,,karl ,,marx ,,en ,,zijne ,,voorgangers
                             door ,,jos4
 ,,loopuit                              
,cohen ,zonen1 ,amsterdam               
,,voorwoord4                            
,onwetendheid is de bron aller boosheid4
                                        
,spinoza4   ,er is zeer zeker in onze   
dagen geen belangrijker verschijnsel in 
de samenleving dan het socialisme4 ,het 
heeft zich met zulk eene elementaire    
macht1 van den aanvang der vorige eeuw  
af baan gebroken1 dat niemand1 die eenig
 oog heeft voor het algemeen belang1    
zich aan die macht kan onttrekken1 die  
er al meer en sterker van is uitgegaan4 
,iedereen die zijn tijd begrijpen en    
kennen wil1 moet ook eene kennismaking  
met de denkbeelden der socialisten en de
 volksbewegingen1 eene studie van de    
sociaal-demokratie en de                
arbeidersbeweging onzer dagen1 binnen   
den kring van zijn onderzoek betrekken4 
,het bestaan van de sociaal-demokratie  
te loochenen valt niemand in onze dagen 

meer in1 en niet minder wordt algemeen  
erkend1 dat het socialisme in het       
algemeen en de theorin van de           
sociaal-demokratie in het bijzonder1    
niet van dien aard zijn1 dat wij door ze
 te leeren kennen1 ons weten1 ons denken
 en ons voelen er niet in groote mate   
door zouden kunnen versterken4  ,in een 
tijd van gisting1 overal om ons heen1 is
 er te meer reden om dit te doen1 opdat 
wij weten wat anderen willen1 die1      
zonder dat wij onderricht zijn over     
hetgeen zij leeren en voorstaan1 voor   
ons niet te begrijpen zouden zijn4 ,en  
wij moeten anderen begrijpen1 willen wij
 ons-zelven begrijpen4 ,het moet ons    
duidelijk zijn wat anderen willen1      
willen wij ons een klaar denkbeeld      
kunnen vormen1 van wat wij-zelf willen4 
,en in het willen onzer dagen1 neemt dat
 van de socialisten eene groote plaats  
in4 ,wij begrijpen dat soms niet1 wij   
zien hier alles aan voor het werk van   
enkele personen1 van enkele leiders1    
wanneer wij niet leeren kennen1 wat de  

werkelijke drijfkracht en de drijfveer  
hunner handelingen is4 ,wij begrijpen de
 hartstochten en de handelingen niet1   
zooals zij zich tegenwoordig openbaren  
in de arbeidersbewegingen van alle      
landen rondom ons1 en ook in ons eigen  
land1 wanneer wij ons niet op de hoogte 
stellen waaruit deze voortvloeien4      
,zeker1 aan voorlichting van de publieke
 opinie ontbreekt het in onze dagen     
allesbehalve4 ,den tijd1 dien ,ferguson 
komen zag1 waarin zelfs het denken tot  
een speciaal beroep zal worden1 is reeds
 lang bereikt4 ,de groote massa in onze 
dagen1 denkt over groote vraagstukken1  
denkt over groote bewegingen en         
theorien1 in den regel niet meer        
zelfstandig na1 maar laat voor zich     
denken1 door dag- en weekbladschrijvers4
 ,zij haalt hare wijsheid uit couranten1
 die voor het meerendeel hen de dingen  
mededeelen onvolledig1 partijdig        
dikwijls en1 wat niet het minst erg is1 
zonder de minste samenhang4 ,hoe zoude  
dit ook anders kunnen8 ,de menschen     

hebben1 in onze dagen van               
strijd-om-het-bestaan1 van een          
zenuwachtig druk leven1 waarin soms geen
 minuut mag verloren gaan voor de       
persoonlijke stoffelijke belangen1 niet 
den tijd en ook niet de noodige         
gelegenheid1 niet de kalmte en niet het 
geduld1 die er noodig zijn om zich      
eenigszins volledig op de hoogte te     
stellen van de groote maatschappelijke  
vraagstukken die het socialisme heden   
ten dage1 aan onze beschouwing ter      
oplossing heeft voorgelegd4  ,ons dunkt 
het dan ook goed en eene voortreffelijke
 gedachte welke den uitgevers van dit   
werk bezielde1 toen zij meenden in een  
zoo kort mogelijk bestek1 een zoo       
volledig mogelijk overzicht te kunnen   
doen geven1 van datgene wat de groote   
denkers van het socialisme en de groote 
grondvesters der sociaal-demokratische  
theorien geleeraard hebben en niet      
minder1 in welk verband en in welke     
verhouding hunne denkbeelden tot        
elkander stonden4  ,wat de theorien der 

sociaal-demokratie aangaat1 en          
inzonderheid die harer grootste         
theoreticus ,karel ,marx1 is het zeker  
zr belangrijk1 dat het publiek in staat 
wordt gesteld k te leeren kennen1 de    
afkomst van diens theorie en diens      
leven- en wereldbeschouwing4 ,groote    
denkers en schrijvers1 maar voorl groote
 stichters van eene school1 komen       
geestelijk uit anderen voort4 ,zij      
vormen in geestelijk opzicht            
afstammingsvormen1 uit andere hen       
voorafgegane geestelijke vormen1 die    
zich belichaamden in vroegere denkers en
 schrijvers4  ,is dit zoo1 en er is     
dunkt ons niet aan te twijfelen1 dan    
behoeft men1 om een duidelijk beeld van 
de theorie voor zich te hebben1 gelijk  
zij ons wordt verklaard1 ook te kennen1 
de wortels waaruit als 't ware de stam  
is opgegroeid4 ,met andere woorden3 men 
moet de stelsels kennen1 zij het dan ook
 in groote en algemeene trekken1 waaruit
 zij als theorien zich hebben           
ontwikkeld4 ,in de geheele wetenschap is

 dat een systeem1 dat door geen ernstig 
onderzoeker meer wordt ongebruikt       
gelaten1 waar het hem te doen is om een 
goed beeld van het terrein dat hij moet 
overzien1 te verkrijgen4 ,dit moet ook  
bij de wetenschap1 die het socialisme   
ons heeft verschaft1 zoowel in de       
staathuishoudkunde1 in de philosophie   
als in de sociologie1 de methode van ons
 onderzoek zijn4  ,en daarom zal in de  
volgende bladzijden het socialisme1     
zooals het zich heeft doen kennen in en 
na de ,fransche ,revolutie van #aghi1   
worden behandeld4 ,zoo zullen de lezers 
ook kennis kunnen nemen van de scholen  
der eerste groote denkers van het       
socialisme1 in de eerste helft van de   
negentiende eeuw4  ,en niet minder      
zullen zij worden in kennis gesteld1 met
 de groote philosophen uit dit tijdperk 
in ,duitschland1 omdat ook daaruit de   
sappen zijn getrokken1 die ,karel ,marx 
in zich heeft opgezogen1 ten einde      
daaruit zijne wereldbeschouwing te      
kunnen construeeren1 daarin bijgestaan  

door zijn talentvollen trouwen vriend   
,friedrich ,engels4 ,want het moet hier 
op den voorgrond worden geplaatst1 waar 
,marx genoemd wordt1 kan dit bijna nooit
 anders geschieden1 zonder dat zijn     
vriend ,engels er niet bij te pas komt4 
,waar wij den laatsten dus niet altijd  
zullen noemen1 daar1 men vergete het    
niet1 geschiedt dit omdat ,marx1 ,engels
 in-zich bevat2 terwijl wij het aan den 
laatste in zoo groote mate te danken    
hebben1 dat wij den eerste begrepen     
hebben4 ,de grootste popularisator van  
,marx' denkbeelden en de man1 die dezen 
heeft uitgewerkt waar ,marx ons alleen  
schema's heeft kunnen geven1 is ten     
allen tijde ,friedrich ,engels 't eerst 
geweest4  ,en wij zullen vervolgens ook 
nog1 om een meer volledig beeld te      
verkrijgen1 de staatkundige stelsels    
doen kennen1 waaruit ,marx' economie is 
voortgekomen en ten slotte de stelsels  
van anderen1 die eenerzijdsch met die   
van ,marx parallel liepen1 anderzijdsch 
eene andere richting gingen dan de      

zijne4  ,wij hopen hiermede te bereiken 
wat wij wenschen dat bereikt worde3 den 
lezer zelf in staat te stellen1 zich een
 zelfstandig oordeel te vormen over eene
 der belangrijkste1 zoo niet het        
belangrijkste verschijnsel van onzen    
tijd4 ,of wij daarin geslaagd zijn1 wij 
weten het niet1 wij hopen het alleen    
maar4  ,niemand kan beoordeelen1 welken 
indruk zijn werk op anderen maakt2 wel1 
of hij naar zijn beste weten en kunnen  
getracht heeft het bereikbare in dat    
opzicht na te jagen4 ,en wat ons        
aangaat1 gegeven het bestek van dit     
werk1 hebben wij al het mogelijke       
beproefd1 om het resultaat dat er mede  
bereikt moet worden1 ook te doen        
bereiken4       ,de ,schrijver4         
,,inleiding4   ,de benamingen van       
socialist en sociaal-demokraat worden in
 onzen tijd dikwerf gebruikt1 in        
dezelfde beteekenis dikwerf ter         
onderscheiding van elkander4 ,zoo zijn  
er een aantal personen die zich         
socialist noemen1 zonder daarom de leer 

en de consekwenties van de              
sociaal-demokratie te aanvaarden2       
omgekeerd1 spreken de vertegenwoordigers
 en de aanhangers1 van 't laatste       
dikwijls van het socialisme1 hiermede   
bedoelende het gansche stelsel van de   
gemeenschappelijk-making der            
productiemiddelen4  ,van lieverlede     
evenwel1 is men desondanks goed gaan    
begrijpen1 wat er onder die benamingen  
verstaan wordt en weet men ook1 dat     
onder sociaal-demokraten in het algemeen
 verstaan worden de aanhangers van de   
theorien van ,marx1 zoowel zij1 die men 
met de benaming ,marxist bestempelt1 als
 zij die niet geheel en al vasthouden   
aan alle consekwenties van dien leer4   
,de algemeen-naam socialist is meer     
toepasselijk op hen1 die1 f een sterker 
en krachtdadiger ingrijpen van den      
,staat en de overheid wenschen in de    
maatschappelijke positie van den        
arbeider3 in de verhouding tusschen     
kapitaal en arbeid1 of van die groepen1 
die het doel in het algemeen wel        

willen--n4 l4 voorstanders zijn van     
gemeenschappelijke maatschappelijke     
voortbrenging en verdeeling der         
goederen1--maar in de middelen om       
daartoe te geraken1 van de              
sociaal-demokraten afwijken4 ,die meer  
door propaganda van de ide van het      
socialisme in het algemeen1 op het volk 
wenschen in te werken1 terwijl zij dezen
 geestelijken arbeid geheel voorop      
stellende1 praktische middelen in het   
tegenwoordige als van onwaarde of als   
van uiterst geringe waarde voor het doel
 achten4 ,onder deze laatsten kunnen dan
 ook wel de anarchisten worden gerekend1
 voor zoover zij geen voorstanders zijn 
van de z4 g4 n4 propaganda door de daad4
  ,het woord socialisme dankt zijn      
ontstaan in de vorige eeuw aan ,pierre  
,leroux1 een der scholieren van         
,saint-,simon en een philosophisch      
socialist1 die1 gelijk hij zeide1 dit   
woord smeedde in de oppositie tegen het 
individualisme en daarmede eene         
politieke organisatie bedoelde1 waarin  

het individu opgeofferd zou worden aan  
de gemeenschap4 ,dit begrip is dus1     
gelijk men ziet1 zoo algemeen mogelijk2 
want feitelijk van af het bestaan der   
georganiseerde staat of gemeenschap1 is 
steeds het individu1 in meerdere of     
mindere mate1 opgeofferd aan het belang 
van de gemeenschap4 ,het geeft den      
feitelijken inhoud van het woord dus1 in
 't geheel niet wer4  ,er is nog een    
andere verklaring van het woord die     
eveneens van een franschen socialist van
 beteekenis stamt1 en evenmin iets zegt 
en deze is van ,p4 ,j4 ,proudhon4 ,toen 
deze in 't jaar #ahdh voor de ,rechtbank
 stond1 vroeg hem de president3 of hij  
niet een socialist was8 ,zeker6 meneer  
de president1 antwoordde ,proudhon2 ,nu 
vroeg deze hem1 wat is dan eigenlijk het
 socialisme8--,elke poging tot          
verbetering van de maatschappij1        
antwoordde de ondervraagde4--,maar dan1 
zeide den president1 zijn wij           
tegenwoordig allen                      
socialisten6--,precies zoo denk ik er   

ook over1 was het wederwoord van        
,proudhon4  ,hierbij sluit zich het     
bekende woord van den engelschen        
liberalen ,staatsman ,sir ,william      
,harcourt aan1 die voor jaren geleden in
 het ,engelsche ,parlement uitriep3     
,tegenwoordig zijn wij allen            
socialisten6  ,is het woord socialisme1 
gelijk wij reeds zeiden1 zeer onbestemd 
en vaag1 en kan1 gelijk men ziet1 daar  
onder begrepen worden1 al wat           
maatschappelijke verbetering der        
minder-gegoeden in onze samenleving in  
zich sluit1 het begrip                  
sociaal-demokratie heeft eene meer      
scherp belijnde1 zeer wel te omschrijven
 beteekenis4 ,het sluit in-zich1 een    
stelsel van maatschappelijke            
verandering1 volgens bepaalde regelen1  
volgens bepaalde wetten1 zou men kunnen 
zeggen4 ,het heeft een wetenschap ten   
grondslag1 eene gesloten levens- en     
wereldbeschouwing4  ,in het algemeen    
genomen1 is de grondslag van de         
sociaal-demokratie1 de erkenning dat    

geene duurzame en blijvende verbetering 
van de maatschappelijke toestanden      
mogelijk is1 zonder opheffing van het   
privaat-bezit van de produktie-middelen 
der maatschappij1 grond en bodem1       
machines1 fabrieken1 middelen van       
vervoer en verkeer1 kortom al datgene   
waarmede tegenwoordig wordt             
voortgebracht4 ,dit beginsel is het     
communisme1 ongeacht of dit in praktijk 
gebracht zal worden door middel van eene
 gecentraliseerden staat of streng      
demokratisch-ingerichte gemeenschap1 of 
dat de voortbrenging- en                
verdeelingswijze een meer federatief    
karakter zal dragen1 zooals het         
collectivisme dat bedoelt4    ,het      
communisme is zr oud4 ,afgescheiden van 
het z4 g4 n4 oorspronkelijke of         
oer-communisme1 dat bij de oude         
volksstammen bijna zonder uitzondering  
gevonden werd en waarvan ,morgan nog    
zeer sterk levende vormen gevonden heeft
 bij de ,indianenstammen in ,n4         
,amerika1 en den gemeenschappelijken    

eigendom bij de ,germanen1 waarvan von  
,maurer de overblijfselen in de marken  
enz4 heeft opgespoord1 vinden wij bij de
 eerste christelijke sekten1 die        
ontstonden onder het ,romeinsche        
,keizerrijk reeds het communisme in den 
vorm van gezamenlijk verbruik van de    
genotmiddelen4 ,het was een communisme  
der consumptie1 niet een van            
voortbrenging4  ,in de ,evangelin1 zijn 
dan ook tal van uitspraken te vinden1   
die op dit communisme en de verachting  
van het persoonlijk bezit toespelen4 ,de
 communistische denkbeelden die in het  
,evangelie en in den ,bijbel worden     
gevonden1 in verband met de komst van   
het ,duizendjarig ,rijk1 hebben dan ook 
eeuwen op eeuwen achtereen een          
ontzaggelijken invloed uitgeoefend op de
 ontwikkeling van vele sekten van       
communistische christenen1 welke meestal
 bloedig zijn onderdrukt of verdwenen   
zijn1 omdat de maatschappelijke praktijk
 zich niet met deze christelijke theorie
 deed vereenigen4  ,het klooster1 in de 

vroege middeneeuwen ontstaan1 is als    
eene poging tot verwerkelijking van het 
christelijk-communistisch ideaal te     
beschouwen4 ,niet minder de eerste van  
die groote bdel-orden1 waarvan de       
stichter1 de heilige ,franciskus van    
,assisi als eerste voorwaarde leeraarde1
 de verachting voor al het aardsche1 een
 leven zooals de stichter der           
,christelijke godsdienst dit zelve zou  
hebben geleid4  ,bij vele ,kerkvaders   
der katholieke kerk vinden wij dan ook  
eene veroordeeling van den              
privaat-eigendom4 ,de ,rijke is een     
dief1 zegt de ,h4 ,bazelius4--,het is   
noodzakelijk dat er eene soort          
gelijkheid besta1 waarin de een den     
ander van zijnen overvloed geeft4 ,het  
ware beter als alle goederen gemeenzaam 
waren1 zoo zegt de ,h4 ,johannes        
,chrijsostemus4 ,de natuur heeft de     
gemeenschappelijkheid ingevoerd2 de     
wederrechtelijke inbezitname1 het       
privaat-eigendom1 zegt de ,h4           
,ambrosius4 ,naar recht en billijkheid  

moest alles aan allen behooren4 ,de     
ongerechtigheid is het die den privaten 
eigendom geschapen heeft1 zoo leerde de 
,h4 ,clementius4 ,enz4    ,de moderne   
sociaal-demokratie heeft1 historisch    
gesproken3 twee wortels4 ,beiden komen  
uit denzelfden bodem voort--de bestaande
 maatschappelijke- en eigendomsorde4 ,de
 eene dezer wortels--het communistische 
utopisme--komt uit de hoogere klassen   
voort4 ,de dragers van dit utopisme     
waren den geestelijk aan den spits      
staanden in de maatschappij4 ,zij hebben
 hunne maatschappelijke idealen         
nergelegd in een of meer hunner werken4 
,middelijk of onmiddellijk stonden zij  
onder den invloed van den griekschen    
wijsgeer ,plato1 den grooten scholier   
van ,socrates1 die in zijn ,staatsideaal
 eene samenleving teekent1 volgens een  
vast plan ingericht1 en dat als zoodanig
 dan ook als de eerste maatschappelijke 
,utopie kan worden gerekend4  ,hem is   
als opsteller van een tweede            
staatsideaal1 ,thomas ,morus opgevolgd1 

die in #aeaf ,utopia schreef als        
staatsman in dienst van ,koning ,hendrik
 ,,viii van ,engeland4  ,in deze        
,utopia1 dat geluksland beteekent1      
ontwikkelt ,more1 door gesprekken die   
hij zelve voert met gefingeerde         
tegenstanders1 het stelsel eener        
volkomen communistische samenleving4    
,alleen het communisme is in staat de   
verschrikkelijke euvelen van de zich    
ontwikkelende kapitalistische           
maatschappij uit den weg te ruimen1 zegt
 hij1 al erkent hij daarbij tevens1 dat 
de tijd er toe nog niet gekomen was4    
,de andere wortel der                   
sociaal-demokratie1 is het              
gelijkheidscommunisme1 hetwelk zijnen   
oorsprong vindt bij de onderste klassen 
der maatschappij1 aldus genoemd1 omdat  
het uitsluitend of voornamelijk steunde 
op den eisch van den gelijkheid der     
maatschappelijke goederen en ruw als het
 was1 eigenlijk zonder preciesen vorm1  
ontsprong aan het religieus gevoel en   
overwegend steunde op den ,bijbel1      

voornamelijk op de reeds hier te voren  
genoemde uitspraken en leeren van het   
,evangelie4 ,men vindt dit ,communisme  
in tal van bewegingen in de             
,middeleeuwen2 zooals die der           
,lollharden1 de ,begharden1 de          
,waldenzen1 de ,hussiten1 de            
,taborieten2 de ,boheemsche en          
,moravische ,broeders2 vr de groote     
beweging der ,hervorming van #aeae onder
 ,luther1 tot diep in die beweging toe1 
door de ,boerenoorlogen onder ,thomas   
,mnzer in ,duitschland en de bewegingen 
van de ,wederdoopers in ,munster heen4  
,behalve deze sekten1 waaronder er zijn1
 die gedurende langen tijd een grooten  
invloed hebben uitgeoefend op den       
voorarbeid en het tot stand komen der   
,hervorming1 is het ook wel merkwaardig1
 dat wij reeds in #abce bij een dichter 
van nog bekenden en grooten naam1       
communistische gedachten zien           
uitgesproken4  ,in een gedicht3 ,van de 
,wapene1 ,martijn1 zegt ,jacob van      
,maerlant3          ,martijn1 die       

deutsce ,loy vertelt2         ,dat van  
onrechter gewelt1         ,eigendom is  
comen4   ,en dan3           ,twee worde 
in die werelt sijn3         ,dats allene
 ,mijn ende ,dijn1         ,mochte men  
die verdriven2         ,paijs ende vrede
 bleve fijn3         ,het ware al vri1  
niemen eijgin         ,manne metten     
wiven2         ,het waer gemene tarwe   
ende wijn4   ,de                        
religieus-,communistische sekten leefden
 nog tot in de zeventiende eeuw voort4  
,zoo onder anderen ook in ons land nog  
onder de ,labadisten1 eene sekte welke  
door een franschen predikant ,jean de   
,labadie in het leven geroepen1 maar    
snel in het zand verloopen is4  ,nevens 
,thomas ,morus1 als schrijver van eenen 
uitgewerkten communistischen            
ideaalstaat1 moet ook ,campanella worden
 genoemd1 een monnik1 die de ,civita    
,solis of ,zonnestaat geschreven heeft  
in het jaar #afbj4  ,in de eerste       
engelsche ,revolutie vertoonden zich ook
 reeds genoegzame sporen van communisme 

en socialisme in den meer modernen zin2 
al wordt het geheel ook zeer sterk      
beheerscht door religieuze bijmengsels4 
,zoo de beweging der ,levellers of      
gelijkmakers4 ,een der takken dezer     
beweging1 de sekte der ware ,leveller1  
had in #afea_/eb een boek uitgegeven    
getiteld3 ,de wet der vrijheid1 als     
program uiteengezet1 of de              
wederherstelling van het ware           
regeeringssysteem 7,the ,law of ,freedom
 in a platform of ,true ,magistracy     
,restored71 waarin ontwikkeld wordt1 wat
 koninklijke regeering en wat           
republikeinsche of gemeentelijke        
regeering 7,commonwealth7 te beteekenen 
heeft4 ,het is bescheidenlijk opgedragen
 aan ,olivier ,cromwell1 zoo ook aan    
alle engelschen1 die mijne broeders     
zijn1 hetzij tot het ,kerkverband       
behooren of niet1 en over hunne hoofden 
heen1 aan alle naties ter wereld4 ,in   
dit boek ligt een gansch communistisch  
stelsel uitgebeeld4 ,op het koopen en   
verkoopen1 worden daarin de hoogste     

straffen gesteld2 niemand mag arbeid    
huren of zijnen arbeid verhuren1 en wie 
land- of de vruchten daarvan verkocht1  
was des doods schuldig4 ,goud en zilver 
mag niet in munt worden omgezet1 alleen 
tot huisraad mag het worden versmolten4 
,ook ontstonden in ,engeland in de #ag;e
 eeuw de ,staatsromans1 d4 w4 z4 die    
litteratuur1 waarin in romanvorm het    
plan eener staatsinrichting werd        
nergelegd4 ,zoo de ,leviathan door den  
staatsrechtsleeraar ,thomas ,hobbes in  
#afea geschreven1 en den daarna in #afef
 verschenen ,oceana van ,james          
,harrington4 ,de eerste was een utopie  
van den absolutistischen ,staat1 waarin 
voor alle standen en geledingen der     
samenleving is gezorgd2 de andere kan   
als zijnen onmiddellijken tegenhanger   
gelden4  ,kommunistische tendenzen zaten
 er ook in sterke mate1 in de1 in de    
zeventiende eeuw opgekomen sekte der    
,kwakers1 waarvan ,john ,bellers 7geb4  
#afed7 als de voornaamste en meest      
practische kan worden beschouwd4  ,zoo  

ontstonden ook in de zeventiende en     
achttiende eeuw in ,frankrijk1 de       
utopische staatsromans1 in den vorm van 
reisbeschrijvingen4 ,zij heetten o4a43  
,la terre australe connue1 waarvan      
,pierre ,bayle een zekeren ,gabriel     
,toigni als auteur noemt1 voorts het    
boek3 ,de ,reizen en ,avonturen van     
,jacques ,mass2 het boek van de         
,fontenelle3 de ,republiek der          
philosophen of de geschiedenis der      
,ajaoer2 ,restif's boek3 ,la decouverte 
australe ou lettres d'un singe2 het boek
 van den abt ,fnlon3 ,telemach2         
,ramsay's3 ,les ,voyages de ,pyrus en   
,pechmja's boek3 ,tlphe4  ,hier moet ook
 nog worden melding gemaakt van den     
arbeid van ,jean ,meslier1 gemeenlijk   
het ,testament van ,jean ,meslier       
genoemd1 dat in #agfb door ,voltaire aan
 het publiek bekend werd en eene        
diepgaande critiek van den              
schrijver1--een armen en verdrukten     
dorpspastoor die bij zijn leven niet    
spreken dorst1--bevatte1 zoowel op den  

godsdienst1 als op de geheele inrichting
 der maatschappij4 ,dit ,testament welks
 inhoud eerst later geheel bekend werd1 
daar ,voltaire het slechts in zooverre  
gaf als het dienst kon doen voor zijne  
propaganda tegen de kerk1 geeft de      
communistische gedachten weer over een  
gemeenschap1 gelijk de schrijver zich   
die gedacht heeft4  ,ik wilde1 roept    
,meslier uit aan het slot ervan1 dat    
mijn stem konde gehoord worden van het  
eene einde van het koninkrijk tot aan   
het andere1 neen1 van het eene einde der
 wereld1 tot aan het andere4 ,ik zo dan 
uit al mijne krachten schreeuwen3 ,gij  
zijt dwazen o1 menschen6 gij zijt       
dwazen1 u zoo te laten knevelen en zoo  
blind te gelooven aan een aantal        
domheden6 ,ik zal u uwe dwaasheden      
toonen en u uwe leiders als bedriegers  
en menschenschenners laten zien4444     
,vereenigt u toch volk1 vereenigt u     
proletarirs2 vereenigt u zoo gij het    
hart hebt om u te bevrijden van uwe     
onderdrukkers6  ,in #agee verscheen er  

een boek in het licht ,code la ,nature  
genaamd1 door een vrij onbekend man1 een
 schoolmeester ,morelly genaamd1        
geschreven4 ,tevoren had hij reeds een  
roman geschreven ,nauvrage des les      
flottantes ou la ,basiliade 7,schipbreuk
 van het drijvend eiland of de          
,basiliade7 genaamd4  ,aan den spits van
 zijn ontwerp tot inrichting van een    
samenleving stelt hij drie              
grondstellingen1 welke hij geheiligde   
grondpunten noemt1 die de sociale       
gelijkheid kunnen waarborgen4  #a4      
,niets mag in privaat-eigendom zijn1 dan
 wat elk tot werkelijk gebruik voor     
zijne behoeften1 genoegens of           
dagelijkschen arbeid noodig heeft4  #b4 
,elk burger is een publiek wezen1 dat   
recht heeft op onderhoud en op arbeid   
van wege de gemeenschap4  #c4 ,elk      
burger is verplicht1 naar zijne         
krachten1 talenten en volgens zijnen    
ouderdom1 tot het publiek welzijn bij te
 dragen1 naar die mate zullen zijn      
openbare plichten worden geregeld4      

,later nog1 omstreeks de jaren van      
#ahcj1 hebben onderscheidene            
socialistische denkers en schrijvers1 en
 onder hen ,louis ,blanc zich dikwijls  
op deze stellingen van ,morelly         
beroepen4  ,tot de onmiddellijke        
volgelingen van ,morelly1 behoorde in de
 eerste plaats3 ,gabriel ,bonnot de     
,mably1 in #agji geboren en in #aghe    
gestorven4  ,in zijn boek1 dat in #agfh 
uitkwam en getiteld is3 ,doutes proposs 
aux philosophes conomistes sur l'ordre  
naturel et essentiel des socits         
politiques 7,twijfelingen voorgesteld   
aan de economische wijsgeeren1 nopens de
 natuurlijke en wezenlijke orde van de  
politieke samenleving71 oefent hij eene 
diepgaande critiek uit op de            
maatschappij in verband met de          
eigendomskwestie4 ,hij is vooral hier in
 strijd met de ,physiokraten waarmede   
hij tot op een zekere hoogte kon        
samengaan1--dat de persoonlijke vrijheid
 zich niet laat verbinden met den       
gemeenschappelijken eigendom1 zooals    

dezen meenden4  ,vervolgens ,brissot de 
,warville1 in #agdc geboren en den      
#casten ,mei #agic onthoofd1 als        
,girondist1 die in zijn ,recherches     
philosophiques 7,wijsgeerige            
onderzoekingen7 zeer vergaande          
conclusies trok1 omtrent de             
niet-noodzakelijkheid van den           
persoonlijken eigendom4 ,van dezen stamt
 de stelling1 later door ,pierre ,joseph
 ,proudhon overgenomen3 le proprit c'est
 le vol 7eigendom is diefstal71 die men 
meermalen--ten onrechte--eene zuiver    
sociaal-demokratische noemde4  ,en      
hiermede zijn wij genaderd tot het      
tijdstip der ,fransche ,revolutie van   
#aghi1 dat reeds lang te voren1 door de 
geestelijke propaganda der ,verlichting 
was voorbereid door de fransche         
wijsgeeren van de #ah;e eeuw4  ,zij     
ontsluit een nieuwen tijd4 ,door haar is
 de burgerklasse tot macht en invloed   
gekomen1 na haar is de moderne          
kapitalistische produktiewijze ontstaan 
en door haar zijn dus middelijk de      

voorwaarden tot de sociaal-demokratie   
van ,karel ,marx geschapen4  ,wij zullen
 in het nu volgend hoofdstuk nog nagaan1
 op welke wijze er reeds in die         
,revolutie-zelve1 gearbeid werd aan of  
gedacht werd over1 socialistische of    
communistische idealen4        ,,eerste 
,,gedeelte4   ,,hoofdstuk ,i4  ,,de     
,,fransche ,,revolutie ,,van #aghi4     
,toen de achttiende eeuw ten einde      
neigde1 had de economische ontwikkeling 
van ,engeland die van ,frankrijk reeds  
vrijwel ingehaald niet alleen1 maar was 
haar reeds boven het hoofd gewassen4    
,maar in ,engeland hadden reeds in      
#afdh1 en daarna in #afhh in de z4 g4 n4
 glorious revolution 7glorierijke       
omwenteling7 de burgerlijke klassen     
gezegevierd over den adel en het        
absolute koningschap4  ,de strijd der   
fransche burgerklasse richtte zich tegen
 alle bestaande grondslagen der         
maatschappij en nergens is zoo van grond
 uit met het oude opgeruimd1 dan in     
,frankrijk in het ,revolutietijdperk van

