----------------------------------------
------------------------                
,,opmerkingen ,,van ,,de ,,bewerker3    
,de tekst in dit bestand wordt          
weergegeven in de originele1            
verouderde spelling4 ,er is geen poging 
gedaan de tekst te                      
moderniseren4                           
,bladzijde-nummering is verwijderd4     
,afgebroken woorden aan het      einde  
van de regel zijn stilzwijgend hersteld4
 ,de voetnoot is      verplaatst naar   
het eind van de alinea met de           
verwijzing4                             
,de in het origineel als cursieve tekst 
is weergegeven als          cursief4    
,tekst in klein kapitaal is omgezet naar
                 hoofdletters4          
,overduidelijke druk- en spelfouten in  
het origineel zijn                      
gecorrigeerd4 ,variaties in spelling    
zijn behouden3 met_/zonder      extra   
tussen-e1 met_/zonder accent1           
met_/zonder koppelteken74               
,aan het eind van het boek volgt een    

overzicht van de                        
aangebrachte correcties4                
,de illustraties zijn beschikbaar bij de
 html-versie van dit        e-boek op   
https3_/_/www4gutenberg4org_/           
----------------------------------------
------------------------                
,reisindrukken in het ,oosten4          
,stoomdruk4--,drukkerij                 
,doorgangshuis4--,hoenderloo4           
,illustratie3 ,,via ,,dolorosa4         
,reisindrukken 99 99 99                 
99 99 99 in het ,oosten                 
,,door                              ,dr4
 ,l4 ,,heldring4             ,ten       
voordeele van het ,doorgangshuis te     
,hoenderloo4                            
,gellustreerd4                          
decoratieve illustratie                 
,,rotterdam                             
,j4 ,m4 ,,bred,e4     ,voorwoord4       
,deze reisindrukken1 meerendeels        
onderweg door mij opgesteld1 verschenen 
eerst als ,brieven uit het ,oosten in   
het ,nederlandsch ,dagblad en dragen    

daardoor nog het karakter van           
afzonderlijke eenigszins op zich zelf   
staande gedeelten onzer reis4 ,toen zij 
daarna als ,feuilleton in den           
,rotterdamschen ,kerkbode waren         
opgenomen1 werd door sommigen de wensch 
geuit1 dat ik ze gezamelijk zou         
uitgeven4 ,te dien einde werden zij door
 mij hier en daar aangevuld en zooveel  
mogelijk tot een geheel gevormd om bij  
mijn vertrek uit ,rotterdam voor mijne  
catechisanten te kunnen dienen als      
gedachtenis aan mijn zevenjarig verblijf
 in de ,gemeente4  ,als zoodanig        
verschijnt dan dit boekje thans in het  
licht zonder eenige verdere pretensie4  
,het wil iets terug geven van hetgeen   
wij in het ,oosten gezien hebben en in  
't bijzonder datgene1 wat in hooge mate 
mijne aandacht trof1 maar biedt geen    
volledig beeld van het geheel4  ,de     
plaatjes1 die dit werkje bevat1 zijn    
ontleend aan een album van #bd          
chromolithographien over ,palestina die 
n door gelijkenis n door uitvoering     

boven alle andere1 die ik zag1          
uitmunten4 ,zij werden onlangs in het   
licht gegeven door het ,rauhe ,haus te  
,hamburg1 wier ,directeur1 mijn vriend  
,dr4 ,j4 ,,wichern met toestemming van  
den teekenaar ,r4 ,j4 ,,hartman en den  
uitgever ,j4 ,,benzinger den herdruk van
 dit twaalftal aquarellen1 die dit      
boekje sieren1 met de meeste            
welwillendheid heeft bevorderd1 mede ook
 omdat de uitgaaf hiervan moest strekken
 ten voordeele van eene                 
zusterinstelling1 het ,doorgangshuis te 
,hoenderloo1 dat evenals het ,rauhe     
,haus de opvoeding van verwaarloosde    
knapen beoogt4 ,moge deze proeve van    
illustratie menigeen uitlokken dat      
schoone album in zijn geheel aan te     
schaffen4  ,met een gevoel van          
dankbaarheid aan den ,heer1 die ons het 
voorrecht schonk deze reis te maken en  
ons op al onze wegen bewaarde1 heb ik   
aan de samenstelling van dit boekje     
gewerkt4 ,daarbij mag ik niet verzuimen 
een woord van bijzonderen dank te       

betuigen aan mijne beide ambtsbroeders  
,j4 ,,krayenbelt uit ,rotterdam en ,h4  
,c4 ,,van ,,lindonk uit ,oosterbeek4    
,heeft de eerste1 door zijn herhaald    
bezoek aan ,palestina volkomen van alles
 op de hoogte1 ons allen vaak door zijn 
meerdere kennis voorgelicht en daardoor 
op velerlei onze aandacht gevestigd1 dat
 anders daaraan wellicht zou zijn       
ontgaan2 persoonlijk heeft hij en vooral
 de andere ambtsbroeder mij verplicht1  
met wien ik steeds alle lief en leed of 
beter gezegd1 met wien ik het eerste en 
die met mij het laatste zoo vriendelijk 
deelde1 toen ik onder minder gunstige   
omstandigheden de terugreis van ,caro   
naar huis moest aanvaarden4  ,moge het  
hun en de overige reisgenooten bij de   
lezing gaan als mij bij de samenstelling
 van dit boekje4 ,vaak toch was het mij 
alsof de oude indrukken opgefrischt en  
de heerlijke herinneringen weer         
verlevendigd werden aan zooveel schoone1
 maar ook enkele droeve dagen4  ,ben ik 
er in geslaagd aan anderen1 die         

,palestina niet door eigene aanschouwing
 kennen1 eene juiste voorstelling1 kon  
het zijn een eenigszins sprekend beeld  
gegeven te hebben van het land1 waar    
eenmaal de ,heiland der wereld leefde1  
dan zal ik mijne moeite ruimschoots     
beloond achten4  ,moge dit boekje1 welks
 uiterlijke vorm den uitgever tot eer   
strekt1 hem voldoening geven1 der       
stichting van ,hoenderloo1 wier         
drukkerij het aanbiedt als proeve van   
bewerking ter aanbeveling strekken en   
het ,koninkrijk ,gods1 hetwelk deze     
inrichting in het werk der dienende     
liefde tracht te bevorderen ten goede   
komen4                                  
,h4     ,,corinthe4                     
,non cuivis contingit ,corinthum adire4 
,het bovenstaande spreekwoord1 hetwelk  
in het ,hollandsch beteekent1 dat men   
het van oudsher een groot voorrecht     
achtte ,corinthe te mogen bezoeken1 kwam
 mij gedurig voor den geest1 toen wij op
 onze reis naar het ,oosten de klassieke
 plaatsen der oudheid naderden1 waarvan 

,corinthe voor ons1 wel niet in rang    
maar in volgorde de eerste was en       
waarvan wij met groote belangstelling   
kennis namen4  ,het reizen toch is      
tegenwoordig niet meer zooveel          
bijzonders als in de dagen1 toen dat    
spreekwoord nog algemeen was4 ,wat      
beteekent het thans nog met een trein1  
die u in een dag van de ,noordzee naar  
,adriatische zee verplaatst en een      
volgenden dag gansch ,itali doorbrengt  
tot ,brindisi6 ,hier stapt men dan op   
een prachtige salonboot1 die helaas al  
te snel1 het donkerblauwe water der     
,adriatische zee doorklieft4 ,gelukkig  
wordt gedurende enkele uren het anker   
geworpen voor de haven van ,corfoe1     
zoodat men gelegenheid heeft een rijtoer
 te maken over een klein gedeelte van   
het eiland1 de geliefkoosde plek der    
voormalige ,keizerin van ,oostenrijk1   
wier lustoord1 te midden van het altijd 
groen geboomte1 het uitzicht heeft op de
 prachtige blauwe zee4 ,nog eenige uren 
stoomens en het anker valt in de        

,grieksche haven van ,padras1 waar men  
den klassieken bodem betreedt van den   
,peloponnesus4 ,hier staat een trein    
gereed1 die u in eenige uren langs de   
schoone golf1 die dit schier-eiland ten 
,noorden begrenst1 naar ,corinthe       
brengt4  ,zoo iets gansch ongewoons is  
't dus in onzen tijd waarlijk niet om   
naar ,corinthe te gaan4 ,het oude       
spreekwoord doelde dan ook minder op de 
reis daarheen1 dan op het verblijf zelf2
 doch dit is thans zoo eenvoudig1 om    
niet te zeggen primitief1 dat er wel    
eenige tegenstrijdigheid in schijnt om  
met zulk een deftig spreekwoord te      
beginnen4  ,toch was er1 althans voor   
mij1 reden voor om het een groot        
voorrecht te achten iets van het oude   
,corinthe te mogen zien4 ,iets1 zeg ik1 
want het is maar zeer weinig wat nog    
herinnert aan de voormalige grootheid   
dezer oude wereldstad4 ,doch wij        
bezochten haar dan ook niet allereerst  
als een monument der klassieke oudheid1 
maar in gedachte aan de                 

,christengemeente1 welke de groote      
heidenapostel daar stichtte2 waar hij   
zelf zoo lang vertoefde bij ,,aquila en 
,,priscilla1 evenals hij tentenmakers   
van beroep1 bij welke hij te ,kenchren  
woonde1 de ,oostelijke haven der stad4  
,deze bijzonderheden wekten vooral onze 
belangstelling2 en1 al is datgene1 wat  
men ziet1 ook nog zoo weinig1 toch hoop 
ik dat dit weinige1 zoowel in dit als in
 de volgende opstellen1 waarin onze     
reisindrukken in het ,oosten worden     
beschreven1 de belangstelling van den   
lezer verdienen en het spreekwoord zal  
bevestigen1 dat het inderdaad een       
voorrecht is naar ,corinthe te mogen    
gaan en straks naar die plaatsen1 waar  
de ,heer zelf heeft geleefd1 waar ,hij  
zijn lessen gaf en wonderen deed4  ,de  
juiste plaats der oude stad1 weleer het 
middelpunt der hoogste weelde en grofste
 zinnelijkheid1 die gemeenlijk hand aan 
hand gaan1 is slechts bij benadering te 
bepalen1 daar de plaats waar ,corinthe  
gelegen moet hebben1 thans een          

onafzienbaar akkerveld is geworden4     
,toch is het niet moeilijk zich voor te 
stellen1 waar het eenmaal lag4 ,denk u  
een strook lands1 die zacht glooiend    
oploopt van het strand tot aan een      
steil1 koepelvormig gebergte ter hoogte 
van #ege meter1 op een uur afstand van  
de zee4 ,daar tusschen in lag het oude  
,corinthe4 ,de voorstad ,kenchren1 waar 
,,paulus woonde1 lag aan de andere zijde
 der landengte van den ,istmus1 door een
 muur met ,corinthe verbonden1 waarvan  
nog de overblijfsels te zien zijn4 ,de  
eigenlijke stad strekte zich uit van den
 voet van het gebergte tot aan de       
,corinthische golf4 ,op het gebergte    
zelf ziet men nog duidelijk de          
overblijfsels van de oude vestingwerken 
van den burcht ,akrocorinthe1 die een   
geheel vormde met de stad4 ,aan den voet
 van den burcht verheffen zich #g       
rijzige ,corinthische zuilen van een    
ouden ,griekschen tempel2 daarnaast     
heeft men onlangs1 enkele meters onder  
de aarde1 de muren en gangen van eenige 

woonhuizen blootgelegd4  ,ziedaar alles 
wat nog van het oude ,corinthe te zien  
is4 ,weinig inderdaad1 maar toch        
voldoende om zich een denkbeeld te      
vormen van de schoone ligging der stad1 
wier grondslag blijkbaar geheel         
terrasvormig opliep van de zee tot aan  
den burcht4  ,men kan zich dus denken   
welk een schoonen aanblik de stad moet  
opgeleverd hebben voor hen1 die haar    
naderden van de zee1 van ,westelijke    
zijde4 ,op den voorgrond de haven1 met  
haar talrijke schepen2 daarachter de    
stad met hare helderwitte huizen en     
slanke tempels met sierlijke            
,corinthische zuilen2 en eindelijk hoog 
daarboven de burcht met den tempel van  
,aphrodite4  ,en welk schouwspel men    
genoot1 wanneer men van den burcht de   
stad overzag1 die daar lag in de vlakte 
aan de schoone donkerblauwe zee met het 
hoog gebergte daarachter en den         
beroemden ,parnassus in het verschiet1  
daarvan hebben wij iets genoten1 toen   
wij in den namiddag de hoogte           

,akrocorinthe bestegen en daar zaten op 
de runen van den ouden tempel1 terwijl  
de zon achter de bergen van den         
,peloponnesus onderging4 ,het was een   
onvergetelijk schouwspel2 de bergen     
getint met paarsen gloed en de zee nog  
blauwer dan blauw4 ,en terwijl ons oog  
zich niet kon verzadigen aan dit schoone
 tafereel in het ,westen1 keerden wij   
ons onwillekeurig naar het ,oosten om   
een blik te slaan op de ,aegesche zee   
aan de andere zijde van de landengte1   
met het gebergte van ,attica1 waarboven 
de maan in haar volle pracht opging1    
wier zilverwit licht weerkaatste in de  
spiegelgladde zee en de bergen van      
,attica daarachter bescheen4 ,het waren 
onvergetelijke oogenblikken1 die wij    
doorbrachten1 oogenblikken1 waarin zich 
allerlei indrukken van ons meester      
maakten en die de grootste verwachtingen
 wekten van een land1 dat ons reeds den 
eersten dag zooveel gaf te genieten van 
de heerlijke schepping van dien ,god1   
,die ook aan de bewoners van ,corinthe  

onbekend was1 totdat de apostel ,,paulus
 ,hem predikte4  ,hoe anders zoude dat  
,corinthe er nu misschien uitzien1      
wanneer het die prediking had aangenomen
 en bewaard4 ,mogelijk zou dan zulk een 
oordeel ,gods niet over haar zijn       
gekomen1 zoodat men nu hare plaats      
nauwelijks meer kent4  ,het was alsof   
dat schouwspel van die zon1 die         
onderging1 en van die maan1 die opging1 
in weinige oogenblikken de geschiedenis 
van eeuwen in onze herinnering          
terugriep4 ,het was het beeld van het   
,evangelie1 dat week voor den ,islam2   
het was alsof dat tafereel tot ons sprak
 van de ,zon der ,gerechtigheid1 die    
voor een wijle scheen1 totdat de halve  
maan haar verving4  ,de avond was       
inmiddels gevallen4 ,wij daalden den    
berg af en zagen de avondster in een    
glans1 schooner dan wij haar ooit in ons
 land aanschouwden4 ,een weinig verder  
ontmoetten wij een herder met zijne     
kudde1 die gedurende den nacht de       
schapen ging weiden op de velden4 ,die  

ster in het ,westen en die schapen op   
het veld voerden onze gedachten         
onwillekeurig terug naar ,bethlehems    
velden en deden ons denken aan ,hem1    
,die in nederigheid geboren1 alle macht 
bezit in hemel en op aarde1 bij ,wien   
geen ding onmogelijk is4 ,zal ,hij1 zoo 
dachten wij onwillekeurig1 ook hier nog 
eenmaal wederom het reine ,evangelie van
 het heil der wereld brengen1 dat thans 
verborgen ligt onder het deksel der     
,grieksche ,kerk6  ,wie zal het zeggen8 
,bij ,hem zijn alle dingen mogelijk4    
,hij maakt het avondgesternte tot de    
morgenster4 ,moge dit ook in geestelijk 
opzicht van ,corinthe gelden en hier nog
 eenmaal de nacht der nevelen wijken    
voor den dag des heils4     ,,athene4   
,de spoortrein1 die van ,corinthe naar  
,athene leidt en dien weg in vier uren  
tijds aflegt1 vertrekt maar tweemaal    
daags1 de eerste om half twee in den    
namiddag1 wel een bewijs1 dat er op het 
gebied van handel en verkeer in         
,griekenland zeer weinig bedrijvigheid  

is4 ,hetzelfde merkt men op1 wanneer men
 het kanaal passeert1 dat de landengte  
van den ,isthmus doorsnijdt en de golf  
van ,corinthe met die van ,aeginus      
verbindt en waarvan zoo weinig gebruik  
wordt gemaakt1 dat wij gedurende twee   
volle dagen op geen der beide wateren   
een enkel schip zagen4 ,het reusachtige 
werk der doorgraving van het kanaal1 dat
 #f ,k4m4 lang is en op sommige plaatsen
 een hoogte van #gj-hj meter doorsnijdt1
 beantwoordt dus niet aan zijn doel1    
deels omdat de breedte van #bc of de    
diepte van #h meter onvoldoende is voor 
groote schepen1 deels omdat er noch aan 
de golf van ,corinthe noch aan die van  
,aeginus een havenplaats van eenige     
beteekenis ligt4  ,de trein volgt de    
kust der ,aeginische zee eerst door de  
vlakte1 daarna langs de hoogte en biedt 
daardoor een verrukkelijk schoon        
uitzicht over de zee en op het eiland   
,salamis4 ,verder volgt ,megara1 een    
echt ,oostersch stadje1 waarvan de      
huizen als zwaluwnesten tegen de helling

 van den berg zijn gelegen en het       
vanwege zijne mysterin weleer beroemde  
,eleusis1 waar men echter slechts de    
fondamenten ziet van een voormaligen    
tempel4  ,overigens bood de weg1 althans
 in het najaar1 weinig schoons4 ,sedert 
een half jaar had het niet geregend en  
daardoor was alles even dor en droog4   
,het vale groen der olijfboomen1 die    
sprekend gelijken op onze knotwilligen1 
was grijs van het stof4 ,die            
,griekenland bezoekt enkel om           
natuurschoon ziet zich deerlijk         
teleurgesteld en doet beter een ander   
land te kiezen4 ,gelukkig werd ons      
echter veel vergoed door het prachtige  
weder1 dat in den herfst bijzonder      
standvastig is4  ,eindelijk bereikt de  
trein ,athene1 de stad1 die reeds voor  
zoovele eeuwen het middelpunt was van   
beschaving1 en kunst en wijsbegeerte1   
letterkunde en van den godsdienst1 zoo  
zelfs dat ,,paulus in zijn tijd den     
bewoners den roem gaf van alleszins     
godsdienstig te zijn4 ,inderdaad1 men   

kan ,athene niet zien zonder de waarheid
 van dat woord van den ,apostel te      
beamen en te denken aan hetgeen hij     
sprak op den ,areopagus1 toen hij zeide3
 ,ik zie1 dat gij in allen deele zeer   
godsdienstig zijt0 7,hand4 ,,xvii3 #bb74
  ,natuurlijk denk ik daarbij niet aan  
het tegenwoordige ,athene1 al telt het  
ook1 naar men ons verzekerde1 meer dan  
honderd bedehuizen op eene bevolking van
 ruim #ajj4jjj inwoners2 maar wij denken
 aan het godsdienstig geloof der oude   
,atheners1 dat weleer ,,paulus trof en  
dat nu nog tot ons spreekt uit allerlei 
overblijfselen van altaren en           
heiligdommen1 die men vindt in de       
museums en aanwijst in de oude stad4    
,van dit alles vormt de burcht          
,akropolis1 die zich meer dan #ajj meter
 boven de stad verheft1 het middelpunt4 
,daarheen richt dan ook elke            
vreemdeling1 die ,athene bezoekt1 het   
eerst zijne schreden4 ,voor ons was er  
nog een bijzondere reden om het op den  
dag onzer aankomst te doen4 ,het was    

dien avond toch juist volle maan4       
,gedurende #e dagen verleent de         
,regeering dan vergunning om den        
,akropolis met zijne gebouwen bij       
maanlicht te zien4 ,de chef van het     
,htel d' ,angleterre was zoo voorkomend 
geweest voor ons1 die zijne landslieden 
waren1 zulk eene toestemming te vragen  
en ik ben er dankbaar voor1 dat ik      
daardoor die oude heiligdommen eerst bij
 maan- en later bij daglicht heb mogen  
aanschouwen4 ,de bekoring daarvan ligt  
echter niet zoozeer in het zachte licht 
der maan1 dat voor het oog minder       
hinderlijk is dan het schelle zonlicht1 
dat het oog bij dag schier verblindt2   
maar bovenal hierin1 dat die oude       
gebouwen en heiligdommen1 die bij dag   
runes zijn1 bij maanlicht nog geheel den
 indruk maken van ongeschonden te zijn  
gebleven4 ,terwijl men bij dag overal de
 schendende hand ziet van den mensch1   
die ook hier zooveel heeft verwoest1 en 
de aandacht dikwerf wordt afgeleid door 
de schoone en fijn afgewerkte           

onderdeelen1 die waarlijk geen mindere  
bewondering verdienen dan het geheel1 is
 het bij avond1 alsof niet zoozeer die  
deelen1 maar het geheel veel meer       
spreekt4 ,en juist dit geheel is zoo    
indrukwekkend grootsch en verheven4     
,langs majestueuze zuilen in ,dorischen 
stijl bestijgt men de trappen van de    
voorgangen of ,propylen1 die den toegang
 verleenen tot den ,akropolis4 ,daar    
verheft zich ter rechterzijde het       
,parthenon en ter linkerzijde het       
,erechteion1 beide scheppingen van den  
beroemden beeldhouwer ,,phidias uit den 
tijd van den prachtlievenden ,,pericles1
 die omstreeks #dej v4 ,c4 leefde en die
 gewijd zijn aan ,athena1 de godin der  
,wijsheid1 de beschermgodin van ,athene4
 ,wij gaan tusschen beide door1 totdat  
wij ze op eenigen afstand achter ons    
hebben en keeren ons dan om1 ten einde  
de voorgevels1 die juist naar ons       
toegekeerd zijn1 in het heldere licht   
der maan te bezien1 waarin het grauwe   
marmer als zuiver wit weerkaatst4 ,de   

zijgevels van het ,parthenon1 die toen  
de ,turken er een kruitmagazijn van     
gemaakt hadden1 dat bij een belegering  
in de lucht sprong1 geheel verwoest zijn
 geworden1 mist men bij avond niet zoo  
als bij dag4 ,dit juist verhoogt den    
indruk van het machtige heiligdom1 dat  
uitdrukken moest1 wat de ,atheners      
weleer gevoelden voor hunne goden4  ,en 
wanneer men dan van dien hoogen         
,akropolis neerziet naar beneden en het 
oog ontdekt ter eener zijde de rijzige  
kolommen van den voormaligen tempel van 
,zeus1 en ter andere zijde den          
prachtigen en bijna ongerepten tempel   
van ,theseus en men denkt daarbij nog   
aan zoovele andere grootere en kleinere 
heiligdommen en altaren aan allerlei    
goden gewijd1 dan beseft men1 waarom de 
,apostel aan de toenmalige bewoners den 
roem gaf van alleszins godsdienstig te  
zijn4  ,en toch1 die ,god1 dien zij     
onwetende dienden door een altaar aan   
den onbekenden ,god gewijd1 was en bleef
 voor hen de groote onbekende1 in spijt 

van de prediking van ,,paulus4 ,zijn    
woord van den ,areopagus gesproken1 eene
 breede rotshoogte tusschen den         
,akropolis en den tempel van ,theseus   
gelegen1 vond geen ingang1 omdat men de 
goden van eigen vinding1 tot welke men  
zichzelf zocht op te heffen door        
allerlei wijsgeerige beschouwingen en   
redeneeringen1 hooger stelde dan den    
,god der openbaring1 ,die tot ons       
gesproken heeft door ,zijnen ,zoon4     
,wanneer men daar staat te midden van al
 dien reuzenarbeid van menschenhanden1  
dan gevoelt men1 dat al slaagt de mensch
 er in een schoon geheel samen te       
stellen1 dat de bewondering wekt van    
voor- en nageslacht1 het toch een       
streven blijft naar een ideaal1 dat     
onbereikbaar is4 ,het is in weerwil van 
al het overweldigend schoone1 toch het  
,parthenon bij avond1 zonder het heldere
 licht der zon1 waarbij men ziet wat er 
ontbreekt en men ontwaart1 dat ondanks  
al het indrukwekkende en verhevene1 het 
toch eene rune blijft4  ,maar dit neemt 

niet weg1 dat ook zulk eene rune getuigt
 van de diepgevoelde behoefte van des   
menschen ziel1 die zoekt naar de hoogste
 waarheid en haar eert als de hoogste   
wijsheid4 ,daaraan herinneren ons de    
runen van ,athene's heiligdommen en     
tempels1 die er nog bij menigte zijn    
gebleven2 terwijl er van den zinnelijken
 en wellustigen ,venusdienst in         
,corinthe nauwelijks een enkele is      
blijven staan4  ,laat ons ,christenen1  
die zoo bevoorrecht zijn boven de oude  
heidenen en die1 dank zij de komst van  
,hem1 ,die voor ons tot ,wijsheid is    
geworden van ,god1 en ,die ons den nen  
waren ,god deed kennen1 nooit vergeten1 
wat die heidenen over hadden voor hun   
goden1 die zij niet kenden4 ,inderdaad1 
hun toewijding is in menig opzicht diep 
beschamend voor ons4 ,moge eenmaal in   
den dag des oordeels dat volk van       
,athene niet tegen ons getuigen1 gelijk 
de ,heer dat voorspelde van de          
,ninivieten1 die hij stelde tegenover   
een ,chorazin en ,bethsada1 waarin ,hij 

zooveel krachten had gedaan om ,zijne   
goddelijke zending te openbaren4 ,moge  
,hij voor ons steeds de hoogste         
,wijsheid in leven en sterven1 voor tijd
 en eeuwigheid zijn4     ,,alexandri4   
,een zeereis heeft ontzaglijk veel      
bekoorlijks1 wanneer de zee kalm en de  
boot goed is en te dezen opzichte       
troffen wij het bijzonder gelukkig bij  
onzen overtocht van de ,middellandsche  
zee1 van ,piraeus1 de havenstad van     
,athene1 naar ,alexandri4 ,de overtocht 
duurde twee volle dagen1 maar bood ons  
veel afwisseling1 vooral tengevolge van 
het groot aantal passagiers             
tusschendeks1 meerendeels ,russische    
pelgrims1 die jaarlijks bij menigte van 
,odessa naar ,palestina reizen en1 naar 
men ons vertelde1 voor die reis slechts 
enkele roebels betaalden4 ,op onze boot 
waren er eenige honderden4 ,gelukkig was
 het weer goed en de zee kalm1 zoodat   
onze pelgrims zonder bezwaar den nacht  
konden doorbrengen onder den blooten    
hemel2 terwijl zij over dag zich op het 

dek bevonden1 waar men ze hun potje zag 
koken en maaltijden nemen4  ,het was    
reeds tegen den avond1 toen het         
stoomschip het anker lichtte in de haven
 van ,piraeus4 ,zacht en schier         
onmerkbaar gleed het over de            
spiegelgladde vlakte van het            
kristalheldere water1 terwijl de laatste
 stralen der ondergaande zon ,athene met
 den ,akropolis1 den ,lykabettos1       
,hymethos1 ,penelicon en de andere      
gebergte rondom de stad verlichtten4    
,nog even konden wij een blik werpen op 
het spits oploopend gebergte van het    
schoone eiland ,aegina1 dat donkerzwart 
afstak tegen den helderen hemel1 toen de
 duisternis inviel van den nacht1       
gedurende welken de boot ons bracht in  
de haven van ,suda op het eiland ,kreta4
  ,het was voor ons inderdaad eene      
verrassing1 toen wij hoorden dat de boot
 dit eiland zou aandoen1 dat gedurende  
de laatste jaren een twistappel was     
tusschen ,griekenland en ,turkije en    
sedert ons bezoek door de groote        

,mogendheden aan ,griekenland werd      
toegewezen4 ,ze lagen daar dan toch niet
 gansch te vergeefs1 die groote1        
machtige oorlogbodems1 #ae in getal1    
die1 toen wij er waren1 alleen dienden  
om de macht dier ,mogendheden te        
vertoonen1 die zij vertegenwoordigden4  
,het was nog voor zonsopgang1 toen de   
boot haar anker liet vallen in de haven 
van ,suda midden tusschen die           
oorlogschepen1 die1 toen zij            
achtereenvolgens hun vroolijk volkslied 
deden hooren1 ons onwillekeurig deden   
denken aan het ,europeesch concert4 ,in 
onzen wensch om van den tijd1 dien wij  
daar stillagen te mogen gebruik maken om
 voet aan wal te zetten en het eiland   
,creta te betreden1 werden wij          
teleurgesteld4 ,niemand werd van of aan 
boord gelaten en wij moesten ons dus    
tevreden stellen met een blik op het    
eiland1 dat wij gedurende den ganschen  
dag in zijn volle lengte voorbij        
stoomden4 ,de aanblik1 dien het uit de  
verte oplevert1 is niet bekoorlijk4 ,het

 maakt den indruk van een onbewoond     
eiland4 ,ook hier evenals elders in het 
,oosten hooge bergen1 maar kaal en      
doodsch zonder het frisch en groen      
geboomte1 dat voor ons zooveel          
bekoorlijks heeft4 ,of en in hoeverre de
 aloude beschuldiging1 welke de ,apostel
 ,,paulus in zijn tijd reeds tegen de   
,cretensers inbracht1 7,tit4 ,,ii3 #ab7 
dat zij luie buiken0 zijn1 daarvan de   
oorzaak is1 laat ik in het midden2 zeker
 is het1 en wij zullen later nog wel    
eens de gelegenheid hebben dit nader aan
 te toonen1 dat onder het ellendige     
,turksche bestuur geen enkel land kan   
gedijen2 of dit onder het ,grieksche    
veel beter zal wezen44448 ,hoe het zij1 
de verkregen oplossing is althans eene  
overwinning van het ,christendom op den 
,islam en hierin liggen de gegevens voor
 eene betere toekomst voor de bewoners  
van ,creta1 waarover wij ,christenen ons
 van harte mogen verblijden4  ,het was  
reeds avond geworden toen wij de kust   
van ,afrika naderden en de haven van    

