebiede de   
,heere daarover zijnen onmisbaren zegen6
                                        
,,de ,,vertaler4                        
,i4                                     
,zamenspraak                            
,,over ,,de ,,vraag3                    
,wat is de oorzaak van de               
,zaligheid des ,menschen8     ,,voorrede
               ,waarde ,vrienden6       
,nadat ik de volgende zamenspraak tot   
behulp van mijn geheugen had            
opgeteekend1 en haar verscheidene malen 
had overgelezen1 kon ik nog niet komen  
tot het antwoord op de vraag ,wat is het

 dat eene ziel zalig maakt8 ,ik dacht   
het daarom goed1 haar publiek te maken1 
hopende het in handen mogt vallen van   
iemand1 die in staat mogt zijn de vraag 
te beantwoorden1 en meer duidelijk en   
klaar in het licht te stellen1 wat eene 
ziel zaligt1 dan n de ,methodisten      
,predikant n de ,heer ,easterman zulks  
gedaan hebben4--,indien dit gedaan wordt
 zal het met dankbaarheid ontvangen en  
behartigd worden door                   
,uwen zeer verpligten ,dienaar          
,een ,kappersknecht4     ,,zamenspraak4 
,de ,kappersknecht4 ,eens op een morgen 
ging mijn meester voor zijn beroep uit1 
en liet mij alleen in den               
winkel4--,spoedig daarop kwam de heer   
,easterman1 een buurman1 in2 maar mijn  
meester niet ziende1 scheen hij van mij 
geen notitie te nemen en ging in een    
hoek zitten om te wachten op mijns      
meesters terugkomst4--,even daarna kwam 
een ,methodisten predikant binnen1 die  
mij op zijne gewone raillerende wijze1  
aldus aansprak3  ,de ,predikant4 ,goeden

 morgen vriend6 ,geheel alleen8 ,wat is 
de reden dat uw meester uit is8 ,mij    
dunkt gij ziet er vandaag wat ernstig en
 bedrukt uit6  ,de ,k4 ,goeden morgen   
mijnheer6 ,ik denk dat mijn meester     
dezen morgen eenige van zijne           
buiten-klanten bezoekt1 en in mijne     
eenzaamheid had ik dus gelegenheid om   
over de godsdienst na te denken2 dit is 
waarschijnlijk de reden1 waarom ik naar 
uw oordeel wat bedrukt zie4 ,gij weet de
 godsdienst is een ernstig onderwerp en 
ik ben zeer verblijd gij zoo juist van  
pas komt1 want ik had reeds van uwe     
komst in deze streken vernomen2 ik heb  
veel over uw preeken gehoord en men     
zegt1 dat gij zeer bekwaam zijt in het  
voorstellen en verklaren van            
gelijkenissen1 om daardoor de dwalingen 
en verkeerde voorstellingen van anderen 
te wederleggen4 ,als zoodanig zou ik wel
 eenig onderwijs van u verlangen1 daar  
wij nu bij afwezigheid van mijn meester 
geschikte gelegenheid toe hebben4 ,ik   
hoop mijnheer6 gij er niet op tegen     

hebt1 om mij eenig onderrigt te geven8  
,de ,pred4 ,ik acht het tot mijn pligt  
om naar mijne bekwaamheid iedereen      
onderrigt te geven1 die het noodig heeft
 of verlangt1--maar ik ben eenigsins    
verwonderd als ik u goed aanzie1 dat gij
 zulk eene gunst verlangt1 wanneer ik   
bedenk hoe menige gelegenheid gij gehad 
hebt om over meest alle onderwerpen der 
godsdienst te hooren handelen door      
zoovele klanten uws meesters1 die op dit
 punt uitgestudeerd zijn en inzonderheid
 wanneer ik bedenk hoe menige pruik van 
wijze hoofden op u geweest is1 terwijl  
zij door uwen meester in order gesteld  
werden4 ,daarom verwondert het mij dat  
de eene u niet zooveel onderwijs en de  
andere zooveel verstand medegedeeld     
hebben1 dat gij wijs genoeg zijt1 om van
 mij onderwijs te behoeven4  ,de ,k4    
,dat is waar1 mijnheer6 echter weet gij1
 dat groote mannen niet altijd wijze    
mannen zijn en dat de ouderdom geen     
verstand aanbrengt4 ,het oude           
spreekwoord blijft waar3 zoo lang wij   

leven moeten wij leeren4  ,de ,pred4    
,gij hebt gelijk2--ik hoop gij zult mij 
mijne opmerking niet ten kwade duiden1  
ik bedoelde er geen kwaad mede4 ,maar   
wat is het1 dat gij in de zaak der      
godsdienst zoudt willen weten8  ,de ,k4 
,inderdaad vele zaken2 maar in het      
bijzonder dit eene1 om kort te zijn3    
,wat is het1 dat een verloren zondaar   
van het eeuwige verderf bevrijdt8  ,de  
,pred4 ,inderdaad een belangrijke vraag6
 ,zij verdient een naauwgezet onderzoek1
 daar het van een eeuwigdurend gewigt   
is4 ,maar het is niet ne zaak1 waardoor 
een zondaar verlost wordt1 maar het zijn
 vele zaken1 met elkander vereenigd4    
,de ,k4 ,ja1 ik oordeel1 dat het bestaat
 uit vele deelen en niet een of twee of 
meer afzonderlijk of zamengesteld1 maar 
al de deelen vereenigd in n hoofdpunt1  
dat het gansche werk zamenvat4 ,mag ik  
zoo vrij zijn om uw oordeel te vragen   
over hetgeen ik beschouw de hoofddeelen 
te zijn4  ,de ,pred4 ,vraag wat gij voor
 uzelf noodig acht en ik zal er         

rondborstig mijne gedachten over zeggen4
  ,de ,k4 ,ik zeg u dank voor uw        
vriendelijk aanbod4 ,nu dan2 stelt gij1 
dat de souvereine liefde van ,god tot   
den zondaar de eenige beweegreden is1   
van al de zegeningen der verlossing1 en 
dat uit deze oorzaak ,god den mensch1   
door of in ,christus ,jezus1 uitverkoor 
en voorbeschikte ten eeuwigen leven8    
,de ,pred4 ,dat de liefde ,gods de      
oorzaak der verlossing is1 zijnde de    
bron van alles goeds1 daar heb ik niets 
tegen1 ook niets tegen uitverkiezing en 
voorbeschikking1 indien ze wel verstaan 
worden4--,maar wij moeten de besluiten  
,gods niet als absoluut of              
onvoorwaardelijk beschouwen1 maar als   
gegrond op voorwetenschap2 want ,god    
voorziet alle dingen van den beginne1   
zoowel kwade als goede en handelt dien  
overeenkomstig2 en schoon er geschreven 
staat3 als de kinderen nog niet geboren 
waren1 noch iets goeds of kwaads gedaan 
hadden1 opdat het voornemen ,gods1 dat  
naar de verkiezing is1 vast bleve1 moet 

dat niet verstaan worden alsof ,god niet
 voorzag1 wat zij in den tijd doen      
zouden en zonder dat1 hen verkoos of    
verwierp4 ,hij ziet met n blik van      
eeuwigheid1 wie onder het gansche       
geslacht van ,adam de voorwaarden der   
zaligheid al of niet zal volbrengen en  
zoo verkiest en verordineert ,hij al de 
gehoorzamen tot de zaligheid1 en bestemt
 de ongehoorzamen tot de                
verdoemenis4--,dit noemen wij eeuwige   
verkiezing2 en het is het gevoelen van  
al de groote hoofden der ,methodisten   
zooals de heeren ,wesley1 ,fletcher enz4
 wier wetenschap in de godsdienst in    
onze dagen weinig betwist wordt4--,ja   
zelfs worden hunne leerstellingen       
beschouwd den onloochenbaren standaard  
der waarheid te zijn4  ,de ,k4 ,goed1   
hierin versta ik u zeer wel4--,maar zijn
 er niet eenigen1 die genade ontvangen  
tot vernieuwing des harten1 den ,h4     
,geest deelachtig worden geloof en      
bekeering verkrijgen1 enz4 die in de    
liefde ,gods zijn en toch weer afvallen 

en verloren gaan8 ,en handelt ,god dan  
op een voorgezigt van den tweederlei    
staat van de zoodanigen8 ,hij zag hen de
 voorwaarden vervullen1 zoover als zij  
genade verkregen4--,hij zag hen later de
 voorwaarden verwerpen4--,verordineerde 
,hij hen eerst ten leven en daarna ten  
verderve1 heeft ,hij hen te gelijk      
uitverkoren en verworpen8  ,de ,pred4   
,ik sta gereedelijk toe1 dat wij beide  
gelooven en prediken1 dat er velen in de
 liefde en gunst ,gods staan en den ,h4 
,geest deelachtig zijn1 benevens al de  
genaden welke gij vermeldt1 die nog     
alles verliezen en ten laatsten verloren
 gaan1 en ik meen dat de heer ,fletcher 
in zijn opregt geloof zegt3 dat ,god de 
zoodanigen lief heeft1 ziende hunne     
gehoorzaamheid waardoor zij zijne       
schapen worden1 maar daar ,hij ook      
voorziet dat zij wer veranderen zullen  
en bokken worden1 haat ,hij hen4--,zoo  
kan ,hij dezelfde persoon verordineeren 
ten leven en ten doode1 volgens zijn    
volbrengen en niet volbrengen1 zoover ik

 althans zien kan4--,maar dit is niet   
alles wat tot zaligheid noodig is1 daar 
is verlossing1 wedergeboorte enz4 vor   
wij zalig kunnen gemaakt worden4  ,de   
,k4 ,te regt1 ,mijnheer6 ,ik wilde juist
 uwe gedachten vragen1 over de          
verlossing door ,jezus ,christus wat    
zegt gij dat het is8  ,de ,pred4        
,verlossing is een werk door ,christus  
volbragt in zijn leven op aarde1 door   
zijn' dood en opstanding uit het graf en
 is daarbij de bevrijding des menschen  
van de zonde4  ,de ,k4 ,en waarvan wordt
 de mensch verlost door ,christus1 in   
zijn leven1 dood en opstanding8  ,de    
,pred4 ,van den vloek der wet1 van      
zelfbedrog en van alle ongeregtigheid en
 daarbij wordt hij verlost uit de handen
 van den boozen1 van den dood van alle  
vijanden1 van het verderf en tot ,god   
gebragt4 ,gij hebt ons ,gode gekocht    
door uw bloed4 ,dit is de taal der      
,schrift over het einde der verlossing4 
,de ,k4 ,en inderdaad eene aangename    
taal2 maar hoever strekt zich die       

verlossing uit8 ,tot allen of slechts   
tot een gedeelte van het menschdom8  ,de
 ,pred4 ,tot allen en elk individu van  
het menschelijk geslacht4 ,hij gaf zich 
zelven voor allen1 was een rantsoen voor
 allen1 stierf voor de zonden der       
geheele wereld1 smaakte den dood voor   
alle menschen1 enz4 zoo als de ,schrift 
verklaart4 ,ik ben niet zoo enghartig om
 te stellen dat ,christus alleen stierf 
voor een gedeelte van het menschelijk   
geslacht en de overigen liggen liet1    
maar ik geloof dat ,hij voor allen te   
gelijk stierf4  ,de ,k4 ,ik dank u voor 
uwe opmerkingen en duidelijke           
verklaring4 ,mij dunkt ik kan nu tot de 
zaak komen1 die ik wenschte te weten1 en
 dat is3 hoe een zondaar gezaligd wordt8
 ,indien ,christus voor allen stierf1   
hen van den vloek en alle               
ongerechtigheid verloste1 en tot ,god   
wederbragt1 dan is dit zeker de         
verlossing door ,christus en regtens    
zullen alle menschen zalig worden4  ,de 
,pred4 ,wacht een weinig6 ,drijf uwe    

gevolgtrekkingen niet te ver4 ,gij      
schijnt de groote grondstelling van het 
,evangelie te vergeten1 de voorwaarden  
die door den mensch moeten volbragt     
worden om de verlossing deelachtig te   
worden4 ,het is het werk van ,christus  
en in zijne handen1 en de mensch        
verkrijgt het door volbrenging van      
hetgeen ,god eischt4 ,degenen1 die de   
voorwaarden volbrengen hebben de        
zaligheid door ,christus1 die het niet  
doen1 bezitten de zaligheid niet4       
,vergeet toch vooral de voorwaarden     
niet1 maar houdt ze in het oog en zij   
zullen u ten gids zijn4  ,de ,k4        
,mijnheer1 ik zal er aan denken4 ,maar  
indien ,christus aannam om de menschen  
zalig te maken1 vooronderstel ik dat    
niemand zal ontkennen dat ,hij voorzag  
wie de voorwaarden zouden volbrengen en 
wie niet4 ,hij mogt zich zijnen         
doodsangst en bloedig zweet1 zijne      
folteringen aan het kruis en de smarten 
der hel1 die over ,hem kwamen1 bespaard 
hebben1 voor allen van wie ,hij voorzag 

dat ze niet gehoorzaam zouden zijn1 en  
alleen geleden hebben voor degenen1 van 
wie ,hij voorzag dat zij de voorwaarden 
volbrengen zouden4 ,ik kan niet zien1   
van wat nuttigheid het voor ,hem kon    
zijn1 te sterven voor hen1 die er geen  
voordeel uit zouden trekken4 ,heeft     
,christus dan zoo ver niet te vergeefs  
geleden8  ,de ,pred4 ,neen1 ,hij stierf 
niet te vergeefs1 want indien ,hij niet 
door hunne zaligheid moet worden        
verheerlijkt1 zal ,hij het worden1 door 
hunne verdoemenis4 ,vreeselijk zal het  
zijn voor hen die besloten zijn1 door   
het bloed van ,christus naar de hel te  
waden1 het zal hunne folteringen        
veelvoudig vermeerderen4  ,de ,k4       
,inderdaad vreeselijk om aan te denken1 
maar meer nog zulks te ondervinden4 ,ik 
heb eenige van mijns meesters klanten   
hooren zeggen1 dat zij de gedachte niet 
konden verdragen1 dat ,god eenigen zoude
 voorbijgaan1 terwijl ,hij anderen      
uitverkoor1 de eersten als wetverbrekers
 latende lijden1 en te gelijkertijd de  

laatsten zaligende als geheel           
onwaardigen3 dit noemden zij de leer der
 verwerping van de ,calvinisten en      
noemden het inderdaad zeer wreed4 ,maar 
gij moet mij niet ten kwade duiden1 ik  
het nog veel wreeder noem1 dat wanneer  
,christus voorzag dat ,hij eenigen door 
zijn lijden niet kon redden1 ,hij zich  
toch zoude laten straffen1 opdat de     
zoodanigen in de eeuwigheid dubbel      
zouden gestraft worden1 waaruit ik zou  
moeten afleiden1 dat indien ,christus   
dood geene zaligheid kan teweeg brengen1
 hij dan verdoemenis voortbrengt4  ,de  
,pred4 ,ja6 en dunkt u niet dat de      
zoodanigen die als zij de ligte         
voorwaarden der zaligheid hadden willen 
volbrengen1 hadden kunnen zalig worden1 
het verdienen1 degene namelijk die de   
roeping ,gods niet hebben willen hooren8
  ,de ,k4 ,ja1 ik stem toe dat          
gehoorzamen beter is dan offerande1 en  
gij herinnert mij hierdoor aan eene     
andere zaak1 waarover ik gaarne uwe     
gedachte zou willen hooren en dat is3 de

 roeping ,gods4  ,de ,pred4 ,gij meent  
de roeping ,gods tot boete1 geloof en   
bekeering4  ,de ,k4 ,en waardoor roept  
,hij de menschen daartoe8  ,de ,pred4   
,door zijn woord en ,geest1 die ,hij aan
 iedereen op de een of andere wijze     
geeft om winst mede te doen4  ,de ,k4   
,en is deze roeping van zoodanige       
kracht1 dat het alle menschen in staat  
stelt om de geboden ,gods te betrachten8
  ,de ,pred4 ,neen1 eenigen wanneer zij 
het gehoorde ter harte hebben genomen1  
beginnen zich te bekeeren en in         
,christus te gelooven1 worden gewillig  
en volbrengen de voorwaarden1 door welke
 zij meer genade ontvangen en zich meer 
talenten van ,god verzekeren2 andere    
geroepenen verharden zich en blijven in 
hunne zonden4  ,de ,k4 ,en verkrijgen   
degenen die gelooven en zich bekeeren1  
ware genade om hunne zielen te behouden8
  ,de ,pred4 ,ja1 zij krijgen een nieuw 
hart en eenen nieuwen geest1 opregt     
geloof in ,christus1 bekeering tot ,god1
 verlossing en vergeving van alle hunne 

zonden1 regtvaardigmaking door ,zijn    
bloed en al de geestelijke zegeningen   
waarmede zij in ,christus ,jezus        
gezegend worden4  ,de ,k4 ,ik dank u1   
want dat is het1 wat ik juist wenschte  
te weten1 de wijze waarop een zondaar   
bij ,god wordt aangenomen4--,en indien  
zij al deze groote dingen ontvangen     
hebben1 zullen zij zalig worden4 ,deze  
zijn het waarnaar ik zoeken moet1 want  
indien ik ze gelukkig vind1 zal ik zalig
 worden4  ,de ,pred4 ,gij hebt het juist
 uitgedrukt1 deze dingen moet gij zoeken
 deelachtig te worden1 daar het         
inderdaad groote zaken zijn1 maar wat   
het andere deel uwer bemerking betreft1 
dat gij zalig zult worden indien gij ze 
hebt1 daarin hebt gij ongelijk2 want    
velen hebben ze1 maar behouden ze niet1 
en nadat zij ze voor een tijd gehad     
hebben1 keeren zij er hunne aangezigten 
en harten af1 werpen al die zegeningen  
de deur uit1 keeren weder tot de wereld 
en de zonde1 en gaan ten laatsten       
verloren4  ,de ,k4 ,ik dank u mijnheer1 

voor uwe gedachte omtrent deze punten en
 twijfel niet of gij zijt beide eerlijk 
en opregt geweest2 toch moet ik bekennen
 en het is zeker mijner domheids schuld1
 dat ik nog niet zien kan waarin1       
volgens uwe opgaaf1 de wezenlijke       
oorzaak der zaligheid ligt1 ,mijnheer   
,easterman1 gij zijt tot hiertoe stil   
geweest1 ongetwijfeld hebt gij echter   
opgemerkt wat er verhandeld is4 ,wilt   
gij zoo goed zijn ons met uwe           
aanmerkingen te begunstigen8  ,de heer  
,e4 ,ja1 ik ben stil geweest1 en heb wel
 acht gegeven op uw gesprek1 maar kan   
niet vinden dat de zaligheid ligt in een
 van die zaken welke de predikant       
opgegeven en verklaard heeft1 niet in de
 predestinatie of uitverkiezing1 want   
hierin handelt ,god niet naar zijn eigen
 wil1 maar is afhankelijk van den wil en
 de handelingen des menschen1 want      
indien ,god voorziet dat de mensch in   
der tijd het goede wil en volbrengt1 dan
 wil ,hij zijne uitverkiezing ten leven1
 en als ,hij ziet dat hij het goede niet

 zal volbrengen1 dan verordineert ,hij  
hem ten verderve1 zoodat de wil des     
menschen de beweegoorzaak der           
uitverkiezing is4  ,de ,k4 ,ja1 ik moet 
dat ook uit de gegevene verklaring      
afleiden1 z zelfs1 dat indien het niet  
geweest was1 dat eenige menschen beter  
gezind waren dan anderen1 ,god uit gemis
 van 's menschen gehoorzaamheid1 niemand
 ten eeuwigen leven konde hebben        
uitverkoren4  ,de heer ,e4 ,neen1       
niemand uit het geheele menschelijke    
geslacht1 en ik denk dat de zaligheid   
van zondaren evenmin ligt in de         
verlossing door ,christus als in de     
uitverkiezing2 want onze vriend zegt3   
dat alle menschen door ,christus verlost
 zijn van zonde1 van den satan1 van den 
vloek der wet en van den dood2 velen dus
 verlost1 gaan toch eindelijk verloren1 
en indien de zaligheid des menschen niet
 in de verlossing ligt1 moeten zij op   
eene andere wijze gezaligd worden1 de   
mensch ontvangt toch naar zijn doen4    
,indien hij gehoorzaam is1 heeft hij    