 #aghi4  ,de fransche burgerij1 die den 
strijd had te voeren tegen de absolute  
monarchie en de gepriviligeerde klassen 
van den adel en de groote               
geestelijkheid1 had in dezen strijd het 
gansche volk achter zich4 ,maar dit     
duurde niet lang2 spoedig genoeg1 en wel
 voornamelijk toen het gold de          
vaststelling van ieders rechten1 kwam de
 verdeeldheid van meening aan het licht1
 die reeds in den strijd om het bestaan 
die de ,republiek had te voeren1 van    
grooten invloed moest wezen4  ,aan den  
eenen kant splitste de partij van den   
derden stand zich in die der            
fabrikanten1 groote grondbezitters en   
handelskapitalisten1 aan den anderen    
kant kwamen de arbeiders te staan en de 
kleine burgers4  ,als vertegenwoordiger 
der laatste belangen1 komt in het       
revolutie-tijdperk vooral ,jean ,paul   
,marat op1 die hoewel zelve geen        
arbeider maar geneesheer1 mr den        
proletarischen kant van de ,revolutie   
zag1 dan vele anderen die met hem aan   

haren spits stonden4  ,marat werd       
vroegtijdig vermoord1 door ,charlotte   
,cordaij4 ,en op aandringen van de      
,mirabeau1 de edelman die in het        
voorspel tot de ,revolutie eene         
belangrijke rol had gespeeld1 zou zelfs 
de burgerklasse haren vrede hebben      
gesloten met de constitutioneele        
monarchie1 wanneer niet n ,mirabeau     
vroegtijdig was overleden n de          
gebeurtenissen aan den grenzen niet z   
geloopen waren1 dat alles noodig was om 
den inwendigen vrede te bewaren en dus  
aan de eischen der kleine burgerij en   
der arbeiders toe te geven4  ,maar na   
het tijdperk van den ,terreur1 toen het 
gematigde deel der bourgeoisie weder de 
bovenhand had gekregen1 werd er hoe     
langer hoe meer opgetreden tegen de     
communistische tendenzen1 vooral tegen  
die van de groepen der jakobijnen4 ,van 
de laatsten verdient in de eerste plaats
 hier vermeld te worden    ,,fran,,ois  
,,boissel1  geboren te ,joijeux in      
,vivarais in #agbh1 die in #agec        

advokaat van het parijsche ,parlement   
werd1 later naar het eiland ,st4        
,domingo ging1 maar in #aghi bij het    
uitbreken van de ,revolutie1 naar       
,frankrijk terugkeerde4  ,hij trad in   
#agii op1 met een ,catechismus van het  
menschelijk geslacht1 waarin hij zeer   
koene conclusies trok uit de in #aghi   
geproklameerde ,rechten van den ,mensch 
en zijne iden bloot gaf omtrent eene    
hervorming van de maatschappij4  ,de    
voorwaarde om te komen tot eene         
maatschappij1 waarin geen eigenbelang   
zal heerschen1 en den eigendom niet eene
 private zaak1 zag ,boissel wel         
voornamelijk in eene sociale opvoeding4 
,de kinderen moesten derhalve door de   
gemeenschap worden opgevoed meende hij4 
,als overgangsmaatregel stelt ,boissel1 
en dit is voor hem als fransch socialist
 van de #ah;e eeuw typisch1 eene        
progressieve inkomstenbelasting voor1   
die den rijken ten-slotte z belasten    
zal1 dat voor hen het privaat-bezit elke
 waarde verliest4 ,uit de opbrengst     

zullen pensioenen moeten worden         
bestreden voor ouden en invaliden4 ,ook 
sloeg ,boissel het oprichten van        
staatsmagazijnen van agricole produkten 
voor1 en publieke werkinrichtingen voor 
werkeloozen van staatswege4  ,na hem1   
komt hier in aanmerking als             
maatschappelijk hervormer1              
,robespierre's vriend en volgeling      
,,saint-,,just4  ,deze1 die in #agid na 
,danton's val aan de regeering kwam1    
meende1 dat zoolang er nog armen en     
behoeftigen waren1 de zaak van de       
vrijheid1 van de ,republiek1 in gevaar  
was4 ,duldt in den ,staat noch eene     
ongelukkige1 noch eene arme3 alleen tot 
dien prijs zult gij eene ware republiek 
kunnen in stand houden6 ,de economische 
gelijkstelling is de levensvoorwaarde   
voor de republiek2 de rijkdom der       
aristokratie is voor de republiek       
evenzoo gevaarlijk als de ellende des   
volks4 ,er behooren noch rijken1 noch   
armen te bestaan4444 ,daar waar er te   
groote bezitters bestaan daar vindt men 

louter armen4444 ,de rijkdom is een     
infamie1 enz41 ziedaar zijn meeningen4  
,de ellende1 die wel het naast1 volgens 
,saint-,just1 een gevaar oplevert voor  
de republiek1 moest in de eerste plaats 
dan ook uitgeroeid worden4 ,dit was te  
vinden door zeer strenge agrarische     
wetten3 ,ten einde de zeden te hervormen
 en den nood te bevredigen1 moest men   
beginnen1 met een ieder wat land te     
geven4 ,het bedeldom moet worden        
tegengegaan door verdeeling van de      
nationale goederen onder de armen4      
,voorl moest het volk zich op den       
landbouw kunnen toeleggen1 daar alleen  
een landbouwend volk een deugdzaam en   
een vrij volk kan wezen4  ,de           
mogelijkheid om de maatschappij gelukkig
 te maken1 zag ,saint-,just1 evenals    
zoovele hervormers uit het midden der   
#ah;e eeuw dan ook gelegen in de        
wetgeving en die wel uitsluitend van uit
 een streng gecentraliseerden ,staat4   
,saint-,just viel echter spoedig met    
,robespierre1 wiens handlanger en vriend

 bij was1 en hiermede ging ook zijn plan
 te gronde4  ,maar het eerst en het     
voornaamst werden communistische        
denkbeelden1 te midden van de ,fransche 
,revolutie verkondigd door een man1 die 
niet aarzelde1 zelfs niet onder het     
,schrikbewind1 met zijn meeningen voor  
den dag te komen4 ,die man was3         
,,fran,,ois ,,no,l ,,babeuf1  of1 gelijk
 hij zich-zelf gaarne noemde1 met eene  
herinnering aan de ,romeinsche          
geschiedenis1 ,grachus ,babeuf1 werd in 
#agfj te ,saint-,quentin uit            
,calvinistische ouders geboren4  ,op    
#af-;jarigen leeftijd als schrijver bij 
een landmeter werkzaam1 werd hij daarna 
ambtenaar bij het kadaster in ,roije    
7,picardi74 ,in deze positie leerde hij 
den slimmen nood waarin het landvolk    
zich bevond van nabij kennen en het is  
wel daaraan te wijten1 dat hij zich     
reeds in #ahhg onledig hield met de     
studie van de werken van ,meslier1      
,morelly en ,mably1 en met het vraagstuk
 van de afschaffing van den eigendom4   

,na de bestorming der ,bastille1 waaraan
 hij deel had genomen1 bekleedde hij    
verschillende ambten in dienst van den  
,staat4 ,in #agid stichtte hij het      
,journal de la libert de la presse1 dat 
later in ,tribun du peuple werd         
omgedoopt4 ,na den val van ,robespierre 
en zijnen aanval op degenen welke dezen 
ten val hadden gebracht1 de             
,thermidoristen1 werd hij1 tezamen met  
een aantal eveneens radikale            
republikeinsch-gezinden1 in de          
gevangenis geworpen4 ,hier was het1 dat 
,babeuf de gelegenheid kreeg1 om met hen
 van gedachten te wisselen1 over het    
beginsel van de gelijkheid en te        
onderzoeken of de gelijkheid1 zooals die
 tot nog toe was verstaan1 wel eene     
grondstelling voor het maatschappelijk  
leven kon heeten van genoegzame waarde1 
om het geluk en het leven daarvoor te   
wagen4 ,zij werden tot twijfel daaraan  
gedreven1 door de gebeurtenissen van den
 laatsten tijd1 en kwamen tot de        
slotsom1 dat het simpele politieke      

axioma van de gelijkheid alln1 geen     
ideaal kon zijn waarmede de menschheid  
gelukkig te maken was4 ,zij trokken uit 
de theorien van ,jean ,jacques          
,rousseau1 die in die dagen1 wel de bron
 waren van alle hervormers van voor en  
in #aghi1 de verdere consekwenties en de
 conclusie1 dat ook het onderscheid in  
bezit moet worden weggenomen1 wil de    
politieke gelijkheid geen chimre1 geen  
denkbeeldig iets blijken te zijn4  ,in  
,october #agie weder vrijgelaten1 ging  
,babeuf dadelijk aan het agiteeren voor 
zijne denkbeelden1 die communistisch    
waren en de natuurrechtelijke politieke 
gelijkheids-iden van ,rousseau ten      
grondslag hadden4 ,de mensch is van     
nature goed gelijk ,rousseau leerde2    
deze goede en onbedorven mensch werd    
eigenlijk nog maar vertegenwoordigd door
 die uit de onderste standen der        
samenleving1 die van de weelde en de    
verdorvenheid daarmede gepaard gaande1  
bevrijd waren gebleven4 ,daarom moest   
door de toekenning van alle politieke   

rechten het volk tot de regeering       
brengen1 omdat1 gelijk men in #agic     
zeide3 le but de la socit est le bonheur
 commun 7het doel van de maatschappij is
 het gemeenschappelijk geluk47          
,robespierre verklaarde3 ,nous voulons  
un ordre des choses1 o toutes les       
passions basses et cruelles soient      
enchaines1 toutes les passions          
bienfaisantes et gnreuses veilles par   
les lois4444 ,nous voulons substituer   
dans notre pays1 la morale  l'gosme1 la 
probit  l'honneur1 les devoirs aux      
biensances1 le mpris du vice au mpris du
 malheur4 7,wij willen een orde van     
zaken1 waarin alle lage en slechte      
hartstochten zullen worden vastgelegd1  
alle edele en weldadige hartstochten    
zullen worden opgewekt door de wetten444
 ,wij willen in ons land de moraal      
stellen in de plaats van de zelfzucht1  
de braafheid voor de eer1 de plichten   
voor de zeden1 de smaad van de gebreken 
voor die van het ongeluk74 ,babeuf wilde
 uitgaande van deze gedachten1 als      

grondstellingen voor een ideale         
maatschappij1 de arbeidsplicht van      
allen1 wettelijke vaststelling van het  
getal arbeidsuren2 leiding van de       
produktie door eene1 door het volk      
direkt gekozen opperste macht2          
verdeeling van den noodzakelijken arbeid
 onder de burgers onderling2 afdoening  
van den onaangenamen arbeid door de     
burgers naar de rij af2 het recht van   
alle burgers op gezamenlijk genot1 en   
diensvolgens gezamenlijke verdeeling der
 gebruiksgoederen--welker voortbrenging1
 door de algemeene deelname daaraan     
natuurlijk zeer zoude stijgen--onder de 
individuen1 naar de mate hunner         
behoeften4  ,dit communistisch stelsel  
verkreeg eene hoogere wijding bij       
,babeuf1 dewijl hij het verdedigde1 niet
 zoozeer met wetenschappelijke1 als wel 
met godsdienstig-bijbelsche uitspraken  
en stellingen4 ,het communisme zou      
daarnaar een wil van ,god1 de aardsche  
gelukzaligheid en de voorbereiding zijn 
tot de hemelsche2 en de eenige drijfveer

 tot dat alles1 zal de deugd zijn4      
,maar daar deze phantazie niet zoo      
dadelijk te verwerkelijken was1 gelijk  
ook ,babeuf wel begreep1 zoo waren er   
een aantal maatregelen noodig voor het  
tegenwoordige1 opdat in de toekomst de  
menschheid dit ideaal bereiken kon4 ,in 
de eerste plaats dan moest er worden    
ingesteld eene groote nationale         
gemeenschap van goederen1 waartoe zullen
 moeten behooren alle staatseigendommen1
 al het vermogen van de vijanden der    
volkszaak zoowel als alle goederen1     
welker aanbouw door de eigenaren        
derzelven1 niet werd uitgevoerd4 ,elke  
franschman zal tot deze gemeenschap     
kunnen toetreden1 doordien hij zijn     
vermogen ten haren dienste stelt en haar
 zijne arbeidskracht aanbiedt4 ,dan zal 
de gemeenschap de erfgename moeten zijn 
van elke private erfenis4 ,de medeleden 
arbeiden gezamenlijk en krijgen daarvoor
 voedingsmiddelen in ruil1 zooals eene  
matige en sobere keuken1 die plegen op  
te leveren2 zoowel alles wat noodig is  

voor het leven4 ,wie met schulden de    
gemeenschap bijtreedt1 wordt van alle   
zijne verplichtingen ontheven4  ,dit    
zijn in 't kort1 de denkbeelden waarvoor
 ,babeuf in #agie de agitatie in zijn   
,tribun du peuple ondernam2 die hij     
predikte in stad en land en daar hij een
 meester van het woord was in alle      
opzichten1 zoowel door zeggingskracht   
als door woordenkeus zijn gehoor wist   
mede te sleepen1 maakte zijne propaganda
 een geweldigen indruk4 ,vooral na den  
val der ,jacobijnen1 richtte hij er al  
zijne krachten op1 dezen weder uit hunne
 verstrooidheid en tot hereeniging te   
brengen4 ,hij richtte weder een dier    
geheime genootschappen op--in de dagen  
van de #aghi eene zoo geweldige         
kracht1--die hij het genootschap van de 
,gelijken noemde4 ,daarnevens werden een
 aantal kleine clubs gesticht over het  
geheele land2 zoodat naar men meende in 
vrij korten tijd ,babeuf mr dan #ag4jjj 
aanhangers van zijne sociale theorien om
 zich heen had verzameld4  ,alsnu trad  

de regeering handelend op4 ,de poging   
die er zoude worden gedaan om zich      
meester te maken van de macht in den    
staat1 teneinde eene andere sociale orde
 van zaken in te stellen1 was namelijk  
verraden geworden4 ,in het begin van    
,mei #agif1 werd ,babeuf zelf in        
hechtenis genomen1 nadat zijne vrienden 
reeds eerder gevat waren en terecht     
waren gesteld4 ,de rechtbank            
veroordeelde hem wegens samenzwering    
tegen den staat ter dood1 welk vonnis   
hij heldhaftig den #hste prairial #agig1
 op de place de la ,vendme onderging met
 zijn vriend ,darth4 ,van zijn          
medestanders waren er enkelen gevlucht1 
anderen tot deportatie veroordeeld4     
,dit was het einde van een man die in   
armoede geboren en in armoede geleefd   
heeft1 en meende1 dat het aan den goeden
 wil van een betrekkelijk klein aantal  
menschen lag1 om de leuzen1 die in de   
,revolutie van #aghi1 eene zoo          
geweldigen dienst hadden gedaan1 tot    
werkelijkheid te maken4 ,en hiermede    

hadden de socialistische pogingen in de 
,fransche ,revolutie geboren1 en die    
welke ten doel hadden deze hervorming   
tot eene radikale te doen zijn1 voor    
goed schipbreuk geleden4  ,de geheele   
,revolutie verliep verder in het        
,keizerrijk van ,napoleon ,bonaparte1   
die van eersten ,consul der ,republiek1 
weldra ,keizer werd4 ,en onder diens    
regeering had ,frankrijk te veel        
oorlogen te voeren en genoot te veel    
eene betrekkelijken voorspoed1 dan dat  
er aan de verwerkelijking der leuzen van
 #aghi kon worden gedacht4  ,eerst in de
 periode van het herstel1 die der       
,restauratie1 doken er weder plannen op1
 die er op doelden eene grondige sociale
 vervorming van de maatschappij1 van    
eene kapitalistische in eene            
socialistische1 in het leven te roepen4 
,de moderne socialistische ,utopisten1  
of gelijk men ze noemt de groote        
,utopisten kwamen als nu ten tooneele4  
,de aanvang van de negentiende eeuw zag 
de socialistische denkers opstaan2 zag  

den graaf de ,saint-,simon en ,charles  
,fourier in ,frankrijk en ,robert ,owen 
in ,engeland aan den arbeid gaan1 ten   
einde het menschelijk ideaal1 de        
algemeene welvaart en de grootste som   
van menschelijk geluk1 te trachten tot  
werkelijkheid te maken4                 
,,hoofdstuk ,,ii4  ,,de ,,socialistische
 ,,utopisten4   ,in alle kampen en      
verwarringen der ,revolutie1 als        
eenerzijds de hartstochten den hoogsten 
graad hadden bereikt1 anderzijds de     
begeestering gloeide en zich in woorden 
en daden omzette1 bleef er evenwel iets1
 dat de menschen1 in weerwil van al hun 
peinzen en hunne inspanning niet        
begrijpen konden4 ,de ,revolutie had    
ontzaggelijke menschenoffers gekost1    
maar met het guillotineeren van         
menschen1 bleef evenwel die toestand    
bestaan4  ,die toestand1 een economische
 toestand1 was het kapitalisme1 dat     
juist door de revolutie in ,frankrijk   
zich eerst recht ontplooien kon4  ,het  
kapitalisme had uit alle inwendige1     

zoowel als buitenlandsche verlegenheden 
der ,republiek nut getrokken4 ,het had  
uit de confiscatie der goederen1 het had
 uit de assignatenzwendel1 uit de       
instelling van het wettelijk maximum1   
uit de rationeeringen1 uit de           
veldtochten met hunne wapen-1 kleeding- 
en voedingsleveranties2 uit het         
continentale stelsel tegen ,engeland2   
kortom1 uit alle maatregelen1 welke de  
,constiuante1 de ,conventie en het      
,comit voor publiek welzijn1 nam1 door  
het ,directoire het ,consulaat en       
,keizerrijk heen zijn nut getrokken en  
er baten voor zich weten uit te slaan4  
,de groote vermogens kwamen als         
paddestoelen uit den grond2 de          
speculatie- en handelsgeest greep meer  
dan ooit om zich heen en alom maakte    
zich de kapitalistische geest meester   
van alle private verhoudingen van de    
menschen onder-elkander4 ,de theorien   
van ,adam ,smith1 die het individualisme
 tot den grondleer van de               
,staathuishoudkunde had verheven1 kwamen

 van ,engeland naar ,frankrijk over en  
vonden daar geheel spontaan1 ook hunne  
verwerkelijking4  ,en onder het regime  
van ,napoleon ,i was de oude orde van   
zaken weder teruggekeerd4 ,de           
begeestering voor de gelijkheid der     
menschen verdween en na ,napoleon's val 
kwam het ancien regime 7de oude         
regeeringsorde7 terug en alles scheen te
 gaan gelijken op de toestanden van vr  
#aghi4  ,dat de geest van onderzoek     
echter nog bestond1 bewezen wel op      
verrassende wijze twee mannen1 die      
tegelijk1 en onafhankelijk van elkander1
 opstonden in ,frankrijk4 ,de eerste1   
die wij hier zullen doen kennen1 was de 
graaf de ,saint-,simon4    ,,claude     
,,henry ,,de ,,rouvraij1 graaf de       
,saint-,simon1  werd den #ag;en ,october
 #agfj geboren4 ,hij was een achterneef 
van den groothertog en pair van dien    
naam1 die in zijne kroniek van het      
hof-leven onder ,lodewijk ,,xiv1 eene   
der beroemdste memoire-werken geleverd  
heeft uit die dagen4  ,deze voorvaderen 

spelen dan ook in de ,saint-,simon's    
leven geen geringe rol4 ,inderdaad      
stamde het geslacht in rechten lijn af  
van den lageren adel uit het graafschap 
,vermandois1 waarvan onder de regeering 
van ,lodewijk ,,xiii1 een medelid tot   
den rang van hertog werd verheven4 ,deze
 ,vermandois nu1 leidden hun geslacht af
 van ,karel de ,groote4 ,in den droom1  
vertelt de ,saint-,simon ons1 was hem   
eenmaal ,karel de ,groote verschenen1 om
 hem te profeteeren1 dat hij nmaal als  
philosoof1 het geslacht tot eene even   
groote eer zou wezen1 als dezen dit als 
,vorst geweest was4  ,saint-,simon      
geloofde inderdaad dat hij1 als 't ware 
gepredestineerd was tot den rol van     
wereldbeheerschend philosoof4 ,zijne    
overspannen phantazie en zijne overigens
 levendige verbeeldingskracht1 deden hem
 dingen gelooven1 die zich in de        
werkelijkheid niet zoo hebben           
toegedragen als hij-zelf ze ons         
mededeelt4  ,de ,saint-,simon was een   
leerling van de groote d',alembert1 de  

man die met ,diderot en anderen         
medewerker was aan de beroemde          
,encyclopedie der #ah;e eeuwsche        
materialistische wijsgeeren in          
,frankrijk1 vr de groote ,revolutie4    
,zijn jeugd verliep in onvaste          
bezigheden4 ,wij vinden hem dan als     
officier in ,frankrijk1 dan als         
medestrijder van ,washington bij de     
vrijheidsoorlog van de staten van       
,n4-,amerika tegen ,engeland2 als       
diplomatiek agent op eigen gelegenheid  
in ,nederland of als raadgever van      
ministeries in ,spanje en ,mexiko1 in   
welk laatste land hij omvangrijke       
irrigatiewerken op touw zette4  ,in de  
,revolutie verloor de ,saint-,simon1    
evenals zoovelen1 zijn gansche vermogen 
en aldus werd hij gedwongen te gaan     
werken voor zijn levensonderhoud4 ,dit  
deed hij z1 dat hij1 door middel van den
 koophandel1 waarop hij zich toelegde1  
alras een nieuw vermogen had weten      
bijeen te krijgen4 ,maar ook dit was    
weder spoedig door een groote luxe en   

verkwisting verdwenen4 ,de ,saint-,simon
 zegt opzettelijk zich aan zoo groote   
verkwisting te hebben overgegeven1      
teneinde daardoor zijne kennis van het  
leven te vervolmaken en al het          
menschelijke1 zelfs het mr dan          
menschelijke1 bij de plannen die hij had
 voor de toekomst van het menschelijk   
geslacht1 daarbij in oogenschouw te     
kunnen blijven houden4 ,dat hij ook lang
 genoeg gelegenheid heeft gehad de      
psychologie van de armoede te           
bestudeeren1 en dat eveneens aan zijn   
eigen lijf1 hinderde hem dan ook        
geenszins4 ,het is dan ook uit deze     
laatste periode zijns levens1 dat zijn  
werkzaamheid als publicist1 als denker  
en als hervormer dagteekent4  ,het      
uitgangspunt van de ,saint-,simon's     
denken1 was de erkenning van het        
armzalige van al het bestaande1 van de  
gansche materieele1 politieke en        
religieuze nood van zijnen tijd4 ,zijne 
critische blik1 kon zich niet laten     
verblinden1 door den glansrijken pronk  

van de weelde1 die het nieuw-geschapen  
keizerrijk van ,napoleon ,i ten toon    
spreidde2 hij zag zeer goed daarachter1 
de ellende van dat bloeiend kapitalisme 
en zijn hart werd ten volle aangegrepen 
door der menschheid ganschen jammer4    
,over het algemeen genomen1 was de      
,saint-,simon een ,faustnatuur4 ,geniaal
 en vol van de hem verteerende          
weetgierigheid1 dreef hem dit alles     
rusteloos voort naar eene               
allesomvattende kennis en tot een door  
niets in te toomen hartstocht1 der      
menschheid gelukkig te willen maken4    
,dat hij bij dit onbeperkt streven1 meer
 dan eens de rele feiten niet goed heeft
 kunnen zien1 doet niets af aan dit     
groote feit1 dat hij dingen heeft gezien
 in een tijd1 toen nog door de geringe  
ontwikkeling van de kapitalistische     
maatschappij1 geen mensch heeft kunnen  
zien wat hij zag4    ,de ,saint-,simon  
was #dc jaren oud1 toen hij zijn eerste 
publieke geschrift schreef1 genaamd3    
,lettres d'un habitant de ,genve  ses   

contemporains4 7,brieven van een inwoner
 van ,genve aan zijne tijdgenooten47    
,het kwam uit in #ahjc1 maar werd       
vergeten1 totdat het in #ahbc door zijne
 leerlingen aan deze vergetelheid       
ontrukt was geworden4  ,in deze ,brieven
 toonde de ,saint-,simon reeds zijn     
denkbeelden aan1 van der menschheid eene
 leiding te willen geven4 ,gelijk de    
maatschappij in de middeneeuwen door de 
geestelijkheid was geleid1 zoo moest dit
 ook nu weder geschieden1 thans door het
 denkend gedeelte van de samenleving4   
,de hier door de ,saint-,simon gedachte 
heerschappij van den geest1 moest in    
waarheid die van het genie zijn4 ,deze  
genien moesten onafhankelijk zijn2 geen 
posten van de regeering behoeven aan te 
nemen en daardoor niet verplicht zijn   
secondairement te denken4 ,zij moesten  
zich niet verlamd gevoelen1 en met      
stoutheid zouden zij de wieken van hunne
 geestelijke meerderheid kunnen         
uitspreiden en daardoor de menschelijke 
maatschappij steeds ten zegen kunnen    

verstrekken4 ,ruimte voor de            
,archimedessen6 was zijn uitroep--geen  
hulde meer aan de ,alexanders6 ,met     
andere woorden3 de tijd die aangebroken 
was beteekende volgens hem1 een ten     
troon stijgen van de wetenschap1 die de 
plaats innam van de studie van den      
oorlog4  ,bij zijn plan tot organisatie 
van de maatschappij1 verdeelde hij de   
menschen in drie klassen4 ,de eerste    
klasse was die van de vooruitgang2 zij  
was samengesteld uit de geleerden1 de   
mannen van de kunst1 en allen1 die      
liberale denkbeelden ten beste van de   
samenleving te geven hadden4 ,de tweede 
was die van het behoud1 zij bestond uit 
de eigenaars van den grond4 ,de derde   
klasse was die van de gelijkheid4 ,zij  
bevatte dat deel van de menschheid dat  
niets bezat1 geen eigendom1 ook niet een
 geestelijk4  ,tot de eerste klasse     
zeide hij3 ,gij geleerden en            
kunstenaars1 gij hebt den scepter der   
publieke opinie in uwen hand1 grijpt    
dien aan met moed4 ,overwint slecht der 

inertie van uwen stand4 ,mathematici    
maakt een aanvang6  ,tot de tweede      
klasse richtte zich de ,saint-,simon met
 deze woorden3 ,aanvaardt mijn plan1    
doet het uit vrijen wil1 want anders    
zoudt gij er door de geleerden toe      
gedwongen kunnen worden en zou de       
geschiedenis van #aghi zich voor u      
kunnen herhalen4 ,gij kunt de crisis nog
 beletten1 en taak van den              
overgangstoestand kunt gij helpen       
verlichten4 ,gij kunt de regulateurs der
 beweging worden en op die wijze uwe    
plaatsen blijven innemen6  ,en tot de   
derde klasse eindelijk zeide hij3       
,vrienden maakt dat de rijken1 die tot  
nu toe geen andere bezigheid gehad      
hebben dan u bevelen te geven1 gedwongen
 worden u onderwijs te geven4 ,wie      
kunnen u anders voorthelpen dan de      
geleerden8 ,een geleerde is iemand die  
voorziet1 iemand die voorspelt4         
,bedenkt wel dat gij drom alleen1 staat 
onder de heerschappij van de klasse van 
de eigenaars1--die tien- en twintigmaal 

geringer in aantal zijn dan gij--omdat  
de eigenaars u in verstand verre de     
meerdere zijn4 ,zoekt met hen op        
gelijken trap van ontwikkeling te komen4
 ,zoowel geleerden1 als kunstenaars     
moeten u daarbij ter hulpe komen4 ,door 
mijn ontwerp heb ik getracht alle       
plannen ter uwer ontwikkeling tot ne    
straal te leiden4 ,helpt dus6 ,schrijft 
in zoo gij kunt4 ,bij de keuze der      
benoemingen zal ik u helpen6  ,het plan 
beoogde eene algemeene organisatie der  
maatschappij1 op deze grondslagen3 de   
geestelijke macht in handen van de      
geleerden2 de wereldlijke macht in      
hadden der eigenaars2 de macht om hn te 
benoemen1 die de taak zouden te         
vervullen hebben van leiders der        
menschheid te zijn1 in handen van een   
ieder4 ,het loon der regeerders moest   
bestaan in de algemeene achting en de   
eerbied die men hen zou toedragen4  ,in 
deze ,brieven uit ,genve wilde de       
,saint-,simon dus aan de menschheid eene
 nieuwe organisatie geven2 een orde van 

zaken in de maatschappij1 steunende op  
het denkbeeld1 dat de geheele menschheid
 n eenheid was2 dat er nheid moest komen
 in het menschelijk arbeiden en dat de  
geleerden en kunstenaars de mannen bij  
uitnemendheid waren1 om dat werken te   
leiden en te besturen4  ,de taak der    
vrouw was hierbij niet over het hoofd   
gezien en ook werd deze nieuwe orde van 
zaken door de ,saint-,simon1 tot een    
soort nieuwen godsdienst verheven4  ,in 
#ahjg1 na een leven van ontbering te    
hebben geleden1 schreef de ,saint-,simon
 zijn3 ,introduction aux travaux        
scientifiques du ,,xix-me ,sicle4       
7,inleiding tot den wetenschappelijken  
arbeid der #ai;e eeuw74 ,in zekeren zin 
was dit boek een antwoord op een        
prijsvraag door ,napoleon ,bonaparte    
uitgeschreven en aan het ,instituut     
opgegeven onder het opschrift3 geeft mij
 rekenschap van de vooruitgang der      
wetenschap sedert #aghi en zegt mij1    
welke hare tegenwoordige toestand is en 
welke de middelen zijn om haar          

vorderingen te doen maken4  ,de         
,saint-,simon past in zijn boek voor het
 eerst1--en dit is werkelijk een        
vooruitgang der wetenschap geweest1 al  
werd het niet officieel erkend1--deze   
tweeledige methode toe3 die der analyse 
en die der synthese4 ,door analyse1     
klimt men van bijzondere feiten p tot   
een algemeen feit2 door synthese daalt  
men van het algemeene tot de bijzondere 
feiten af1 zoo stelde hij vast4  ,de    
geleerden van de richting a priori waren
 voor hem die zoo als ,bacon van        
,verulam en ,descartes4 ,vooral de      
laatste1 die tot den menschheid heeft   
durven zeggen1 dat zij slechts gelooven 
moet die zaken welke haar door de rede  
worden aangetoond en bevestigd zijn door
 de ervaring2 de man die het bijgeloof  
omverwierp en een volgens vaste methode 
te werk gaanden twijfel onderwees4  ,de 
richting a posteriori was begonnen bij  
,locke en ,newton in ,engeland4 ,de een 
op het gebied van de kennis van de      
georganiseerde wezens1 de ander op dat  

van de brute lichamen1 verkregen hunne  
bewonderenswaardige resultaten door     
toepassing van de analyse4  ,beide      
methodes zegt de ,saint-,simon1 moeten  
worden vereenigd2 het was de fout van de
 denkers der #ah;e eeuw1 dat zij hierbij
 dachten aan strijd en aan              
tegenstelling4 ,zoowel het              
generaliseeren als het                  
particulariseeren1 zij hebben verder te 
zamen recht van bestaan4  ,na aldus de  
gansche wetenschap van de #ah;e eeuw te 
hebben getoetst aan deze twee           
maatstaven1 gaat de ,saint-,simon zich  
in beschouwingen verdiepen over den     
godsdienst4 ,en dan krijgen wij eene    
krachtige uiteenzetting van hem1 dat de 
,kerk in de middeneeuwen drom zoo hoog  
in aanzien stond1 omdat werkelijk de    
geestelijken van toen beter en          
intelligenter waren dan de leeken4      
,eerst toen die meerderheid van verstand
 en gemoed ophield te bestaan1 kwam er  
scheuring4  ,volgens zijne inzichten1   
gaat de richting in het godsdienstige   

deze kant uit3 het godsdienstig ,desme  
maakt plaats voor het ,physicisme1 een  
godsdienst op natuurkennis gebouwd4     
,wat de ethiek aangaat1 meent de        
,saint-,simon1 dat het negatief beginsel
 van het ,evangelie3 ,doe niet aan      
anderen1 wat gij niet wilt dat men u    
doet1 plaats moet maken voor een ander  
en een positief beginsel4  ,de mensch   
moet werken6 ,het denkbeeld van den     
arbeid in den breedsten zin opgevat     
altijd4 ,maar een rentenier1 iemand die 
niet persoonlijk het werk bestuurt dat  
zijn eigendom produktief moet maken1 is 
een wezen dat de maatschappij tot last  
is4 ,de zedeleer dient hierop steeds de 
aandacht gevestigd te houden4 ,de       
wetgever moge het vrije en volledige    
gebruik van den eigendom toestaan1 de   
moralist is genoodzaakt der menschheid  
en der openbare meening te drijven in de
 richting der erkenning1 dat den        
nietsdoenden eigenaar1 alle achting moet
 worden onthouden4  ,in 't jaar #ahac   
schreef ,saint-,simon twee groote       

manuscripten1 zij zijn het bij zijn     
leven gebleven1 dewijl hij geen geld had
 om ze te laten drukken4 ,eerst in #aheh
 zijn zij gedrukt geworden4 ,zij zijn   
getiteld3 ,mmoire sur la science de     
l'homme en ,travail sur la gravitation  
universelle 7,memorie over de wetenschap
 van den mensch7 en 7,studie over de    
algemeene zwaartekracht74 ,het eerste is
 wederom een poging om de ,europeesche  
maatschappij te reorganiseeren4 ,de     
studie van den mensch moest allereerst  
uitgaan van de physiologie1 in de tweede
 plaats moesten de daden van het        
menschelijk geslacht beantwoorden aan de
 wet der ontwikkeling4 ,de physiologie  
is de eenige positieve grondslag voor de
 kennis die de mensch noodig had4       
,volgens de ,saint-,simon1 had de       
literatuur als zoodanig1 als            
voortbrengend middel van beschaving     
uitgediend2 de kennis der natuur kon    
thans nog alleen tot resultaten leiden4 
,de ,saint-,simon's uitgangspunt was1   
dat de mensch van dezelfde natuur is als

 de dieren en alleen door eene betere   
organisatie van het lichaam1 zich boven 
de dieren heeft weten te verheffen4 ,de 
menschheid heeft evenwel gezorgd1 de    
dieren op lageren trap te houden en     
daarom storend gewerkt op hunne         
ontwikkeling4  ,de ,saint-,simon's      
betoog komt dan vervolgens hierop neer1 
dat het geheele stelsel van onze kennis 
daarheen moet worden georganiseerd1 en  
gegrondvest moet worden op dit eene     
geloof3 dat het geheel bestuurd wordt   
door eene enkele vaste wet4 ,alle       
systemen van toepassing nu1 alle die van
 religie1 van politiek1 van moraal en   
van burgerlijk recht1 zij zullen in     
overeenstemming moeten worden gebracht  
met dit nieuwe stelsel van kennis4 ,de  
geheele maatschappij moest aldus worden 
geregeld1 en volgens hem was de tijd    
daarvan niet meer zoo ver af4 ,immers1  
politieke en wetenschappelijke          
omwentelingen wisselen elkander         
beurtelings af4  ,in zijn tweede        
geschrift1 vervaardigd onder den indruk 

van gebeurtenissen van #ahac1 geeft hij 
o4 m4 een schoon overzicht van de       
philosophie1 in den vorm van een        
toespraak van ,socrates aan zijne       
leerlingen4 ,en dan nogmaals1 een       
overzicht van de waarde van de          
,middeneeuwen voor de                   
beschavingsgeschiedenis der menschheid4 
,hij toont aan1 hoe slecht de           
geschiedschrijving dit tijdperk         
begrijpt1 door het te beschouwen als dat
 van de donkere eeuwen der              
barbaarschheid4  ,verder uitwerkende het
 denkbeeld1 dat zoowel de zedelijke als 
de natuurwetenschappelijke1 ja alle     
kennis berust op de wet der             
zwaartekracht1 moeten de geleerden      
zelven1 als geestelijke macht bij       
uitnemendheid1 de leiding van de wereld 
op zich nemen4 ,het geleerdste lichaam  
moest de priesterlijke functie vervullen
 en de nieuwe paus van zulk eene nieuwe 
wereldorde1 priester van positieve      
kennis1 zal het tijdperk van den oorlog 
sluiten1 dat van den vrede inwijden en  

de anarchie zal alsdan ophouden te      
bestaan4  ,in #ahad verscheen onder den 
titel van3 ,de la rorganisation de la   
,socit ,europenne1 par ,m4 le ,comte de 
,saint-,simon et par ,m4 ,a4 ,thierry1  
son lve4 7,over de hervorming van de    
europeesche maatschappij door de graaf  
de ,saint-,simon en ,a4 ,thierry1 zijn  
leerling71 het eerste eigenlijke        
maatschappelijk hervormings-werk4  ,de  
,saint-,simon stelde daarin voorop1 dat 
de negentiende eeuw tot taak had te     
organiseeren1 gelijk de aan haar        
voorafgaande1 de #ah;e1 tot taak had de 
critiek op de maatschappij te leveren4  
,in de eerste plaats moesten de         
,mogendheden naar betere                
regeeringsvormen zoeken4 ,men vergete   
niet1 dat de ,saint-,simon dit schreef  
onder den geest van algemeene reaktie in
 de politieke gebeurtenissen na den val 
van ,napoleon ,i4 ,dit betere moest zijn
 criterium vinden in de voorwaarde1 dat 
onder zulk een regeeringsvorm elke      
quaestie van openbaar belang1           

achtereenvolgens a priori synthetisch en
 a posteriori analytisch werd onderzocht
 en behandeld4  ,dit was volgens hem    
alln mogelijk--en ook verwezenlijkt in  
het ,engelsche parlementaire            
stelsel--waar voor het onderzoek a      
posteriori afzonderlijke en goed        
onderscheiden politieke machten waren   
gevestigd4 ,het ,huis der ,gemeenten    
ging alles na1 uit het oogpunt der      
locale belangen1 onderzocht de zaken a  
posteriori1 terwijl de ,koning daar te  
lande1 het hooge standpunt              
vertegenwoordigde dat de zaken a priori 
behandelde4 ,en het ,huis der pairs was 
werkzaam als moderateur 7middelaar7     
tusschen beiden4 ,daarbij waren dan     
maatregelen genomen tegen het eventueele
 kwaad1 dat de machtige koning het      
systeem op zijn grondslagen kon doen    
wankelen1 door de verdeeling van de     
koninklijke uitvoerende autoriteit in   
twee deelen3 den koning zelven en de    
verantwoordelijke ministers4 ,zijn plan 
kwam ten slotte hierop ner1 dat elke    