,alexandri binnenstoomden1 hetgeen wij  
echter niet behoefden te betreuren1 daar
 wij haar bij ons vertrek bij dag       
verlieten en nu konden genieten van den 
tooverachtigen aanblik1 dien de         
duizenden lichtjes opleverden1 die van  
schepen en kaden flikkerden in het      
donker van den nacht4 ,weldra hadden wij
 ons ,hotel bereikt1 in welks tuin wij  
voor het eerst in ons leven de rijzige  
palmboomen onder den blauwen hemel zagen
 staan1 die ons verzekerden1 dat wij    
waarlijk in het ,oosten waren4 ,het is  
toch soms als een droom1 wanneer men met
 een snelvarend voertuig binnen korten  
tijd verplaatst wordt van het eene      
werelddeel in het andere1 waar alles    
zoozeer verschilt van hetgeen wij thuis 
gewoon zijn te zien4  ,dat ondervonden  
wij den volgenden morgen1 toen wij de   
merkwaardigheden der stad bezichtigden  
en kennis maakten met het bont gewemel  
eener ,oostersche stad1 die in het      
ochtenduur nog in een dikken mist gehuld
 lag1 maar nadat deze was opgetrokken   

prijkte in den vollen gloed eener       
,oostersche zon1 wier schitterend licht 
haast verblindend werkaatste tegen de   
helderwitte gebouwen1 waartusschen zich 
telkens de slanke minarets verheffen1   
die de moskeen versieren4  ,alexandri is
 een stad van circa #bej4jjj inwoners1  
waaronder #ej4jjj ,europeanen1 die een  
afzonderlijk gedeelte der stad bewonen4 
,zij strekt zich gedeeltelijk uit over  
een landtong in de zee en omsluit       
daardoor een groot gedeelte van de      
,westelijke haven4 ,langs de smallere en
 breedere straten en te midden van      
tallooze bazaars beweegt zich een       
verscheidenheid van landaard en         
volksklasse1 zooals men ze in onze      
steden nimmer ziet4 ,pikzwarte ,nubirs1 
liefst in geheel witte1 en donkerbruine 
,arabieren in scherp gekleurde kleeding2
 de fellahs1 wier vrouwen bovendien nog 
getatouerd zijn1 in een lang1 blauw     
gewaad1 dat tot de voeten afdaalt2      
negers1 sommige met een tulband1 andere 
met den rooden fez op het hoofd2        

daartusschendoor ,westerlingen in       
,europeesch kostuum2 welk eene          
eindelooze afwisseling1 inderdaad een   
mundus in nuce1 een geheele wereld in   
een klein bestek6 ,maar juist door dit  
gemengd karakter der bevolking gevoelt  
men zich hier geen vreemdeling1 zooals  
in andere ,oostersche steden4 ,daarvoor 
is de invloed der ,engelschen te groot1 
die op geheel ,egypte bijna de hand     
gelegd hebben en wier soldaten in grijs 
tenu en met een kakihelm op het hoofd1  
overal de aandacht trekken4  ,onder     
hetgeen in en om ,alexandri te zien is1 
is er slechts weinig1 dat aan de        
eeuwenoude wereldstad herinnert2 hiertoe
 behoort de zuil van ,pompejus1 even    
buiten de stad gelegen1 waarbij men     
juist opgravingen deed1 in de hoop nog  
een en ander te vinden uit den ouden    
tijd4 ,onze weg leidde ons ook langs een
 der kanalen van den ,nijl1 waar zich de
 buitenverblijven bevinden van den      
,bey's en ,pacha's1 en waarvan de       
getraliede vensters de bewoneressen der 

harems voor het oog van den             
voorbijganger verbergen4 ,van een dezer 
buitenverblijven1 het eigendom van een  
rijken ,griek1 dat tijdelijk onbewoond  
was1 stond de tuin voor ons open4 ,daar 
zagen wij de ,oostersche natuur in haar 
volle pracht1 geheele bosschen van      
palmen1 allerlei heesters en            
struikgewas1 die de welriekendste geuren
 verspreidden4 ,te midden van dat alles 
bevond zich nog een oud ,romeinsch      
grafgewelf1 waarschijnlijk de rustplaats
 van een der bewoners van dit bekoorlijk
 paradijs uit de dagen der eerste       
eeuwen4 ,de grafkelder was echter geheel
 vervallen en de plaats1 waar eenmaal   
het stoffelijk overschot was bijgezet1  
onherkenbaar geworden4 ,de schendende   
hand van den mensch had ook deze        
rustplaats der dooden niet ongerept     
gelaten en uit die ledige grafgewelven  
klonk ons de ernstige waarheid tegen1   
die men nergens zoo diep gevoelt als in 
,egypte1 dat de wereld voorbijgaat en   
hare grootheid4 ,want in grootheid en   

luister stond eenmaal ,egypte aan het   
hoofd der volkeren1 getuige de          
eeuwenoude monumenten in de omstreken   
van ,caro4 ,en wat is er geworden of    
gebleven van al die grootheid van       
weleer8 ,zij ging voorbij6  ,zoo is het 
met alles1 wat de wereld oplevert4      
,alleen het ,woord onzes ,gods bestaat  
in eeuwigheid4 ,gode zij dank6 ook in   
,egypte wordt de klank van dat ,woord   
gehoord maar helaas al te zeer als een  
vox clamans in deserto6     ,,ca,,ro4   
,de spoorweg1 die het ,delta gebied in  
verschillende richtingen doorkruist1    
verbindt ook de beide hoofdsteden van   
dit wonderland aan den ,nijl3           
,alexandri1 dat zich door haar          
wereldverkeer onderscheidt en ,caro1 dat
 zich kenmerkt door de vele             
vreemdelingen1 die er gaarne vertoeven4 
,inderdaad dat ,egypte1 dat zich op de  
kaart als een groene waaier voor ons    
uitspreidt1 die bij ,caro begint en zich
 in zijn volle breedte ontplooit langs  
de ,middellandsche zee en ter eener     

zijde wordt ingesloten door de woestijn 
van ,lybi en ter andere door die van    
,arabi1 dat ,egypte is een wonderland4  
,of was het niet reeds in overoude      
tijden een voorraadschuur voor geheel   
het ,oosten1 ofschoon het er maar enkele
 dagen in het jaar regent1 dank zij de  
wonderdoende vruchtbaarheid1 die de     
,nijl er aanbrengt4 ,wanneer men ziet   
hoe de twee armen dezer rivier1 die zich
 bij ,caro van elkander scheiden1 verder
 zich splitsen in ontelbare riviertjes  
en kanaaltjes1 die zich als een net over
 het gansche land uitbreiden en het     
herscheppen in eene vruchtbare oase1 dan
 kan men er in komen1 dat de oude       
,egyptenaar dien ,nijl als een godheid  
vereerde4 ,wij hadden vaak gehoord van  
de overstroomingen van den ,nijl1 en    
dachten dan aan een strook lands langs  
de rivier evenals onze uiterwaarden1    
maar wanneer men het land doorreist1 dan
 ziet men aan de dammen en dijken1 die  
de kanalen insluiten en aan de kameelen 
en buffels1 die op sommige plaatsen tot 

aan hun buik in den drassigen bodem     
staan1 dat dit geheele land leeft niet  
bij den regen des hemels1 maar bij de   
gunst van een godheid over wien de      
mensch vrijmachtig kan beschikken en wij
 kunnen het ons zoo goed begrijpen1 hoe 
de trotsche ,pharaos1 die dat alles in  
hunne hand hadden er toe kwamen zich    
zelven voor een ,god te houden4  ,caro  
is een wereldstad1 evenals ,alexandri1  
maar van een veel weelderiger karakter1 
vooral door den stroom van              
vreemdelingen1 die er den winter komen  
doorbrengen4 ,deze moet inderdaad       
heerlijk zijn1 een winter van louter    
schoone ,meidagen1 waarop de zon altijd 
helder schijnt1 zonder ooit door een    
wolkje versluierd te worden2 niet       
afmattend warm1 maar aangenaam          
verkwikkend en die in vereeniging met   
den allesbesproeienden ,nijl1 alles doet
 groeien en bloeien4 ,kan het ons       
verwonderen1 dat de oude ,egyptenaar1   
die den ,nijl aanbad ook aan de zon een 
eereplaats gaf onder zijne ,goden4  ,de 

weelde1 die in ,caro heerscht1 wordt men
 aanstonds gewaar1 zoodra men het       
,shepheard's ,hotel binnentreedt1 dat in
 de stad of ,ghesireh ,palace ,hotel1   
dat er buiten aan den oever van den     
,nijl is gelegen4 ,de inrichting er van 
is zoo prachtig1 dat zij ons soms aan   
een sprookje doet denken en men zich    
haast verbeeldt in een vorstelijk paleis
 te zijn4 ,trouwens was het laatste     
oorspronkelijk ook een paleis van den   
,onderkoning1 waarin dikwijls vorsten   
hun intrek namen4 ,het ,shepheard's     
,hotel1 waar wij logeerden1 ligt in het 
westelijk en tegelijk een zeer westersch
 gedeelte der stad4 ,het is niet        
toevallig1 dat het dit karakter draagt4 
,een der vorige ,chediven wenschte de   
stad uit te breiden en van het nieuwe   
gedeelte een tweede ,parijs te maken4   
,hij liet breede en rechthoekig op      
elkander uitloopende straten aanleggen1 
langs welke de grond gratis werd        
afgestaan aan elkeen1 die er een huis op
 bouwde1 dat aan zekere eischen voldeed4

 ,zoo verrees hier in korten tijd een   
stad1 die een geheel westersch karakter 
draagt1 met het schoone ,ezbekiyepark1  
waarin een vijver met allerlei tropische
 waterplanten2 terwijl het oostersch    
karakter der stad ongeschonden bewaard  
bleef in het ,muski aan de andere zijde4
  ,caro biedt meer dan eenige andere    
plaats in het ,oosten een ongekenden    
rijkdom van allerlei bijzonderheden4    
,in de eerste plaats zijn het de        
tallooze moskeen1 van welke de          
voornaamste een bezoek overwaard zijn4  
,het zijn inderdaad kunstwerken van     
oosterschen bouwtrant1 die1 ofschoon    
vierhoekig van vorm toch rond schijnen  
door den wonderschoonen koepel1 die als 
een blauw hemelgewelf het heiligdom van 
boven dekt4 ,bij dit kenmerk1 dat zij   
allen gemeen hebben1 heeft elke moskee  
nog iets bijzonders1 dat men u aanwijst4
 ,hier wordt ons oog aangetrokken door  
de prachtige kleuren der geschilderde   
glazen1 waardoor het zonlicht wordt     
getemperd1 dat het marmer der wanden en 

pilaren in allerlei tinten beschijnt2   
elders treft het kunstig uit ebbenhout  
en ivoor gesneden spreekgestoelte onze  
aandacht2 ginds wijst men u onder       
honderden marmeren zuilen er een1 waarop
 de geloovige ,mohammedaan den naam     
leest van zijn ,profeet1 die deze zuil  
met een zweepslag van ,mekka naar ,caro 
joeg2 daar buiten de poort in de graven 
der ,chalifen bewondert men de rijk     
versierde graftomben1 die het stoffelijk
 overschot bevatten van hen1 die hier   
vroeger regeerden4 ,jammer alleen1 dat  
het thans levende geslacht geen zorg    
draagt voor het onderhoud dezer schoone 
monumenten der scheppende kunst van het 
voorgeslacht2 want1 terwijl men voor    
zich zelf telkens nieuwe bouwt1 laat men
 het onderhoud der oude aan ,allah over1
 die er niets aan doet6  ,niet schoon1  
maar hoogst belangrijk is de ,azhar     
moskee1 de groote hoogeschool van ,caro1
 waaraan ruim #ejjj studenten zijn      
ingeschreven4 ,daar ziet men ze op      
oostersche wijze op den vloer zitten met

 de beenen over elkaar1 knapen1         
jongelingen en mannen met den ,koran op 
de knien1 dien zij bijna geheel uit het 
hoofd moeten leeren1 met een inktpot    
voor zich en een lei of manuscript in de
 hand1 meestal #aj of #ab te samen met  
een ,professor in het midden4 ,zoo      
ongeveer zaten wellicht de knapen1 onder
 welke zich de twaalfjarige ,,jezus in  
den tempel in ,jeruzalem bevond1 maar   
zonder die eigenaardige1 aanhoudend     
voor- en achterwaarts schommelende      
beweging van het bovenlijf1 die deed    
denken aan een golvende zee4 ,die       
beweging1 zeide men ons1 moest dienen om
 het geleerde gemakkelijk in het        
geheugen te prenten4 't ,is mogelijk1   
maar dan bevreemdt het mij1 dat men dat 
nergens elders heeft toegepast4 ,zou het
 niet veeleer een uiting zijn van       
eerbiedige erkenning der waarheid1      
waarvoor men zich buigt of een betooning
 van ,mohammedaansche piteit1 dacht ik  
later1 toen ik de huilende ,derwischen  
had gezien4  ,hetgeen men toch bij de   

studeerende jongelingschap ziet in het  
klein1 ziet men hier in het groot4      
,minstens een half uur lang slingeren   
deze ,derwischen het hoofd op en neer1  
of heen en weer2 terwijl zij daarbij de 
maat houden door aanhoudend1 al luider  
en hartstochtelijker te zuchten3        
,la-il-la-,huh-,hah-,huh6               
,allah-,huh-,hah-,huh6 d4w4z4 ,hij-,hij-
 ,hij alleen ,god6 ,het is een          
allerakeligste vertooning1 waarvan      
niemand de beteekenis verstaat1 dan     
alleen de ,derwisch zelf1 die haar als  
een der vroomste handelingen beschouwt4 
,aan de zuid-oostzijde van ,caro bevindt
 zich de ,citadel1 eene sterke vesting1 
die de geheele stad beheerscht4 ,van het
 terras naast de ,alabasten moskee1 die 
daar staat en zoo genoemd wordt naar de 
muren en pilaren daar binnen1 die alle  
van alabast zijn1 heeft men het         
schoonste uitzicht over de stad1 die    
beneden ons ligt4 ,daar wijst men ons   
ook nog de gevangenis van ,,jozef4 ,het 
is een vierkante put1 terdiepte van #hf 

meter tot welke men afdaalt langs de    
zijwanden1 waarin een gang is           
uitgehouwen1 die zoo zacht glooiend     
afloopt1 dat de ezels gemakkelijk op    
dien kunstig uitgedachten weg het water 
uit de diepte naar boven kunnen dragen4 
,behalve deze put1 waaraan nog de naam  
van ,,jozef is verbonden1 zijn in ,caro 
nog enkele plaatsen met ,bijbelsche     
herinneringen4 ,op den weg naar de oude 
beroemde ,zonnestad1 waarvan maar een   
enkele ,obelisk is overgebleven1 wijst  
men nog een boom1 onder welke ,,maria   
tijdens haar vlucht naar ,egypte gerust 
en in het ,koptisch kwartier een        
spelonk1 waarin zij zou gewoond hebben4 
,deze ,kopten1 de oorspronkelijke       
bewoners des lands1 waarvan er in       
,opper,egypte nog #ejj4jjj wonen1 zijn  
de eenige ,christenen1 die hier nog     
getrouw bleven aan hunne belijdenis1    
ondanks den machtigen tegenstand der    
,mohammedanen4 ,zij zijn meerendeels arm
 en hebben een klein kerkje1 waarin zij 
hunne godsdienstoefeningen houden1      

waarbij zonderling genoeg althans voor  
,christenen1 de vrouwen onzichtbaar     
verscholen zijn op een hooge galerij4   
,wij kunnen natuurlijk niet bij alles   
stilstaan1 wat men in ,caro te zien     
krijgt1 maar het voornaamste zou        
ontbreken1 wanneer wij zwegen van een   
tocht naar de ,pyramiden van ,giseh en  
,sakkara1 die grootsche monumenten1 die 
zoovele eeuwen bestaan en nog steeds    
aller bewondering wekken4  ,ongeveer een
 uur van ,caro verwijderd op den        
linkeroever van den ,nijl bevindt zich  
de woestijn van ,lybi4 ,langs den hoogen
 rand dezer oneindige zee van golvend   
zand1 begint de lange rij pyramiden1 die
 zich naar het zuiden uitstrekt4 ,wij   
bezochten enkel die van ,giseh en       
,sakkara4  ,gemakkelijke landauers      
brachten ons over den ijzeren brug1 die 
de beide ,nijloevers verbindt voorbij   
het dorpje ,giseh naar de               
,cheopspyramide4 ,in een uur tijds reden
 wij over een door hooge boomen         
beschaduwden weg1 die midden door het   

,nijldal leidt1 dat een paar voet was   
overstroomd1 zoodat de buffels er zich  
lustig in konden baden om zich van den  
overlast der vliegen te ontdoen1 naar   
den kalen rand van de woestijn1 die zich
 #cj meter boven het ,nijldal verheft4  
,hier1 boven op deze hoogte bevindt zich
 de majestueuse ,cheopspyramide1 die    
#adg1 daarachter een #b;e die #ach en   
een #c;e die #ff meter hoog is4 ,het    
verschil in hoogte wijst den tijd aan   
gedurende welken de ,koning1 die haar   
bouwde1 regeerde4 ,elke vorst begon     
reeds bij zijn troonsbestijging met den 
bouw eener pyramide1 die later zijn     
begraafplaats moest zijn1 waaraan       
jaarlijks een nieuwe laag steenen werd  
toegevoegd4 ,de ,cheopspyramide1 wiens  
ontwerper en bouwmeester dus het langst 
regeerde1 is daardoor de hoogste4       
,statig verheft zich de spits van dit   
machtig gevaarte ten hemel4 ,de         
ontzettende steenmassa bestaat uit      
blokken van #a tot #b meter1 waaraan    
volgens berekening #ajj4jjj menschen    

gedurende #bj jaren moeten gearbeid     
hebben4 ,de lust bekroop ons niet om de 
spits te bestijgen1 van welke het       
uitzicht ter nauwernood schooner kon    
zijn1 dan dat1 wat wij van beneden      
genoten1 zonder daarbij de inspanning   
eener moeilijke klimpartij en de gevaren
 eener duizelingwekkende afdaling te    
trotseeren4 ,evenmin waagden wij ons aan
 een bezoek der voormalige grafkamers   
binnen in de pyramide1 waarin thans de  
vleermuizen huizen1 maar weleer de      
gebalsemde lijken der koningen werden   
bijgezet1 wier mummin nu in het museum  
te ,giseh zijn4  ,op een kwartier       
afstand1 nog meer naar den rand der     
woestijn1 bevindt zich de beroemde      
,sphinx1 met het aangezicht naar het    
,nijldal gekeerd4 ,dag en nacht houdt   
zij daar de wacht over het koninklijk   
graf4 ,het is alsof die geheimzinnige   
gestalte1 samengesteld uit een          
leeuwenlichaam en een menschenhoofd daar
 ligt te peinzen over het raadsel van   
den dood4 ,ja1 wie zal zeggen1 wat de   

kunstenaar1 die dat beeld schiep1 heeft 
willen uitdrukken met die wonderbare    
samenvoeging van dierlijke kracht en    
menschlijk verstand1 zooals zich die aan
 ons vertoont1 in die majestueuse       
gestalte van den ,koning der woestijn   
met het hoofd van een mensch1 waarvan   
het stemmig gelaat1 hoezeer ook         
geschonden door den ,mammeluk1 die het  
gebruikte als schietschijf voor zijne   
kanonnen1 toch nog een zeldzame         
schoonheid van wonderbare zachtheid en  
diepen ernst in zich vereenigt4  ,van   
,giseh gaan wij met den trein het       
,nijldal nog een uur verder in en       
stappen aan het station ,bedraschen uit4
 ,gelukkig zijn wij door een stevig hek 
gevrijwaard voor de bestorming van een  
aantal jongens1 die hier met hun ezels  
den reiziger opwachten4 ,een voor een   
worden zij binnengelaten met hun        
,keizer- en ,bismark-1 ,gladstone- en   
,salisburyezel of hoe ze allen heeten4  
,maar wat voor naam het grauwtje ook    
drage1 te ontkennen valt het niet1 dat  

het inderdaad een goed ezel0 is1 zooals 
de jongen ons telkens nu eens vragend1  
dan bevestigend verzekert1 een ezel die 
inderdaad een goed bakschisch verdient  
van den ,baron1 zooals de guitige       
drijver den ruiter noemt2 waarlijk onze 
ezeltjes toonen door den flinken draf1  
dien zij houden1 dat zij hun            
ministerieele namen met eere dragen4    
,zoo draven wij voort over een dijk1 die
 zich tusschen de palmboomen            
heenslingert1 die allen met den voet in 
het water staan1 daar al het land hier  
door den ,nijl is overstroomd4 ,een     
zijweg geleidt ons naar een hooger      
gelegen palmenbosch1 waar vroeger de    
stad ,memphis en thans het armzalig     
dorpje ,mitrahine ligt4  ,hier staan wij
 onder de boomen voor een kolos uit     
harden kalksteen gebeiteld1 die lang    
uitgestrekt ter aarde ligt4 ,het is het 
beeld van ,koning ,,ramses ,,ii1 dat met
 den kroon en de beenen1 die echter     
ontbreken1 eene lengte van #ac meter    
heeft4 ,het oor alleen is een halven    

meter lang4 ,het vertoont ons het gelaat
 van den man1 die weleer ,isral         
verdrukte in de dagen van ,,mozes en    
diende vroeger tot versiering van het   
voorportaal van den ,ptahtempel1 die    
hier stond1 maar met de stad ,memphis   
door den stroom werd weggevoerd4 ,dit   
beeld kwam uit het slijk te voorschijn1 
waarin het eeuwen lang bewaard bleef4   
,thans ligt het daar met het starre oog 
ten hemel gericht1 alsof het nog zocht  
naar het licht van de zon1 die het      
weleer aanbad1 maar die verduisterde1   
toen de ,god des ,hemels sprak4  ,wij   
rijden verder den dijk over1 die aan    
beide zijden door het bruine1 drassige  
,nijlwater wordt bespoeld4 ,hier en daar
 zijn de slanke fellah dochters1 wier   
lange1 blauwe kleed door den frisschen  
wind bewogen glooiend langs de leden    
glijdt1 bezig met een soort van hark het
 dorre riet1 dat tegen den dijk         
aandrijft uit het water op te halen4    
,het is het riet dat nog overal langs   
den ,nijl groeit1 waartusschen het      

biezenkistje dreef1 waarin de kleine    
,,mozes lag1 toen hij door ,pharao's    
dochter uit het water werd getogen4     
,illustratie3 ,,beeld ,,van ,,ramses    
,,ii4  ,aan de woestijn van ,sakkara of 
,sahara1 zooals wij gewoonlijk zeggen1  
stijgen wij af4 ,daar lagen zij wer voor
 ons1 die machtge pyramiden1 die ons    
zwijgend vertellen1 dat wij hier zijn op
 het doodenveld van ,memphis1 waarin    
eeuwen her de graven van duizenden      
werden gedolven4 ,maar het was ons thans
 meer te doen om de belangrijke         
opgravingen1 die ,,mariette en andere   
oudheidkundigen hier deden en die er in 
slaagden de ,apisgraven en dat van den  
,priester ,,thi te ontdekken1 die diep  
onder het telkens zich verplaatsende    
zand der woestijn verborgen lagen4  ,de 
begraafplaats der eertijds vergoode     
,apisstieren bestaat uit een langen     
gang1 langs welken zich aan beide zijden
 de donkere gewelven bevinden1 waarin de
 doode stieren1 na gebalsemd te zijn1   
werden bijgezet in prachtige doodkisten 

van zwart of rood graniet4 ,zij zijn    
thans alle ledig en meerendeels van     
haren deksel beroofd4 ,aan de #d        
zijwanden der sarcophagen1 die elk een  
gewicht van #fe4jjj k4g4 hebben en #d   
meter lang1 #c4cj hoog en #b4cj breed   
zijn1 ziet men overal hieroglyphen4 ,het
 is mij een raadsel hoe men deze #cj    
steenen kisten1 wier grondstof ver uit  
het ,zuiden of uit het hooge ,noorden   
moet aangevoerd zijn1 hierheen heeft    
kunnen verplaatsen4  ,nog belangrijker  
is de begraafplaats van ,,thi1 een      
priester1 die ongeveer #ejjj jaren      
geleden te ,memphis leefde1 van wege de 
verschillende tafereelen aan het        
landelijk leven uit vroeger dagen       
ontleend1 die op de wanden zijner       
doodenkamers zijn afgebeeld4 ,in deze   
afbeeldingen1 die men bij magnesium     
licht zeer duidelijk ziet1 is iets      
eentoonigs1 omdat zij veel op elkaar    
gelijken2 maar de voorstelling zelve in 
relief op den wand gebeiteld is         
uitermate eigenaardig4 ,immers1 hier    

ziet men het geheele leven uit die dagen
 voor zich2 ,,thi zelf aan het visschen 
en op de jacht2 verder zijne menschen1  
met de kudden op de weide en de schepen 
op het water1 werkzaam op het land en in
 de boerderij1 bezig met de ganzen1 die 
zij mesten1 pillen in den mond te duwen1
 evenals onze ,bredasche kapoenen1      
daarna ze slachten en braden en dat     
alles voor #ejjj jaren6 ,het is         
inderdaad grappig dit alles hier in     
beeld te zien1 wat daarbuiten           
werkelijkheid is4 ,wat is er toch weinig
 veranderd in al die eeuwen6 ,men kan   
zich niet voorstellen1 dat daar zooveel 
geslachten over heen gingen1 en dit is  
eene gewaarwording1 die men niet enkel  
hier1 maar telkens in ,egypte opdoet4   
,hier wandelt men rond in de graven van 
,,thi en zijne tijdgenooten en wij zien 
hoe zij leefden4 ,straks komen wij in   
het ,giseh museum en staan bij de mummie
 van een ,,ramses den ,groote1 den      
verdrukker der ,isralieten4 ,het is     
alsof wij in de trekken op dat strenge  

gelaat en in dien scherp gebogen neus   
nog het onverzettelijk karakter lezen   
van den man1 die zelf voor niemand boog1
 maar allen voor zich liet bukken4      
,daar is iets wonderlijks in het zien   
van al die dooden1 die voor zooveel     
eeuwen leefden en die nog tot ons       
spreken4 ,het is ons alsof door dat     
alles de gedachte der eeuwigheid1 die   
zoo diep in hun ziel was gelegd1        
voortdurend zich aan ons opdringt4 ,zij 
geloofden aan het leven1 dat niet       
sterft1 maar het raadsel van den dood   
bleef voor hen onopgelost4 ,de dood was 
als de ,sphinx1 die niemand kan         
doorgronden4  ,hoe dikwijls komt mij de 
gestalte der ,sphinx nog voor den geest 
naar de voorstelling eener plaat1 die ik
 eens zag1 waarop het kind ,,jezus rust 
tusschen hare klauwen in de armen zijner
 moeder op de vlucht naar ,egypte4 ,van 
het aangezicht van het ,kind straalt een
 ,hemelsch licht uit2 het gelaat van de 
,sphinx wordt door het matte maanlicht  
beschenen4 ,zoo ligt zij daar in de     

stilte van den nacht1 met het sombere   
gelaat naar het ,oosten gekeerd1 alsof  
zij van hier de oplossing van het       
raadsel des doods verwacht1 van dat     
,oosten1 van waar weleer een ,,abraham1 
een ,,jozef en een ,,jacob als voorboden
 van het licht des levens togen naar    
,egypte1 van waar het kind ,,jezus zelf 
kwam en het licht van ,zijn ,evangelie1 
dat ,egypte voor een wijle bescheen4    
,maar van datzelfde ,oosten kwam ook het
 ,mohammedanisme1 dat nu als het bleeke 
maanlicht haar menschelijk aangezicht   
beschijnt1 maar het raadsel des doods1  
waarover zij peinst1 niet oplost4  ,ja  
peinzend ligt zij daar1 met die         
wonderbare uitdrukking van weemoed en   
hoop op haar gelaat1 van weemoed over   
het raadsel des doods en van hoop op de 
opstanding der dooden4  ,moge het licht 
der ,opstanding1 dat eenmaal in het     
,oosten daagde1 ook nog eens over       
,egypte schijnen6     ,,port-,,sa,d ,,en
 ,,beyroet4   ,van ,alexandri vertrok de
 boot1 ditmaal een zeer onzeewaardige1  

maar dit zouden wij eerst later ervaren1
 bij dag naar ,port-,sad4 ,wij hadden   
dus de gelegenheid om thans de haven in 
haar geheel te zien4 ,recht tegenover   
haren ingang aan het water ligt het     
breede paleis van den ,chedive1 die het 
echter slechts zelden bewoont1 daar hij 
in ,caro resideert4 ,eene menigte       
schepen1 die de haven vullen1 bewijzen1 
dat ,alexandri een stad is van veel     
handel en scheepvaart en de voorname    
stapelplaats voor het vervoer van       
goederen uit ,egypte naar ,europa4  ,de 
verdere reis langs de ,afrikaansche kust
 biedt weinig bezienswaardigheden1 omdat
 het geheel ,delta-land van ,egypte vlak
 is4 ,het was dus voor ons geen schade1 
dat wij dit gedeelte bij nacht aflegden4
 ,toen wij den volgenden morgen         
ontwaakten1 lagen wij voor anker te     
,port-,sad aan den ingang van het       
,suez-kanaal4  ,men doet in het ,oosten 
alles op zijn gemak en een reis met een 
boot1 die onderscheidene havenplaatsen  
aanloopt1 verwijlt hier gewoonlijk een  

ganschen dag om te lossen en te laden1  
ten einde dan gedurende den nacht weer  
verder te kunnen stoomen4 ,door deze    
omstandigheid waren wij gedwongen       
gedurende een geheelen dag te ,port-,sad
 te verblijven1 van welke gelegenheid   
werd gebruikt gemaakt om aan wal te     
stappen en het weinige1 dat er te zien  
is1 in oogenschouw te nemen4 ,hiertoe   
behoorde de waterleiding uit een der    
zijkanalen van den ,nijl1 die de stad   
van drinkwater voorziet en een gedeelte 
van het kanaal van ,suez1 langs een weg 
die echter1 tengevolge van het mulle    
zand der woestijn1 nauwelijks te        
berijden was4 ,maar juist op dien weg   
hadden wij gelegenheid om de wreedheid  
gade te slaan van den ,arabier tegenover
 het onnoozele dier1 eene               
wreedaardigheid1 zooals men ze gelukkig 
in ,christenlanden niet ziet4 ,ofschoon 
de meesten onzer den wagen verlieten om 
het laatste gedeelte te voet af te      
leggen en den koetsiers beduidden1 dat  
zij konden wachten1 dreven zij hun      

dieren toch voort1 wellicht uit vrees1  
dat ze anders niet betaald zouden       
krijgen en sloegen er met de grootste   
onbarmhartigheid op los1 zoodat meer dan
 eene zweep door midden brak4 ,hoe had  
ik gewenscht de taal te kennen van dit  
volk om mijn ergernis te luchten over   
zulk eene mishandeling6 ,hoe trof ons in
 deze schijnbaar nietige zaak het       
verschil tusschen een land1 waar de     
geest der humaniteit1 die mede ook een  
der zegeningen is van het ,evangelie1   
niet en waar die wel heerscht4 ,terwijl 
bij ons zulke gruwelen strafbaar zijn1  
worden ze dr toegelaten en het          
verwondert ons niet1 dat menschen1 die  
zoo omgaan met dieren1 even             
onmenschelijk handelen met hunne        
medemenschen4 ,maar wij waren immers in 
,afrika1 het land van den ,arabier1 het 
donkere werelddeel1 waarvan de ,zending 
ons gruwelen weet te vertellen1 die de  
haren te bergen doen rijzen1 gruwelen1  
die zoo ontzettend zijn1 dat een        
,,livingstone1 die ze zag1 ze niet eens 

vertelde1 omdat men ze toch niet zou    
gelooven4  ,ik zal daarom ook maar niet 
verhalen1 wat verder in die havenplaats 
onze ergernis wekte1 waar men op straat 
telkens de bewijzen te zien kreeg van de
 liederlijkheid1 die er heerscht4 ,zij  
bevestigden het feit1 waar de ,zending  
zoo dikwerf op wijst1 dat overal waar de
 zoogenoemde ,westersche beschaving in  
aanraking komt met ,oostersche          
toestanden1 zonder het ,evangelie1 dat  
daar de gruwelen der zonde1 die alle    
gedachten te boven gaan1 de volkeren    
niet alleen zedelijk1 maar ook          
lichamelijk te gronde richten4          
,verblijdend was het daarom1 eenigen    
tijd later in onze dagbladen te lezen1  
dat de ,turksche ,regeering--en dat zegt
 wat1 wanneer zulk eene ,regeering meent
 er zich mede te moeten                 
inlaten--maatregelen heeft genomen om   
een einde te maken aan de meest         
ergerlijke tooneelen1 die daar in het   
openbaar en verborgen plaats vinden4    
,het is althans iets4 ,maar den         

eigenlijken strijd tegen de zonde kan   
alleen het ,christendom voeren4 ,daarom 
is het zeer te hopen1 dat de oogen der  
zendingsvrienden meer en meer geopend   
zullen worden voor de wenschelijkheid1  
ja de noodzakelijkheid om hier te       
arbeiden1 waar1 voor zooverre mij bekend
 is1 niets geschiedt op het gebied der  
,zending1 zelf geen ,christelijk        
bedehuis te vinden is1 dat men gelukkig 
in andere steden van ,egypte niet te    
vergeefs zoekt4  ,wij waren zeer        
dankbaar1 dat wij aan het einde van een 
langen en snikheeten dag1 dien wij      
grootendeels doorbrachten in de veranda 
van een ,htel1 ons weder konden         
inschepen4 ,het was de eerste dag1      
waarop de verzengende ,sirokko woei1    
waarbij de thermometer een uur na       
zonsondergang nog #if ,fahrenheit       
aanwees1 een woestijnwind1 die gedurende
 de volgende weken onafgebroken bleef   
waaien en ons nog menige zweetdroppel   
kosten zou4  ,den volgenden morgen zagen
 wij in de verte voor het eerst iets van

 de kust en van het daarachter liggend  
gebergte van het ,heilige ,land4 ,weldra
 naderden wij ,jaffa1 waar de boot het  
anker liet vallen en1 omdat er geen     
haven is1 tot den namiddag op stroom    
bleef liggen4 ,de passagiers1 die er    
willen landen1 moeten dus per roeiboot  
afgehaald worden van het schip4         
,gelukkig zijn de bootslieden uitermate 
vaardig om bij een onstuimige zee1      
zooals wij die nu kregen1 op het juiste 
oogenblik gebruik te maken van een      
hoogen golf om de passagiers op te      
vangen in hun stevige armen4 ,wij waren 
dankbaar1 dat wij aan boord konden      
blijven1 maar die dankbaarheid was van  
korten duur1 omdat de wind weldra begon 
op te steken en wij toen gewaar werden  
hoe onze boot1 de ,odessa10 rolde en    
tolde als een visscherspink zonder kiel4
  ,gelukkig lagen wij toch den volgenden
 morgen behouden voor anker in de haven 
van ,beyroet1 de voornaamste havenstad  
van ,syri4 ,de ligging is zeldzaam      
schoon4 ,helderwitte huizen verheffen   

zich van de zee al hooger en hooger     
tegen de helling van het                
,libanongebergte1 dat daarachter ligt4  
,de gebouwen en inwoners der stad maken 
een zeer gemengden indruk1 tengevolge   
van het groot getal ,europeanen1 die    
hier wonen om de handelsbelangen van hun
 land te behartigen4 ,men hoort er      
allerlei talen spreken1 het meest van   
alles ,fransch1 dat evenwel in den      
laatsten tijd meer en meer verdrongen   
wordt door het ,duitsch en het          
,engelsch4 ,men krijgt dan ook den      
indruk1 dat deze drie ,mogendheden er op
 uit zijn haren invloed in ,beyroet en  
vooral in het geheele gebied van den    
,libanon te versterken1 vooral ook door 
allerlei arbeid op                      
,christelijk-philanthropisch gebied1 die
 zijn centrum heeft in de stad en zijn  
arbeidsveld buiten in de dorpen op het  
,libanon-gebergte4  ,zoo werkt hier de  
,duitsche zending met diakonessen van   
,kaiserswerth1 onder wier leiding het   
hospitaal van de orde van ,st4 ,jan1 een

 weeshuis en een jongedamesschool staan1
 die wij met groote belangstelling zagen
 onder geleide der directrice4 ,de      
school was nog niet geopend1 daar zij   
gemeenlijk eerst begint1 wanneer de     
rijke kooplieden1 die des zomers in de  
bergen wonen1 op hun villa's in de stad 
teruggekeerd zijn4 ,in het weeshuis     
waren #acj kinderen1 waaronder #dj      
,armenische weezen1 die sedert den      
laatsten ,christenmoord hier een        
toevlucht vonden4 ,wij zagen ze in de   
verschillende klassen van onderwijs     
verdeeld1 waar zij onder meer ,duitsch  
en ,arabisch leerden4 ,toen de          
directrices ,,sophie ,,gr,f en ,,louise 
,,kaiser ons rondleidden en hoorden1 dat
 wij ,nederlanders waren1 spraken zij   
met veel waardeering van hetgeen weleer 
,mej4 ,a4 ,,bergendahl uit ,amsterdam   
voor deze arme weezen deed4 ,zij        
vertelden ons van de vreugde der        
kinderen1 wanneer de kisten werden      
uitgepakt1 die uit ,nederland aankwamen1
 en ik beloofde dit aan onze            

landgenooten te zullen mededeelen1      
zoodra ik daartoe gelegenheid had4      
,mocht iemand dit lezen en lust hebben  
om iets te doen voor deze ,syrische     
weezen1 dan zal die hulp dankbaar       
gewaardeerd worden en wl besteed zijn4  
,de invloed toch van den zendingsarbeid 
in ,syri en ,palestina is aan alles     
merkbaar1 doch ik zal daarover thans    
niet meer uitwijden1 daar ik het werk   
der ,inwendige ,zending in ,jeruzalem en
 ,palestina uitvoerig heb beschreven in 
het ,tijdschrift3 ,lichtstralen op den  
akker der wereld1 jaargang #aijj afl4 #a
 en #b4  ,zoodra men de stad ,beyroet   
uitgaat en komt in het ,christelijk     
gebied van den ,libanon1 is het als of  
alles meer welvaart vertoont4 ,de akkers
 zijn bebouwd1 de woningen zien er      
netjes en goed onderhouden uit en de    
,christelijke bevolking maakt een       
gunstigen indruk1 zoodat uit alles      
blijkt1 dat het ,christendom niet alleen
 de beloften des toekomenden maar ook   
des tegenwoordigen levens heeft4        