het1 indien niet1 hij mist het4  ,de ,k4
 ,ja1 dit schijnt onvermijdelijk4 ,doch 
dan ligt des zondaars zaligheid ook niet
 in de roeping des menschen door ,god1  
maar in de middelen1 die ,hij heeft     
voorgeschreven8  ,de heer ,e4 ,niet     
volgens de verklaring der leer van den  
predikant2 want hij zegt1 ,god roept    
alle menschen1 en eenigen1 wanneer zij  
hooren1 gelooven1 zich bekeeren1 enz4   
verkrijgen daarop genade en zaligheid   
van ,god2 anderen1 die het tegendeel    
doen1 ontvangen niets4  ,in beide       
gevallen is de roeping van ,god1        
dezelfde4 ,indien dit het geval is1 kon 
het niet bestaan in de roeping1 maar in 
de gewilligheid van hen die hooren en   
gehoorzamen4  ,de ,k4 ,goed1 maar zij   
die hooren en gehoorzamen ontvangen     
wedergeboorte1 geloof in ,christus1     
bekeering tot ,god en hebben den ,geest 
des ,heeren1 zijn verzoend1 verlost en  
geregtvaardigd1 in n woord3 zijn ware   
,christenen4 ,dan zou ik hunne zaligheid
 zoeken in de kracht des ,geestes1      

vereenigd met hun geloof en hunne       
bekeering1 welke de vereischte          
voorwaarden zijn4 ,dit moet1 naar ik    
oordeel1 de ware oorzaak der zaligheid  
zijn4  ,de heer ,e4 ,neen1 evenmin1 want
 schoon zij de voorwaarden volbragt     
hebben en den ,geest hebben en werkelijk
 in de liefde en gunst ,gods staan1     
indien zij te eenigertijd ontaarden en  
afvallen1 verwerpen zij den ,geest1 hun 
geloof en hunne bekeering1 de gunst van 
,god en al het goede dat zij bezaten en 
gaan eindelijk nog ten verderve4 ,het   
zijn dus deze dingen niet die hen kunnen
 zaligen1 want eens bezaten zij ze4 ,zoo
 dat1 al wat ,god de ,vader gedaan heeft
 in hen1 door de voorkennis van het     
goede dat ,hij in hen zag1 uit te       
verkiezen en te predestineren1--alles   
wat ,god de ,zoon gedaan heeft in hen te
 verlossen1--al wat ,god de ,geest      
gedaan heeft1 in hunne harten te        
vernieuwen1--en de volbrenging der      
voorwaarden1 alle deze dingen te zamen  
genomen hen niet kunnen zaligen1 want   

deze afvalligen bezaten ze eenmaal1 en  
indien zij het werk konden doen1 hadden 
zij het moeten doen1 zoodat gij ergens  
elders naar de zaligheid moet zoeken1   
want alle deze roepen ons toe3 ,bij mij 
is het niet4  ,de ,k4 ,inderdaad1       
mijnheer1 gij drijft mij bijna tot      
wanhoop1 want waar zal ik zoeken of     
verwachten de zaligheid te vinden1      
indien niet in eenige of alle deze      
dingen8 ,ik kan niet denken dat het bij 
de ,engelen ,gods te vinden is1 schoon  
eenigen ook al eerbiedwaardig zijn      
gebleven2 en gevallene engelen indien   
zij de magt hadden1 zij hebben den wil  
niet1 want zij haten beide ,god en den  
mensch4 ,tot wien zal ik dan gaan8 ,tot 
de heilige maagd8 ik heb toch eenigen   
hooren zeggen1 dat zij de moeder boven  
den ,zoon achten8--,kan ik de zaligheid 
bij haar vinden of tot wien van de      
heiligen zal ik mij wenden8  ,de heer   
,e4 ,neen1 neen1 volgens de             
bovenvermelde leer van uwen vriend1     
behoeft gij zooveel moeite niet te doen1

 gij kunt het digter bij huis vinden1 in
 uzelven1 in hetgeen men noemt vrije    
wil2 doch hetgeen ik noem1 de wil des   
vleesches1 want wat bezit de mensch meer
 dan dit1 terwijl hij dood is in zonden 
en misdaden8 ,en immers wanneer ,god    
geneigd is om te verkiezen en te        
predestineren1 doet hij het op de       
voorwetenschap van hetgeen de wil des   
vleesches zal doen4 ,christus verlost1  
maar het is de wil des vleesches die het
 zich moet verwerven of de mensch moet  
verloren gaan2 ,god roept maar het      
berust in den wil des vleesches om de   
roeping te gehoorzamen of te verwerpen4 
,en indien de wil des vleesches zoover  
hoort en vervult en de nieuwe geboorte  
verkrijgt1 benevens al de voorvermelde  
zegeningen1 toch blijft het nog de wil  
des vleesches om deze dingen te behouden
 of weer weg te werpen4 ,hier ziet gij  
de geheele kracht en het wezen der      
zaligheid en gij hebt op te zien tot    
deze aanbiddelijke en verhevene zaak1 de
 wil des vleesches4  ,de ,pred4 ,zijt   

niet te haastig1 mijnheer6 ,gij hebt    
nooit iemand van ons noch op den kansel1
 noch in druk hooren zeggen1 dat het de 
wil des vleesches is1 die den zondaar   
zaligt4 ,neen1 integendeel wij verklaren
 dat de mensch een dood zondaar is1 en  
niets tot zijne zaligheid doen kan1 dat 
gij zien kunt in eene preek door ,mr4   
,charles ,wesley in het licht gegeven4  
,dit zijn de woorden 7,eph4 #e3 #ad7    
waar hij zegt3 dat een dood zondaar     
niets tot zijne zaligheid doen kan1     
evenmin als een ligchamelijk doode kan  
opstaan en de werkzaamheden van een     
levend mensch verrigten4 ,en ,mr4       
,fletcher bewijst uit ,gods woord1 in   
het eerste deel van zijn werk1 dat de   
mensch niets doen kan1 om zijne ziel te 
behouden1 maar dat het is1 het werk der 
genade ,gods1 ,die aan iedereen een of  
twee talenten geeft1 en indien hij er   
mede woekert door de middelen die ,god  
hem beschikt1 zal hij daardoor meer     
genade ontvangen1 en indien niet1 zoo   
zal hij verdoemd worden2 en dit is de   

beginnende genade ,gods en de           
bekwaamheid des menschen en niet de wil 
des vleesches1 zoo als gij zegt4  ,de   
,heer ,e4 ,het is waar1 dat ik u nimmer 
hoorde zeggen1 noch van den kansel1 noch
 door de pers1 dat het de wil des       
vleesches is1 die verlost2 maar het is  
te bejammeren dat gij het niet doet1    
want gij misleidt het volk1 door        
leerstellingen te verkondigen die in den
 wil des vleesches zich vereenigen en   
den mensch leiden om daarop te rusten4  
,het moet zoo zijn volgens uwe stelling4
 ,niet in den wil en het welbehagen     
,gods1 want gij zegt2 ,hij zou hem      
verlossen indien de wil des menschen de 
voorwaarde wilde volbrengen2 niet in de 
verlossing door ,christus1 want ,hij    
heeft hen verlost1 maar zij willen de   
verlossing niet hebben2 niet in de      
roeping1 want velen willen niet         
gehoorzamen2 niet in die genade1 die men
 zou kunnen verkrijgen1 want de wil des 
menschen verwerpt den ,geest ,gods met  
alle zijne genade1 en verandert zich    

zelven weer van genade in natuur1 keert 
van vrede tot toorn1 van liefde tot     
haat1 van een schaap van ,christus tot  
een bok des satans1 van de zaligheid tot
 de verdoemenis4  ,en wat gij ter       
wederlegging voortbrengt dient slechts  
ter bevestiging1 want gij zegt dat ,god 
aan iedereen een talent van genade geeft
 om winst mede te doen2 naarmate hij er 
mede woekert1 wint of verliest hij1 is  
hij zalig of verloren4 ,hadt gij gezegd 
dat ,god een talent van genade gaf1 om  
den mensch te bekeeren1 zijn hart te    
veranderen en zijne ziel te redden1 ik  
zou u gaarne geloofd hebben1 die genade 
zou den mensch inderdaad zalig maken4   
,maar gij zegt met ,mr4 ,fletcher1 dat  
de mensch het talent moet doen toenemen1
 tot hij trapsgewijze genade ontvangt4  
,nu laat mij u of ,mr4 ,fletcher vragen3
 wat is een mensch1 of wat heeft hij vr 
hij het talent ontvangt8 ,niets1 niet   
met al1 gelijk door u beide beleden is1 
slechts eene zondige gevallen natuur1 de
 wil des vleesches1 om met het talent te

 woekeren4 ,zoo komt het op hetzelfde   
punt neer en bevestigt het4 ,indien de  
wil des vleesches goed en vlijtig       
arbeidt1 ontvangt hij2 doch indien hij  
zich het talent onwaardig maakt en het  
verwaarloost en niet ijverig werken wil 
heeft hij geene zaligheid2 en indien hij
 niet toonen kan1 dat de mensch niet    
iets meer heeft dan den wil des         
vleesches vr hij het talent ontvangt1   
moet immers dat het zijn1 waar het op   
aankomt en waar zijne zaligheid van     
afhangt8 ,zou het niet veiliger voor u  
zijn te gelooven dat het talent zelf den
 mensch bekeert en verlost1 dan dat de  
mensch het talent verbeteren1 behouden  
en bewaren moet8  ,de ,pred4 ,gij moogt 
zeggen wat ge wilt1 maar wij gelooven1  
dat ,god de zaligheid heeft bestemd voor
 iedereen op zijne gehoorzaamheid1 en   
ons zijne dienstknechten gezonden heeft 
om hem te roepen tot het volbrengen der 
voorwaarden1 iedereen de genade ,gods   
aan te bieden op de vervulling der      
conditin en hen te verzekeren1 dat ,god 

van zijne zijde alles gedaan heeft en   
indien zij het hunne willen doen1 zij   
gezaligd zullen worden4  ,de heer ,e4   
,ja1 ik sta gereedelijk toe1 dat wat gij
 gezegd hebt1 de wijze is van uwe       
bediening1 waarover ik mij menigmaal    
verwonderd heb1 en ik ben nooit in staat
 geweest om het eene deel van uwe       
predikatin met het andere overeen te    
brengen4 ,in uwe gebeden tot ,god1 gaat 
gij heen en smeekt ,hem1 zijne genade   
aan zondaren te willen geven1 dat het   
,hem behagen moge hunne harten daardoor 
te veranderen1 hun genade te geven tot  
geloof en bekeering1 genade om hen te   
verzoenen1 te regtvaardigen1 te heiligen
 en te verlossen4 ,dit alles vraagt gij 
aan ,god1 hun te willen schenken en     
mededeelen2 kort daarop gaat gij de     
genade en zaligheid voor het aangezigt  
,gods iedereen aanbieden4 ,wanneer ik   
dit alles hoor1 moet ik mij verbazen1   
want in uw gebed schijnt gij vast te    
stellen1 dat het te geven alleenlijk en 
uitsluitend het regt des ,heeren is en  

een oogenblik daarna spreekt gij alsof  
gijlieden geroepen zijt om het iedereen 
aan te bieden1 die gewillig is om het te
 ontvangen4 ,nu1 schoon velen het niet  
begeeren toch denk ik dat er in elke    
gemeente eenigen zijn1 die verlangen    
genade en zaligheid te ontvangen4       
,vooronderstel dat een dezer opstond en 
tot u zeide3 ,ik ben verlangend om te   
ontvangen en gij zijt gereed om te      
geven1 wilt gij zoo goed zijn1 mij de   
genade des geloofs en de genade tot     
verzoening1 regtvaardigmaking1          
heiligmaking en verlossing te geven8    
,zoudt gij niet genoodzaakt zijn te     
antwoorden in de taal der wijze maagden 
tot de dwazen3 ,niet alzoo1 opdat er    
misschien voor ons en voor u niet genoeg
 zij1 want ik heb niet meer genade dan  
om mij zelven te behouden1 indien maar  
zooveel6 ,zoudt gij niet verpligt zijn  
den armen vraager naar eene andere      
fontein te verwijzen om genade te       
erlangen8 ,zoudt gij hem niet op        
,christus moeten wijzen1 in ,wien het   

alleen is en uit wiens volheid het      
alleen kan ontvangen worden1 en hem     
zeggen1 dat hij zijne begeerte aan ,god 
moest bekend maken en aan zijnen troon  
wachten1 tot het ,hem behagen mogt te   
hooren en genade te geven8 ,zou de man  
niet grootelijks teleurgesteld zich van 
u af moeten wenden en zoudt gij niet    
gedwongen zijn1 om overdekt met schaamte
 neder te zitten8 ,en zou het wel       
overdreven zijn indien het publiek      
uitriep3 die man is een spotter1 hij    
biedt genade en zaligheid aan en wanneer
 iemand het begeert1 heeft hij niets om 
te geven4 ,laat mij u raden1 uwe        
spotternij te laten varen en het volk op
 ,god te wijzen in ,wien genade is1 en  
,die het alleen kan mededeelen2 want    
,hij zal het u niet toevertrouwen1 noch 
u de eer geven over iets te             
beschikken4--,neen2 het is ,zijne eigen 
regt en ,zijne eigene heerlijkheid1     
barmhartig te zijn dien ,hij wil en     
,zijne genade te geven aan wien en      
wanneer het ,hem behaagt4  ,de ,pred4   

,mij dunkt1 ik begin te bemerken dat gij
 van gevoelen een ,calvinist zijt1 en   
het zou mij niet verwonderen een        
,antinomiaan tevens1 die gelooft1 dat   
wat ook in den tijd geschiedt1 door ,god
 van eeuwigheid is besloten en          
vastgesteld1 een leerstelling die ik    
haat met den grootsten afschuw1 hoewel  
ik niet denk dat volgens deze leer gij  
of iemand anders het regt hebt ons te   
beschuldigen wegens hetgeen wij prediken
 of doen4 ,want indien alle dingen door 
,god bepaald zijn en gebeuren moeten1   
dan is het ook besloten1 dat wij zouden 
gelooven1 prediken en handelen1 gelijk  
wij doen1 en wij zoowel als anderen     
vervullen slechts de besluiten ,gods4   
,wij kunnen niet verkeerd handelen in   
zijnen raad te volvoeren4 ,zoodat1      
indien gij gelijk hebt1 wij geen        
ongelijk kunnen hebben1 dit mag ons     
eenigen troost verschaffen4  ,de ,heer  
,e4 ,indien gij meent dat ik een        
,calvinist ben1 weet gij meer van mij   
dan ik van mijzelven1 want ik heb nooit 

meer dan eene enkele pagina van de      
werken van dien grooten ,hervormer      
gezien of gelezen1 en ik ben verzekerd  
dat wij op dit punt door hem behandeld1 
zoover in gevoelen van elkander         
verschillen als twee personen kunnen    
doen1 schoon wij in andere opzichten1   
zoover ik weet1 mogen overeenstemmen4   
,maar het is niet de mensch1 van welk   
gezag ook1 noch ,calvijn1 ,luther1      
,wesley noch ,fletcher1 dien ik in mijn 
geloof wensch te volgen1 maar het       
zuivere ,woord der ,profectie1 de       
,schriften der ,waarheid4--,ik schaam   
mij niet te bekennen1 dat ik geloof dat 
,god alle dingen van eeuwigheid         
bepaalde1 vaststelde en verordende3 ja1 
dat gij en alle anderen de besluiten    
,gods zijt vervullende1 en              
niettegenstaande1 dat velen zullen      
gevonden worden verkeerd te zijn6       
,zoodat dit uw wachtwoord3 ,indien zij  
het regt hebben1 kunnen wij geen        
ongelijk hebben1 zoo algemeen in de     
monden der ,methodisten1 u zooveel      

troost niet zal laten1 als gij u moogt  
voorstellen4 ,indien ik uwe meening wel 
versta1 is het deze3 dat indien ,god    
alle dingen1 die de menschen doen1 heeft
 besloten1 zij niet schuldig kunnen     
zijn2 zij vervullen zijnen raad1 alzoo  
zijn zij regt1 zij kunnen niet verkeerd 
zijn4 ,maar heeft ,god niet besloten toe
 te laten1 dat engelen en menschen zijne
 heilige wet overtraden1 en daar ,hij   
toch de magt had het te verhinderen1 is 
het zijnen wil geweest8 ,god heeft den  
mensch en de ,engelen regt gemaakt4 ,hij
 zag dat zij vele kwade vonden zouden   
uitvinden en ze evenzoo uitvoeren1      
indien ,hij het niet verhinderde4 ,daar 
,hij het voorzag moest ,hij in zijn     
eigen gemoed tot een besluit komen of   
,hij het zoude toelaten of verhinderen4 
,maar wij zijn genoodzaakt deze         
onloochenbare daadzaak te gelooven1 dat1
 daar ,hij het niet belette1 ,hij       
besloot om het toe te laten2 en ,hij    
laat het nog toe1 daar ,hij het ieder   
oogenblik konde verhinderen2 en als de  

mensch gewillig zondigt1 laat ,god hem  
de gelegenheid om alzoo te doen1 door in
 ,zijne ,voorzienigheid zijn leven te   
onderhouden4 ,zal dan de mensch tot ,god
 zeggen2 omdat ,gij besloten hebt1 mijn 
leven en mijne gezondheid te bewaren en 
mij uit eigen beweging te laten handelen
 enz41 daarom kunnen wij niet verkeerd  
doen8 ,ik weet1 de mensch zal1 indien   
hij kan1 zijne zonden op anderen        
schuiven en zelfs ,god beschuldigen1    
eerder dan eene zonde of bewezen schuld 
te bekennen4 ,adam was gereed te zeggen3
 de vrouw1 die ,gij mij gegeven hebt die
 heeft mij van dien boom gegeven1 en de 
vrouw3 die slang heeft mij bedrogen enz4
 ,maar wij hooren geen van beiden       
zeggen3 ,gij liet den satan toe ons te  
vinden en te verzoeken en tevens ons om 
te vallen2 hetwelk alles ,gij hadt      
kunnen beletten2 maar daar ,gij besloten
 hebt deze verzoeking toe te laten en   
ons1 om er in te vallen1 kunnen wij in  
de uitvoering niet verkeerd zijn4 ,tot  
zulk eene diepte van schaamteloosheid   

waren zij niet gekomen4 ,sime vloekte   
,david2 toen zeide ,abisai tot ,david3  
,laat mij toch overgaan en zijnen kop   
wegnemen4 ,neen1 zegt ,david1 de ,heere 
heeft toch tot hem gezegd3 vloek ,david4
 ,nu1 had iemand ,sime verweten den     
gezalfde des ,heeren gevloekt te hebben 
of gezegd dat hij schuldig was in zoo te
 doen1 zoo mogt hij geantwoord hebben3  
,god besloot mij toe te laten om ,david 
te vloeken1 ja1 ,hij heeft mij zulks    
bevolen en is het dan zonde wat ,god    
bepaald en mij bevolen heeft8 ,indien   
,god in zijn besluit regt handelt1 kan  
ik geen onregt doen in de uitvoering4   
,doch wij lezen niet dat ,sime zoover   
gegaan is1 in zijne goddeloosheid op    
,gods toelating te werpen4 ,de ,apostel 
,petrus1 sprekende tot degenen die      
,christus gekruist hadden1 zeide1 dat   
,hij1 dien zij hadden gevangen genomen1 
gekruist en gedood1 naar den bepaalden  
raad en voorkennis ,gods was overgegeven
 en dat ,gods hand en raad te voren     
bepaald had1 dat het geschieden zoude4  