,europeesche staat een eigen parlement  
moest bezitten en dat al die parlementen
 boven zich zouden hebben3 een algemeen 
,europeesch parlement4 ,dit zou zijn    
samengesteld uit twee ,kamers1 die der  
,gemeenten en die van de ,pairs4 ,ieder 
millioen menschen in ,europa dat lezen  
en schrijven kon1 zou naar de ,kamer der
 ,gemeenten van dat groot-,europeesch   
parlement1 een koopman1 een geleerde1   
een magistraat en een administrateur    
benoemen4 ,van de berekening uitgaande1 
dat er in ,europa #fj millioen menschen 
waren1 die lezen en schrijven           
verstonden1 zou men dus #bdj leden      
hebben4 ,ieder lid van de ,kamer zou    
voor #aj jaren gekozen worden en ten    
minste #be1jjj franken aan rente moeten 
zitten4  ,nevens die vermogende mannen1 
het element van de stabiliteit1 zouden  
er uit de niet-vermogenden #bj leden bij
 worden gekozen1 uit de bekwaamste      
geleerden1 kooplieden1 magistraten en   
administrateurs1 die door die toelating 
eene dotatie van #be1jjj franken aan    

grondeigendom zouden verkrijgen4  ,de   
,pairs zouden door den ,europeeschen    
koning worden benoemd uit de            
allerrijksten van ,europa2 ieder        
,europeesch pair zou ten minste #ejj1jjj
 francs aan rente moeten bezitten4 ,ook 
zouden hier nog #bj pairs bij kunnen    
toegelaten worden en gedoteerd1 uit de  
mannen van wetenschap1 industrie1       
magistratuur en administratie te kiezen4
 ,over een ,europeeschen koning1 wiens  
instelling eveneens in het plan lag1    
heeft de ,saint-,simon zich niet verder 
uitgelaten4  ,tot de bevoegdheden van   
het ,europeesche parlement rekende de   
,saint-,simon in de eerste plaats1      
twistpunten oplossen tusschen de        
,mogendheden onderling4 ,verder het     
ondernemen en het leiden van groote     
werken van openbaar nut voor de         
,europeesche maatschappij1 bijv43 het   
verbinden van den ,rijn met den ,donau  
en dat van den ,rijn aan de ,oostzee1   
enz4 ,dan ook zou dit ,parlement het    
openbaar onderwijs1 in zijn geheel1     

onder zijn beheer moeten nemen4         
,vervolgens1 zou het een ,wetboek van de
 zedeleer moeten ontwerpen en invoeren1 
gesplitst in voorschriften voor het     
algemeen en voor elke natie4 ,zulk een  
code zou geheel ,europa moeten worden   
ingeprent4  ,na zich aldus te hebben    
bezig gehouden met het najagen van      
hersenschimmen2 immers in de dagen      
waarin hij ,de la ,rorganisation schreef
 was er in de verste verte niet te      
denken aan de algemeene vereeniging van 
de ,europeesche ,staten1 ging de        
,saint-,simon zijn groote denkkrachten  
besteden aan de hervorming van den      
arbeid4 ,in ,mei van 't jaar #ahag1 kwam
 het eerste deel uit van ,l',industrie  
7,over de nijverheid7 onder het motto3  
,tout par l',industrie1 tout pour elle4 
7,alles door de industrie1 alles voor   
haar47 ,daarin was ,augustin ,thierry1  
den reeds genoemden leerling van de     
,saint-,simon aan het woord1 die daarin 
een krachtig betoog hield over de       
nuttigheid van de industrieele klasse4  

,in het oude ,europa was de krijgsman in
 eere1 hij achtte zich krachtig1 omdat  
de menschen voor hem leefden2 in het    
nieuwe ,europa is de industrieel de     
hoofdpersoon1 hij heeft het bewustzijn  
van zijn sterkte1 omdat alle menschen   
zijn belang voorstaan en behartigen4    
,volgens de nieuwe beschouwing is thans 
die natie de eerste van allen1 die het  
nuttigst voor de anderen is4 ,het geluk 
van een volk bestaat in maatschappelijke
 werkzaamheid3 eerst werken dan         
genieten4 ,werkt voor allen1 want allen 
werken voor u1 dt is de leuze van den   
nieuwen tijd6 ,en de groote strijd die  
nog gevoerd moet worden1 gaat thans     
tegen de onwetendheid en tegen allen die
 door haar worden gevoed4 ,de grondslag 
van de geheele politiek moet worden3    
elke natie is eene industrieele         
maatschappij4  ,in het tweede deel van  
't boek is de ,saint-,simon zelf aan het
 woord4 ,de maatschappij is volgens hem 
niet anders dan de nheid1 van de        
menschen die arbeiden4 ,deze gemeenschap

 kent slechts twee vijanden3 de anarchie
 en het despotisme4 ,gedreven door hun  
eigen belang1 moeten alle menschen      
ongestoord kunnen arbeiden4 ,maar er    
zwerven rondom hen1 en in de            
maatschappij1 een aantal parasieten     
rond1 die niet arbeiden4 ,de groote taak
 van elke regeering moet het zijn den   
arbeid tegen die schadelijken te        
beschermen4 ,een verbond van de         
industrie met de denkers moest          
vervolgens tot stand komen4  ,de        
,saint-,simon's gevolgtrekkingen in dat 
boek waren3 eerbied voor de produktie en
 voor de producenten2 mannen van den    
arbeid moeten den gang en de loop van   
den ,staat regelen2 het verderfelijke   
van oorlogen en van monopolin moesten de
 menschen inzien2 eene verbetering van  
de zedeleer was noodzakelijk1 omdat aan 
den arbeid grooten eer diende bewezen te
 worden2 iedereen behoorde zich te      
beschouwen1 als behoorende tot het      
genootschap van arbeiders1 ,de politiek 
is de wetenschap der productie4 ,laat   

den arbeider dus fier den standaard     
opheffen2 industrie is gelijkbeteekenend
 met productie6  ,in het derde deel1 dat
 ook nog in #ahag verscheen1 werd de    
wending die de maatschappelijke orde te 
gemoet moest gaan1 tengevolge van het   
optreden van de industrie1 uit een      
hooger standpunt bezien4 ,het           
tegenwoordig tijdstip was een           
overgangstijdperk1 zoowel in zeden en   
gewoonten als in denkwijze4 ,geen regime
 kan zich vestigen1 wanneer niet een    
daarmede in overeenstemming zijnd       
philosophisch stelsel zich eerst baan   
gebroken had en in de gedachten der     
menschen zich had vastgezet4 ,en dan    
gaat de ,saint-,simon in zijn boek      
verder de theologische zijde van het    
,christendom bestrijden4 ,zooals hij    
zeide3 de morale cleste1 had te wijken  
voor de morale terrestre2 hemel en hel  
moesten niet langer de menschelijke     
gedachten in beslag nemen4 ,het rijk van
 de positieve iden moest een aanvang    
nemen4 ,dit alles moet evenwel zeer     

voorzichtig geschieden2 men moet met    
geduld te werk gaan2 de bestaande kerken
 moeten niet worden met opheffing       
bedreigd1 van-zelf zou dit wel          
geschieden4 ,maar de priesters zouden   
evenwel bij de wet gedwongen moeten     
worden1 een examen af te leggen in de   
positieve wetenschappen4  ,in het vierde
 deel1 dat in #ahah uitkwam1 zijn wij   
weder op praktisch terrein4 ,de         
maatschappelijke kwestie1 zegt de       
,saint-,simon daarin1 geldt de kwestie  
van den eigendom4 ,de eigendom moet     
geconstitueerd worden1 met het oog op   
het groote welzijn van de maatschappij1 
onder het tweeledige gezichtspunt dat   
van den rijkdom en dat der vrijheid4    
,men moet het eigendomsrecht inrichten  
en bepalen op een wijze1 die het        
gunstigst is voor het aangroeien van den
 rijkdom en voor het vermeerderen van de
 vrijheid van den arbeid4 ,het          
eigendomsrecht moet in zijn volle kracht
 blijven1 maar de uitoefening van dat   
recht op deze of gene wijze1 moet worden

 bepaald door een wet4 ,en de           
,saint-,simon maakt in dit opzicht geen 
onderscheid tusschen de landbouw1 het   
handels- en het fabriekswezen4 ,bij het 
handels- of fabriekswezen is de man die 
werkt en kapitalen opgenomen heeft1 de  
meester dier kapitalen2 bij den landbouw
 blijft hij die het land verpacht1 die  
dus niet zelf aan het land werkt1 de    
voorname rol vervullen4 ,de oude        
kooplieden en handwerkers1 hebben door  
vrijkooping hunner gemeenten hunne      
rechten moeten koopen2 de rechten van de
 eigenaars van den grond echter steunen 
op verovering1 steunen op het recht van 
den sterksten4 ,de ,saint-,simon wil    
aldus aan de landbouwende standen1 de   
agricole industrieelen dezelfde rechten 
geven tegenover de grondeigenaren1 als  
de kooplieden en nijverheidsmannen die  
reeds bezitten tegenover de lieden van  
het kapitaal4 ,de vastheid van invloed1 
die den grondeigendom heeft1 moest      
volgens hem1 ophouden te bestaan4 ,bij  
de volle eerbiediging van den           

grondeigendom als zoodanig1 wil hij den 
grondeigenaren niet geheel vrij laten in
 de uitoefening van deze hunne rechten2 
het individueele eigendomsrecht kan     
volgens hem1 slechts worden gewettigd   
door het algemeene en het               
gemeenschappelijke nut dat er verkregen 
wordt1 door de uitoefening van dat      
recht4 ,het nut kan veranderen1 al naar 
mate de tijdomstandigheden veranderen4  
,men schept daardoor eene klasse van    
landelijke industrieelen1 die opkomen   
voor hun grond1 die mede betalen in de  
belasting1 die dus ook invloed          
uitoefenen op het parlement en die      
aldaar de politieke partij van den      
arbeid kunnen helpen versterken4        
,saint-,simon wilde de voorwaarden      
waaronder de eigenaars hunne gronden    
kunnen laten verpachten goed zien       
vastgesteld en evenzoo de bepalingen1   
waarbij de eigenaars verplicht kunnen   
worden bij te dragen1 in de verbetering 
van dien grond4 ,van groote waarde is   
ook voor de ,saint-,simon het nut van   

grondcrediet-banken4  ,als dus zoodoende
 de landbouwkwestie zal kunnen worden   
gerangschikt onder de categorie van     
industrieele zaken1 dan zal de landbouw 
uit haar staat van verval op te heffen  
zijn en een bloeiend leven kunnen gaan  
leiden1 evenals dit de industrie deed4  
,een zaak achtte de ,saint-,simon hard  
noodig1 en dat was de meerdere          
verbreiding van de kennis der economie4 
,onder die economie rekende hij vral die
 van ,adam ,smith en ,j4 ,b4 ,say4 ,de  
economisten zijn volgens hem1 en in     
bovenstaanden zin opgevat1 de beste     
bondgenooten van de arbeidende klassen4 
,in #ahai gaf de ,saint-,simon een      
verhandeling over de politiek uit1      
getiteld3 ,la ,politique1 of zooals de  
ondertitel luidde3 ,verhandelingen over 
de politiek1 zooals zij aan de menschen 
der #ai;e eeuw voegt1 door eene         
vereeniging van letterkundigen4 ,dit    
geschrift is bijna uitsluitend van      
polemischen aard en is vooral gericht   
tegen de geringschattende wijze1 waarop 

er destijds over den arbeid1 van        
machthebbende zijden werd gesproken4 ,de
 eigenaars1 de bezitters werden         
toenmaals verklaard te zijn de eenige   
mannen van kennis en geschikt om het    
land te besturen4 ,dit was de           
,saint-,simon te veel4 ,hij riep alle   
produceerenden op1 om eene nationale    
partij te vormen1 tegenover de door de  
van reaktionaire zijde samengeperste    
nationale partij van uitsluitend mannen 
van grondbezit en groot-kapitaal4 ,de   
klasse der produceerenden riep hij toe1 
dat zij zich moest bemoeien met de      
politiek dat zij was die der bijen van  
de maatschappij en dat zij verlost      
moesten worden--zichzelven moesten      
verlossen--van de hommels4 ,hij ried hun
 aan1 eene petitie tot den koning te    
richten1 met de bede3 ,sire1 wij zijn de
 bijen1 verlos ons van de hommels6 ,dan 
zal het begrepen worden1 dat de         
producenten de kracht van het land zijn 
en dat het niets dan materialisme is1   
wanneer alleen de nationale             

vertegenwoordiging berustte op de macht 
van den grondeigendom en het aktieve    
element van den arbeid van elken invloed
 op den gang van zaken bleef buiten     
gesloten4 ,het geschrift is dan ook in  
twee afdeelingen gesplitst4 ,het eerste 
heet3 ,le parti national ou industriel1 
compar au parti anti-national 7,de      
nationale of industrieele partij1       
vergeleken bij de anti-nationale        
partij47 ,het tweede3 ,sur la querelle  
des abeilles et des frelons1 ou sur la  
situation respective des producteurs et 
des consommateurs non-producteurs 7,over
 de twisten der bijen en der hommels of 
bijzonderlijk over de positie van de    
voortbrengers en de verteerders         
niet-voorbrengers47  ,omstreeks dezen   
tijd was het1 dat de ,saint-,simon de   
medewerking van zijn leerling en        
geadopteerden zoon1 ,augustin ,thierry  
verloor4 ,zij gingen uiteen omdat beider
 opvattingen bleken te zeer uiteen te   
loopen4 ,thierry heeft later groote naam
 gemaakt als historicus1 en het is in   

deze hoedanigheid dat wij hem nog       
verderop met een enkel woord ook zullen 
hebben te noemen4 ,hij is met zijn      
historische werken tevens ook niet      
zonder eenige invloed op de ontwikkeling
 van ,karl ,marx en diens               
geschiedsphilosophie geweest4  ,in      
plaats van ,thierry trad nu als         
leerling1 d4 w4 z4 als medewerker van de
 ,saint-,simon ,auguste ,comte op1      
eveneens een man die zich later         
onafhankelijk van zijnen vroegeren      
meester1 een beroemden naam gemaakt     
heeft1 door zijn                        
positivistisch-philosophische           
denkbeelden4 ,ook was de tijd dat de    
,saint-,simon ,l',industrie uitgaf1     
blijkbaar voor dezen een goeden tijd1   
althans in finantieel opzicht4 ,dit     
laatste echter in zooverre1 dat de      
uitgave van dit boek met milde hand werd
 gesteund door bankiers als ,perier1    
,lafitte enz41 zoowel als door          
edellieden van naam als de hertog de    
,broglie en de hertog de la             

,rochefoucauld1 van wien er later weder 
terugkrabbelden toen de ,saint-,simon   
zijn morale terrestre in plaats van de  
morale cleste gesteld wenschte te zien4 
,in den aanvang van #ahbj verscheen     
,l',organisateur1 dat een positief plan 
bevatte tot wijziging van het           
maatschappelijk bestuur en tot          
samenstelling van het ,parlement4  ,de  
,saint-,simon ging hierin wederom van   
het begrip uit1 dat de #ai;e eeuw de    
nieuwe stelsels moest organiseeren1     
gelijk de #ah;e critisch is te werk     
gegaan4 ,hij geeft hier al dadelijk zijn
 standpunt omtrent den arbeid in zijn   
geheel aan1 door het bekende beeld1 dat 
onder den naam van le ,parabole 7de     
gelijkenis7 beroemd is geworden4 ,hij   
zegt3 ,gesteld dat op een nacht in      
,frankrijk stierven3 de #ej eerste      
natuurkundigen1 de #ej eerste           
scheikundigen1 de #ej eerste            
physiologen1 de #ej eerste mathematici1 
de #ej eerste dichters1 de #ej eerste   
schilders1 de #ej eerste beeldhouwers1  

de #ej eerste musici1 de #ej eerste     
letterkundigen1 de #ej eerste mechanici1
 de #ej eerste ingenieurs1 de #ej eerste
 artilleristen1 de #ej eerste           
architecten1 de #ej eerste doktoren1 de 
#ej eerste wondheelers1 de #ej eerste   
pharmaceuten1 de #ej eerste             
zeevaartkundigen1 de #ej eerste         
uurwerkkundigen1 de #ej eerste bankiers1
 de #bjj eerste kooplieden1 de #ajj     
eerste landbouwers1 de #ej eerste       
bestuurders van hoog-ovens en van       
metaalfabrieken1 de #ej eerste          
wapenfabrikanten1 de #ej eerste         
bestuurders van leerlooierijen1 de #ej  
eerste metselaars1 de #ej eerste        
timmerlieden1 de #ej eerste             
schrijnwerkers1 de #ej eerste smeden1 de
 #ej eerste slotenmakers2 kortom1 een   
cijfer van drieduizend van de eerste    
mannen van wetenschap1 techniek1 kunst  
en arbeid1 zou ,frankrijk in ne nacht   
moeten verliezen4 ,dan zou1 volgens de  
,saint-,simon1 ,frankrijk als met n slag
 de ziel van zijn leven verliezen1 in   

rang beneden andere natin dalen en eene 
geheele nieuwe generatie zou er noodig  
zijn om het geleden verlies weder te    
boven te komen4 ,maar als nu eens       
,frankrijk al die mannen behield1 doch  
op ne nacht1 zou het land evenzoo       
plotseling verliezen3 ,monsieur 7de     
broeder van den ,koning71 de hertog van 
,angoulme1 de hertog van ,berrij1 de    
hertog van ,orleans1 de hertog van      
,bourbon1 de hertogin van ,angoulme1 de 
hertogin van ,berrij1 de hertogin van   
,orleans1 de hertogin van ,bourbon en   
mejonkvrouwe van ,cond4 ,gesteld dat    
daarnevens op ne nacht aan ,frankrijk1 l
 de groot-officieren van den ,kroon1 l  
de ministers van ,staat1 l de           
,staatsraden1 l de leden van de         
rekenkamer1 l de ,maarschalken1 l de    
,kardinalen1 l de ,aartsbisschoppen1    
groot-vicarissen en kanunikken2 l de    
prefecten en onder-prefecten1 l de      
beambten der ministeries2 alle rechters 
en nog bovendien de tienduizend rijkste 
inwoners het land zouden ontvallen1 het 

ongeluk zou zeker te bejammeren zijn1   
zegt de ,saint-,simon1 maar het land zou
 geen noemenswaarde schade door deze    
verliezen lijden4 ,het verlies zou zr   
spoedig te vergoeden zijn6--,en toch    
zegt hij1 hebben al deze menschen1 wiens
 verlies den ,staat niet1 of zeer weinig
 voelen zou1 den grootsten invloed in   
onze maatschappij1 toch hebben zij mr te
 zeggen1 dan de overgroote massa van    
producenten en nijveren4  ,de armen     
moeten mild zijn voor de rijken2 de     
onbekwamen hebben den taak1 den bekwamen
 te leiden en te regeeren4 ,het is zeker
 in ,frankrijk de omgekeerde wereld6    
,het is alsof de maan de zon verlicht1  
zoo zegt hij vervolgens1 wanneer men    
ziet1 dat de mannen der oude orde1 de   
mannen der conjecturale wetenschappen1  
leiding meenen te kunnen geven aan      
nieuwe dingen1 aan nieuwe wenschen1 aan 
eene nieuwe orde van zaken1 aan den     
bedrijvige1 positieve vooruitgang4 ,de  
leiding moet komen aan de kundigsten en 
aan de bedrijvigsten en de regeerders   

moeten er toezicht op houden1 dat de    
arbeid ongestoord plaats kan vinden4 ,de
 arbeid is er1 volgens de ,saint-,simon1
 niet om de regeering1 omgekeerd1 de    
regeering is er om den arbeid4  ,er     
worde dus gevormd eene eerste ,kamer1   
welke hij ,kamer van ,inventie noemt4   
,zij zal bestaan uit drie secties4 ,de  
eerste sectie zal bestaan uit #bjj      
ingenieurs1 de tweede uit #ej dichters  
of literatoren1 die nieuwe denkbeelden  
hebben1 de derde uit #be schilders1 #ae 
beeldhouwers of architecten en uit #aj  
musici4 ,zij zal zich moeten bezig      
houden1 met het ontwerpen van werken van
 openbaar nut1 ten doel hebbend den     
rijkdom van ,frankrijk te doen          
vermeerderen en het lot van zijn        
inwoners te verbeteren4 ,in de tweede   
plaats moet deze ,kamer de openbare     
instellingen organiseeren4 ,de leden    
dezer ,kamer hebben zitting voor vijf   
jaren1 zijn herkiesbaar en hebben eene  
persoonlijke toelage van #aj1jjj francs4
  ,dan worde er gevormd een tweede      

,kamer1 die ,kamer van ,onderzoek zal   
genaamd zijn4 ,zij zal eveneens bestaan 
uit #cjj leden1 waarvan #ajj            
natuurkundigen1 die zich bezig hebben te
 houden met de kennis van de            
georganiseerde natuur1 #ajj physici1 die
 zich met lichamelijk onderzoek1 zoowel 
van menschen1 dieren en insecten bezig  
houden en #ajj beoefenaren van de       
meetkunde4 ,deze ,kamer zal al de       
ontwerpen van de ,eerste ,kamer moeten  
onderzoeken en toetsen aan hunne kennis 
en aan de ervaring4 ,zij moet de        
ontwerpen van wetten voor het onderwijs 
maken en invoeren4 ,het onderwijs moet  
zooveel mogelijk pasklaar1 aan de       
praktische behoeften des volks1 worden  
gemaakt en daarom in drie trappen worden
 verdeeld4 ,er mag alleen1 in geen der  
drie soorten van onderwijs1 sprake wezen
 van godsdienstig onderwijs4 ,de        
,saint-,simon meent dat1 daar ieder vrij
 is in het uitoefenen van den godsdienst
 dien hij verkiest1 iedereen ook        
persoonlijk moet weten1 welke           

godsdienstige opleiding hij zijne       
kinderen moet laten geven4 ,ook moet    
deze ,kamer een geregeld toezicht houden
 op de openbare opvoeding4  ,de leden   
dezer ,kamer genieten mede #aj1jjj      
francs per jaar persoonlijke toelage1   
worden eveneens voor vijf jaren gekozen1
 en zijn eveneens herkiesbaar4  ,daarna 
komt de derde ,kamer1 waaronder de      
,saint-,simon zooveel als het ,huis der 
gemeenten in ,engeland verstaat1 en die 
hij ,kamer van uitvoering noemt4 ,en in 
deze moet elke tak van den arbeid goed  
en evenredig vertegenwoordigd zijn4 ,de 
leden dezer ,kamer genieten gnerlei     
toelage1 omdat zij vrij zijn door den   
arbeid dien zij verrichten4 ,zij is     
belast1 niet alleen met de uitvoering   
van de door de beide eerste ,kamers     
vastgestelde en aangenomen              
wetsontwerpen1 maar ook met het         
uitschrijven en het heffen van          
belastingen4  ,het parlement zal eene   
nieuwe ,code civil 7,burgerlijk wetboek7
 en eene nieuwe ,code criminel 7,wetboek

 van ,strafrecht7 vaststellen4 ,het zal 
den eigendom op nieuwe grondslagen      
vestigen1 gunstiger voor de             
voortbrenging in de maatschappij2 een   
stelsel van algemeene verdediging1 dat  
zoo weinig mogelijk een staande leger   
noodzakelijk maakt en een stelsel van   
algemeene volksweerbaarheid ontwerpen4  
,de ,saint-,simon verwacht1 dat als alle
 staten rondom ,frankrijk zich evenzoo  
zullen hebben gereorganiseerd1 oorlog   
niet zal voorkomen en dus alle          
verdedigingsmiddelen overbodig zullen   
worden4 ,een schadeloosstelling van twee
 milliard1 zal worden toegestaan aan    
hen1 die onder deze nieuwe orde van     
zaken schade zullen lijden4  ,de        
menschen zullen het een utopie noemen1  
zegt de ,saint-,simon1 zulk een plan6   
,maar dit komt1 volgens hem1 omdat de   
menschen geen begrip hebben van de      
geschiedenis2 geen kennis hebbende van  
den loop der beschaving spreken zij van 
utopien4 ,het is zeer te bejammeren1    
zegt hij1 dat de geschiedenis een tak is

 van de wetenschap der letteren1 en niet
 wordt beschouwd als een wetenschap op  
zich-zelve1 wat zij is4  ,intusschen1   
terwijl zich een aantal leerlingen om de
 ,saint-,simon geschaard hadden1        
verergerde zijne pecuniaire positie     
zeer4 ,hij ging zijn zestigsten         
levensjaar in1 kon zijne geschriften    
alleen maar gedrukt krijgen1 door zich  
telkens en telkens te vernederen en     
openlijk vernederd te worden1 en de     
geringe opbrengst ervan1 was niet in    
staat om hem in het leven te houden4    
,van teleurstelling en van armo werd hij
 wanhopig en op een morgen in de maand  
,maart #ahbc1 vonden zijne jongeren hem 
met een kogel in het hoofd liggen op    
zijn kamer1 evenwel niet doodelijk      
gewond4 ,hij herstelde weder1 maar moest
 een oog verliezen1 terwijl zijn        
gezondheid van nu af zeer zwak en wankel
 was geworden4 ,twee jaren leefde hij nu
 nog1 en in dien tijd zagen nog het     
licht3 ,catchisme des ,industriels en   
het beroemde boek ,le ,nouveau          

,christianisme 7,het nieuwe             
,christendom47  ,in de ,catchisme heeft 
de science gnrale waarover de           
,saint-,simon het zoo vaak heeft1 die   
hij met zooveel hopelooze inspanning    
verdedigt1 haar uitgangspunt in de idee 
der ,industrie4 ,wat de industrie is    
naar haar wezen en welke gestalte zij in
 de geschiedenis van ,frankrijk heeft   
aangenomen1 welke aanspraken zij kan    
doen gelden en welken som van geluk in  
de samenleving zij heeft doen geboren   
worden1 alle deze vraagstukken liggen   
aan deze verhandeling ten grondslag4    
,hij begint met de begrippen1           
industrieel en arbeider te ontleden4    
,een industrieel is iemand1 die der     
samenleving de middelen verschaft om in 
stand te blijven en om de behoeften der 
menschen te bevredigen4 ,de klasse van  
menschen1 die zulks doen1 behooren den  
eersten rang in te nemen2 zij kan allen 
ontberen1 niemand echter haar4 ,daar    
alles dr de industrie geschiedt1 zoo    
geschiede ook alles vr haar4 ,zij vormt 

de groote massa van de natie1 zij vormt 
het overwicht aan physieke kracht1 zij  
bezit de talenten en de intelligenties4 
,hoe was het nu mogelijk1 dat zij       
onderdrukt werd1 door een kleiner en    
zwakker aantal8 ,en hierop antwoordt de 
,saint-,simon1 door ons historisch      
uiteen te zetten1 de verhouding waarin  
de industrie tot de staatsmacht staat4  
,de ,franken zijn1 naar zijne           
voorstelling1 als de krijgslieden van   
,frankrijk te beschouwen1 en            
tegelijkertijd als de bezitters van     
grond en bodem2 door hen werden de      
,gallirs onderworpen1 die nch wapens1   
nch vermogen hadden1 en niets als hunne 
arbeidskracht bezaten4 ,beide deelen van
 het ,fransche volk kwamen alsnu1       
vijandig tegenover elkander te staan2   
deze heerschend en slechts verteerend1  
gene onderworpen en werkzaam4 ,nog bij  
de troonsbestijding van ,lodewijk ,,xi  
waren deze klassen scherp gescheiden4   
,deze koning echter verbond zich met de 
industrieelen1 de laatsten kwamen       

daardoor langzamerhand tot persoonlijke 
vrijheid en bezit van geld1 terwijl de  
militaire klasse der ,franken1 nog      
altijd aan haar bezit van den grond     
vasthield4 ,hierdoor ontstond voor het  
eerst in ,frankrijk de tegenstelling in 
bezit1 die van de eigenaren van geld en 
industrie en die van den grond4 ,tot aan
 ,lodewijk ,,xiv toe vormden            
grondbezitters1 fabrikanten en          
handelslieden1 drie afzonderlijke       
corporaties4 ,maar onder deze laatste   
koning begon de industrie zich te       
ontplooien en een element in zich te    
vormen1 dat hare geheele gestalte begon 
te vervormen4 ,uit de concurrentie en de
 behoefte van den afzet1 vormde zich de 
wereldhandel1 die op hare beurt eene    
klasse van bankheeren in het leven riep1
 die bemiddelaars der betalingen werden 
en in wiens handen het eigenlijke       
voordeel terecht kwam2 met hen begon de 
periode van het credietwezen in de      
geschiedenis4 ,het crediet behoort1 naar
 zijn wezen1 den grooten bankheeren en  

kooplieden toe2 om hen te gebruiken1    
leenen dezen den fabrikanten en den     
arbeidenden4 ,dezen breiden daardoor    
hunne zaken uit en daarvandaan komt het1
 dat de eigenlijke macht van het geld en
 alles wat daardoor geschiedt en        
mogelijk is1 in handen van den bankiers 
over is gegaan4 ,als nu de ,staat geld  
noodig had1 boden zij het hem aan1 maar 
onder zekere voorwaarden1 en hier vangt 
den tijd aan1 waarin de geldwisselaars1 
de bezitters van het crediet zelfs over 
de industrieelen konden zegevieren en   
zich van den ,staat meester konden      
maken4 ,op deze wijze was het ook       
mogelijk1 dat zich de industrieele      
wereld zelve splitste in twee klassen1  
die van de eigenlijke industrieelen1 zij
 die arbeiden1 en die van de            
slechts-bezittenden2 de eersten         
onderworpen1 de laatsten heerschend4 ,de
 oude tegenspraak ziet men hier van     
nieuw af aan opkomen3 zij die het diepst
 onderdrukt zijn1 vormen de beste klasse
 van de maatschappij4 ,zoo komt het     

resultaat dan te voorschijn1 dat de     
natie1 het volk is industrieel2 de      
regeering feodaal4 ,terwijl de bankiers 
van alle landen1 den gouvernementen het 
crediet van de industrie tegen hoogen   
interest verkoopend en zich verheffend  
op de puinhoopen van de ineengeslagen   
leenheerschappij1 den toestand van      
onderworpenheid van voren af aan zijn   
gaan bevestigen4 ,nevens hen verheft    
zich eene eigenaardige klasse1 die zich 
tusschen beide klassen in stelt2 beiden 
dienend1 maar die den eene in haar ziel 
vijandig is1 terwijl zij de andere      
beheerschend1 beiden in stand houdt4    
,dat is de klasse der ,legistes1        
waaronder speciaal de advokaten         
behooren4 ,zij vormen met de bankheeren 
tezamen1 eene middelklasse en zijn de   
eigenlijke liberalen1 die tegenover de  
,industrieelen staan4 ,men vergist zich 
zr1 zegt de ,saint-,simon1 wanneer men  
beide voor identiek houdt2 integendeel  
is het liberalisme van eerstgenoemde    
klasse1 niets als een verkapt egosme en 

de leuze van hunne leiders tegenover het
 gouvernement1 komt op niets anders     
neer1 dan op het te-toi de l1 que je m'y
 mette6 7,verwijder u van deze plaats1  
opdat ik mij er neder kunne zetten67    
,de ware grondzuilen van het            
eeuwigdurend welzijn der menschelijke   
maatschappij1 zijn de industrieelen4    
,want1 zoo roept hij uit1 het is        
duidelijk1 dat de industrieele          
heerschappij die is1 welke den menschen 
de grootste som van algemeene en        
individueele vrijheid kan geven en dat  
zij alleen aan de moraal de grootste    
macht in de samenleving kan verzekeren4 
,het is verder duidelijk1 dat de        
samenleving van-uit de feodale          
heerschappij naar die der industrieele1 
niet kan worden overgeleid1 door het    
bloote zakenleven van het bestuur2      
beiden staan diametraal tegenover       
elkander4 ,de eerste wil de grootst     
mogelijke ongelijkheid onder de         
menschen1 het laatste1 het industrieele 
systeem1 is gebouwd op de grootst       

mogelijke gelijkheid van de menschen4   
,daarom moet het rijk van de industrie a
 priori gekend worden en deze           
catechismus1 is het bewijs1 dat de      
menschelijke geest zich reeds tot die   
hoogte opgewerkt heeft4 ,wat is evenwel 
de kracht eens gewonen ondernemers      
anders dan de eenheid8 ,daarom moet de  
goddelijke1 zoowel als de menschelijke  
moraal1 den meest uitstekenden geesten  
aan het werk stellen2 het industrieele  
systeem in zijn onderdeelen bloot leggen
 en de industrieelen zelven opeischen   
zich1 ter verwerkelijking kunnen roeping
 te vereenigen4  ,dit is1 in 't kort1 de
 inhoud van de ,catchisme des           
,industriels4 ,de ,saint-,simon is de   
eerste1 die naar de innerlijke wetten   
van de samenleving en de wetten welke   
haar besturen en op hare vorming en     
gestalte van invloed zijn1 heeft        
opgespoord2 die hare verschillende      
gestalten heeft blootgelegd en          
onderzocht heeft1 wrdoor zij zich tracht
 te vervolkomenen4 ,hij vond de         

klasse-tegenstellingen1 in primitieven  
vorm1 tusschen bezit en niet-bezit2     
tusschen arbeid en kapitaal en tusschen1
 wat hij nog noemde3 de strijd der      
standen4  ,de ,saint-,simon's laatste   
werk1 waaraan hij arbeidde toen zijne   
krachten hem reeds voor een goed deel   
begeven hadden1 is ,le ,nouveau         
,christianisme geweest4 ,reeds in zijn  
,systme ,industriel predikt hij deze    
moraal3 ,god zeide3 ,bemint u en helpt u
 onder elkander62 hier begint hij de    
stelling te ontwikkelen1 dat het        
waarachtig goddelijke principe van de   
christelijke religie is3 de menschen    
zullen elkander als broeders behandelen4
 ,god had zelf1 wel-is-waar de          
christelijke godsdienst gesticht1 maar  
de later zich ontwikkelende clerus is   
een misgeboorte der christelijke kerk2  
zij heeft den inhoud van het goddelijke 
christendom1 tot een menschelijke       
gemaakt4 ,het is dus de taak van onzen  
tijd1 om de godsdiensten weder terug te 
voeren tot hunnen waren oorsprong2 ze te

 zuiveren van elk egostisch en          
tweeslachtig bijmengsel en om de        
menschheid op het nieuwe ,christendom   
voor te bereiden4  ,hij klaagde den     
,paus en zijn kerk van ketterij aan2 het
 onderwijs dat de geestelijkheid den    
leeken geeft1 is valsch en leidt1       
volgens hem1 van het ware ,christendom  
af4 ,want in plaats van de levende      
moraal der liefde te prediken1 stelt de 
katholieke kerk het doode dogma aan den 
spits en in plaats van de kennis te doen
 vermeerderen1 zoekt zij de leeken      
absoluut zich van haar afhankelijk te   
maken4 ,hij klaagde den paus van        
haeresie aan en ook dat hij in zijn     
eigen ,staat een bestuur in stand houdt1
 die de moreele en physieke belangen van
 de behoeftige klasse in den weg staat1 
en dan ook nog hiervan1 dat de ,paus en 
de kardinalen1 zoomede de geheele       
geestelijkheid geheel uit den tijd zijn 
en tegenwoordig zeer gemist kunnen      
worden4  ,de protestantsche kerk        
critiseert hij eveneens4 ,hij erkent1   

dat ,luther met de ,reformatie der      
beschaving een grooten dienst bewezen   
heeft1 maar in het andere gedeelte der  
,hervorming1 dat der opbouw van den     
godsdienst1 heeft ,luther zijnen        
navolgers nog veel te doen overgelaten4 
,de protestanten hebben dan ook eene    
moraal welke1 bij die zooals zij aan den
 tegenwoordigen stand der beschaving    
past1 verre ten achterstaat4 ,de        
protestantsche cultus is bovendien      
zonder eenige bekoring1 onschoon en     
koud1 in plaats van de aanbidding van   
het ,hoogste te doen vieren met behulp  
van den kracht van den schilder1 den    
dichter en de macht van de muziek4 ,ook 
gelooft het protestantisme aan een      
gebrekkig dogma4 ,luther gebood den     
,bijbel te lezen en niets dan den       
,bijbel4 ,het lezen van den ,bijbel     
heeft zeker groote voordeelen gegeven1  
maar ook groote nadeelen4 ,het ware     
dogma heeft geen gebreken4  ,de         
,saint-,simon stelt nu als positief     
dogma op deze moraal3 in het nieuwe     