,,ba,,lbek4   ,het was nog vroeg in den 
morgen1 toen wij in den trein stapten   
van ,beyroet naar ,damascus4 ,de        
spoorlijn loopt bijna evenwijdig aan den
 rijweg1 dien de ,franschen na #ahfj    
hebben aangelegd4 ,gedurende de eerste  
twee uren biedt deze eene gestadige     
afwisseling en een wonderschoon         
vergezicht over ,beyroet1 dat voor ons  
oog al lager en lager wegzinkt in de    
diepte en ten laatste nauwelijks nog een
 kleine witte stip vertoont aan de kust 
der ,middellandsche ,zee4 ,ook rondom   
zich heen ziet men zulke stippen1 alsof 
het zwaluwnesten waren1 die tegen het   
,libanongebergte aanliggen2 het zijn de 
dorpen en huizen1 die glanzen in het    
vroolijke morgenlicht der zon4 ,de      
velden zijn allerwegen beplant met      
vruchtboomen1 vooral met den            
moerbezinboom1 wiens bladeren als       
voedsel moeten dienen voor de           
zijdewormen1 die een der voornaamste    
handelsartikelen uit het ,libanon-gebied
 opleveren4 ,het geheel maakt den indruk

 van eene welvarende landstreek en eene 
nijvere bevolking1 die1 zooals wij reeds
 opmerkten1 overwegend ,christelijk is4 
,gelukkig heeft zij na den beruchten    
,christenmoord in #ahfj door de ,drusen 
uit het ,hauran-gebergte niet meer aan  
dergelijke aanvallen blootgestaan1 deels
 door den invloed van ,frankrijk1 onder 
wier bescherming zij stond1 deels door  
de verplichting1 sedert dien aan de     
,turksche ,regeering opgelegd1 om over  
dit gebied een ,christengouverneur aan  
te stellen4  ,naarmate men hooger stijgt
 wordt de cultuur minder4 ,op ongeveer  
#aejj meter heeft de weg zijn hoogste   
punt bereikt en ziet men in het ,oosten 
den ,anti-,libanon en in het ,zuiden den
 ,grooten ,hermon opdagen1 twee breede  
bergruggen even kaal en vaal als de     
,libanon zelf aan de zijde1 langs welke 
men nu afdaalt in het ,beka-gebied1 de  
breede vlakte van ,coelo-,syri die      
tusschen deze drie bergen inligt4  ,het 
was voor ons eene ware teleurstelling1  
dat wij noch langs den weg1 noch op de  

bergen den beroemden ceder van den      
,libanon zagen1 waarvan men zoo dikwijls
 in den ,bijbel leest4 ,helaas6 zij zijn
 verdwenen4 ,men zeide ons echter1 dat  
er nog enkele plaatsen waren1 waar ze   
groeiden1 maar die voor een bezoek te   
ver verwijderd lagen4 ,daar zou men ze  
nog kunnen zien in hun volle kracht2 er 
waren er1 zeide men1 die een omvang van 
#ag en eene hoogte van #cj meter hadden1
 wellicht wat overdreven1 maar dan nog1 
wat zijn deze enkelen vergeleken bij den
 tijd1 toen die ceders met hun fluweelen
 glans die bergen als n woud bedekten1  
die thans overal even kaal zijn6  ,aan  
het dorpje ,maallakah houdt de trein    
stil en staan onze rijtuigen gereed1 die
 ons in #d uren door de vlakte van ,beka
 naar het eeuwenoude ,balbek brengen4   
,de weg geleidt door eene breede vlakte1
 een hoog plateau tusschen den ,libanon 
en den ,anti-,libanon1 #ajjj meter boven
 de zee4 ,slechts hier en daar ontwaart 
men een groepje huizen1 die een dorpje  
vormen4 ,de lange1 rechte weg biedt     

weinig afwisseling4 ,het eenige1 wat men
 daarop ziet1 zijn karavanen zwaar      
beladen kameelen1 zoodanig achter elkaar
 gebonden1 dat zij n trein vormen1      
waarvan het eigenaardige is1 dat een    
ezeltje schijnt dienst te doen als      
locomotief1 niet om den trein in        
beweging te brengen1 maar om daaraan de 
gewenschte snelheid te geven4 ,het is   
inderdaad een grappig tooneel1 wanneer  
men ziet1 hoe zulk een klein roer al die
 schepen der woestijn0 bestuurt1 vooral 
voor ons1 die nu juist van een ezel geen
 grooten dunk hebben2 maar de           
,oostersche ezel1 ik heb dit reeds      
vroeger meegedeeld1 is de ,westersche   
niet4  ,na een rit van #d uren hebben   
wij ,balbek bereikt1 een stadje van een 
paar duizend inwoners1 voor de helft    
,christelijk1 voor de helft             
,mohammedaansch4 ,het is echter niet het
 stadje en zijn bewoners1 die ons belang
 inboezemen1 maar het zijn de beroemde  
runes van de aloude heiligdommen1 die   
wij hier aantreffen en die ons een      

grootsch denkbeeld geven van ,oostersche
 bouwkunst4  ,voor de juiste waardeering
 ervan dienen enkele historische        
bijzonderheden hier vooraf te gaan4     
,volgens overleveringen1 die onze gids  
,,michel ,,alouf in een afzonderlijk    
boekje over ,balbek heeft samengebracht1
 zou de voormalige burcht het oudste    
gebouw der wereld zijn en dagteekenen   
van het jaar #acc na de schepping4      
,,ca,n zou daarvan de grondlegger zijn  
geweest en zich daarbij bediend hebben  
van den mastodon1 een voorwereldlijk    
dier4 ,na den zondvloed zou ,,nimrod de 
bouwvallen van den burcht hersteld en   
gewijd hebben aan ,bal1 den ,god der    
,moabieten1 die de zon aanbaden4        
,volgens dat boekje zou ,bal zon en ,bek
 of ,beka stad beteekenen en de naam    
,balbek1 later ,heliopolis1 dus         
zonnestad willen zeggen4  ,wij weten    
echter1 dat de naam ,bal1 d4w4z4 ,heer1 
eenvoudig den ,god aanduidt1 dien de    
bewoners van het land1 hier zeer bepaald
 die van de ,beka-vlakte dienden4       

,balbek was dus het middenpunt van den  
,baldienst1 waaraan ook nog de          
liederlijke vereering van ,astarte was  
verbonden4 ,dit blijkt o4a4 uit den naam
 van zekeren ,,ethba,l1 d4w4z4 ,bal is  
met hem1--een voormaligen priester van  
,astarte1 die later ,koning werd van    
,phoenici4 ,deze ,,ethba,l was de vader 
van ,,iz,,bel1 die huwde met ,,achab den
 bekenden ,koning van ,isral1 die den   
,baldienst invoerde4 ,wij weten hoe     
,,iz,,bel daaraan met haar gansche hart 
verknocht was en welken strijd de       
profeet ,,elia daartegen voerde op den  
berg ,karmel 7#a ,kon4 ,,xviii74  ,in de
 #b;de eeuw na ,c41 toen dit gebied     
onder de macht der ,romeinen kwam en de 
zonnedienst meer en meer algemeen werd  
in het ,oosten1 verrezen hier twee      
zonnetempels1 een groote en twee kleine 
en verkreeg ,balbek den naam            
,heliopolis1 d4 w4 z4 zonnestad4 ,beide 
werden onder de regeering van           
,,constantijn den ,groote gesloten4     
,onder ,,theodosius den ,groote werd er 

een ,christelijke kerk van gemaakt2 doch
 deze werd later door de ,arabieren     
wederom verwoest1 die van de            
overgebleven gedeelten en brokstukken   
een vesting bouwden4 ,dientengevolge is 
er van het oorspronkelijke1 ook         
tengevolge van onderscheidene           
aardbevingen1 vooral die van #agei1     
weinig meer overgebleven4  ,illustratie3
 ,,de ,,zonnetempel ,,te ,,ba,,lbek4    
,in weerwil van dit alles is de aanblik1
 dien de overgeblevene runes vertoonen1 
nog ontzaglijk indrukwekkend4 ,duidelijk
 zijn de grondslagen nog te zien van de 
aloude tempelgebouwen op een kunstmatig 
opgehoogd terras1 #cjj meter lang en    
#bjj meter breed4 ,een breede trap aan  
de oostelijke zijde verleende den       
toegang tot een voorportaal2 dan volgde 
een ruime voorhof en daarachter de      
zonnetempel1 waarvan nog #f van #ed     
zuilen overeind staan1 elk #ai meter    
hoog en #b meter in doorsnede4  ,de     
kleinere tempel van ,,jupiter1 die zich 
daarnaast bevindt1 bestaat nog bijna in 

zijn geheel4 ,van de #db zuilen1 welke  
de #d muren omringden1 zijn er nog #i op
 eene rij te zien4 ,daar deze weinig    
geschonden zijn1 geven zij een grootsch 
denkbeeld van het oorspronkelijk geheel2
 de architraves en friezen aan de       
kroonlijsten1 de kapiteelen aan de      
zuilen1 de kunstige beeldhouwwerken aan 
de plafonds en alle andere onderdeelen  
zijn z schoon1 dat men een en al        
bewondering is voor den smaak der       
ontwerpers en den kunstzin der          
bouwlieden4  ,maar onze bewondering     
stijgt tot verbazing1 wanneer men van   
het verhoogde terras afdaalt en de      
hoeksteenen ziet aan de buitenzijde1 die
 den onderbouw vormen4 ,daaronder zijn  
er drie aan den ,trilithon-muur d4 w4 z4
 muur van drie steenen1 die een lengte  
van #ai meter hebben1 bij een breedte en
 hoogte van #d meter4 ,men schat het    
gewicht van een enkelen steen op        
#gjj4jjj ,k4,g4 ,op #bj minuten afstand 
vindt men de steengroeven1 waaruit zij  
genomen zijn1 en daarbij nog een steen1 

die onafgewerkt bleef4 ,ons verstand    
staat hier stil bij de vraag1 hoe men   
zulke gevaarten heeft kunnen verplaatsen
 en zelfs op elkander leggen4 ,ik las   
ergens in een boek1 dat iemand er van   
zegt3 ze zijn gedenkteekens van eene    
beschaving1 die over mechanische        
hulpmiddelen beschikte1 waarvan wij geen
 begrip hebben10 maar ik voor mij zo zoo
 zeggen wanneer ik zulke hoogdravende   
wijsheid lees1 dat ik dan de opvatting  
van de ,arabieren1 die geloofden1 dat   
daarbij voorwereldlijke dieren te pas   
zijn gekomen1 nog zoo kwaad niet vind4  
,hoe het zij1 wij krijgen te ,balbek bij
 dien ,trilithon-tempel1 zooals hij naar
 die drie steenen1 eeuwen lang genoemd  
werd1 den indruk van een reuzenwerk4    
,dat reuzenwerk diende om ,bal1 den ,god
 des lands1 te eeren4 ,en wanneer wij   
dan de geschiedenis lezen van ,,achab en
 zijn vrouw ,,iz,,bel1 de dochter van   
dien voornoemden priester van ,bal1 kan 
het ons dan verwonderen1 dat eene vrouw 
als zij met haar gansche hart hing aan  

het geloof harer vaderen8 ,kan ons dan  
de klacht van een ,,elia bevreemden1 die
 meende1 dat hij de eenige was1 die     
zijne knien voor dien ,bal niet had     
gebogen1 terwijl het gansche volk dat   
wel deed8 ,werpt alles1 wat wij van die 
vereering van ,bal hier zien1 niet een  
treffend licht op ,,elia',s strijd op   
den ,karmel8  ,en wanneer hij in dien   
strijd het volksgeloof overwint en het  
gansche volk als uit eenen mond         
uitroept3 de ,heere is ,god6 ,jehova is 
,god60 en daarop alle ,balspriesters    
doodt1 hoe zo dan zulk een omkeer te    
verklaren zijn1 zonder het ,bijbelsch   
bericht van het wonder1 dat daar plaats 
greep en waardoor openbaar werd1 dat    
,israls ,god de meerdere1 ja de ,eenige 
was1 ,dien ,isral geroepen was te dienen
 en te eeren4  ,inderdaad1 die runes te 
,balbek verklaren ons uit ,israls       
geschiedenis menige bladzijde1 die wij1 
zonder ze te kennen1 niet zoo goed      
zouden verstaan4     ,,damascus4   ,van 
,maallakah1 waar wij uitstapten om      

,balbek te bezoeken1 vervolgen wij per  
spoortrein onzen weg1 die ons over den  
,anti-,libanon naar ,damascus brengt4   
,deze weg doorsnijdt eerst de           
,beka-vlakte1 stijgt dan nog circa #djj 
meter en volgt daarna de slingerende    
kronkelingen van de ,barada-rivier4     
,deze ,barada houdt men voor dezelfde   
rivier1 waarvan ,,na,,man de ,syrir 7#b 
,kon4 ,v3 #ab7 reeds het water prees1   
dat in voortreffelijkheid niet onderdeed
 voor dat van den ,jordaan en heette    
destijds de ,amana4 ,dien ouden roem    
handhaaft zij nog steeds met eere1 want 
zij doorstroomt als een groot           
ververschingskanaal de geheele stad1    
welke zij in tween snijdt1 en voorziet  
tevens de huizen der inwoners en de     
fonteinen langs de straten van heerlijk 
drinkwater4 ,zij ontspringt op den      
,anti-,libanon1 waar zij hier en daar de
 vallei1 die wij afdalen1 verfrischt2   
allengs verbreedt zij zich tot een      
bergstroom1 die aan beide zijden met    
spichtige populieren is beplant2        

besproeit vervolgens groene weiden1     
waarop kudden grazen1 en de tuinen van  
rijke ,arabieren1 die hier hun          
buitenverblijf hebben4 ,eindelijk na #c 
uur heeft de trein ons naar ,damascus   
gebracht1 dat als eene oase in de       
woestijn reeds van oudsher de parel van 
het ,oosten0 en het ,paradijs der       
,muzelmannen0 werd genoemd4  ,het zijn  
eigenaardige gewaarwordingen1 die zich  
van ons meester maken1 wanneer men met  
den spoortrein1 het vervoermiddel der   
#ai;de eeuw1 eene stad nadert1 die reeds
 evenzoovele eeuwen voor onze           
jaartelling bestond4 ,onwillekeurig     
denkt men terug aan den aartsvaderlijken
 tijd van ,,abraham1 wiens trouwe knecht
 ,,eli,,zer een ,damascener van geboorte
 was2 die met zijn dappere manschappen  
hier de ,koningen achterhaalde en       
versloeg1 die zijn neef ,,lot           
gevankelijk hadden weggevoerd4          
,damascus1 de stad1 welke een ,,david   
schatplichtig maakte en waarin hij zijne
 bezetting legde2 de stad1 waar later al

 die ,koningen van ,syri zetelden1 die  
zoo dikwijls hun invallen deden in het  
gebied van ,isral2 de stad1 waar de     
apostel ,,paulus woonde in de straat de 
,rechte1 die nog heden ten dage         
dienzelfden naam draagt en waar hij na  
zijne bekeering het eerst het ,evangelie
 predikte1 zoodat hij de stad moest     
ontvluchten langs een muur1 dien men nog
 aanwijst2 de stad1 waar weleer eene    
bloeiende ,christelijke gemeente        
bestond1 waar--om maar niet meer te     
noemen--de welsprekende kerkvader       
,,johannes ,,damascenus woonde1 die om  
zijn beroemd werk3 ,de bron der kennis0 
geacht wordt de geestelijke vader der   
,grieksche ,kerk te zijn4 ,inderdaad1   
het belangrijke dezer stad is niet      
gelegen in hetgeen zij is1 maar in      
hetgeen zij was1 in hare geschiedenis   
die zoo nauw saamgevlochten is met die  
van den ,bijbel en van de ,christelijke 
,kerk in het ,oosten4  ,trouwens        
,damascus zelf is bij andere ,oostersche
 steden vergeleken arm aan monumentale  

gebouwen4 ,het eenige1 wat men hiertoe  
kon rekenen1 was de prachtige           
,omajaden-moskee1 vooral beroemd om haar
 mozaek1 maar die in #ahic door een     
brand totaal werd vernietigd4 ,zij stond
 bij de ,mohammedanen hoog in aanzien1  
vooral omdat daarin het hoofd van       
,,johannes den ,dooper werd bewaard1    
waarbij de bewoner van ,damascus nog tot
 op den huidigen dag zijne eeden pleegt 
te zweren4 ,daaraan dankte ook de       
,christelijke kerk1 die er in het begin 
onzer jaartelling gestaan heeft en      
waarvan nog enkele bogen zijn           
overgebleven1 den naam van              
,johanneskerk4  ,van de oude moskee ziet
 men enkel nog de zijmuren en de plaats1
 waar zij gestaan heeft2 men was druk   
bezig haar zooveel mogelijk in den      
oorspronkelijken vorm te herstellen4    
,het trof ons1 dat elk geloovige        
daarvoor naar zijn vermogen het zijne   
moest bijdragen1 de rijke in geld1 de   
arme door arbeid gedurende een of twee  
dagen in de week4 ,het fijne werk1      

waarvan zoodoende misschien niet veel   
terecht zou komen1 werd door            
,christenwerklieden uitgevoerd1 ook     
omdat1 naar men ons verzekerde1 de      
,mohammedanen daartoe onbekwaam waren4  
,de overige moskeen1 die wij            
bezochten--er zijn er #bdh--;gaven      
weinig belangrijks te zien4 ,bij een    
dezer bevonden zich een aantal          
vertrekken rondom het voorplein1 die    
dienden om armen te huisvesten en ze te 
voorzien van een dagelijksch middagmaal4
 ,maar1 helaas6 deze schoone trek der   
,mohammedaansche barmhartigheid1 de     
eenige trouwens1 dien ik op onze reis in
 het ,oosten heb opgemerkt1 was door de 
hebzucht der mannen1 die met de         
uitvoering belast waren1 tot een minimum
 van n portie soep in de week           
teruggebracht6 ,voor het overige        
gelijken alle mosken op elkaar4 ,zij    
worden slecht onderhouden en weinig     
bezocht1 behalve door den vreemdeling1  
die daarvoor veel moet betalen en zich  
wel moet ontzien1 dat hij de sloffen    

niet verliest1 die hem onder de voeten  
worden gebonden ten einde de rietmatten 
niet te ontwijden1 die den vloer        
bedekken4 ,want zonder die sloffen wordt
 hem de toegang ontzegd1 tenzij hij zich
 getrooste zijne schoenen uit te        
trekken4  ,terwijl dus ,damascus bij    
andere steden achterstaat in            
bezienswaardigheden1 is er toch genoeg1 
dat den vreemden bezoeker belang        
inboezemt4 ,hiertoe behoort in de eerste
 plaats het leven der bewoners4 ,men is 
hier in eene echt ,oostersche stad1 die 
zich kenmerkt doordat men er leeft op   
straat4 ,het verst hebben het hierin de 
bezoekers van de talrijke koffiehuizen  
gebracht1 die op straat rustig op hun   
divans hun nargile zitten te rooken1 of 
hun tijd dooden met een of ander spel4  
,zij zitten daar van den morgen tot den 
avond met de beenen niet op den grond1  
maar op hun stoel en slaan op hun doode 
gemak de bedrijvigheid gade1 die op     
straat heerscht4  ,deze bedrijvigheid   
ziet men het best in de bazaars4 ,deze  

bazaars zijn hier met een koepeldak     
overdekt en doen ons denken aan de      
passages in onze groote steden alleen   
met dit verschil1 dat de bekapping van  
hout en de vloer van aarde is4 ,daardoor
 zijn ze somber1 stoffig en benauwd4    
,hierbij komt nog1 dat er zich niet     
enkel de bevolking beweegt1 die er iets 
komt koopen1 maar alles er door elkaar  
krioelt3 karren en wagens1 kameelen en  
ezels1 menschen en dieren1 kinderen en  
honden1 de laatsten om dienst te doen   
als gezondheidspolitie en               
straatreiniging4 ,alle afval toch wordt 
eenvoudig op straat geworpen en door hen
 verslonden4 ,gelukkig zijn ze niet     
gevaarlijk2 ze slapen den ganschen dag  
en storen zich niet aan den             
voorbijganger2 voor karren of rijtuigen 
staan ze alleen dan op1 wanneer de      
koetsier zijn schelle stem laat hooren4 
,een en ander maakt een verblijf in de  
bazaars niet aangenaam1 zoodat          
vreemdelingen als wij er niet licht toe 
komen er wat te koopen4 ,trouwens is dit

 ook niet gemakkelijk1 daar de ,arabier 
gewoonlijk begint #d maal meer te vragen
 dan de waarde van een voorwerp1 zoodat 
het lang kan duren eer de koop gesloten 
is4 ,het eenige1 waaraan ik mij gewaagd 
heb1 waren eenige fleschjes rozenolie1  
waarvoor ,damascus beroemd is1 als eene 
herinnering aan de rozenvelden1 die het 
omringen1 en als een gewenscht tegengift
 tegen de onfrissche lucht1 die men in  
de bazaars inademt4  ,het doet dan ook  
weldadig aan1 wanneer men daarna een    
toer doet om de stad4 ,daar ziet men    
o4a4 het huis1 waarin ,,na,,man de      
,syrir zou gewoond hebben1 en de poort  
aan den ingang van de straat de ,rechte1
 waardoor ,,paulus de stad zou zijn     
binnengekomen4 ,het treft alleen        
ongelukkig1 dat deze aan de ,oost- en   
niet aan de ,westzijde is gelegen1      
zooals men verwachten zou2 maar daar zij
 de eenige poort is1 die nog bestaat1   
schiet er niets anders over dan zich    
zonder verdere kritiek eenvoudig neer te
 leggen bij overleveringen als deze1    

iets1 waaraan men zich spoedig leert    
gewennen in het ,oosten4  ,in de        
buitenwijken zijn de straten niet       
overdekt en veel smaller1 zoodat ze     
hoogstens aan een rijtuig toegang       
verleenen4 ,ware het niet1 dat de       
bovenverdiepingen der huizen aan beide  
zijden over de straat waren gebouwd1    
zoodat ze een soort van arcades vormden1
 dan zou de hitte hier ondraaglijk      
wezen4 ,in deze minder drukke gedeelten 
zijn de aanzienlijken gehuisvest4       
,uitwendig vertoonen hun huizen niets   
weelderigs2 daarentegen zijn ze van     
binnen te rijker getooid en dragen ze de
 sporen van een tijd1 toen er groote    
welvaart heerschte4 ,het is dan ook     
inderdaad verrassend ze van binnen te   
zien1 hetgeen gaarne wordt toegestaan4  
,een wijde poort verleent toegang tot   
het binnenplein1 waar de woonvertrekken 
op uitzien1 gewoonlijk van een veranda  
voorzien om het schelle licht te        
temperen4 ,de helft van het vertrek1    
waarin men wordt ontvangen1 is een meter

 verhoogd2 hier staan eenige divans1    
waarop men plaats neemt4 ,de atmosfeer1 
door marmeren vloeren en zijwanden reeds
 verkoeld1 wordt nog bovendien aangenaam
 verfrischt door een fontein van helder 
water uit de ,barada4 ,een klein kopje  
drabbige mokka1 dat men ,turksche koffie
 noemt1 en een cigaret1 die men         
wellevendheidshalve niet mag weigeren1  
bekronen de gastvrijheid van den        
bewoner1 een ,turk1 een ,israliet en een
 ,christen1 die ons achtereenvolgens    
toelieten een blik te slaan in hunne    
woningen4  ,na getracht te hebben       
eenigszins een denkbeeld te geven van   
het leven in deze echt ,oostersche stad 
bestijgen wij nog een der omliggende    
bergen om haar in haar geheel te kunnen 
overzien4 ,een vooruitspringend gedeelte
 van het ,kasjun-gebergte biedt daarvoor
 eene schoone gelegenheid4 ,van hier    
toch overziet men gansch ,damascus1 met 
de voorstad ,meidan1 met haar ruim      
#bjj4jjj inwoners4 ,het juiste cijfer   
schijnt men niet te kunnen opgeven4     

,wanneer men hier staat1 kan men        
begrijpen1 waarom ,damascus als de parel
 van het ,oosten0 wordt geroemd1 want   
het doet inderdaad denken aan een parel1
 wel niet in goud1 maar in het groen    
gevat4 ,een breede gordel toch van groen
 geboomte omzoomt de stad1 die daar voor
 ons ligt en waarachter zich het        
,hauran-gebergte ter eener en de        
eindelooze vlakten der woestijn ter     
anderer zijde uitstrekken4  ,onderwijl  
wij daar stonden1 sloeg ik mijn reisboek
 eens op om na te zien1 of er niets     
bijzonders werd vermeld2 ik las toen1   
dat deze plaats den ,muzelman heilig is1
 omdat hier weleer ,,abraham zou gestaan
 hebben en gekomen zou zijn tot de      
kennis van den ,enen waarachtigen ,god4 
,onwillekeurig kwamen mij nogmaals de   
oude gestalten1 waarvan ik in den       
aanvang sprak1 voor den geest4 ,ik dacht
 aan de geschiedenis der goddelijke     
heilsopenbaring1 welke waarlijk ook aan 
een ,damascus niet is voorbijgegaan1    
maar zonder vrucht is gebleven4 ,want   

daar lag zij voor ons1 de stad van voor 
duizenden jaren1 schier onveranderd1    
beschaduwd door bergen1 waarachter de   
zon was neergedaald4 ,zij deed mij      
denken aan het sprookje van             
,doornroosje1 de schoone slaapster in   
het bosch1 de ,koningsdochter1 die door 
de jaloersche toovergodin betooverd     
werd1 zoodat zij honderd jaren lang     
moest slapen1 terwijl alles1 wat haar   
omgaf of met haar in aanraking kwam1 met
 haar indommelde4 ,honderd jaren gaan   
voorbij1 niets verandert1 alles slaapt  
en slaapt maar door1 totdat eindelijk   
een koningszoon ,doornroosje vindt1 haar
 wekt uit den slaap en zich met haar    
verbindt4  ,o stad en land van zooveel  
sprookjes1 van ,duizend en een nacht01  
zoo dacht ik onwillekeurig1 wanneer zal 
ook voor u de dag aanbreken1 wanneer    
zult gij ontwaken uit uw droom1 wanneer 
zal de stem van den grooten ,koningszoon
 ook tot u doordringen1 die stem1 die   
daar roept3 ,ontwaakt gij1 die slaapt en
 sta op uit de dooden en ,christus zal  

over u lichten608     ,,een             
,,woestijnreis4   ,de reis van ,damascus
 naar ,palestina nam voorheen           
verscheidene dagen in beslag4 ,thans1   
sedert er een spoorweg ligt van         
,damascus naar ,el-,moezerib1 een dorp  
ten westen van de zee van ,tiberias1    
doet men haar in vier uren4  ,de        
eindelooze vlakten1 die de trein        
doorloopt1 zijn geen woestijnen in den  
eigenlijken zin van het woord4 ,deze    
ziet men in ,egypte4 ,zij bestaan uit   
louter zand1 waarop niets kan groeien1  
omdat het voortdurend verstuift door den
 wind4 ,zulke woestijnen zijn deze niet1
 want zij worden bewoond door ,bedounen 
en bebouwd door de ,hauran-boeren4  ,het
 verblijf der ,bedounen1 die er bij     
menigte wonen1 herkent men aan hun      
zwarte tenten1 vervaardigd uit een stof1
 die den regen niet doorlaat en die de  
vrouwen uit geitenhaar weven4 ,zij zijn 
vierkant van vorm1 meestal door een     
tusschengordijn in twee afdeelingen     
gescheiden1 de eene voor de mannen1 de  

andere voor de vrouwen en staan aan de  
voorzijde bijna altijd open1 zoodat men 
zonder onbescheiden te wezen het sobere 
leven dezer menschen kan gadeslaan4 ,zij
 leven daar geheel afgezonderd van de   
wereld te midden van hunne talrijke     
kudden kameelen1 schapen en geiten1 die 
hun een bestaan opleveren en die men bij
 honderden zag vluchten voor het zwarte 
paard01 zoo als men den locomotief      
noemt1 die ze al fluitende1 zuchtende en
 blazende voor zich uitjoeg van de baan1
 die hier nergens is afgesloten4  ,hoe  
deze arme dieren hier kunnen leven1 waar
 het oog1 zoover het reikt1 geen groen  
sprietje ontdekt1 was mij een raadsel4  
,later hoorden wij van een pastoor nabij
 ,capernam1 dat deze ,bedounen toen hun 
beesten gebrek aan voedsel hadden1 van  
de ,turksche ,regeering vergunning      
hadden verkregen om het vee gedurende   
eenige weken rondom de zee van ,galilea 
te laten grazen4 ,deze vertelde ons een 
en ander van zijne reizen door het      
gebied dezer ,bedounen1 waarvan de eene 