,zeide ,petrus hun1 dat zij de besluiten
 ,gods hadden volbragt in het vermoorden
 van den ,heere der heerlijkheid8 ,dan  
hadden zij kunnen antwoorden3 ,petrus1  
indien gij gelijk hebt dan kunnen wij   
geen ongelijk hebben1 deze handen waren 
bestemd om het te doen1 of het voornemen
 ,gods kon niet uitgevoerd zijn4 ,doch  
schoon wij lezen dat de ,joden het      
,evangelie tegenspraken en lasterden1   
wanneer het door ,paulus en anderen     
gepredikt werd1 toch lezen wij niet1 dat
 zij tot zulk een trap van              
,godslastering zijn gekomen om te       
zeggen3 ,indien gij gelijk hebt1 kunnen 
wij geen ongelijk hebben4 ,wij lezen van
 een booze geest1 die vrijheid van ,god 
ontving om een leugengeest te zijn in   
den mond van de valsche profeten1 om    
,achab te misleiden en te overreden4    
,toch gelooven wij1 dat de booze geest  
bevonden zal worden1 ongelijk te hebben 
en dat zij1 op wie hij invloed          
uitoefende1 evenzoo zullen openbaar     
worden kwaad gedaan te hebben met naar  

zijne voorschriften te handelen4 ,wij   
lezen dat de ,satan onder de toelating  
zich verandert in een engel des lichts  
om te misleiden1 en dat zijne dienaars  
tot hetzelfde einde zich veranderen als 
waren zij dienaars der geregtigheid1    
toch twijfelen wij niet1 of beiden1 de  
satan en zijne dienaars1 zullen eenmaal 
gevonden worden in het ongelijk te zijn1
 van welke het einde zal zijn naar hunne
 werken6 ,wij gelooven dat in de laatste
 dagen spotters zullen komen1 die naar  
hunne eigene begeerlijkheden zullen     
wandelen2 die verderfelijke ketterijen  
bedektelijk invoeren zullen en velen    
hunne wegen navolgen zullen1 door welke 
de weg der waarheid zal gelasterd       
worden2 dat de menschen zullen zijn     
liefhebbers van zichzelven1 hoovaardigen
 enz4 ,nu1 indien ,god niet bepaald had1
 dat alle deze dingen geschieden zouden1
 kon ,hij het ons in zijn woord niet    
gezegd hebben2 maar moest gewacht       
hebben1 tot het geschiedde en terwijl   
hij achttien honderd jaren geleden1     

reeds verklaard heeft1 dat het zoo zijn 
zou1 zoo moet het alzoo geschieden of   
deze gedeelten van zijn woord moeten    
onvervuld ter aarde vallen1 en dan1 wie 
kan op eenig gedeelte daarvan staat     
maken8 ,maar het is het onfeilbare woord
 der waarheid en moet regt zijn1 en al  
de bovenvermelde dingen zijn            
goddeloosheden1 die wij weten dat       
eenmaal onregt zullen bevonden worden4  
,ik beken1 dat1 indien ik een van de    
bovenvermelde karakters ben1 ik zonder  
twijfel verkeerd zal zijn4 ,maar1 indien
 gij anders denkt en het voor ,god kunt 
uithouden en het gerigte ,gods denkt te 
trotseren1 gij moet weten wat gij       
gelooft4 ,maar o mensch6 wie zijt gij1  
die tegen ,god antwoordt8 ,zal ook het  
maaksel tot dengenen die het gemaakt    
heeft1 zeggen3 waarom hebt ,gij mij     
alzoo gemaakt8  ,de ,pred4 ,ik vrees    
waarlijk1 mijnheer6 dat gij gelijk het  
gros uwer broederen in een gemakkelijken
 stoel gezeten zijt1 maar zorg dat gij  
niet zacht zit1 tot de duivel u haalt en

 gij dan ziet1 wat de besluiten ,gods   
over u zijn2 met zulk een geloof kunt   
gij alle werk laten varen1 want dewijl  
gij gelooft dat ,god zoo velen door     
zijne souvereine genade zal behouden1   
zult gij zeggen3 ,indien ,god mij hebben
 wil1 zal ,hij mij wel halen1 indien    
niet1 zoo zal ,hij mij toch niet zalig  
maken1 wat ik ook doe4 ,zulk eene leer  
kan geene andere strekking hebben1 dan  
om den mensch in de zonde te verharden4 
,geen wonder dat gij ,calvinisten1      
zwarte harten hebt4  ,de heer ,e4 ,wat  
betreft te gelooven aan ,gods besluiten 
en dat ,hij alles werkt naar den raad   
zijns willens1 hetwelk gij noemt gezeten
 zijn in een gemakkelijken stoel1 ik    
erken dat ik daar gezeten ben en gaarne 
wensch af te wachten elk der dingen1 die
 gij voorgebragt hebt om mijn geloof te 
wederleggen4 ,wat mij ook moge halen1   
zoo als gij zegt1 weet ik niet1 en dat  
,god komen en mij trekken moet1 indien  
ik ooit in den hemel zal komen1 is eene 
waarheid4 ,ik ben zeker1 dat ,hij reeds 

menigeen van de aarde ten hemel         
getrokken heeft4 ,hij beloofde zijne    
discipelen1 dat1 wanneer ,hij henen zou 
gegaan zijn1--,hij wederkomen zou en hen
 tot zich nemen1 opdat waar ,hij was1   
zij ook zijn mogten4 ,en indien wij in  
den toestand zijn van hem1 die onder de 
moordenaars viel1 gewond en hulpeloos1  
en indien gij1 werkdadige ,priesters en 
,levieten1 ons voorbij komt1 ons ziet en
 geen bijstand aanbrengt1 indien wij op 
uwe roeping niet in staat zijn ons      
zelven te helpen of op te staan1 heb dan
 medelijden met ons1 liever dan ons te  
bespotten en verwijtingen te doen6 ,en  
indien de ,god van alle genade den      
goeden ,samaritaan mogt zenden1 en ,hij 
naar zijne groote barmhartigheid den    
wijn en de olie der genade in onze      
wonden mogt gieten1 dezelve verbinden1  
ons zet op zijn eigen beest1 ons naar de
 herberg voert1 de kosten betaalt1 de   
waard last geeft ons te verzorgen en    
belooft voor alle kosten in te staan1   
mor dan niet tegen zijne vrije goedheid1

 wij kunnen zonder dat niet gelukkig    
zijn noch geholpen worden4 ,maar indien 
gij sterk en ongewond zijt1 of indien   
gij uzelven kunt genezen of naar de     
herberg loopen1 of indien gij1 daar     
zijnde voor uzelven zorg kunt dragen of 
de kosten betalen1 gij hebt de vrijheid1
 help u zoo goed gij kunt4 ,wij belijden
 dat wij niets doen kunnen1 ja zelfs1   
overtuigd van onzen verloren staat1 niet
 op de borst kunnen slaan en uitroepen3 
,o ,god1 wees mij zondaar genadig6 of   
,red ons ,heere6 wij vergaan6 ,wat      
aangaat1 dat deze onze leer de zonde    
aanmoedigt1 het is een oude             
beschuldiging tegen ,paulus en anderen  
in hunne dagen ingebragt1 door hen die  
zeiden3 ,laat ons het kwade doen1 opdat 
het goede daaruit voortkome4 ,wij       
verheugen ons gerangschikt te worden    
onder zulk een eerwaardig gezelschap als
 de ,apostelen4 ,indien wij onze        
beginselen uit dezelfde fontein hebben1 
door denzelfden ,heere zijn geroepen1   
onze oogen door dezelfde hand geopend   

zijn en onze harten door denzelfden     
magtigen arm zijn veranderd1 moeten wij 
onvermijdelijk in zekere mate denzelfden
 laster en hetzelfde verwijt            
ondervinden1 gelijk deze goede menschen 
ondervonden van de wereld en de         
tegenstanders van den ,heere ,jezus     
,christus1 en wel omdat zij de eer van  
's menschen zaligheid ,hem alleen       
toekenden en zich niet vermeten de      
onreine vodden van onze geregtigheid te 
vereenigen1 met dien grooten naam1 wien 
toekomt eer en heerlijkheid tot in alle 
eeuwigheid4 ,indien wij in dezen staat  
zijn1 hebben wij inderdaad reden ons te 
verblijden en zijn bovenmate verheugd1  
wanneer men ons voor zijne zaak met     
allerlei lasten bezwaart4 ,maar wij     
gelooven dat gij u moet schamen1        
geschaard te zijn aan den kant der      
lasteraars2 en wat aangaat de zwartheid 
onzer harten1 wij weten dat ze zoo zijn2
 ja1 wij zijn snoode zondaars en niets  
meer1 de boosheid is ons eigen1 wij     
kunnen geene volmaking vinden noch in-  

noch uitwendig4 ,doch wij zullen niet   
wanhopen1 wij weten dat zondaars kunnen 
gezaligd worden zonder de werken der    
wet4 ,het bloed van ,christus en de     
,geest der waarheid zijn in staat ons   
van alle zonden te reinigen en op den   
dag zijner heirkracht zullen wij een    
zeer gewillig volk zijn1 om ,god in den 
weg zijner eigene instellingen te       
gehoorzamen en te dienen4 ,tot onze     
zaligheid zien wij uit en zoeken naar   
,zijne geregtigheid alleen1 want wij    
weten dat in ons vleesch niets geen goed
 woont4  ,de ,pred4 ,gij zult dan maar  
bij uw eigen systeem moeten blijven wat 
ook de gevolgen mogen zijn4 ,al stoot   
men een dwaas in een mortier met eenen  
stamper1 zijne dwaasheid zal niet van   
hem wijken4 ,mij dunkt mijne woorden    
hebben geenen invloed op den heer ,e4   
,maar wat denkt gij er van ,kapper8 ,gij
 hebt mijn geloof gehoord en zijne      
aanmerkingen er op1 naar welke zijde    
gevoelt gij uw gemoed overhellen8  ,de  
,k4 ,wel1 als ik spreken zal naar de    

geneigdheid van mijn gemoed1 geloof ik  
dat de heer ,e4 het beste op de hoogte  
der zaak is1 dit is althans mijn        
oordeel1 want hij heeft aangetoond1 dat 
achtervolgens uwe stelling1 de zaligheid
 niet in den wil en de werking van ,god 
ligt1 want gij zegt dat ,hij de         
zaligheid van alle menschen wil1 maar   
het niet uitvoeren kan1 omdat het       
schepsel ook niet wil4 ,gij zegt dat    
,christus alle menschen verlost heeft1  
maar dit behoudt hem niet1 omdat zij de 
voorwaarden niet willen volbrengen om   
het deelachtig te worden4 ,gij gelooft  
dat ,god iedereen roept1 maar velen niet
 zullen gehoorzamen4 ,gij zegt2 ,hij    
geeft aan iedereen een talent of        
talenten van genade1 en eenigen zijnde  
gehoorzamer dan anderen1 vermeerderen   
hunne talenten1 gelooven en bekeeren    
zich1 hebben hunne harten vernieuwd en  
worden met ,god verzoend1 en toch zijn  
er die deze zegeningen weder wegwerpen1 
weder onder de verdoemenis komen en ten 
laatsten verloren gaan4 ,daarom kan     

onmogelijk iets van hetgeen door u      
opgenoemd is1 de oorzaak zijn van des   
zondaars zaligheid1 dat is te zeggen3 ze
 kan niet in ,gods wil liggen1 want gij 
zegt dat hij het wil en toch worden zij 
er niet door behouden2 niet in de       
verlossing door ,christus1 want gij     
zegt3 ,hij verloste alle menschen en    
toch gaan vele van deze eindelijk       
verloren2 noch in de roeping van ,god of
 het gegeven talent1 dit hebben zij ook1
 zooals gij zegt2 noch in de            
wedergeboorte2 noch in den ,geest van   
,god2 noch in het geloof in ,christus2  
noch in de bekeering tot ,god2 noch in  
hun eenmaal verzoend en geregtvaardigd  
zijn2 want gij beweert dat velen alle   
deze dingen bezeten hebben en toch door 
allen te zamen niet behouden worden4 ,en
 wat bezit de mensch buiten deze dingen 
meer1 dan de wil des vleesches8 en gij  
schijnt onwillig toe te staan1 dat ook  
deze hem zoude verlossen4 ,wilt gij zoo 
goed zijn1 mij te verklaren wat het dan 
is dat dit groote werk veroorzaakt en   

werwaarts ik moet gaan om het te zoeken8
  ,de ,pred4 ,dat zou inderdaad geen    
zware taak zijn1 maar ik verzoek u mij  
thans te willen verschoonen1 daar mijn  
werk mij elders roept4                  
,,ii4                                   
,,een ,,antwoord                        
,,op ,,de                               
,,gewichtige ,,vraag3                   
,wat is het1                      dat   
eene zondaar zalig maakt8               
,,door                              ,j4 
,c4 ,,philpot4     ,,voorrede4   ,toen  
ik op verzoek van den ,uitgever van het 
geschrift getiteld3 ,zamenspraak enz41  
ondernam een aanhangsel te leveren en   
daarin een antwoord te geven op de      
gewigtige vraag3 ,wat is het dat eene   
ziel zalig maakt8 welke vraag daar      
onbeslist is gelaten2 dacht ik slechts  
weinige bladzijden te schrijven1 zonder 
daarbij mijn naam te vermelden2 maar al 
schrijvende bevond ik dat het onderwerp 
onder de hand in gewigt toenam en dat   
gedachten en denkbeelden in mijne ziel  

vloeiden4 ,ik gevoelde1 in het bijzonder
 toen ik tot het tweede deel van mijn   
onderwerp kwam1 de verlossing en        
zaligheid beschouwd als een inwendig    
bezit1 dat ik er mij niet in weinige    
algemeene bewoordingen kon afmaken1 maar
 dat het vereischte1 wat ik niet kon    
leveren1--bladzijden uit het leven en de
 bevinding met zalving en kracht1 zal   
het geschikt zijn om de behoeften van   
,gods beproefde familie te ontmoeten4   
,ik zag aan alle zijden verlossing als  
eene inwendige wezenlijkheid1 onbekend1 
onbemind1 ongezocht1 verwaarloosd4      
,eenigen zag ik1 die zich dienstknechten
 ,gods noemden1 ijverig genoeg voor de  
zaligheid uitwendig1 gezond in de letter
 der waarheid en ernstig strijdende voor
 de leerstellingen der genade die1 f    
nooit spraken van de zaligheid inwendig1
 f indien zij er al van gewaagden1 er   
zich van af maakten met weinige magere  
volzinnen1 die gewoonlijk zoo met       
dwalingen en misslagen vermengd waren1  
dat zij eenvoudige zielen slechts       

verwarden en aan het onderscheidende oog
 ontdekten1 de onwetendheid en ledigheid
 van den prediker4 ,anderen die uit     
hunne opgeblazenheid en verwaandheid    
schenen te denken1 dat de wijsheid met  
hen sterven zoude1 7,job #ab vs4 #b71   
zag ik sloopen wat ,god in zijn woord   
heeft opgebouwd1 en opbouwen wat ,hij   
heeft afgebroken4 ,deze waren           
leermeesters gezet op vormen1 ceremonin1
 ordonantin1 bidstonden1                
kerklidmaatschap1 huiselijk gebed en    
duizend andere uiterlijke dingen1 7allen
 goed op hunne plaats7 alsof zij de     
inhoud en het wezen der levende         
godzaligheid waren4 ,anderen weder die  
zich bevindelijke predikanten noemden1  
zag ik of aan de eene hand de zonden als
 bewijzen van genade opbouwen f aan de  
andere hand eene algemeene haat tegen de
 zonde1 als een bewijs daarvan          
aanmerken4 ,dus zag ik de in- en        
uitgangen1 het vallen en opstaan1 de    
verborgen werkingen1 het onzigtbare     
spoor1 de innerlijke worstelingen en    

geheel dit bijzondere1 diepe1 gedurig   
veranderende1 golvende pad1 dat door    
,gods familie wordt betreden f nimmer   
aangeroerd1 f indien al ondernomen dat  
in te gaan1 zoo duister en verkeerd     
voorgesteld1 dat eene levende ziel door 
al wat hij hoorde1 meer bedroefd en     
verward dan getroost en bemoedigd werd4 
,ik zag insgelijks dat zelfs leeraars1  
die de merkteekenen droegen van hunne   
roeping door de genade en van hunne     
roeping tot de bediening 7die of        
rustende waren op vroegere bevinding f  
zoo als zij het noemden bevestigd waren 
in ,christus2 dat mij voorkomt eene     
bevestiging in zich zelf te zijn71      
weinig1 indien iets1 verschilden van de 
letter-,calvinisten dezer dagen4  ,alzoo
 terwijl eenigen goed kwaad en kwaad    
goed noemen1 bitter voor zoet en zoet   
voor bitter gevende en anderen de       
schaduw voor het wezen en den vorm voor 
de kracht instellen1 zag ik1 dat degene 
die in de bres moesten staan1 hunne     
zwaarden in de schede hadden gestoken en

 ze nimmer uittrokken tegen de vijanden 
van ,christus1 die in het gewaad van    
vrienden komen4 ,de vraag scheen te     
zijn3 ,zijt gij een ,arminiaan of een   
,calvinist8 indien de eerste1 zoo zijt  
gij een vijand1 indien de laatste een   
vriend4 ,en alzoo worden de             
gevaarlijkste en listigste vijanden van 
levende ,godzaligheid1 in de legerplaats
 van ,christus ontvangen1 omdat zij het 
wachtwoord kunnen noemen en de kleeding 
van zijne soldaten dragen4 ,dus zie ik  
de waarheid over de straten struikelen1 
levende godzaligheid verwaarloosd1      
uiterlijke dingen hoog gewaardeerd1 de  
schapen van ,christus ongevoed en de    
bokken niet gescheiden4 ,zoodat ik mij  
gedrongen gevoelde met meer             
uitgebreidheid dan ik mij eerst voornam1
 te blijven staan bij inwendige         
zaligheid1 schoon met de diepste        
bewustheid van mijne onbekwaamheid en   
onervarenheid1 en er tevens mijnen naam 
bij te voegen1 opdat het niet het nadeel
 en de verdenking mogt hebben1 welke    

gewoonlijk aan naamlooze geschriften    
verbonden zijn4 ,zonder dus eenig       
oordeel te vellen ten gunste of tegen   
het geschrift1 waarbij dit aanhangsel   
gevoegd is1 noch er mij geheel mede te  
vereenigen1 schoon ik het beschouw als  
een antwoord aan de ,wesleijanen1 met   
bekwaamheid en onpartijdigheid          
geschreven te zijn1 wend ik deze zwakke 
poging aan om te strijden voor het      
geloof1 eenmaal den heiligen            
overgeleverd1 en om de natuur dier      
verlossing aan te wijzen1 welke men     
kennen en bezitten moet vr men het      
koningrijk der hemelen kan ingaan4      
,j4 ,c4 ,,philpot4     ,,wat ,,is ,,het1
 ,,dat ,,een ,,zondaar ,,zalig ,,maakt8 
,wel mag ieder overtuigd zondaar een    
waar voldoend antwoord verlangen1 op    
eene vraag van zoodanig gewigt4 ,wel mag
 iedereen1 die den alsem en de gal      
geproefd heeft1 met den angel der zonde 
doorstoken is geworden1 die zucht onder 
den vloek der wet en beeft onder het    
toekomende oordeel1--wel mag ieder      

dusdanige1 schuldige1                   
zelf-veroordeelende ellendige1 de lippen
 kussen desgenen1 die een regt antwoord 
geeft op de alles omvattende vraag3 ,hoe
 zal de mensch rechtvaardig zijn bij    
,god8 7,job4 #i vs4 #b74  ,om dan deze  
vraag regt te beantwoorden moeten wij de
 zaligheid onder twee hoofdpunten       
beschouwen4 #a4 ,de zaligheid beschouwd 
als eene daad buiten ons2 #b4 de        
zaligheid beschouwd als eene zaak in    
ons4 ,daar de eerste de laatste         
voorafgaat1 zullen wij haar den         
verschuldigden voorrang geven4 ,en daar 
niemand onderwijst gelijk ,god1 en ,hij 
is de ,vader der lichten1 de ,fontein   
des levens en de alleen ,wijze ,jehovah1
 mogen beide schrijver en lezer genade  
ontvangen om tot ,hem op te zien1 om de 
zalving die leert van alle dingen en ook
 waarachtig en geen leugen is4 7#a ,joh4
 #b vs4 #bg74  #a4 ,de zaligheid dan1   
moet beschouwd worden1 ten eersten als  
eene handeling buiten ons1 als eene     
eeuwige onveranderlijke daad            

voortvloeijende uit het gemoed van      
,jehovah en geheel onafhankelijk van het
 schepsel4 ,te vooronderstellen dat     
eenig nieuw plan1 eenig te voren        
ongedacht ontwerp1 eenige verandering   
van voornemen1 eenige verbetering van   
een oorspronkelijk onvolmaakt plan1     
plaats kunne nemen in het hart van      
,jehovah1 is een van de grootste        
beleedigingen te werpen op de wijsheid  
en magt van den drieenigen ,god1 welke  
ooit het schepsel kan ten uitvoer       
brengen4  ,indien ,hij ,alwijs is1 zoo  
kan geene nieuwe gedachte in zijn gemoed
 oprijzen2 indien ,hij ,almachtig is1   
dan kan geene onverwachte hinderpaal1   
geen onvoorzien toeval1 noch opkomende  
gebeurtenis1 zijn voornemen verijdelen  
en indien ,hij de ,bron en ,oorsprong is
 van het geheele bestaan van het        
schepsel 7,rom4 ,,xi vs4 #cf7 zoo kan   
noch de wil1 noch de magt van het       
schepsel sterker zijn dan ,hij4 ,wij    
beschouwen ,hem als de ervarenste       
,ingenieur1 die vooruit met de meeste   

naauwkeurigheid1 de beweging en het     
uitwerksel van ieder rad en van iedere  
tand van eenig nieuw stuk machinerie1   
kan berekenen4 ,wij noemen ,hem de      
bekwaamste ,generaal1 die voor den      
veldslag iedere beweging1 welke ,hij    
denkt te volvoeren het best ontwerpt en 
die met de grootste nauwkeurigheid en   
den besten uitslag zijn oorspronkelijk  
plan ten uitvoer legt4 ,te misrekenen1  
in verwarring te geraken door eenige    
onvoorziene hinderpaal1 op te houden    
wegens eenige onverwachte hindernis1    
doet een mensch kennen als een          
broddelaar4 ,in zijne oorspronkelijke   
schatting mis te tasten1 doet de kennis 
in twijfel trekken2 niet in staat te    
zijn zijn plan te volvoeren1 bewijst    
magteloosheid in een architect4 ,nu1 zal
 een generaal een plan hebben1 evenzoo  
een ingenieur en een architect en zal   
,god geen plan hebben8 ,zullen wij      
iemands kennis afmeten naar de wijsheid 
van zijn plan en zijne magt naar        
deszelfs uitvoering1 en zullen wij de   