,christendom zullen de menschen zich    
wederzijdsch als broeders beschouwen4   
,deze godsdienst zal de samenleving haar
 grootste doel1 de snelste verbetering  
van het lot der arme klassen tegemoet   
doen voeren4 ,de godsdienst is van nu af
 eene sociale godsdienst geworden2 haar 
uitgangspunt is de toestand van de      
menschelijke samenleving de terugvoering
 naar het aardsche geluk4 ,het woord van
 ,christus3 ,mijn ,rijk is niet van deze
 wereld6 werd niet begrepen4 ,der       
religie moet men hare zinrijke zijde    
teruggeven en den eeuwigen strijd       
tusschen materie en kennis1 tusschen    
lichaam en geest moet1 in haar verzoend1
 ons tegentreden4  ,toen de             
,saint-,simon zijn ,nouveau             
,christianisme voleindigd had1 hadden   
hem zijn laatste krachten reeds bijna   
begeven4 ,hij hield zich toen bezig met 
de oprichting van het blad ,le          
,producteur1 maar hijzelf zag de        
verschijning daarvan niet meer4  ,toen  
hij zijn einde voelde naderen1 riep hij 

de vertrouwden van zijne gedachten voor 
zijn bed en zeide tot hen3 ,gij gaat een
 tijd tegemoet1 waarin goed             
gecombineerde inspanningen tot een      
ongekend resultaat moeten voeren2 de    
vrucht is rijp1 gij zult ze plukken4 ,en
 zich tot zijn meest geliefde scholier1 
,olinde ,rodrigues1 wendend1 zeide hij3 
,vergeet niet1 mijn zoon1 dat men       
begeestering moet hebben1 om groote     
dingen tot stand te brengen6 ,mijn      
geheele werken laat zich tezamen vatten 
in deze eene gedachte3 alle menschen de 
verzekering der meest vrije ontwikkeling
 te kunnen geven6 ,na eenige minuten1   
toen hij reeds met den dood streed1 riep
 hij uit3 ,de toekomst is aan ons6 ,des 
morgens den #ai;en ,mei #ahbe1 ontsliep 
hij in de armen van zijne leerlingen4   
,de ,saint-,simonistische ,school telde 
aanvankelijk vele jonge mannen1 die     
later tot de eersten intellecten hebben 
behoord4 ,het eerst stond zij onder de  
leiding van ,bazard en ,enfantin1       
waarvan later de anderen zich           

afscheidden4 ,tot hen behoorden behalve 
de reeds genoemden ,a4 ,thierry en      
,comte1 ,buchez1 ,pierre ,leroux1       
,adolphe ,blanqui1 ,michel ,chevalier1  
,ferdinand de ,lesseps1 ,felicien       
,david1 ,armand ,carrel enz4 ,velen     
hunner hebben ,de ,saint-,simon's       
denkbeelden later of geheel1 of         
halverwege losgelaten4    ,gelijk wij   
schreven1 geheel onafhankelijk van ,de  
,saint-,simon leefde1 werkte en streed  
er in denzelfden tijd in ,frankrijk een 
ander groot denker en een genie van even
 grooten soort als hij1 voor het geluk  
van de menschheid4  ,beiden leefden in n
 land1 doch kenden elkander niet1 hadden
 elkander nooit gezien of gesproken en  
voor zoover bekend1 stelden zij zich ook
 niet tegenover elkander1 althans niet  
in het openbaar4  ,het tweede genie hier
 bedoeld was ,fourier4    ,,fran,,ois   
,,marie ,,charles ,,fourier  werd den   
#g;en ,februari te ,besanon geboren uit 
gegoede ouders4 ,zijn vader was         
groothandelaar4 ,de jonge ,charles      

toonde reeds vroeg1 een groot gevoel van
 ingeboren rechtschapenheid4 ,hij was   
voor den handel bestemd1 maar hij kreeg 
reeds als knaap een zoo                 
onoverwinnelijken afkeer van den handel1
 dat die op zijn geheele leven den      
stempel heeft afgedrukt4 ,hij leerde    
niet alleen den handel haten1 maar ook  
verachten4  ,hij zeide later zelf1 dat  
men in den handel ophoudt het           
onderscheid te leeren kennen1 tusschen  
oprecht zijn en liegen4 ,in katechismus 
en op school1 had men hem geleerd nooit 
te liegen1 maar dan leidde men hem in   
den winkel1 om hem vroegtijdig in het   
edele handwerk van den leugen1 of in de 
kunst om te verkoopen zich te doen      
oefenen4 ,getroffen door het bedrog en  
den zwendel van den handel1 had hij     
meermalen den koopers terzijde genomen1 
om hen te vertellen1 hoe zij bedrogen   
werden4 ,een van hen was zoo dankbaar   
hem te verraden1 hetgeen hem van zijn   
vader een pak slaag deed oploopen4 ,en  
op een toon van verwijt1 zeiden zijn    

ouders dan ook meermalen die jongen zal 
voor den handel nooit deugen4           
,inderdaad1 bij ,fourier was dan ook een
 diepen afkeer van den handel gerijpt   
en1 negen jaren oud1 zwoer hij den      
handel een eeuwigen haat4  ,fourier was 
jong op een bankierskantoor geplaatst in
 ,lyon1 maar hij liep weg1 verklarende  
nooit een koopman te willen worden4 ,in 
#agij kwam hij naar ,rouen1 alwaar hij  
een positie als reiziger bekwam1 als    
reiziger naar ,parijs1 hetgeen in dien  
tijd een post van groot vertrouwen was4 
,hij kreeg daardoor de gelegenheid1     
zoowat alle groote steden van           
,frankrijk1 ,duitschland1 ,nederland en 
,belgi te bezoeken en daardoor kon hij  
veel studin maken1 omtrent              
buitenlandsche toestanden4  ,op al deze 
reizen bestudeerde ,fourier het klimaat 
der verschillende landen1 de toestand   
van den bodem1 de nijverheid1 de        
bouworde van de steden1 de aanleg der   
straten en het karakter van de bewoners4
 ,geen architektuur was er in de door   

hem bezochte steden1 die hij niet kende4
 ,alleen voor de talen had hij weinig   
zin1 daarvandaan de opmerking1 door hem 
uitgedrukt in zijn hoofdwerk ,de theorie
 van de universeele eenheid1 dat het    
eene der slimste gebreken van het       
menschelijk geslacht was1 de vele en    
verschillende talen te hebben4 ,hij     
beschouwde ne wereldtaal1 waartoe hij   
het fransch als de meest geigende       
beschouwde1 als eene der belangrijkste  
voorwaarden1 voor eene nieuwe1 sociale  
orde van zaken4  ,in de                 
,revolutieperiode verloor ,fourier zijn 
vermogen4 ,maar ook met den gang van    
zaken in de ,revolutie kon hij zich     
geenszins vereenigen4 ,naar zijne       
meening had het volk maar zeer weinig   
bij de ,revolutie gewonnen1 daarentegen 
had die klasse1 welke hij het meest     
onder allen haatte1 de handeldrijvende  
klasse1 het meest daarbij gewonnen4     
,niets kon dan ook ,fourier meer in     
toorn brengen1 bij de latere            
ontwikkeling zijner denkbeelden1 dan dat

 men hem op eene lijn stelde met de     
,jacobijnen uit de ,revolutie4 ,neen en 
duizendmaal neen6 zoo riep hij dan uit1 
mijne theorien hebben niets te maken met
 die van deze lieden1 noch iets met     
hunne omverwerpende denkbeelden6 4444   
,wat hij evenwel gezien had1 dat was    
dit3 terwijl de menschen der ,revolutie 
bezig waren alles met bloedig geweld ner
 te slaan1 wat naar hunne begrippen aan 
het geluk van het vaderland in den weg  
stond1 het kapitaal evenwel1 in den     
schrilste tegenspraak bleef ageeren1 met
 de gepredikte grondstellingen4 ,hij zag
 hoe de schaggerhandel1 hoe de          
levensmiddelenwoeker1 de zwendel met de 
leverantin bloeiden1 en hoe de          
plotseling rijk geworden opkomelingen   
hunne orgien vierden4 ,en niet minder   
waren hem de oogen opengegaan voor de   
ellende der massa1 die haar leven voor  
de ,republiek zoo heldhaftig gegeven    
had4 ,al deze waarnemingen1 die hij     
vooral de gelegenheid had volkomen te   
maken1 door wat hij dag aan dag in      

kleineren kring om zich heen zag1       
brachten dezen denker op de gedachte1   
dat de samenleving niet juist           
georganiseerd moest wezen4 ,en hij zon  
op middelen1 eene maatschappelijk plan  
te ontwerpen1 dat aan alle deze euvelen 
een einde kon maken4  ,fourier1 die van 
nature reeds een tegenzin had in de     
studie van politieke vraagstukken1 werd 
in deze weerzin versterkt1 door de      
feiten om hem heen4 ,hij zag de         
politieke stelsels veranderen1 maar de  
maatschappelijke euvelen blijven4 ,dit  
deed bij hem de gedachte ontstaan1 dat  
er tusschen de sociale toestand van de  
maatschappij en de politieke geen       
wezenlijk verband bestond2 de eerste is 
even willekeurig1 als den laatste2 maar 
samenhang tusschen beiden bestaat er    
niet volgens hem4  ,voor hem was het vl 
gewichtiger het uitgangspunt te vinden1 
van waaruit alle beschaving en          
ontwikkeling ontsproot1 en hij meende1  
dat datgene wat een ,newton voor de     
natuurlijke wereld had gedaan1 n4 l4 het

 ontdekken van de wetten der            
zwaartekracht1 dat dit moest geschieden 
voor de materieele wereld1 en dat hij   
het was die dit had te doen4  ,dat hij1 
,fourier1 deze wetten1 die het          
uitgangspunt waren van een geheel       
stelsel1 hetwelk in staat was den       
menschheid het verloren geluk te        
hergeven1 had ontdekt was zuiver toeval1
 volgens hem4 ,andere geleerden vr hem  
hadden het ook kunnen doen1 en een      
eigenaardige beschouwing is het dan ook 
van hem1 dat de #djj1jjj dikke          
boekdeelen1 welke er in den loop der    
tijden waren geschreven en die in       
,bibliotheken opgestapeld lagen1 van zr 
twijfelachtige waarde voor de menschheid
 en haar geluk waren4    ,in #ahjh      
publiceerde ,fourier nu ook zijn eerste 
en principieel-wetenschappelijke werk3  
,la thorie des quatres mouvements et des
 destines generales4 7,de leer van de   
vier bewegingen en der algemeene        
bepalingen7 genaamd4  ,de gedachtengang 
door ,fourier daarin ontwikkeld1 is de  

volgende4 ,de wereld bestaat uit drie   
eeuwige1 ongeschapene en onverstoorbare 
grondstellingen3       ,god1 of den     
geest1 actief en bewegend principe2     
de materie1 passief en bewogen principe2
     de gerechtigheid of de             
mathematische wetten1 regelend principe4
   ,analoog aan het wereld-al1 bestaat  
ook den mensch uit drie principes1      
namelijk3   de drijfveeren 7passiones71 
aktief en bewegend principe2 het        
lichaam1 passief en bewogen principe2 de
 intelligentie1 neutraal en regelend    
principe4   ,god1 welke de leider en    
bestierder is van het wereld-al1 kan    
alleen de nheid en de harmonie ervan    
willen1 anders zou hij met zichzelve in 
tegenspraak komen4 ,daarom bestaat er   
een onafgebroken keten van betrekkingen 
tusschen de drie rijken der             
natuur--dieren1 planten1 mineralien--en 
de menschen2 tusschen den menschen en   
,god1 gelijk tusschen den menschen en   
den aardbol en het gansche planeten- en 
wereldsysteem4 ,terwijl ,god den        

menschen schiep1 hen van drijfveeren en 
hartstochten voorzag1 wilde hij1 dat de 
menschen daardoor gelukkig zouden       
worden4 ,het is dus niet aan te nemen1  
dat deze drijfveeren schadelijk zouden  
zijn1 dat van deze hartstochten de eene 
of de andere zoude moeten worden        
onderdrukt of onbevredigd behoeven te   
blijven4 ,integendeel1 eene bevrediging 
daarvan1 schept veelmeer de harmonie van
 den mensch met zich-zelf en met ,god4  
,wanneer wij desniettegenstaande zoo    
dikwerf zien1 dat deze hartstochten bij 
de menschen1 zich in eene schadelijke   
richting openbaren en werken1 dan       
bewijst dit niets tegen dezen1 maar     
tegen de sociale organisatie van de     
maatschappij1 welke deze hartstochten op
 valsche wijze zoekt werkzaam te doen   
zijn1 of ze zoekt te onderdrukken4  ,het
 zijn vijf bewegingen1 welke de wereld  
voortbewegen en haar hare bestemming    
doen naderen3       #a4 ,de normale     
beweging2 wetten der aantrekking voor   
imponderabele        elementen1         

electriciteit1 magnetisme1 reuken4      
#b4 ,de dierlijke of instinktmatige     
beweging2 wetten der aantrekking        
voor drijfveeren en instinkten van alle 
geschapen wezens hoe en        wanneer  
zij ook waren1 zijn en zullen zijn4     
#c4 ,de organische beweging3 wetten der 
aantrekking voor de        eigenschappen
 der lichamen3 vorm1 kleur1 smaak1 reuk1
 enz4     #d4 ,de materieele            
beweging--reeds door de mathematici     
7,newton7        ontdekt--wetten der    
aantrekking en gravitatie der           
wereldlichamen        7,planeten en     
vaste sterren74 ,de kometen zijn1       
volgens ,fourier1        irregulaire    
lichamen die het wereldruim doortrekken4
     #e4 ,de sociale beweging--het      
eigenlijke steunpunt van het geheel--   
de wetten1 welke de orde en de          
opeenvolging van de verschillende       
sociale gestalten op alle wereldlichamen
 regelen4   ,het middelpunt dezer       
sociale wetten is de mensch1 die        
daardoor1 in den grond der zaak1 tot het

 middelpunt van het geheel wordt en om  
wien1 ten slotte1 zich alles draait4    
,wat zou1 zoo vraagt ,fourier1 de wereld
 voor een ander doel hebben1 wanneer zij
 niet geschapen was voor de menschen8   
,de bestemming van den mensch is het    
geluk1 dat in de ontwikkeling van geheel
 zijnen aanleg1 de bevrediging van al   
zijne hartstochten ligt4 ,de mensch     
behoort te genieten en nogeens te       
genieten1 alles waartoe zijn hart hem   
dringt4 ,deze bestemming was den mensch 
door ,god toegedacht4    ,fourier legt  
op het akkerbouwbedrijf of de agricole  
associatie het hoofdgewicht2 hij ziet   
het zelfs voor de eigenlijke grondslag  
aan van het menschelijk bestaan1 die    
welke de meeste en de aangenaamste      
afwisseling geeft4 ,maar ook de gansche 
huiselijke bezigheid1 de huishouding in 
hare uitgebreidste opvatting2 handel en 
nijverheid2 opvoeding2 de kunsten en de 
wetenschappen1 zij allen moeten socitair
 bedreven worden4  ,de arbeid is volgens
 ,fourier1 een noodzakelijkheid voor    

alle menschen zonder onderscheid van    
leeftijd of geslacht1 maar zij moet     
geene last1 maar een lust wezen4 ,zij   
moet in een woord gezegd3 aantrekkelijk 
zijn4 ,en dit kan zij alleen wezen1     
wanneer ieder in die richting drijven   
kan1 waarheen zijne gaven en aanleg hem 
dringen1 tot wat hem dus het meeste     
genoegen kon schenken4 ,daarnevens moet 
de arbeid1 dikwijls afwisselen en moeten
 ten dien einde1 de arbeidstijden       
slechts kort zijn4  ,ten einde de       
verschillende tegen elkander in         
dwarrelende elementen te kunnen leiden1 
is het noodig1 dat zich groepen vormen  
van gelijkgezinden1 voor bepaalde       
bezigheden4 ,elk van deze groepen1 kan  
slechts negen personen omvatten4 ,er    
vormen zich evenveel groepen1 als er    
ondersoorten van arbeid bij eene        
bepaalde produktietak noodig zijn2 de   
verschillende groepen vormen3 eene      
serie4 ,daar twee menschen niet in alles
 dezelfde smaak kunnen hebben en ook    
niet de voor alles gelijke aandrift1    

worden dezelfde personen1 die zooeven   
tezamen gearbeid hebben in ne groep1 in 
tegenovergestelde arbeidsgroepen1 of    
serien van andere produktietakken       
geplaatst4 ,niet alleen dus1 dat er     
voortdurend afwisseling is van arbeid1  
er is ook eene voortdurende afwisseling 
in maatschappelijk verkeer bij dien     
arbeid4 ,deze voortdurende afwisseling  
van arbeidsbeoefening en van de personen
 die den arbeid beoefenen en de daaruit 
voortvloeiende1 dan weder aantrekkende1 
dan weder afstootende bewegingen1       
voldoen volgens ,fourier1 aan de hoogste
 bevrediging1 omdat juist daarbij alle  
drijfkrachten in het spel komen4 ,maar  
zulk eene bevrediging zou nog geen      
volkomene zijn1 wanneer niet ook de     
voortbrenging van den rijkdom door haar 
kon worden in stand gehouden4 ,daarom   
dacht ,fourier een stelsel uit1 waarin  
den maatschappelijken arbeid1 op den    
grondslag van deze organisatie en       
samenwerking van alle drijfkrachten en  
geaardheden1 talenten en kundigheden1   

kon worden verricht4 ,het was het       
systeem van de phalanstre4  ,deze       
planmatig georganiseerde en             
geassocieerde bezigheid van honderden   
van families1 zal1 naar ,fourier        
verklaarde1 in tegenstelling tot de     
private en individueele voortbrenging en
 het private ondernemerschap eene groote
 mate van besparing aan arbeidskracht1  
werktuigen en tijd ten gevolge kunnen   
hebben eenerzijds2 en door geschikt     
aangewende en gecombineerde werkzaamheid
 van allen anderzijds1 eene             
vermeerdering van den rijkdom ten       
gevolge hebben1 die in vergelijking met 
die van thans verveertigvoudigd zou     
kunnen worden en zelfs den armsten zo   
veroorloven eene bevrediging van zijne  
behoeften1 z rijkelijk als heden ten    
dage den rijkste alleen1 dit mogelijk   
was4  ,in de ,fouriersche phalanstre    
blijft het onderscheid in bezit         
voortbestaan4 ,fourier achtte dit zelfs 
noodzakelijk voor de harmonie1 die      
volgens hem juist uit eene geschikte en 

verstandige combinatie van              
tegenstellingen voort kan komen4 ,zijn  
socialisme was dat van verwijdering en  
van harmonie2 van elkander drom         
bekampende tegenstellingen1 omdat zij   
niet onderling verbonden en dus niet tot
 eenheid kunnen komen4  ,daarom wendde  
hij zich steeds tot de grooten en       
aanzienlijken en niet tot de geringen1  
tot de arbeiders of tot het volk4       
,alleen de eersten waren in staat zijn  
plan te doen verwezenlijken4  ,in de    
phalanstre zou volgens ,fourier         
kapitaal1 arbeid en talent z worden     
beloond1 dat aan den arbeid             
vijf-twaalfde1 aan het kapitaal         
vier-twaalfde en aan het talent         
drie-twaalfde van de arbeidsopbrengst   
ten goede komt4 ,de beide geslachten    
zullen volkomen op gelijken voet worden 
behandeld4 ,immers zij werken1          
vergenoegen en beminnen zich1 met- en   
onder elkander4 ,ook de opvoeding van de
 kinderen behoort gemeenschappelijk te  
geschieden2 de kinderen zijn het derde  

neutrale geslacht en aan hunne opvoeding
 wijdt ,charles ,fourier in zijne       
werken1 groote en breede ruimte4 ,met   
grondige diepte en met een              
wonderbaarlijk onderscheidingsvermogen1 
heeft hij steeds over de opvoeding      
geschreven en geen pedagoog zal nog     
heden ten dage deze bladzijden1 niet dan
 met genoegen lezen4  ,wat de verhouding
 van de geslachten tot elkander aangaat1
 deze is door ,fourier van een zeer ruim
 standpunt bekeken4 ,de critiek1 dien   
hij uitoefent op het tegenwoordig       
huwelijk1 zoowel op zijnen vorm als op  
zijne uitwassen1 behoort tot het        
scherpste wat daarover ooit is gezegd4  
,onder de nieuwe levensverhoudingen1    
gelijk ,fourier ze ons die schilderde1  
genieten de menschen niet alleen het    
volle geluk1 zij kunnen zelfs bij hunne1
 zooveel betere1 gezondere en           
natuurlijker levensverhoudingen een     
hoogeren ouderdom bereiken4 ,fourier    
spreekt van het bereiken van een        
leeftijd van #add jaren1 als            

doorsne-leeftijd4  ,het gansche heelal1 
is volgens ,fourier1 die zich hierbij op
 ,schelling beroept het spiegelbeeld van
 de menschelijke ziel4 ,de wereld is ter
 wille van de menschen geschapen2 na    
zijn dood wandelt den mensch van planeet
 tot planeet1 tot een steeds hoogere    
volkomenheid4  ,elke planeet wordt      
geboren en heeft1 gelijk den mensch1    
hare kindschheid en hare ouderdom1 op-  
en nergaande ontwikkeling1 en dood4 ,ook
 de menschheid sterft1 en wel1 na een   
totaal-levensduur van #hj1jjj jaren1 die
 zich afwikkelen in vier phazen4 ,de    
phaze der kindschheid1 in welke laatste 
periode wij ons bevinden1 duurt3 #ce1jjj
 jaar en die van den nedergang eveneens3
 #ce1jjj jaren4 ,dan volgt de phaze van 
de ouderdomszwakte1 weder met #ejjj     
jaren1 waarna de dood der menschheid en 
die der aarde intreden4 ,in de          
tijdruimte van #hj1jjj jaren beleeft de 
menschheid #cb                          
ontwikkelingsperioden--wij bevinden ons 
in de vijfde1 die der civilisatie--en in

 deze verschillende perioden1 zijn er   
verschillende hrscheppingen1 door welke 
de dieren- en plantenwereld en ook het  
klimaat1 in overeenstemming met de      
hoogere ontwikkeling der menschen1 zich 
tot hoogere volkomenheid ontvouwen zal4 
,met de achtste periode1 die van de     
harmonie1 vangt de dageraad van het     
geluk aan4 ,dan wordt de noordpoolkroon 
7couronne borale7 geboren1 die dan      
gelijk de zon1 niet alleen licht1 maar  
ook warmte verspreidt en daarmede zullen
 tal van nieuwe scheppingen ingeleid    
worden4 ,de werkingen daarvan zullen    
zijn1 dat ,petersburg zoowel als        
,ochotsk een klimaat zullen verkrijgen1 
gelijk ,cadix en ,constantinopel2 dat   
het klimaat van de ,siberische          
ijskusten1 dat van ,marseille en van den
 golf van ,genua verkrijgt en dat eene  
vruchtbaarheid van deze noordelijke     
deelen der aarde aanvangt1 die zal      
kunnen wedijveren met die van deze      
tropische gewesten4 ,gelijktijdig zal   
door de inwerking van dit fludum en door

 de verandering der klimaten1 de zee    
zich veranderen en haar water een       
anderen smaak verkrijgen4 ,de bestaande1
 thans den mensch nog vijandige en      
schadelijke zeemonsters als de haai     
enz41 zullen verdwijnen en door andere  
schepsels1 als anti-haai1 anti-walvisch 
vervangen worden1 die den menschen      
vriendelijk gezind zullen worden en zich
 door hen zullen laten gebruiken tot het
 leiden van hunne schepen enz4 ,evenzoo 
op het land4 ,alle wilde dieren1        
leeuwen1 tijgers1 luipaarden1 wolven    
enz41 alle giftige reptielen en         
vergiftige schadelijke planten zullen   
verdwijnen en plaats maken voor nieuwe1 
der menschheid nuttige gewassen4        
,zoodra den ganschen aardbodem met      
phalanstres overdekt is1 zal zij twee   
millioen derzelven en vier milliard     
menschen aanwijzen4 ,dan zal            
,constantinopel hoofdstad zijn van de   
wereld en zal de door alle phalanstres  
gekozen ,omniarch1 als heerscher der    
wereld1 aldaar zijn zetel innemen4  ,met

 het getal van vier milliard1 is volgens
 ,fourier1 het maximum bereikt dat het  
bevolkingscijfer bereiken kan2 want     
wanneer ook de menschen zich            
aanvankelijk sterk vermeerderen1 de     
vruchtbaarheid van het geslacht zal     
verminderen1 naar mate nevens de mannen1
 ook de vrouwen sterker zullen worden1  
hunne geestelijke en lichamelijke       
ontwikkeling en opulente levenswijze    
toenemen zal4 ,fourier gelooft1 reeds   
voor onze samenleving de opmerking      
gemaakt te hebben1 dat vrouwen van      
groote lichaamskracht en                
lichaamsgestalte en onder gunstige      
materieele verhoudingen levend1 minder  
kinderen krijgen dan die van een        
zwakkelijke en geringe constitutie4 ,de 
eersten zijn zelfs dikwerf onvruchtbaar4
  ,dezelfde veranderingen als op aarde1 
voltrekken zich ook op alle overige     
planeten4 ,geheele nieuwe               
planeetsystemen zullen zich nog moeten  
vormen1 ten einde in de sterrenwereld   
denzelfde harmonie1 het opperste klavier