,schch hem telkens aan den anderen      
aanbeval1 zoodat hij zonder eenig gevaar
 tot aan ,bagdad was gekomen en waarbij 
hij van hen de grootste voorkomendheid  
en gastvrijheid had genoten4  ,voorts   
wonen hier in kleine dorpjes1 waarbij de
 trein meestal stopte1 ,hauran-boeren1  
die van den landbouw leven4 ,hun dorpjes
 zijn gemeenlijk door een hoogen muur   
ingesloten4 ,bij sommigen ziet men nog  
brokstukken van runes1 oude torens of   
vestingwerken1 onder welke er zijn1 die 
dagteekenen uit den tijd der ,romeinen4 
,hoe gaarne hadden wij zulk een dorpje  
eenigszins van naderbij bezien1 maar de 
trein spoedde voort1 totdat wij aan het 
laatste station ,el-,moezerib aankwamen4
  ,dit ,el-,moezerib ligt aan een klein 
meer1 in welks midden zich een eilandje 
bevindt1 dat met een dam verbonden is   
aan den oever4 ,op dat eilandje ziet men
 nog de runes eener oude vesting1 die   
het bewijs leveren1 dat hier voorheen   
een belangrijke plaats heeft gelegen4   
,thans is het een nietig plaatsje en wij

 vroegen elkander af hoe men toch op het
 denkbeeld is gekomen hier een spoorlijn
 aan te leggen1 waarop aanvankelijk     
eenmaal per dag en later een- of        
tweemaal per week een trein liep4 ,een  
bevredigend antwoord op die vraag kon   
ons echter niemand geven4 ,de een       
beweerde dat de lijn eerlang zou worden 
doorgetrokken naar ,hafa1 volgens een   
ander langs de ,doode ,zee naar         
,jerusalem4 ,later hoorde ik en dit komt
 mij het meest aannemelijk voor1 dat    
deze spoorweg met een strategisch doel  
werd aangelegd en dienen moet om        
,rusland over land te verbinden met het 
kanaal van ,suez en ,egypte1 ten einde  
langs dezen weg vroeg of laat de macht  
van het gehate ,engeland te fnuiken4    
,aan het station stond onze dragoman1 de
 gebruikelijke benaming voor een gids in
 het ,oosten1 met zijn paarden gereed om
 ons naar de plaats te brengen1 waar    
voor dien nacht onze tenten waren       
opgeslagen4 ,nadat zich het gezelschap  
een weinig had verkwikt1 werden de      

paarden bestegen en trok de karavaan op1
 die1 met het vervoer der #h tenten er  
onder begrepen1 bestond uit #cf paarden 
en muildieren1 #g ezels en #cj man4     
,dien ganschen dag reden wij nog door   
het ,hauran-gebied1 waarin de beruchte  
,drusen wonen1 wier naam de droevige    
herinnering verlevendigt aan den        
,christenmoord in het ,libanon-gebied in
 #ahfj1 toen zij ongeveer #adjjj        
,christenen ombrachten1 waarvan er #fjjj
 woonden in ,damascus4 ,dit geschiedde  
dus onder de oogen van het ,turksch     
gouvernement en van het ,turksch        
garnizoen1 dat echter niets deed om het 
te verhinderen1 wel een bewijs dat de   
,regeering zelve er de hand in had4     
,gelukkig zijn dergelijke gruwelen      
sedert dien in dit gebied niet meer     
voorgekomen2 anders zou een tocht       
daardoorheen niet gerekend kunnen worden
 te behooren tot de genoegens van een   
reis door ,palestina en ook een verblijf
 in tenten veel van zijne bekoorlijkheid
 verliezen4  ,want er is inderdaad iets 

bekoorlijks in dat ouderwetsche reizen  
en in een leven1 zooals de aartsvaders  
dat gewoon waren4 ,wel is waar mengt er 
zich nu en dan ook wel eens een wanklank
 in dat genot en wat proza in die pozie1
 maar het zou ondankbaar wezen1 wanneer 
ik vergat1 hoe ons ten slotte alles     
meeliep4 ,werden wij niet begunstigd    
door het prachtigste zomerweder1 zoo    
zelfs dat wij de hitte wel eens wat     
minder gewenscht hadden8 ,maar wat zou  
er van ons zijn geworden1 wanneer ons   
b4v4 een ,oostersche regen ware         
overvallen1 die soms dagen kan aanhouden
 en waartegen geen tent beschutting     
verleent en waardoor de rivieren        
somwijlen in enkele uren tijds zoo      
zwellen1 dat men ze niet zonder gevaar  
meer kan doorwaden8 ,zulke tegenspoeden 
werden ons gelukkig bespaard4           
,natuurlijk moet men op zulk een        
tentenreis niet al te kieskeurig zijn en
 het voor lief nemen1 wanneer de        
,arabier1 die u bedient1 de kip1 die hij
 voorzet1 voor uw oogen snijdt met zijn 

handen2 wanneer hij de waterkruik1      
waaruit hij inschenkt1 eerst aan zijn   
mond zet om te proeven of het water nog 
wel frisch is4 ,zoo zwijg ik ook van    
kleine teleurstellingen1 die men        
ondervindt zooals het geval was met     
enkelen onzer medereizigers1 wier       
koffers doornat werden1 doordien het    
muildier1 dat ze droeg1 bij het         
doorwaden van den ,jordaan omviel door  
de sterkte van den stroom en de zwaarte 
van den last1 dien men het te dragen had
 gegeven4 ,bij zulke ervaringen troost  
men zich met de gedachte1 dat het nog   
veel erger had kunnen zijn1 b4v4 wanneer
 den reiziger zelf zoo iets ware        
overkomen4  ,wanneer men echter zulke   
kleinigheden niet meetelt1 is er in een 
reis in tenten iets potisch4 ,het is als
 met een zeereis1 waarbij men aan boord 
stapt in de meest opgewekte stemming en 
aanvankelijk met alles evenzeer is      
ingenomen1 totdat het meer prozasche    
komt4  ,in zulk eene blijmoedige        
stemming verkeerden dan ook allen1 toen 

wij aan den avond van den eersten dag te
 ,bet ,aras aankwamen4 ,welk een        
juichtoon ging er op1 toen wij van verre
 onze tenten zagen6 ,welk een genot1    
daar aanstonds te worden onthaald op een
 warmen kop thee6  ,hoe zorgvuldig had  
onze dragoman aan alles gedacht2 hoe    
netjes werden wij bediend2 welk een keur
 van spijzen op den avonddisch en dat   
alles nog wel in een woestenij6 ,en dan 
rondom ons heen al die grappige         
gezichten van de dorpelingen1 ouden en  
jongen1 die ons aangaapten alsof wij    
,,stanley zelf waren6  ,daar is in dat  
alles iets potisch en in dankbare       
stemming legden wij ons ter ruste neder4
 ,den volgenden dag bleek het1 dat het  
naar waarheid rusten was geweest1 want  
niemand van ons had kunnen slapen4      
,velen waren in hun slaap gestoord door 
het gehinnik der paarden1 die rondom de 
tenten stonden1 door het geblaf der     
honden1 die elkaar een afgekloven       
beentje betwistten en door het          
aanhoudend gebabbel van onze trouwe     

wachters1 die al pratende hun tijd      
opkortten4 ,maar1 dat zou wel wennen en 
het wende ook1 zoodat men de volgende   
dagen hoorde1 dat men beter en eindelijk
 zelfs goed had geslapen4  ,maar wat    
niet wende was het paardrijden1 vooral  
voor hen1 die het niet geleerd hadden of
 daaraan niet gewoon waren bij zulk eene
 brandende hitte4 ,want al rustte men   
gedurende de warmste uren van den dag   
onder een citroen- of vijgeboom1 die    
tochten van #g  #h uren te paard waren  
den meesten toch te machtig4  ,gelukkig 
hadden wij op onze reis rekening        
gehouden met den rustdag en toen het    
eindelijk ,zaterdag was1 juichte elkeen 
in het blijde vooruitzicht den volgenden
 dag een rustdag te mogen hebben4 ,ik   
geloof niet1 dat een onzer reizigers    
ooit zoo de beteekenis en de waarde van 
dien dag gevoelde als hier op deze reis4
  ,wat was dt een genot voor ons en onze
 paarden om eens een ganschen dag te    
mogen uitrusten4 ,waarlijk1 ,vader      
,,cats1 of wie het ook was1 had wel     

gelijk1 toen hij wees op den zegen van  
den rustdag in zijn vierregelig versje1 
dat mij vaak te binnen schoot op deze   
tochten3      ,wat haver geven aan zijn 
beest     ,en ,god te bidden in den     
geest     ,is iets1 wat wel wat tijd    
vereischt1     ,maar wat niet hindert1  
als men reist40  ,na deze uitweiding    
over de voor- en nadeelen van het       
tenteleven1 keeren wij tot onze reis    
terug4 ,wij zijn middelerwijl tot de    
grenzen van ,galilea genaderd en        
bevinden ons te ,ummks of ,muks1 thans  
een armoedig dorpje1 voorheen de stad   
,gadara1 de hoofdstad van ,peraea1 een  
der tien steden van het                 
,dekapolisgebied4 ,de ligging en de     
omgeving zijn prachtig4 ,het meest treft
 ons het verrassende uitzicht op de zee 
van ,galilea1 die rechts van ons ligt in
 de diepte1 #aej meter beneden ons en   
wier groen water scherp afsteekt bij de 
rondom gelegen bergen4 ,links van ons   
ontplooit zich voor onzen blik de vlakte
 van den ,jordaan1 die wij van hier uit1

 zoover het oog reikt1 in hare volle    
lengte kunnen overzien4 ,recht voor ons 
uit verheffen zich de berg ,thabor en de
 kleine ,hermon4  ,de straten van het   
oude ,gadara zijn nog duidelijk te      
herkennen aan de wagensporen in het     
plaveisel der wegen1 langs welke aan    
beide zijden een menigte zuilen van     
bazaltsteen van vroegere gebouwen       
verspreid liggen4 ,men heeft er dan ook 
de runen opgegraven van twee theaters en
 van een ouden tempel1 die later schijnt
 opgebouwd te zijn tot eene             
,christelijke kerk en tal van           
graftombes4 ,in het dorp zag men nog    
verscheidene met fijn beeldhouwwerk     
versierde sarcophagen of doodkisten1 die
 weleer hadden gediend om het stoffelijk
 overschot te bewaren van de grooten der
 aarde1 die daar woonden en die de      
bewoners thans bezigden als trog voor   
veevoeder en dergelijke dingen4 ,sic    
transiit gloria mundi6  ,onderwijl wij  
daar wat uitrustten onder de schaduw van
 een ouden olijfboom1 eenling in de     

gansche omgeving1 verzamelde zich rondom
 ons heen eene menigte fellahs of       
dorpsbewoners4 ,wanneer ik de           
photographien1 die ik van hen nam1 er   
nog eens op nazie1 dan waren het echte  
wilden met angstwekkende tronies4       
,gelukkig waren ze niet kwaad en konden 
wij ze overgelukkig maken met een       
sigaar1 een voorwerp dat zij blijkbaar  
niet kenden1 althans niet wisten aan te 
steken4 ,toen hun dit echter getoond    
was1 deed zij de rondte van mond tot    
mond zelfs bij de vrouwen1 die wij      
onderkenden aan hare getatouerde        
aangezichten4  ,eenige oogenblikken     
later zag ik een man uit hun midden1 die
 onder den boom1 waar wij zaten1 zich   
afzonderde tot het gebed4 ,met het      
aangezicht naar het ,oosten gekeerd1    
nijgde hij zijn hoofd eerst driemalen   
ter aarde1 knielde toen neder1 richtte  
zich daarna weder op1 herhaalde die     
buigende beweging telkens wer en        
aanbad4444 maar wat8 ,doch hoe het zij1 
hij toonde1 door zich aan niets te      

storen en voor niemand te schamen1 dat  
hij op zijne wijze den moed had zijnen  
,god te belijden voor de menschen en    
fluisterde ons ,christenen1 schoon      
zwijgend1 een ernstige waarheid in het  
oor1 die men op reis zoo licht vergeet4 
,toen wij van hier afdaalden naar de    
,jordaanvlakte1 genoten wij nog langen  
tijd van het overschoone uitzicht op de 
zee van ,galilea4 ,wij doorwaadden de   
rivier de ,jarmuk1 die in den ,jordaan  
vloeit en voorzagen ons van een bloem   
van den oleander1 die hier overal in het
 wild groeit4 ,tegen den avond kwamen   
wij bij het dorpje ,samach1 waar onze   
tenten waren opgeslagen aan den oever   
van de zee van ,galilea4  ,het was een  
verrukkelijk schoone avond1 dien wij    
daar doorbrachten4 ,de maan scheen juist
 in haar eerste kwartier met de geopende
 zijde van haar blinkende sikkel naar   
,venus gekeerd1 die er vlak naast stond 
in schitterende pracht4 ,het was een    
sterrenbeeld zooals men slechts zelden  
hier in het ,westen aanschouwt4         

,terstond herkende ik daarin het        
zinnebeeld1 dat de ,turk koos om zijn   
vlag te sieren4 ,jammer1 dat het maar   
een enkelen avond te zien was2 want     
doordat de maan den volgenden avond     
later op- en onderging1 stond ,venus op 
een veel grooteren afstand4  ,toch bleef
 het mij een onvergetelijk schouwspel   
en1 wanneer ik er aan dacht1 kwam mij   
telkens dat gedeelte van den ,koran voor
 den geest1 waarin beschreven wordt op  
welke wijze ,,abraham gekomen is tot het
 bewustzijn1 dat er maar een nig ,god   
is4 ,toen zijn vader1 zoo luidt dat     
verhaal1 die een heiden was1 nog leefde1
 liet ,koning ,,nimrod alle pasgeboren  
kinderen ombrengen 7blijkbaar eene      
verwarring met den kindermoord te       
,bethlehem74 ,,abraham1 die gespaard    
bleef1 werd tot zijn #ae;de jaar        
opgevoed in een spelonk4 ,toen hij      
daaruit kwam en des avonds aan den hemel
 een schoone ster zag staan1 riep hij   
uit3 ,dat is mijn ,god06 ,maar toen zij 
weder onderging1 sprak hij3 ik bemin    

niet hetgeen ondergaat40 ,toen hij      
vervolgens de maan zag opkomen1 zeide   
hij wederom3 ,dat is mijn ,god40 ,doch  
toen ook zij onderging1 zeide hij3      
waarlijk1 mijn ,god heeft mij niet      
geleid om tot de dwalende menschen te   
behooren40 ,en toen hij eindelijk de zon
 zag opgaan1 zeide hij wederom3 ,dat is 
mijn ,god1 deze is grooter40 ,maar toen 
ook zij wer onderging sprak hij3        
menschen1 ik wil niets te doen hebben   
met datgene1 wat gij afgodisch aanbidt2 
ik richt mijn aangezicht onafgewend naar
 ,hem1 die den hemel en de aarde uit    
niet heeft voortgebracht en behoor niet 
tot degenen1 die ,hem deelgenoot maken  
van iets1 waarmede ,hij ,zijne eer zou  
moeten deelen40  ,en toch koos de       
,mohammedaan1 die een ,,abraham zoo hoog
 vereert1 tot zinnebeeld zijner toekomst
 iets dat ondergaat6  ,was dat een      
toeval1 het noodlot of een profetie8    
,,het ,,meer ,,van ,,gennesareth4       
,voordat wij het dorpje ,samach         
verlaten1 werpen wij eerst nog een blik 

in de armoedige woningen1 waaruit het   
bestaat4 ,zij zijn meerendeels van leem1
 zonder venster en met platte daken1 die
 uit hout en riet zijn samengesteld en  
met leem overdekt4 ,de deur bestaat in  
eene opening in het midden van een der  
muren en verleent toegang tot het eenige
 woonvertrek1 waarvan het voorste       
gedeelte dient voor het vee en de andere
 helft voor het huisgezin4 ,de matten1  
die overdag zijn opgerold1 worden des   
avonds als bed gespreid4  ,inmiddels    
zijn onze booten reeds aangekomen1 die  
van ,tiberias ontboden waren om ons van 
den zuidelijken naar den noordelijken   
oever over te brengen4 ,het is nog vroeg
 in den morgen2 maar wij moeten ons     
haasten1 want alles voorspelt wederom   
een warmen dag4 ,geen wolkje aan den    
hemel1 geen zuchtje in de lucht1 geen   
rimpeltje op het water4 ,de heete       
stralen der brandende zon verdubbelen   
haar warmte door de werkaatsing in het  
spiegelgladde vlak der zee4 's ,middags 
om #d uur wijst de thermometer in de    

schaduw eener koele1 steenen veranda nog
 #id graden4 ,zelfs het water der zee   
was zoo lauw1 dat ons noch een bad noch 
een dronk verfrisschen kon4  ,waarlijk  
op zulk een dag heeft men te doen met de
 roeiers4 ,hoe gaarne zou men hun een   
koeltje gunnen om het zeil te kunnen    
opzetten2 maar eerst tegen den avond    
stak de wind op1 die hun het werk kwam  
verlichten4 ,de scheepjes1 ongeveer half
 zoo groot als onze kotters1 hebben een 
mast voor een fok1 die aan stuurboord   
wordt bevestigd4 ,in elke boot waren    
zeven man1 die elkander geregeld        
afwisselden4 ,de rustenden vlijden zich 
dan een poosje neder in het vooronder   
van het schip4 ,het lied1 dat           
aanvankelijk den roeislag begeleidt1    
houdt gelukkig niet lang aan1 want het  
bestaat uit eentonige1 klanklooze       
geluiden1 zonder eenige melodie4  ,langs
 den westelijken oever van het meer     
varen wij steeds met den grooten ,hermon
 in het verschiet1 in #f uren tijds van 
,samach naar ,tell ,hum1 het voormalige 

,capernam4 ,dezen afstand1 iets minder  
dan de lengte der geheele zee1 die #bj4e
 bij #i kilometer is1 legden wij in #f  
uur tijds af4  ,eerst kwamen wij voorbij
 de plaats1 waar de ,jordaan uit de zee 
stroomt4 ,zij vormt hier een            
schiereiland1 waarop men nog de         
overblijfsels kan zien eener oude       
vesting4 ,verderop volgen dan de        
badhuizen der warme bronnen van ,hamman 
,tabarja1 wier water in vroeger eeuwen  
door buizen naar ,tiberias werd geleid4 
,het bezat reeds in de dagen van        
,,flavius ,,josephus zekere vermaardheid
 als heilzaam middel tegen huidziekten  
en rheumatiek4 ,het heeft #fb graden    
,celsius warmte en is zeer zout en      
zwavelhoudend4 ,de tegenwoordige        
badinrichting werd in #ahcc gebouwd2 zij
 zag er echter niet uitlokkend uit1     
zooals ons den volgenden morgen bleek1  
toen wij haar van naderbij bezagen4     
,tiberias1 dat nu volgt1 ligt           
schilderachtig4 ,het kleine stadje1 dat 
nauwelijks #djjj inwoners telt1 verheft 

zich van de zee tegen de glooiing van de
 bergen4 ,aan onze zijde is het geheel  
open en naar de landzijde ingesloten    
door een hoogen muur1 die aan werszijde 
der stad eindigt in twee in de zee      
vooruitspringende torens4 ,enkele       
bootjes liggen in de haven4 ,de         
tegenwoordige stad is aanmerkelijk      
kleiner dan het oude ,tiberias van      
,,herodes ,,antipas1 waarvan men door   
opgraving der oude muren den omvang     
heeft bepaald4 ,het is thans een        
armoedig plaatsje1 berucht vanwege zijn 
onreinheid1 zoo zelfs dat het in den    
volksmond de residentie van den koning  
der vlooien0 heet4 ,of er voor deze     
bewering grond is1 heeft ons de         
ondervinding niet geleerd1 daar onze    
dragoman1 wellicht uit voorzorg1 de     
tenten1 waarin wij overnachtten1 buiten 
de residentie0 had opgeslagen4  ,wij    
zetten onzen roeitocht voort tot aan den
 noordelijken oever4 ,daar er geen      
bewoonde plaatsen meer te zien waren1   
nam ik mijn ,bijbel ter hand en las aan 

ons gezelschap de bekende               
geschiedenissen voor van de wonderbare  
vischvangst1 den storm op zee1 de       
spijziging der #ejjj e4 a41 die aan dit 
gedeelte van het meer hadden plaats     
gegrepen4 ,de landstreek toch1 tegenover
 welke wij ons nu bevinden1 is het      
gebied van ,gennesar of ,gennesareth1   
waar de ,heiland het meest vertoefde2   
tegen den middag zijn wij te ,capernam1 
waar wij aan wal stappen en betreden den
 gewijden bodem1 waar ,hij woonde in    
,zijne stad04 7,matth4 ,,ix3 #a74       
,illustratie3 ,,tiberias4  ,deze plaats 
is een der weinige1 omtrent wier ligging
 geen verschil van meening bestaat4 ,ook
 de tegenwoordige naam ,tell ,hum       
bevestigt het vermoeden1 dat hier       
,capernam lag4 ,capernam of ,kafr ,nahum
 beteekent toch dorp van ,nahum2 sedert 
de plaats echter als zoodanig verdween1 
noemde men haar ,tell d4 w4 z4 heuvel1  
hoop 7runes7 van ,hum1 eene verkorting  
van ,nahum4  ,wij landden aan een       
,franciscaner klooster1 dat door twee   

monniken bewoond wordt en treden door   
een hof een ruim vertrek binnen1 waar   
men kan uitrusten en zich verkwikken aan
 het water1 dat men om niet krijgt en   
aan den proviand1 dien men zelf heeft   
megebracht4 ,van de bouwvallen der stad1
 zeide men ons1 was weinig meer te zien4
 ,eenige brokstukken van zuilen zouden  
volgens sommigen nog het overblijfsel   
zijn van eene oude ,christelijke kerk1  
volgens anderen van eene ,joodsche      
synagoge1 misschien die welke de        
hoofdman liet bouwen1 wiens dienstknecht
 krank lag en door ,,jezus werd genezen4
 7,luc4 ,,vii3 #e74  ,daar evenwel      
buiten in de zon een warmte heerschte   
als van een oven1 een hitte ongekend    
voor dien tijd van het jaar 7#ai ,oct471
 wachtten wij totdat de middaggloed een 
weinig was getemperd om terug te varen  
langs de kust naar de overblijfselen van
 ,bethsada1 die men ongeveer een half   
uur ten ,westen van ,capernam aanwijst4 
,anderen zoeken de plaats1 waar         
,bethsada lag1 ten ,oosten aan gindsche 

zijde van den ,jordaan en eveneens die1 
waar de spijziging der #ejjj zou plaats 
gehad hebben4 ,wij kunnen op dit        
verschil van meening hier niet ingaan en
 bepalen ons bij hetgeen wij gezien     
hebben4 ,hiertoe behooren de            
overblijfselen van muren1 die inderdaad 
doen denken aan een oude stad2          
onmiddellijk daarnaast1 nog meer ten    
,westen1 ontplooit zich eene breede     
grasvlakte1 die ,ettabgera heet1 eene   
,arabische verbastering van het         
,grieksche woord ,heptapygai1 dat #g    
bronnen beteekent4 ,deze bronnen1 die   
nog een watermolen drijven1 bevochtigen 
de landstreek1 de eenige aan het meer   
waar altijd gras groeit en die men      
daarom houdt voor de plaats der         
spijziging der #ejjj en waarvan in ,joh4
 ,,vi3 #aj gezegd wordt3 ,er was veel   
gras in die plaats40  ,iets verder langs
 den oever valt ons een nieuwerwetsche  
woning op1 eene stichting van de        
,duitsche ,r4 ,k4 ,vereeniging voor     
,palestina1 waarin ,pater ,biever woont1

 een man van indrukwekkende gestalte1   
die ons zeer vriendelijk en gastvrij    
onthaalt4 ,hij heeft zich hier gevestigd
 om de bevolking den land- en tuinbouw  
te leeren en wijst ons prachtige        
producten van den bodem1 die hij1 zoodra
 de zaaitijd daar is1 onder de bewoners 
des lands verdeelt4 ,hij is dezelfde1   
die ons van zijne reizen onder de       
,bedounen vertelde1 en die ons allerlei 
bijzonderheden verhaalde van het        
visschersleven aan het meer4  ,zoo      
vernamen wij1 dat gedurende den         
vischtijd de bocht1 waarin wij nu zijn1 
een pachtsom opbrengt van #bjjj1        
evenzooveel als het geheele overige     
gedeelte van het meer1 omdat het hier   
zoo bij uitstek vischrijk is4 ,de       
gansche oever is dan overdekt met       
tenten4 ,vaak gebeurt het1 dat men dan  
dagen achtereen vischt zonder iets te   
vangen1 totdat men op eens een geheel   
net vol heeft1 inderdaad eene           
merkwaardige bevestiging niet alleen1   
maar ook een duidelijke verklaring van  

de wondervolle vischvangst in ,joh4     
,,xxi ons beschreven4 ,het wondervolle  
toch in deze gebeurtenis is1 dat zij    
geschiedt in de schemering van den      
morgen1 terwijl de vischtijd voorbij is 
en dat1 juist op het woord van den      
,heer3 ,werpt het net aan de            
rechterzijde van het schip en gij zult  
vinden10 de vangst zoo groot is1 dat de 
discipelen het net niet meer konden     
trekken vanwege de menigte der          
visschen40 ,maar om dit als een wonder  
te kunnen waardeeren1 daarvoor is het   
oog noodig van ,,johannes1 den discipel 
welken ,,jezus liefhad1 een oog dat     
dieper ziet1 dan dat der overigen en in 
het gebeurde de hand des ,heeren        
opmerkt1 zooals blijkt uit zijn woord   
tot ,,petrus3 ,het is de ,heer40  ,na   
eenige verpoozing hernemen wij onze     
plaatsen in de scheepjes ten einde langs
 den westelijken oever van het meer naar
 ,tiberias terug te keeren4 ,met dit    
landschap voor oogen1 is er niet veel   
verbeelding toe noodig om zich voor te  

stellen1 hoe het er uitzag in de dagen  
des ,heeren4 ,eerst ,capernam1 dan      
,bethsada2 onmiddellijk daarachter1 maar
 iets hooger tegen het gebergte1        
,chorazin2 langs de zee de oude         
karavanenweg1 die van ,damascus langs   
het voormalige ,magdala naar ,tiberias  
leidt4 ,nog heden vertoonen zich in die 
vlakte van ,gennesar terrassen van      
wijnbergen en akkervelden1 die besproeit
 worden door bronnen frisch water1 dat  
daaruit opborrelt4 ,hoog daarboven ligt 
de stad ,safed1 evenals zoovele steden  
in ,palestina1 boven op een berg4       
,inderdaad het is niet moeielijk1 zeg   
ik1 om met dit tafereel voor oogen zich 
den ,heer voor te stellen van een       
scheepken de schare leerende in         
gelijkenissen4 ,hier een vischnet1 dat  
wordt opgetrokken2 daar de              
voorbijtrekkende koopman in schoone     
paarlen2 elders een zaaier1 die uitging 
om te zaaien2 ginds een weide met een   
herder en zijne schapen2 daarboven een  
stad op een berg1 beschenen door het    

licht der ondergaande zon4 ,was het ons 
niet1 alsof alles wat de ,heer weleer in
 beeld en gelijkenis sprak voor onze    
verbeelding begon te leven6  ,het       
sterkst werden wij dit gewaar1 toen wij 
met ons scheepken ongeveer ter hoogte   
van ,magdala waren4 ,de zon was reeds   
ondergegaan en de schemering ingevallen4
 ,op eens leggen de roeiers hun         
roeispanen uit de hand en zetten het    
zeil op4 ,niemand van ons bespeurde nog 
iets van wind4 ,toch was het aan het    
zeil te zien1 dat het spande4 ,het      
duurde niet lang1 of de wind verhief    
zich4 ,witte kammen vertoonden zich op  
de golven en ons scheepken werd door een
 stevige bries voortgestuwd naar de     
haven van ,tiberias4 ,de verbeelding was
 werkelijkheid geworden1 gelukkig maar  
van korten duur1 doch voldoende om zich 
voor te stellen1 hoe het den discipelen 
weleer te moede was bij den storm op    
zee4  ,doch genoeg over dezen schoonen  
dag1 dien wij doorbrachten op de zee van
 ,gennesareth4 ,alles wat men hier ziet1

 ook hetgeen men niet meer ziet1        
bevestigt de waarheid van het           
,evangelie4 ,of zijn dat ,chorazin en   
,bethsada1 waarvan men nauwelijks de    
standplaats kent1 geen stille getuigen  
van het ,wee u60 dat de ,heer er eenmaal
 over uitsprak8 ,en dat ,capernam dat   
tot den hemel toe verhoogd was1 is het  
niet tot de hel toe nedergestooten      
geworden8  ,inderdaad1 wanneer men in   
enkele woorden den indruk van zulk een  
dag zou willen samenvatten1 dan kunnen  
wij dien niet beter wergeven1 dan met   
eenvoudig te zeggen3 hetgeen de ,bijbel 
ons leert is waar4     ,,het ,,turksch  
,,bestuur4   ,wij zetten thans onze reis
 voort door ,galilea over ,cana naar    
,nazareth4 ,in groote1 slingerende      
bochten stijgt de rijweg naar boven1    
totdat men op de waterscheiding is van  
het gebergte ,hattin4 ,achter ons ligt  
de zee van ,gennesareth1 die al dieper  
en dieper wegzinkt2 terwijl de bergen   
rondom zich al hooger en hooger         
verheffen1 naarmate wij stijgen4 ,het   

landschap wordt daardoor steeds         
grootscher en de gezichtskring ruimer1  
zoodat het inderdaad moeite kost er     
afscheid van te nemen1 wellicht voor    
altijd6 ,hoe gaarne hadden wij hier1    
waar ook onze ,heiland stellig meermalen
 vertoefde1 eenigen tijd gerust en in   
stil gepeins onze gedachten bepaald bij 
al hetgeen men aanschouwde2 maar onze   
dragoman dreef ons voort4 ,nog een      
laatste blik op dat ,tiberias daar      
beneden in de diepte en het gebergte    
,gaulanitis aan de overzijde van het    
schoone1 groene meer en de bergrug1 dien
 wij overschrijden1 onttrekt voorgoed   
aan ons oog het onvergetelijk landschap1
 waarvan wij zoo noode scheidden4  ,aan 
deze zijde van den berg breidt zich een 
breed dal voor ons uit4 ,onze dragoman  
verzoekt ons een oogenblik naar hem te  
luisteren4 ,hij wijst ons naar rechts op
 de breede kruin van den berg ,hattin1  
die zich toespitst in twee horens4 ,hier
 zou de plaats geweest zijn1 waar de    
,heer de bergrede hield2 daar ter       

linkerzijde1 zoo voegt hij er in eenen  
adem aan toe1 werden de laatste         
,kruisridders in #aahg door ,,saladin   
overwonnen in een veldslag1 die z hevig 
was1 dat het bloed der gesneuvelden     
stroomde door de bedding der vallei4    
,of deze plaats der bergrede de juiste  
is en of hetgeen hij vertelde omtrent   
dat bloedig gevecht wel geheel vrij van 
overdrijving was1 laat ik in het midden2
 maar in elk geval was er iets zeer     
treffends in die tegenstelling1 welke   
hij maakte1 blijkbaar zonder het zelf te
 beseffen1 tusschen dat slagveld--ik    
schreef haast slachtveld--1 waar die    
edele ,kruisridders vielen1 en dien berg
 vlak daartegenover1 waar de ,heiland   
het woord sprak3 ,zalig zijn de         
vreedzamen1 want zij zullen ,gods       
kinderen genaamd worden40 ,was het niet1
 alsof die schrille tegenstelling       
uitdrukte1 dat ,gods zegen niet kon     
rusten op hen1 die het ,heilige ,land   
voor het ,evangelie wilden veroveren met
 onheilige wapenen des vleesches8 ,riep 

dat woord van den ,heiland ons niet den 
huidigen1 liefderijken kruistocht voor  
den geest der ,inwendige ,zending1 wier 
edele riddergestalten strijden met      
geestelijke wapenen1 en die met hun     
wapenen des vredes reeds menige         
overwinning behaalden1 zooals door mij  
in het tijdschrift ,lichtstralen werd   
aangetoond4  ,de vlakten1 die wij verder
 doorrijden1 zijn onbeschrijfelijk dor4 
,heinde noch ver is er een boom te zien4
 ,dit is in geheel ,palestina het geval4
 ,daardoor vertoont het land overal een 
doodsch karakter4 ,hoe veel liefelijker 
zou het landschap er uit zien1 wanneer  
de bergen rondom de zee van ,gennesareth
 en elders bedekt waren met bosschen en 
wouden4 ,slechts in de onmiddellijke    
nabijheid der dorpen of steden vindt men
 kleine boomgaarden van olijven1        
citroenen en vijgen4 ,de oorzaken van   
dit droevig verschijnsel liggen in      
allerlei omstandigheden1 die het        
volkomen verklaren en die mij aanleiding
 geven om hier een en ander mede te     

deelen van de ,turksche ,regeering en   
van de maatschappelijke wanverhoudingen 
in een land1 dat zucht onder den vloek  
van haar bestuur4 ,het bevestigt ten    
volle het bekende spreekwoord3 ,waar de 
,turk zijn voet heeft gezet1 groeit geen
 gras meer40  ,de oorzaak1 waarom men   
geen vruchtboomen aanplant1 is hierin   
gelegen1 dat de ,regeering van elken    
boom belasting heft1 ook al draagt hij  
geen vrucht4 ,deze belastingheffing is  
bovendien overgelaten aan de willekeur  
van den beambte1 die er mede belast is4 
,het is dus alleszins verklaarbaar1 dat 
men liever geen boomen aanplant1        
waarvoor men in de belasting kan worden 
aangeslagen ook al leveren zij nog niets
 op1 en ze liefst omhakt1 zoodra zij    
niet meer de waarde der belasting kunnen
 opbrengen4 ,ten einde nu echter het    
vellen der boomen te voorkomen1 heeft de
 ,regeering daartegen1 natuurlijk       
behoudens uitzonderingen1 een verbod    
uitgevaardigd4 ,maar omdat de man1 die  
met het toezicht hierover is belast1    

evenals elk ander ,turksch ambtenaar1   
onmogelijk kan rondkomen van zijne      
karige bezoldiging1 vermeerdert hij     
zijne inkomsten met de bakschisch of    
fooien die hij krijgt1 wanneer hij      
toestaat1 dat een boom ten doode wordt  
opgeschreven4 ,hij leeft dus van het    
geld1 dat hij ontvangt voor de          
overtreding van een wet1 die hij behoort
 te handhaven6 ,zietdaar een staaltje   
van het ,turksch bestuur6  ,het gevolg  
hiervan is1 dat men binnen eenige jaren 
zelfs geen hout meer zal hebben om te   
branden4 ,de directrice van het         
kinderhuis ,talitha ,kmi te ,jeruzalem  
was dan ook zeer bezorgd over de        
toekomst1 daar het brandhout hoe langer 
hoe schaarscher en duurder werd4        
,hetgeen men haar tot dusver voor veel  
geld had geleverd1 was afkomstig van    
boomstammen uit bosschen1 die reeds lang
 waren verdwenen1 doch waarvan de       
wortels nog in den grond zaten en werden
 uitgegraven4 ,steenkolen zijn er niet  
te verkrijgen2 de zoogenoemde kolen1 die

 men er brandt1 bestaan grootendeels uit
 aarde4 ,in de bergen rondom de ,doode  
,zee meent men ze te kunnen vinden2 maar
 elk verzoek tot de ,regeering om       
boringen toe te staan1 wordt met        
stilzwijgen beantwoord4  ,zoo zou men   
allerlei kunnen noemen4  ,de warme baden
 aan de zee van ,tiberias wenschte een  
vermogend man in exploitatie te brengen4
 ,hij richtte zich te dien einde #ai    
jaren geleden tot de verheven ,porte1   
maar wacht tevergeefs op een ferman of  
verlofbrief4  ,voor eenige jaren gaf de 
,regeering tegen hoogen koers een nieuwe
 munt uit4 ,bij gebrek aan pasmunt werd 
zij gretig aangenomen4 ,nauwelijks was  
zij echter in omloop1 of er volgde een  
,irde of bevelschrift van den ,sultan1  
waarbij de waarde tot op de helft       
verminderde4 ,sedert dien betaalt men   
dan ook alles in ,fransch geld4         
,turksche ambtenaren ontvangen nooit    
meer dan #aj van de #ab maanden salaris1
 waarop zij recht hebben4 ,het          
ontbrekende moeten zij dus verhalen op  

hunne ondergeschikten en hun ook #b     
maanden minder uitbetalen of op andere  
wijze4 ,een postbeambte vindt dit tekort
 in de postzegels1 die hij afscheurt van
 de briefkaarten en brieven1 die hij    
daarna vernietigt4 ,vandaar overal in de
 grootere plaatsen een ,oostenrijksche  
post4 ,zoo men verzuimt van een         
telegraafbeambte een ontvangbewijs te   
verlangen strijkt hij eenvoudig het geld
 op1 zonder het bericht te verzenden4   
,zietdaar enkele bijzonderheden1 die ik 
hier vermeld1 ten einde zich eenigszins 
een denkbeeld te kunnen vormen van de   
ontzettende wanverhoudingen1 die        
belichaamd zijn in het ,turksch bestuur1
 dat een vloek is voor dit land4 ,het   
was dan ook een diepe verzuchting1      
waarmede onze dragoman1 die mij deze    
dingen onderweg vertelde1 zijne         
mededeelingen besloot1 toen hij zeide3  
de allerslechtste ,regeering van eenig  
ander land in ,europa zou nog beter zijn
 dan de onze40  ,in een tijd als die    
waarin wij leven1 in welken zoo vaak    