wijsheid en de magt ,gods niet in       
denzelfden weg afmeten8 ,zullen wij hem 
niet een zot en een dwaas noemen1 die   
geen orde in zijne bezigheden heeft1    
geen goed overlegd plan in de           
uitoefening zijner zaken1 geene bepaalde
 werkuren1 geen vooraf beraamde reeks   
van werkzaamheden1 en zullen wij niet   
beven om al deze dwaasheid aan ,god toe 
te schrijven8 ,eene ,manchestersche     
katoenfabriek kon geene week doorwerken1
 indien het niet een vooraf bepaald     
stelsel van werking1 geen geregeld plan 
had1 waardoor aan ieder spinnewiel zijn 
werk1 aan iedere hand zijne plaats wordt
 aangewezen4 ,en toch zijn er menschen1 
van zulk eene stoute goddeloosheid1 die 
aan den alleen wijzen ,god eene         
verwarring1 eene wanorde1 eene          
nalatigheid in het bestuur van de       
eeuwige bestemming des menschen         
toeschrijven1 welke1 indien ze in een   
groote stad in praktijk werd gebragt1   
onvermijdelijk zou ten gevolge hebben1  
dat hare drukke fabrieken werden        

gesloten1 hare uitgestrekte bevolking   
werd verarmd en hare opgepropte straten 
in eene woning der draken en rustplaats 
der nachtuilen verkeerd werden4  ,wij   
kunnen daarom niet ontkennen1 dat al wat
 ,god doet1 ,hij zulks doet naar een    
plan van eeuwigheid vastgesteld in zijn 
eigen gemoed1 zonder zijne wijsheid in  
de uitvinding1 of zijne magt in de      
volvoering in twijfel te trekken4       
,indien dan al wat ,god doet1 ,hij doet 
naar den raad van zijnen eigen wil1 zoo 
is het duidelijk dat de zaligheid of    
verdoemenis der zielen een deel moet    
uitmaken van zijn eeuwig voornemen4     
,indien alle dingen1 die plaats hebben1 
vloeien in een voor hen gegraven kanaal1
 elkander opvolgen achtervolgens eene   
bepaalde orde en zoowel een deel        
uitmaken van ,gods algemeene regering1  
als elk rad bedraagt tot de beweging van
 eenig zamengesteld werktuig1 dan moet  
de zaligheid begrepen zijn in een groot 
oorspronkelijk plan4 ,te zeggen dat ,god
 eenige dingen bepaalt en andere dingen 

niet2 tijdelijke gebeurtenissen         
vaststelt1 maar geene geestelijke2 waakt
 over het vallen van een musch1 maar de 
onsterfelijke ziel des menschen         
overgeeft aan bloot toeval en goed      
geluk1 is onbeschaamder onderstelling1  
dan dat een onkundig landman1 een van   
,watt's stoomwerktuigen beziende1 zoude 
zeggen1 deze ketel1 dit rad1 deze zuiger
 heeft ,watt ontworpen1 maar op al het  
overige heeft hij geen acht geslagen4   
,zijn grootsch verstand vergat dit deel 
van het werktuig en verzuimde dat2 en   
dit keurig zamenstel en schoon geheel1  
is gedeeltelijk het voortbrengsel van   
vinding en vernuft1 en gedeeltelijk van 
bloot toeval4 ,veel dwazer en onwetender
 nog spreken zij1 die loochenen de      
zaligheid een volmaakt plan te zijn1    
overeenstemmend in elk deel1 en haren   
oorsprong1 voortgang en einde vindende  
in den wil en het voornemen van ,god    
alleen4 ,om reden wij de overeenstemming
 en schoonheid van het groote geheel    
niet kunnen waarnemen1 om reden er      

tegenwerpingen en zwarigheden zijn1 om  
reden wij het onderwerp en den grondslag
 van ieder deel niet kunnen bevatten1   
zijn wij daarom vrij om te ontkennen1   
dat de verlossing een groot in alles    
overeenstemmend plan is8 ,even goed mogt
 de bovengenoemde onkundige landman1    
aanmerking maken op elk rad en elke     
beweging der stoommachine1 welker       
gebruik en schoonheid hij niet begrijpen
 kon4 ,indien verlossing als n geheel1  
een plan is1 waarin de grootste harmonie
 heerscht1 dan moeten ook al de deelen  
en takken van dezelfde natuur zijn4 ,zeg
 dat een deel niet harmonieert1 en gij  
zegt dat het geheel zulks niet doet1    
want de harmonie van het geheel hangt af
 van de harmonie der deelen4 ,deze      
takken of deelen dan eischen ons        
naauwgezet onderzoek en indien wij      
kunnen aantoonen dat ze volkomen zijn1  
zullen wij het doen van het geheel4  #a4
 ,de eerste tak dan van de verlossing   
is1 de openbaring daardoor1 van de      
heerlijkheid van den ,drieenigen        

,jehovah4 ,niets kan ,god zoo dierbaar  
zijn dan zijne eigene heerlijkheid4     
,niets minder dan de openbaring daarvan1
 kan het verheven oogmerk zijn van alle 
zijne daden4 ,de oorsprong van alle     
geschapene wezens1 van de verhevenste   
engel tot den kruipenden worm1 kan      
slechts worden toegeschreven aan de     
zucht welke ,jehovah koestert1 om       
daardoor zijne eigene eeuwige           
heerlijkheid te openbaren4 ,de          
verlossing1 welke de grootste daad ,gods
 is1 moet daarom tot dezelfde bron      
worden opgespoord4 ,tot prijs der       
heerlijkheid zijner genade1 zegt        
,paulus1 7,eph4 #a vs4 #f71 door welke  
,hij ons begenadigd heeft in den        
,geliefde1 en wederom vers #ab3 opdat   
wij zouden zijn tot prijs zijner        
heerlijkheid1 wij1 die eerst in         
,christus gehoopt hebben4 ,en opdat ,hij
 zou bekend maken den rijkdom zijner    
heerlijkheid over de vaten der          
barmhartigheid1 die ,hij te voren bereid
 heeft tot heerlijkheid1 7,rom4 #i3     

#bc74 ,nu1 indien de zaligheid geheel   
rust op den wil des menschen en tot hare
 eindelijke voorspoed afhangt van de    
magt en bekwaamheid van het schepsel1   
zoo is het bewezen dat er mogelijkheid  
bestond dat er geen enkele ziel behouden
 werd4 ,wat meer is1 indien het daarvan 
afhangt1 dan is er niet de minste       
twijfel in het hart van hen1 die den    
gevallen staat des menschen             
ondervindelijk kennen1 of niemand konde 
of wilde zalig worden4 ,tenzij dus de   
zaligheid een besloten1 bepaald1        
onveranderlijk1 onherroepelijk voornemen
 zij1 zoo is het klaar dat ,god         
teleurgesteld kon worden1 betrekkelijk  
de heerlijkheid1 die ,hij zich          
voorgesteld had1 om daardoor zijnen     
grooten naam te verhoogen4 ,en indien   
wij alleen maar toestaan1 dat ,hij het  
einde van het begin ziet en te voren    
weet elke gebeurtenis die plaats zal    
hebben1 dat de arminianen erkennen1 dan 
is het bewezen1 dat1 vooruitziende en   
bemerkende de teleurstelling van al     

zijne ontwerpen1 ,hij zou opgehouden en 
nooit het ontwerp verzonnen hebben4 ,wat
 meer is1 om de gevolgtrekking nog een  
stap verder te nemen1 indien ,god door  
den tegenstand van het schepsel beroofd 
kon worden1 van den prijs zijner eigene 
heerlijkheid1 zou hij nooit deze wereld 
in aanwezen gebragt1 noch den mensch uit
 het stof der aarde geformeerd hebben4  
,wij maken plannen1 in welker uitkomst  
wij ons teleurgesteld vinden1 omdat wij 
geene toekomende gebeurtenissen kunnen  
voorzien1 maar indien wij begaafd waren 
met de voorkennis van alle dingen1      
zouden wij alleen zulke ondernemingen   
beginnen1 van welke wij zeker waren dat 
ze ons gelukken zouden4 ,laat dus       
niemand die dwaasheid aan ,god          
toeschrijven1 welke hij aan zijn        
medeschepsel niet zoude toekennen4  #b4 
,onze zwakke vermogens niet in staat    
zijnde1 om ,gods besluit als een        
welluidend geheel te beschouwen1 zoo    
zijn wij genoodzaakt ,hem eene opvolging
 van handelingen toe te schrijven1 welke

 geen wezenlijk bestaan heeft in ,hem   
die een eeuwig ,heden is1 dezelfde      
gisteren1 heden en in eeuwigheid4 ,alzoo
 spreken wij over de liefde die ,god    
heeft tot zijne eigene heerlijkheid1 als
 over de eerste daad in het plan der    
zaligheid en van zijne eeuwige liefde   
als van de tweede4 ,maar in zijn        
oneindig gemoed is noch eerste noch     
tweede1 toekomende noch verleden1       
vroeger noch later4 ,wanneer wij dan    
zeggen1 dat de eeuwige liefde een tweede
 beweegoorzaak is van zaligheid1        
gebruiken wij de taal door ons zwak     
verstand gevorderd1 en meenen daarmede  
niet aan ,god eenige zulke              
onvolmaaktheid toe te schrijven1 als    
eene opvolging van beweegredenen in zich
 behelst4  ,liefde dan is eene tweede   
oorzaak der verlossing4 ,maar indien    
,jehovah volmaakt en onveranderlijk is1 
moet zijne liefde van dezelfde natuur   
zijn4 ,hoe zuiverder1 hoe               
onbewegelijker1 hoe onveranderlijker de 
liefde is1 hoe nader zij aan de         

volmaaktheid komt4 ,onstandvastig te    
zijn1 gedurig van voorwerp te           
veranderen1 neerslagtig1 ontmoedigd1    
verward1 vervreemd of in eenig opzigt   
door uitwendige omstandigheden verkoeld 
te zijn1 neemt de zuiverheid der liefde 
weg4 ,de liefhebbende vrouw1 die in     
spijt van slechte behandeling en        
onverschilligheid aan haren man kleeft1 
die hem lief heeft in oneer en schande1 
zijn beeld op haar hart draagt1 schoon  
hij als een doodschuldige gevat of als  
een boosdoener wordt gevonnisd1 verwekt 
onze bewondering als een voorbeeld van  
echtelijke liefde4 ,de teedere moeder1  
die om haren ongebonden zoon jammert1 en
 hare hoofdpeluw met tranen van liefde  
tot hem doornat1 schoon haar hart       
innerlijk verscheurd is door zijnen     
ligtzinnigen wandel1 bewonderen wij     
evenzoo als een voorbeeld van           
moederlijke gehechtheid4 ,de sterkte1 de
 onveranderlijke natuur1 de zuiverheid1 
de belangeloosheid van deze twee        
voorbeelden van menschelijke liefde1    

gaat ons onwillekeurig ter harte4       
,zullen wij nu de zuiverheid en         
volmaaktheid van schepsels genegenheid  
afmeten bij eenen zekeren standaard1 en 
dien regel ter zijde werpen met         
betrekking tot de goddelijke liefde8    
,indien de liefde ,gods tot de          
menschenkinderen onbestendig is1        
veranderlijk1 afhankelijk van           
omstandigheden1 veroorzaakt door hun    
gedrag1 afwisselend gegeven en ontnomen1
 dan moeten wij stoutweg zeggen1 dat zij
 onvolmaakt is1 en indien de liefde     
,gods onvolmaakt is1 dan is ,god zelf   
evenzoo onvolmaakt4 ,maar indien ,god   
hen1 die ,hij lief heeft1 eeuwig1       
oneindig volmaakt lief heeft dan moet   
,hij hen onveranderlijk lief hebben4    
,heeft ,god dan alle menschen lief8     
,heeft ,hij ,ezau1 ,fara1 ,saul en      
,judas lief8 ,hij zegt ons zelf dat ,hij
 ,ezau haatte 7,mal4 #a3 #c7 en ,paulus 
verklaart1 dat deze haat was1 vr dat de 
kinderen geboren waren en vr zij iets   
goeds of kwaads gedaan hadden4 7,rom4   

#i3 #aj-ac74 ,wij moeten dan tot dit    
besluit komen1 dat ,god eenigen lief    
heeft en anderen haat4 ,maar is er geen 
beweegoorzaak in de voorwerpen zelve8   
,zijn niet eenigen goed en anderen      
kwaad2 eenigen gehoorzaam en anderen    
ongehoorzaam2 verdienen niet eenigen    
liefde en anderen haat8 ,indien alle    
menschen gelijkelijk gevallen zijn1     
allen even slecht1 even ingewikkeld in  
zonde en verdoemenis1 kan er in hen geen
 oorspronkelijk verschil zijn4 ,indien  
eenigen behouden worden1 anderen        
verloren gaan2 indien eenigen eeuwig    
gelukkig1 anderen eeuwig rampzalig      
worden2 moeten wij naar de oorzaak van  
dit verschil zoeken1 ergens elders dan  
in de personen zelf4 ,en laat ons over  
de zaak zoo lang redekavelen als wij    
willen1 indien wij eenmaal de           
oorspronkelijke zonde en de val des     
menschen toegeven1 moeten wij altijd tot
 hetzelfde besluit komen1 dat het       
verschil gemaakt tusschen de gezaligden 
en de verdoemden1 niet in hen maar in   

,god gevonden wordt1 in n woord1 dat    
,hij vrijelijk eenigen haat en vrijelijk
 anderen lief heeft4  #c4 ,maar het     
bestaan der liefde1 kan enkel door daden
 openbaar worden4 ,liefde is een        
verborgen beginsel in den boezem1 in    
zoover als het betrekking heeft op hen  
door wien zij gekoesterd wordt2 maar    
betrekkelijk hen tot wien zij gevoeld   
wordt1 kan zij alleen door uitwendige   
daden blijken4 ,dus is liefde de        
oorsprong van de zaligheid1 even als de 
zaligheid de vrucht van liefde is4 ,de  
eene is de oorzaak1 de andere het       
uitwerksel2 de eene de innerlijke       
beweegreden1 de andere de uitwendige    
daad4 ,maar wij meten de liefde af bij  
de proeven1 die zij doorstaat2 bij de   
opofferingen die zij doet2 bij het      
lijden dat zij ondergaat voor het       
voorwerp van toegenegenheid4 ,bij       
denzelfden standaard meten wij de liefde
 ,gods af1 tot de kinderen der menschen4
 ,verlossing daarom wordt bestendig in  
het ,woord voorgesteld als het bewijs   

van de liefde van ,christus2 ,christus  
had de gemeente lief en heeft zich      
zelven voor haar overgegeven4 7,eph4 #e3
 #be74 ,die mij lief gehad heeft1 zegt  
,paulus1 en zich zelven voor mij        
overgegeven heeft4 7,gal4 #b3 #bj74     
,hieraan hebben wij de liefde gekend1   
dat ,hij zijn leven voor ons gesteld    
heeft4 7#a ,joh4 #c3 #af74 ,indien dan  
verlossing de vrucht is van liefde1 het 
gevolg en de uitdrukking daarvan1 indien
 de liefde beperkt en bijzonder is1 dan 
is de verlossing evenzoo beperkt en     
bijzonder4 ,het uitwerksel kan niet     
grooter zijn dan de oorzaak1 noch de    
daad grooter dan de beweegreden4  ,maar 
is verlossing eene volmaakte daad1 een  
voleindigd werk8 ,indien het de         
uitvoering is van een oorspronkelijk    
plan en te gelijk uitgevoerd door ,god  
geopenbaard in vleesch1 moet het        
zekerlijk zoo volmaakt zijn als deszelfs
 ,auteur4 ,doch is een werk volmaakt dat
 onzeker en toevallig is1 dat afhangt   
van de wispelturige eigenzinnigheid en  

den veranderlijken wil des menschen en  
dat nog wel van een gevallen mensch8    
,hing de schepping der wereld af van de 
medewerking des menschen8 ,kan hij een  
enkel grasscheutje doen groeijen1 n haar
 wit of zwart maken8 ,is de medewerking 
des menschen gedoogd in eene enkele van 
,gods handelingen8 ,indien zoo iets     
mogelijk ware1 zou dan niet het mengsel 
van schepsels werk het geheel bezoedelen
 en bederven8 ,indien de verlossing     
algemeen ware en slechts een deel       
zaligde1 kan het een volmaakt werk      
genoemd worden8 ,indien verlossing      
ontspringt uit liefde1 en de verlossing 
algemeen is1 dan zal ook de liefde      
algemeen zijn2 maar indien iemand       
verloren gaat1 indien iemand in de hel  
is1 voor wien ,christus stierf1 zal     
hunne verlossing ijdel zijn en al de    
liefde van ,christus tot hen was te     
vergeefs4 ,hij betaalde hunne schuld1 en
 nog staat hunne schuld open4 ,hij nam  
hunne zonden weg en nog blijven hunne   
zonden4 ,hij had hen lief1 had magt om  

hen te verlossen1 deed al wat ,hij kon  
om hen van de hel te bevrijden1 kwam op 
aarde met het opzettelijk voornemen om  
hunne zonden te dragen op het hout1     
stond voor hen op van den dooden en voer
 ten hemel als hunnen ,hoogepriester en 
,voorspraak--en na dit alles kan ,hij   
hen niet verlossen1--na geheel deze     
magtige oneindige1 onmetelijke betooning
 van liefde1 lijden1 tranen1 zuchten1   
doodsangst en bloed1 sterven zij in     
hunne zonden en worden in de hel        
geworpen4 ,is ,christus wezenlijk en    
waarachtig ,god8 ,heeft ,hij al de      
eigenschappen der ,godheid8 ,is ,hij    
alwijs en almagtig8 ,ziet ,hij het einde
 van het begin1 en weet ,hij alle       
dingen1 die verleden1 tegenwoordig en   
toekomend zijn8 ,wist ,hij toen ,hij aan
 het kruis hing wie behouden zou worden 
en wie verloren zou gaan8 ,dan1 welk    
eene ijdele en nuttelooze betooning van 
liefde en lijden2 wat eene noodelooze   
opeenhoping van smarten en doodsangsten1
 indien het uitwerksel van al wat ,hij  

toen leed1 afhing van den vrijen wil des
 menschen en millioenen nimmer voordeel 
zouden trekken uit alles wat ,hij toen  
voor hen onderging4 ,maar stierf        
,christus voor de zonden des ganschen   
menschelijken geslachts8 ,dan droeg ,hij
 de zonden der lieden van ,sodom en     
,gomorra2 van het leger van ,fara dat in
 de roode zee verdronk2 van ,korach1    
,dathan en ,abiram welke de aarde       
verzwolg2 van de zeven vervloekte volken
 van ,canan en van allen die in den     
algemeenen zondvloed omkwamen4 ,maar    
alle deze zijn in hunne zonden          
gestorven4 ,werd hun in de hel bekeering
 geschonken8 ,droeg ,christus hunne     
zonden aan het kruis en ging ,hij daarna
 in de hel met aanbiedingen van genade  
aan de verdoemden8 ,had de vrije wil    
eene andere gelegenheid1 een ander heden
 der genade2 verschaft het een ander    
getijde tot de uitoefening van haren    
magtigen invloed8 ,judas zegt ons 7vers 
#g7 dat de zoodanigen zijn voorgesteld  
tot een voorbeeld1 dragende de straf des

 eeuwigen vuurs1 ,paulus zegt3 dat zij  
vernield zijn van den verderver4 7#a    
,cor4 #aj vs4 #aj74 ,maar indien        
,christus voor allen stierf1 zoo stierf 
,hij ook voor deze1 en indien ,hij voor 
deze stierf1 zoo moet er eenig oogmerk  
zijn1 er moet iets geschieden1 eenig    
uitwerksel moet er voortkomen uit zijn  
dragen van hunne zonden4 ,indien ,hij   
voor hen niet stierf1 dan is de         
verlossing niet langer algemeen1 wij    
ontdekken millioenen voor wie ,christus 
niet gestorven is en eensklaps is er een
 einde gemaakt aan de algemeenheid van  
al die teksten1 die zoo dikwijls worden 
aangehaald ten gunste der algemeene     
verzoening4 ,indien ,hij voor hen       
stierf1 dan trekken zij al of niet eenig
 voordeel uit zijnen dood4 ,indien zij  
er het minste voordeel uit trekken1 dan 
worden er verlost1 die reeds in de hel  
zijn1 die in hunne zonden gestorven en  
onder den toorn ,gods zijn vergaan4 ,en 
indien eenigen1 waarom niet allen8 ,de  
smarten der hel zullen hen zekerlijk    