 7clavier majeure7 te kunnen vestigen1  
zooals deze harmonie op aarde gevestigd 
is in het klavier van de menschelijke   
ziel1 dat #haj karaktereigenschappen    
aanwijst4  ,fourier rekent bij dit alles
 met bepaalde mathematische             
verhoudingen2 alle levensuitingen en    
levenschijnselen laten zich in bepaalde 
mathematische getalverhoudingen         
uitdrukken4 ,fourier staat hierbij      
geheel op den bodem van ,pytagoras      
7#edj-ejj vr ,chr471 die gelijk bekend  
is1 eene philosophie van de getallenleer
 voor alle verschijnselen1 leerde4  ,in 
#ahbi verscheen ,fourier's tweede werk3 
,le nouveau monde industriel et         
socitaire4 7,de nieuwe industrieele en  
socitaire wereld47 ,dit boek bestaat uit
 n deel en is van alle werken van       
,fourier wel het duidelijkst en helderst
 geschreven4 ,het kan1 om de beknoptheid
 waarin zijne denkbeelden erin vervat   
zijn1 als de quintessens van ,fourier's 
denkbeelden als hervormer1 worden       
beschouwd4 ,zeven jaren later gaf hij   

nogmaals een groot werk in het licht1   
dat ,valsche industrie genaamd was1 maar
 dit boek bevat geen nieuwe denkbeelden 
en is van beslist minder waarde1 dan    
zijn ,nouveau monde en zijn ,thorie des 
quatres mouvements dat zijn4    ,in     
#ahdh hebben de scholieren van ,fourier 
zijn gezamenlijke werken uitgegeven1    
onder den titel3 ,l'harmonie            
,universelle et le ,phalanstre 7,de     
algemeene harmonie en de phalanstre71   
waarin ,fourier zelf aan het woord is1  
omtrent zijne plannen en de ontdekkingen
 zijner wetenschap4  ,hij zegt1 dat     
nadat bij hem eenmaal den twijfel was   
geweken1 dat de toestand van ontbering1 
die overal heerschte1 van nood en       
gebrek1 het overal-heerschend-bedrog1   
het handelsmonopolie en de slavenhandel1
 een door ,god gewilde toestand was1 dat
 hij toen tot de conclusie kwam1 dat    
deze gansche toestand er eene van       
overgang was voor de menschheid2 een    
toestand van verandering in de sociale  
orde van zaken4 ,en hij maakte 't zich  

tot een regel van zijn onderzoek3 de    
absolute twijfel1 en de absolute        
vermijding van de tot dusverre betreden 
wegen4 ,hij vroeg3 wat kan er           
twijfelachtiger bestaan1 dan deze       
onvolkomene beschaving8--,wanneer er aan
 haar ook drie periodes voorafgegaan    
waren1 die van wildheid1 patriarchaat en
 barbarisme1 moet dan daaruit worden    
opgemaakt dat zij de laatste is1 alleen 
omdat zij de vierde is8 ,kan er niet een
 vijfde1 zesde of zevende sociale orde  
komen1 die wel-is-waar ons nog niet     
bekend kan zijn1 maar dit alleen1 omdat 
tot nog toe niemand zich de moeite      
gegeven heeft van haar te ontdekken6    
,men moet dus de noodzakelijkheid1 de   
voortreffelijkheid1 zoowel als de       
voortduring van deze maatschappij1      
altijd en altijd in twijfel blijven     
trekken4 ,dit hebben de philosophen     
nooit gedaan1 omdat zij1 zoo zegt       
,fourier1 dit nooit gewaagd hebben1     
dewijl dan de nietswaardigheid van al   
hunne werken voor de menschheid meteen  

zou aan het licht gekomen zijn6  ,in de 
eerste plaats hield ,fourier zich bezig 
met de landelijke associatie            
7association agricole7 en bij het       
nadenken over haar1 geraakte hij tot de 
theorie der bepalingen4 ,de oplossing   
van dit vraagstuk1 leidt volgens hem1   
tot die van alle politieke vraagstukken4
 ,de philosophen hielden de             
akkerbouw-associatie voor eene even zoo 
groote onmogelijkheid1 als de           
afschaffing der slavernij1 omdat zulk   
eene associatie tot nog toe niet        
bestond4 ,ziende1 dat bij de            
dorpsbewoners elk gezin op eigen        
gelegenheid arbeidt1 konden zij zich    
geen middel denken om hen te vereenigen4
 ,en toch zouden er reeds talrijke      
verbeteringen kunnen ontstaan1 wanneer  
men de bewoners van elk vlek1 kon       
vereenigen tot gemeenschappelijke       
bezigheid1 naar verhouding van hun      
kapitaal en hunnen arbeid4 ,aldus zouden
 #b-cjj families1 met ongelijk vermogen1
 een streek kunnen cultiveeren4 ,men kan

 nauwelijks #bj1 #cj1 #dj individuen tot
 gemeenschappelijke bezigheid verbinden1
 hoe zoude men het honderden kunnen     
doen1 zegt men4 ,en toch zouden er voor 
zulk een associatie op zijn minst       
genomen #hjj personen noodig zijn4 ,ik  
versta hieronder1 verklaart ,fourier    
verder1 eene samenwerking bij welke de  
medeleden door wedijver1 eigenliefde en 
andere middelen1 aan den arbeid gehecht 
zouden kunnen worden gemaakt4  ,eene    
zoodanige organisatie komt ons          
belachelijk voor en toch is zij         
mogelijk4 ,eene agrarische associatie1  
gelijk ik mij die voorstel en die wel   
duizend personen kan omvatten1 levert   
zulke enorme voordeelen op1 dat zij in  
vergelijking met de tegenwoordige       
toestanden1 aan een toestand van        
zorgeloosheid gelijk zou zijn4  ,de     
sterkste prikkel voor den landman1 zoo  
gaat ,fourier voort1 is de winst4       
,wanneer de verbondenen maar eenmaal    
zullen zien1 dat                        
socitair-georganiseerden arbeid1 hen    

vijf zesmaal meer winst oplevert1 dan   
hunne gesoleerde bedrijven van vroeger  
dit deden1 zullen zij wel l hunne       
onderlinge jalouzien ter zijde zetten en
 tot de associatie toetreden4  ,dan     
zullen zich de associaties over regionen
 uitbreiden4 ,want overal hebben de     
menschen den trek naar genot en naar    
rijkdommen4    ,het eerste wat ,fourier 
daarna ontdekte1 was de aantrekking der 
hartstochten4 ,ik zag in dat de         
voortschrijdende serien1 aan de         
hartstochten der beide geslachten1 de   
verschillende leeftijden en klassen de  
volle ontwikkeling zouden kunnen geven2 
dat in de nieuwe orde1 men zooveel te   
meer kracht en vermogen zoude erlangen1 
naar mate men meer hartstochten heeft1  
en ik concludeerde daaruit3 dat als ,god
 zooveel invloed gegeven heeft aan de   
aantrekking der hartstochten en zoo     
weinig invloed aan de rede1 hunnen      
vijand1 dat dit zeker geschiedde1 om ons
 tot organisatie der voortschrijdende   
serien te voeren1 welke in elk opzicht  

de aantrekking bevredigen4  ,in de      
schaduwen van de voorhanden zijnde      
sociale wetgeving1 zoo zegt hij voorts1 
ziet men niet in1 dat de ellende der    
volkeren aanwast1 juist met de sociale  
vooruitgang4 ,wij zien reeds die        
gevaarlijke werking uit den invloed van 
den handelsgeest1 die daarheen leidt1 de
 heete luchtstreek te bevolken met      
zwarte slaven1 die men ontrukt aan hun  
geboorteland en het gematigde klimaat   
met witte slaven1 die men in            
industrieele bagnoos drijft1 gelijk men 
dit heden ten dage in ,engeland doet1   
iets dat gewis wel in andere landen     
navolging zal vinden4 ,is er zelfs eene 
gerechtvaardigde zijde aan een toestand1
 waarin de vooruitgang van de industrie1
 zelfs niet eens aan den armen den      
behoorlijken arbeid kan garandeeren8    
,het verbond is de basis van elke       
economie1 wij vinden de kiemen daarvan  
verstrooid in het geheele sociale       
mechanisme1 van-af de machtige          
,oost-,indische ,compagnie1 tot aan de  

arme vereenigingen der voor een bedrijf 
vereenigde dorpsbewoners toe4444 ,wij   
hebben overal1 zoowel in het kleine als 
in het groote deze kiemen voor ons      
welzijn bij de hand2 het zijn ruwe      
diamanten1 welke door de wetenschap     
geslepen moeten worden4 ,het problema   
is1 deze kiemen der associatie1 die in  
alle takken van menschelijken arbeid    
terug te vinden zijn1 tot n mechanisme  
te verbinden1 hen tot eene algemeene    
nheid te doen worden4  ,wat de sociale  
beweging aangaat1 zoo ziet men elke     
belanghebbende klasse1 de andere het    
booze toewenschen2 overal is het        
persoonlijke belang in tegenspraak met  
het algemeene belang4 ,de geheele       
schrikkelijkheid van een dusdanige      
toestand1 ziet men recht en duidelijk   
in1 wanneer men ze eerst goed leert     
begrijpen2 wanneer men de socitaire     
organisatie leert kennen1 waarin de     
belangen een geheel andere richting     
uitgaan1 wanneer ieder voor het algemeen
 belang werkt1 juist omdat dit het meest

 parallel loopt met zijn persoonlijk    
belang4  ,de vrijheid is illusoir       
wanneer zij niet algemeen is4 ,waar de  
vrije ontwikkeling van de hartstochten  
tot een zeer kleine minderheid beperkt  
is1 daar heerscht er slechts            
onderdrukking4 ,om de massa eene        
volkomene ontvouwing en de bevrediging  
harer hartstochten te verzekeren1 is    
eene sociale organisatie noodig1 die aan
 drie voorwaarden te voldoen heeft4 ,men
 moet3 #a;e een regime der industrieele 
attractie zoeken1 ontdekken en          
organiseeren2 #b;e aan ieder moeten     
gewaarborgd kunnen worden de zeven      
natuurlijke rechten1 die ook de wilde   
bezit2 en #c;e1 de belangen des volks   
moet men verbinden met die van de       
grooten4 ,want het volk zal op den      
grooten afgunstig zijn en hen haten1    
zoolang het niet gradueel een aandeel   
heeft aan hun welzijn4 ,slechts onder   
deze drie voorwaarden1 kan men het volk 
een minimum aan voedingsmiddelen1       
bekleeding1 woning en hoofdzakelijk1 ook

 aan het vergenoegen verzekeren1 want   
zonder er een aangename zijde aan te    
verbinden1 zal ook de nieuwe toestand   
voor de menschen niet voldoende zijn4   
,er is1 volgens ,fourier1 geen voor     
altijd samengestelde vrijheid mogelijk  
die niet in-zich bevat dat minimum4     
,geen minimum zonder industrieele       
attractie2 geen industrieele attractie  
in den stuksgewijs verrichten arbeid1   
waarmede hij bedoelt1 in den arbeid     
gelijk hij verricht wordt in de         
privaat-ondernemingen4  ,de aantrekking 
tot den arbeid1 kan slechts daar        
aanwezig zijn1 waar die arbeid aangenaam
 en lucratief is4 ,de verdeeling heeft  
plaats1 volgens de drie industrieele    
eigenschappen3 arbeid1 kapitaal en      
talent4 ,het bevolkingsaantal van een   
phalanstre mag niet grooter wezen dan   
van #ahjj tot #bjjj personen1 omdat in  
dat getal naar ,fourier's berekening1 de
 verschillende hartstochten en          
karaktereigenschappen ten volle en      
doelmatig vereenigd zijn4 ,de economie  

der hulpmiddelen verkrijgt men1 uit een 
zoo doelmatig mogelijk tezamenwerken van
 allen1 met elkander werkenden1 omdat   
allen belang hebben bij de besparing van
 materialen1 van tijd en van            
arbeidskrachten4  ,zoo zal men in een   
phalanstre van #djj families1 niet #djj 
keukenvuren voor #djj private           
huisgezinnen noodig hebben1 maar zullen 
vier of vijf groote keukenvuren         
voldoende zijn4 ,de bewoners zullen in  
vier of vijf klassen1 naar hunnen stand 
en naar hun vermogen ingedeeld kunnen   
worden1 en aldus n gemeenschappelijk    
paleis kunnen bewonen4  ,een phalanstre1
 die zich bijv4 met de wijn- of         
olieproduktie bezig houdt1 zal slechts  
een enkele werkruimte noodig hebben1 in 
plaats van de velen1 die thans in een   
wijn- of olieverbouwende streek bestaan4
  ,de juiste behandeling van den wijn1  
is den kleinen bezitter onmogelijk1 noch
 kan hij voor de behoorlijke ligging    
zorg dragen1 noch voor de verkoeling die
 noodig is4 ,in eene phalanstre zal de  

wijn1 tengevolge van de deugdelijke     
bewaring en verzorging reeds na n jaar1 
vijfmaal meer waard zijn4 ,bovendien kan
 de phalanstre steeds het produkt       
verbeteren1 door de kostenbesparing2    
betere zaden1 betere planten aan te     
schaffen4 ,zij kan de beste bodem       
uitzoeken en de doelmatigste machines1  
gebouwen1 stallen en bergruimten hebben4
  ,eene der schitterendste kanten van   
het socitaire systeem van den arbeid1 is
 wel deze1 dat daarbij de waarheid in   
handel en wandel kunnen worden          
ingevoerd4 ,terwijl de associatie1 de   
coperatieve1 solidaire en zeer          
vereenvoudigde1 op waarachtigheid en    
waarborgen berustende concurrentie1 in  
plaats van de individueele1 onsoliede en
 door leugenachtigheid opgevreten1      
willekeurige concurrentie onzer         
beschaving stelt1 zal zij maar een      
twintigste van de handen en de kapitalen
 daarvoor noodig hebben4 ,men zal       
zoodoende den tegenwoordigen handel als 
parasietisch kunnen onderdrukken4 ,men  

zal door de phalanstre1 in plaats van   
honderden concurreerende en             
tegen-elkander intrigueerende kooplieden
 en winkeliers1 met hunne marktplaatsen 
en winkels slechts n groot              
,warenmagazijn en naar verhouding zeer  
weinig personen noodig hebben1 dewijl   
alle koopen en verkoopen naar buiten1   
door de phalanstres onder-elkander      
afgesloten worden4--  ,zoodra mannen1   
vrouwen en kinderen1 de laatsten van af 
den leeftijd van drie jaren werkzaam    
zijn uit aantrekking2 wanneer           
hartstocht1 geschiktheid1 wedijver1 het 
verbeterde mechanisme van den arbeid1   
nvormigheid in het doel der handelingen1
 vrijer verkeer1 verbeteringen van het  
klimaat1 hoogere kracht en langeren     
levensduur der menschen1 tezamen werken1
 zullen de arbeidsmiddelen en -krachten 
onberekenbaar zich vermeerderen1 en het 
produkt kwantitatief en kwalitatief     
zich1 daaraan gevenredigd veredelen en  
vermeerderen4  ,het meest wel zal het   
lot van de kinderen in deze socitaire   

organisatie1 zich verbeteren4 ,in de    
slecht geleide privaat-ondernemingen    
vinden de kinderen1 in de hutten en de  
arbeidsplaatsen1 schuren en ellendige   
woningen nch de verzorging1 nch de      
beoordeeling1 nch de aandrift die zij   
zoo noodig hebben om zich te kunnen     
ontwikkelen4 ,daarbij sterven zij bij   
massa's in ongenoemde woningen1 door    
slechte levenswijzen1 of worden zij met 
kwalen behept4 ,in den socitairen       
toestand1 zal de sterfte buitengewoon   
verminderen2 het kinderaantal zal1      
zoowel lichamelijk als geestelijk1 op   
ongekende wijze toenemen4 ,dreigende    
overbevolking1 zal alleen door de       
socitaire organisatie kunnen worden     
geneutraliseerd4  ,de beschaving bevindt
 zich tegenover alle deze vraagstukken  
in een vicieuzen cirkel en dit erkent   
men allerwege4 ,men is er perplex van   
dat in de beschaving1 de armoede de     
overvloed voorbrengt4 ,onzen toestand   
brengt ons niet het geluk1 maar zij     
levert het niet-geluk op1 de excessen   

der industrie voeren tot de grootste    
euvelen1 zij brengen ons van ,scylla in 
,charybdes4 ,en waarom8 ,omdat wij      
zonder leiddraad1 omdat wij zonder gids1
 ronddolen in een labyrinth4 ,dat ziet  
men aan alles4 ,wij moeten een wegwijzer
 in het maatschappelijk leven hebben1   
eene nieuwe wetenschap en die is volgens
 ,fourier1 die van de serien der        
aandriften4 ,men zegt dat de menschen   
van heden niet slechter zijn1 dan die   
van vroeger4 ,maar een halve eeuw terug1
 kon men nog voor weinig geld stoffen   
van goeden kleur en goede kwaliteit     
koopen voor weinig geld4 ,men kon nog   
onvervalschte levensmiddelen krijgen1   
tegenwoordig heerscht in alles bedrog en
 vervalsching4 ,de landman-zelf is een  
vervalscher moeten worden1 gelijk het   
den koopman reeds lang voor hem was2    
melk1 olie1 wijn1 brandewijn1 suiker1   
meel1 koffie1 alles is vervalscht4 ,de  
arme menigte kan geen natuurlijke       
levensmiddelen meer bekomen1 men        
verkoopt overal vergiften4  ,de handel  

is schrikwekkend toegenomen en in       
dezelfde mate het bedrog1 den zwendel en
 de opzuiging van kapitalen4  ,ten allen
 tijden en overal1 zal de aantrekking   
der hartstochten1 tot drie doeleinden   
trachten te komen4 ,tot de luxe of tot  
bevrediging der vijf zinnen2 tot        
groepvormingen en serien van groepen of 
bonden van toeneiging2 tot het          
mechanisme der aandriften1 der karakters
 en der instinkten2 en door alle deze   
drie1 tot universeele gelijkvormigheid4 
,alle groepen zoeken eene serie of een  
ontwikkelingstrap te vormen1            
verschillend in paring en soort4 ,deze  
serien van groepen1 zijn aldus het      
tweede doel van de aantrekking1 terwijl 
zij zich voor alle funkties der zinnen  
en der ziel vormen4 ,het derde doel1 is 
het mechanisme van de aandriften of de  
serien van de aandriften of de serien   
van groepen4 ,het is het streven van de 
vijf zinnelijke aandriften4 #a4 ,smaak1 
#b4 gevoel1 #c4 reuk1 #d4 gewicht1 #e4  
gehoor met de vier affektieve3 #f4      

vriendschap1 #g4 eerzucht1 #h4 liefde1  
#i4 ouderschap1 in overeenstemming te   
komen4 ,deze overeenstemming voltrekt   
zich door bemiddeling der drie weinig   
bekende en veel miskende aandriften2    
#aj4 de aandrift door intrigue1 naar    
vereeniging van gelijkstrevenden2 #aa4  
de aandrift naar afwisseling1 naar      
contrasten2 #ab4 de aandrift tot        
beijvering1 tot begeestering en tot het 
streven naar vervolkomening4  ,deze     
twaalf tezamenwerkende aandriften of    
hartstochten1 bevatten volgens ,fourier1
 de harmonie van de aandriften4444      
,tegenwoordig is de mensch in oorlog met
 zich-zelven4 ,zijne aandriften werken  
tegen elkander-in4 ,de eerzucht werkt   
tegen de liefde1 het ouderschap tegen de
 vriendschap in2 en aldus bevinden zich 
vele aandriften in disharmonie4 ,ons    
doel moet het zijn1 een vrijwillig      
in-elkander grijpend mechanisme van     
aandriften te scheppen1 zonder een      
derzelve te onderdrukken4 ,dit kan      
geschieden1 door dat ieder individu1    

terwijl hij zijn persoonlijk belang     
beoogt1 daarmede tegelijkertijd het     
algemeen belang dient4  ,de kunst om te 
associeeren bestaat hierin1 een phalanx 
van serien van aandriften1 met elkander 
in volle overeenstemming te kunnen      
brengen en te doen ontwikkelen1 die     
volkomen vrij alleen door aantrekking   
voortbewogen wordt en toegepast kan     
worden op de zeven voornoemde           
industrieele functies3 huishouding1     
akkerbouw1 industrie1 handel en verkeer1
 onderwijs1 wetenschappen en schoone    
kunsten4  ,een serie der aandriften is  
een verbinding van verschillende1 op en 
neder gaande volgreeksen van verbonden  
groepen4 ,zij zijn vereenigd door       
overeenstemming in smaak voor een of    
andere bezigheid1 zooals het verbouwen  
van een zekere vrucht1 in welke voor    
elken tak van arbeid1 zich hierbij een  
speciale groep vormt4 ,wanneer eene     
serie bijv4 hyacinthen of aardappelen   
verbouwt1 moet zij even zoovele groepen 
vormen1 als er soorten van hyacinthen of

 soorten van aardappelen in cultuur     
gebracht moeten worden4 ,elke groep     
vormt zich uit de leden van de serie1   
die voor eene bepaalde soort1 neiging   
aan den dag leggen4 ,er zijn minstens   
#dj-ej serien noodig1 om eenigermate te 
voorzien in de behoeften aan de noodige 
afwisseling en neutraliseering4 ,de     
serien benuttigen de verscheidenheid van
 karakters1 smaken en instinkten2 van de
 vermogens1 aanspraken en van de trappen
 van ontwikkeling4 ,elke serie is       
tezamengesteld uit contrasteerende      
ongelijkheden1 zij behoeft evenzoovele  
tegenstellingen of antipathin1 als zij  
overeenstemmingen of sympathien noodig  
heeft4 ,gelijk in de muziek1 waarin men 
een akkoord verkrijgt doordien men      
evenzoovele noten uit laat vallen1 als  
men aan den anderen kant er aan toevoegt
 en de contrasten der tonen n akkoord   
leveren1 zoo levert de vereeniging van  
de serien der groepen1 voor de sociale  
harmonie hetzelfde effect op4 ,zij      
brengt beweging1 waarheid1              

gerechtigheid1 direkte en indirekte     
overeenstemming en eenheid in den vorm4 
,de verschillende groepen moeten zich   
tegen elkander-in bewegen4 ,dat is      
mogelijk1 doordat de groepen slechts    
gradueel van elkander verschillende     
bezigheden verrichten1 bijv4 niet       
verschillende soorten van ooft1 maar    
verschillende soorten van een soort     
verbouwen4 ,verder moeten de            
arbeidszittingen kort zijn en niet      
langer dan twee uren duren4 ,een groep  
van zeven arbeiders is voldoende1 zij is
 volkomen1 als zij er negen telt4 ,dan  
verdeelt zij zich onwillekeurig weder in
 ondergroepen1 in de beide vleugels en  
een centrum4 ,vier en twintig groepen is
 het laagste getal voor eene serie4  ,de
 mensch1 zegt ,fourier is uit instinkt  
een vijand van dwang en van gelijkheid1 
hij streeft in elk opzicht gestadig naar
 verandering4 ,in de beschaving van     
thans wordt instinktmatig overal het    
valsche bereikt4 ,steeds wordt het      
valsche aan het ware voorgetrokken en   

het steunpunt van ons tegenwoordig      
systeem is eene valsche groep1 die welke
 zich tot het kleinste getal laat       
terugbrengen3 tot de echt4  ,deze groep 
is valsch door de beperking van het     
getal1 valsch door het ontbreken van de 
vrijheid1 valsch door het               
uitelkandergaan en de splitsing van de  
smaken4 ,reeds dadelijk zijn deze       
verschillen voelbaar4 ,n den eersten dag
 van het huwelijk1 verschilt men bijv4  
al over de gerechten1 over de bezoeken1 
over de uitgaven1 de conversatie en over
 honderd andere dingen meer4 ,welnu1 als
 de beschaafden van onzen tijd1 in de   
oorspronkelijkste hunner groepeering    
niet kunnen harmonieeren1 dan kunnen zij
 het nog veel minder met het geheel der 
groepeeringen in de samenleving4  ,in de
 phalanstre van ,fourier1 is men niet   
zonder eenige regeering4 ,de leiders van
 de serien en groepen worden officieren 
genaamd en hebben militaire graden4 ,zij
 hebben den titel van hoofdlieden1      
luitenants1 vaandeljonkers2 er zijn     

geheele staven in de phalanstre en ten  
opzichte van deze waardigheden is er    
geen verschil tusschen man en vrouw4 ,de
 medeleden van de serien en groepen1    
verkiezen tot hunnen leiders diegenen   
onder hen1 die zich in hunnen kring het 
meest verdienstelijk gemaakt hebben en  
daardoor het meest de sympathie hebben  
van de anderen4  ,fourier is verder van 
oordeel1 dat de menschen1 met zeer      
weinig uitzonderingen1 reeds vrij       
spoedig hunne vreugde zullen hebben aan 
schoone harmonien van kleuren1 aan      
prachtige en schoone feesten1           
standbeelden en gebouwen4 ,en naar alle 
deze richtingen heen1 kan alleen door de
 phalanstre het schoonste gewrocht      
kunnen worden4  ,zien wij nu nog voorts 
hoe1 volgens ,fourier een onbemiddelde  
en een rijke in zulk eene phalanstre    
hunnen dag doorbrengen4 ,wij kiezen     
daartoe den maand ,juni4 ,des morgens #c
 #a_/b uur is het opstaan en aankleeden2
 #d uur sance in een groep voor de      
verzorging der dieren in de stallingen2 

#e uur arbeid in een groep van tuiniers2
 #g uur ontbijt2 #g #a_/b zitting van   
maaiers2 #i #a_/b uur zitting van       
groentekweekers4 ,om #aa uur1 tweede    
zitting in de stallingen2 #a uur        
middagtafel2 #b uur boscharbeid2 #d uur 
arbeid in een werkplaats2 #h uur beurs2 
#h #a_/b uur avondeten2 #i uur          
conversaties en #aj uur slapen-gaan4    
,de beurs van de phalanstre houdt zich  
niet bezig met schaggerhandel in        
papieren of levensmiddelen1 maar met den
 zorg voor den volgenden dag4 ,dan wer  
vormen zich nieuwe groepen en serien4   
,ook worden later als de phalanstre in  
volle werkzaamheid is1 het getal der    
rustpoozen en maaltijden verhoogd tot op
 vijf1 en worden ook de zittingen       
korter4 ,den korten slaaptijd1 verklaart
 ,fourier hiermede1 dat de menschen die 
in harmonie arbeiden1 tengevolge van hun
 veel aangenamer levenswijze1 veel      
minder slaap noodig zullen hebben1 dan  
de beschaafden van tegenwoordig4        
,maatstaf van verdeeling van de         

opbrengst van het produkt in de         
phalanstre is3 ten #a;e de direkte      
werking1 die zij voor de banden der     
eenvormigheid van de phalanx in het spel
 van het sociale mechanisme heeft2 ten  
#b;e de waarde die zij heeft voor de    
uit-de-wegruiming van tegenstrijdige    
hindernissen en ten #c;e de omgekeerde  
verhouding waarin zij staat tot de      
sterkte der aantrekking1 die zij opwekt4
 ,naar deze wijze groepeeren zich de    
verschillende bezigheden1 welker        
klassificeering en ordening de medeleden
 der phalanx-zelve te bepalen hebben4   
,een overeenstemming is zooveel te      
gemakkelijker1 daar elk medelid in een  
gansche menigte van serien en in een nog
 grooter aantal groepen werkzaam is4 ,de
 gunst die het medelid eener serie of   
groep in de bevoordeeling van dividend  
zou kunnen verkrijgen1 zou hen tot      
schade zijn in eene andere groep of     
serie4 ,zijn eigen belang dwingt hem dus
 tot de grootst mogelijke objektiviteit4
 ,ook is hij erbij genteresseerd1 dat de

 harmonie niet gestoord worde1 omdat dit
 dan tot schade zou wezen van het geheel
 en zonder twijfel ook tot dat van      
hemzelf4 ,van deze gezichtspunten uit   
beoordeeld1 geschiedt ook de verdeeling 
van het inkomen over kapitaal1 arbeid en
 talent4 ,fourier geeft hiermede        
volgende voorbeelden3  ,alippus is een  
rijke aktienbezitter1 die tot nu toe1 n 
de beschaving1 voor de uitleening van   
zijn kapitaal op goederen1 #c  #d       
procent maakte4 ,in de phalanstre heeft 
hij kans #ab  #ae procent te maken4 ,hij
 is zr voor een rechtvaardige           
verdeeling1 maar zijn hebzucht kan hem  
ertoe verleiden1 als kapitalist de helft
 van het overschot1 als dividend voor   
zich op te eischen4 ,maar hij komt dan  
dadelijk tot het inzicht1 dat de beide  
andere talrijke klassen1 welke arbeid en
 talent aan de zaak gaven1 daarmede zr  
ontevreden zouden zijn en waarschijnlijk
 binnen weinig jaren zou de phalanstre  
opgelost en de schade dan nog veel      
grooter zijn4 ,dus vergenoegt hij zich  

met eene regeling1 die aan zijn kapitaal
 #d_/ab1 den arbeid #e_/ab en het talent
 #c_/ab toewijst4 ,hij heeft1 naar deze 
maatstaf1 nog driemaal meer inkomen dan 
de beschaving hem gaf2 hij leeft in de  
phalanstre veel goedkooper1 hij ziet    
bovendien de beide andere klassen       
bevredigd en het bestaan der            
maatschappij daardoor verzekerd4 ,zijne 
hebzucht wordt in evenwicht gehouden    
door twee tegenwichten4 ,hij heeft de   
overtuiging1 dat in het algemeen belang 
tevens zijn eigenbelang opgesloten ligt 
en dat in de vooruitgang van de         
industrieele aantrekking1 voor hem een  
bron van grooter rijkdom opgesloten     
ligt4 ,een tweede voorbeeld3  ,johannes 
heeft nch kapitaal1 nch aktien4 ,hij is 
als beschaafde er dus zr voor1 dat den  
arbeid1 op kosten van het kapitaal en   
het talent het leeuwenaandeel bekomt en 
rekent dus #g_/ab voor den arbeid1      
#c_/ab voor het kapitaal1 en #b_/ab voor
 het talent4 ,maar ,johannes1 als lid   
van de phalanstre1 denkt er anders over4

 ,als medelid van een groep1 juist      
dikwijls door het talent dat hij ten    
toon spreidt de eerste1 komt hij nu tot 
juiste waardeering van het talent4      
,bovendien begrijpt hij1 als praktisch  
burger1 welke beteekenis het kapitaal   
heeft1 welke voordeelen den arbeid eruit
 kan trekken1 hoevele voordeelen er uit 
geboren worden voor de serie en de      
groepen1 en vervolgens1 dat zijne       
kinderen het vooruitzicht hebben met    
kapitaal te worden bedeeld4 ,hij zelve  
kan door toeneming zijner kennis tot    
hooger waardigheid klimmen1 ook         
besparingen maken4 ,en ten slotte zal   
hij gevoelen1 dat tot een juist         
evenwicht in de maatschappij1 hier den  
arbeid iets of wat naar den achtergrond 
heeft te treden1 tegenover het kapitaal 
en het talent4 ,een derde voorbeeld3    
,philintus is medelid van #cf serien4   
,in twaalf daarvan munt hij uit1 door   
groote geschiktheid en talent2 in twaalf
 anderen is hij middelmatig en in de    
twaalf laatsten1 is hij een nieuweling4 

,als nu bij het einde van het jaar zijne
 rekening opgemaakt wordt1 zou hij1 in  
aanmerking genomen de talenten welke hij
 ontwikkelde in twaalf serien1 zr       
geneigd zijn1 deze bijzonder hoog te    
willen aanslaan4 ,maar verstandig als   
hij is1 zal hij moeten inzien1 dat      
hiermede nch zijn belang1 nch dat van de
 phalanstre kan gediend zijn4 ,niet     
alleen staan tegenover de #ab serien1   
waarin hij zich door talent             
onderscheidde1 #bd anderen waarin hij   
slechts een middelmatig arbeider bleek1 
maar ook van die #ab serien waarin hij  
uitmunt1 behooren slechts vier tot de   
eerste klasse1 de hoogst beloonde1 die  
van de noodzakelijkheden2 vier anderen  
in de tweede1 en de vier laatsten in de 
derde klasse4 ,hieruit dus1 volgt voor  
hem van-zelf1 dat de eenzijdige maatstaf
 van de bevoorrechting van het talent   
hier geenszins in toepassing kan worden 
gebracht4 ,maar daarbij komt nog iets4  
,daar de belangen van alle medeleden in 
de dozijnen van serien en honderden van 

groepen persoonlijk van elkander        
verschillen2 in eene serie of groep1 van
 twee of van meerdere weder             
harmonieeren1 dezen wederom in alle     
andere serien en groepen in belang van  
elkander uiteenloopen1 is een           
intriguenspel ten gunste van enkele     
serien of groepen onmogelijk4 ,in deze  
honderden1 door elkander loopende en    
elkander kruisende belangen1 waarbij    
geen individu alleen iets vermag en geen
 andere verbinding van gelijke belangen 
mogelijk is1 moet ten slotte wel het    
algemeen belang1 en dus tegelijk het    
belang van allen1 op zich-zelve reeds   
zegevieren4  ,het regime van de serien  
der aandriften1 is de gewilde           
gerechtigheid1 die de voorhanden zijnde 
ondeugd1 de zucht naar goud1 omzet in   
den dorst naar gerechtigheid4  ,de      
geheele verdeelingswet formuleert       
,fourier aldus3 ,de individueele        
hebzucht moet door het collectief belang
 van elke serie en dat der geheele      
phalanstre1 als toebehoorende aan eene  

menigte van serien geabsorbeerd worden4 
,en deze wet wordt bereikt1 door de     
direkte verhouding van het getal der    
frequente serien1 in omgekeerde         
verhouding tot den duur van den arbeid2 
in de serien op-zich-zelf4 ,met andere  
woorden1 tot hoe meer serien het        
individu behoort en hoe korter          
dientengevolge de enkele                
arbeidszittingen worden1 zooveel te     
lichter zal de neutraliseerende         
gerechtigheid in de verdeeling van de   
arbeidsopbrengst zich voordoen4 ,met het
 getal der verschillende belangen van de
 enkelingen1 groeien ook de mogelijkheid
 van de meest rechtvaardige verzoening  
en de eenvormigheid van het geheel aan4 
,de hebzucht werkt aldus ten slotte     
verzoenend in de harmonie4 ,maar        
tegenover haar staat nog een tweede     
impuls van verzoening3 de               
edelmoedigheid4 ,bijvoorbeeld4 ,het komt
 er op aan een bedrag van #baf francs te
 verdeelen1 zegt ,fourier1 onder negen  
medeleden eener groep1 waarbij het dan  

toevallig uitkomt1 dat de rijksten en   
welhebbendsten onder de negen           
groepsgenooten1 tengevolge hunner       
verrichtingen het meest uitgekeerd      
krijgen4 ,hierop verklaren dan de beide 
eersten1 dat zij hun kapitaalinkomen in 
aanmerking genomen1 en ook om het       
genoegen dat hen den arbeid gedaan      
heeft1 zich met het minimum zullen      
vergenoegen1 hetgeen vier franken       
bedraagt4 ,dientengevolge blijven en #eb
 franken over1 om onder de overigen te  
verdeelen4 ,maar het voorbeeld van de   
beide eersten volgen de anderen na1     
alleen deze laten1 met het oog op hun   
geringer vermogen1 van het hen          
toekomende maar de helft vallen1        
waardoor dus verder nog #bj franken te  
verdeelen overblijven4 ,de #gb franken  
worden nu onder vijf armere socitaires  
verdeeld1 zoodat die #bd1 #ah1 #ab1 #i  
en #i franken krijgen4  ,wanneer nu     
hieruit ook voortspruit1 dat de rijkste 
socitaires slechts het geringst mogelijk
 arbeidsaandeel ontvangen--en het       

grootste deel van hun inkomen trekken al
 naar de mate van hun kapitaal--dan     
resulteert daaruit1 dat hun aandeel in  
de algemeene opbrengst1 in omgekeerde   
verhouding staat tot den afstand waarin 
de kapitalen tot elkander staan2 want   
voor arbeid en talent bedoelen zij      
slechts het kleinste aandeel in beslag  
te nemen4 ,daarentegen staat hun aandeel
 in de algemeene opbrengst1 met         
betrekking tot het kapitaalaandeel1 in  
directe verhouding tot de massa der     
kapitalen4 ,er komen hier1 evenals in de
 physieke wereld1 twee tegen elkander   
inwerkende krachten in aanmerking3 de   
centripetale1 welke hier de hebzucht is1
 en de centrifugale1 die hier de        
edelmoedigheid vertegenwoordigt4  ,ook  
aan het bevolkingsvraagstuk1 heeft      
,fourier een behoorlijken aandacht      
gewijd4 ,juist in zijnen tijd n4l4 kwam 
het boek van ,thomas ,robert ,malthus   
,over de bevolkingsleer uit1 en werd    
veel besproken4 ,malthus stelde de      
theorie op1 dat de menschheid de tendenz

 heeft zich in eene geometrische        
progressiereeks1 dus in de reeks3 #a1   
#b1 #d1 #h1 #af1 #cb enz41 te           
vermeerderen2 daarentegen vermeerderen  
de voedingsmiddelen zich maar in eene   
arithmetischen reeks3 #a1 #b1 #c1 #d1   
#e1 #f1 #g1 #h enz4 ,uit deze1 met      
elkander in tegenspraak zijnde          
tendenzen1 zou volgens ,malthus1 binnen 
vijf-en-twintig jaren--die voldoende    
zijn om de verdubbeling van het aantal  
menschen voort te brengen--de aarde zoo 
verbevolkt zijn1 dat de menschheid te   
gronde zal moeten gaan1 door gebrek aan 
levensmiddelen4  ,fourier nu pakt het   
vraagstuk van zijne andere zijde aan4   
,hij huldigt de grondstelling3 stijgende
 produktiekrachten geven een stijging   
van produkt1 beiden staan tot elkander  
in onmiskenbare verhouding4 ,maar zegt  
hij1 vergeefsch zullen de beschaafden   
naar middelen moeten omzien1 om eene    
vier- ja1 honderdvoudige vermeerdering  
te bereiken1 die er noodig is1 wanneer  
de menschen veroordeeld moeten blijven  