wordt geklaagd over ,regeeringen1 mag   
men zulke dingen wel eens hooren4 't ,is
 waar1 wij wonen niet in een land der   
belofte1 en toch is het hier in menig   
opzicht nog vrij wat draaglijker dan in 
het ,land der belofte zelf4 ,laat ons   
echter hopen en gelooven1 dat er ook nog
 voor dit arme land betere tijden zijn  
weggelegd1 wanneer de beloften van ,hem1
 ,die getrouw is1 in vervulling zullen  
gaan4     ,,nazareth4   ,na eenige uren 
te hebben gerust in het voormalige      
stadje ,cana1 thans een klein1 nietig   
dorpje1 waar niets te zien is dan een   
klooster met eene kerk1 ter plaatse1    
waar de ,heer weleer ,zijn eerste teeken
 deed1 7,joh4 ,,ii3 #a-aa7 bereikten wij
 tegen den avond het stadje ,nazareth1  
dat in een halven cirkel                
amphitheatersgewijs tegen de hoogte     
aanligt4 ,verschillende grootere        
gebouwen1 onder welke vooral die1 welke 
toebehooren aan de ,franciscaner-orde1  
vallen terstond in het oog4 ,pater      
,soos1 die aan het hoofd daarvan staat1 

is een landgenoot4 ,van onze komst      
verwittigd1 bracht hij ons weldra een   
bezoek en vertelde ons allerlei         
bijzonderheden omtrent de gebruiken van 
het land en het volk1 waarmede hij ons  
den geheelen avond onderhield4 ,tot de  
merkwaardigste bijzonderheden behoorde  
het feit1 dat in ,nazareth1 welks       
bewoners voor het meerendeel ,christenen
 zijn1 wel ,mohammedanen wonen1 die met 
de ,christenen op den besten voet       
verkeeren1 maar geen ,joden4 ,deze      
hebben er nooit gewoond en worden er tot
 op den huidigen dag niet geduld4 ,en   
waarom niet8 ,eenvoudig omdat weleer    
,nathanal de stad en haar inwoners      
zoodanig beleedigd heeft door zijn      
vraag3 ,kan er uit ,nazareth iets goeds 
zijn80 7,joh4 ,i3 #dg71 dat men er nu   
geen enkelen ,jood toelaat4 ,pater ,soos
 vertelde ons1 dat toen eenigen tijd    
geleden de rijke bankier ,,rothschild   
uit ,parijs de stad bezocht en bij hem  
overnachtte1 deze des avonds bij donker 
aankwam en vroeg in den morgen weder    

vertrok uit vrees voor een hagelbui van 
steenen van de lieve straatjeugd4 ,op   
onze vraag1 of deze zich dan bewust was 
van hetgeen zij deed1 luidde zijn       
antwoord3 neen1 maar een bewoner van dit
 land leeft enkel bij overlevering2 men 
doet zoo1 omdat de vader en grootvader  
ook zoo deden en omdat deze van hun     
vader en grootvader hetzelfde hebben    
geleerd04 ,eene treffende illustratie   
inderdaad van de bekende overleveringen 
der ouden1 welke de ,heer zoo vaak bij  
,zijn onderwijs geeselde4 7,matth4 ,v3  
#ba74  ,illustratie3 ,,de ,,mariabron   
,,te ,,nazareth4  ,de ,franciscaners    
hebben zich het schier ongelooflijke    
getroost om langzamerhand die plaatsen  
in hun bezit te krijgen1 waaraan gewijde
 herinneringen verbonden zijn4 ,zoo zijn
 zij na jaren er in geslaagd eigenaar te
 worden van de mensa ,christi1 een      
steenen tafel1 die weleer buiten1 maar  
nu in de stad ligt en waarvan de        
overlevering vermeldt1 dat zij dikwerf  
door den ,heer en ,zijne discipelen werd

 gebruikt1 o4 a4 ook nog eenmaal1 toen  
,hij na ,zijne verrijzenis hier met hen 
aanzat4 7,marc4 ,,xvi3 #g47  ,zoo zagen 
wij de plaatsen1 waar weleer de woning  
en de werkplaats van ,,jozef zouden     
geweest zijn2 de grot1 waarin de ,engel 
aan ,,maria de geboorte des ,heeren     
aankondigde1 waarvoor evenwel de        
,grieksche ,christenen eene plaats      
aanwijzen in de benedenstad1 en een en  
ander meer ter herinnering aan de eerste
 levensjaren des ,heeren4  ,wat hiervan 
juist zij1 zal men wel nooit met        
zekerheid kunnen zeggen4 ,de eenige     
plaats1 waarvan men met eenige          
waarschijnlijkheid kan vermoeden1 dat de
 ,heer er meermalen kwam1 is de bron in 
de beneden stad1 waar alle bewoners     
moeten komen om water te halen en die   
nog heden ten dage den naam ,mariabron  
draagt4 ,stellig heeft daar de moeder   
des ,heeren wellicht met haar kind1     
meermalen haar waterkruik gevuld4 ,maar 
al kan men ze ook niet met den vinger   
aanwijzen1 zeker is het toch1 dat hier  

in dit ,nazareth overal plekken zijn1   
waar de ,heer in de dagen zijner jeugd  
gewandeld of gestaan1 gewerkt en gebeden
 heeft4 ,hier staan wij inderdaad op    
gewijden bodem door de voeten van onzen 
gezegenden ,heiland gedrukt en waar ,hij
 onder de ouderlijke zorgen en de hoede 
,zijns ,hemelschen ,vaders opgroeide en 
rijpte tot den leeftijd1 op welken ,hij 
optrad als de ,zaligmaker der wereld4   
,met een gevoel van dankbaarheid denk ik
 daarom aan het bezoek aan dat stille   
,nazareth terug1 als de plaats waar ,hij
 als kind speelde1 als knaap leerde en  
als jongeling of als man in de kracht   
,zijns levens werkte voor het gezin1    
waarvan de vader wellicht vroeg stierf  
en ,hij dus de zorgen des aardschen     
levens ook moest helpen dragen4 ,hier   
heeft ,hij de zijnen gediend en al      
dienende gehoorzaamheid geleerd4 ,hier  
heeft ,hij als kind of jongeling op     
denzelfden leeftijd als wij in de jaren 
onzer jeugd1 blootgestaan en weerstand  
geboden aan alle verzoekingen en nimmer 

gezondigd4 ,hier op dit stille1 van alle
 zijden door bergen ingesloten en       
afgezonderde plekje1 leerde ,hij de     
wereld in hare behoeften en nooden      
kennen1 totdat de tijd daar was1 dat    
,hij als het ,lam ,gods de zonde dier   
wereld zou dragen4  ,merkwaardig vond ik
 ook dat dit kleine1 geheel tusschen het
 gebergte verscholen ,nazareth          
menigvuldig gelegenheid bood om iets van
 de wereld in het groot te aanschouwen1 
want men behoeft slechts een der        
omringende bergen te bestijgen om naar  
alle zijden een verrukkelijk schoon     
vergezicht te genieten4 ,ten ,noorden   
ziet men dan den grooten ,hermon1 met   
den ,anti-,libanon2 ten ,oosten verheft 
zich de afgeplatte kruin van den ,tabor1
 met het gebergte van ,gilead in het    
verschiet2 ten ,zuiden ligt de kleine   
,hermon en het gebergte ,gilboa1 waar   
,,saul sneuvelde en ten ,westen de in   
zijn volle lengte zich uitstrekkende    
,karmel met de vlakte van ,jisrel er    
voor2 daar tusschen in tal van grootere 

en kleinere steden en dorpen1 alles te  
zamen als een landkaart1 waaraan alleen 
de plaatsnamen ontbreken4 ,wanneer men  
daar zoo staat1 dan is het alsof menige 
gebeurtenis uit de gewijde geschiedenis 
voor onze verbeelding herleeft4         
,inderdaad geen plaats eigende zich     
beter voor de ontwikkeling van dat kind1
 van hetwelk wij lezen1 dat het ,zijnen 
ouders onderdanig was1 tot dat ,hij     
optrad in de wereld als de ,zoon des    
menschen1 die gekomen was om des ,vaders
 wil te doen4  ,waarlijk1 onder de      
plaatsen1 die in het ,heilige ,land een 
bezoek overwaard zijn1 bekleedt dat     
stille en eenvoudige ,nazareth een      
eerste plaats4 ,het bevreemdt ons dan   
ook niet1 dat de ,roomsche en ,grieksche
 ,christenen alles gedaan hebben voor   
den pelgrim1 die het wil bezoeken om    
zijn verblijf te veraangenamen4 ,beiden 
hebben hier hun pelgrimshuizen2 dat der 
,franciscaners mag een sieraad van      
,nazareth heeten4 ,het biedt logies aan 
voor #aej vreemdelingen1 die het daar   

uitstekend hebben1 want de ruime kamers 
zijn frisch en zindelijk1 echt          
,hollandsch1 dank zij de voortreffelijke
 leiding van onzen vriendelijken        
landsman1 die aan het hoofd staat van de
 geheele inrichting4 ,er is een groote  
eetzaal1 een leeskamer en bovendien een 
corridor in het midden van het gebouw1  
waar drie lange tafels gedekt staan1 elk
 voor #ej gasten4 ,daar wordt de moede  
pelgrim verkwikt en versterkt1          
onverschillig of hij iets betaalt of    
niet1 louter uit liefde tot ,hem1 ,die  
hier het eerst de wereld voorging in het
 werk der barmhartigheid en der dienende
 liefde4 ,wij maakten er echter geen    
gebruik van1 maar overnachtten in onze  
tenten op de markt1 waar de kinderen tot
 laat in den avond speelden4 ,hoe gaarne
 hadden wij ze hier hun bruilofts- en   
begrafenisspel1 waarvan de ,heer spreekt
 in ,zijne gelijkenis 7,matth4 ,,xi3    
#af7 zien spelen1 waarmede zij volgens  
,,schnellers bekende boek3 ,kent gij het
 land8 tot laat in den avond bezig      

kunnen zijn4 ,maar het kwam ditmaal niet
 aan de beurt4  ,zulke teleurstellingen 
moet men zich getroosten op een reis    
door het ,heilige ,land1 waarbij men    
natuurlijk niet alles ziet wat men      
gewenscht had te zien of zooals men het 
zich voorgesteld had4 ,toch is datgene1 
wat men ziet1 voldoende om zich een     
voorstelling te maken van het geheel en 
een blijvende herinnering te bewaren aan
 die plaatsen1 waar de ,god des heils   
aan een verloren wereld ,zijne liefde   
geopenbaard heeft4 ,men ontstichte      
evenwel zich zelven en anderen niet1    
zooals sommigen wel eens doen1 door een 
waanwijze critiek op allerlei           
bijzonderheden1 die men u aanwijst en op
 de overleveringen1 die daarop          
betrekking hebben1 maar men bezoeke het 
met die wijding1 welke het uit den aard 
der zaak bezit voor elken geloovige en  
bezie het met een oog des geloofs1 dat  
niet bekrompen hecht aan uiterlijke     
dingen4  ,dan blijft er nog genoeg over 
en tot stichting n tot leering beide4   

,,samaria4   ,de reis van ,nazareth naar
 ,nabulus1 de tegenwoordige hoofdplaats 
van ,samaria1 duurt twee dagen4 ,men    
overnacht te ,dschennin en verpoost     
onderweg1 den eersten dag te ,solam en  
den volgenden dag te ,sanur4 ,het       
landschap1 dat over 't geheel dor is en 
kaal1 is evenwel rijk aan en belangrijk 
door allerlei historische herinneringen4
 ,al ras ziet men aan den voet van den  
kleinen ,hermon1 dien men links laat    
liggen1 het stadje ,nan met een         
helderwit kerkje1 dat scherp afsteekt   
tegen de vale vlakte4 ,het kerkje       
behoort al weder aan de ,franciscaners  
de wachters der heilige plaatsen01 die  
voor het terrein1 waarop het staat1 een 
millioen guldens hebben betaald en werd 
gebouwd ter gedachtenis aan de opwekking
 van den jongeling te ,nan4 ,daarachter 
ligt ,endor1 de woonplaats der tooveres1
 die ,,saul raadpleegde aan den avond   
voor den veldslag tegen de ,filistijnen1
 waarin hij sneuvelde4 ,rechts van ons  
breidt zich de vlakte uit van ,jisrel1  

waarop in vroeger dagen zoo menige      
bloedige slag werd geleverd4 ,dan volgt1
 even voorbij den kleinen ,hermon1 het  
dorpje ,solam1 voorheen ,sunem1 waar    
,,elisa zoo vaak overnachtte in het     
bekende profetenkamertje1 dat de        
gastvrije ,sunamietische huisvrouw voor 
hem had ingericht4 ,het dorp is door een
 hoogen muur van ondoordringbare        
cactussen ingesloten1 waar men zelfs te 
paard niet overheen kan zien4 ,tijdens  
het warmste gedeelte van den dag rust   
men hier gewoonlijk eenige uren uit     
onder citroenboomen1 wier rijpe         
vruchten1 die de eigenaar van den       
boomgaard voor eenige bakschisch vergunt
 te plukken1 heerlijk te pas komen om   
het lauwe drinkwater te verfrisschen4   
,weldra heeft men den ,kleinen ,hermon  
achter zich1 die van de hoogte af gezien
 vlak voor zijn peetoom den ,grooten    
,hermon ligt4 ,ik zeg peetoom1 want nog 
nimmer zag ik twee bergen1 die zoo      
sprekend op elkaar gelijken en het wordt
 dan ook wanneer men ze van hieruit ziet

 alleszins duidelijk1 waarom men den een
 naar den ander heeft genoemd1 ofschoon 
zij dagen reizens van elkander          
verwijderd liggen4  ,den volgenden dag  
wordt halt gehouden te ,sanur onder     
eenige prachtige vijgeboomen1 de eenige 
die wij in ,palestina aantroffen met    
rijpe vruchten en waaraan men zich naar 
hartelust kon te goed doen1 natuurlijk  
alweer voor de noodige bakschisch1      
zonder welke men in het ,oosten niet kan
 leven4 ,van hier sloeg het grootste    
gedeelte van ons gezelschap1 dat den    
tocht reeds lang genoeg vond1 den       
korteren weg in naar ,nabulus2 terwijl  
enkelen zich met mij een omweg          
getroosten om een bezoek te brengen aan 
het oude ,samaria1 welke moeite         
ruimschoots beloond werd door hetgeen   
wij hier zagen4  ,deze voormalige       
hoofdstad van ,isral levert thans een   
zeer droevig schouwspel op4 ,een klein  
dorpje ,sebastieje herinnert aan de     
plaats1 waar het gelegen heeft4 ,toch is
 het dorpje een bezoek overwaardig1     

omdat men daardoor een indruk krijgt van
 de sterke en schoone ligging der       
machtige hoofdstad van het ,rijk der    
tien stammen4 ,zij lag terrasgewijs     
deels op1 deels tegen een hoogte aan1   
door hooge muren omringd1 waarvan nog   
een gedeelte te zien is4 ,boven van de  
hoogte ontwaart men in het verre ,westen
 de ,middellandsche ,zee en rondom zich 
heen eene breede vlakte door bergen     
begrensd1 waarvan de ,ebal en ,gerizim  
tegen het ,oosten den cirkel sluiten4   
,waarlijk1 het beeld van ,jesaja        
7,,xxviii3 #a71 die haar vergelijkt bij 
een kroon1 die daar is op het hoofd     
eener zeer vette vallei0 is bijzonder   
treffend4  ,illustratie3 ,,sebastieje   
7,,samaria74  ,hier resideerden de      
,koningen1 die over het ,rijk van ,isral
 regeerden na ,omri1 den stichter der   
stad1 die hij ,samaria1 ,wachtburcht    
noemde4 ,inderdaad zij ligt als een     
wachter op een hoogte1 eenige honderden 
meters boven de breede vlakte           
daaromheen4 ,hier had koning ,,achab    

zijn elpenbeenen paleis2 hier stonden de
 tempels1 welke hij bouwde ten gerieve  
van zijne vrouw ,,iz,,bel1 die gewijd   
waren aan ,bal en ,astarte 7,,ii ,kon4  
,,xxii3 #ci72 hier1 ging het oordeel in 
vervulling1 dat de profeet ,,elia had   
aangekondigd over hem en over zijn huis4
  ,wat moet dat ,samaria schoon geweest 
zijn in de dagen van ,,herodes den      
,groote1 die om de kruin van den berg   
een straat liet aanleggen1 die #agjj    
meter lang was met dubbele rijen hooge  
zuilen1 waarvan er nog vele zijn staande
 gebleven4 ,overal waar men den voet    
zet1 ziet men slanke pilaren bij menigte
 ter aarde liggen1 zoodat men de lijn   
der oude zuilenstraat nog duidelijk kan 
volgen4  ,welk een verrukkelijk         
vergezicht geniet men van deze hoogte   
over de gansche vlakte1 die hier voor   
ons ligt6 ,hoe rijk is deze omgeving aan
 historische herinneringen6 ,niet ver   
van hier ligt het kleine ,dothan1 waar  
eens ,,jozef werd verkocht2 daar woonde 
later ,,elisa1 toen de ,syrirs hem      

omringden1 die hij binnen ,samaria      
bracht4 ,in die vlakte lag het leger van
 den ,koning van ,syri1 dat de ,heer des
 nachts verdreef op het woord van den   
profeet4 ,van welke teekenen en wonderen
 waren deze bergen eenmaal getuigen in  
de dagen der oudheid6  ,en thans6 ,niets
 is er overgebleven van al die grootheid
 uit vroeger dagen4 ,hoe is deze kroon  
van ,,efra,m naar het woord van ,,jesaja
 met voeten getreden6 ,ja1 wanneer men  
hier staat en slaat ,jesaja ,,xxviii op1
 hoe bevestigt dan de aanschouwing van  
dit alles de vastheid van zijn woord    
omtrent ,dengene1 van ,wien hij daar    
profeteert3 dat ,hij ten oordeel zit en 
tot een ,geest des oordeels is40  ,het  
is inderdaad1 alsof men te doen heeft   
met eene heilige ironie1 wanneer men er 
wandelt door dat armoedige dorpje met   
schamele hutten1 dat nog den naam       
,sebastieje de heerlijke0 draagt1 een   
naam1 dien ,,herodes aan het door hem   
herbouwde ,samaria gaf ter eere van     
,keizer ,,augustus4  ,het eenige1 wat   

nog voor enkele jaren de bewondering van
 den bezoeker trok1 was de rune eener   
,christelijke kerk1 aan ,,johannes den  
,dooper gewijd4 ,maar helaas6 de        
schendende hand van den ,muzelman heeft 
deze oude basilica in een moskee        
veranderd en daardoor ook dit laatste   
spoor van een ,christelijk tijdvak      
vernietigd4 ,het eenige1 wat hij        
ongerept liet1 zijn de graven in de     
krypt van de moskee1 een onderaardsch   
gewelf1 waarin men langs een smalle trap
 afdaalt en waar weleer ,,obadja1 ,,elia
 en ,,johannes de ,dooper zouden        
begraven geweest zijn4  ,het is slechts 
weinig1 wat men hier nog ziet2 maar     
juist dit weinige predikt te luider en  
welsprekender de vergankelijkheid van   
alle aardsche grootheid en van alle     
heerlijkheid dezer wereld4              
,,nabulus4   ,op een ,zaterdagavond     
kwamen wij te ,nabulus1 het voormalige  
,sichem aan4 ,wij hadden juist #f dagen 
te paard gezeten en de gedachte den     
volgenden dag eens uit te mogen rusten  

was al eene verademing op zichzelf4     
,reeds vroeger heb ik medegedeeld1      
hoezeer wij het nut van den rustdag     
waardeerden4 ,onze tenten waren buiten  
de stad opgeslagen onder eenige hooge   
olijfboomen1 die fel heen en weer werden
 bewogen door een hevigen1 maar niet    
verfrisschenden wind1 want nog steeds   
woei dezelfde verzengende ,sirokko der  
woestijn4 ,zelfs des nachts hoorde men  
hem gieren door de boomen en voelde men 
hem blazen door de tenten1 maar zonder  
den dampkring ook maar eenigszins af te 
koelen4  ,den volgenden morgen sloeg ik 
mijn ,bijbel op om de geschiedenissen   
eens na te lezen waarin ,sichem eertijds
 zulk een gewichtige rol speelde4       
,wellicht zouden wij straks op onze     
wandeling aan belangrijke historische   
plaatsen komen1 als b4v4 die1 waar      
,,jotham stond1 toen hij die schoone    
fabel sprak van de boomen1 die          
heengingen om eenen koning over zich te 
zalven4 ,ik wil niet beweren1 dat ik de 
juiste plek op den berg ,gerizim gezien 

heb1 waar hij toen stond1 maar ik       
ontdekte er verscheidene1 waar een hooge
 rotswand een veilige schuilplaats bood 
om zijne zoo van fijne ironie tintelende
 strafpredikatie te houden tot alle     
burgeren van ,sichem0 als ,,jotham deed 
en van waar hij nog gelegenheid had om  
tijdig te vluchten1 indien zijn woord   
rechtmatigen toorn mocht verwekken4     
7,richt4 ,,ix3 #ba74  ,het eerste1 wat  
op onze morgenwandeling onze aandacht   
trok1 was een opgewekt kerkgezang1 dat  
ons reeds van verre in de ooren klonk4  
,toen wij naderbij kwamen1 zagen wij een
 net gebouw van twee verdiepingen1 waar 
juist godsdienstoefening werd gehouden1 
hetgeen ons natuurlijk tot een bezoek   
uitlokte4 ,het was het kerkje der       
,protestantsche gemeente1 die hier #aej 
leden telt1 waarvan minstens  aanwezig  
waren4 ,wij troffen het dus bijzonder   
gelukkig1 waar ons de gelegenheid       
ontbrak om op te gaan naar het huis des 
gebeds1 dat wij juist aan dit kerkje    
voorbij kwamen1 terwijl er dienst was4  

,wij wisten niet1 dat dit een samenkomst
 was van geloofsgenooten1 maar leidden  
dit af uit de inrichting van den dienst1
 de groote inschikkelijkheid1 waarmede  
men ons terstond zitplaatsen inruimde en
 de vriendelijkheid1 waarmede men ons de
 gelegenheid bood om mee te zingen uit  
het gezangboek1 dat men ons gaf4        
,nietwaar1 zulke kleine oplettendheden  
zijn wij immers gewoon den vreemdeling  
te bewijzen1 die onze kerk binnentreedt1
 wanneer er dienst is8 ,des te meer     
betreurden wij het1 dat wij van de zoo  
vriendelijk aangeboden gelegenheid geen 
gebruik konden maken1 omdat de geheele  
godsdienstoefening in het ,arabisch werd
 gehouden4 ,daardoor konden wij ook den 
voorganger niet volgen1 hetgeen ons te  
meer speet1 omdat hij1 blijkens de      
aandacht waarmede zijn gehoor naar hem  
luisterde1 zeer boeiend sprak4  ,wanneer
 men de geschiedenis van het ontstaan   
dezer gemeente kent1 die ik elders      
beschreven heb#a1 zal men kunnen        
begrijpen1 hoe weldadig ons dit bezoek  

aan deze ,protestantsche kerk hier      
aandeed1 eene geschiedenis1 waarbij zich
 bijna woordelijk herhaalde hetgeen     
plaats vond in de dagen1 toen de ,heer  
in de onmiddellijke nabijheid dezer stad
 zat aan den put van ,,jacob en sprak   
van velden wit om te oogsten4 7,joh4    
,,iv3 #ce74 ,daarbij was er iets        
verheffends in de gedachte1 dat wij hier
 samen waren met mannen en vrouwen1     
waarmede wij ons verbonden gevoelden    
door hetzelfde geloof in eenen ,heer en 
dit nog wel in een der meest            
,mohammedaansche steden van ,palestina4 
#a ,zie ,lichtstralen3 ,inwendige       
,zending in ,jeruzalem en ,palestina1   
bldz4 #ac4  ,immers1 men bemerkt        
terstond aan alles1 dat de bevolking    
dezer stad1 die #bdjjj inwoners telt1   
waaronder #gjj ,christenen1 overwegend  
,mohammedaansch is4 ,dit blijkt onder   
meer uit de geheimzinnige horren voor de
 vensters1 waardoor de vrouwen der      
,muzelmannen zonder zelve gezien te     
worden naar buiten kunnen kijken1 en    

vooral aan de afzichtelijke kleeding1   
waarin zij gehuld zijn1 waarin men ze op
 straat ontmoet4 ,zij gaan dan geheel in
 het zwart met een sluier1 eveneens     
pikzwart1 die meestal door een om het   
hoofd geslagen witten stofmantel1 zo op 
het aangezicht is vastgebonden1 dat ook 
dit geheel zwart ziet4 ,zoo uitgedoscht 
doen zij onwillekeurig denken aan       
wandelende mummies4 ,daarbij hebben zij 
een wonderbaarlijke voorliefde voor     
overschoenen1 hoewel er maanden lang    
geen droppel regen was gevallen en      
waarmede zij onhoorbaar langs de straat 
schuiven als een zwarte geest1 van      
welken men liefst zijn aangezicht       
afwendt4 ,waarlijk1 wanneer het         
lijkkleed des doods1 waarin men deze    
,oostersche vrouw gehuld ziet1 een beeld
 is van haar innerlijk leven1 dan is zij
 wel diep te beklagen vanwege haar      
somber bestaan4  ,te ,nabulus is nog    
eene synagoge der ,samaritaansche       
,joden1 die beweren af te stammen van de
 oude bewoners van ,samaria1 die daar   

zouden achtergebleven zijn na den       
ondergang van het ,rijk der tien stammen
 en na de verwoesting der stad door den 
,koning der ,assyrirs1 welke laatsten   
zich hier als kolonisten vestigden en   
zich vermengden met de overgeblevene    
,joodsche bevolking1 tengevolge waarvan 
de ,joden uit ,jerusalem met hen geene  
gemeenschap meer hielden1 zooals wij    
weten uit de geschiedenis der           
,samaritaansche vrouw 7,joh4 ,,iv74     
,deze ,samaritanen tellen nog slechts   
dertig huisgezinnen1 die meerendeels in 
armoedige omstandigheden verkeeren4 ,wij
 bezochten hunne synagoge1 die meer op  
een onderaardsch gewelf dan op een      
bedehuis gelijkt1 waar de priester ons  
de oorspronkelijke boekrollen hunner wet
 liet zien in oud-,hebreeuwsche letters 
geschreven1 bevattende de vijf boeken   
van ,,mozes4 ,driemaal 's jaars doen zij
 nog een bedevaart naar den berg        
,gerizim1 de plaats waar eenmaal hun    
tempel stond4  ,bij eene omwandeling van
 de stad langs dezen berg kan men       

begrijpen1 hoe men er toe is gekomen om 
,nabulus of ,neapolis1 d4 w4 z4 de      
nieuwe stad1 juist hier tusschen de     
bergen ,gerizim en ,ebal te bouwen4 ,uit
 #bb bronnen1 waarvan meer dan de helft 
voortdurend water houden1 stroomt een   
helder beekje naar beneden1 dat de      
geheele stad van frisch drinkwater      
voorziet en de tuinen besproeit1 die    
tegen de helling van den ,gerizim zijn  
gelegen4 ,het doet het oog weldadig aan1
 wanneer men hier weer eens wandelt     
tusschen het frissche groen der boomen2 
terwijl daarbeneden in de diepte de stad
 ligt met hare helderwitte huizen1 op   
wier platte daken zich tegen den avond  
het geheele gezin verzamelt4 ,behoudens 
haar echt ,oostersch karakter1 bezit de 
stad zelve echter weinig aantrekkelijks1
 ook tengevolge van hare benauwde1 duffe
 straten1 gedeeltelijk overwulfd1 overal
 met trapjes1 langs welke men           
voortdurend op- en afgaat4  ,van        
,nabulus naar ,jerusalem heeft men nog  
twee dagen te reizen4 ,in de            

onmiddellijke nabijheid der stad bevindt
 zich de beroemde put van ,,jacob1      
welbekend door het gesprek1 dat de ,heer
 hier met de ,samaritaansche vrouw      
hield4 ,ik was zeer verlangend dien put 
eens met eigen oogen te zullen zien1 ten
 einde te kunnen beoordeelen1 welke der 
verschillende photographien1 die ik     
daarvan had1 het best geleek2 maar1 hoe 
werd ik teleurgesteld1 toen ik bemerkte1
 dat zij geen van allen geleken4 ,sedert
 eenigen tijd toch is deze put in       
eigendom overgegaan in de handen van    
,grieksche monniken1 die hem volkomen   
onkenbaar hebben gemaakt1 niet alleen   
door de opening daarvan toe te metselen1
 maar ook door nog een gewelf daarover  
heen te bouwen1 waaronder het bijna     
donker is en daaromheen nog een muur te 
trekken1 dit alles uit louter vrees1 dat
 de ,turken te eeniger tijd zullen      
trachten den put wederom in hun bezit te
 verkrijgen4 ,kon men voorheen het water
 in den put zien staan1 thans is hij    
gedeeltelijk met steenen opgevuld4 ,door

 eene kleine opening laat men ten       
gerieve van den bezoeker een kaarsje    
naar beneden zakken om aan te toonen1   
dat er onder het toegemetselde gewelf   
inderdaad een diepte is van #bc meter4  
,door dit alles heeft dan ook deze      
plaats alle bekoring van haren          
oorspronkelijken eenvoud verloren1      
zoodat een bezoek daaraan nauwelijks    
meer de moeite beloont4 ,de vlakte toch1
 waarop des ,heeren oog rustte1 toen    
,hij daar zat en sprak van velden wit om
 te oogsten1 ziet men binnen dien hoogen
 muur in 't geheel niet4 ,het wordt hier
 echter zeer duidelijk1 dat het niet    
juist is1 wanneer men in ,joh4 ,,iv3 #e 
,sichem voor ,sichar leest1 zooals      
sommige kerkvaders doen1 daar te        
,sichem1 zooals ik reeds opmerkte1      
overvloedig water is1 zoodat de         
,samaritaansche niet van daar behoefde  
te komen om hier water te putten4 ,het  
overigens onbekende ,sichar heeft       
waarschijnlijk aan den voet van den     
,ebal gelegen en heet thans ,eskar4     