geleerd hebben1 om hunnen vrijen wil    
beter te gebruiken dan zij deden op     
aarde1 en n uur ondervinding van den    
brandenden poel heeft hen doen          
instemmen1 met de aanbiedingen van      
genade4 ,christus behoefde zoolang niet 
te vergeefs aan de deur hunner harten te
 kloppen1 als ,hij volgens de           
,wesleijaansche predikanten nu doet aan 
de harten hunner hoorders6 ,zij zeggen1 
indien de verdoemden dezelfde           
aanbiedingen van genade hadden als wij  
hoe gaarne zouden zij die omhelzen6 ,nu1
 indien ,christus dan voor hen gestorven
 is1 zoo is de hel reeds sedert lang    
ontvolkt van zijne aloude bewoners4     
,can1 ,fara1 ,saul1 ,achitofel1 ,dog1   
,ezau en duizend anderen1 die de schrift
 voorstelt als vijanden ,gods1 zijn nu  
in den hemel1 zingende het lied des     
,lams4 ,maar indien ,christus voor hen  
niet gestorven is1 dan is de verlossing 
niet algemeen1 er is eene beperking     
gemaakt en zij is wat wij belijden1     
bijzonder4  ,dus beschouwen en gelooven 

wij met de schriften der waarheid1 dat  
,christus zijn leven heeft afgelegd voor
 zijne schapen2 eens werd overgegeven om
 de zonden te dragen van velen2 het volk
 reinigde met zijn eigen bloed2 de      
gemeente lief had en zich zelven voor   
haar overgaf2 en de zonden droeg van    
zijn uitverkoren geslacht in zijn eigen 
lichaam op het hout4 ,gelijk de namen   
van de kinderen ,israls op de borst des 
,hoogepriesters gedragen werden1 7,exod4
 #bh3 #bi7 zoo gelooven wij dat         
,christus op zijn hart de namen droeg   
van zijne uitverkorenen1 toen ,hij aan  
het kruis hing en zijn bloed stortte    
voor al hunne zonden en ongeregtigheden4
 ,hij betaalde hunne schuld tot den     
laatsten penning1 voldeed aan de        
strengste eischen der eeuwige           
geregtigheid1 leed in ligchaam en ziel  
het volle gewigt1 de volle maat en het  
tal van de zonden van zijn volk en liet 
geen enkele hunner zonden1 ongeboet en  
onverzoend4 ,de ,godheid gaf waarde en  
verdienste aan het lijden der           

menschheid1 en dus werd ,immanul1 ,god  
met ons1 de algenoegzame ,zaligmaker van
 allen die ,hem gegeven1 door ,hem      
bemind en verlost waren4  #d4 ,de       
laatste tak der zaligheid als eene      
uitwendige daad1 die wij nog zullen     
beschouwen1 is de toegerekende          
geregtigheid van den ,zoon van ,god1    
zijnde tot allen en over allen1 die     
gelooven4  ,de wet van ,god1 zijnde het 
afschrift van zijne eeuwige             
geregtigheid1 kon niet straffeloos      
verbroken worden1 dan dat ,god ophield  
,god te zijn4 ,tenzij dus de wet        
volmaaktelijk werd gehoorzaamd1 f door  
den mensch wien hij gegeven was of door 
een ,borg die in zijne plaats stond1 zoo
 moest die heilige en regtvaardige wet  
al deszelfs straffen en vloeken in alle 
eeuwigheid over den overtreder          
uitstorten4 ,indien dit waar is1 dan is 
,christus gekomen onder de wet en       
gehoorzaamde haar volkomelijk1 of voor  
geheel het menschelijk geslacht of voor 
een gedeelte deszelven4 ,indien voor het

 geheel1 dan worden alle menschen       
geregtvaardigd1 alle menschen hebben de 
wet gehoorzaamd door hunnen ,borg1 allen
 staan voor ,god in ,christus volmaakt1 
zonder vlek of rimpel of iets dergelijks
 7,efez4 #e3 #bg72 de deuren des hemels 
zijn geopend voor allen1 en geheel het  
geslacht van ,adam1 zal in              
huwelijksgewaad nederzitten aan de      
bruiloft des ,lams4 ,maar indien dit de 
waarheid niet is en schoon allen de wet 
hebben overtreden1 slechts een gedeelte 
behouden wordt1 dan moeten wij tot het  
besluit komen1 dat alleen die           
geregtvaardigd worden voor wie ,christus
 als een ,borg de wet vervulde1 en dat  
het ,isral alleen is die in den ,heere  
geregtvaardigd worden en zich zullen    
beroemen4 7,jes4 #de vs4 #be74  #b4     
,dusver hebben wij de verlossing        
geschetst als eene uitwendige daad1 als 
iets gedaan voor ons en buiten ons4 ,in 
deze gemeenschappelijke overeenkomst en 
onderhandeling hadden wij als werkende  
leden geen aandeel4 ,zij werden bepaald 

en uitgevoerd vr wij eenig aanwezen     
hadden1 uitsluitend in het              
voorbeschikkende gemoed van ,jehovah4   
,gelijk de boom zijne botten uitgeeft1  
welke botten een bestaan hadden in den  
boom1 vr zij in zigtbaren groei kwamen1 
zoo brengt het predestinerend voornemen 
van den drieenigen ,god ons in aanwezen1
 opdat wij de voordeelen mogen genieten 
van al hetgeen voor ons gedaan werd1    
toen wij nog slechte aanwezen hadden in 
het gemoed van ,jehovah4  ,en dit leidt 
ons om te spreken over de zaligheid als 
een werk gewrocht in ons1 als eene      
magtige daad waardoor datgene wat       
oorspronkelijk en altijd het onze was1  
eene persoonlijke wezenlijkheid wordt1  
eene werkelijke bezitting1 eene         
ontvangene erfenis1 gelijk een erfgenaam
 wanneer hij meerderjarig wordt1 het    
vermogen aanvaardt dat zijn eigendom    
was1 lang voor hij in het bezit daarvan 
gesteld werd4  ,god is alwijs en daarom 
doet ,hij geene overhaaste1 noch        
onbedachtzame stappen4 ,gelijk het      

oorspronkelijke ontwerp der zaligheid   
door oneindige wijsheid werd uitgedacht1
 zoo zijn ook al de volgende trappen van
 uitvoering van dat plan1 geregeld door 
dezelfde eindelooze wijsheid4 ,met welke
 ,hij overvloedig is geweest over ons1  
zegt ,paulus1 in alle wijsheid en       
voorzigtigheid4 ,god stelt dus zijn volk
 in zijne bedeelingen met hen1 niet op  
eens in het bezit van al de zegeningen  
die ,hij voor hen bewaard heeft4 ,hij   
heeft bij voorbeeld hunne zonden        
vergeven maar ,hij stelt hen niet       
onmiddelijk in het bezit van die        
weldaad1 wanneer ,hij hen door zijne    
genade roept4 ,hij heeft hen eerst hunne
 behoefte daaraan te leeren4 ,hij heeft 
hunne harten voor de ontvangst daarvan  
te bereiden4 ,het is geen gemeen        
geschenk en ,hij heeft hen te           
onderwijzen1 hoe het te waarderen4 ,zij 
zijn verlost van toorn en eeuwige       
rampzaligheid1 van zijn vreeselijk      
ongenoegen en schrikkelijke             
verontwaardiging tegen de zonde4 ,zij   

hebben noodig dat hun getoond worde en  
dat zij innerlijk gevoelen waarvan en   
waartoe zij verlost zijn4 ,en gelijk de 
eik niet in nen dag tot zijnen vollen   
wasdom komt1 maar jaren van zonneschijn 
en onweer1 van felle winden en huilende 
stormen noodig heeft1 om hem kracht en  
stevigheid1 eenen diepen en uitgebreiden
 wortel te geven1 zoowel als eenen      
verheven en met takken gevulden stam1   
zoo hebben ,gods kinderen maanden en    
jaren van beproeving en verzoeking      
noodig1 opdat zij nederwaarts diepen    
wortel schieten1 en gezond en krachtig  
opwaarts groeijen mogen4 ,dus1 vr dat de
 ziel iets omtrent de verlossing weten  
kan1 moet zij diep en ondervindelijk    
leeren1 de natuur der zonde en van zich 
zelve als door haar bezoedeld en        
onteerd4 ,zij is hoogmoedig en moet     
vernederd worden2 zorgeloos en moet     
wakker geschud worden2 levend en moet   
gedood worden2 vol en moet ontledigd    
worden2 geheel en moet gewond worden2   
bekleed en moet ontbloot worden4 ,zij is

 van nature eigengeregtig en            
zelfzuchtig1 diep begraven in           
wereldsgezindheid en vleeschelijkheid2  
ten uiterste blind en onwetend2 vervuld 
met vooroordeel1 verwaandheid1          
eigendunk1 vijandschap en zij haat al   
dat hemelsch en geestelijk is4 ,de zonde
 in al derzelver verschillende vormen1  
is haar natuurlijk element4             
,begeerlijkheid1 vleeschelijke lusten1  
wereldsch vermaak1 zucht naar eer van   
menschen en onverzadelijke dorst naar   
zelfbevordering2 eene volkomene         
overgifte aan alles wat nieuwe begeerten
 des harten kan streelen en bevredigen2 
eene uiterste verachting en afkeer van  
alles wat haar dolzinnig najagen van wat
 zij lief heeft1 beteugelt of verijdelt1
 deze zijn eenige van de gedachte van de
 onvernieuwde natuur des menschen4      
,opvoeding1 zedelijk bedwang of de      
kracht der gewoonte mogen het ontbreken 
van inwendig bederf bedwingen1 en een   
dam opwerpen tegen den woedenden stroom 
van inwonende zonde1 zoodat het niet al 

zijne grenzen zal verbreken en het land 
verwoesten2 maar geene zedelijke        
beteugeling kan de menschelijke natuur  
veranderen4 ,een geketende tijger blijft
 een tijger4 ,de moorman kan zijne huid 
niet veranderen1 noch de luipaard zijne 
vlekken 7,jer4 #ac3 #bc74  ,den mensch  
juist het tegengestelde te maken van wat
 hij oorspronkelijk is2 te maken dat hij
 ,god lief heeft in plaats van ,hem te  
haten2 ,hem te vreezen in plaats van    
tegen ,hem op te staan en te beven voor 
zijne geduchte ,majesteit1 in plaats van
 met dik verhevene schild ,hem te       
bestrijden2 om dit magtige werk te doen 
en deze wonderbare verandering te weeg  
te brengen1 is er noodig1 de inplanting 
van eene nieuwe natuur1 door de         
onmiddelijke hand van ,god zelf4        
,natuurlijk licht1 natuurlijke liefde1  
natuurlijke gehoorzaamheid1 in n woord1 
alle natuurlijke godsdienst is hier     
nutteloos en krachteloos4 ,de stroom te 
keeren verandert de natuur der wateren  
niet4 ,laat de loop van de modderige    

beek inplaats van naar het zuiden1 naar 
het noorden geleid worden1 het blijft   
eene modderige beek4 ,alzoo mag de oude 
natuur beteugeld1 gewijzigd1 en in      
nieuwe en in verschillende kanalen      
geleid worden1 maar het is en blijft de 
oude natuur4 ,en dit is de bediening van
 honderden1 die zich dienstknechten van 
,christus en arbeiders in ,zijnen       
wijngaard noemen1 om houweel en spade te
 nemen en verscheidene kanalen te graven
 voor de wateren der oude natuur1 en    
wanneer zij na veel moeite en arbeid1   
eenige weinige stroompjes in hunne      
naauwe kanalen hebben doen vloeijen1    
verwaardigen zij de vruchten van hun    
werk met de namen van bekeering1        
wedergeboorte en een werk der genade4   
,alzoo maakt de eene een kanaal in de   
,zondagschool1 een ander graaft een     
breed kanaal voor het bijbelgenootschap1
 een derde maakt eene nieuwe opening    
voor besliste vroomheid en een vierde   
holt eene wijde groef uit voor          
eigengeregtigheid1 onder den naam van   

,christelijke heiligheid4 ,maar na al   
hunne moeite en na al hunnen voorspoed  
in het leiden van de stroomen der natuur
 in deze nieuwe kanalen1 is het nog de  
oude natuur1 even gevallen1 even        
onwetend1 even blind1 even vleeschelijk1
 even dood1 even vol van vijandschap    
tegen ,god en even onbekwaam als ooit om
 het koningrijk der hemelen binnen te   
gaan4 ,om de buitenzijde der oude natuur
 te witten1 te schilderen1 te vergulden1
 te bekleeden1 op te schikken1 te       
versieren1 in n woord1 te hervormen1 is 
de godsdienst van den dag4 ,honderde    
kerken en kapellen worden gebouwd1      
duizende predikatin worden gedaan en    
millioenen gelds worden besteed1 alleen 
met het doel om uit het ruwe blok hout  
der natuur1 de gedaante1 ledematen en   
gelaatstrekken van een mensch te        
formeren1 en al deze arbeid brengt niets
 voort dan eene gedaante1 een beeld1    
eene levenlooze gelijkenis van levende  
godzaligheid1 welke eenen mond heeft    
maar niet spreekt1 het heeft oogen1 maar

 zij zien niet1 ooren1 maar zij hooren  
niet1 handen1 maar zij tasten niet1     
voeten1 maar zij gaan niet en zij geeft 
geen geluid door hare keel4 ,kerkelijke 
en ,dissenter1 ,orthodox en             
,evangelisch1 ,baptist1 ,independent en 
,methodist1 allen slaan de handen ineen 
tot het goede werk4 ,de een helpt den   
ander en zegt tot zijn medgezel3 wees   
sterk6 ,en de werkmeester versterkt den 
goudsmid2 die met den hamer glad maakt1 
dien1 die op het aanbeeld slaat1        
zeggende van het soldeersel het is goed3
 daarna maakt hij het vast met nagelen1 
dat het niet wankele4 7,jes4 #da3 #f1   
#g47  ,maar hervorming is geen          
wedergeboorte1 evenmin is eene          
verandering van leven1 hetzelfde als    
eene verandering des harten4 ,er kan    
overvloed van ijver zijn1 van vroomheid1
 van bestaanbaarheid van wandel1        
onderzoek des bijbels1 verborgen en     
huiselijk gebed1 kerk gaan onder de     
waarheid1 godsdienstige gesprekken1     
naauwgezetheid in de voorschriften van  

het ,nieuwe ,testament en een groot     
vertoon van uitwendige vroomheid en     
heiligheid1 waar geen vonk van goddelijk
 leven in de ziel gevonden wordt4 ,de   
godsdienst des menschen is om het       
schepsel op te bouwen in goede werken1  
in vroomheid1 in het hooren van ,gods   
woord1 in het lezen van godvruchtige    
schrijvers1 in werkzaamheid1 in al de   
onrustige drukte en den arbeid van      
vereenigingen en scholen4 ,de godsdienst
 van ,god is1 het schepsel neer te      
werpen in het stof van zelfvernedering  
en zelfverfoeijing4 ,de mensch zoude de 
godsdienst onderwijzen gelijk hij       
rekenen en meetkunde onderwijst4 ,dezen 
regel moet geleerd1 die som gemaakt1 dit
 vraagstuk opgelost en die zwarigheid   
overwonnen worden en dus zal men        
vordering maken4 ,het vuur moet         
aangestoken1 de blaasbalg gedreven      
worden1 de stoom moet omhoog vliegen1 de
 machine te werk gesteld1 de            
voorgeschreven taak gedaan worden4      
,godsdienst is1 volgens het aangenomen  

geloof1 iets waartoe de mensch moet     
worden gedrongen4 ,hij moet op de eene  
of andere wijze godsdienstig gemaakt    
worden4 ,hij moet door de menschelijke  
beweegredenen of menschelijke           
overreding1 gedreven of getrokken1      
bepraat of bedreigd1 toe gelokt of      
gezweept worden4 ,degodsdienst wordt hem
 voorgesteld als de rivier tusschen     
zijne ziel en den hemel4 ,hij wordt     
overreed1 genoodigd1 vermaand1 gesmeekt 
om in deze rivier te springen4 ,hij moet
 er in loopen of als het ware er in     
gedrongen worden4 ,hij wordt er toe     
overtuigd en hij neemt de voorgeschreven
 sprong1 hij wordt een belijder4 ,hij   
hoort2 hij leest2 hij bidt2 hij         
ondersteunt de zaak2 hij bedient de     
zondagschool2 hij vormt zijne kleeding  
naar de uniform van het corps1 waartoe  
hij behoort2 hij dankt zijn geboord     
overhemd af1 kamt het haar gelijk1 en   
scheert zijne bakkebaarden2 hij voorziet
 zijn hoofd met de belijdenis van de    
secte waarbij hij is aangesloten1       

spreekt zooals zij spreekt1 gelooft zoo 
als zij gelooft en1 handelt zoo als zij 
handelt4 ,en dit alles wordt bekeering  
en besliste vroomheid genoemd1 terwijl  
er in de ziel van den armen ellendige1  
geen spoor van genade1 geen greintje    
geestelijk geloof of geen vonkje        
goddelijk leven gevonden wordt4 ,doch1  
,gods weg is wijd verschillend van      
geheel dit ellendige1 zoo algemeen      
heerschende stelsel2 ,hij bouwt niet op1
 voor en aleer ,hij heeft gesloopt2 ,hij
 verlost de ziel niet1 vr ,hij haar     
eerst heeft doen gevoelen1 dat zij      
verloren is4 ,hij neemt niet1 het hout  
en de stoppelen der oude natuur1 om een 
fondament van te leggen1 ook gebruikt   
,hij geen slijm in plaats van kalk om   
een verrot ,babel op te bouwen4 ,de     
wijze des menschen is1 om hier een stuk 
hout en daar een steen te plaatsen1 de  
eene hoek te vullen met een steen1 de   
andere met een dakpan1 en alzoo         
voortgaande1 een toren te bouwen1 welks 
top mogt reiken tot aan den hemel4 ,de  

weg ,gods is om neder te komen en hunne 
taal te verwarren1 om iederen steen en  
elk stuk hout naar de vier winden des   
hemels te verstrooijen en niet een steen
 op den anderen te laten1 die niet      
afgebroken zal worden4 ,hij is een      
naijverig ,god en wil geen deelgenoot   
hebben in het werk der zaligheid4 ,hij  
wil geen nieuwen wijn in oude lederen   
zakken doen1 noch een nieuwen lap op een
 versleten kleed zetten4 ,de vuile      
kleederen van ,josua 7,zach4 #c3 #d7    
moesten van hem weg genomen worden1 voor
 hij met wisselkleederen bekleed werd4  
,alzoo gaat dooden vr levend maken1     
armoede vr rijkdom1 bedelarij en den    
mesthoop vr de erfenis van den troon der
 heerlijkheid2 het graf van alle        
verwachting van de heuvelen en bergen1  
en het gruis van zelfverfoeijing voor de
 verheffing tot het zitten onder de     
prinsen4 7,sam4 #b3 #f-h74 ,te zaaijen  
met tranen gaat voor het maaijen met    
gejuich1 asch voor schoonheid1 treuren  
voor de olie der vreugd en eenen        

benaauwden geest voor het gewaad des    
lofs4 ,zaligheid is geen uitwendige     
zaak4 ,het bestaat niet in de letter1   
maar in den geest2 niet in een gezond   
geloof1 zoo als men meent1 maar in de   
genieting daarvan als een balsem in een 
verbroken hart4 ,dus wanneer wij de     
groote vraag beantwoorden3 ,wat is het  
dat eene ziel zalig maakt81 zoo moeten  
wij vooraf wel verstaan1 dat het woord  
zaligmaken in zich bevat1 een           
voorafgaanden staat1 waarvan en waaruit 
het een herstelmiddel1 eene ontkoming1  
eene bevrijding is4 ,dat zaligheid      
veronderstelt voorafgaande verlorenheid1
 verderf en ellende1 en dat het eene    
bevrijding is van dit alles1 stemt      
iedereen toe4 ,maar het wordt niet zoo  
gereedelijk toegestemd1 of indien al    
bekend in woorden1 toch niet verkondigd 
als eene fondamenteele waarheid1 dat het
 is eene gevoelde verlorenheid1 eene    
gevoelde vernietiging1 eene gevoelde    
rampzaligheid1 waaruit zaligheid eene   
ontkoming is4 ,ieder die de waarheid des