zich te vermeerderen onder den          
tegenwoordigen socialen toestand1 die1  
tengevolge van oneconomische toepassing1
 der maatschappij dwingt1 gestadig het  
drie- of viervoud van het produkt op te 
koopen1 om het door de gewoonte         
bestendigde levensonderhoud der         
verschillende klassen1 mogelijk te      
maken4  ,ten allen tijde in de          
beschaving was de bevolkingstoename1 in 
verhouding tot de voedingsmiddelen1 een 
der klippen waarop de politiek is       
gestrand4 ,de ,ouden kenden tegen de    
overbevolking geen andere middelen dan  
uitzetting1 kinderdooding en wurging van
 de overtollige slaven4  ,in socitaire  
toestand1 zegt ,fourier1 werpt de natuur
 tegenover de excessieve vermeerdering  
van de bevolking1 vier werkzame dammen  
op4 #a;e4 ,de grootere kracht en de     
lichamelijke ontwikkeling der vrouwen2  
#b;e4 de ruimere levenswijze2 #c;e4 de  
phanegoramische zeden en #d;e4 de       
gelijkmatige lichamelijke oefening van  
alle krachten4 ,wat de grootere         

lichamelijke ontwikkeling aangaat1 dat  
zien wij bij de vrouwen in onze steden2 
op elke vier vrouwen die onvruchtbaar   
zijn1 komen drie robuste1 terwijl       
daarentegen de zwakkere vrouwen ook de  
vruchtbaarste zijn4 ,men zal zeggen1 dat
 de vrouwen ten platten meest robust en 
tch ook vruchtbaar zijn4 ,dit is juist1 
zegt ,fourier1 maar een bewijs te meer1 
dat alle vier middelen moeten worden    
gecombineerd en met elkander verknocht  
moeten worden gemaakt4 ,de vrouwen op   
het platte land zijn vruchtbaar1 omdat  
zij matig leven en een grove1           
hoofdzakelijk vegetabiele voeding tot   
zich nemen4 ,de vrouwen uit de steden1  
leven meest weelderiger en              
geraffineerder1 en daarvandaan hare     
grootere onvruchtbaarheid4 ,verbindt men
 nu in de harmonie1 de lichamelijke     
krachtsontwikkeling der vrouwen met     
luxueuser levenswijze en voeding1 dan   
zal men daardoor twee werkzame middelen1
 die de vruchtbaarheid tegenwerken met  
elkander verbonden hebben4  ,in de      

harmonie zullen de menschen dan ook     
later als tegenwoordig hunne            
geslachtsrijpheid erlangen1 omdat de    
niet-onderbroken en steeds afwisselende 
lichamelijke oefeningen1 alle ledematen 
in werking doen komen en langeren tijd  
de levenskrachten opslurpen zullen4 ,zij
 zullen aldus het oogenblik verlengen1  
waarop tengevolge van de ontbrekende    
absorptie het overschot der sappen1     
onverwacht1 de puberteit vr het door de 
natuurgewilde tijdstip1 teweeg zo       
brengen4 ,evenzoo zullen de gelijkmatige
 gymnastische oefeningen bij de vrouwen1
 de vruchtbaarheid tegengaan1 en wel in 
die mate1 dat eene vrouw1 welke         
zwangerschap wenschte1 zich omgekeerd1  
door onthouding van lichamelijke        
oefeningen en grootere industrieele     
inspanning1 op dezen toestand zal moeten
 voorbereiden4 ,de l te groote          
lichamelijke rust van de tegenwoordige  
stedebewoonsters is het wel in          
hoofdzaak1 welke de geslachtsdrift en   
het zwanger worden doen stijgen4 ,een   

tegenwicht is er1 in den regel1 niet    
aanwezig4  ,fourier verklaart1 dat de   
tegenwoordige beschaving1 ongeschikt is 
om het bevolkingsvraagstuk op te lossen4
 ,hij toont dat aan1 door op ,ierland te
 wijzen1 welks bevolking in dezelfde    
mate verarmt1 als het in aantal afneemt2
 terwijl het aantal van de onder de     
ploeg genomen acres land en het         
hoofdcijfer van de veekudden1 steeds    
stijgen4 ,de roof aan grond en bodem    
begunstigt de kunstmatige ontwikkeling  
van de industrie en het verkeerswezen en
 zoo1 zegt ,fourier dan ook1 dat de     
beschaving de armoede uit overvloed     
voortbrengt en dat dit elk euvel1 elke  
ondeugd1 welke de periode van het       
barbarisme slechts op eenvoudige wijze  
gekend hebben1 tot een tweezijdige      
maakt4 ,zij gaat aan haar cercle        
vicieux1 aan hare inwendige tegenspraken
 ten gronde4  ,gelijk het menschelijk   
lichaam1 zoo bezitten de maatschappijen 
hunne vier1 door bepaalde               
karaktereigenschappen zich kenmerkende  

leeftijden1 welke elkander opvolgen4    
,men kan nch de opkomst1 nch de         
nedergang van eene samenleving bepalen1 
zoolang men niet de zeer verschillende  
karaktereigenschappen weet aan te       
duiden1 welke eene bepaalde samenleving 
bezit4  ,onze natuurwetenschapsleeraren 
zijn1 wanneer er sprake is van de       
onderscheiding bij vrij nuttelooze      
planten1 zeer scrupuleus4 ,waarom1      
vraagt ,fourier1 zijn onze politici en  
economisten niet ook zoo1 waar het      
samenlevingen te beoordeelen geldt8     
,waarom volgen zij hier niet de         
natuurwetenschappelijke methode1 bij het
 onderscheiden hunner kenmerkende       
eigenschappen8  ,volgens ,fourier1 zijn 
de vier phazen der civilisatie en elk   
harer kenmerkende eigenschappen1 de     
volgende3   ,,opstijgende ,,linie4  #a4 
,phaze3 ,kindschheid4  ,eenvoudige kiem 
,monogamie4 ,samengestelde kiem         
,patriarchale of adellijke feodaliteit4 
,steunpunt der periode                  
,burgerlijke rechten der vrouw4         

,tegenwicht                  ,federatie 
der groote vazallen4 ,toon of stemming  
,ridderlijke illusies4   #b4 ,phaze3    
,jeugd4  ,eenvoudige kiem               
,stedelijke privilegies4 ,samengestelde 
kiem          ,zorg voor wetenschappen  
en kunsten4 ,steunpunt der periode      
,bevrijding van den arbeid4 ,tegenwicht 
,vertegenwoordigend stelsel4 ,toon of   
stemming            ,illusies der       
vrijheid4   ,,middagsphaze4  ,kiem      
,zeevaartkunst1 experimenteele chemie4  
,karaktereigenaardigheden               
,ontgoochelingen1 ,staatsleeningen4     
,,nederdalende ,,linie4  #c4 ,phaze3    
,mannelijkheid4  ,eenvoudige kiem       
,handelsgeest1 ,fiskalisme4             
,samengestelde kiem                     
,maatschappijen op aandelen4 ,steunpunt 
der periode       ,monopolie en         
,zeeheerschappij4 ,tegenwicht           
,handelsanarchie4 ,toon of stemming     
,economische illusies   #d4 ,phaze3     
,ouderdomszwakte4  ,eenvoudige kiem     
,banken van leening4 ,samengestelde kiem

          ,ondernemenden van een bepaald
 aantal4 ,steunpunt der periode         
,industrieele feodaliteit4 ,tegenwicht  
,heerschappij van monopolisten4 ,toon of
 stemming            ,illusies over     
associatie4   ,fourier merkt bij dit    
tableau op1 dat hij die                 
karaktereigenschappen1 welke aan alle   
vier phazen eigen zijn1 niet heeft op   
den voorgrond gesteld1 maar slechts die1
 welke den eene of de andere phaze      
karakteriseeren en die1 welke met den   
eene of met de andere phaze vermengd    
zijn4 ,zoo is de tweede phaze1 waar in  
de ,atheners leefden1 eene onvolkomene1 
eene bastaardachtige periode1 die nog   
merkteekenen van het barbarisme draagt  
en waaraan het steunpunt van de tweede  
phaze1 de bevrijding van den arbeid     
ontbrak4 ,in ,engeland en ,frankrijk1   
bevindt de civilisatie zich in de       
nederdalende lijn van de derde phaze en 
neigt sterk naar de vierde1 welker beide
 kiemen zij reeds bezit4 ,deze toestand 
wordt door een zich sterk voelbaar      

makende stagnatie aangetoond2 het genie 
voelt zich vermoeid van zijne           
onvruchtbaarheid en als een gevangene1  
het pijnigt zich tevergeefsch af1 om    
eene nieuwe gedachte voort te brengen4  
,de fiskalische geest aarzelt evenwel   
niet1 de middelen te ontdekken om de    
vierde phaze te organiseeren1 die       
wel-is-waar een vooruitgang1 maar geen  
vooruitgang ten goede is4 ,er moet een  
tusschen-phaze geschapen worden1 die de 
civilisatie1 in een garantietoestand    
overbrengen moet4  ,maatschappijen zoo  
goed als individuen gaan ten gronde1    
zegt ,fourier1 wanneer zij zich aan den 
woekeraars overgeven en het is een feit 
van onze eeuw1 van leening naar leening 
te hollen4  ,fourier begeeft zich       
hiermede in een critiek der             
staatsleeningen4 ,opdat een ,staat door 
de geldmachten beheerscht1 economisch en
 finantieel kan worden uitgebuit en     
uitgeplunderd1 moet men hem tot het     
sluiten van leeningen verleiden4 ,maar  
met lke nieuwe leening wordt hem den    

strik vaster om den hals gedraaid1      
evenals dit met den privaten persoon het
 geval is4 ,de staatsmacht1 zegt        
,fourier1 wordt zoodoende ten slotte een
 werktuig in de handen der groote       
finantieele machten1 die mr dan de      
ministers den gang van zaken beheerschen
 en leiden2 wetten decreteeren1 oorlogen
 voeren of verhinderen1 al naar hun     
belang dat medebrengt4 ,en opdat de     
,staatsmachine naar wensch ga1 de       
regeering ten allen tijde door de       
contrle hare afhankelijke positie bewust
 zij2 opdat verder de nodige bronnen van
 inkomsten in den vorm van belastingen  
van allerlei aard tot rente-betaling en 
schulddelging aanwezig zullen zijn1     
heeft men het vertegenwoordigend stelsel
 noodig1 door middel waarvan de hooge   
persoonaadjes1 die de touwtjes der      
finantien in handen hebben1 den hun nog 
ontbrekenden invloed op de gansche      
wetgeving en het staatsbestuur erlangen1
 en den ,staat tevens tot hunne melkkoe 
maken4  ,onder de permanente euvelen van

 zijnen tijd1 rekende ,fourier de       
heerschappij van de philosophen1 die    
niet willen dat het volk tot de         
erkenning zal komen van zijn            
oorspronkelijk recht en het recht zal   
eischen1 dat het bezit op een           
bestaansminimum1 wat het alleen maar    
gegarandeerd kan worden1 onder het      
stelsel van de industrieele aantrekking4
  ,de maatschappij is overvuld van      
armen1 hare gebreken laten zich         
samenvatten in #ab hoofdpunten3 #a;e    
,eene minderheid1 de heerschende1       
bewapent slaven1 die eene meerderheid1  
ongewapende slaven1 in toom hoopt4 #b;e 
,gebrek aan solidariteit der menigte en 
daardoor een ongedwongen egosme4 #c;e   
,dubbelzinnigheid aller handelingen in  
de samenleving en hare sociale          
elementen4 #d;e ,inwendige strijd van de
 menschen onderling4 #e;e ,het          
onverstand tot principe verheven4 #f;e  
,in de politiek wordt de uitzondering   
als grondslag van den regel4 #g;e ,het  
hardnekkigste en taaiste genie wordt    

kleinmoedig gemaakt4 #h;e ,ongedwongen  
begeestering voor het slechte4 #i;e     
voortdurende verergering1 terwijl men   
gelooft verbetering aan te brengen4     
#aj;e ,alzijdig ongeluk voor de groote  
massa4 #aa;e ,het ontbreken van een     
wetenschappelijke oppositie tegen de    
heerschende theorie4 #ab;e              
,verslechtering der klimaten4 ,het      
laatste door de verminking van de wouden
 en de daaruit voortkomende uitdroging  
van de bronnen1 hetgeen volgens         
,fourier1 noodzakelijk tegen het einde  
der eeuw1 tot excessen van het klimaat  
zal moeten leiden4  ,de handel1 zegt    
,fourier verder1 is het zwakke punt der 
civilisatie1 het punt waarbij men haar  
moet aantasten4 ,in het geheim wordt de 
handel1 zoowel door de regeeringen1 als 
door de volkeren gehaat4 ,de            
rechtschapen bezitter begrijpt niet eens
 de middelen1 waardoor deze agioteuren  
zich weten te verrijken4 ,de economisten
 evenwel1 slingeren hunne anathema's    
naar de hoofden van allen1 die deze     

grootaardigheid van den handel verdacht 
willen maken4 ,welke schoone phrazes    
zijn er niet tot mode geworden1 ter hrer
 verheerlijking8  ,fourier1 die er van  
hield alles te ordenen en te            
klassificeeren1 doet zulks ook ten      
opzichte van het bankroet4 ,de ware aard
 van het bankroet te leeren kennen1     
hiertoe deden de philosophen1 volgens   
hem1 al even weinig moeite1 als zij dit 
deden1 tot het leeren kennen van de     
waren aard van den handel en van den    
woeker4  ,napoleon ,i had gelijk1 toen  
hij zeide1 dat men het eigenlijke wezen 
van den handel niet kent4 ,napoleon was 
bang geworden1 door de ervaring die hij 
opgedaan had1 dat elke schade die men   
den handel toebracht1 door deze weder   
afgewenteld werd op de lagere en        
arbeidende klassen4 ,zoodra de handel   
bedreigd wordt1 trekt hij de kapitalen  
terug1 zaait hij wantrouwen1 belemmert  
hij de circulatie4 ,de handel is als den
 egel1 die men nergens aanvatten kan1   
zonder dat men zich zelf steekt4        

,fourier meende dat er een              
overgangsstand moet worden geschapen1   
die de civilisatie in den kortst        
mogelijken tijd kon leiden naar een     
hoogere ontwikkelings-phaze en die hij  
overal1 naar wij zagen die der harmonie 
noemt4 ,een stelsel dat in de eerste    
plaats den handel van zijnen troon moet 
stooten4  ,hij stelt voor1 dat de       
regeering zich van de banken1 zoowel als
 van den handel meester maakt4 ,dit kan 
geschieden langs tweerlei wegen4 ,een   
bruske en een zacht dwingende2 een      
concurreerende en een ondergravende4    
,ook zijn beide methoden te vereenigen4 
,hij veronderstelt dat er een koning    
bestond van het vaste en niets ontziende
 karakter van een ,mahmud ,,ii 7,sultan 
van #ahjh tot #ahci71 die aan           
dwangmaatregelen in dezen de voorkeur   
geeft4 ,deze zal de geheele arme klasse1
 welke niets bezit1 vereenigen en       
staatshoeven organiseeren4 ,men kan     
rekenen1 dat het aantal van hen die     
geheel zonder middelen zijn1 ongeveer   

een tiende van de bevolking bedraagt en 
op elke vierhonderd familin veertig arme
 familien wonen4 ,elke #bjj personen    
vormen dan een staatshoeve1 die hare    
noodzakelijke gebouwen1 stallen1 vee1   
grond1 werktuigen enz4 bevat4 ,dit      
aantal is groot genoeg1 om een doelmatig
 en niet kostbaar bestuur1 afwisselenden
 arbeid en een lucratieve opbrengst te  
verzekeren4 ,deze staatshoeven moeten   
zich dan aansluiten bij de industrie1   
het instituut van het gefixeerde        
ondernemerschap van private personen1   
die van jaar tot jaar toegelaten zullen 
worden1 onder voorwaarde1 dat zij van   
jaar tot jaar progressief stijgende     
retributien aan den ,staat hebben te    
betalen4 ,een maatregel1 zegt ,fourier1 
die twee werkingen hebben zal4 ,ten     
eerste3 den ,staat hooge inkomsten te   
bezorgen1 ten tweede3 den onbemiddelden 
het ondernemerschap onmogelijk te maken 
of hen zal dwingen1 het op te geven4 ,de
 aldus vrijkomende bevolking wordt      
daardoor naar de staatshoeven gedrongen2

 de inkomende belastingen moeten        
evenwel1 nevens tot de dekking der      
staatsuitgaven1 aangewend worden tot    
delging der staatsschulden4 ,fourier    
stelt voorop1 dat deze inkomsten ten    
slotte zeer hoog zullen worden en een   
belangrijk deel van de ondernemerswinst 
absorbeeren zullen1 zoodat het          
private-ondernemerschap alsdan          
onmogelijk zal worden en er een toestand
 zal worden geschapen gelijk die noodig 
is1 om tot de phaze van de harmonie te  
komen1 welk ,fourier beschouwt de       
hoogste vervolkomening en de            
vervolmaking van het menschelijke leven 
op aarde te zijn4  ,fourier stierf te   
,parijs den #aj;en ,oktober #ahcg4 ,op  
zijn grafsteen staat gebeiteld3 ,hier   
liggen de overblijfselen van ,charles   
,fourier4 ,de serie verdeelt de         
harmonien4 ,de attracties staan in      
verhouding tot de bepalingen4  ,tot     
,fourier's meest bekende en meest       
ijverige scholieren behoorden3 ,victor  
,considrant1 een voormalig              

genie-officier1 die het hoofdwerk der   
,fouriersche school3 ,destine sociale1  
exposition lmentaire complte de la      
theorie socitaire vervaardigde4  ,hij   
vestigde na veel moeite een phalanstre  
te ,texas ,la ,reunion genaamd1 die     
echter in #ahfi te niet ging4  ,ook     
andere pogingen tot het oprichten van   
dergelijke phalanstres1 n4 l4 in #ahcb1 
nog tijdens ,fourier's leven1 door      
,baudet-,dulary in het leven geroepen en
 een in ,citeaux bij ,dijon1 met de     
finantieele hulp van den engelschman    
,arthur ,young2 ook een in ,algerije1   
allen mislukten eveneens na korter of   
langer tijd4    ,tegelijkertijd met de  
,saint-,simon en ook met ,fourier1      
werkte en streed er in ,engeland een    
man1 die minder dan de twee eersten1 in 
geschriften zijn denkbeelden had        
uiteengezet1 maar meer een man was van  
de daad4 ,die man was ,robert ,owen4    
,,robert ,,owen  werd den #ad;de ,mei   
#agga te ,newtown1 een landstadje in    
,montgomeryshire 7,wales7 in ,engeland1 

geboren1 waar zijn vader winkelier en   
posthuishouder was4 ,zijn moeder stamde 
uit een geachte pachtersfamilie4 ,robert
 was de jongste van zeven kinderen4  ,na
 in het stadje zijner inwoning de school
 te hebben doorloopen1 kwam hij bij een 
koopman in ,stanford in de leer1 een    
zekere ,mac ,guffog1 die zich-zelf in   
zaken er bovenp had gewerkt4 ,de jonge  
,owen bleef hier vier jaren en          
benuttigde zijnen vrijen tijd met lezen 
en studeeren4 ,elke minuut die hij van  
de zaken af kon nemen1 wijdde hij aan de
 studie der mathematiek1 de             
natuurwetenschappen en der geschiedenis4
 ,ook hield hij zich met godsdienstige  
studin niet onledig en werd hij al      
spoedig een twijfelaar in theologische  
aangelegenheden4  ,in 't jaar #agie ging
 ,robert ,owen naar ,londen met         
aanbevelingen van zijn patroon1 die hem 
ongaarne van zich vertrekken zag4 ,hij  
vond hier een betrekking voor #be ,l4   
,s4 7#cjj gulden7 jaarlijksch1 voor een 
knaap van #ad jaar1 eene gunstige       

positie in die dagen4 ,vandaar ging hij 
in betrekking in ,manchester1 eene      
positie die hem #ae ,l4 ,st4 per jaar mr
 opleverde4 ,minder noch om het salaris1
 dan wel om eene andere reden1 nam hij  
de hem aangeboden nieuwe positie aan4   
,de katoenindustrie had in die dagen    
reuzenschreden gemaakt en hare          
hoofdzetel was ,manchester4  ,het was   
overigens een geweldigen tijd4 ,eene    
machtige sociale revolutie voltrok zich 
in ,engeland4 ,terwijl in ,frankrijk de 
politieke revoluties als het ware over  
elkander vielen1 vond er in het geheim1 
zonder dat het iemand zag of kon zien1  
een revolutie in de maatschappelijke    
verhoudingen in ,engeland plaats1 die   
bewerkstelligd werd door den stoom en de
 stoommachine4 ,watt had de             
stoommachine1 ,arkwright had de         
spinmachine en ,cartwright had de       
stoomweefstoel uitgevonden4 ,de         
kleinproductie ging haren ondergang     
tegemoet en de handspinmachine en de    
handweefstoel1 zij moesten het afleggen 

tegen den met stoom gedreven industrie  
van de groote fabrieken4 ,de in 't raam 
van de kleinproductie passende          
verhoudingen1 deugden niet meer4 ,een   
zee van ontketende vrije                
concurrentie--het hoofdleerstuk der     
staathuishoudkunde van den econoom ,adam
 ,smith--was nu de industrieele         
maatschappij geworden4 ,de golven       
sloegen al hooger en hooger1 en wie niet
 met goed uitgeruste schepen kwam1 ging 
onder4 ,de machinekrachten ontketenden  
den strijd van allen tegen allen1 een   
eeuw vroeger door den philosoof en      
staatsrechtsleeraar ,thomas ,hobbes     
zoozeer voorzien4  ,niet alleen mannen1 
ook vrouwen en kinderen togen bij       
massa's naar die groote fabrieken met   
hunne rookende schoorsteenen1 hunne     
stampende en ratelende machines4 ,de    
groot-industrie begon haar hoogtijd te  
vieren in ,engeland1 het eerste land dat
 daarvoor rijp was4  ,robert ,owen zag  
dat alles1 maar hij zag ook             
tegelijkertijd1 dat de groot-industrie  

de produktie op geweldige manier deed   
toenemen4 ,hij zag zoowel voor- als     
nadeelen van het nieuwe stelsel4 ,en    
meer dan iemand van zijnen tijd1 heeft  
hij het ook begrepen4 ,de jonge man     
peinsde op middelen1 zon op een stelsel 
om de voordeelen te behouden1 maar de   
nadeelen zooveel mogelijk te            
neutraliseeren4  ,hij wilde aanstonds   
katoenfabrikant worden1 want hij was    
inmiddels in bijna alle geheimenissen   
van dat vak doorgedrongen4 ,maar toen   
hem intusschen in #aghi een mechanikus  
met name ,jones1 dien hij had leeren    
kennen1 den voorslag deed1 om met hem   
gezamenlijk een fabriek op te richten1  
tot vervaardiging van nieuwe machines   
voor katoenfabrikatie1 greep hij dit    
denkbeeld aan en zeide zijne betrekking 
op4 ,hij werd machinefabrikant met een  
kapitaal van #bjj pd4 sterling1 dat hij 
van zijn broeder in ,londen had geleend4
 ,jones evenwel betoonde zich           
ongeschikt1 en hij wilde ook geenerlei  
raad aannemen en in dat geval hield     

,owen het voor geraden zijn             
deelhebberschap aan een kapitalist te   
verkoopen en uit de zaak te treden1 om  
tot zijn oorspronkelijk beroep terug te 
keeren4 ,voor het ontvangen geld1       
richtte hij een gehuurd fabrieksgebouw  
in1 dat hij voor het grootste gedeelte  
aan anderen onderverhuurde en stelde1 in
 de hem overblijvende ruimte een paar   
spinmachines op4 ,de ervaringen die hij 
in zijn korten loopbaan als             
machinefabrikant had opgedaan1 kwamen   
hem nu voortreffelijk te stade en in    
korten tijd had hij zich een goede      
clintle verschaft4 ,alleen het gebrek   
aan kapitaal1 hinderde hem bij elken    
stap1 dien hij wilde doen4 ,tot dat men 
hem op zekeren dag mededeelde1 dat een  
zekere heer ,drinkinwater1 een rijke    
katoenfabrikant1 wiens ouden chef hem   
plotseling had verlaten1 een nieuwen    
chef zocht4 ,owen nam een snel besluit  
en bood zich aan4 ,de heer ,drinkinwater
 nam aanvankelijk den nog geen          
twintigjarigen jongeling1 die zich      

vermat aan het hoofd te willen komen van
 eene der grootste katoenfabrieken van  
toenmaals in ,engeland1 eens op4 ,en met
 een blik waarin verbazing1 zoowel als  
geringschatting lag1 zeide hij tot      
,owen3 ,u is mij te jong6--,voor vier of
 vijf jaren was ik het wel1 antwoordde  
de jonge ,robert4--,nog grooter         
verbazing bij den heer ,drinkinwater2   
hij dacht voor het lapje te worden      
gehouden4 ,hoeveel malen per week       
bedrinkt u je wel8 vroeg hij4--,ik was  
nog nooit in mijn leven beschonken1     
antwoordde ,owen heel droog4--,hoeveel  
salaris vraagt ge8 begon na een korte   
pauze den fabrikant4 ,driehonderd pond  
sterling6 was wederom het korte antwoord
 van ,owen4 ,het bleek dat zijn manier  
van antwoorden1 den grooten fabrikant   
zoozeer imponeerde1 dat hij informaties 
inwon1 en het resultaat was dat ,owen de
 betrekking kreeg4  ,dit was in 't jaar 
#agia1 toen de fransche ,revolutie op   
haar hoogste punt was gekomen4 ,de jonge
 ,owen had voor politieke kwesties een  

niet zeer levendige belangstelling4 ,of 
de gebeurtenissen in ,frankrijk een     
grooten indruk op hem gemaakt hebben1 is
 niet gebleken4 ,praktische vragen1     
vraagstukken die in onmiddellijk verband
 stonden met het leven1 hadden evenwel  
zoo veel te meer steeds zijne groote    
belangstelling bezig gehouden4  ,de heer
 ,drinkinwater had geen reden om zijn   
besluit te betreuren4 ,de jonge ,owen   
bracht weldra orde in het bedrijf en    
vervolkomende de machinerie dermate1 dat
 de fabriek binnen korten tijd1 gelijk  
erkend werd1 het beste en fijnste       
spinwerk van ,engeland leverde4 ,daarbij
 kwam1 dat de arbeiders goed werden     
betaald en humaan werden behandeld4     
,nadat een jaar verstreken was1 wilde de
 heer ,drinkinwater dan ook van geen    
veranderen meer weten2 hij verhoogde ten
 dien einde dadelijk ,owen's salaris tot
 op #djj pd4 st4 en verplichtte zich1   
om1 na het derde jaar dat ,owen in zijn 
dienst zou blijven op een salaris van   
#ejj pd4 st41 hij hem als deelgenoot in 

de zaak zou opnemen4  ,voor dat het     
contrakt tot stand kwam1 verliet ,owen  
de zaak1 om eene1 naar hij later zelf   
toegaf1 door hem verkeerd opgevatte     
handelwijze des heeren ,drinkinwater en 
richtte in ,manchester eene eigene      
spinnerij op1 echter een voor zulk soort
 garens1 die niet in de fabriek des     
heeren ,drinkinwater vervaardigd werden1
 ten einde dezen geen schade te doen4   
,de onderneming gelukte en ,robert ,owen
 werd wat men noemt een gemaakt man1    
door andere fabrikanten met             
jaloerschheid aangezien2 bewonderd als  
man van zaken en uitgekreten als een    
zonderling1 omdat hij absoluut geen     
vermaak vond in de gezellige omgang dier
 heeren1 die hun geld en hunnen tijd    
doodsloegen1 terwijl hij zijnen vrijen  
tijd doorbracht in litterarisch en      
philosophisch gezelschap2 slechts met   
menschen willende verkeeren1 waarvan hij
 meende iets te kunnen leeren4 ,hij     
stelde er meer een eer in1 om te gaan   
met mannen als3 ,coleridge1 de dichter1 

,dalton1 de scheikundige en ,fulton1 de 
uitvinder van het eerste stoomschip1    
welke laatste hij vooral met beduidende 
geldsommen steunde4  ,en als ,owen wel  
eens in het gezelschap was van zijne    
collega's de fabrikanten1 dan had hij   
zulke verschrikkelijke plannen op te    
stellen en iden te verkondigen1 dat het 
er den anderen koud van werd4  ,deze    
denkbeelden echter liet daarom ,owen    
niet varen1 in tegendeel1 zij trokken   
hem juist aan4 ,wij zijn hier aangeland 
bij het keerpunt in ,robert ,owen's     
leven1 daar waar hij van een            
privaat-ondernemer1 een historische     
beteekenis krijgt als sociaal hervormer4
    ,tegen het einde der #ah;e eeuw kwam
 ,owen1 op een handelsreis zijnde1 te   
,new-,lanark in ,schotland aan4 ,daar   
leerde hij een zekere heer ,dale kennen1
 den eigenaar van een aantal            
fabrieksinrichtingen aldaar4 ,de kennis 
met den vader1 leidde tot kennismaking  
met de dochter2 de kennismaking leidde  
tot liefde en ,owen werd met den vriend1

 ook den schoonzoon van den heer ,dale  
en alras den medeeigenaar van de        
fabrieken te ,new-,lanark4 ,in #ahjj nam
 hij de leiding van de gezamenlijke     
fabrieken aldaar1 bekend onder den naam 
van ,new-,lanark ,mills over1 met       
inbegrip van alle daarbij behoorende    
tablisementen4  ,de fabriek van den heer
 ,dale was door hem en ,richard         
,arkwright1 de beroemde uitvinder van de
 spinmachine1 in #aghd opgericht        
geworden1 toen de katoenspinnerij in    
,schotland het eerst werd ingevoerd4 ,de
 voordeelen1 die de waterkracht van de  
,clyde aanboden1 had de keuze bepaald   
van deze plaats1 die overigens niets    
aantrekkelijks had4 ,het land rond er om
 heen was onbebouwd2 de inwoners dun    
gezaaid en zeer ruw1 bijna wild2 de     
wegen zoo slecht dat zelfs de           
hartstochtelijkste liefhebbers van      
natuurschoon het niet licht wagen       
dorsten tot deze oorden aan de          
,clyde-watervallen1 al te diep door te  
dringen4 ,men moest handen hebben voor  

de fabriek1 geen gemakkelijk iets1 daar 
de bevolking van de plaats geen         
bijzondere trek had in het werken in    
gesloten ruimten4 ,kinderen voor den    
fabrieksarbeid waren er in 't geheel    
niet te krijgen4 ,men moest zich dus    
wenden tot de werkhuizen in het         
,engeland van die dagen1 niet ten       
onrechte de ,bastilles van den armen    
genoemd1 ten einde kinderkrachten te    
bekomen4 ,en had zoodoende #ejj kinderen
 bij elkander gekregen1 meest uit       
,edinburgh1 die in een daarvoor gebouwd 
groot huis tezamen werden gebracht1 om  
gekleed1 gevoed en opgevoed te worden4  
,ter aanlokking van arbeiders uit andere
 oorden1 bouwde men een dorp om de      
fabriek en verhuurde de huizen tegen een
 lagen prijs4 ,maar de arbeid was er z  
impopulair1 dat men bijna geen arbeiders
 kon krijgen1 anders dan verworden      
menschen en werkeloozen2 van alle       
middelen ontbloote individuen2 menschen 
die over het algemeen1 zedelijk zeer    
laag en voor den arbeid bijna           

onbruikbaar waren1 kortom het uitschot  
van de armen4 ,en niet zoodra hadden    
dezen door eenigen tijd te arbeiden er  
geheel den slag van gekregen of zij     
werden weerspannig en onhandelbaar4     
,voor de kinderen was naar de toenmaals 
heerschende begrippen1 vrij goed        
gezorgd4 ,de lokaliteit waar zij        
gehuisvest waren1 was ruim1 de kamers   
vrij goed1 de kost en de kleeding       
voldoende4 ,ook was er voor voldoende   
geneeskundige hulp en verzorging1 goed  
onderwijs en behoorlijk toezicht zorg   
gedragen4 ,de armenvoogden echter1      
verlangden dat de kinderen reeds op     
#f-;jarigen leeftijd zouden opgenomen   
worden4 ,de kinderen moesten dus van des
 morgens #f tot des avonds #g uur werken
 met de grooten tezamen en daarna eerst1
 konde men hen onderwijs geven4 ,de     
gevolgen daarvan bleven niet uit2 de    
kinderen liepen weg als zij eenigszins  
daartoe in staat waren1 om naar ,glasgow
 en ,edinburgh te gaan en daar dan      
dikwijls hunnen ondergang te vinden4    