,gaf deze put van ,,jacob ons dus niets 
te zien van de drukke levendigheid1 die 
gewoonlijk aan zulke bronnen in het     
,oosten heerscht1 waar voortdurend      
menschen en dieren samenstroomen om hun 
dorst te lesschen1 toch hadden wij de   
volgende dagen en ook later meer dan    
eens de gelegenheid om dit eigenaardig  
schouwspel gade te slaan1 zoowel te ,el 
,loebban als te ,el ,bire1 waar wij     
eenige uren vertoefden om paard en      
ruiter wat rust en verkwikking te geven1
 voor zooverre dit in de brandende hitte
 eener oostersche zon mogelijk is4 ,van 
waar de menschen komen1 die bij zulk een
 bron water halen1 was mij een raadsel1 
want1 naar ik mij herinner1 waren er in 
de nabijheid van ,el ,loebban maar drie 
of vier huisjes te zien4 ,toch daagden  
er telkens nieuwe bezoekers op4         
,reizigers met hun paarden1 kooplieden  
met hun kameelen1 jongens met hun ezels1
 herders met hun schapen1 alles         
dwarrelde hier door elkaar en verdrong  
zich om het dichtst bij de bron te      

wezen1 waarbij de schapen vooraan       
stonden1 de ezels en paarden er achter  
en de kameelen eindelijk op den derden  
rang1 vanwaar zij met hun lang          
uitgerekten hals nog juist bij het water
 konden komen4 ,nu en dan ziet men ook  
wel eens een schaap1 dat het al te      
benauwd krijgt door het gedrang in het  
water springen1 maar gelukkig staat er  
steeds iemand klaar1 blijkbaar op dit   
voorval bedacht1 om het er uit te       
trekken4 ,met zulk een tafereeltje voor 
oogen1 verstaat men volkomen het woord  
van den ,heer3 ,wiens os of ezel van    
ulieden zal in een put vallen en die hem
 niet terstond zal uittrekken op den dag
 des ,sabbats80 ,niet minder levendig   
gevoelt men ook telkens op een reis in  
,palestina1 waar zulke bronnen zeldzaam 
zijn1 de waarde van een dronk waters en 
de beteekenis van dat andere woord3 ,zoo
 wie een van deze kleinen te drinken    
geeft alleenlijk een beker koud waters  
in de naam eens discipels1 voorwaar zeg 
ik u1 hij zal zijn loon geenszins       

verliezen40  ,de andere bron ,el ,bire1 
dankt hare vermaardheid aan de          
overlevering1 dat ,,maria hier het eerst
 tot de ontdekking zou gekomen zijn1 dat
 de twaalfjarige ,,jezus zich niet onder
 het terugkeerend reisgezelschap bevond4
 ,daar ,el-,bire een kleine dagreis van 
,jeruzalem verwijderd ligt en de        
pelgrims1 die huiswaarts gingen1 gewoon 
waren hier te overnachten is het zeer   
waarschijnlijk1 dat deze overlevering   
juist is4 ,,maria rekende dan een dag   
voor de heenreis1 een dag om terug te   
keeren naar de stad1 en vond ,hem op den
 derden dag in het huis des ,vaders     
weder4  ,een niet onbelangrijk bezoek   
brachten eenigen onzer nog op den weg   
tusschen ,nabulus en ,sindschil1 waar   
wij overnachtten1 aan het plaatsje ,sln1
 voorheen ,silo1 waar in de dagen van   
,,samuel een steenen huis met den       
,tabernakel stond4 ,tegen de hoogte van 
een heuvel liggen de puinhopen der oude 
stad1 die voor ons te merkwaardiger     
waren1 omdat wij nimmer eene werkelijk  

verwoeste stad hadden aanschouwd4       
,meestal toch wordt zij weder door      
latere bewoners herbouwd1 zoodat er     
weinig meer van eene verwoesting te zien
 is4 ,hier was dit echter niet het      
geval4 ,men liep er tusschen de muren1  
die nog staande waren gebleven van      
huizen en gebouwen en zag overal        
duidelijk de lijnen der straten1 die    
alle opgevuld waren met steenen4 ,de    
geheele stad was eigenlijk niet anders  
dan een groote steenhoop1 sedert        
onheuglijke tijden onbewoond4  ,aan de  
noordzijde bevindt zich tusschen den    
heuvel waar ,silo op lag en een anderen 
daartegenover een merkwaardig terras1   
dat men met groote waarschijnlijkheid   
houdt voor de plaats1 waar eertijds de  
tabernakel stond4 ,in het midden is een 
hoog vierkant plein2 aan de ,oost- en   
,westzijde daarvan bevinden zich twee   
terrassen het eene telkens eenige meters
 lager dan het andere4 ,het laat zich   
zeer goed denken1 wanneer men dit ziet1 
dat op het hoogste terras de voorhof    

lag1 waarop de tabernakel stond1 waartoe
 men of van beide of van een der beide  
zijden toegang had4  ,voor het overige  
was er op dit gedeelte onzer reis weinig
 merkwaardigs te zien4 ,hoe dichter men 
,jeruzalem nadert1 des te steenachtiger 
wordt de bodem1 zo zelfs dat deze in    
letterlijken zin bezaaid is met steenen1
 waar een klein voetpad doorheen        
kronkelt1 dat het paard zorgvuldig      
volgt4 ,op het onverwacht ziet men1     
ofschoon nog uren verwijderd1 ,jeruzalem
 enkele oogenblikken voor zich liggen4  
,daarna verliest men het weder uit het  
oog1 totdat men van de hoogte van den   
,scopus1 op een half uur afstand van de 
stad1 haar vlak voor zich heeft4        
,eigenaardige aandoeningen en           
gewaarwordingen maken zich van iemand   
meester1 die haar voor het eerst ziet1  
zooals zij daar ligt1 boven op de bergen
 ,zion en ,moria1 de stad1 die eene     
geschiedenis heeft als weinige haars    
gelijken1 de stad1 waarin zooveel heeft 
plaats gegrepen1 waardoor het nog heden 

ten dage de klassieke plaats is van drie
 godsdiensten1 dien der ,joden1 der     
,mohammedanen en der ,christenen4  ,wij 
waren recht dankbaar1 dat wij te        
,jerusalem ons verblijf in tenten konden
 verwisselen met een aangenamer logies4 
,het hospiz of logement der ,r4 ,k4     
,vereeniging voor ,palestina te ,keulen 
had op ons gerekend en uitnemende       
vertrekken voor ons in gereedheid       
gebracht4 ,het was een flink steenen    
gebouw1 met dikke1 zware muren en       
daardoor heerlijk koel en frisch4 ,voor 
sommigen onzer1 vooral voor de dames was
 dit eene ware verademing4 ,de          
tentenreis en het paardrijden waren haar
 te machtig geworden en wij waren       
dankbaar1 dat zij in redelijken welstand
 zoover waren gekomen2 een harer echter1
 die naar wij meenden het minst van de  
reis had geleden1 overleed hier aan een 
kortstondige ziekte4 ,het pelgrimshuis1 
waarin wij logeerden1 staat onder       
leiding van pater ,,schmidt1 een zeer   
beminnelijken grijsaard1 die reeds jaren

 te ,jerusalem woont1 en volkomen van   
alles op de hoogte is en onder wiens    
vriendelijk geleide wij de belangrijkste
 plaatsen der stad bezochten en die bij 
nadere kennismaking bleek te zijn een   
man van groote kennis1 degelijke studie 
en ruimen blik4 ,waren alle onze        
,roomsche geloofsgenooten zooals hij1   
hoe veel dichter zouden wij dan bij     
elkander staan6     ,,jericho ,,en ,,de 
,,doode ,,zee4   ,voordat wij ,jerusalem
 zelve en de merkwaardigheden in en     
buiten de stad in oogenschouw namen1    
bezochten wij eerst de oude palmenstad  
,jericho1 de ,doode ,zee en den         
,jordaan4  ,aan de omstandigheid1 dat er
 sedert eenigen tijd een uitnemende     
rijweg was aangelegd1 dankten wij het1  
dat wij dezen tocht per rijtuig konden  
doen1 hetgeen ons op een langen en      
stoffigen weg als deze bij een gestadig 
onbewolkten hemel en brandende hitte    
hoogst welkom was4 ,want1 al levert     
,palestina weinig natuurschoon op en    
mist men1 zooals ik reeds vroeger       

schreef1 voortdurend het frissche groen 
der boomen1 dat het oog zoo weldadig    
aandoet1 in ,galilea en ,samaria zag men
 althans nog nu en dan in of bij de     
dorpen boomgaarden van citroenen1 vijgen
 en olijven4 ,maar tusschen ,jerusalem  
en de ,doode zee1 een afstand van vijf  
uur per rijtuig1 telde ik langs den     
geheelen weg slechts #b boomen4 ,telkens
 kwamen mij dan ook de woorden voor den 
geest van den dichter van den #ajd;den  
,psalm en van zoo menig ander lied1     
waarin de schoonheid der natuur wordt   
bezongen1 en het kostte mij moeite om te
 gelooven1 dat die dichters eenmaal     
woonden in dit land1 waar thans alles   
even kaal en dor is4 ,gedurig kwam mij  
ook de droevige klacht van den wijzen   
,prediker in gedachte 7,pred4 ,x3 #af73 
,wee u land6 welks ,koning een kind is01
 een klacht1 die wel een profetie mag   
heeten1 al heeft de dichter daarbij ook 
niet gedacht aan het tegenwoordig       
ellendig bestuur van den ,sultan1 in    
wien zij helaas6 maar al te zeer vervuld

 is geworden4 ,intusschen mogen wij1 die
 ook aan de vervulling van zoo menige   
andere betere profetie gelooven1        
vertrouwen dat ,god dit land nog niet   
heeft vergeten1 blijkens den zegen op   
het werk1 dat ,protestantsche           
,christenen er deden en waardoor allengs
 betere toestanden in het leven geroepen
 worden4  ,wij waren op weg van         
,jerusalem naar de ,doode ,zee1 een weg1
 die1 zooals ik reeds zeide1 wel        
eentonig is1 maar toch voor allen1 die  
de schoone geschiedenissen des ,bijbels 
kennen1 in hooge mate belangwekkend     
blijft4 ,reeds het eerste plaatsje1 waar
 men aankomt1 wanneer men den ,olijfberg
 heeft omgereden1 is het welbekende     
,bethani1 waar de ,heer zoo gaarne      
vertoefde ten huize van ,,maria en      
,,martha en zijnen vriend ,,lazarus1    
dien ,hij uit den dood heeft opgewekt4  
,diens graf wordt nog getoond1 maar     
heeft1 evenals zoovele andere gewijde   
plaatsen na verloop van eeuwen zoovele  
veranderingen ondergaan1 dat het schier 

onkenbaar is geworden4 ,men daalt langs 
een smalle trap van #be treden af in een
 spelonk1 waar dan nog eenige meters    
lager een ruim gewelf als het graf van  
,,lazarus wordt aangewezen4 ,dit laatste
 is geenszins onmogelijk1 mits men zich 
den ingang tot dit gewelf niet zoo diep 
maar onmiddellijk aan den openbaren weg 
denke1 daar anders des ,heeren bevel3   
,neemt den steen weg en ontbindt hem0   
7,joh4 ,,xi3 #ci-dd7 onuitvoerbaar zou  
geweest zijn4 ,wanneer men echter in    
acht neemt1 dat ter plaatse1 waar het   
graf van ,,lazarus was1 later eene      
groote ,christelijke kerk heeft gestaan2
 dat door den bouw daarvan de bodem     
stellig is opgehoogd1 ten einde van het 
graf zelf eene krypt onder die kerk te  
kunnen maken1 en men denkt zich dat     
alles voor een oogenblik weg1 dan wordt 
de waarschijnlijkheid zeer groot1 dat   
wij hier de juiste plaats voor ons      
hebben1 waar het wonder geschiedde1 dat 
gansch ,jerusalem in zulk eene beroering
 bracht en eene profetie was van het    

groote wonder1 dat in den ,paaschmorgen 
zou plaats grijpen4 ,hoe het zij1 wij   
staan te ,bethani op gewijden bodem en  
weten zeker dat ter plaatse1 waar       
volgens zeggen het huis stond van       
,,maria en ,,martha of enkele schreden  
er van daan1 de ,heiland dikwerf        
vertoefde1 toen ,hij op aarde was4      
,hetzelfde geldt ook van de bron der    
,apostelen1 langs welke de weg naar     
,jericho ons verder leidt4 ,ook hiervan 
kan men met onbetwistbare zekerheid     
zeggen1 dat de ,heer er vaak met ,zijne 
discipelen vertoefde om te rusten en    
zich te laven aan het kostelijke water1 
dat daaruit opwelt1 want zij is de      
eenige bron tusschen ,bethani en de     
,jordaanvlakte4 ,welk een voorrecht zou 
het wezen1 wanneer in dit land meer     
zulke bronnen waren1 die1 zooals men nog
 ten huidigen dage zegt1 levend water   
houden1 ter onderscheiding van het      
stilstaand water der regenbakken4  ,na  
#b uur rijdens bereikt men het hoogst   
punt van den weg1 waar den paarden      

eenige rusttijd wordt gegund4 ,hoewel   
aan deze plaats geen historische        
herinnering is verbonden1 verlevendigt  
zij toch voor onzen geest een der       
schoonste tafereelen uit het ,evangelie4
 ,hier ziet men een van die ,oostersche 
herbergen1 waarop de ,heer doelde in de 
bekende gelijkenis van den barmhartigen 
,samaritaan 7,luc4 ,x3 #cd71 die        
tegenwoordig den naam karavansera dragen
 ,zij bestaat uit een breed voorhuis1   
waarin twee lange gelagkamers zijn1 met 
breede divans langs den muur1 die des   
nachts tot rustbed dienen2 daarachter   
bevindt zich een ruime vierkante plaats1
 door een hoogen muur omringd1 waar     
kameelen1 paarden en ezels vrij kunnen  
rondloopen4 ,daar deze plaats1 juist op 
de helft van den weg van ,jerusalem naar
 ,jericho ligt en de eenige is1 die zich
 tot zulk een pleisterplaats leent1 is  
de veronderstelling gewettigd1 dat zich 
hier reeds voor eeuwen een herberg      
bevond1 waaraan de ,heer dacht1 toen    
,hij de schoone gelijkenis sprak van een

 zeker mensch1 die onder de moordenaars 
viel1 toen hij afkwam van ,jeruzalem    
naar ,jericho4 ,men ziet zelfs1 enkele  
minuten van de tegenwoordige            
karavansera1 nog de runes van een oud   
gebouw4  ,van hier daalt de weg af tot  
aan ,jericho en in gestrekten draf wordt
 de reis voortgezet tot op eens het     
rijtuig ophoudt en onze dragoman ons    
verzoekt uit te stappen4 ,hij wijst ons 
een voetpad1 dat om de kruin van een    
heuvel heenleidt en wij staan voor een  
diep ravijn1 dat aan onze voeten gaapt4 
,daar beneden in de diepte stroomt de   
beek ,krith en aan het groen geboomte is
 duidelijk te zien1 dat zij ondanks de  
langdurige droogte nog water houdt4 ,aan
 den linkeroever van de beek ligt een   
klooster ter gedachtenis aan den profeet
 ,,elia1 die hier tijdens den           
hongersnood zijn verblijf hield en door 
de raven werd gespijzigd4 ,het is als   
een zwaluwnest tegen een steilen muur   
genesteld en steekt door zijn groen     
geverfde vensters en deuren scherp af   

tegen de vale rotsen er om heen4 ,hoe   
gaarne waren wij in de diepte afgedaald 
om het van nabij te kunnen bezien en de 
plaats te bezoeken1 waar de profeet drie
 jaren leefde uit de hand zijns ,heeren1
 maar de tijd liet het niet toe1 daar   
wij nog eenige uren te rijden hadden1   
voor wij aan de ,doode ,zee en den      
,jordaan waren4  ,jericho zelf1 de van  
ouds beroemde ,palmenstad1 is thans     
slechts een schamel dorp1 dat uit eenige
 ,bedouenen-tenten bestaat4 ,van de oude
 stad wijst men nog eenige bouwvallen1  
waaraan echter niets te zien is4 ,enkele
 spichtige populieren hebben de plaats  
ingenomen der voormalige palmen4        
,belangrijker is de bron1 die geheel    
,jericho van drinkwater voorziet en     
volgens de overlevering dezelfde is1    
waarvan de profeet ,,elisa het water1   
dat ondrinkbaar was1 gezond maakte door 
er zout in te werpen4 7,,ii ,kon4 ,,ii3 
#ai74  ,de vlakte rondom ,jericho1 geeft
 geenszins een denkbeeld van de         
vruchtbaarheid dezer landstreek1        

behoudens een klein gedeelte1 waar de   
,krith doorstroomt1 alvorens zich te    
storten in de ,doode ,zee4 ,de eenige   
plant die er groeit doet denken aan onze
 erica1 maar hoe dichter men de ,zee    
nadert1 hoe doodscher alles wordt4      
,eindelijk zijn wij aan het strand der  
,zee1 die te recht een zee wordt        
genoemd1 omdat zij zoo groot is1 dat men
 haar in hare lengte onmogelijk kan     
overzien4 ,ter linkerzijde verheft zich 
de hoogte ,machaerus1 waar ,,herodes een
 burcht had gebouwd en ,,johannes de    
,dooper zou onthoofd zijn2 meer         
noordelijk het gebergte ,nebo1 van welks
 top ,,mozes het beloofde land overzag2 
ter rechterzijde de bergen van ,juda en 
,engedi4 ,het water is donkergroen en   
sterk bewogen door den zuidenwind2 het  
strand bestaat uit louter steenen zonder
 schelpen1 want geen enkel levend dier1 
zelfs geen schelpdier kan in dit water  
leven4 ,het is veel zouter dan dat van  
den ,oceaan en daarenboven zoo bitter1  
dat men den nasmaak er van nog langen   

tijd behoudt4 ,een bad is weinig        
verfrisschend1 daar het water lauw is2  
men drijft er als een kurk boven op en  
wanneer men zich heeft gekleed en in de 
handen wrijft1 voelt men nog kleine     
korreltjes zout als zand tusschen de    
vingers4 ,gelukkig zijn wij spoedig aan 
den ,jordaan1 waar een frisch           
zoetwaterbad ons bevrijdt van de        
zoutlaag1 die ons lichaam overdekt4     
,illustratie3 ,,de ,,doode ,,zee4  ,de  
,jordaanoevers zijn als een liefelijke  
oase in de woestijn2 langzaam stroomt de
 rivier1 die omstreeks #cj meter breed  
is1 langs donker struikgewas en         
weelderig geboomte1 dat den oever       
bekleedt4 ,een kluizenaar1 die ergens in
 de nabijheid zijn eenzaam verblijf     
heeft1 vaart met zijn bootje langs den  
oever om zijne netten in te halen4      
,zacht weerkaatst de volle maan haar    
zilverwit licht in het water en alles te
 zamen biedt een zeldzaam schouwspel1   
zoodat wij gerust mogen zeggen3 wij     
hebben den ,jordaan op zijn schoonst    

gezien4  ,de avond was reeds gevallen en
 bij maanlicht reden wij naar ,jericho  
terug1 de meesten voorzien van een      
flesch ,jordaanwater1 dat men als een   
aandenken medeneemt naar huis4 ,ik deed 
het niet4 ,voor mij waren er aan dezen  
dag genoeg schoone en blijvende         
herinneringen verbonden1 die waarlijk   
niet door ,jordaanwater behoeven        
opgefrischt te worden4 ,de natuur zelve 
om ons heen was een commentaar geweest1 
die menige bladzijde der ,h4 ,schrift   
voor ons ophelderde en verstaanbaar     
maakte en wij eindigden dan ook dezen   
tocht met een gevoel van groote         
dankbaarheid aan ,hem1 ,die ons zulk een
 heerlijken en onvergetelijken dag      
schonk4     ,,de ,,heiligdommen ,,in    
,,het ,,tegenwoordige ,,jerusalem4      
,toen wij van de ,doode ,zee terugkwamen
 en ,jerusalem naderden kondigde het    
kanongebulder ons reeds van verre aan1  
dat de ,duitsche ,keizer zijn intocht   
deed4 ,deze gebeurtenis1 die de         
,duitschers voor de geschiedenis van het

 ,oosten epochemachend noemden1 behoort 
thans reeds1 wellicht voor altijd tot   
het verleden4 ,wij achten het daarom    
niet noodig er nog veel van te zeggen1  
te minder omdat zij in verschillende    
boeken breedvoerig werd beschreven4     
,hierbij komt1 dat ,jerusalem1 als      
classieke plaats der oudheid door dat   
bezoek van den ,keizer veel van zijn    
eigenaardigheid had verloren4 ,men      
stelle zich voor die stad1 dat          
eerbiedwaardige monument uit het grijs  
verleden1 thans opgesmukt naar den      
nieuwsten stijl met eerebogen en vlaggen
 en getooid met lampions voor           
illuminatie6 ,welk een schril contrast  
met den heiligen eenvoud1 die daar past4
 ,het was dan ook alsof de maan1 die    
juist vol was en zoo helder scheen alsof
 het dag was1 de heiligschennis eener   
kunstverlichting niet gedoogde1 zoodat  
hiervan niets te zien was4 ,bovendien   
was de stad opgepropt met reizigers van 
,stangen's en ,cook's bureaux1 die      
elkander telkens verdrongen om den      

,keizer nog eens en voor den zooveelsten
 keer te zien4 ,dat alles gaf aan de    
stad een gansch onnatuurlijk aanzien en 
karakter4 ,toch belette het ons niet om 
een wandeling te maken naar de kerk van 
het ,heilige graf1 de ,verlosserskerk en
 de ,tempelplaats4  ,wij treden de      
,jaffapoort binnen4 ,rechts van ons ligt
 de ,davidsburcht1 thans een kazerne    
voor de ,turksche wacht4 ,de zware      
steenblokken1 die er den grondslag van  
vormen1 dagteekenen1 naar men zegt1 nog 
uit den tijd van ,koning ,,david1 die in
 ,jerusalem zijn zetel vestigde en den  
,westelijken en ,oostelijken heuvel van 
een sterken muur voorzag4 ,eenige       
schreden verder treden wij een woonhuis 
binnen en zien uit een venster beneden  
in de diepte den vijver1 die aan        
,,hiskia wordt toegeschreven en den naam
 draagt van het ,patriarchenbad4 ,op den
 verderen weg naar de kerk van het      
,heilige ,graf speurt men duidelijk aan 
de op- en nedergaande straten1 dat de   
stad op twee heuvels is gelegen1 waar   

tusschen een dal ligt4 ,de straten zelve
 zijn eigenlijk niet meer dan stegen1   
nauw en donker1 verpest door een        
benauwde1 vunzige lucht1 die de vrije   
ademhaling belemmert4 ,tengevolge van   
het zeer ongelijke plaveisel ziet men er
 geen paarden of wagens1 maar alleen    
kameelen en ezels1 die met hun last zich
 met moeite een weg banen door de       
menigte1 welke zich ophoopt bij de      
bazars om wat te koopen of te verkoopen4
  ,op het voorplein van de kerk van het 
,heilige ,graf aangekomen worden ons    
door den ,heer ,,lisonne met wien wij   
reisden1 uitnemende plaatsen aangewezen1
 die hij voor ons heeft afgehuurd om de 
komst af te wachten van den ,keizer en  
de ,keizerin1 die allereerst een bezoek 
brachten aan deze gedenkwaardige kerk4  
,van dien wachttijd maken wij gebruik om
 een en ander te vertellen van de kerk  
zelve en hare tegenwoordige eigenaars4  
,illustratie3 ,,kerk ,,van ,,het        
,,heilige ,,graf4  ,zij bestaat uit een 
zeer onregelmatig geheel1 een labyrinth 

van grootere en kleinere heiligdommen en
 kapellen1 die alle afzonderlijke namen 
dragen naar de herinneringen1 die de    
overlevering daaraan heeft vastgeknoopt 
en voornamelijk betrekking hebben op den
 dood des ,heeren4 ,zij zijn het        
eigendom van ,latijnsche1 ,grieksche1   
,armenische1 ,koptische en andere       
,christenen1 die in gemeenschappelijk   
overleg elkander vredelievend toestaan  
om de verschillende heilige plaatsen te 
vereeren4  ,treedt men het voorportaal  
binnen1 dan komt men het eerst aan den  
steen1 waarop de vrouwen den ,heer      
gezalfd hebben na de kruisiging1 die het
 eigendom is der ,grieksche ,kerk4      
,daarachter zijn twee heiligdommen met  
hooge koepels overdekt1 ter linkerzijde 
de eigenlijke kapel van het graf1 die   
het gemeenschappelijk eigendom is van   
alle vijf genoemde afdeelingen der      
,christelijke ,kerk2 recht voor ons uit 
in het middenschip van het gebouw een   
,grieksche kerk met nog een afzonderlijk
 heiligdom4 ,rechts hiervan daalt men   

langs twee trappen af naar de kapel1    
waar ,,helena het hout van het kruis zou
 gevonden hebben4 ,onmiddellijk rechts  
van den ingang beklimt men een trap van 
#bj treden en staat dan op eene hoogte1 
die geacht wordt de ,calvarinberg te    
zijn geweest1 waar het kruis des ,heeren
 stond en die wederom het eigendom is   
der ,grieksche ,kerk4 ,hier wijst men in
 een rots die gespleten is onder een    
vergulde plaat eene opening1 waar het   
kruis des ,heeren stond4 7,matth4       
,,xxvii3 #ea74  ,wat zullen wij tot alle
 deze dingen zeggen8 ,men heeft deze    
kerk wel eens bij een ,christelijk      
panopticum vergeleken1 eene vergelijking
 die wel niet verheven1 maar helaas al  
te waar is1 want het is ongeloofelijk1  
wat men hier te zien krijgt4 ,behalve de
 bovengenoemde bijzonderheden toch1 die 
betrekking hebben op het lijden en      
sterven des ,heeren1 worden er nog tal  
van kapellen en altaren getoond1 die    
betrekking hebben op bekende ,bijbelsche
 personen en bovendien nog de graven van

 ,,adam en ,,eva1 ,,abel en             
,,melchisedek en tal van anderen4 ,reeds
 bij de enkele opsomming van dit alles1 
beseft men hoe weinig historisch deze   
plaatsen zijn4 ,het is zelfs zeer de    
vraag of ,golgotha hier kan gelegen     
hebben2 immers1 zoo dit het geval is1   
dan moet de stad buiten wier muren de   
kruisiging plaats vond1 wel uitermate   
smal geweest zijn1 daar zij hier        
nauwelijks #fjj meter breed kon wezen4  
,wanneer men alles leest1 wat voor of   
tegen de bewering pleit1 dat hier       
,golgotha ligt1 komt men tot de slotsom 
dat daaromtrent niets met stellige      
zekerheid te zeggen valt4  ,na deze     
algemeene opmerkingen laat het zich     
denken1 dat er allicht moeilijkheden    
konden ontstaan tusschen de             
verschillende eigenaars der kerk omtrent
 den voorrang bij het bezoek van den    
,keizer4 ,toch schijnt men dit in der   
minne te hebben geschikt door de #c     
patriarchen der ,latijnsche1 ,grieksche 
en ,armenische kerk in de gelegenheid te

 stellen hem elk afzonderlijk toe te    
spreken4 ,wij zagen ze allen in groot   
pontificaal de trappen afdalen1 die naar
 het voorplein leiden en hun plaatsen in
 de kerk innemen4 ,voor aan den ingang  
stond de ,latijnsche patriarch met zijn 
gevolg2 eenige schreden verder bij den  
steen der zalving1 de ,armenische2      
terwijl de ,grieksche zich bevond bij de
 eigenlijke kapel van het ,h4 ,graf1 van
 welke verschillende plaatsen elk hunner
 hem in zijne eigene taal welkom heette4
  ,nadat het bezoek van den ,keizer en  
zijn gevolg was afgeloopen en zij het   
kerkgebouw onder klokgelui hadden       
verlaten traden wij het binnen4 ,voor   
deze gelegenheid waren alle lampen      
evenals op groote feesten ontstoken2 wij
 zagen dus de kerk als op een grooten   
feestdag uitgedoscht1 maar zonder het   
ontzettend gedrang1 dat er dan heerscht4
 ,wij waren daar zeer dankbaar voor1    
want1 naar de beschrijvingen1 die o4 a4 
van de viering van het ,paaschfeest     
worden gegeven zijn de tooneelen1 die   

men dan ziet1 inderdaad werzinwekkend4  
,wij kunnen ons dan ook volkomen        
begrijpen1 dat een vroom man als        
,,samuel ,,gobat eens tot den ,koning   
van ,pruissen zeide1 dat hij niet       
geloofde noch hoopte1 sedert hij eenmaal
 ooggetuige geweest was van zulk eene   
feestviering1 waardoor zij voor hem alle
 wijding had verloren1 dat hier de      
plaats was1 waar men den ,heer had      
gelegd4  ,slechts enkele schreden van de
 kerk van het ,heilige ,graf ligt het   
,protestantsche kerkgebouw1 dat juist   
was voltooid en den volgenden dag1 den  
#casten ,october1 den ,hervormingsdag1  
plechtig zou worden ingewijd4  ,het werd
 gebouwd op de plaats waar het          
voormalige ,muristan stond4 ,de         
geschiedenis van het ,muristan          
dagteekent van de dagen van ,,karel den 
,groote1 die1 naar men zegt1 hier een   
klooster zou gesticht hebben4 ,na       
verloop van tijd verrezen er een kerk1  
een hospitaal1 en een pelgrimshuis1     
gesticht door de ordebroeders van ,st4  

,jan1 die daar hun verblijf hielden4 ,in
 #ahfi werd de geheele plaatsruimte1    
waarvan nog slechts enkele runes stonden
 van vroegere gebouwen1 door den ,sultan
 aan den toenmaligen kroonprins1 den    
lateren ,keizer ,,frederik ten geschenke
 gegeven4 ,deze vatte aanstonds het plan
 op om hier een ,duitsche kerk te bouwen
 op de fondamenten van de oude ,st4     
,maria ,latina ,majorkerk4 ,de oude     
grondslagen bevonden zich echter #aj-ae 
meter onder den grond en hieruit laat   
zich eenigszins afleiden1 welk een      
reuzenwerk men te verrichten had1       
voordat er een vaste grondslag was      
verkregen voor den nieuwen bouw4        
,honderdduizenden manden met puin       
moesten te dien einde eerst weggedragen 
worden buiten de stadspoort4  ,na       
jarenlangen arbeid is dit werk voltooid 
en midden tusschen al de                
,mohammedaansche moskeen1 die boven     
,jerusalem uitsteken1 verheft zich thans
 ook de sierlijke toren der             
,protestantsche kerk4  ,de              

,verlosserskerk1 zooals zij genoemd     
wordt1 is met veel smaak en toch zeer   
eenvoudig in rondboogstijl gebouwd4 ,zij
 heeft ongeveer #bjj zitplaatsen2 in het
 midden verheft zich een steenen kansel1
 aan het einde het altaar1 links daarvan
 een keurig net orgel4 ,een der ingangen
 bestaat uit een voormalige poort1 die  
er nog stond en toegang verleende tot   
het oude ,muristan4 ,boven den anderen  
ingang bevindt zich een schild1 waarop  
een lam is afgebeeld met een vlag1 het  
symbool der overwinning van het         
,christelijk geloof1 waarin de gemeente1
 die hier week aan week vergadert1 hare 
kracht vindt4  ,de derde1 tevens de     
eenige plaats in ,jeruzalem1 omtrent    
wier ligging nooit eenige twijfel is    
gerezen1 is het tempelplein1 dat thans  
,haram esch ,scherif heet4 ,hier stond  
gedurende vijf eeuwen de tempel van     
,,salomo en later die van ,,herodes4    
,thans bevinden er zich nog de          
,omar-moskee1 ,el-,aksa en een aantal   
bijgebouwen1 die alle toebehooren aan de

 ,mohammedanen4  ,deze ,tempelplaats is 
uit een oudheidkundig oogpunt           
allerbelangrijkst4 ,ten einde het       
tegenwoordige plateau1 dat thans        
#dgj-dij meter lang en #bhj-cbj meter   
breed is1 maar oorspronkelijk slechts   
eene kleine ruimte bood1 zoodanig te    
vergrooten1 dat daarop de tempel met    
zijne bijgebouwen kon verrijzen1 moest  
men f den kalksteenen heuvel1 die in een
 spits uitliep verlagen1 waardoor hij   
echter gemakkelijker toegankelijk werd  
voor den vijand en als vesting in       
sterkte verminderde1 f daaromheen hooge 
muren optrekken en door opvulling der   
tusschenruimte de noodige               
bodem-oppervlakte verkrijgen4 ,,david en
 ,,salomo schijnen aan dit laatste de   
voorkeur te hebben gegeven4 ,zij lieten 
aan de ,oost-1 ,west- en ,zuidzijde     
muren optrekken ter hoogte van #acj voet
 uit steenblokken1 waarvan er sommige   
nog zichtbaar zijn en die eene lengte   
hebben van ruim #cj voet en dus eenig   
denkbeeld geven van de inspanning1 die  

tot een dergelijk werk vereischt werd4  
,een gedeelte daarvan bestaat nog aan de
 ,westzijde1 de welbekende klaagmuur1   
dien men houdt voor afkomstig uit den   
tijd van ,,salomo4 ,daar ziet men       
altijd1 maar vooral op ,vrijdagavond de 
,joden bijeen1 die er bidden om herstel 
van tempel en stad en hoort men hen hun 
weemoedig klaaglied aanheffen over hun  
deerniswaardig lot4  ,illustratie3 ,,de 
,,omarmoskee4  ,juist in het midden van 
de tempelplaats verheft zich ongeveer #c
 meter daarboven1 een vierkant plein1   
waarheen #h trappen van #d zijden       
toegang verleenen4 ,dit plein was       
voorheen de voorhof der ,joden1 dien de 
,heidenen in de dagen van ,,herodes niet
 mochten betreden op straffe des doods4 
,men heeft nog een steen gevonden1      
waarop dat verbod geschreven stond1     
hetgeen naar men beweerde1 de ,apostel  
,,paulus zou overtreden hebben 7,hand4  
,,xxi3 #bh74  ,midden op dit plein staat
 thans de prachtige achthoekige         
,omar-moskee1 een der schoonste die ik  

zag1 met een hoogen koepel juist boven  
den steen es-,sachra dien de            
,mohammedanen als de heilige rots       
vereeren1 omdat volgens hen ,,mohammed  
van hier ten hemel zou gevaren zijn4    
,het is wel opmerkelijk1 dat ,,mohammed1
 hier zoowel als te ,mekka1 waar zijne  
volgelingen den steen ,kaba vereeren1   
zijn nieuwen godsdienst heeft           
vastgeknoopt aan plaatsen1 die om eene  
of andere reden bijzonder heilig geacht 
werden1 hetgeen ons verklaart1 hoe het  
mogelijk was1 dat zijn godsdienst zoo   
spoedig ingang kon vinden4 ,immers deze 
heilige rots was volgens de overlevering
 der ,joden ook de plaats1 waar weleer  
,,abraham zijn zoon wilde offeren en    
waar later het brandofferaltaar voor den
 tempel van ,,salomo stond4 ,deze rots  
is echter niet anders dan de spits van  
den oorspronkelijken kalkberg1 waaruit  
de berg ,moria bestaat4 ,door           
grondboringen zijn de oudheidkundigen er
 zelfs in geslaagd1 met volkomen        
juistheid aan te wijzen1 waar de grond  

op verschillende plaatsen is opgehoogd1 
ten einde de tempelplaats tot een vlak  
plein te maken4  ,terwijl men dus overal
 elders in het onzekere verkeert omtrent
 plaatsen1 die men aanwijst1 staat men  
hier op echt historischen bodem4        
,hierheen bracht ,,maria haar ,kind bij 
de voorstelling in den tempel2 hier     
ergens was de plaats1 waar zij den      
twaalfjarigen ,knaap vond2 hier de      
plaats1 waar de ,heiland de schare zoo  
dikwerf leerde2 hier de plaats1 waar op 
het ,pinksterfeest de discipelen bijeen 
waren1 toen de ,heilige ,geest over hen 
werd uitgestort4 ,maar juist daarom     
gevoelt men zich bij de gedachte aan    
alle deze gebeurtenissen1 die hier      
weleer plaats grepen1 zoo droevig       
gestemd1 wanneer men op dezen gewijden  
bodem1 waaraan voor den ,christen       
zoovele geheiligde herinneringen zijn   
verbonden1 slechts als vreemdeling      
toegelaten wordt bij de gunst der       
,mohammedaansche overheid4 ,wij1 die    
niet aan plaatsen hechten1 misgunnen hun

 ook deze niet2 maar er is toch iets    
weemoedigs in de gedachte1 dat op deze  
merkwaardige plek zelfs geen            
,christelijk bedehuis staat en dat de   
schoone ,christelijke kerk1 de oudste in
 ,jerusalem1 die hier weleer door       
,keizer ,,justinianus werd gebouwd1     
thans de ,mohammedaansche moskee        
,el-,aksa is4  ,maar nog veel           
weemoediger moet het den vromen zoon van
 ,gods oude volk ,isral stemmen1 die    
deze plaats nimmer durft betreden uit   
vrees1 dat hij misschien zijn voet zal  
zetten op het voormalige ,heilige der   
,heiligen1 en die hier ziet1 hoe dit    
zijn ,heiligdom thans wordt ontheiligd  
door den ,mohammedaan1 die hem zoo diep 
veracht4 ,terwijl de ,christenen der    
,oostersche en ,westersche kerken hun   
gewijde plaats bezitten in de kerk van  
het ,heilige ,graf1 de ,mohammedaan in  
zijn ,omar-moskee1 de ,protestantsche   
,christenheid in haar ,verlosserskerk is
 de eenige gewijde plaats1 die den zoon 
van ,isral1 den oorspronkelijken bewoner

 en eigenaar der stad werd gelaten daar 
beneden in de diepte1 die oude muur1 die
 door ,,salomo werd opgetrokken1 die    
klaagmuur waar hij weent en klaagt en   
bidt om den vrede van ,jerusalem4 ,wie  
zal zeggen of en wanneer die bede ooit  
in verhooring zal gaan8 ,wij voor ons   
hopen het van harte en stemmen er gaarne
 mede in1 maar kon het zijn zoo1 dat    
eenmaal de zoon van ,isral en de        
volgeling van ,mohammed zich met ons    
buigen voor den ,vredevorst1 den grooten
 ,koning van ,zion4     ,,de ,,oude     
,,stad ,,en ,,hare ,,graven4   ,bij     
mijne verdere beschouwing van           
,jerusalem1 onthoud ik mij opzettelijk  
van eene nadere beschrijving der        
zoogenoemde bezienswaardigheden4 ,zij is
 door anderen reeds zoo voortreffelijk  
gegeven1 dat ik slechts in herhalingen  
zou vervallen1 wanneer ik dat nog eens  
deed4 ,ik stel mij daarom voor eene     
wandeling te doen om de stad1 ten einde 
dan hier en daar eens stil te staan bij 
datgene1 wat in het bijzonder mijne     

aandacht trok1 vooral uit een           
oudheidkundig oogpunt4  ,men heeft      
namelijk op het gebied der oudheid ook  
in ,jerusalem ontdekkingen gedaan1 die  
op velerlei dingen een geheel nieuw     
licht hebben geworpen en waardoor men   
tot klaarheid kwam1 omtrent velerlei    
waarover men tot nog toe in het onzekere
 verkeerde4 ,aangespoord door de        
belangrijke uitkomsten1 welke men       
verkreeg bij een ingesteld onderzoek in 
andere wereldsteden als ,ninive en      
,babel1 ,thebe en ,memphis1 ,athene en  
,rome1 ,herculanum en ,pompe1 werden in 
#ahfg eene ,engelsche en in #ahgg eene  
,duitsche ,vereeniging in het leven     
geroepen1 die zich ten doel stelden     
alles te onderzoeken1 wat in ,palestina 
op het gebied der oudheidkunde van      
belang geacht kon worden4 ,ondanks      
menigerlei bezwaren1 die daarbij in den 
weg stonden1 kan men gerust zeggen1 dat 
deze pogingen tamelijk welgeslaagd mogen
 heeten4 ,intusschen blijft er toch nog 
zeer veel over1 waaromtrent men in het  

onzekere verkeert4 ,hiertoe behoort ook 
de ligging der oude stad4  ,het oude    
,jerusalem1--eigenlijk zou men hier wel 
het meervoud kunnen bezigen1 want de    
stad werd in den loop der eeuwen        
zevenmaal verwoest en herbouwd1 waardoor
 zij natuurlijk allerlei veranderingen  
onderging1--de oorspronkelijke stad1 die
 ,,david innam1 lag op een heuvel en    
droeg blijkens onlangs gevonden         
gedenktafels reeds eeuwen te voren den  
naam ,oeroesalim4 ,na haar te hebben    
ingenomen1 trok hij er een tweeden      
heuvel bij aan1 dien hij verbond door   
een brug over het ,tyropoeon- of        
,kaasmakersdal1 welke dubbele stad      
daardoor den naam ,jeruschalajim kreeg1 
een benaming1 waardoor in de            
,hebreeuwsche taal nog dat tweeledige   
wordt uitgedrukt4 ,deze beide heuvels1  
waarvan de ,oostelijke aanzienlijk lager
 is dan de ,westelijke1 vormen het      
uiteinde van den langwerpigen berg      
,scopus1 die zich van het ,noorden naar 
het ,zuiden uitstrekt4 ,het             