 ,bijbels belijdt1 stemt in woorden den 
val des menschen toe en dat zalig maken 
eene bevrijding is van de               
verschrikkelijke gevolgen van dien val4 
,maar dat men het innerlijk kennen en   
diep gevoelen moet2 dat de ziel onder   
het gewigt daarvan ter neer gebogen en  
beladen moet zijn2 dat de overtuiging   
van schuld1 toorn en gevaar door        
bovennatuurlijke kracht in zijne        
ondervinding moet gewrocht worden en dat
 hij als het ware tusschen den bovensten
 molensteen der wet en den ondersten    
molensteen van een schuldig geweten moet
 worden vergruisd2 deze groote en       
plegtige waarheden worden vermeden1     
bedekt en verzwegen door bijna allen die
 belijden den zondaar den weg naar ,sion
 te wijzen4 ,ga naar ,christus2 zie op  
,jezus2 wijdt u zelf den ,heere toe2    
leid eenen gelijkvormigen wandel2 leest 
dezen en dien schrijver2 woon de bekende
 pligten bij2 wees werkzaam2 sluit u aan
 bij onze vereeniging2 wordt een lidmaat
 der kerk2 hoor onzen leeraar2 houdt    

huisgodsdienstoefening2 zendt uwe       
kinderen naar de zondagschool2 kweek    
naarstig de heiligmaking aan2 haat alle 
zonde2 waak tegen alle kwade            
hartstogten2 oefen het geloof in        
verootmoediging2 deze en dergelijke     
vermaningen worden van duizende kansels 
met kwistige hand over zoekende zondaren
 uitgestrooid4 ,maar de natuur1 de      
diepte1 de magt1 de gevoelens1 de       
snijdende overtuigingen1 het kermend    
roepen1 de angstige foltering1 de       
donkere uitzigten1 de zinkende          
vertwijfeling1 de uiterste              
hulpeloosheid1 de dikke duisternis1 het 
ellendige ongeloof1 in n woord1 al deze 
inwendige werkzaamheden1 welke in een   
zoekend zondaar gevonden worden1 worden 
door al de letterpredikers van den dag  
voorbij gegaan4 ,deze dingen worden     
toegestemd maar of geheel verzuimd of   
met minachting op gezinspeeld4 ,doch1   
indien wij weten willen wat het is1 dat 
eene ziel verlost1 zoo moeten wij den   
staat weten waaruit hij verlost moet    

worden4 ,indien wij het begin niet      
hebben1 zoo kunnen wij het midden noch  
het einde hebben4 ,maar onze            
hedendaagsche regtzinnige belijders en  
predikers hadden nooit een begin in     
hunne godsdienst4 ,zij waren vroom van  
hunne kindschheid2 of zij hadden het    
voorregt van godsdienstige ouders2 of   
zij werden op de ,christelijke of       
,zondagschool opgebragt2 of zij zaten   
onder een evangelie-prediker2 of een    
goed boek viel hun in handen en maakte  
hen vroom2 of zij werden ernstig en     
overtuigd van de noodzakelijkheid der   
godsdienst2 of zij trouwden eene        
godvruchtige vrouw of man en op die wijs
 werden zij ook godsdienstig4 ,zulke en 
dergelijke verhalen worden dagelijks in 
vrome couranten opgedischt1 in          
gezelschappen of bidstonden medegedeeld 
en blindelings1 naar den aard der liefde
 zoo als men het noemt1 als echte       
bevinding en opregt werk der genade     
aangenomen4 ,maar waar is een uit       
duizend te vinden1 die kan verhalen1 hoe

 de ,heere met hem begon1 en wat zijne  
gevoelens waren onder zijne goddelijke  
onderwijzingen8 ,wie kan het pad        
beschrijven1 waardoor hij geleid is     
geworden1 de nederwerpen en de          
verheffingen1 welke hij ondervonden     
heeft1 de wisselingen1 welke hij is     
doorgegaan1 hoe hij trapsgewijze van vat
 in vat geledigd is geworden en de      
worstelingen welke hij ondervond8 ,wie1 
van duizend belijders kan gevoelig      
spreken over den alsem en de gal der    
zonde1 den vergiftigen angel van schuld1
 de pijlen ,gods in de conscientie1 de  
vuilheid van een hopeloos bedorven en   
arglistig hart1 het strijden1 zinken en 
worstelen1 de afwisselende hoop en      
vrees1 de stralen van licht en de       
schaduwen der duisternis1 de            
oogenblikken van vertrouwen en de       
spoedig wederkeerende moedeloosheid1 en 
al de verschillende ondervindingen van  
eene ontwaakte ziel8 ,verfoeijing en    
walging van zich zelf in stof en asch1  
duistere voorboden van eeuwige straf1   

schreeuwen tot ,god uit de diepte van   
schuld1 opgevolgd door tijden van       
treurig stilzwijgen1 afwisselend berouw 
en hardheid des harten1 nu overvallen   
door de zonde en dan weder treurende en 
zuchtende over zijne zwakheid er tegen2 
zulke oefeningen als deze1 hoe weinigen 
spreken er van met gevoel1 zalving en   
kracht1 hetwelk bewijst dat zij die     
allen zijn doorgegaan8 ,of1 wederom1 den
 zwaren last der zonde1 het nerdrukkend 
gevoel van bederf1 de stroomen van      
ongeloof en godloochening1 de vloeden   
van vuilheid1 begeerlijkheid en         
hardnekkigheid1 het schielijk invallen  
van godslasterende gedachten1           
vreeselijke verbeeldingen1 dwaze        
gedachten1 ijselijke vervloekingen1 en  
al de opwellingen van den vuilen bodem  
van een zinnelijk en duivelsch hart1    
welken predikant uit duizend draagt de  
bewijzen in zijne prediking dat zulk een
 pad door hem betreden is geworden8     
,maar indien de verlossing eenen        
voorgaanden staat onderstelt waaruit men

 verlost wordt dan zeg ik1 dat het      
kinderachtige dwaasheid is1 te praten   
van verlost te zijn1 indien wij niets   
bevindelijks weten waarvan wij verlost  
zijn4 ,daarom1 indien iemand mij vraagt3
 ,wat is het dat eene ziel zalig maakt8 
antwoord ik3 ,waarom doet gij mij die   
vraag8 ,vr men iets van verlossing kan  
kennen1 is er eene voorafgaande les te  
leeren4 ,indien gij deze niet geleerd   
hebt1 hebt gij met de andere niets te   
maken4 ,gij mogt even goed de           
tiendeelige breuken denken te leeren1   
voor gij nog lezen geleerd hebt4 ,maar  
welk is de beweegreden waarom gij een   
antwoord op deze vraag verlangt8 ,om    
eenige begrippen te vormen1 uw oordeel  
te scherpen1 om u een sterk geloof eigen
 te maken8 ,indien dit de reden is1 dan 
kan ik er mij met u niet over bezig     
houden4 ,gij hebt eerst eene andere les 
te leeren en aleer gij deze geleerd     
hebt1 kan ik op uwe vraag niet          
antwoorden4  ,de zaligheid is een       
geschenk1 het kostbaarste en rijkste    

geschenk dat de hand van een ,drieenig  
,god wiens naam ,liefde is1 kan geven4  
,het is een legaat1 eene erfenis1 eene  
bezitting1 een schat1 eene eeuwige      
wezenlijkheid4 ,het volle bezit1 het    
ruim genot1 de volkomene berving van dit
 voorbeschikte gewigt van heerlijkheid1 
is inderdaad bewaard tot eenen          
toekomstigen staat2 maar de             
eerstelingen1 de vroegrijpe druiven1 de 
eerste daauwdroppen van de eeuwige      
erfenis1 worden den uitverkorenen       
gegeven terwijl zij op aarde zijn4 ,de  
eeuwigdurende genieting van de          
tegenwoordigheid en heerlijkheid van    
,christus1 wordt in de ,schrift altijd  
vergeleken bij een huwelijk4 ,dus lezen 
wij 7,openb4 #ai3 #g7 van het wijf des  
,lams en de bruiloft des ,lams1 zoo     
wordt de kerk gezegd tot den ,koning    
gebragt te worden in gestikte kleederen 
van gouden borduursel1 gelijk in        
oostersche landen de bruid door haren   
vader tot den bruidegom geleid werd     
7,gen4 #bi3 #bc74 ,maar wij lezen ook   

van ondertrouw welke altijd de viering  
van het huwelijk vooraf ging4 ,ik gedenk
 der weldadigheid uwer jeugd1 der liefde
 uwer ondertrouw1 7,jer4 #b3 #b72 ik heb
 ulieden toebereid om u als eene reine  
maagd1 aan nen man voor te stellen1     
namelijk ,christus4 7#b ,cor4 #aa3 #b74 
,zoo was ,jozef ondertrouwd met de maagd
 ,maria eer zij zamenkwamen 7,matt4 #a3 
#ah71 dat is voor zij man en vrouw      
werden4 ,deze ondertrouw nu was eene    
onvermijdelijke voorbereiding tot het   
huwelijk1 schoon het niet dezelfde zaak 
was4 ,en daarom werd eene verloofde     
maagd gestraft als eene overspeelster1  
volgens de ,livietische wet1 7,deut4    
#bb3 #bd71 indien zij ontrouw was aan   
haren ondertrouwden man4 ,de ondertrouw 
had in zich den aard van het huwelijk1  
schoon het niet dezelfde zaak was4 ,de  
deelgenooten leefden niet te zamen en   
werden niet in elkanders bezit gesteld4 
,alzoo heeft de geestelijke ondertrouw  
plaats in dit leven en het geestelijk   
huwelijk in het toekomende leven2 ,ik   

zal u mij ondertrouwen in geregtigheid  
en in gerigt en in goedertierenheid en  
in barmhartigheden en ik zal u mij      
ondertrouwen in geloof2 en gij zult den 
,heere kennen4 7,hosea #b3 #ah1 #ai74   
,dus1 indien wij de zaligheid           
beschouwen1 zoo zullen wij bevinden dat 
zij in drie deelen bestaat1 in          
verledene1 tegenwoordige en toekomende  
zaligheid4 ,verledene zaligheid is onze 
namen geschreven te hebben in het boek  
des levens des ,lama1 van voor de       
grondlegging der wereld4 ,tegenwoordige 
zaligheid bestaat in de openbaring van  
,christus in de ziel1 waarbij ,hij zich 
haar ondertrouwt4 ,en toekomende        
zaligheid bestaat in de eeuwige         
genieting van ,christus1 wanneer de     
uitverkorenen aan het bruiloftsmaal van 
,christus zullen aanzitten en altijd met
 den ,heere zullen zijn4 ,gelijk nu     
niemand de toekomende zaligheid zal     
genieten1 die geen deel heeft in de     
verledene zaligheid2 met andere woorden1
 gelijk niemand ooit met ,christus in de

 eeuwige heerlijkheid zal zijn1 wiens   
naam niet is geschreven in het boek des 
levens van alle eeuwigheid1 alzoo zal   
niemand de toekomende zaligheid         
genieten1 die leeft en sterft zonder het
 genot van de tegenwoordige             
zaligheid2--met andere woorden1 niemand 
zal voor eeuwig met ,christus in        
heerlijkheid leven1 die ,hij in dit     
leven niet ondertrouwd heeft1 door      
openbaring van zich zelf aan zijne ziel4
 ,naar de gewoonte der ,joden gaf de man
 ten tijde zijner ondertrouw aan de     
bruid een stuk zilver tot een           
getuigenis1 zeggende tot haar3 ,ontvang 
dit stuk zilver als een onderpand dat   
gij op zulk een tijd mijne huisvrouw    
zult worden4 ,en daarop verwisselden de 
partijen hunne ringen4 ,deze ontmoeting 
van de verloofde partijen1 die dan      
elkander voor het eerst zagen1 is een   
liefelijk zinnebeeld van de eerste      
ontmoeting der ziel door ,jezus4 ,de    
jonge dochter had van den jongeling     
gehoord1 maar tot dien tijd had zij hem 

nimmer gezien1 even als zoekende zielen 
van ,jezus hooren met het gehoor der    
ooren1 voor hare oogen ,hem zien4 ,de   
sluijer was op haar aangezigt1 7,gen4   
#bd3 #fe71 gelijk als de sluijer ligt op
 het hart 7#b ,cor4 #c3 #ae71 tot dat   
,jezus die in tween scheurt van boven   
tot beneden4 ,de bruidegom gaf zijne    
ondertrouwde vrouw een stuk zilver1 als 
een onderpand1 dat alles wat hij had1   
het hare was4 ,en alzoo geeft ,christus 
aan de ziel1 die hij zich ondertrouwt   
door zijne eigene openbaring1 een       
onderpand1 een teeken1 eene getuigenis1 
welke in zich hebben1 de eerstelingen en
 de verzekering der eeuwige             
heerlijkheid4 ,de partijen wisselden    
hunne ringen als onderpanden van        
onderlinge liefde en eeuwige            
getrouwheid4 ,en evenzoo openbaart      
,christus zich aan de ziel1 in zijne    
stervende liefde2 wederkeerige          
verpanding1 wederkeerige beloften1      
wederkeerige verzekeringen en           
onderpanden van trouw en liefde1 hebben 

plaats tusschen de ziel en ,hem4 ,deze  
zal zeggen ik ben des ,heeren en die zal
 zich noemen met den naam van ,jakob2 en
 gene zal met zijne hand schrijven3 ,ik 
ben des ,heeren4 7,jes4 #de3 #e74 ,in   
deze tijden in den dag van des konings  
bruiloft1 7,hoogl4 #c3 #aa71 is de taal 
der ziel4 ,ik heb grooten lust in zijne 
schaduw en zit er onder1 en zijne vrucht
 is mijn gehemelte zoet4 ,hij voert mij 
in het wijnhuis en de liefde is zijne   
banier over mij4 7,hoogl4 #b3 #c1 #d74  
,alle leerstellingen1 begrippen         
geloofsbelijdenissen1 ordonantin en     
ceremonin1 bij gemis van deze           
geopenbaarde zaligheid1 zijn als het    
stof in de weegschaal en als stoppelen  
voor den wind4 ,wat bijv4 is            
uitverkiezing1 afgescheiden van de      
openbaring aan mijne ziel1 dat ik       
uitverkoren ben van voor de grondlegging
 der wereld8 ,wat is verlossing voor    
mij1 indien het verzoenend bloed des    
,lams niet op mijne conscientie         
gesprengd is8 ,wat is de eeuwige liefde 

van den ,drieenigen ,jehovah1 tenzij dat
 eeuwige liefde in mijn hart door den   
,heiligen ,geest uitgestort zij8 ,wat is
 de volharding der heiligen1 tenzij er  
een gezegend genot daarvan in het       
geweten zij1 als eene persoonlijke      
wezenlijkheid8 ,deze dingen in den      
,bijbel geopenbaard te zien1 is niets4  
,dezelve door een van ,gods             
dienstknechten te hooren prediken is    
niets4 ,de waarheid derzelve in mijn    
oordeel te ontvangen en eene            
onwankelbare toestemming daaraan te     
geven1 is niets4 ,duizenden hebben dit  
alles gedaan die ,god lasteren in de    
hel4 ,maar eeuwige verkiezing1          
persoonlijke verlossing1 toegerekende   
geregtigheid1 onfeilbare liefde en al de
 andere schakels dezer gouden keten van 
den troon ,gods nedergelaten in de ziel2
 de schoonheid1 heerlijkheid en         
gelukzaligheid der verlossing in al     
derzelver takken1 verledene1            
tegenwoordige en toekomende1 geopenbaard
 te hebben in de ziel en op het geweten 

verzegeld1 dit is alles1 in alles4 ,en  
dus alle twijfelingen en vreezen1 alle  
overtuigingen van zonden1 alle          
ontdekkingen van inwendige snoodheid1   
alle verschrikkende beschouwingen van   
,god in het licht van eene verbrokene   
wet1 alle kermingen1 zuchten en tranen1 
alle bezwijkingen des harten1 alle      
voorgevoel van den dood en het oordeel  
dat niet opleidt tot en uitloopt op eene
 toegepaste zaligheid en geopenbaarden  
,jezus1 voor de mensch zijne oogen sluit
 in den dood1 heeft niet meer met       
godsdienst te doen1 dan het rammelen van
 de ketenen van een gevangene of de     
huilende razernij van een krankzinnige4 
,de ziel des menschen moet verdoemd of  
gezaligd worden4 ,en wat de inwendige   
godsdienst betreft1 een mensch moet de  
zaligheid hebben als eene inwendige     
wezenlijkheid1 als eene gekende1        
genotene1 geproefde1 gevoelde en getaste
 bezitting of hij zal nimmer het        
koningrijk der hemelen ingaan4 ,hij moge
 ,kerkelijke of ,afgescheidene zijn1    

,calvinist1 of ,arminiaan1 ,baptist of  
,independent1 wat het zij of wie het    
zij1 toch is al zijne belijdenis met    
betrekking tot de zaligheid niets meer1 
dan het fatsoen zijner kleeding1 de     
hoogte zijner statuur of de kleur van   
zijn gelaat4 ,iedere zaak van           
uitwendigen aard1 wat meer is1 de       
waarheid zelf1 is een bed te kort en een
 deksel te smal4 ,en dus al 's menschen 
gelijkvormigheid van leven1 gezondheid  
van geloof1 wandelen in de ordinantin1  
lange en standvastige belijdenis en     
alles van slechts uitwendigen aard1     
waarop duizenden tot de zaligheid       
berusten1 kan niet meer de zonde        
wegnemen1 de geregtigheid ,gods         
bevredigen en de ziel regt op den hemel 
geven1 dan den eed van een vloeker of de
 ontuchtige redenen eener hoer4  ,indien
 ons dan gevraagd wordt1 wat is het dat 
eene ziel zalig maakt8 antwoorden wij3  
dat het niet is1 werken der             
regtvaardigheid1 die wij gedaan hebben  
of kunnen doen2 noch het gebruik van    

onzen vrijen wil1 die alleen vrij is in 
het kiezen en beminnen van het kwade2   
noch in te stemmen met aangebodene      
genade1 waartoe wij van nature geene    
kracht bezitten2 noch waakzaamheid1     
gebed en vasten2 noch zelfverloochening1
 gestrengheid en uitwendige             
heiligmaking2 noch eenige pligten of    
vormen2 noch1 in n woord1 eenige        
enkelvoudige zaak of eene menigte van   
zamengestelde zaken1 die berusten op de 
natuurlijke wijsheid en sterkte des     
menschen4 ,noch1 wederom is het         
hoofdkennis1 noch vaste overtuiging der 
waarheid in het oordeel1 noch zulke     
werkingen van het natuurlijk geweten1   
als ons overreden om eene zaligheid uit 
vrije genade in te willigen1 noch een   
leven uitwendig gelijkvormig aan het    
,evangelie1 noch lidmaatschap in eene   
evangelische kerk1 noch natuurlijke     
gehechtheid aan de kinderen en          
dienstknechten ,gods1 noch ijver voor   
bevindelijke godsdienst1 noch           
opofferingen gedaan om de waarheid te   

ondersteunen4 ,noch wederom bestaat de  
zaligheid in twijfelingen en vreezen1   
noch in wederwaardigheden1 verzoekingen1
 werkingen der inwendige verdorvenheid1 
wettische verschrikkingen1 aanvallen van
 zwaarmoedige vertwijfeling en          
hartverscheurende wanhoop4 ,al deze     
dingen vergezellen de zaligheid en      
worden gevonden in de erfgenamen der    
heerlijkheid2 maar eenige derzelve of   
allen kunnen evenzoo in huichelaars1    
afvalligen en verworpenen gevonden      
worden4 ,evenmin bestaat de zaligheid in
 begeerten1 want de luijaard begeert en 
heeft niet1 noch in tranen want ,ezau   
weende met een zeer groot en bitter     
geween1 7,gen4 #ag3 #cd71 noch in enkel 
zoeken1 want velen zullen zoeken in te  
gaan en zullen niet kunnen1 7,luk4 #ac3 
#bd71 noch in willen want het is niet   
desgenen die wil1 noch in loopen1 het is
 niet desgenen die loopt en in de       
loopbaan loopen allen1 maar een alleen  
ontvangt den prijs4 ,ook bestaat de     
zaligheid niet in uitwendige gaven1 als 

preeken en bidden want een mensch kan de
 hemelsche gaven smaken en toch zijn    
einde zijn tot verbranding1 7,hebr4 #f  
vs4 #d1 #h71 terwijl ,saul profeteerde1 
,judas preekte en de zonen van ,sceva   
duivelen uitwierpen in den naam van     
,jezus4 ,noch ook bestaat in natuurlijk 
geloof1 want ,simon ,magus geloofde en  
werd gedoopt1 noch in natuurlijke hoop1 
want daar is de hoop des huichelaars die
 verdwijnen zal2 noch in natuurlijke    
vertroostingen1 want daar is een        
wandelen in de spranken van ons eigen   
vuur2 noch in ijdel vertrouwen1 want de 
zot is oploopende toornig en zorgeloos2 
noch in het spreken over de godsdienst1 
want een praatachtige dwaas zal vallen2 
noch in dat anderen wel over ons denken1
 daar ,paulus eens goede gedachten had  
van ,demas 7,phillem4 #bd71 die de      
tegenwoordige wereld lief kreeg 7#b     
,tim4 #d3 #aj71 noch daarn1 dat de      
kinderen ,gods vereeniging met ons      
gevoelen1 daar ,david zoetelijk         
raadpleegde met ,achitofel1 en in zijn  