,maar alles was hen liever dan #ac uren 
per dag te werken onder menschen1 zooals
 het arbeidspersoneel van den heer ,dale
 was4  ,owen spreekt den heer ,dale vrij
 van schuld2 niet zijn wil was het1 dat 
de kinderen reeds met hun zesde jaar aan
 de spinmachine moesten staan1 zegt hij1
 maar die van het ,armentoezicht1 dat   
tot elken prijs natuurlijk1 van de arme1
 verlaten1 ongelukkige kinderen af wilde
 zijn4  ,en wat de toestanden aangaat1  
zegt hij3 als deze nu zoo waren bij     
goede werkgevers als den heer ,dale1 kan
 men nagaan hoe het er moet hebben      
uitgezien bij de slechten4  ,de toestand
 van de dorpelingen van ,new-,lanark was
 dan ook eene hoogst ongunstige4        
,drankzucht1 luiheid en armoede waren er
 heer en meester4 ,stelen was er aan de 
orde van den dag en in 't bijzonder     
scheen het een formeel recht te zijn1   
zich aan den eigendom van den heer ,dale
 te mogen vergrijpen4 ,ook heerschte er 
een godsdienstig sekte-fanatisme van de 
allerergste soort4 ,de eene groep van   

een zeker soort geloovigen verketterde  
den andere1 en dit werd er niet beter   
op1 doordien den heer ,dale zelve partij
 koos voor eene der vele secte-gelooven4
  ,nog een groot euvel was er1 doordien 
de menschen van ,new-,lanark1 tengevolge
 van den grooten afstand van de         
marktplaatsen veel te dure prijzen      
moesten betalen voor hunne              
levensmiddelen1 hetgeen1 naar te        
begrijpen was onder hen een even groote 
bron van ontevredenheid1 als het voor   
den diefstal van andermans eigendom1 een
 groote prikkel was4  ,het geheel       
evenwel scheen1 met al zijn euvelen en  
al zijn ellende een terrein te zijn1    
alwaar iemand als ,robert ,owen zich op 
tehuis gevoelen kon4 ,dadelijk overzag  
hij het geheel en besloot hij           
onmiddellijk de zaak radikaal aan te    
pakken4 ,hij ondernam een grondige      
hervorming4 ,de enorme moeielijkheden   
die hij hierbij ondervond verhoogden    
zijnen ijver slechts4 ,hij deed als een 
wetenschappelijk ontdekker1 die hoe     

moeielijker de taak1 dien hij zich      
gekozen had werd1 met te meer lust aan  
de nieuwe studie ging1 wetende zijn doel
 toch te zullen bereiken4 ,hij          
verklaarde zijnen vrienden1 dat hij zou 
inwijden een geheel nieuw systeem1 dat  
geheel gebaseerd zal zijn op            
gerechtigheid en goedheid1 dat hij zijn 
hoofdoogmerk zo wijden aan de opvoeding 
van de kinderen1 en alle straffen zo    
afschaffen en zou weten te vervangen    
door moreele middelen4 ,men lachte hem  
uit2 maar de lachers werden hier wel    
zeer beschaamd gemaakt4  ,owen toog aan 
den arbeid4 ,onwetendheid1 schrijft     
,owen's biograaf ,sargent1 immoraliteit1
 godsdienstige huichelarij1 overmatige  
arbeidstijd1 verduurdering van          
levensmiddelen1 en om op dit alles den  
kroon te zetten1 een hardnekkig         
vooroordeel dat men het tegen ,owen den 
,engelschman1 wiens spraak den          
schotschen hoog- en laaglanders bijna   
niet verstonden1 dat alles stond hem in 
den weg4 ,hierbij kwam nog1 dat de      

andere deelnemers hoofdzakelijk het oog 
hadden gevestigd op de winsten1 die er  
te maken vielen en alles van een        
zakenstandpunt bekeken4  ,de arbeiders  
wantrouwden de geheele zaak eveneens4   
,zij immers waren zoozeer gewend te     
worden gexploiteerd1 dat zij            
onmiddellijk achter elke vernieuwing van
 de dingen1 eene poging zagen1 om meer  
uit hunne arbeidskracht te halen4 ,geen 
wonder dus1 dat er in de eerste twee    
jaren slechts weinig was volbracht4 ,er 
was geen middel1 schrijft ,owen zelf1   
dat er niet tegen mij werd gebruikt2 en 
de vesting van vooroordeelen en         
misbruiken die te veroveren was1 en wier
 verovering ik mij vast voorgenomen had1
 werd dan ook systematisch en op        
hardnekkige wijze tegen mij verdedigd4  
,owen was echter te verstandig om met   
geweld te werk te gaan4  ,hij zag in1   
dat de noodzakelijkste veranderingen    
zeer talrijk waren en niet in n         
handomdraaien gedaan waren te krijgen1  
temeer1 daar hij van geen enkele zijde  

op medewerking te rekenen had4 ,de      
beambten der fabriek zagen in hun       
patroon een phantast1 die de zaak te    
gronde zou richten met zijne plannen en 
zij verklaarden liever hunne plaatsen   
aan de fabriek te zullen verlaten1 dan  
zich te zullen leenen tot zulke         
belachelijke dingen1 als ,owen die met  
de fabriek voorhad4 ,hij moest zich dus 
voor alles een vasten bodem onder de    
voeten scheppen1 waarop hij het gebouw  
zijner wenschen moest vestigen4 ,maar   
dit niet alleen1 hij moest zich ook het 
noodige bouwmateriaal zelf verschaffen4 
,het voornaamste was in dat opzicht1    
mannen te krijgen1 die hem bij zijnen   
arbeid ondersteunen konden en genoeg    
vertrouwen in zijn zaak hadden4 ,dat was
 niet gemakkelijk1 maar gegeven de      
uitmuntende takt die ,owen bezat om met 
menschen om te gaan1 om uit ieder te    
halen wat erin zat1 was deze            
moeielijkheid geene onoverkomelijke4    
,hij vond dan ook wel de noodige        
krachten4  ,en nu ging hij met          

onvermoeiden ijver aan den gang tot het 
volbrengen van zijne tweeledige taak3   
verbetering van het lot der volwassenen 
en de opvoeding der kinderen4  ,het was 
vr alles noodig1 in de fabriek-zelf eene
 zekere orde te herstellen1 omdat het   
gebrek aan systeem en de wanorde die er 
heerschten1 werkelijk de fabriek met een
 bankroet bedreigden1 zelfs onder het   
oude regime4 ,repressie-maatregelen1    
daaraan dacht ,owen niet4 ,wat zou het  
hem baten1 een paar dozijn handen in het
 tuchthuis en enkelen aan den galg te   
brengen8 ,daarmede waren noch de        
fabriek1 noch de menschen zelf gebaat1  
noch hadden ,owen's plannen1 die hij met
 de menschen voor had1 daarbij maar     
eenigszins een voordeel gehad4  ,owen   
geloofde niet aan wat men den           
persoonlijken schuld noemde1 daarvoor   
had hij een te diep inzicht in de       
omstandigheden1 waaronder die menschen  
van ,new-,lanark leefden en wat dezen   
van hen hadden gemaakt4 ,owen zag dus   
van elk soort van bestraffing af4 ,hij  

zocht het mistrouwen der werklieden op  
verstandsgronden te overwinnen1 door    
beleering hen de dingen te verklaren en 
door hen louter en steeds op hun belang 
te wijzen1 dat hen gebood eerlijk en    
arbeidzaam te zijn4 ,ten einde de       
dieverijen op de fabriek tegen te gaan1 
trof hij zeer vernuftige maatregelen1   
welke de ontdekking van de misdrijven   
zeer verlichten en1 als 't ware1 het    
politietoezicht in de handen der        
arbeiders zelven legde4  ,het was       
,owen's doel geenszins een modelfabriek 
te stichten1 hem was de sociale zijde   
van de hervormingen veel meer           
aangelegen1 dan aan de mercantiele zijde
 van het vraagstuk4 ,maar het ging bij  
hem hierom1 een modelsamenleving op     
kleine schaal in te richten4  ,de       
fabriek was ,owen slechts middel tot dat
 doel4 ,door haar zocht hij zijn        
hervormingsplannen te verwezenlijken1   
die met de vooruitgang in de praktijk   
van den dag1 telkens grootere afmetingen
 begonnen aan te nemen4  ,de            

inrichtingen van ,new-,lanark waren     
,owen's proefstation voor sociale       
hervormingen4 ,door deze                
maatschappij-in-het-klein wilde hij der 
maatschappij in het groot1 een bewijs   
leveren van de juistheid en de          
uitvoerbaarheid van zijne sociale       
hervormingsplannen4 ,door deze wilde hij
 beproeven1 praktisch de argumenten te  
werleggen van hen1 die zijn plannen     
misschien in theorie prachtig1 maar in  
de praktijk voor onuitvoerbaar          
verklaarden4  ,het duurde niet lang of  
te ,new-,lanark was er zveel verbeterd1 
dat de spotters en de lachers1 althans  
niet meer zoo luide lachten en de       
twijfelaars tot nadenken gestemd werden4
 ,het stelen hield op1 zonder dat er n  
arbeider gerechtelijk vervolgd was      
geworden4 ,en het optreden en de        
manier-van-doen van de arbeiders1 niet  
alleen binnen1 maar ook buiten de       
fabriek1 was geheel anders geworden4    
,dronkenschap werd steeds minder en dat1
 zonder dat men de drankwinkels in het  

dorp had doen sluiten1 wat men ,owen    
aangeraden had4 ,owen was persoonlijk   
geen vijand zoozeer van het             
alkoholgebruik als zoodanig1 maar       
beschouwde het drinken en wel1 het zich 
bedrinken1 in verband met de            
maatschappelijke omstandigheden der     
arbeiders4 ,hij vroeg zich af1 hoe het  
kwam1 dat de menschen zulk een misbruik 
maakten van den alkohol en kreeg        
allereerst de overtuiging1 dat dit      
voortsproot uit gebrek aan phijsiek     
voedsel1 dat den menschen dwong1        
kunstmatige prikkels tot zich te nemen4 
,ten tweede ontbrak het den menschen aan
 een goed en behoorlijk tehuis1 aan een 
behoorlijk en gezellig familieleven1    
waardoor zij zich in de kroeg meer thuis
 gevoelden1 dan in hunne eigene woning4 
,ten derde kwam het1 omdat de menschen  
geestelijk op een te laag standpunt     
stonden en verwaarloosd waren4 ,de      
meesten van zijn fabriekarbeiders konden
 niet eens lezen6 ,het was dus geen     
wonder1 dat zij geen denkbeeld hadden   

van hooger levensgenot en van geestelijk
 leven1 eene der beproefdste middelen1  
om de menschen uit de kroeg te houden4  
,owen ging planmatig te werk4 ,hij      
onderdrukte het ,trucksysteem1 hetwelk1 
zooals overal in ,groot-,brittanje1 ook 
in ,new-,lanark in zwang was1 en de     
arbeiders waren aldus niet meer         
gedwongen hunne levensmiddelen te koopen
 waar die duurder en slechter waren1 dan
 overal elders4 ,in plaats daarvan      
stichtte ,owen eene coperatie1 de eerste
 die bestaan heeft en zeker niet de     
minst slechte4 ,hij kocht waren van de  
allereerste kwaliteit in het groot en   
deed ze aan de arbeiders die ze koopen  
wilden--gedwongen was men niet--tegen   
den kostenden prijs van de hand4 ,alleen
 de kosten van beheer werden hen in     
rekening gebracht4 ,het gevolg was1 dat 
weldra alle arbeiders deelnamen en dat  
de bevolking van ,new-,lanark binnen    
vrij korten tijd1 tot de bestgevoede en 
de bestgekleede van ,engelands          
arbeidersbevolking behoorde4 ,voor de   

ongehuwden werd een kost- of eethuis    
opgericht1 eveneens op coperatieven     
grondslag1 waarin voor hunne voeding en 
hunne kleeding den meesten zorg werd    
gedragen4  ,owen liet vervolgens de     
slechte woningen afbreken en liet er    
,cottages bouwen van zijne eigene       
vinding en naar zijne eigene            
aanwijzingen1 met ruime lustige woon- en
 slaapkamers1 een praktische keuken     
erbij en tevens een stukje tuingrond    
eraan verbonden1 om groenten1 ooft en   
bloemen te kweeken4 ,voor de kinderen   
werden bovendien speelplaatsen          
opgericht4 ,de nieuwe woningen1 met de  
daarbij behoorende tuintjes werden voor 
een lagen prijs verhuurd1 zoodat niet   
meer dan de rente van het kapitaal in   
rekening gebracht werd1 die opgebracht  
moest worden4 ,niet lang daarna         
verlieten alle arbeiders hunne ellendige
 krotten1 om de woningen van de fabriek 
binnen te trekken4  ,een moeielijker    
werk leverde de geestelijke verheffing  
van de arbeiders op4 ,hier moest        

tegelijkertijd1 van twee kanten uit     
worden begonnen4 ,met bloote opvoeding  
van de kinderen was men alleen niet     
klaar1 ook de reeds opgegroeide         
generatie mocht niet onverzorgd gelaten 
worden4 ,voor de jeugd was een groote   
school opgericht die binnen korten tijd1
 onder de persoonlijke leiding van      
,owen1 tot een modelschool werd4        
,geschikte leeraren en leeraressen      
werden gevormd en aan de school         
verbonden2 het slaan was streng         
verboden4 ,de kinderen werden er        
onderwezen in lezen en schrijven1 in    
mathematiek1 in geschiedenis1 geographie
 en meer praktische vakken4  ,voor      
volwassenen werden aparte               
onderwijsklassen opgericht1 leeszalen en
 een bibliotheek gesticht en in weerwil 
dat voor de deelname aan alle deze      
dingen geen dwang was ingevoerd1 was de 
deelname weldra zoo algemeen1 dat na    
eenigen tijd ,new-,lanark1 behalve den  
grijsaards geen inwoner meer had1 die   
niet ter dege kon lezen en schrijven4   

,het intellektueele peil der bevolking  
rees dan ook zeer schielijk en kwam     
zeker boven het doorsnepeil van de      
fabrieksplaatsen1 in het ,engeland dier 
dagen te staan4  ,in de fabriek werd de 
behandeling eveneens op veel humaner en 
praktischer manier ingericht1 dan dit   
voorheen het geval was4 ,straffen waren 
principieel verboden4 ,goede loonen     
werden betaald en ,owen wist de menschen
 het snel duidelijk te maken dat1 hoe   
beter zij arbeidden1 des te meer dan    
hunne loonen zouden stijgen1 en dat dan 
ook zooveel te meer zoude gezorgd kunnen
 worden1 voor hunne moreele en          
materieele verheffing4 ,hij maakte er   
voor de menschen geen geheim uit1 dat   
ook dan de eigenaren van de fabriek daar
 beter bij zouden varen4 ,maar door te  
wijzen op hetgeen hij had gedaan1 en op 
hetgeen hij voornemens was daarenboven  
te doen1 kon hij met een goed geweten   
verklaren1 dat voor hem de fabriek geen 
doel1 maar een middel was1 om tot de    
oplossing te komen van het problema1 de 

arbeid die tot dusver voor den arbeiders
 een vloek geweest1 voor hen in een     
zegen te doen veranderen4  ,en de eenige
 dwang1 welke hij uitgeoefend had1 was  
eene moreele1 n4l41 de dwang van de     
publieke opinie4  ,ten einde1 om zoo te 
zeggen1 een soort gerecht onder de      
arbeiders1 uit de arbeiders zelven te   
verkrijgen1 voerde ,owen den ,silent    
,monitor 7stille vermaner7 in4 ,hij liet
 voor elken arbeider vier borden maken1 
van verschillende kleur3 een wit1 een   
blauw1 een geel en een zwart4 ,de eerste
 was goed1 de tweede tamelijk goed1 de  
derde middelmatig en de laatste         
onvoldoende4 ,al naar het werk van de   
week uitviel1 liet ,owen een der vier   
borden naast den arbeider neerhangen1 op
 den ,maandag waarop het werk aanving1  
zoodat dan elkeen kon oordeelen over    
eens anders arbeid en gedrag4 ,deze     
borden hadden bovendien nog dit voor1   
dat de arbeiders die hunnen plicht niet 
gedaan hadden1 geen standjes kregen1    
maar zelven zien konden hoe men over hun

 werk dacht4 ,owen controleerde zelf    
deze borden steeds en zorgde voor de    
meest stipte gerechtigheid bij hunne    
verdeeling4  ,owen ging misschien hier  
wat schoolmeesterachtig te werk1 maar   
het was hem liever aldus te handelen1   
dan eene heerschappij van de            
fabrieksopzichters langer te handhaven4 
,hij wilde den arbeiders dan ook niet   
anders opvoeden dan met moreele         
middelen1 als een werkelijk pedagoog4   
,in ,new-,lanark1 werd door ,owen in 't 
jaar #ahji de eerste                    
kleine-kinderenbewaarplaats en          
kleine-kinderenschool opgericht die er  
tot dusver bestond1 en alle scholen van 
dit soort waren geschoeid op de leest   
van ,robert ,owen's eerste stichting van
 dien aard4  ,in een rede door ,owen in 
#ahab te ,glasgow gehouden1 ter eere van
 zijnen vriend ,lancaster1 den beroemden
 schoolhervormer1 zijn zijne            
grondstellingen over opvoeding          
neergelegd4  ,hij zeide daarin3 ,wat is 
de oorzaak van de lichamelijke en       

geestelijke verschillen1 welke wij in 't
 algemeen onder de menschen waarnemen8  
,zijn zij ons aangeboren1 of ontstaan   
zij uit den bodem1 waarop wij ter wereld
 komen8 ,noch het een1 noch het ander4  
,deze verschillen zijn eenig en alleen3 
werkingen van verschillende             
omstandigheden en van de opvoeding4 ,de 
mensch wordt een ruwe en een gruwzame   
wilde1 een kannibaal--of een beschaafd  
en een goedaardig wezen1 al naar mate   
van de omstandigheden1 waarin hij van   
zijne geboorte af is gekomen4 ,hieruit  
volgt dus1 dat het cardinale punt voor  
ons is1 te overwegen of wij deze        
omstandigheden benvloeden1 of wij ze    
beheerschen kunnen2 en als dit zoo is1  
in welke mate wij dit kunnen doen4      
,stellen wij het geval eens1 ten einde  
eene proef te nemen brachten wij bijv4  
een aantal pasgeboren kinderen uit ons  
geboorteland naar ver-afgelegen landen1 
leverden ze daar aan de inboorlingen    
over en lieten ze daar achter4 ,zouden  
wij n oogenblik hebben te twijfelen aan 

het resultaat8 ,neen6 ,de kinderen      
zouden gezamenlijk1 zonder uitzondering1
 gelijk worden aan elke gewone          
inboorling en van die in karakter niet  
verschillen4  ,en zouden op gelijke     
manier1 een zeker aantal van            
jongegeboren kinderen tusschen het      
gezelschap der vrienden 7genootschap van
 kwakers7 eenerzijds en tusschen het    
verwaarloosde gedeelte van de           
,londensche bevolking welke ,st4 ,giles 
bewoont anderzijds uitgeruild worden1   
dan zouden de kinderen van de eersten1  
opgroeien en gelijk worden aan die van  
de laatsten2 vrbestemd voor elk         
misdrijf1 waarentegen de kinderen der   
laatsten tot evenzoo matige1 goede      
zedelijke menschen opgroeien1 gelijk de 
eersten dat zijn4    ,dit waren1 in 't  
kort1 de grondprincipes van ,owen2 de   
beginselen van zijn sociaal systeem1    
welke hij sedert 't jaar #ahab1 toen hij
 met zijne agitatie begon1 en in een    
gansche rij van brochures1 voordrachten 
voor het volk en in tal van memories aan

 staatslieden nederlegde3 de mensch is  
het produkt der omstandigheden2 ellende 
en misdaad1 zij zijn de gevolgen van de 
onnatuurlijke levensverhoudingen4--,het 
moet alzoo onzen taak zijn1 op de       
invoering van andere verhoudingen te    
werken4 ,en dit is in het belang van    
alle menschen1 omdat alle menschen      
zonder uitzondering1 onder de bestaande 
omstandigheden te lijden hebben4 ,elk   
mensch heeft een gelijk recht op        
welzijn1 voorzoover dit de vooruitgang  
van de beschaving en de stand der       
produktie mogelijk maken en op de hoogst
 mogelijke graad van ontwikkeling1      
voorzoover dit zijn lichamelijke en     
geestelijke eigenschappen mochten       
vereischen4 ,daarom is het volgens      
,owen1 eene maatschappelijke            
noodzakelijkheid1 dat alle kinderen een 
zoo goed mogelijke opvoeding verkregen1 
opdat de huidige klassebevoorrechting in
 dit opzicht1 ten minste niet meer      
heerschen1 en voor eene organisatie     
plaats maken zal1 waarin elk lid van de 

samenleving arbeiden kan voor de        
gemeenschap en deze hem wederkeerig1 een
 menschwaardig bestaan daarvoor in ruil 
waarborgen kan4    ,robert ,owen        
vergenoegde zich niet met de            
hervormingen aan zijn eigen fabriek te  
,new-,lanark1 hij strekte zijne         
bemoeiingen ook uit over geheel         
,engeland4 ,het was een boozen tijd voor
 ,engeland4 ,de ,coalitie-wet verbood   
den arbeider op elke manier1 zich te    
vereenigen4 ,de omstandigheden waren    
evenwel t verschrikkelijk voor den      
arbeiders1 dan dat zij zich zoo maar    
konden nederleggen bij hetgeen er in 't 
land gebeurde4 ,de wetten dreven hun    
echter tot het plegen van daden van     
geweld4 ,vooral de jaren van #ahad-ahbd1
 kenmerkten zich door geweldigen strijd4
 ,in 't laatste jaar werd toen de       
coalitie-wet eerst ingetrokken1 door het
 werken van het parlementslid ,joseph   
,hume4  ,robert ,owen begreep1 dat voor 
de kinderen althans iets moest worden   
gedaan4 ,in #ahjb was er reeds een wet  

op de kinderarbeid in het ,parlement tot
 stand gekomen1 maar deze wet werd of in
 het geheel niet1 of zeer slecht        
uitgevoerd4 ,owen riep ten dien einde in
 #ahae eene ,meeting van de schotsche   
fabrikanten1 te ,glasgow bijeen1 maar   
ondervond van geen enkele zijde         
medewerking4 ,toen ging hij zelf aan den
 arbeid en op reis1 teneinde de noodige 
gegevens te verzamelen voor zijn        
agitatie4 ,hij deed deze reis vergezeld 
van zijn zoon ,robert ,dale ,owen2 ging 
naar ,engeland en door ,schotland4      
,toen hij genoegzaam gegevens had1      
bezocht hij den minister ,robert ,peel1 
bij wien hij aandrong op het indienen   
van een wetgeving op den arbeid van     
jonge kinderen en volwassenen4 ,immers1 
het was hem gebleken1 dat er in die     
dagen1 als regel en niet als            
uitzondering1 door kinderen van tien    
jaren doorgaans veertien uren per dag   
werd gewerkt1 met een oponthoud van een 
half uur per dag voor eten1 dat niet    
buiten1 maar binnen de fabriek werd     

genuttigd4  ,na eene onnoemelijke       
tegenwerking1 kwam in #ahai de eerste   
,wet op den ,kinderarbeid tot stand1    
niet in die mate zooals zij door ,owen  
werd gewenscht1 maar dan toch als eerste
 stap1 in de door hem aangewezen        
richting4  ,van af #ahac tot #ahaf1     
publiceerde ,owen zijn vier opstellen1  
getiteld3 ,a ,new view of ,society or   
,essays on the principle of the         
,formation of the human ,character and  
the ,application of the ,principle to   
,practice4 7,nieuwe inzichten omtrent de
 samenleving1 of studien over de vorming
 van het menschelijk karakter en de     
toepassing van het beginsel in de       
praktijk74  ,in de aan de fabrikanten   
gerichte ,voorrede tot deze uitgave zegt
 ,owen o4a43  ,sedert de algemeene      
invoering van een levenloos mechanisme  
in de ,britsche manufaktuur1 wordt den  
mensch1 zeer weinige uitzonderingen hier
 buiten beschouwing gelaten1 als eene   
machine van lagere orde behandeld2 men  
heeft er veel meer zorgen aan besteed1  

de ruwmaterialen van het hout en het    
ijzer1 dan die van het lichaam en ziel  
van de menschen te verbeteren4 ,wijdt   
aan deze kwestie eens de haar toekomende
 aandacht1 en gij zult zien dat de      
mensch1 zelfs in zijn hoedanigheid als  
werktuig tot de voortbrenging van den   
rijkdom1 nog beduidend beter kan worden 
gemaakt6 ,maar nog een veel belangrijker
 opmerking1 valt er in dat opzicht te   
maken4 ,benuttigt de middelen1 die thans
 genoeg voor iedereen duidelijk         
waarneembaar kunnen zijn en gij zult    
daardoor1 niet alleen deze levende      
werktuigen volkomener maken1 maar gij   
zult ook leeren1 dat men ze zoo         
voortreffelijk kan maken1 dat ze niet   
alleen het tegenwoordige1 maar ook die  
van 't geheele verleden in alle         
opzichten overtreffen zullen6  ,owen had
 een vredelievend karakter en meende dat
 de belangen van fabrikanten en         
arbeiders1 langs den meest              
vredelievenden weg te verzoenen waren4  
,dit belette hem evenwel niet in te     

zien1 dat er een groote klove tusschen  
hen gaapte2 dat er een geweldige        
antagonie bestond tusschen het kapitaal 
en den arbeid4 ,maar hij was overtuigd1 
dat de vervulling van hetgeen hij meende
 dat de plichten waren van de werkgevers
 ertoe zou leiden1 dat er eene          
toenadering tot stand zou kunnen komen1 
welke de hervorming van de maatschappij 
langs vredelievenden weg1 niet alleen   
niet in den weg stond maar ook in de    
hand zoude werken4  ,daardoor1 dat hij  
praktisch deze plichten wist te         
formuleeren1 stond hij reeds verre boven
 zijne tijdgenooten2 zooals hij ook     
verre boven economen van zijnen tijd1   
als ,robert ,malthus stond1 op wien hij 
reeds toentertijd het inzicht vr had3   
#a;e dat een zekere mate van welstand1  
de onbepaalde voorwaarde is1 voor een   
zedelijken levenswandel2 en #b;e dat de 
ontwikkeling van de groot-produktie1 aan
 de beschaafde menschheid eene          
buitengewone mate van produktiviteit kan
 verzekeren4 ,zoodat dus diens vrees    

geenszins behoefde te worden bewaarheid1
 dat de productie eenmaal te kort zou   
kunnen komen te schieten4  ,zijn goede  
hart en zijn bijzonder praktische       
ervaring1 deden hem dan ook menig nieuw 
gezichtspunt aan de hand4 ,zijne        
theoretische inzichten waren            
wel-is-waar1 door die van den in zijn   
tijd levenden liberalen apostel         
,jeremias ,bentham sterk benvloed1 maar 
zij waren verder zelfstandig door hem   
uitgewerkt4 ,de mensch is1 volgens      
,owen1 uitgerust met een natuurlijk     
streven naar geluk1 de regeering heeft  
dus ten doel1 ons1 geregeerden en       
regeerenden gelukkig te maken4 ,de beste
 regeering is deze1 welke in de praktijk
 de grootst mogelijke som van geluk aan 
het grootste getal menschen weet te     
bezorgen1 waarbij allen1 zoowel         
regeerders als onderdanen inbegrepen    
moeten zijn4  ,alle gecompliceerde en   
elkander tegensprekende motieven voor   
goede verhoudingen1 zijn op een enkel   
principe der handelingen terug te       

voeren1 hetwelk door zijne voorlichtende
 werkzaamheid1 het oude verdorven       
systeem overbodig maakt en ten slotte   
zich in alle deelen der wereld zal      
oplossen4 ,dit principe is het geluk van
 het eigen-,ik1 goed begrepen1 en       
gelijkvormig verwerkelijkt1 hetgeen     
slechts kan worden bereikt door eene    
verhouding1 waarin het geluk van de     
menschheid bevorderd wordt4 ,want iedere
 macht1 welke het wereld-al beheerscht  
en doordringt1 heeft den menschen zoo   
gevormd1 dat zij progressief1 van uit   
eene toestand van onwetendheid1 tot eene
 van intelligentie moeten opklimmen1    
welker grenzen de menschen niet bepalen 
kunnen2 zoodat zij bij dit              
voortschrijden eerst ontdekken moeten1  
dat hun individueel geluk slechts door  
het groeien en het uitbreiden van het   
geluk van allen hen omgevenden1 groeien 
en toenemen kan4  ,het is ,owen's       
onomstootelijke overtuiging geweest1 dat
 de wereld alleen door deze erkenning   
kan worden verbeterd1 dat slechts naar  

die verhouding waarin het streven der   
menschen naar eigen geluk of de liefde  
tot zich zelf geleid wordt1 deugdzame en
 zegenrijke handelingen overwogen kunnen
 worden4 ,en zoowel karakter als        
opvoeding1 berusten bij den mensch op de
 erkenning van die waarheid4 ,owen was  
er van overtuigd1 dat de menschen tot   
nog toe eene valsche opvoeding hebben   
gehad2 valsch onderricht en valsch      
gevormd zijn geworden en dat daaruit1   
alle menschelijke ellende is geboren    
geworden4 ,owen geloofde der menschheid 
van deze waarheid te kunnen overtuigen1 
al had hij zelf1 eveneens een slechte en
 onware opvoeding gehad4 ,want hoezeer  
dat laatste ook het geval is1 toch maakt
 hij zich niettemin sterk1 dat het zijn 
meergevorderd inzicht was1 dat hem der  
menschheid thans aldus kon doen         
beleeren4  ,owen's overtuiging was het1 
dat aan elke maatschappij een zeker     
karakter kon worden gegeven1 hetzij goed
 of kwaad1 hetzij vernuftig hetzij dom1 
en dat de middelen daartoe zoo goed als 

in handen waren1 van hen die invloed    
konden uitoefenen op den gang van zaken 
in de wereld4 ,die middelen moesten     
echter nu worden aangewend4 ,het was een
 feit1 dat drie-vierde gedeelte van de  
gansche bevolking van ,groot-,brittanje 
en ,ierland behoorde1 tot die der       
arbeidenden4 ,men liet het echter toe1  
dat het karakter van die menschen werd  
gevormd zonder eenige leiding1 onder    
omstandigheden1 die hen noodwendig      
moesten brengen tot een levensloop van  
ellende1 ondeugd en onzedelijkheid4     
,terwijl de hoogere klassen1 wel-is-waar
 zeiden te gelooven aan beginselen1 maar
 eveneens deden1 alsof die beginselen   
niet bestonden4 ,zulk een toestand zou  
als zij lang voortduurde tot den opstand
 moeten leiden1 omdat het lijden van de 
bevolking en van de arbeidende klassen  
van ,groot-,brittanje en ,ierland       
werkelijk rger is1 dan de toenmaals     
zooveel besproken slavernij van de      
negers in ,amerika4 ,owen gebruikte het 
eerst benaming voor de fabrieksarbeiders

 van blanke slaven en leverde het       
bewijs1 dat zij met betrekking tot      
gezondheid1 voeding en kleeding er      
veeltijds slechter aan toe zijn1 dan de 
zwarte slaven4  ,de hoofdzaak was nu het
 allereerst te zorgen voor de jeugd2 een
 zorg die rustte op het denkbeeld dat de
 mensch zijn eigen karakter niet vormt1 
maar dat dit voor hem gevormd wordt1    
door de omstandigheden waardoor hij is  
omringd4  ,het doel van het gouvernement
 is om regeerders en geregeerden        
gelukkig te maken1 daarom behoorde elke 
regeering zich te laten leiden door het 
denkbeeld1 dat het beter is misdaden te 
voorkomen1 dan ze te bestraffen4 ,alle  
aanleidingen die tot het misdrijf       
aanzetten1 behooren daarom door de      
regeering te worden weggenomen4 ,oorlog 
behoorde er aan de kroegen te worden    
aangedaan4 ,de rechten op gedistilleerd 
behoorden te worden verhoogd2 een       
stelsel van licentien 7vergunningen7 in 
sterke en in strenge mate dient er te   
worden toegepast4 ,elk loterij1 ook die 

van den ,staat uitgaande1 moet worden   
afgeschaft4  ,het stelsel van de        
armenwetten dient grondig te worden     
herzien1 en er moet worden tegengegaan1 
dat den vlijtigen arbeid1 voor het      
onderhoud van luien en leegloopers heeft
 te zorgen4 ,dan moest de geheele       
strafwetgeving herzien worden1 en het   
beginsel van de preventiviteit moest    
geheel worden doorgevoerd4  ,een        
hervorming van de ,staatskerk achtte    
,owen niet minder noodig4 ,owen was n4l4
 langzamerhand1 door de ervaring        
geleerd1 een vijand van de officieele   
godsdienst geworden1 hetgeen ten slotte 
niet het minst geleid heeft1 tot zijn   
maatschappelijk isolement en zijne      
verwijdering1 ook van diegenen zijner   
tijdgenooten1 welke hem in den aanvang1 
geldelijk tot het ten-uitvoer leggen van
 zijne plannen in staat hadden gesteld4 
,owen vatte zijn betoog in de vier hier 
behandelde opstellen te zamen1 in de    
navolgende twee reeksen van wetten4 ,de 
eene reeks zou moeten bestaan in eene   

algemeene onderwijs-regeling voor het   
geheele land1 zoowel omvattend den geest
 van het onderwijs1 als de voorziening  
van de schoolgebouwen1 de               
normaal-inrichtingen voor onderwijzers  
en hunne gansche vorming op het oog     
hebbend4 ,de tweede reeks1 zou aan de   
hervorming van den arbeid moeten zijn   
gewijd4 ,zij zou moeten worden ingeleid 
door eene wettelijke enqute1 naar de    
arbeidstoestanden in het ,vereenigd     
,koninkrijk1 naar de verhoudingen       
tusschen kapitaal en arbeid in hunnen   
ganschen omvang1 ook wat aangaat de     
werkeloosheid4 ,owen hield zich         
overtuigd1 dat deze laatste geen        
maatschappelijk euvel zoozeer1 als wel  
een euvel der opvoeding was en dat      
daarin gelegen was een reden tot armoede
 en niet in de z4 g4 n4 ,wet van        
,malthus4 ,het was z4 i4 niet de massa  
van menschen1 die kwaad was voor de     
menschheid1 het waren de groote         
onwetendheid1 de domheid en de          
verwaarloosde opvoeding der menschen1   

die al het kwaad over de wereld gebracht
 hadden4 ,ieder individu kon geleid     
worden1 en wel in die richting1 dat hij 
veel meer produceert1 dan dat hij       
verteert2 daar er volgens ,owen's vaste 
overtuiging veel meer was of geschapen  
kon worden1 dan er noodig was om        
dadelijk te worden verteerd4  ,inmiddels
 was ,owen steeds voortgegaan1 de       
inrichtingen van ,new-,lanark te        
verbeteren en steeds volkomener te      
maken4 ,de bezoekers stroomden naar dat 
oord1 om het wonder van dien tijd in    
oogenschouw te nemen4 ,jaarlijks kwamen 
meer dan tweeduizend belangstellenden   
naar ,new-,lanark1 en de hooge wereld   
was niet het minst1 onder dat aantal    
vertegenwoordigd4 ,de ,koning van       
,saksen zond ,owen een medaille1 de     
,koning van ,pruissen schreef hem       
eigenhandig brieven4 ,groot-,vorst      
,nicolaas van ,rusland begaf zich in    
#ahaf1 persoonlijk derwaarts en         
verwijlde zelfs een paar dagen in       
,owen's huis4 ,de ,hertogen van het     