,kaasmakersdal1 waardoor zij van        
elkander gescheiden waren1 liep wederom 
uit in het dal van ,hinnom1 dat beide   
heuvels aan de ,zuidzijde insluit4 ,dit 
dal vereenigt zich aan de ,oostzijde met
 dat van ,josafat1 thans het ,kidrondal 
genoemd1 dat den lageren heuvel en de   
daaraangrenzende tempelplaats afscheidt 
van den ,olijfberg1 die zich in het     
,noorden met den berg ,scopus vereenigt4
  ,in de dagen van haren grootsten bloei
 besloeg de stad den ganschen bergrug   
van den ,scopus met de beide heuvels4   
,thans is zij wederom ingekrompen tot   
een vierkant1 dat slechts vier          
kilometers in omtrek heeft1 aan elke    
zijde ongeveer een kilometer4 ,de beide 
heuvels aan de ,zuidzijde en een groot  
gedeelte van den berg ,scopus aan de    
,noordzijde behooren thans niet meer tot
 het ommuurde gedeelte der stad4  ,nu is
 men er in geslaagd de fondamenten te   
vinden van den stadsmuur1 die weleer de 
beide heuvels afsloot en heeft diens    
loop nauwkeurig kunnen bepalen2 maar    

omtrent de grenzen der ,noordelijke stad
 heeft men tot nog toe geen stellige    
zekerheid kunnen verkrijgen4 ,dit laat  
zich te beter begrijpen1 wanneer men    
bedenkt1 dat ten deze elke aanwijzing   
onder den grond moet gezocht worden1 en 
daar deze grootendeels bebouwd is1 dient
 men de gelegenheid af te wachten1 dat  
er een herbouw plaats vindt1 waardoor de
 grondslagen worden blootgelegd om dan  
op goed geluk af opgravingen te doen4   
,wanneer men nu hierbij in aanmerking   
neemt1 dat ,jerusalem in den loop der   
eeuwen zoo dikwijls herbouwd is en men  
hier dus te doen heeft met brokstukken  
van misschien zeven over elkander       
gebouwde steden1 zal men eenigszins     
kunnen beseffen1 hoe moeilijk het voor  
oudheidkundigen is om tot vaststaande   
resultaten te komen4 ,ik herinner mij1  
om een voorbeeld te noemen1 op eene     
wandeling door een der straten midden in
 de stad1 in een muur een boog gezien te
 hebben van een poort ter hoogte van een
 halven meter boven den beganen grond2  

een bewijs dus1 dat de tegenwoordige    
straat verscheidene meters hooger ligt  
dan die1 waartoe die boog toegang       
verleende4 ,in een ,russisch gebouw1    
grenzende aan de kerk van het ,heilige  
,graf1 ziet men1 na eerst eenige trappen
 te zijn afgedaald1 dus meters diep     
onder den beganen grond1 muren en       
poorten van oude gebouwen1 die men      
uitgegraven heeft4 ,zooals wij reeds    
opmerkten moest men ook de fondamenten  
der ,verlosserskerk1 die daar vlak      
tegenover ligt1 #af meters diep         
uitdelven1 alvorens vasten grondslag te 
krijgen voor den bouw4  ,bij de         
gesteldheid van zulk een bodem1 die het 
eenige punt van uitgang is voor den     
oudheidkundige bij zijn in te stellen   
onderzoek1 kan men zich dus begrijpen1  
hoezeer de meeningen der geleerden      
moeten uiteenloopen over de ligging van 
,golgotha4 ,de overlevering wijst       
daarvoor1 zooals wij reeds hoorden1 de  
plaats aan in de kerk van het ,heilige  
,graf4 ,daar zoude ,keizerin ,,helena1  

de moeder van ,,constantijn den ,groote1
 het hout van het kruis gevonden hebben4
 ,anderen zoeken ,golgotha niet binnen1 
maar buiten de muren der tegenwoordige  
stad1 omdat1 gelijk wij vroeger zeiden1 
de kerk van het ,heilige ,graf binnen de
 stad ligt en men het onmogelijk acht1  
dat deze plaats eertijds er buiten zou  
gelegen hebben4 ,natuurlijk hangt       
hiervan wederom af welke der beide wegen
 men houdt voor de eigenlijke ,via      
dolorosa04  ,evenzoo bestaat er verschil
 van gevoelen omtrent de ligging van    
,zion4 ,volgens sommigen zou daarmede de
 lagere1 ,oostelijke heuvel bedoeld     
zijn1 ten ,zuiden van de tempelplaats1  
volgens anderen is de hoogere1          
,westelijke heuvel de berg ,zion        
geweest1 die nog tot op den huidigen dag
 dien naam draagt4 ,wanneer men echter  
die beide heuvels van de hoogte         
,hakeldama1 aan de overzijde van het dal
 ,hinnom ziet liggen1 dan beteekent dat 
,oostelijke heuveltje niets vergeleken  
bij zijn ,westelijken nabuur4 ,leest men

 daarbij de beschrijving van de sterkte 
van den burcht ,zion in ,,ii ,sam4 ,v1  
dan krijgt men den indruk1 dat die      
hoogte een onneembare vesting was1 die  
als zoodanig voor ,,david veel waarde   
had4 ,welnu1 wanneer men daar staat en  
ziet rechts dat onaanzienlijk bultje en 
links die verheven hoogte1 dan schijnt  
alles te pleiten tegen de bewering1     
hoezeer ook met degelijk                
wetenschappelijke gronden gestaafd1 dat 
op die onaanzienlijke hoogte de burcht  
,zion zo gelegen hebben1 dien ,,david   
innam1 omdat hij zich door zijne        
natuurlijke sterkte als vesting aanbeval
 en dien hij dan ook slechts door de    
stoutmoedige overrompeling van ,,joab   
overmeesterde4  ,meer en meer is men    
thans echter de overtuiging toegedaan1  
dat de naam ,zion1 die aanvankelijk den 
oorspronkelijken ,davidsburcht gold1    
later ook voor de tempelplaats en       
eindelijk voor de geheele stad werd     
gebezigd1 waarvan het hoogst gelegen    
gedeelte hem tot op den huidigen dag    

heeft behouden4  ,onder het vriendelijk 
geleide van onzen gastheer ,pater       
,,schmidt zetten wij onze wandeling     
langs ,hakeldama voort en maken van de  
ons aangeboden gelegenheid gebruik om de
 woning te bezichtigen van een          
,griekschen monnik1 die gelegen is tegen
 den ,zuidelijken rotswand van het dal  
,hinnom4 ,de bezichtiging van zulk een  
huis was voor ons om verschillende      
redenen zeer belangwekkend4 ,de voor- en
 zijgevel zijn meestal open en vormen   
een soort van veranda1 waar men zeer    
aangenaam zit1 wanneer de zon er niet op
 schijnt4 ,daarachter bevinden zich de  
voornaamste woonvertrekken1 die tevens  
als werkplaatsen dienen4 ,zij zijn      
gewoonlijk in de rotsen uitgehouwen en  
daardoor uitermate koel4 ,hun licht     
ontvangen zij door eene kleine opening  
van boven in de rots4 ,achter deze      
vertrekken bevinden zich nog andere     
kamers1 eveneens in de rotsen           
uitgehouwen1 waar men de plaats         
aanwijst1 waar men weleer zijne dooden  

begroef en waarin thans de monnik en    
zijn knecht hunne slaapstede hebben4    
,hij had zelfs de voorzorg genomen om   
hier ook zijn eigen begraafplaats in te 
richten4  ,alle woningen rondom1 ook in 
het kleine dorpje ,siloa1 dat rechts van
 ons ligt tegen de ,westelijke helling  
van den ,olijfberg boven het ,kidrondal 
zijn evenzoo ingericht4 ,daardoor       
begrijpt men1 hoe het mogelijk is bij   
eene tropische hitte als daar heerscht  
te kunnen leven en werken zonder eenigen
 overlast te hebben van de warmte4 ,ook 
het vertrek van den beroemden kerkvader 
,,hieronymus te ,bethlehem was geheel   
onder den grond uitgegraven in de rots  
en verlicht door een soort luchtkoker1  
waardoor licht en lucht naar binnen     
stroomden4  ,illustratie3 ,,het         
,,kidrondal ,,en ,,absalom',s ,,graf4   
,zulk eene leefwijze werpt ook een      
eigenaardig licht op het leven in de    
graven1 waarvan men onwillekeurig een   
rilling krijgt1 wanneer er in de        
,evangelin van wordt gesproken4 ,maar   

wanneer men iemand daar ziet wonen en   
leven1 ja zelfs slapen bij de en in de  
graven als onze monnik1 terwijl men daar
 zit onder zijn vriendelijke veranda    
onder het genot van een glas wijn met   
het uitzicht op den berg ,scopus1 die   
recht voor ons ligt en beschenen wordt  
door de laatste stralen der ondergaande 
zon1 dan is de afschuw van zulk een     
leven in de graven waarlijk niet groot  
meer4  ,een geheel ander karakter draagt
 het zoogenoemde graf van ,,absalom in  
het ,kidrondal4 ,het is met nog twee    
andere graven1 die er naast zijn1       
uitgehouwen uit de rots en maakt geheel 
den indruk van een monument uit lateren 
tijd4 ,hoe het zij1 de overlevering     
heeft er den naam aan verbonden van den 
wederspannigen zoon1 die zijn hand      
ophief tegen zijnen vader en zijn       
zondige daad met den dood moest         
bekoopen4 ,het dient daarom thans ook   
tot een waarschuwing voor kinderen1 die 
hun ouders niet onderdanig zijn en die  
men hier een steen laat werpen tegen dit

 graf ten teeken van berouw over en     
afkeer van hun zonde tegen het vijfde   
gebod4  ,hoogst belangrijk waren ook nog
 andere begraafplaatsen1 die wij zagen  
aan de ,noordzijde van de stad4 ,hier   
liggen de bekende graven der ,richteren 
en ,koningen1 die een bezoek overwaard  
zijn1 omdat zij een helder licht werpen 
over verschillende ,bijbelsche          
uitdrukkingen en het ,isralietisch      
geloof aan het ,doodenrijk4  ,langs een 
breeden trap van #bd treden in de rots  
daalt men af tot een groot vierkant     
plein #h meter beneden den beganen      
grond4 ,het is omstreeks #bh meter lang 
en #be meter breed en van boven geheel  
open4 ,aan eene zijde ziet men een      
gewelf1 waarboven nog eene eenigszins   
geschondene inscriptie prijkt1 waar wij 
binnen treden4 ,aan onze linkerhand     
bevindt zich eene vierkante opening     
ongeveer een meter hoog1 welke kan      
worden afgesloten door een rolsteen1 die
 er naast staat in een gleuf en ongeveer
 zoo groot is als een molensteen4 ,is   

men met veel moeite er in geslaagd om al
 bukkende door deze opening heen te     
kruipen1 dan komt men in een donker     
vertrek1 van waaruit verschillende      
zijgangen geleiden naar de eigenlijke   
grafkamers4 ,hier zijn in de zijwanden  
de rustbanken uitgehouwen1 waarop de    
dooden werden bijgezet4 ,in elk dezer   
kamers is plaats voor #f-ab dooden1 die 
hier vergaderd of verzameld worden tot  
hunne vaderen40 ,deze eigenaardige      
uitdrukking verstaat men volkomen1      
wanneer men zulk een begraafplaats ziet4
 ,immers in zulk eene grafkamer werden  
alle dooden van hetzelfde gezin1 of van 
eenzelfde geslacht verzameld en zoo er  
plaatsruimte ontbrak behoefde men er    
slechts een nieuwe kamer aan            
toetevoegen4  ,het is dan ook gansch    
natuurlijk1 dat het oude ,isral zich het
 ,doodenrijk of den ,hades dacht beneden
 in de aarde en niets zoo ontzettend    
vond1 dan wanneer een zijner geliefde   
dooden niet vergaderd werd met zijne    
vaderen1 maar onbegraven bleef liggen4  

,ongetwijfeld hangt het ,isralietisch   
geloof aan de lichamelijke opstanding   
der dooden1 dat een ,,martha zoo stellig
 en welsprekend beleed tegenover haren  
,heer1 ten nauwste samen met de geheele 
wijze van begraven1 die dan ook op mij  
een veel aangenamer indruk maakte dan   
het schoonste praalgraf1 dat ik ooit zag
 op een ,westersch kerkhof4 ,er was iets
 in dat onwillekeurig verzoende met de  
gedachte aan den dood4 ,dat             
vertrouwelijk verkeer en die            
voortdurende omgang met de dooden hadden
 voor mij zoo iets onuitsprekelijk      
liefelijks4  ,zeerzeker1 wij ,christenen
 kunnen ons bij deze beschouwing niet   
losmaken van het heerlijk geloof in de  
opstanding der dooden1 dat wij danken   
aan de overwinning van ,christus onzen  
,heer op den dood4 ,maar daarom treft   
het ons te meer1 dat niet alleen de     
,jood maar zelfs de ,mohammedaan den    
machtigen invloed van dat geloof heeft  
gevoeld4 ,behoort het niet tot zijne    
liefste wenschen begraven te worden bij 

de muren of in de nabijheid van dat     
,jerusalem1 waar eenmaal die overwinning
 op den dood werd behaald4 ,is niet dat 
,kidrondal1 de vallei die ,jerusalem van
 den ,olijfberg scheidt1 de plaats waar 
volgens hem de ,,christus en ,,mohammed 
in den dag des oordeels het             
wereldgericht zullen houden4            
,inderdaad1 wanneer men daar rondom     
,jerusalem wandelt te midden van de     
graven dier duizenden1 die hier den     
jongsten dag tegensluimeren en denkt aan
 het woord van ,hem1 die eenmaal sprak3 
,ziet ,ik ben dood geweest en wederom   
levend geworden10 dan is het alsof men  
zelf bij vernieuwing onder den indruk   
verkeert van en versterkt wordt in de   
gemeenschappelijke belijdenis aller     
,christenen1 die gelooven in de         
wederopstanding des vleesches en in een 
eeuwig leven4     ,,de ,,waterwerken    
,,der ,,oudheid4   ,menigeen1 die       
,jerusalem bezocht1 zal misschien       
verzuimen te letten op de kunstige      
waterwerken1 die daar zijn en onze      

rechtmatige bewondering verdienen1 omdat
 zij dagteekenen uit een tijd1 van      
welken niemand zou gelooven1 dat men    
toen reeds zoo op de hoogte was van de  
waterbouwkunde en daaraan verwante      
wetenschappen4 ,daarom wensch ik hier   
nog een en ander te vertellen van       
hetgeen wij daar op dit gebied zagen4   
,toen wij op de ,tempelplaats           
rondwandelden1 trof het reeds mijne     
aandacht1 dat men op verschillende      
plaatsen mannen zag1 die water putten   
met emmers1 die #aj en #bj meter diep   
werden nergelaten4 ,hoewel het gedurende
 meer dan een half jaar niet had        
geregend1 was daar onder den bodem1 op  
welken wij wandelden1 toch overvloedig  
water4 ,dit verschijnsel is te meer     
bevreemdend1 wanneer men weet1 dat de   
ondergrond van den berg ,moria uit      
louter kalkrots bestaat en vereischt    
eene nadere verklaring1 die mij         
aanleiding geeft om een en ander mede te
 deelen omtrent de wijze1 waarop men    
,jerusalem van water heeft voorzien4    

,het trok te allen tijde in hooge mate  
de aandacht1 dat de inwoners der stad1  
zelfs bij de langdurigste belegeringen1 
zooals bij die van ,koning              
,,nebukadnezar1 die anderhalf jaar      
duurde1 wel over hongersnood1 maar      
nimmer over gebrek aan water te klagen  
hadden2 terwijl daarentegen de          
belegeringslegers buiten de stad van    
dorst dreigden om te komen4 ,ook in de  
dagen der kruistochten werden de        
kruisridders door een hevigen dorst     
geplaagd en moest het water uren ver    
gehaald en tot hoogen prijs betaald     
worden2 terwijl men1 na de inneming der 
stad door ,,godfried ,,van ,,bouillon1  
daarbinnen overvloedig water vond4  ,het
 schijnt1 dat reeds ,,salomo bij de     
ophooging van het tempelplateau bedacht 
geweest is op middelen om de stad1 die  
geheel op kalkrots is gebouwd1 van water
 te voorzien4 ,hij liet bij de ophooging
 van het terrein groote waterreservoirs 
in de rots uithouwen of metselen1 waarin
 het water van het dak van den tempel   

zich verzamelde4 ,dit water moest dienen
 voor de reiniging der vaten en der     
gereedschappen1 die bij den tempel of   
den offerdienst in gebruik waren4 ,men  
is er in geslaagd #ce dezer cisternen of
 regenbakken te onderzoeken1 die deels  
nog in gebruik1 ten deele echter in     
onbruik zijn4 ,een daarvan wordt de     
groote zee genoemd1 omdat zij millioenen
 liters water kan bevatten4  ,toen de   
stad zich meer en meer uitbreidde en de 
behoefte aan water grooter werd naarmate
 het aantal inwoners vermeerderde1 heeft
 men hierin voorzien door eene          
waterleiding4 ,men houdt dit voor het   
werk van ,,salomo1 naar wien de drie    
groote waterreservoirs nabij ,bethlehem1
 twee uren ten zuiden van ,jerusalem1   
nog de ,salomo-vijvers worden genoemd4  
,een niet onbelangrijk aandeel in dit   
werk wordt aan ,koning ,,hiskia         
toegekend1 wiens naam nog verbonden is  
aan het zoogenoemde ,patriarchen-bad of 
den ,hiskia-vijver1 waarvan wij vroeger 
melding maakten4 ,deze vijver1 die in de

 stad is gelegen1 is #gc meter lang en  
#dd meter breed en lag1 toen wij er     
waren1 nagenoeg geheel droog4 ,hij wordt
 door een afvoerkanaal gevuld uit den   
,mamilla-vijver1 die vijf minuten buiten
 de stad ligt1 een waterreservoir1 dat  
#hi meter lang1 #ei meter breed en #f   
meter diep en ten deele gemetseld1 ten  
deele in de rots is uitgehouwen4 ,men   
houdt dezen voor denzelfden vijver1     
waarbij de profeet ,,jesaja ,koning     
,,achaz ontmoette en die1 omdat hij     
hooger lag dan de andere1 de opperste   
vijver wordt genoemd 7,jesaja ,,vii3    
#c74 ,aan dezen vijver had ook het      
gesprek plaats tusschen ,,rabsake1 den  
veldoverste der ,assyrirs1 en de        
afgezanten van ,koning ,,hiskia 7,jes4  
,,xxxvi3 #b74  ,deze ,mamilla-vijver1   
die tijdens ons verblijf te ,jerusalem  
geheel droog was1 werd voorheen door de 
waterleiding van ,bethlehem1 toen deze  
nog in behoorlijken staat was1          
voortdurend van water voorzien4 ,van    
hier uit liep het dan verder langs den  

berg ,sion naar den ,tempelberg en door 
onderaardsche kanalen door de geheele   
stad4  ,de drie ,salomo-vijvers bij     
,bethlehem vormen het eigenlijke        
middelpunt der geheele waterleiding4    
,twee toevoerkanalen uit nog zuidelijker
 gelegen dalen brengen het water in deze
 reservoirs1 van welke twee andere      
aquaducten het naar de stad geleiden4   
,deze ,salomo-vijvers liggen tegen de   
helling van een berg op #ej meters      
afstand van elkaar1 de eene telkens #f  
meter hooger dan de andere1 zoodat de   
eene in de andere kan leegloopen4 ,de   
bovenste is #aaf1 de middenste #abi en  
de benedenvijver #agg meter lang en #ae 
meter diep4 ,elk reservoir kan een paar 
millioen vierk4 meter water bevatten4   
,de eerste toevoer van water schijnt uit
 vier kunstig aangelegde bronnen te zijn
 verkregen1 die in de rotsen zijn       
uitgehouwen en zich in de onmiddellijke 
nabijheid der vijvers bevinden4 ,toen   
echter deze voorraad onvoldoende was1   
werden twee kanalen uit hooger liggende 

dalen aangelegd1 die heden nog de       
,salomo-vijvers van water voorzien4 ,het
 eene uit het bronrijke ,bisardal is    
kort1 maar zeer kunstig aangelegd2 het  
andere1 dat veel langer is1 komt uit het
 ,arrubdal en splitst zich bij de bron  
in twee armen1 die te samen den         
eigenlijken ader der vijvers vormen4    
,dit kanaal maakt op sommige plaatsen   
zulke bochten1 dat een afstand van #be  
minuten hemelbreedte een kanaallengte   
van #c uren vereischte om zonder        
kostbare viaducten op dezelfde hoogte te
 kunnen blijven4  ,eveneens zijn er twee
 kanalen1 die het water van deze        
reservoirs naar ,jeruzalem afvoeren4    
,het eene1 vermoedelijk het oudste1 dat 
van den bovenste vergaarbak uitgaat1    
loopt bijna lijnrecht naar de stad4     
,daarbij verdient vermeld te worden1 dat
 dit water in de nabijheid van het graf 
van ,,rachel eerst af en daarna weder   
oploopt door opzettelijk daartoe        
vervaardigde steenen buizen1 waaruit    
blijkt1 dat men destijds reeds kennis   

droeg van de wetten van den hevel4 ,deze
 leiding1 die men tot nabij ,jeruzalem  
kan volgen1 liep over den ,westelijken  
heuvel ,sion naar den tempel van onder  
welks drempel ,,ezechi,l in zijne       
profetien 7,ezech4 ,,xlvii7 het water   
zag stroomen en aanwassen tot een beek1 
die het geheele land besproeide4  ,een  
tweede leiding1 die nog in haar geheel  
bestaat en volgens bevoegde             
beoordeelaars van jongeren datum is1    
voerde het water van alle drie vijvers  
naar de stad langs een kanaal ter lengte
 van #g uren4 ,daar de afstand slechts  
#b uren bedraagt1 werd deze meerdere    
lengte veroorzaakt door tal van         
krommingen1 die noodzakelijk waren ter  
vermijding van viaducten4 ,zij vereenigt
 zich bij de stad met het andere kanaal4
  ,het was natuurlijk een punt van      
langdurig onderzoek om te bepalen1 wie  
de ontwerper en bouwmeester dezer       
grootsche waterwerken is geweest4       
,volgens eene overlevering1 vermoedelijk
 gegrond op het woord ,pred4 ,,ii3 #f3  

,ik maakte mij vijvers van wateren01    
werden zij aan ,,salomo toegeschreven4  
,de waarschijnlijkheid pleit voor deze  
bewering1 omdat het oudste kanaal in    
verbinding staat met de vergaarbakken op
 den door ,,salomo aangelegden          
,tempelberg4 ,een zijner opvolgers1     
vermoedelijk ,,hiskia1 zou dit werk dan 
later verbeterd hebben door den aanleg  
van een nieuw aanvoerkanaal2 terwijl men
 het tweede meer ,oostelijk gelegen     
afvoerkanaal houdt voor het werk van    
,,herodes den ,groote4 ,hiermede staat  
namelijk nog een zijkanaal in           
verbinding1 dat de sporen draagt van    
,romeinschen oorsprong en naar het      
,herodium loopt4 ,dit ,herodium was een 
burcht met een lusthof op den           
,frankenberg bij ,bethlehem1 waarvan nog
 een rune bestaat4 ,aan den voet van    
dezen berg vindt men een droogliggend   
bassin1 dat voorheen als vijver gediend 
heeft1 ter lengte van #gd en ter breedte
 van #de meter4 ,men ziet er duidelijk  
de overblijfsels eener waterleiding1 die

 van de ,salomo-vijvers komt4 ,doordien 
,,herodes dus het water1 dat voor zijn  
lusthof diende1 aan de stad onttrok1 was
 hij genoodzaakt een tweede kanaal aan  
te leggen1 dat het water1 hetwelk hij   
voor zijn doel niet van noode had1 naar 
de stad geleidde4  ,uit dit alles blijkt
 duidelijk1 dat het volk ,isral in zijn 
tijd op het gebied van waterbouwkunde   
niet achterstond bij zijn naburen1 maar 
vooral ook uit een werk1 dat hier nog   
bijzondere vermelding verdient en in    
hooge mate onze bewondering wekt4       
,zooals ik zeide1 was men er reeds      
vroegtijdig op bedacht om bij mogelijke 
belegeringen van ,jerusalem het water   
aan den vijand te onttrekken en binnen  
de stad te brengen4 ,nu is er een bron  
buiten den voormaligen ouden stadsmuur  
aan de ,z4-,o4-zijde der stad in het    
,kidrondal1 die de ,mariabron heet4 ,zij
 ligt geheel verscholen in de kalkrots4 
,eerst daalt men langs een trap van #af 
treden af tot een gewelf en komt dan nog
 #ad treden lager tot het waterbassin1  

dat een lengte van #c meter en eene     
breedte van #a meter heeft4 ,deze bron  
nu heeft men door een geheel in de      
rotsen uitgehouwen onderaardschen       
tunnel1 die onder den voormaligen       
stadsmuur doorliep1 verbonden met den   
,siloa-vijver1 die binnen de oude stad  
lag4 ,wel had het reeds vaak de aandacht
 getrokken1 dat het water zich door dit 
kanaal op geregelde tijden des winters  
#c-e maal en des zomers #b maal daags   
met kracht in den vijver uitstortte1    
maar toch had men het nooit gewaagd naar
 de oorzaak daarvan een nauwkeurig      
onderzoek in te stellen1 omdat dit nog  
al gevaar opleverde1 doordien de tunnel 
op sommige plaatsen zeer nauw is4 ,later
 heeft men dit echter toch gedaan1--de  
aanleiding daartoe zal ik straks        
vermelden--en toen ontdekt1 dat deze    
zich bij de bron verheft tot de hoogte1 
welke het water bereikt1 wanneer het    
bassin der ,mariabron geheel gevuld is4 
,zoo dikwijls dit het geval is1 treedt  
hier dus de hevelwet in werking2 want   

zoodra1 de waterstand in het bassin zoo 
hoog is1 dat het water de bocht van het 
kanaal bereikt1 stroomt het met kracht  
door het kanaal1 totdat het bassin      
geheel ledig is4 ,deze sterke           
doorspoeling moet dienen om eene        
opstopping in het kanaal te voorkomen1  
eene methode1 die men ook nog bij andere
 onbekende kanalen in de stad schijnt   
toegepast te hebben4 ,somwijlen toch    
hoort men het water in de diepte onder  
den grond ruischen1 zonder den loop der 
kanalen te kennen1 hetgeen een helder   
licht werpt op de bekende interpolatie  
omtrent de beroering van het badwater   
,bethesda 7,joh4 ,v3 #d74  ,tot een     
onderzoek vond men aanleiding door eene 
ontdekking1 die een knaap in #ahhj deed 
aan de opening van den tunnel bij den   
vijver van ,siloa4 ,een der jongens1 die
 daar speelden1 toevallig de zoon van   
den ,duitschen ingenieur ,,schick1 die  
op het gebied der oudheidkunde in       
,palestina zeer groote verdiensten      
heeft1 zag daar tegen den wand1 ongeveer