gezelschap wandelde ten huize ,godes    
7,ps4 #ee3 #ae74 ,om alles te zamen te  
nemen1 de zaligheid bestaat niet in iets
 van het vleesch1 dat is iets aardsch1  
menschelijks en natuurlijks1 want het   
vleesch is niet nut 7,joh4 #f3 #fc71 en 
niet de kinderen des vleesches die zijn 
kinderen ,gods maar de kinderen der     
beloftenis worden voor het zaad         
gerekend4 7,rom4 #i3 #h74 ,dus niemand  
kan zijne eigene ziel verlossen1 noch   
,god een rantsoen geven voor hem zelf of
 voor zijnen broeder 7,ps4 #di3 #h71    
maar alle vleesch is gras1 alleen       
bestemd om door den maaijer afgesneden  
en in den oven geworpen te worden4 ,wij 
komen dan tot dit besluit1 waartoe ,god 
vroeger of later iedere uitverkorene    
ziel brengt1 dat zij die gezaligd       
worden1 gezaligd worden omdat ,god hen  
zalig wil maken1 dat ,hij barmhartig is1
 dien ,hij barmhartig zijn wil en die   
alleen 7,rom4 #i3 #ae72 dat ,hij hen    
behoudt niet uit eenige voorgeziene     
goedheid in hen1 doch uit zijne eigene  

onderscheidende souvereine genade2 dat  
,hij hen vrijwillig eeuwig en           
onveranderlijk lief heeft1 en dat zij   
verlost1 geregtvaardigd1 levend gemaakt1
 geheiligd1 bewaard en verheerlijkt     
worden1 alleen omdat zij de voorwerpen  
zijn van onverdiende liefde van den     
,drieenigen ,jehovah4 ,hier is dan het  
antwoord op de vraag3 ,wat is het dat   
eene ziel zalig maakt8 #a4 ,een aandeel 
te hebben in de verkiezende liefde van  
,god den ,vader1 in het verlossende     
bloed en de regtvaardigende geregtigheid
 van ,god den ,zoon1 in de levendmakende
 en heiligende werkingen van ,god den   
,heiligen ,geest4 ,dit is de erfenis den
 uitverkorenen verzegeld1 als eeuwig de 
hunnen1 door een in alles welgeordineerd
 en vast verbond4 ,dit is de zaligheid  
uitwendig en hij1 die noch lot noch deel
 aan deze zaligheid heeft1 zal in zijne 
zonden sterven onder den vreeselijken   
toorn van een heilig en regtvaardig     
,god4 ,maar daar is3 #b4 ook de         
zaligheid inwendig welke bestaat in de  

openbaring van ,jezus in de ziel1       
waardoor uitverkiezende liefde1         
verzoenend bloed1 regtvaardigende       
geregtigheid en eene eeuwige erfenis in 
de hemelen1 worden verzegeld op de ziel 
en tot persoonlijk en onderwerpelijke   
wezenlijkheden worden gemaakt4 ,tot deze
 inwendige genieting der zaligheid zijn 
al de kinderen ,gods voorverordineerd en
 niemand van hen sterft zonder meerder  
of minder aandeel er in4 ,eenigen van   
hen zijn nu inderdaad in de             
verschrikkingen der wet gedompeld1      
anderen vreezende en bevende1 anderen   
snijden zich af als huichelaars2 anderen
 zijn kermende onder het gewigt der     
zonde1 anderen overwonnen door de magt  
hunner begeerlijkheden1 anderen worden  
gekweld door den duivel1 anderen zijn   
kwijnende ter oorzake van den weg1 en   
allen gewikkeld in eenen                
verschrikkelijken en zwaren strijd met  
den ouden mensch der zonde4 ,eenigen    
weder voelen hunne harten doorsneden van
 wege hunne afvalligheid1 anderen       

verfoeijen zich zelf in stof en asch1   
anderen worden met vuisten geslagen door
 pijnlijke verzoekingen1 anderen vervuld
 met opstand en gemelijkheid1 anderen   
verward in de strikken des satans en    
anderen zittende in weerspannig         
stilzwijgen of genoegzaam door          
moedeloosheid overwonnen4 ,eenigen      
hebben nooit hunnen ,zaligmaker         
gevonden1 anderen hebben ,hem verloren2 
eenigen hebben nooit vergeving en       
verlossing gevoeld en anderen zijn weder
 verstrikt onder het juk van            
gevangenschap2 eenigen zijn opgesloten1 
anderen kunnen niet uitkomen2 eenigen   
zijn hopende tegen hoop op hoop en      
anderen wantrouwende de bewijzen2       
eenigen worden al den dag geplaagd en   
elken morgen gekastijd en anderen zijn  
vreezende dat zij bastaarden zijn1 omdat
 de roede ,gods niet op hen ligt4  ,maar
 gelijk het geheele huisgezin ,gods een 
gemeen aandeel heeft aan de zaligheid   
die uitwendig is1 zoo stemmen zij allen 
overeen in dit punt betrekkelijk de     

zaligheid die inwendig is1 dat het eene 
bovennatuurlijke godsdienst moet zijn1  
eenen geopenbaarden ,zaligmaker1 eene   
toegepaste regtvaardigheid1 een         
besprengd geweten1 een verzegeld pardon1
 eene uitgestorte liefde1 eene genotene 
verlossing1 die alleen bevredigen en    
zalig maken kan4 ,en dus1 al hunne      
ontblootingen1 ontledigingen1           
kastijdingen1 aanvechtingen1            
worstelingen1 droefenissen1 zuchtingen1 
kermingen en tranen2 al hunne           
twijfelingen1 vreezen1 verschrikkingen1 
schuddingen1 duisternis en              
moedeloosheid2 al hunne beschouwingen   
van de regtvaardigheid ,gods in eene    
heilige wet2 al hun rijzen en dalen1    
hunne wisselingen en veranderingen1     
schuld1 veroordeeling en een pijnlijk   
gevoel van wege de zonde1 met n woord1  
al hunne bevinding van de diepten van   
een hopeloos1 slecht en goddeloos hart2 
alles1 alles dient in de hand van den   
gezegenden ,geest om hen tot dit punt te
 brengen1 dat de zaligheid is in het    

bloed en de geregtigheid van ,christus  
alleen1 en dat deze zaligheid aan hen en
 in hen moet geopenbaard worden1 om hen 
van de vlammen der hel te bevrijden4    
,maar1 zegt de ,arminiaan1 indien de    
zaligheid zoodanig is als hier          
beschreven wordt1 wat wordt er dan van  
de belangen der zedelijkheid1 welke     
voorzorg is er genomen voor goede       
werken1 welke zekerheid is er voor      
heiligheid des levens8 ,zal niet het    
geloof aan zijne uitverkiezing iemand   
vermetel1 een vertrouwen in zijne       
eindelijke volharding hem zorgeloos     
maken en eene overtuiging dat hij zich  
niet uit het verbond kan zondigen1 hem  
niet tot losbandigheid leiden8 ,hierop  
antwoorden wij3 ,ja1 dat zal het1 en het
 zijn de vruchten en uitwerkselen van de
 leerstellingen der genade1 indien zij  
niet door de hand van ,god in de ziel   
worden gewrocht1 maar geleerd worden1   
zooals honderden haar leeren in het     
verstand en oordeel4 ,maar dit gevolg   
bewijst niet dat ze onwaar zijn1 maar is

 eerder eene vervulling van ,gods woord4
 ,hunne tafel1 dat is de leerstellingen 
uitgespreid voor hen1 waaraan zij       
belijden te spijzigen1 worde voor hun   
aangezicht tot een strik en tot volle   
vergelding tot een' valstrik1 7,ps4 #fi3
 #bc74 ,wij lezen van de eerste         
belijders1 van vlekken in hunne         
liefdemaaltijden1 weidende zich zelf    
zonder vrees4 ,deze dronken de          
leerstelling der uitverkiezing enz4 in1 
onvermengd met heilige vrees1 onverzeld 
met een beven voor ,gods ,woord en een  
innerlijk ontzag voor zijne vreeselijke 
,majesteit4 ,deze karakters nu worden   
gezegd de genade te veranderen in       
ontuchtigheid en den eenigen ,heerscher 
,god en onzen ,heere ,jezus ,christus te
 verloochenen1 dat is1 door booze werken
 7,jud4 #d1 #ab74 ,maar om reden        
ongoddellijke menschen1 de regte wegen  
des ,heeren verkeeren en de waarheid    
misbruiken tot hun eigen verderf1 volgt 
daaruit dat dezelfde uitwerkselen volgen
 waar dezelfde leer geestelijk geleerd  

en geestelijk ontvangen wordt8 ,de      
stralen der zon trekken ziekte en koorts
 uit de pestachtige moerassen1 en doen  
een lijk tot verrotting overgaan4 ,maar 
is de zon minder zuiver1 zijn nare      
stralen minder schitterend1 minder      
verkwikkend1 is hare natuurlijke warmte 
minder koesterend voor groenten1        
vruchten en bloemen1 omdat zij          
verrotting haalt uit hetgeen in zich    
zelf verrot is en bederf uit hetgeen in 
zich zelf bedorven is8 ,en alzoo1 omdat 
de leerstellingen der genade door een   
bedorven hart aangenomen1 enkel dienen  
om deszelfs natuurlijk bederf uit te    
halen1 volgt daarom niet dat het alzoo  
gesteld is1 waar het woord des levens   
ontvangen wordt in een eerlijk en goed  
hart 7,luk4 #h3 #ae71 dat is1 in een    
hart eerlijk gemaakt door beschijning   
van hemelsch licht en goed of           
,godlievend door de indrukking van zijn 
,goddelijk beeld4 ,in dezen bereiden    
bodem schieten de leerstellingen der    
genade diepen wortel en brengen1 van    

tijd tot tijd bevochtigd door den daauw 
en de regen van den gezegenden ,geest1  
overvloedige vrucht voort4 ,dus brengen 
zij voort3 ten eersten inwendige vrucht4
 ,van deze is de eerste bekeering1 welke
 bestaat in eene verandering des harten1
 eene verandering van genegenheden1 eene
 verandering van gevoelens1 een keeren  
van vormelijkheid tot geestelijkheid1   
van vrije wil tot vrije genade1 van     
eigengeregtigheid tot zelfverfoeijing1  
van huichelarij tot opregtheid1 van     
zelfregtvaardiging tot                  
zelfveroordeeling1 van belijdenis tot   
kracht4 ,de tweede is ,goddelijke vrees1
 welke ,gods hartdoorzoekende           
tegenwoordigheid teweegbrengt1 zij beeft
 op zijn fronselen1 zij ducht zijn      
ongenoegen1 is bevreesd voor zijne      
oordeelen1 gevoelt zijne kastijdende    
hand en zoekt boven alle dingen zijne   
gunst en het licht van zijn aanschijn4  
,de derde is ootmoedigheid1 welke       
ontspruit uit eene kennis van ,god en   
van zich zelf en bestaat in eene        

geestelijke kennis van de               
bedriegelijkheid en goddeloosheid van   
het hart1 in anderen uitnemender te     
achten dan zich zelf1 in gevoel van de  
weinige wezenlijke godsdienst die wij   
nog bezitten1 in belijdenis voor ,god en
 mensch van onze snoodheid1 in te zitten
 aan ,jezus voeten om door ,hem te      
worden onderwezen1 in de laagste plaats 
onder de kinderen ,gods in te nemen1 in 
een zuigeling te zijn in hulpeloosheid1 
zwakheid1 dwaasheid en nietigheid4 ,eene
 vierde inwendige vrucht is ,goddelijke 
droefheid1 die voortspruit uit een      
gezicht van eenen lijdenden ,zaligmaker1
 zich openbaart in zich zelf te haten1  
de zonde te verfoeijen1 te kermen over  
gedurigen afval1 in zielesmart van zoo  
dikwijls verstrikt te zijn door driften 
en begeerlijkheden1 en vergezelschapt is
 van zachtheid1 smeltingen des harten1  
stroomingen van liefde tot den          
,verlosser en van verontwaardiging      
jegens ons zelf en ernstige begeerten om
 niet meer te zondigen4 ,eene vijfde    

vrucht is hoop1 welke ontspringt uit    
wanhoop en in de ziel verwekt wordt door
 een geestelijke ontdekking van het     
medelijden1 de barmhartigheid1 de       
verdraagzaamheid1 de liefde en de       
vriendelijkheid van den ,vader der      
barmhartigheden en den ,god aller       
vertroostingen4 ,dit opent het hart in  
gebeden1 doet deszelfs weerbarstigen    
aard smelten1 verwijdt deszelfs enge1   
zelfzuchtige1 bekrompene beschouwingen  
van ,god1 houdt het vast als een zeker  
en houdend anker temidden van de stormen
 en orkanen1 en bemoedigt het om te     
wachten aan de deur der barmhartigheid  
tot volkomene verlossing komt opdagen4  
,eene zesde vrucht is liefde1 welke     
bestaat in liefde tot ,god1 uit         
aanmerking van zijne teedere            
barmhartigheden en langmoedigheid te    
midden van en niettegenstaande al onze  
bedorvenheid1 weerspannigheid1 snoodheid
 en vreeselijke goddeloosheid2 in liefde
 tot ,christus als een ,zaligmaker zoo  
gepast voor onzen ellendigen toestand1  

als vuile bezoedelde verdoemeniswaardige
 ellendelingen2 in liefde tot de        
beproefde1 gekwelde en verzochte        
kinderen ,gods als mede-lijders en      
mede-erfgenamen2 in liefde tot gezanten 
van ,christus als boodschappers van     
goede tijding tot onze schuldige ziel1  
als tolken en uitleggers onzer          
bevinding1 als uitdeelers van hemelsche 
verborgenheden en ontdekkers van de     
geheimen onzer harten 7#a ,cor4 #ad3    
#be72 in liefde tot de waarheid ,gods   
die ons vrij maakt2 tot het ,woord      
,gods1 dat onze harten heeft ingenomen1 
en tot de beloften ,gods1 die ons van   
tijd tot tijd bemoedigd hebben4  ,deze  
zijn slechts weinige van de inwendige   
vruchten welke de leerstellingen der    
genade geestelijk in onze zielen        
ontvangen1 zonder eenigen twijfel       
voortbrengen4  ,maar behalve deze zijn  
er ten tweede uitwendige vruchten4 ,de  
zoodanige zijn1 afscheiding van eene    
goddelooze wereld1 en afscheiding van   
eene belijdende wereld2 eerlijkheid en  

vrijmoedigheid in de zaak der waarheid2 
milddadigheid tot de armen en           
nooddruftigen van ,gods volk2 algemeene 
gelijkvormigheid van leven en omgang2   
afkeer van al de kunstgrepen van den    
handel1 van leugens in ons beroep en    
bedrog in nering en hantering2 afkeer   
van vleijen en gevleid te worden in n   
woord1 een leven overeenkomstig de      
voorschriften en verorderingen des      
,evangelies4  ,zoodanige zijn de        
inwendige en uitwendige vruchten welke  
door de leerstellingen der genade aan de
 ziel toegepast door den gezegenden     
,geest worden voortgebragt4 ,god zijnde 
de eenige fontein van leven1 genade en  
vruchtbaarheid deelt der ziel die       
gebragt is in zijne gezegende           
tegenwoordigheid1 om met ,hem te        
wandelen1 gemeenschap met ,hem te hebben
 en toegang tot ,hem te genieten1 door  
dezen heiligen omgang1 flaauwe blijken  
mede van gelijkvormigheid aan ,hem4  ,en
 alzoo zijn1 eeuwige verkiezing         
geopenbaard aan de ziel1 persoonlijke   

zaligheid toegepast aan het hart1       
toegekerende geregtigheid verzegeld op  
het geweten en nimmer falende trouw van 
binnen bevestigd wel verre van tot      
losbandigheid te leiden1 de eenige      
waarheden1 die wezenlijke vruchten      
zullen voortbrengen4 ,en integendeel1   
alle zelfverloochening1 uitwendige      
heiligmaking1 dooding des vleesches1    
lange gebeden1 en alle de goede werken  
van de ,arminiaansche catalogus zijn    
niets dan bedriegelijke namaaksels van  
de vruchten des ,geestes en zullen      
daarom hunne misleide bezitters         
overlaten aan de regtvaardige wraak van 
,hem1 die een verteerend vuur is4       
,,amen4     ,,het ,,zugten ,,der        
,,wedergeboorne ,,over ,,de             
,,overblijfselen ,,van ',t ,,vleesch4   
,o#a ,god wat is het schoon en zoet1    
,wanneer men uwen wille doet1     ,en   
van uw wegen niet en glijd1     ,ter    
rechter noch ter linker zijd'4          
,maar ach6 wat is 't een zware last1    
,dat ons de zond' zoo ligt verrast1     

,en brengt ons1 buiten ons' vermoen4    
,om tegen u gebod te doen4      ,hoe zou
 mijn harte zijn verlicht1     ,zoo     
mijnen weg mocht zijn gericht     ,om te
 bewaren uwe ,wet1     ,die gij den     
mensch hebt ingezet6      ,dan zoud ik1 
,heere1 voor uw aanschijn     ,alzoo    
beschaamt niet langer zijn1     ,wanneer
 ik zoude merken1 maar     ,op uw       
geboden allegaar4      ,och6 dat mij zoo
 de zonde boeid1     ,dat ik niet vrij  
en ongemoeid     ,hier loopen mag in    
mijne baan1     ,ach dat ik moet zoo    
langzaam gaan6      ,een oprecht willen 
tot het goed     ,bevind ik wel in mijn 
gemoed1     ,maar aan 't volbrengen mij 
het schort1     ,en daar in koom ik veel
 te kort4      ,den ouden mensch noch in
 mij leefd1     ,die mijnen geest steeds
 wederstreefd1     ,en doet mij zulk een
 groot geweld1     ,dat ik niet weinig  
ben ontsteld4      ,inwendig heb ik     
groot vermaak     ,in uwe ,wet2 maar    
7droeve zaak67     't ,vleesch tegen    
mijnen geest zich kant1     ,en neemt   

ook somtijds d' overhand4      ,het     
goede dat ik zeer bemin1     ,en garen  
wil met hart en zin1     ,dat doe ik    
niet2 maar dikwijls 't kwaad     ,dat   
mijne ziel verfoeid en haat4      ,och  
ik elendig droevig mensch6     ,wie zal 
mij geven mijnen wensch1     ,dat ik    
eens moge zijn bevrijd     ,van dezen   
mijnen zwaren strijd6      ,o ,jezus6   
gij die alles werkt1     ,en die        
verslagen harten sterkt2     ,geeft dat 
den ouden mensch verhuist1     ,en laat 
mij zijn met u gekruist4      ,want gij 
voor ons gestorven zijt1     ,opdat wij 
zouden 't aller tijd     ,der zonder    
lichaam doen te niet1     ,en niet meer 
volgen haar gebied4      ,laat mij eens 
zeggen onbevreesd2     ,nu leev' ik     
eenmaal na den geest1     ,ik leve nu   
alzoo niet meer     ,gelijk ik heb      
gedaan wel eer4      ,maar ,christus    
zelve leefd in mij1     ,die maakt mij  
van de zonden vrij3     ,is 't vleesch  
schoon niet volkomen dood4     ,zoo     
vrees ik nochthans geenen nood4      'k 