 #h meter van den ingang van den tunnel1
 op eene gepolijste vlakte van circa #fj
 cm4 eenige streepjes en recht          
daartegenover eene nis voor een lamp4   
,bij een nader onderzoek1 dat zijn vader
 daarop instelde1 bleek het eene        
inscriptie te zijn van #f regels1 ten   
deele onleesbaar1 maar waarvan het      
leesbare gedeelte ongeveer luidt als    
volgt3  444 de doorgraving4 ,en deze was
 de geschiedenis der doorgraving4 ,toen 
nog4444  444 den beitel van den een     
tegenover den ander4 ,en toen men tot op
 #c ellen elkaar genaderd was444 toen   
riep de stem van den eenen  den anderen 
toe1 want er was444 7vermoedelijk7 water
 in de rots en aan den dag der          
doorboring sloegen de mineurs de een    
tegenover den ander beitel op beitel en 
vloeiden  de wateren van het            
uitgangspunt in den vijver door een     
kanaal van #abjj ellen 7#ecc meter7 en  
#ajj el was de rots hoog boven het hoofd
 der mineurs4  ,uit deze inscriptie     
bleek dus duidelijk1 dat de arbeiders   

aan dezen tunnel gelijktijdig van beide 
zijden waren begonnen4 ,deze            
bijzonderheid spoorde de oudheidkundigen
 aan terstond hieromtrent een           
plaatselijk onderzoek in te stellen en  
het kanaal door te kruipen1 totdat men  
aan eene plaats kwam1 waar men aan de   
holten der ingedreven beitels inderdaad 
kon zien1 dat hier de arbeiders elkaar  
hadden ontmoet4  ,welk eene onderneming 
dit werk dus geweest is1 kan men zich   
nauwelijks voorstellen4 ,toen ik aan den
 ingang van het kanaal bij den          
,siloa-vijver stond1 was ik vol         
bewondering voor den oudheidkundigen    
onderzoeker1 die de moeite niet ontzag  
om zich door dat enge kanaal heen te    
wringen van de eene naar de andere      
zijde1 ten einde dit gedenkwaardige     
kunstwerk der oudheid nauwkeurig te     
onderzoeken4  ,maar wat is dit in       
vergelijking met het moeitevolle werk   
zelf1 dat het voorgeslacht zoovele      
eeuwen geleden tot stand heeft gebracht8
  ,toen voor eenige jaren de tunnel     

gemaakt werd door den ,st4 ,gothart voor
 den spoorweg1 die ,zwitserland en      
,itali verbindt1 werd er telkens met    
zekeren ophef vermeld1 dat men dit werk 
van twee zijden had aangevangen en      
elkander in het midden van den tunnel   
had ontmoet4 ,men noemde dat toen het   
wonder der #ai;de eeuw2 men stond       
verbaasd1 men was er over verbijsterd6  
,en nu ontdekt men in ,jerusalem1 dat   
men daar reeds eeuwen voor onze         
jaartelling hetzelfde deed en           
onwillekeurig komt ons een glimlach op  
de lippen1 als wij daarbij denken aan de
 wijze opmerking van den nog zooveel    
ouderen ,koning te ,jerusalem3 ,hetgeen 
er geweest is1 hetzelve zal er zijn en  
hetgeen er gedaan is1 hetzelve zal er   
gedaan worden2 zoodat er niets nieuws is
 onder de zon4 ,is er eenig ding1       
waarvan men zou kunnen zeggen3 ziet dat1
 het is nieuw8 ,is het er niet al       
geweest in de eeuwen1 die voor ons      
geweest zijn80 7,pred4 ,i3 #i1 #aj74    
,,bethlehem4   ,welk een schat van      

herinneringen zijn aan ,bethlehem       
verbonden6 ,behoef ik te zeggen1 dat wij
 er meer dan eenmaal een bezoek         
brachten4  ,de weg er heen1 dien men per
 rijtuig in een klein uur aflegt1 is op 
zich zelf reeds in menig opzicht        
belangrijk4 ,van de ,jaffapoort daalt   
hij af langs de ,zuidzijde der stad in  
het ,hinnomdal4 ,recht tegenover ons    
ligt een geheel nieuwerwetsch dorp2 het 
zijn de woningen die ,,montefiore       
stichtte ten behoeve van zijne ,joodsche
 geloofsgenooten4 ,aan de andere zijde  
van het dal stijgt de weg langs         
,hakeldama wer omhoog en heeft men het  
uitzicht op den ,westelijken heuvel van 
,jerusalem4 ,eenige rijzige cypressen   
wijzen de plaats aan waar het           
,protestantsche kerkhof is1 al waar     
,,samuel ,,gobat begraven ligt1 wiens   
naam onafscheidelijk verbonden is aan de
 geschiedenis van het ,protestantisme in
 ,jerusalem en ,palestina4              
,illustratie3 ,,rachel',s ,,graf4       
,weldra volgt het station ,jerusalem van

 den spoorweg naar ,jaffa2 daarachter   
liggen de huizen der ,duitsche          
landbouwkolonin1 door mij elders        
beschreven4 ,de weg1 die onder langs den
 ,olijfberg uit het ,kidrondal komt     
vereenigt zich hier met den onze4 ,links
 van ons verheft zich de ,frankenberg1  
een afgeknotte kegel1 waarvan de kruin  
kunstmatig is geffend1 waarschijnlijk   
door ,,herodes den ,groote1 die er zich 
een zomerverblijf inrichtte1 welks      
tuinen door eene afzonderlijke leiding  
van water werden voorzien uit de vijvers
 van ,,salomo1 die wij hierboven        
beschreven hebben4 7bldz4 #aej47        
,halfweg ,bethlehem genieten wij1 als   
wij even uitstappen en ons omkeeren1 van
 het schoone uitzicht op ,jerusalem1 dat
 de reiziger1 die van ,hebron of        
,bethlehem komt en zijn schreden naar de
 ,godsstad richt hier van deze hoogte   
voor het eerst voor zich ziet4 ,volgens 
de overlevering was dan ook hier de     
plaats1 waar weleer ,,abraham stond1    
toen de ,heer hem den berg ,moria wees1 

waar hij zijn zoon ,,izaak zo offeren4  
,dan volgt het graf van ,,rachel1 het   
eenige monument in ,palestina1  datnog  
aan de ,joden toebehoort4 ,het is een   
vierkant steenen gebouw1 gedeeltelijk   
overwulfd en bestaat uit twee           
vertrekken1 waarvan het eene de         
graftombe bevat1 waarin ,,rachels       
gebeente rust4 ,wellicht begroeven de   
inwoners van ,bethlehem uit piteit voor 
deze vroeggestorvene moeder eertijds hun
 dooden daar om heen1 misschien ook wel 
de kinderen1 die bij de geboorte van    
,,jezus het slachtoffer werden van de   
woede van ,,herodes1 zooals ,,schneller 
veronderstelt in zijn bekende boek over 
,palestina4 ,daarin zoekt hij een       
verklaring van de vervulling der        
profetie1 welke ,mattheus in die        
gebeurtenis meent te zien uit ,jer4     
,,xxxi3 #ae4 ,er is een stem gehoord in 
,rama1 een klage een zeer bitter geween4
 ,,rachel weent over hare kinderen2 zij 
weigert zich te laten troosten1 omdat   
zij niet zijn40 ,hij veronderstelt1 naar

 het mij voorkomt terecht1 dat de       
,evangelist daarbij gedacht heeft aan   
dit graf1 waarin ,,rachel treurt over   
den vroegen dood der onnoozele kinderen1
 die rondom haar heen begraven werden en
 dat hij daarbij tegelijk doelt op de   
hartverscheurende klacht der diep       
bedroefde moeders1 die werklonk over de 
bergen tot aan ,rama1 daar ginds in de  
verte4  ,even voorbij het graf van      
,,rachel splitst zich de weg in tween1  
de eene1 die recht doorgaat geleidt naar
 ,hebron1 de andere links naar          
,bethlehem4 ,hier op dezen tweesprong   
komt ons de geschiedenis voor den geest 
van de ,wijzen uit het ,oosten1 van wie 
wij lezen1 dat zij zich verheugden met  
groote vreugde1 toen zij tegen het      
vallen van den avond in het gesternte1  
dat daar prijkte boven ,bethlehem de    
ster zagen1 die zij in het ,oosten      
gezien hadden en die zooals ,,schneller 
zoo schoon beschrijft1 daar elken avond 
aan den hemel verrijst4  ,inderdaad1    
wanneer men in aanmerking neemt1 dat in 

de ligging of richting der groote       
verkeerswegen slechts zelden eene       
verandering komt1 dan is er in          
,palestina stellig geen weg zoo rijk aan
 historische herinneringen als die van  
,jerusalem naar ,bethlehem4 ,hetzelfde  
stel ik mij ook voor van de velden      
rondom ,bethlehem1 die naar ik vermoed  
weinig zullen verschillen van die in    
vroeger dagen4 ,het zijn velden met     
boomen beplant1 meerendeels wijngaarden1
 met een steenen hut voor den           
wijngaardenier in het midden1 hier en   
daar afgewisseld door olijven1 citroenen
 en vijgeboomen1 die met hun            
verschillend groen aan het landschap in 
onderscheiding van elders een zeer      
welvarend karakter geven4 ,dit is echter
 eene uitzondering1 die ons niet        
bevreemdt1 omdat wij weten1 dat de      
geheele bevolking van ,bethschala1 dat  
rechts van ons ligt te midden van       
bebouwde velden en akkers1 uitsluitend  
,christelijk is2 terwijl ,bethlehem op  
#hjjj zielen slechts #bfj ,mohammedanen 

telt4  ,het ,christelijk karakter dezer 
dorpen valt ook nog in andere opzichten 
in het oog4 ,overal ziet men de nijvere 
bevolking aan het werk en de            
gelegenheden zijn vele1 waar men een    
kunstig uit ,olijvenhout of paarlenmoer 
gesneden voorwerp kan koopen als        
aandenken aan ,bethlehem4  ,maar het    
meest komt het ,christelijk karakter der
 bevolking uit in de kleeding der       
vrouwen1 die hier overal ongesluierd op 
straat loopen4 ,welk eene gansch andere 
verschijning is zij als die sombere     
gestalte1 die ik vroeger beschreef1     
geheel in het zwart gehuld en verborgen 
achter een dito sluier1 zoodat zij aan  
een levende mummie deed denken4 ,het    
aangezicht der ,bethlehemsche vrouw is  
geheel vrij en de sluier1 die enkel     
dient om het stof afteweren1 hangt in   
breede plooien van den cylindervormigen 
hoed1 waaraan hij is vastgemaakt1 over  
de schouders heen4 ,snoeren van gouden  
en zilveren penningen tooien haar hoed1 
hals en borst en het jak is versierd met

 allerlei figuren1 die er met goud en   
zilverdraad smaakvol op zijn gestikt4   
,dit alles maakt de vrouw te ,bethlehem 
tot eene aantrekkelijke verschijning1 op
 wier vroolijk aangezicht te lezen staat
 dat zij gelukkiger is dan hare         
,mohammedaansche zuster1 vooral wanneer 
men haar omringd ziet van hare kinderen1
 die om haar heen spelen4 ,zoo zagen wij
 ze zitten op de veranda van het        
,protestantsche weeshuis1 dat juist werd
 ingewijd en daar onder eene1 die       
inderdaad opvallend schoon was1 eene    
rijzige gestalte met een geheel         
,grieksch type en toch zoo naief        
kinderlijk1 dat toen zij bemerkte1 dat  
ik hare schoone snoeren bewonderde1 die 
om haar hals en borst hingen1 zij ze    
aanstonds voor mij voor den dag haalde4 
,de plaats1 waar de ,heer werd geboren  
en die natuurlijk elke vreemdeling      
bezoekt1 bevindt zich onder de kerk1 die
 naar de moeder des ,heeren1 de         
,mariakerk heet4 ,het is een zeer       
eenvoudig gebouw4 ,de voorgevel bestaat 

uit een hoogen1 vlakken muur1 waarin een
 nauw1 laag deurtje is1 dat toegang     
verleent tot het voorportaal en met     
opzet zoo klein is ten einde de         
bezitters gemakkelijk in de gelegenheid 
te stellen hun heiligdom tegen een      
vijandigen aanval te beschermen4 ,door  
een tweede deur treedt men het schip der
 kerk binnen1 waar men nog de sporen    
ziet van mozaek op den vloer1 van       
schilderwerk tegen den wand en van      
verguldsel en kleuren aan de houten     
bekapping1 die alle nog overblijfselen  
zijn van voormalige pracht4  ,veel      
schooner is de ,katharijnen kerk1 die er
 tegen aan staat en het eigendom is der 
,franciscaners en waarin juist een      
godsdienstoefening was1 die op ons door 
zijn eenvoud een treffenden indruk      
maakte4 ,bij het koor zat de            
geestelijke1 iets hooger dan het        
publiek1 dat in het ruim op ,oostersche 
wijze op den vloer was gezeten met de   
beenen gekruist onder het lichaam4 ,het 
was een aardig tafereel1 die bonte      

schare daar eerbiedig en aandachtig te  
zien luisteren naar hetgeen de          
voorganger vertelde4 ,voor ons was      
hetgeen hij zeide natuurlijk            
onverstaanbaar1 maar toch was er iets   
bijzonder stichtelijks in de eenvoudige 
verkondiging van het ,woord des levens1 
juist hier in ,bethlehem1 waar dat      
,woord het eerst werd gehoord4 ,op mij  
althans maakte dat geheele tooneel veel 
meer indruk dan de aanschouwing der     
geboortegrot zelve4  ,deze grot bevindt 
zich1 zooals ik reeds zeide1 onder de   
,mariakerk eenige trappen onder den     
beganen grond4 ,er behoort inderdaad    
eene rijke verbeelding toe om zich voor 
te stellen1 dat deze grot1 die den vorm 
heeft van een half kruis1 waarvan de    
opstand #aj en elk der zijarmen #e meter
 lang zijn1 eenmaal de stal zou geweest 
zijn1 in welke de kribbe stond1 waarin  
het ,kindeke werd neergelegd1 omdat er  
geen plaats voor was in de herberg4     
,doch ik heb mij eenmaal voorgenomen mij
 te onthouden van allerlei op- en       

aanmerkingen op zoogenoemde heilige     
plaatsen1 die mij vaak in boeken van    
anderen ergerden1 vooral wanneer zij dan
 nog gepaard gingen met een toon van    
voornaam medeleden met die domme        
menschen1 die men daar ziet nederknielen
 en aanbidden4 ,zeer zeker1 er is in de 
bijgeloovige overschatting dier heilige 
plaatsen veel dat ons hindert en soms   
ergert1 en men kan haast een glimlach   
niet onderdrukken1 wanneer men in die   
grot eene opening ziet in den vloer1    
bekleed met een zilveren ster1 waarvoor 
de menschen nederknielen1 omdat op die  
plek de ster1 die den ,wijzen uit het   
,oosten den weg naar ,bethlehem wees1 in
 de aarde zonk6  ,en toch1 getuigt die  
stille vereering niet van een kinderlijk
 geloof8 ,zijn er niet onder die        
eenvoudigen1 die door hun geloof menigen
 wijze en verstandige beschamen1 die als
 zij in ,bethlehem komen zich misschien 
in het geheel niet tot bidden gestemd   
gevoelen4 ,voorzeker een gebed in geest 
en in waarheid staat hooger dan een1 dat

 nog aan een bepaalde plaats is         
gebonden4 ,doch1 wanneer wij het gesprek
 lezen van den ,heer met de             
,samaritaansche vrouw over dat          
onderwerp1 dan blijkt daaruit toch niet1
 dat ,hij het laatste veracht1 maar     
veeleer beschouwt als iets dat van      
voorbijgaanden aard is4  ,mogen er ook  
onder die pelgrims1 die opgaan naar     
,bethlehem om te aanbidden velen zijn1  
die waarde hechten aan deze bepaalde    
plaats1 dan getuigt dat toch van een    
geloof aan het groote heilsfeit der     
menschwording van den ,zoon van ,god1   
dat hier eenmaal plaats greep en het    
gebed zelf van de begeerte om de        
beteekenis van het wonder der           
vleeschwording des ,woords te mogen     
ervaren aan het eigen hart4  ,die       
,bethlehem in dat geloof en met die     
begeerte bezoekt zal gevoelen1 dat hij  
er tot stille aanbidding wordt gestemd  
en onder dien indruk dankbaar zijn voor 
hetgeen hij hier mag aanschouwen4       
,,de ,,olijfberg4   ,het was stellig    

menigeen1 die het ,heilige ,land bezocht
 en vooral die plaatsen1 waaraan de eene
 of andere gewijde herinnering aan het  
leven des ,heeren verbonden is1 tot een 
groote teleurstelling1 dat er omtrent de
 juistheid daarvan zoo weinig met       
zekerheid te zeggen valt4 ,dit geldt van
 ,bethlehem1 waar de ,heiland geboren en
 van ,nazareth1 waar ,hij opgevoed werd2
 het geldt van den hof van ,gethsemane  
en zelfs van den ,olijfberg1 van de     
plaats1 waar ,hij opvoer ten ,hemel4    
,de weg naar den ,olijfberg gaat langs  
den hof van ,gethsemane en snijdt dien  
in twee helften1 waarvan de eene bestaat
 uit een vierkanten bloemhof met eenige 
oude olijfboomen1 de andere in een grot1
 in welken de ,heer bad4 ,wanneer nu de 
veronderstelling juist is1 die ik uitte 
omtrent den weg naar ,bethlehem1 dat    
oude wegen hoogst zelden verlegd worden 
en dit ook van dezen weg geldt1 dan is  
de waarschijnlijkheid gering1 dat wij in
 den tegenwoordigen hof van ,gethsemane 
op de plaats zijn1 waar de ,heer den    

laatsten avond zijns levens doorbracht4 
,immers1 deze weg scheidde dan de plaats
 waar ,hij bad geheel af van den ingang1
 dien de discipelen moesten bewaken4    
,mij moet ik zeggen was de ontdekking1  
dat ,gethsemane onmogelijk hier kan     
gelegen hebben geen teleurstelling1 want
 onder al hetgeen ik te ,jerusalem zag  
maakte niets op mij zoo weinig indruk   
als deze hof4 ,het is een vierkante     
tuin1 ingesloten door een hoogen muur en
 door een kruispad in vier gelijke      
helften verdeeld1 elk met regelmatige   
bloembedden1 waarop asters1 zinias1     
immortellen en andere bloemen gekweekt  
worden door een monnik1 die ze gretig   
tegen een geldstukje ruilt4             
,ongetwijfeld heeft hier ergens tegen de
 helling van den ,olijfberg1 die geheel 
met boomen beplant was een olijvengaard 
gelegen1 waar de ,heer gewoon was zich  
af te zonderen tot het gebed1 maar waar 
dat geweest is1 laat zich onmogelijk met
 zekerheid bepalen1 evenmin als op den  
,olijfberg de plaats ,zijner            

,hemelvaart4  ,deze berg is de          
voortzetting van den ,scopus1 die de    
stad ten ,noorden begrenst en vormt een 
breede bergrug1 die haar ten ,oosten in 
een halven cirkel insluit4 ,de          
,olijfberg zelf heeft drie hoogten4 ,op 
een dezer wijst men de plaats aan1 waar 
de ,heer stond1 toen ,hij opvoer ten    
,hemel en een wolk ,hem voor de oogen   
zijner discipelen wegnam4 ,en waarop    
grondde men de bewering1 dat dit hier   
geschiedde8 ,zoowaar1 op een afdruk van 
zijn voetstap in de rots1 die men ons   
laat zien in de ,hemelvaartskapel1 een  
al te doorzichtige tegenhanger van den  
handgreep op de heilige rots in de      
,omarmoskee van den engel ,,gabri,l1 die
 deze es-,sachra tegenhield1 toen hij   
,,mohammed wilde volgen bij zijn        
hemelvaart6  ,gelukkig1 dat er hoogere  
aandoeningen en verhevener indrukken    
zijn1 die zich van ons meester maken1   
wanneer wij den ,olijfberg bestijgen4   
,want1 al vinden wij hier nergens een   
zichtbaar spoor1 dat ons aan den ,heer  

herinnert1 wij gedenken hier hoe ,hij   
met de ,zijnen voor het laatst dezen weg
 aflegde1 toen ,hij den berg der        
,hemelvaart besteeg4 ,wij denken aan dat
 ,jerusalem1 dat daar achter ons ligt1  
dat ,hem had miskend en verworpen4 ,wij 
denken aan dat smartelijk lijden1 dat   
,hem daar was aangedaan en nu voor goed 
achter ,hem lag4 ,wij denken aan dat    
alles wat ,hij leed om een verloren     
menschheid te verlossen van het verderf 
en te verzoenen met ,god4 ,wij denken   
aan al wat ,hij deed om ons den weg ten 
,hemel te banen4 ,dat alles was thans   
volbracht en de ure aangebroken1 waarin 
,zijn hoogepriesterlijk gebed zo worden 
verhoord1 de ure waarin ,hij de         
heerlijkheid zo hernemen1 die ,hij bij  
den ,vader had eer de wereld was4 ,kon  
het anders of deze gedachten moesten ons
 als van zelf voor den geest komen1     
terwijl wij dezen berg bestegen1        
wellicht langs dienzelfden weg als ,hij 
weleer4  ,naarmate men hooger komt      
verruimt zich de gezichtskring1 totdat  

men eindelijk na een halfuur den top    
heeft bereikt1 van welken men het volle 
uitzicht geniet over de stad1 die daar  
voor ons ligt en het bergachtig         
landschap er om heen4  ,voor onze voeten
 breidt zich het breede ,kidrondal uit4 
,recht tegenover ons ligt ,jerusalem1   
met de voormalige ,tempelplaats op den  
voorgrond4 ,waar eenmaal de schoone     
gebouwen stonden van den tempel1 rijst  
thans het statige koepeldak der         
,omarmoskee ten hemel4 ,daarachter      
ontplooit zich voor onzen blik de       
gansche stad met al de slanke minarets  
der talrijke mosken1 waartusschen de    
breede toren der ,protestantsche kerk   
een goed figuur maakt4 ,sterk werkaatst 
het glanzend licht der felle            
zonnestralen tegen het helderwit der    
blanke muren1 die de vunzige1 dompige   
straten verbergen1 die de stad          
doorkruisen4 ,van hier uit is alles wit1
 alles rein1 alles helder1 alles licht2 
van hier uit is ,jerusalem op haar      
schoonst en de indruk1 dien dit uitzicht

 van den ,olijfberg op ons maakt blijft 
dan ook onvergetelijk4  ,illustratie3   
,,jerusalem ,,van ,,den ,,olijfberg4    
,rondom haar heen1 tegen de bergen1 die 
haar insluiten1 zien wij overal gebouwen
 en stichtingen der liefdadigheid1 die  
de ,christenen hier in het leven riepen4
 ,hier de huizen der ,duitsche          
kolonisten2 daar ,talitha ,kmi en het   
,syrische ,weeshuis1 de bekende         
toevluchtsoorden voor meisjes en        
jongens2 ginds het groote hospitaal voor
 kranken en het ,asyl voor melaatschen2 
voorts tal van pelgrimshuizen van       
,duitschen1 ,franschen en ,russen1 die  
als een groot leger de stad omringen1   
alsof zij door de macht der liefde haar 
wilden veroveren voor ,hem1 die ,liefde 
is en dien zij allen belijden als den   
,heiland en ,zaligmaker der wereld4     
,zonder zich hunner belijdenis te       
schamen1 stellen zij haar echter niet op
 den voorgrond2 het is alsof zij zich   
hier allen getooid hebben in het kleed  
der dienende liefde als de band der     

volmaaktheid1 die hen samen verbindt4   
,zij liggen daar als stille getuigen van
 de ontfermende liefde en trouw van     
,hem1 die bij zijn laatste afscheid aan 
de ,zijnen beval te beginnen van        
,jerusalem04  ,ja1 wanneer wij hier     
staan op dien ,olijfberg en wij zien die
 eeuwenoude stad daar voor ons liggen en
 het eenig panorama1 dat zich hier voor 
ons oog ontrolt1 dan komen ons          
onwillekeurig die oogenblikken voor den 
geest1 toen de ,heer hier ook stond met 
zijne discipelen1 die ,hem wezen op die 
schoone gebouwen en ,hij het aanstaande 
oordeel over dat ,jerusalem en het      
toekomstig gericht over gansch de       
wereld1 die hier voor hem lag1          
aankondigde2 maar tegelijk komt ons ook 
dat machtige zendingsbevel in gedachte1 
dat ,hij hier den ,zijnen gaf1 toen ,hij
 zeide3 gaat dan henen1 onderwijst al de
 volken1 dezelve doopende in den naam   
des ,vaders1 des ,zoons en des ,heiligen
 ,geestes2 leerende hen onderhouden     
alles1 wat ,ik u geboden heb04 ,ja wij  

gevoelen het1 hier1 waar men zoo hoog   
staat en zoo verre ziet1 hier moeten ze 
gesproken zijn1 die verreikende woorden1
 die de einde der aarde omvatten4 ,van  
hier moesten ze uitgaan1 die eenvoudige 
mannen1 van dezen berg1 van welken de   
toen bekende wereld aan hun voeten lag  
om haar te overwinnen door de kracht van
 hun geloof in ,hem1 dien zij hier      
hadden aanschouwd in ,zijne             
heerlijkheid4  ,helaas1 dat onderlinge  
naijver en menigvuldige verdeeldheden in
 verloop van tijden de ,zijnen zoozeer  
hebben verteerd1 dat zij machteloos     
waren om de wereld voor ,hem te winnen4 
,hoe dikwijls was en is ,jerusalem      
daarvan nog getuige4 ,ook nu is voor    
haar het verschil in belijdenis nog maar
 al te zeer een beletsel om zich te     
buigen voor haren eenigen ,koning4 ,hoe 
heerlijk zou het wezen1 wanneer dat     
anders ware1 wanneer de ,christenen1 die
 daar in en om ,jerusalem wonen n waren 
in hetzelfde geloof1 wanneer dat        
,jerusalem1 zooals het hier voor ons    

ligt het beeld teruggaf van hetgeen het 
in waarheid moest wezen6  ,het valt ons 
moeielijk om van dezen plek te scheiden1
 vanwaar wij ,jerusalem op zijn schoonst
 voor ons zien4 ,z zouden wij het gaarne
 in onze herinnering bewaren4 ,doch wij 
moeten den berg wer af en terugkeeren   
tot de werkelijkheid2 maar voor dat wij 
dit doen1 worden wij nog eens herinnerd 
aan de oorspronkelijke eenheid van het  
,christelijk geloof in twee kapellen1   
die wij binnentreden4 ,de eene is de    
,onze ,vader kapel1 in #ahfh gesticht en
 zoo genoemd1 omdat aan de vier         
zijwanden het ,gebed des ,heeren in #cb 
talen geschreven staat2 de andere is aan
 de gedachtenis der #ab ,apostelen      
gewijd1 die hier1 voordat zij uit       
elkander gingen de bekende ,,xii        
artikelen des ,christelijken geloofs    
zouden opgesteld hebben4 ,men ziet hun  
beeltenis aan den wand met het artikel  
hunner belijdenis er onder4  ,is het    
geen treffende gedachte1 die beide      
formulieren van eenigheid1 die de       

uitdrukking zijn der gemeenschappelijke 
geloofsbelijdenis aller ,christelijke   
kerken op aarde1 juist hier boven op    
dezen ,olijfberg met stalen stift in    
steen te zien vereeuwigd4 ,herinneren   
zij niet aan den gemeenschappelijken    
oorsprong van ons aller geloof en aan de
 gemeenschap der geloovigen aller natin1
 landen en tongen4 ,zijn ze niet        
tegelijk ook eene profetie eener        
heerlijke toekomst1 waarin alle volkeren
 zullen instemmen met eenzelfde         
belijdenis en zich met ons zullen       
vereenigen in een gemeenschappelijk     
gebed tot denzelfden ,vader4 ,zijn die  
#cb talen1 waarin dat gebed voor #cj    
jaren werd opgesteld sedert niet reeds  
meer dan #djj geworden4  ,neen1 wij     
dalen den ,olijfberg niet af zonder     
versterkt te zijn in het geloof1 dat het
 machtsbevel dat de ,koning der aarde   
hier tot de ,zijnen sprak zijnen loop   
zal volbrengen over gansch het          
wereldrond en allen eenmaal zullen      
toestroomen tot den berg zijner         

heerlijkheid4 ,dan zal ook ,jerusalem   
,hem huldigen als zijnen ,heer4 ,dat    
,jerusalem zal schooner zijn dan het    
tegenwoordige1 maar toch niet in        
vergelijking komen met het ,jerusalem1  
dat boven is en eenmaal het aardsche zal
 vervangen1 en waarin allen vereenigd   
zullen worden1 die den ,christus        
erkenden als hunnen ,heer en ,hem zullen
 aanbidden als den ,koning der eere1    
,wien zij de heerlijkheid in eeuwigheid4
  ,illustratie3 ,,palestina  ,de roode  
lijn wijst de reis route aan4           
,,inhoud3                               
,,bladz4   ,corinthe                    
#a   ,athene                            
#h   ,alexandri                         
#ae   ,caro                             
#bb   ,port-,sad en ,beyroet            
#cg   ,balbek                           
#dd   ,damascus                         
#eb   ,een woestijnreis                 
#fa   ,het meer van ,gennesareth        
#gc   ,het ,turksch ,bestuur            
#hb   ,nazareth                         

#hi   ,samaria                          
#if   ,nabulus                          
#ajb   ,jericho en de ,doode ,zee       
#aad   ,de heiligdommen van het         
tegenwoordige ,jerusalem      #abb   ,de
 oude stad en hare graven               
#acd   ,de waterwerken der oudheid      
#ade   ,bethlehem                       
#aef   ,de ,olijfberg                   
#afe         ,kaart van ,palestina4     
----------------------------------------
----------------                        
,,opmerkingen ,,van ,,de ,,bewerker3    
,de volgende correcties zijn in de tekst
 aangebracht3                           
,bron 7,b37 -- ,correctie 7,c37         
,b3 het ,doorgangshuis te ,hoenderloo1  
,c3 het ,doorgangshuis te ,hoenderloo1  
,b3 zelfs dat ,paulus in zijn tijd      
,c3 zelfs dat ,,paulus in zijn tijd     
,b3 dat weleer ,paulus trof en          
,c3 dat weleer ,,paulus trof en         
,b3 richt dan ook elk vreemdeling1      
,c3 richt dan ook elke vreemdeling1     
,b3 heiligdommen eerst bij- maan- en    

,c3 heiligdommen eerst bij maan- en     
,b3 prediking van ,paulus4 ,zijn woord  
,c3 prediking van ,,paulus4 ,zijn woord 
,b3 de macht dier ,mogenheden te        
,c3 de macht dier ,mogendheden te       
,b3 welke de ,apostel ,paulus in zijn   
,c3 welke de ,apostel ,,paulus in zijn  
,b3 in en om ,alexadri te zien is1      
,c3 in en om ,alexandri te zien is1     
,b3 ,,cairo4                            
,c3 ,,ca,,ro4                           
,b3 vierkante put1 terdiepte ven #hf    
,c3 vierkante put1 terdiepte van #hf    
,b3 onder welke ,maria tijdens haar     
,c3 onder welke ,,maria tijdens haar    
,b3 volgens berekenng #ajj4jjj menschen 
,c3 volgens berekening #ajj4jjj menschen
                     ,b3 dat eenmaal in 
et ,oosten daagde1                      
,c3 dat eenmaal in het ,oosten daagde1  
,b3 ,,port-,,said ,,en ,,beyroet4       
,c3 ,,port-,,sa,d ,,en ,,beyroet4       
,b3 ergenis wekte1 waar men             
,c3 ergernis wekte1 waar men            
,b3 ,balbek brengen                     

,c3 ,balbek brengen4                    
,b3 op den berg ,karmel 7#a ,kon4       
,,xviii7                       ,c3 op   
den berg ,karmel 7#a ,kon4 ,,xviii74    
,b3 ,,de ,,zonnetempel ,,te ,,baalbek4  
,c3 ,,de ,,zonnetempel ,,te ,,ba,,lbek4 
,b3 ,,naaman de ,syrir                  
,c3 ,,na,,man de ,syrir                 
,b3 huis1 waarin ,,na,,man de ,syrier   
zou                       ,c3 huis1     
waarin ,,na,,man de ,syrir zou          
,b3 groen geboomte omzoont de stad1 die 
,c3 groen geboomte omzoomt de stad1 die 
,b3 dat deze ,bedouinen toen hun beesten
                     ,c3 dat deze       
,bedounen toen hun beesten              
,b3 oogen snijdt men zijn handen2       
,c3 oogen snijdt met zijn handen2       
,b3 was het paardrijden vooral voor     
,c3 was het paardrijden1 vooral voor    
,b3 en fluisterende ons ,christenen1    
,c3 en fluisterde ons ,christenen1      
,b3 kindermoord te ,betlehem74          
,,abraham1 die                  ,c3     
kindermoord te ,bethlehem74 ,,abraham1  

die                 ,b3 ,,het ,,meer    
,,van ,,genesareth4                     
,c3 ,,het ,,meer ,,van ,,gennesareth4   
,b3 #fb graden ,celcius warmte en       
,c3 #fb graden ,celsius warmte en       
,b3 landden aan een ,fransciscaner      
klooster1                 ,c3 landden   
aan een ,franciscaner klooster1         
,b3 ,jezus werd genezen4                
,c3 ,,jezus werd genezen4               
,b3 jaar 7#ai ,oct471 wachten wij       
,c3 jaar 7#ai ,oct471 wachtten wij      
,b3 dat de discipelen het net niet meer 
,c3 dat de discipelen het net niet meer 
,b3 ,galilea over ,cana naar ,nazereth4 
,c3 ,galilea over ,cana naar ,nazareth4 
,b3 tegen hoogen oers een nieuwe munt   
,c3 tegen hoogen koers een nieuwe munt  
,b3 toch is het hier in- menig          
,c3 toch is het hier in menig           
,b3 ,zijn eerste teeken deed1 7,joh     
,c3 ,zijn eerste teeken deed1 7,joh4    
,b3 is de bron in de bene den stad1 waar
                    ,c3 is de bron in de
 beneden stad1 waar                     

,b3 dat der ,fransciscaners mag een     
sieraad                  ,c3 dat der    
,franciscaners mag een sieraad          
,b3 tooveres1 die ,saul raadpleegde     
,c3 tooveres1 die ,,saul raadpleegde    
,b3 gehouden te ,samur onder eenige     
prachtige                ,c3 gehouden te
 ,sanur onder eenige prachtige          
,b3 verzengende sirokko der woestijn4   
,zelfs                 ,c3 verzengende  
,sirokko der woestijn4 ,zelfs           
,b3 vijf boeken van ,mozes4 ,driemaal 's
                      ,c3 vijf boeken   
van ,,mozes4 ,driemaal 's               
,b3 de profeet ,elisa het water1        
,c3 de profeet ,,elisa het water1       
,b3 vraag of ,gotgotha hier kan         
,c3 vraag of ,golgotha hier kan         
,b3 dankdaar voor1 want1 naar           
,c3 dankbaar voor1 want1 naar           
,b3 de prachtige acht hoekige           
,omar-moskee1                  ,c3 de   
prachtige achthoekige ,omar-moskee1     
,b3 ,honderduizenden manden met puin    
,c3 ,honderdduizenden manden met puin   

,b3 ,,hieronymus te ,betlehem was geheel
                       ,c3 ,,hieronymus 
te ,bethlehem was geheel                
,b3 aan het zoogoemde ,patriarchen-bad  
of                    ,c3 aan het       
zoogenoemde ,patriarchen-bad of         
,b3 van ,koning ,,hiskia 7,jes ,,xxxvi3 
,c3 van ,koning ,,hiskia 7,jes4 ,,xxxvi3
                          ,b3 des zomers
 #b maal-daags met kracht               
,c3 des zomers #b maal daags met kracht 
,b3 is geeffend1 waarschijnlijk door    
,,herodes                ,c3 is geffend1
 waarschijnlijk door ,,herodes          
,b3 beschreven hebben4 7bldz #aej47     
,c3 beschreven hebben4 7bldz4 #aej47    
,b3 graf van ,,rachel het eenige        
monument                     ,c3 graf   
van ,,rachel1 het eenige monument       
,b3 van ,,rachel splist zich de         
,c3 van ,,rachel splitst zich de        
,b3 de andere links naar ,bethehem4     
,c3 de andere links naar ,bethlehem4    
,b3 eigendom is der ,fransciscaners en  
waarin                ,c3 eigendom is   

der ,franciscaners en waarin            
,b3 hij ,,mohamed wilde volgen bij      
,c3 hij ,,mohammed wilde volgen bij     
,b3 den geest komen1 ter wijl wij       
,c3 den geest komen1 terwijl wij        
,b3 ,port ,said en ,beyroet             
,c3 ,port-,sad en ,beyroet              
,b3 ,baalbek                            
,c3 ,balbek                             
----------------------------------------
----------------