,heb ,christum door 't geloof gevat1    
,die mij heeft eeuwig lief gehad1       
,en voor mij door zijn dood voldaan3    
,wat zal mij dan noch tegenstaan8       
,hier op wil ik vertrouwen vast1        
,tot dat ik van des lichaams last       
,zal zijn verlost1 en vleesch en bloed  
,niet zal ontrusten mijn gemoed4        
,god heeft belooft met eige stem1       
,dat in het nieuw ,jeruzalem            
,gerechtigheid haar wooning heeft1      
,en niets het welk ontuchtig leeft4     
,daar zal ik doen1 mijn ,god6 en ,heere6
     ,al wat ik wil1 na mijn begeere2   
,want ik en zal dan willen niet     ,dan
 't geen gij zelfs wilt dat geschied4   
,och dat ik haast mocht komen daar6     
,och dat doch haast verschenen waar     
,die zal'ge lang gewenschte tijd6       
,hoe zal mijn hart dan zijn verblijd6   
,hoe zullen wij ,u dienen ,heere1       
,wanneer geen vleesches zwakheid meer   
,ons ooit kan brengen tot den val1      
,noch zonden-strijd meer wezen zal6  #a 
,de vreugd die men in ,god en in 't doen

 van zijnen wille geniet1 is oneindelijk
 grooter dan de vreugd die men uit      
eenige andere voorwerpselen kan rapen4  
,de ,godzaligheid is de volmaaktheid    
onzer ,zielen3 en aangezien het aller   
dingen aart is meest na zijn eigen      
volmaaktheid te haken1 zoo moet ook de  
,godzaligheid noodwendiglijk de hoogste 
verlusting onzer zielen wezen4          
,,bekentenis ,,van ,,zwakheid1 ,,en     
,,begeerte ,,om ,,versterking4       ,ik
 kom1 ,o ,god6 voor u belijden1         
,mijn zwakheid1 die aan allen zijden    
,mijn droev'ge ziel ontstelt en kwelt3  
't ,zijn dikwijls heel geringe zaken1   
,die mij mismoedig konnen maken     ,en 
mij bestormen met gewelt4      ,ik stel 
mij voor1 iets uit te werken1     ,en   
mij kloekmoedig te versterken1          
,maar1 als de minst aanvechting koomt1  
,ben ik benauwt en gantsch verslagen2   
,en kan niet anders doen dan klagen1    
,dat zoo mijn krachten zijn getoomt4    
,och wat een strijd voel ik van binnen1 
,wanneer ik mijn gemoed en zinnen       

,tot u omhoog te heffen meen1     ,dat  
dan het vleesch mij komt bespringen1    
om mijn gewill'ge geest te dringen      
,met forsche krachten na beneen6        
,en ziet eens aan met mededogen         
,mijn broosheid en mijn zwak vermogen3  
,wilt mijne ziel1 die noch zoo zeer     
,haar aan het stof gevoelt te kleven1   
,doch schenken nieuwe kracht en leven   
,na uw getrouwe woord1 o ,heere6        
,wilt mijnen geest doch maken sterker1  
,zoolang hij in des ,lichaams kerker    
,hier dus elendig leven moet2     ,tot  
dat mij eens na deze dagen     ,den     
ouden mensch niet meer zal plagen1      
,die nu mij zoo veel moeit' aandoet4    
,,sluiter4                              
----------------------------------------
-----------------                       
,,opmerkingen ,,van ,,de ,,bewerker3    
,de volgende correcties zijn in de tekst
 aangebracht3                           
,bron 7,b37 -- ,correctie 7,c37         
,b3 letterkennes en toestemming         
,c3 letterkennis en toestemming         

,b3 kinderen ,gods te worden4           
,c3 kinderen ,gods te worden1           
,b3 eeuwigdurend gewigt is ,maar het is 
,c3 eeuwigdurend gewigt is4 ,maar het is
                      ,b3 ontvangen tot 
verniuwing des harten1                  
,c3 ontvangen tot vernieuwing des       
harten1                    ,b3          
verkrijgen1 enz die in de               
,c3 verkrijgen1 enz4 die in de          
,b3 verwerpen4--,verordneerde ,hij hen  
eerst                   ,c3             
verwerpen4--,verordineerde ,hij hen     
eerst                   ,b3 ,de ,k4 ,te 
regt1 ,mijnheer6                        
,c3 ,de ,k4 ,te regt1 ,mijnheer6        
,b3 ,de ,pred4 ,verlossing is een       
,c3 ,de ,pred4 ,verlossing is een       
,b3 ,de ,k4 ,en waarvan wordt de        
,c3 ,de ,k4 ,en waarvan wordt de        
,b3 ,de ,pred4 ,van den vloek der       
,c3 ,de ,pred4 ,van den vloek der       
,b3 ,de ,k4 ,en inderdaad eene aangename
                      ,c3 ,de ,k4 ,en   
inderdaad eene aangename                

,b3 ,de ,pred4 ,tot allen en elk        
,c3 ,de ,pred4 ,tot allen en elk        
,b3 menschen4 enz4 zoo als              
,c3 menschen1 enz4 zoo als              
,b3 ,de ,pred4 ,neen1 ,hij stierf niet  
,c3 ,de ,pred4 ,neen1 ,hij stierf niet  
,b3 verdoemenis4 ,vreesselijk zal het   
zijn                    ,c3 verdoemenis4
 ,vreeselijk zal het zijn               
,b3 ,de ,k4 ,inderdaad vreeselijk om aan
                      ,c3 ,de ,k4       
,inderdaad vreeselijk om aan            
,b3 ,de ,pred4 ,ja6 en dunkt u niet     
,c3 ,de ,pred4 ,ja6 en dunkt u niet     
,b3 ,de ,k4 ,ja1 ik stem toe dat        
gehoorzamen                  ,c3 ,de ,k4
 ,ja1 ik stem toe dat gehoorzamen       
,b3 ,de ,pred4 ,gij meent de roeping    
,c3 ,de ,pred4 ,gij meent de roeping    
,b3 ,de ,k4 ,en waardoor roept ,hij     
,c3 ,de ,k4 ,en waardoor roept ,hij     
,b3 ,de ,pred4 ,door zijn woord en      
,c3 ,de ,pred4 ,door zijn woord en      
,b3 ,de ,k4 ,en is deze roeping         
,c3 ,de ,k4 ,en is deze roeping         

,b3 ,de ,pred4 ,neen1 eenigen wanneer   
zij                     ,c3 ,de ,pred4  
,neen1 eenigen wanneer zij              
,b3 ,de ,k4 ,en verkrijgen degenen      
,c3 ,de ,k4 ,en verkrijgen degenen      
,b3 ,de ,pred4 ,ja1 zij krijgen een     
nieuw                     ,c3 ,de ,pred4
 ,ja1 zij krijgen een nieuw             
,b3 ,de ,pred ,gij hebt het juist       
,c3 ,de ,pred4 ,gij hebt het juist      
,b3 wat er verhandeld is ,wilt          
,c3 wat er verhandeld is4 ,wilt         
,b3 verder e1 zoodat de wil             
,c3 verderve1 zoodat de wil             
,b3 gelooven zich bekeeren1 enz4        
,c3 gelooven1 zich bekeeren1 enz4       
,b3 ,de ,k4 ,goed1 maar zij die hooren  
,c3 ,de ,k4 ,goed1 maar zij die hooren  
,b3 geloof en hnnne bekeering1 de       
,c3 geloof en hunne bekeering1 de       
,b3 niet                                
,c3 niet4                               
,b3 ,de ,pred4 ,gij moogt zeggen wat    
,c3 ,de ,pred4 ,gij moogt zeggen wat    
,b3 geloof en bekeering genade om       

,c3 geloof en bekeering1 genade om      
,b3 verzoenen1 te regtvaardigen         
,c3 verzoenen1 te regtvaardigen1        
,b3 iederen aan te bieden1 die          
,c3 iedereen aan te bieden1 die         
,b3 iets te beschikken1--,neen2 het     
,c3 iets te beschikken4--,neen2 het     
,b3 leerstelling die ik haast met den   
,c3 leerstelling die ik haat met den    
,b3 ,profectie4 de ,schriften der       
,c3 ,profectie1 de ,schriften der       
,b3 alzoo zijn zij regt zij kunne       
,c3 alzoo zijn zij regt1 zij kunne      
,b3 laten handelen enz4 daarom kunnen   
,c3 laten handelen enz41 daarom kunnen  
,b3 toch twijfelen wij niet4 of beiden1 
,c3 toch twijfelen wij niet1 of beiden1 
,b3 dan4 wie kan op eenig               
,c3 dan1 wie kan op eenig               
,b3 verkeerd zal zijn ,maar1 indien     
,c3 verkeerd zal zijn4 ,maar1 indien    
,b3 gij gelooft dat ,god zoo            
,c3 gij gelooft dat1 ,god zoo           
,b3 ook doe4 ,zulk eene leer            
,c3 ook doe4 ,zulk eene leer            

,b3 ,de heer ,e ,wat betreft te         
,c3 ,de heer ,e4 ,wat betreft te        
,b3 gemakkellijken stoel1 ik erken      
,c3 gemakkelijken stoel1 ik erken       
,b3 helpen of op te staan heb dan       
,c3 helpen of op te staan1 heb dan      
,b3 goeden ,samaritaan mogt zenden4 en  
,c3 goeden ,samaritaan mogt zenden1 en  
,b3 ,wij verheugen ons gerangschik te   
,c3 ,wij verheugen ons gerangschikt te  
,b3 ze zoo ,zijn2 ja1 wij zijn snoode   
,c3 ze zoo zijn2 ja1 wij zijn snoode    
,b3 althans mijn1 oordeel8 want hij     
,c3 althans mijn1 oordeel1 want hij     
,b3 zegt2 ,hij heeft aan iedereen       
,c3 zegt2 ,hij geeft aan iedereen       
,b3 beproefde familie teontmoeten4 ,ik  
zag aan                ,c3 beproefde    
familie te ontmoeten4 ,ik zag aan       
,b3 wezenlijkheid1 onbekend1 onbemind   
,c3 wezenlijkheid1 onbekend1 onbemind1  
,b3 ongezocht verwaarloosd4 ,eenigen    
,c3 ongezocht1 verwaarloosd4 ,eenigen   
,b3 woord heeft opgebouwd4 en opbouwen  
wat                   ,c3 woord heeft   

opgebouwd1 en opbouwen wat              
,b3 op vormen1 ceremonin1 ordonantin    
,c3 op vormen1 ceremonin1 ordonantin1   
,b3 genade opbouwen f aan de andere     
,c3 genade opbouwen f aan de andere     
,b3 tot de bediening4 7die              
,c3 tot de bediening 7die               
,b3 staan1 hune zwaarden in de schede   
,c3 staan1 hunne zwaarden in de schede  
,b3 ,calvinist8 indien de eerste1       
,c3 ,calvinist8 indien de eerste1       
,b3 buiten ons2 #b de zaligheid         
,c3 buiten ons2 #b4 de zaligheid        
,b3 machenerie1 kan berekenen4 ,wij     
,c3 machinerie1 kan berekenen4 ,wij     
,b3 geene week doorwerken4 indien het   
,c3 geene week doorwerken1 indien het   
,b3 spinnewiel zijn werk4 aan iedere    
,c3 spinnewiel zijn werk1 aan iedere    
,b3 fabrieken werden gesloten hare      
,c3 fabrieken werden gesloten1 hare     
,b3 en haren oorspong1 voortgang en     
,c3 en haren oorsprong1 voortgang en    
,b3 der barmhartig'heid1 die ,hij te    
,c3 der barmhartigheid1 die ,hij te     

,b3 prijs zijner eingene heerlijkheid1  
zou                   ,c3 prijs zijner  
eigene heerlijkheid1 zou                
,b3 aan ,god toeschijven1 welke hij     
,c3 aan ,god toeschrijven1 welke hij    
,b3 noch tweede1 toekomendo noch        
verleden1                   ,c3 noch    
tweede1 toekomende noch verleden1       
,b3 volmaakt en onverandelijk is1 moet  
zijne                 ,c3 volmaakt en   
onveranderlijk is1 moet zijne           
,b3 hoe onverandelijker de liefde is1   
,c3 hoe onveranderlijker de liefde is1  
,b3 en onverschilligheid aan haren man  
kleeft                ,c3 en            
onverschilligheid aan haren man kleeft1 
,b3 anderen ongehoorzaam3 verdienen niet
                     ,c3 anderen        
ongehoorzaam2 verdienen niet            
,b3 verdoemis1 kan er in hen            
,c3 verdoemenis1 kan er in hen          
,b3 voorwerp van toegenegenheid ,bij    
denzelfden               ,c3 voorwerp   
van toegenegenheid4 ,bij denzelfden     
,b3 doen groeijen1 n haar wit of        

,c3 doen groeijen1 n haar wit of        
,b3 blijven hunne zonden ,hij had hen   
,c3 blijven hunne zonden4 ,hij had hen  
,b3 zuchten1 doodangst en bloed1        
,c3 zuchten1 doodsangst en bloed1       
,b3 ,dan1 ,welk eene ijdele en          
,c3 ,dan1 welk eene ijdele en           
,b3 vrijen wil beter te gebriuken dan   
,c3 vrijen wil beter te gebruiken dan   
,b3 ,fara1 ,saul1 ,achitofelel1 ,dog    
,c3 ,fara1 ,saul1 ,achitofel1 ,dog1     
,b3 hout1 ,gelijk de namen van de       
kinderen ,israls op op      ,c3 hout4   
,gelijk de namen van de kinderen ,israls
 op         ,b3 #d4 ,de laatste tak der 
zaligheid                          ,c3  
#d4 ,de laatste tak der zaligheid       
,b3 hebben overtreden1 slecht een       
gedeelte                 ,c3 hebben     
overtreden1 slechts een gedeelte        
,b3 #de vs #be74                        
,c3 #de vs4 #be74                       
,b3 als eene uitwendige daad4           
,c3 als eene uitwendige daad1           
,b3 kwamen1 zoo breng het predestinerend

                     ,c3 kwamen1 zoo    
brengt het predestinerend               
,b3 van den drienigen ,god ons          
,c3 van den drieenigen ,god ons         
,b3 en moet ontledig worden2            
,c3 en moet ontledigd worden2           
,b3 van de onverniewde natuur des       
,c3 van de onvernieuwde natuur des      
,b3 spade te nemem en verscheidene      
,c3 spade te nemen en verscheidene      
,b3 weinige stroomtjes in hunne naauwe  
,c3 weinige stroompjes in hunne naauwe  
,b3 werk der genade ,alzoo maakt de     
,c3 werk der genade4 ,alzoo maakt de    
,b3 blind1 even vleeschelijk1 even dood 
,c3 blind1 even vleeschelijk1 even dood1
                     ,b3 niet4 voeten1  
maar zij gaan                           
,c3 niet1 voeten1 maar zij gaan         
,b3 ,orthodox en ,evengelisch1 ,baptist1
                        ,c3 ,orthodox en
 ,evangelisch1 ,baptist1                
,b3 bestaanbaarheid van wandel4         
onderzoek                    ,c3        
bestaanbaarheid van wandel1 onderzoek   

,b3 godsdienstige gesprekken            
naauwgezetheid in               ,c3     
godsdienstige gesprekken1 naauwgezetheid
 in              ,b3 ,hij wordt een     
belijder4 ,hij hoort2 hij leest2 bij    
,c3 hij wordt een belijder4 ,hij hoort2 
hij leest2 hij        ,b3 geboord       
overhemd af kamt het haar               
,c3 geboord overhemd af1 kamt het haar  
,b3 als zij gelooft zoo en1 handelt     
,c3 als zij gelooft en1 handelt         
,b3 zalig maakt8 ,zoo moeten wij        
,c3 zalig maakt81 zoo moeten wij        
,b3 verootmoediging2 deze en dergelijke 
,c3 verootmoediging2 deze en dergelijke 
,b3 overtuigingen het kermend roepen1   
,c3 overtuigingen1 het kermend roepen1  
,b3 zij trouwden eene godvuchtige       
,c3 zij trouwden eene godvruchtige      
,b3 van treurig stilzwijgen afwisselend 
berouw               ,c3 van treurig    
stilzwijgen1 afwisselend berouw         
,b3 ,maakt8 ,antwoord ik3 ,waarom       
,c3 maakt8 antwoord ik3 ,waarom         
,b3 die vraag8 ,vr men iets             

,c3 die vraag8 ,vr men iets             
,b3 legaat eene erfenis1 eene bezitting1
                     ,c3 legaat1 eene   
erfenis1 eene bezitting1                
,b3 bruiloft des ,lams zoo wordt        
,c3 bruiloft des ,lams1 zoo wordt       
,b3 nen man voor te stellen1 namelijk   
,c3 nen man voor te stellen1 namelijk   
,b3 ,heere kennen4 7,hosea #b3 #ah1     
#ai74 ,dus1 indien             ,c3      
,heere kennen4 7,hosea #b3 #ah1 #ai74   
,dus1 indien            ,b3 en          
toekomende zaligheid4 ,veledene         
,c3 en toekomende zaligheid4 ,verledene 
,b3 #c1 #d74 alle leerstellingen1       
,c3 #c1 #d74 ,alle leerstellingen1      
,b3 den ,drieenigen ,johovah1 tenzij dat
                      ,c3 den           
,drieenigen ,jehovah1 tenzij dat        
,b3 ,maar eeuwige verkiezing            
persoonlijke                     ,c3    
,maar eeuwige verkiezing1 persoonlijke  
,b3 alle bezwijkingen des1 harten1 alle 
,c3 alle bezwijkingen des harten1 alle  
,b3 zaak van uit wendigen aard1 wat meer

                     ,c3 zaak van       
uitwendigen aard1 wat meer              
,b3 gezondheid van geloof wandelen in de
                     ,c3 gezondheid van 
geloof1 wandelen in de                  
,b3 ordinantien lange en standvastige   
,c3 ordinantin1 lange en standvastige   
,b3 noch1 in n woord1 eenige            
enkelvoudige                  ,c3 noch1 
in n woord1 eenige enkelvoudige         
,b3 vs4 #d1 #c71 terwijl ,saul          
profeteerde1                     ,c3 vs4
 #d1 #h71 terwijl ,saul profeteerde1    
,b3 geloofde en werd gedoopt noch in    
,c3 geloofde en werd gedoopt1 noch in   
,b3 natuurlijke hoop want daar is       
,c3 natuurlijke hoop1 want daar is      
,b3 godsdienst want een praatachtige    
,c3 godsdienst1 want een praatachtige   
,b3 ,godes 7,ps4 #ee1 #ae7 ,om alles    
,c3 ,godes 7,ps4 #ee3 #ae74 ,om alles   
,b3 het zaad gerekend4 7,rom4 #i3 #h71  
,dus                     ,c3 het zaad   
gerekend4 7,rom4 #i3 #h74 ,dus          
,b3 dat zij die gezaligd1 worden1       

,c3 dat zij die gezaligd worden1        
,b3 zij verlost geregvaardigd1 levend   
,c3 zij verlost1 geregtvaardigd1 levend 
,b3 gemaakt1 geheiligd bewaard en       
verheerlijkt               ,c3 gemaakt1 
geheiligd1 bewaard en verheerlijkt      
,b3 van den ,drienigen ,jehovah4 ,hier  
,c3 van den ,drieenigen ,jehovah4 ,hier 
,b3 dat eene ziel zalig maakt8          
,c3 dat eene ziel zalig maakt8          
,b3 ,heiligen,geest4 ,dit is de erfenis 
,c3 ,heiligen ,geest4 ,dit is de erfenis
                        ,b3 er in4      
eenigen van hen zijn                    
,c3 er in4 ,eenigen van hen zijn        
,b3 bewijzen eenigen worden al          
,c3 bewijzen2 eenigen worden al         
,b3 en tranen3 al hunne twijfelingen1   
vreezen4               ,c3 en tranen2 al
 hunne twijfelingen1 vreezen1           
,b3 wisselingen en veranderingen1       
schuld4                    ,c3          
wisselingen en veranderingen1 schuld1   
,b3 hart alles1 alles dient in de       
,c3 hart2 alles1 alles dient in de      

,b3 heopenbaard worden1 om hen          
,c3 geopenbaard worden1 om hen          
,b3 door de hand van ,god iu de         
,c3 door de hand van ,god in de         
,b3 te spijzigen worde voor hun         
aangezicht                   ,c3 te     
spijzigen1 worde voor hun aangezicht    
,b3 onvermend met heilige vrees1        
,c3 onvermengd met heilige vrees1       
,b3 worden gezegd de genade te          
veranderen                    ,c3 worden
 gezegd de genade te veranderen         
,b3 booze werken 7,jud4 #d3 #ab74 ,maar 
om                       ,c3 booze      
werken 7,jud4 #d1 #ab74 ,maar om        
,b3 bereiden bodem schieten ,de         
leerstellingen                ,c3       
bereiden bodem schieten de              
leerstellingen                ,b3 is    
deeerste bekeering1 welke               
,c3 is de eerste bekeering1 welke       
,b3 eene verandering van gevoelens een  
,c3 eene verandering van gevoelens1 een 
,b3 beeft op zijn fronselen zij ducht   
,c3 beeft op zijn fronselen1 zij ducht  

,b3 vrucht is ,goddelijkeid droefheid1  
,c3 vrucht is ,goddelijke droefheid1    
,b3 beproefde gekwelde en verzochte     
,c3 beproefde1 gekwelde en verzochte    
,b3 mede-erfgenamen3 in liefde tot      
gezanten                 ,c3            
mede-erfgenamen2 in liefde tot gezanten 
,b3 tot het ,woord ,gods4 dat onze      
,c3 tot het ,woord ,gods1 dat onze      
,b3 wrarheid2 milddadigheid tot de      
,c3 waarheid2 milddadigheid tot de      
,b3 ,laat mij eens zeggen onbevreest2   
,c3 ,laat mij eens zeggen onbevreesd2   
,b3 is on eindelijk grooter dan de      
,c3 is oneindelijk grooter dan de       
----------------------------------------
-----------------