,koninklijk huis van ,engeland1 toonden 
de grootste belangstelling in de        
instellingen van ,new-,lanark en de     
,hertog van ,kent1 de vader van         
,koningin ,victoria1 was zelf op        
vriendschappelijken voet met ,robert    
,owen er door gekomen4  ,dit alles      
maakte ,owen evenwel niet trotsch1 of   
deed zijn hervormingszucht omslaan in   
conservatisme1 of in zucht om de grooten
 der aarde wlgevallig te zijn4--,juist1 
integendeel6 ,het is een bewijs voor de 
groote naviteit van ,owen1 voor het     
kinderlijk vertrouwen1 dat hij in de    
menschen stelde1 dat hij deze blijken   
van belangstelling aanzag voor          
aansporingen die men hem wilde geven1   
steeds verder voort te gaan4 ,maar hij  
zou bittere ervaringen opdoen met dat   
vertrouwen4  ,telkens en telkens kwam er
 oppositie van den kant der             
geldschieters1 hoofdzakelijk ,kwakers1  
die mr winsten verlangden1 of wel het   
meest van alles1 nu eens wenschten      
opgehouden te zien met die oneindige    

hervormingen1 welke ,owen nooit moede   
was in te voeren1 teneinde aldoor maar  
te verbeteren en te verbeteren4  ,maar  
erger werd deze oppositie1 of liever zij
 verscherpte zich1 door de kwestie van  
het onderwijs4 ,owen had n4 l4 in zijn  
onderwijsinstituten een neutraal        
onderwijs ingevoerd1 van een soort1     
gelijk dat bij ons nog gehuldigd wordt  
in de openbare school4  ,hij nam een    
,christendom aan1 dat boven             
geloofsverdeeldheid stond1 een          
universeel ,christendom dus4 ,hij was de
 meening toegedaan1 reeds in zijn ,new  
,view of ,society uitgesproken1 dat men1
 om de ongelegenheden te vermijden die  
altijd moeten oprijzen1 wanneer men een 
bepaald geloof op school invoert1 de    
kinderen slechts behoorde te leeren uit 
die boeken1 welke zoodanige             
voorschriften der christelijke          
godsdienst inprenten1 die gemeen zijn   
aan alle uitingen of secten van het     
christendom4  ,dat was den kwakers1 die 
een positief christendom voorstonden1   

zeker niet naar den zin4 ,nog veel      
minder was het van hunne gading1 dat    
,owen de kinderen op school1 onderricht 
liet geven in dansen1 in muziek en ze   
liet oefenen in militaire exercitien4   
,owen gaf ter wille van zijn drieduizend
 menschen1 die in ,new-,lanark het zoo  
goed hadden1 veel toe4  ,maar telkens en
 telkens herhaalden zich de grieven van 
de zijde der financiers4 ,men liet niet 
na ,owen wetten te stellen1 hem op de   
vingers te tikken2 ten slotte wilde men 
hem zoo bedillen1 dat hem het handelen  
feitelijk1 daardoor tot eene            
onmogelijkheid werd4 ,in #ahbb nam ,owen
 ontslag1 verliet ,new-,lanark1 na een  
bestuur van #be jaren1 dat den grootsten
 zegen had aangebracht4  ,owen zegt     
zelf1 dat hij zijne benijdenswaardige   
positie in ,new-,lanark alleen prijs    
gaf1 om volkomen vrijheid te verkrijgen 
voor zijne agitatie en om al zijne      
krachten te kunnen aanwenden1 tot eene  
grondige hervorming van de menschelijke 
maatschappij4 ,in ,new-,lanark          

vergewiste hij zich1 door de1 onder de  
ongunstigste omstandigheden op zich     
genomen praktische toepassing1 van de   
juistheid van zijne principes--onder    
ongunstige omstandigheden1 die voor een 
deel voortvloeiden uit de natuurlijke   
oppositiegeest van de menschen1 tegen   
een experiment dat1 bij al de instemming
 die het vond1 toch er toe geigend was  
als het ware1 om de onhoudbaarheid aan  
te toonen van1 en het geloof te         
schokken1 in1 de principes waarop de    
tegenwoordige wereld was gebouwd4       
,sedert de verbreking van den band1 die 
er tusschen hem en ,new-,lanark bestond1
 vestigde ,owen zich weer in ,londen4   
,tusschen de herfst van #ahbd en den    
zomer van #ahbi1 was ,owen eenmaal in de
 ,vereenigde ,staten1 eenmaal in        
,west-,indi en eenmaal in ,mexiko4 ,drie
 jaren te voren bezocht hij ,frankrijk1 
,oostenrijk1 ,pruissen1 ,beijeren en    
,saksen4 ,al deze reizen deed hij1 als  
studiereizen en met dat eene doel voor  
oogen3 de voortdurende welvaart van het 

menschelijk geslacht te kunnen          
grondvesten4    ,in #ahbe stichtte ,owen
 in ,amerika de eerste kolonie op       
communistischen grondslag4 ,hij noemde  
haar ,new-,harmony4 ,owen had voor deze 
kolonie #cj1jjj acres land aangekocht   
van de sekte der ,rappiten4 ,de kolonie 
bloeide een tijd lang1 maar hoe langer  
hoe meer deze tot de praktijk moest     
komen1 zag ,owen in1 of liever het      
bleek1 dat men kapitalistische          
instellingen niet zoo maar tot          
,communistische kan maken1 en dat       
daartoe veel meer en veel andere dingen 
behoorden1 dan de goeden wil1 het edel  
gemoed en de energie van een man1 als   
hij was4  ,na het in ,mexiko nog eens   
beproefd te hebben1 keerde ,owen naar   
,engeland terug4 ,voor zijn familie had 
hij intusschen gezorgd en hij zou zich  
nu geheel aan de arbeidende klassen gaan
 wijden4 ,reybeaud vertelt1 dat ,owen   
van #ahbf tot #ahcg1 duizend openbare   
redevoeringen gehouden1 vijfhonderd     
adressen heeft verzonden1 tweeduizend   

tijdschrift-artikelen geschreven heeft  
en driehonderd reizen gedaan heeft4  ,in
 #ahbi deed ,owen een diplomatieke      
poging1 die gelukkig geslaagd mocht     
heeten4 ,tusschen ,engeland en de       
,vereenigde ,staten waren n4l4 kwesties 
ontstaan1 die tot een oorlog hadden     
kunnen leiden1 en wel daarom zoozeer de 
verhoudingen tusschen beide naties      
geprikkeld maakten1 omdat het in den    
grond van de zaak handelskwesties waren4
 ,owen1 die bij den toenmaligen         
president van ,n4 ,amerika ,jackson1    
zoowel als bij den ,staatssecretaris van
 ,buren in hoog aanzien stond1 gebruikte
 zijne aanwezigheid in ,amerika daartoe1
 om de verschilpunten met de beide      
mannen grondig te bespreken4 ,het       
resultaat was1 dat ,owen aan de         
,engelsche regeering kon melden1 dat de 
,amerikaansche1 de bereidwilligheid tot 
een vredelievende oplossing van de      
kwesties toonde en dat binnen weinige   
weken1 een twist1 die door de           
vakdiplomaten behandeld1 misschien tot  

een oorlog geleid zou hebben1 door een  
niet-diplomaat1 op de beste wijze tot   
oplossing werd gebracht4  ,in 't jaar   
#ahcb stichtte ,owen dan zijne bekende  
ruilbank1 die in verbinding met de      
,coperaties en de                       
produktieve-associaties door            
wederzijdsch crediet1 den arbeiders in  
staat zoude stellen1 zich te            
emancipeeren van het kapitalistendom4   
,het plan mislukte1 evenzoo als #ag     
jaren later de ruilbank door ,proudhon  
in ,frankrijk gesticht1 met ongeveer    
dezelfde bedoelingen mislukte1 omdat het
 crediet van hen die niets hebben1 ook  
niets waard is4  ,tusschen #ahcf en     
#ahch1 zag ook ,owen's hoofdwerk ,the   
,new ,moral ,world 7,de nieuwe moreele  
wereld7 het licht1 eerst als weekblad1  
later in #ahdd1 als boek4 ,het bevatte  
zeven deelen en kan als samenvatting1   
van datgene wat ,owen wilde1 worden     
beschouwd4 ,het is1 naar zijn eigen     
meening1 zijn omvangrijkste werk        
geweest1 waarin hij zijn diepste        

gedachte heeft nedergelegd4  ,het       
,eerste deel verzamelt de gegevens over 
de menschelijke natuur4 ,owen geeft hier
 niets nieuws en wij kunnen dus volstaan
 met hetgeen daaromtrent vroeger        
omstandig is medegedeeld4 ,de mensch    
vormt nch zichzelven1 nch zijne         
meeningen1 nch zijne gevoelens2         
zij-allen worden voor hen gevormd1 door 
de omstandigheden1 waarin hij is        
geplaatst4 ,hiermede valt dus de leer te
 zamen1 dat men het allereerst moet     
aanvangen1 die omstandigheden te        
begrijpen4 ,men moet niet oordeelen of  
veroordeelen1 maar men moet leeren      
begrijpen4 ,men moet de natuur          
beluisteren en haar volgen1 want de     
natuur is niet slecht4 ,ook de mensch is
 niet van nature-uit verkeerd2 de       
maatschappij waarin hij verkeert vormt  
hem zooals hij is4 ,de tegenwoordige    
beschaving is op den slechten weg4 ,men 
moet het natuurlijk instinct volgen en  
bevredigen4 ,het tegenstreven der       
natuur1 het gedurig tegenwerken harer   

bedoelingen1 draan is het te danken1 dat
 de menschelijke karakters dien         
betreurenswaardigen trek verkregen      
hebben1 waaraan zij lijden4  ,in plaats 
van het egosme der onwetendheid1 moest  
er onder de menschen gaan heerschen1 de 
welwillendheid van het inzicht in de    
werkelijkheid4 ,de mensch is bestemd een
 sociaal wezen te zijn4 ,de             
verschillende onderscheidingen moeten   
wijken onder de menschen2 de religies   
zullen te-niet worden gedaan1 de        
priesters overbodig worden bevonden1 de 
menschelijke trots verdwijnen en eene   
hrschepping van den mensch zal er komen1
 zoo schoon als zij er nog nooit geweest
 is4 ,owen meent1 dat hij hetzelfde voor
 de menschheid op 't oog had1 als       
,gallile gedaan had voor de             
natuurwetenschap1 toen hij bewees1 dat  
de aarde om de zon en niet de zon om de 
aarde draaide4  ,het ,tweede deel       
behandelt de leer en de kennis van de   
maatschappij4 ,naar ,owen's overtuiging 
moest de menschheid zich bezig houden   

met vier onderwerpen3 ten #a;e1 met de  
produktie van den rijkdom2 ten #b;e1 met
 de verdeeling van den rijkdom2 ten     
#c;e1 met de opvoeding en het onderwijs1
 en ten #d;e3 met de regeering4 ,de     
produktie lijdt tegenwoordig aan deze   
gebreken1 dat alles tegen elkander      
inwerkt2 dat er geen harmonie1 dat er   
geene samenwerking is2 daar is overal   
wanorde1 daar is overal scheiding en er 
is verdeeldheid en daardoor is er een   
enorme verspilling van arbeidskracht4   
,men werkt hard1 vl te hard en nog is er
 te weinig1 nog steeds produceert men   
niet genoeg4 ,elk beginsel van          
produktie1 dat op een gezonde basis     
staat1 moet er op zijn ingericht3 een   
vereeniging en eene verbinding van de   
productiemiddelen tot stand te brengen2 
landbouw bij nijverheid1 geoefendheid en
 kennis bij kapitaal te brengen1 dezen  
samen te vereenigen1 dt moet het doel   
van de produktie zijn2 dat is de gezonde
 grondslag van de nieuwe moreele wereld1
 die ,owen1 aan de menschen wilde laten 

zien4 ,maar terwijl de combinatie van al
 deze verschillende elementen tot een   
eenvoudig en een overvloedig resultaat  
zou leiden1 wordt het heil gezocht in   
eene geweldige concurrentie1 van den een
 tegenover den ander1 elk toegerust met 
zijn eigene middelen4 ,het is een       
onafgebroken strijd1 een worsteling1 een
 hijgen en een zwoegen van fragmenten   
tegen fragmenten1 waarvan de gevolgen   
zijn3 een verwijdering van den mensch1  
van zijn voedsel en eene verwijdering   
van de natuur2 een ophooping van        
menschen in gangen1 sloppen en stegen1  
zonder licht1 zonder lucht en zonder    
reinheid4  ,wat blijft er over van al   
datgene1 waarop de mensch recht heeft1  
van een fatsoenlijk dak1 dat den mensch 
noodig heeft om er onder te vertoeven2  
van goed onderwijs1 van het genoegen1   
van het gezellig verkeer1 van liefde en 
van vriendschap8 ,door de gruwelijke    
tijdsverkwisting van arbeid1 van tijd en
 van kapitaal1 wordt er door de         
individuen gebrek geleden1 hoe zij zich 

ook aftobben4 ,bij een verstandige      
leiding van arbeidsassociatie1 behoefde 
er zooveel te minder te worden          
gearbeid1--misschien slechts vier uren  
daags--om al de producten voort te      
brengen1 welke er noodig zijn1 om aan de
 behoeften van de consumptie te voldoen4
  ,bij de verdeeling der rijkdom is     
volgens ,owen1 deze verspilling van     
arbeid en produkt nog meer zichtbaar4   
,de ware leer van de verdeeling1 zegt   
,owen1 is de producent zoo dicht        
mogelijk bij den consument te plaatsen4 
,de consumenten moesten als uit den     
voorraad of uit het magazijn1 kunnen    
putten4 ,en in plaats daarvan1 heeft    
zich tusschen den producent en den      
consument eene klasse van               
tusschenpersonen genesteld3 die der     
kooplieden1 die koopen en verkoopen in  
't groot1 in 't klein1 op de beurs of in
 den winkel4 ,zij nemen overal hunne    
winst1 laten zich geducht betalen en    
vormen het doode gewicht der            
maatschappij4  ,zij zien er niet tegen  

op1 om voor meer winst de waren te      
bederven1 te vervalschen4 ,zij noemen   
zich verdeelers of verspreiders van den 
rijkdom1 maar moesten eigenlijk         
verspreiders van de menschheid genoemd  
worden4 ,zij moesten bij elken gezonde  
regeling van de verdeeling verdwijnen1  
want zij kosten der maatschappij te     
veel1 veel meer dan men oppervlakkig    
denkt4 ,owen1 die een kwart-eeuw        
fabrikant was1 kon daar dan ook wel met 
verstand van zaken1 een oordeel over    
vellen4  ,ook richten die verdeelers    
banken op1 die in verband met het       
slechte geld-systeem1 alle voordeelen   
van den arbeid aan zich trekken en als  
het ware de produkten1 van hun weg1 dien
 zij hebben af te leggen1 van producent 
naar consument1 onderscheppen4 ,plaats  
den mensch naast zijn voedsel1 zegt     
,owen1 en naast zijnen rijkdom1 dan     
behoeft dit niet1 tot hem te worden     
gebracht4  ,opvoeding en onderwijs zijn 
slechts twee onderdeelen van de vorming 
van het karakter1 met welke taak de     

maatschappij zich bezig moet houden4 ,de
 tegenwoordige wetgevers deden dat tot  
nog toe niet4 ,want er is noodig een    
vorming of eigenlijk een vervorming van 
de uitwendige omstandigheden om de      
menschen heen1 en zulk eene taak1 kan   
alleen door de georganiseerde           
maatschappij op zich genomen worden4    
,neemt zij die taak op zich1 dan is vr  
alles noodig1 dat zij tot het inzicht   
komt1 hoezeer o4 a4 de godsdienst een   
zonderlinge rol gespeeld heeft1 om het  
milieu waarin de menschen tot nog toe   
geleefd hebben1 te doen verworden4 ,de  
godsdienst1 die voortkwam uit de        
imaginatie van de menschen en niet uit  
hunne rede2 de godsdienst1 die veral    
donker-gekleurde glazen zette1 waar het 
licht van de waarheid1 helder schijnen  
moest4  ,men zal ook de ongerijmdheid   
inzien1 van stichtingen als ,oxford en  
,cambridge1 die instellingen van        
gepriviligeerd ,onderwijs1 en men zal   
overal instellingen van gelijk onderwijs
 in het leven roepen1 men moet dat      

onderwijs organiseeren1 men moet de     
uitstekendste mannen aan dat onderwijs  
kunnen weten te verbinden4 ,reeds van af
 de prilste jeugd1 moet men daarme      
beginnen4 ,en het was dan ook volgens   
,owen's plannen1 dat in ,engeland en ook
 in gansch de beschaafde wereld1 de     
eerste kleinkinderbewaarplaatsen        
7crches7 tot stand gekomen zijn4  ,ook  
omtrent het staatsbestuur1 had ,owen    
zijn eigen denkbeelden4 ,de taak van het
 gouvernement bestaat niet in           
onthouding1 maar in ingrijpen4 ,het     
gouvernement moet leiden en niet        
lijdzaam blijven4 ,de taak van het      
gouvernement is wel degelijk positief en
 niet negatief1 gelijk de economisten   
uit ,owen's tijd1 op het voetspoor van  
,adam ,smith1 hadden geleerd4  ,de      
slotsom van dat alles is deze3 dat de   
elementen der maatschappij1 tot eene    
vaste eenheid en orde moeten worden     
georganiseerd4  ,om die harmonie te     
vestigen1 die eerbied van gevoelens en  
belangen in de maatschappij tot stand te

 brengen1 wilde ,owen een vaste         
grondslag scheppen van het              
gemeenschapsleven4 ,deze bestond voor   
hem in de genootschappelijkheid of de   
communiteit4 ,het is de keus1 de        
nucleus1 die den band van de enkele     
huisgezinnen vervangt4 ,op eene juiste  
vestiging dezer nuclei komt het voor de 
maatschappij der toekomst1 in alles aan4
  ,het ,derde deel houdt zich bezig1 met
 de opnoeming en de ontvouwing van      
alles1 wat voor het geluk der menschen  
noodig is4 ,die voorwaarden zijn volgens
 ,owen talrijk4 ,hij noemt er dertien   
op4 ,zij hebben betrekking op goede     
gezondheid2 op een zorgvuldige          
opvoeding2 op het verkrijgen van        
meerdere kennis2 op het bekomen van     
genot2 op het bewustzijn en het streven 
om voortdurend tot het geluk van onze   
medemenschen werkzaam te zijn2 op het   
bezitten van vrienden2 de vrijheid en de
 gelegenheid van associatie1--van       
gedachte en geweten2 de afwezigheid van 
bijgeloof en op het zich bevinden in een

 maatschappij1 wier wetten1 instellingen
 en schikkingen1 in overeenstemming zijn
 met de wetten der natuur4 ,de          
arbeiderstoestanden1 onderwerpt ,owen   
dan aan de scherpste critiek4 ,de streng
 doorgevoerde arbeidsverdeeling1 door   
welke den arbeider-mensch opgeofferd    
wordt aan het product1 wil ,owen        
vervangen zien worden1 door een         
lzijdigen arbeid1 dien hij ook eischt1  
in 't belang van de gezondheid van den  
mensch en in het strikte belang van een 
harmonische ontwikkeling van lichaam en 
geest4 ,owen verklaart zich een sterken 
voorstander van eene afwisselende       
bezigheid van lichaam en geest1 mits die
 geest zich niet bezig houdt met vakken1
 als bijv4 de theologie1                
rechtsgeleerdheid of de medicijnen4     
,owen meent dat het bestaan der         
prostitutie1 wel het sterkste bewijs is1
 op welken lagen trap van ontwikkeling  
wij nog staan4  ,in het ,vierde deel    
ontvouwt ,owen1 wat volgens hem1 de     
inhoud van een redelijke godsdienst der 

menschheid moet zijn4 ,hare geest is    
gegrondvest op waarheid en liefde4 ,het 
wezen der ,godheid1 is volgens ,owen nu 
eenmaal onbegrijpelijk1 daarom is er    
over twisten1 nutteloos4 ,godsdienst    
trouwens1 bestaat in daden en niet in   
begrippen4 ,het vraagstuk van het leven 
n den dood is een1 waarmede de menschen 
wijs doen zich niet in te laten2 de     
mensch moet slechts bedenken1 hoe hij   
hier op aarde heeft te leven en te      
werken4 ,hij moet zijn liefde over alle 
schepselen--ook over de                 
dieren--uitstrekken4 ,hij moet er zijn  
doelwit op richten1 de maatschappij     
waarin hij leeft1 voortdurend volkomener
 te maken4 ,deze godsdienst is eene     
praktische1 die alle andere1 zeer       
onpraktische zal doen verdwijnen1 meent 
,owen4  ,tal van gebreken onzer         
samenleving noemt ,owen ngodsdienstig1  
niet gebaseerd op de liefde en op de    
ware verhouding1 van de menschen tot    
elkander4  ,het heffen van              
ongelijk-drukkende belastingen is       

ngodsdienstig4 ,de verhouding van de    
twee geslachten--mannen en vrouwen--is  
volgens ,owen al het minst godsdienstig2
 de praktijk om de vrouwen tot slavinnen
 van het gezin te maken1 is een bewijs  
onzer ngodsdienstigheid4  ,ten slotte is
 onze geheele maatschappij              
ngodsdienstig1 daar men er in haar zich 
hard er-op toelegt1 niet om waarheid1   
maar om onwaarheid te spreken4 ,de      
eenige taal1 door woorden of blikken    
gesproken1 moet de taal der waarheid    
zijn4 ,de waarheid zonder mysterie1     
zonder bijmengsels en zonder eenige     
vrees voor menschen of hoogere machten4 
,in het ,vijfde deel1 wordt op het      
vreemde verschijnsel gewezen1 dat aan   
het einde der #ah;e eeuw1 wel werd      
gedacht aan het construeeren van een    
nieuwen ,staat1 maar niet aan het vormen
 van een nieuwe maatschappij4 ,dit      
laatste1 is evenwel belangrijker dan het
 eerste4 ,owen vindt dat de ,amerikanen1
 die evenzoo handelden1 op een zandgrond
 gebouwd hadden4  ,onder het            

gezichtspunt van de voortbrenging1 moet 
alles worden terzijde gesteld1 wat doet 
denken aan den ouden krijg om rijkdom4  
,hierin moet ,engeland de andere naties 
voorgaan4 ,er zal geen goede toestand   
meer komen1 dan voor dat1 tot de        
vestiging van de communiteiten wordt    
overgegaan4 ,zoolang men verstrikt      
blijft in de leeringen der economisten1 
zoolang zullen de regeerders met de     
handen in den schoot moeten blijven     
zitten4 ,maar reeds moet nu tot         
nationaliseering worden overgegaan der  
spoorwegen2 van staatswege moeten nieuwe
 worden aangelegd en de gronden1 die    
langs deze lijnen vrijkomen tot         
communiteiten worden ingericht4  ,de    
tegenwoordige standen en rangen         
behoorden1 in een goed geregelde        
maatschappij1 niet te bestaan4 ,alleen  
ouderdom en ervaring1 zouden aanspraken 
kunnen doen gelden op eenig onderscheid4
 ,kennis is de eenige maatstaf1 waarmede
 de menschen behooren te worden gemeten4
 ,geen mensch heeft het recht1 zegt     

,owen uitdrukkelijk1 van een ander      
mensch te verlangen1 dat deze iets voor 
hem doet1 wat hij niet bereid is voor   
anderen te doen1 of in andere woorden   
uitgedrukt3 alle menschen hebben gelijke
 rechten4 ,de natuurlijke en zedelijke  
klassenverdeeling van het menschelijk   
geslacht1 is de verdeeling naar den     
ouderdom1 die ,owen in acht klassen     
verdeelt4  ,eerste klasse3 ,van-af de   
geboorte tot het einde van het vijfde   
jaar4 ,na het eerste tijdstip van den   
zuigelingstijd1 komen de kinderen in de 
verplegingsinrichtingen en kleine       
kinderscholen1 waar hunne eigenlijke    
opvoeding een aanvang neemt4  ,tweede   
klasse3 bestaande uit kinderen van vijf 
tot tien jaren4 ,in de eerste twee      
jaren1 dus totdat het zevende jaar is   
afgelegd1 wordt het onderwijs der       
kleine-kinderscholen1 met de door de    
noodzakelijkheid1 aan lichaams- en      
geestesontwikkeling gestelde behoeften  
voortgezet4 ,van het achtste jaar af1   
wordt aan het onderwijs regelmatigen    

arbeid1 zoowel in huis als in tuin      
verbonden4 ,natuurlijk mag die arbeid de
 krachten der kinderen nooit te boven   
gaan1 integendeel daarmede in volkomen  
overeenstemming zijn4 ,zij staan daarbij
 onder de leiding van de jongere leden  
van de derde klasse4 ,deze arbeid vormt 
voor ,owen een deel der opvoeding1 en   
het doel der opvoeding1 moet hierbij    
geen enkel oogenblik uit het oog worden 
verloren4 ,in weerwil daarvan1 zal ook  
dit onderwijs nuttig zijn voor de       
maatschappij en zijnen winst dan ook1   
ruimschoots loonen4  ,derde klasse1     
bestaande uit kinderen van #aj tot #ae  
jaren4 ,in de eerste drie jaren1 alzoo  
tot de afgelegde #ab jaren1 hebben de   
kinderen der derde klasse--onder        
oppertoezicht van volwassenen--den      
arbeid van die der tweede klasse te     
leiden en er het opzicht over te houden4
 ,van af het #ac;de jaar1 worden zij    
ingewijd in de hoogere kunsten en takken
 van bedrijf en zoodanig opgeleid1 dat  
zij den rijkdom en het welzijn van de   

gemeenschap1 gepaard aan het zoo groot  
mogelijk genoegen voor zich-zelf1 kunnen
 bevorderen en dit op de meest          
praktische manier4 ,hunnen arbeid omvat 
het gansche gebied van landbouw en      
industrie1 de mijnbouw1 de visscherij   
enz4 ,in alle deze verrichtingen worden 
de medeleden der derde klasse           
regelmatig1 zoo vele uren per dag bezig 
gehouden1 als in overeenstemming1 is te 
brengen1 met de lichamelijke            
ontwikkeling en het doel van de         
opvoeding4 ,het onderwijs strekt zich   
uit1 over alle takken van wetenschap en 
voor een goede en volkomene ontwikkeling
 van het lichaam1 wordt mede zorg       
gedragen4  ,de ,vierde klasse bestaat   
uit de jonge personen van #ae tot #bj   
jaren4 ,in deze arbeids-klasse vindt de 
ontvouwing van het geslachtsleven       
plaats4 ,der neigingen worden geen dwang
 opgelegd1 en de volkomene vrijheid1    
waarmede zij zich kunnen uiten1 gepaard 
aan de volkomen afwezigheid van velerlei
 omstandigheden1 welke de verhouding van

 de geslachten tot elkander in de       
huidige maatschappij onnatuurlijk en    
immoreel maken1 waarborgt eene reine en 
op wederzijdsch-geluk gegrondveste1     
verbinding van de twee seksen4 ,de leden
 der vierde klasse1 nemen naar de mate  
hunner hooger ontwikkelde arbeidskracht 
in grooteren omvang dan de leden van de 
derde klasse1 deel aan den              
maatschappelijk-noodzakelijken arbeid1  
echter met de voortdurende              
ondergeschiktmaking van dezen arbeid1   
aan het doel der opvoeding4 ,zij        
hebben--onder oppertoezicht der         
volwassenen--den arbeid van de derde    
klasse te leiden en tot onderricht      
derzelven1 mede behulpzaam te zijn4     
,vijfde klasse3 bestaande uit           
staatsburgers en staatsburgeressen van  
#bj tot #be jaren4 ,deze klasse omvat1  
het tot arbeiders en onderwijzers       
geschiktste gedeelte1 van de leden der  
samenleving4 ,wie dezen leeftijd achter 
den rug heeft1 behoeft geen deel meer te
 nemen aan de eigenlijke produktie4 ,de 

leden der vijfde klasse zijn de         
werkmeesters en de werkmeesteressen2 de 
direkteuren en de direktrices in elken  
tak van bedrijf1 van produktie en van   
opvoeding4 ,zij hebben in het algemeen  
genomen--maar alleen in hoogeren en     
volkomener graad--de leiding van de     
bedrijven1 inrichtingen enz4 gelijk die 
heden ten dage de direkteuren1 leeraren 
etc4 die hebben4  ,door deze vijf       
klassen1 is volgens ,owen1 voor de      
vermeerdering van den rijkdom der       
maatschappij1 genoegzaam gezorgd en voor
 de vorming van deugdelijke karakters1  
eveneens4  ,de ,zesde klasse3 bestaande 
uit staatsburgers en staatsburgeressen  
van #be tot #cj jaren1 heeft tot taak1  
de door de jongere leden voortgebrachte 
rijkdom te bewaren en te verdeelen1 en  
deze verdeeling zoo praktisch mogelijk  
te organiseeren4 ,owen meent1 dat twee  
uren daags1 bij een praktische          
organisatie daarvan1 daardoor in beslag 
genomen worden4 ,de rest van den tijd1  
moet besteed worden1 met het bezoeken   

van de werkinrichtingen en het toezicht 
houden1 dat1 in 't algemeen de zaken    
niet alleen gaan1 maar ook dat de       
produktie vooruit gaat4  ,daarom moet   
dit bezoeken der volwassenen1 geen      
zuiver belangstellend bezoeken zijn1 om 
de nieuwsgierigheid te bevredigen1 of   
een plichtmatig iets doen1 dat men      
liever nalaat4 ,neen1 het moet evenzeer 
strekken tot vermeerdering van kennis1  
als tot een prikkel om met de opgedane  
ervaring te rade1 de produktie steeds op
 een hoogere trap van volmaking te      
brengen4  ,een ander deel van den dag1  
moet worden doorgebracht met het        
beoefenen van schoone kunsten1          
wetenschappen1 allerlei experimenten1   
lezingen1 conversatie1 pleziertochten en
 beleering aan anderen op alle gebied1  
en tot het aankweeken van vriendschap4  
,de ,zevende klasse1 omvattende alle    
leden der gemeenschap van #cj tot #dj   
jaren1 heeft tot taak de leiding der    
inwendige aangelegenheden van de        
gemeenschap2 het instandhouden van de   

vrede en de bevordering van de welvaart1
 van de gansche gemeenschap4  ,de       
,achtste klasse1 omvattend de leden van 
de gemeenschap van #dj tot #fj jaren1   
vormt een ,raad der ouden en1 terwijl de
 geheele leiding van alle inwendige     
aangelegenheden in handen der ,zevende  
en die van produktie en consumptie enz4 
in handen is van de ,zesde klasse1 is de
 achtste klasse een ,raad van appl1 die 
twisten beslecht1 die er rijzen mochten 
tusschen de overige klassen1 en als     
laatste instantie daarover moeten       
beslissen4 ,ook is het de taak van deze 
klasse1 om zich bezig te houden met de  
buitenlandsche aangelegenheden2 eene    
bezigheid1 die1 aangezien zij een pad   
is1 waarop nog al veel moeielijkheden en
 veel wrijvingen kunnen voorkomen1      
alleen gekend kan worden1 door ervaren  
en werkelijk wijze mannen1 die geduld en
 omzichtigheid bezitten1 voor deze teere
 kwesties4  ,zij die boven #fj jaren    
zijn1 worden in geen klasse meer        
ingedeeld4 ,zij hebben1 vindt ,owen1    

hunne plichten tegenover de gemeenschap 
vervuld en moeten nu verder ongestoord  
worden overgelaten aan het private      
leven2 het staat hun vrij om zich       
onledig te houden met verrichtingen1 die
 het geheel ten goede komen1 maar       
verplicht daartoe zijn zij niet4  ,de   
centrale regeering1 bestaat bij ,owen1  
uit commissies welke gekozen worden1    
door de gedelegeerden van de beide      
regeerende klassen1 dus van de          
maatschappelijke leden der #g;e en der  
#hste ouderdomsklasse1 van #cj tot #fj  
jaar4 ,door zulke commissies1 die       
terzijde worden gestaan door de         
gedelegeerdenvergaderingen als          
,parlement1 zullen ook de betrekkingen  
tot de andere ,staten1 die ook op       
dezelfde manier georganiseerd moeten    
zijn1--verzorgd en geregeld worden4  ,in
 het ,zesde deel van de ,new-,moral     
,world bespreekt ,owen de algemeene     
constitutie der ,regeering nog nader en 
behandelt hij de overgangswetten4 ,zij  
zijn vijf en twintig in getal4 ,de vier 

eersten betreffen de volkomen vrijheid  
van geweten1 van geloof en van denken4  
,de zeven daaraan volgende1 over        
onderhouds- en levensrecht1 het         
onderwijs en de opvoeding en het        
huwelijk4 ,dan zes1 die de regeling     
omvatten der communiteiten1 het nadeel  
van den privateneigendom tegengaan en op
 den arbeidstijd1 zoowel als op den     
grondeigendom1 slaan4  ,en ten slotte   
een zevental1 dat betrekking heeft op de
 leiding en de regeling van den         
tegenwoordigen toestand1 naar eene      
nieuwe1 zooals ,owen die geschetst      
heeft4 ,de laatste en #beste wet1 geeft 
enkele regelen van arbitrage aan1 bij   
verschil over sommige punten van        
regeling4 ,wanneer deze wetten ingevoerd
 zijn1 kunnen alle anderen worden       
afgeschaft en is de toestand genoegzaam1
 voor een nieuwe voorbereid4  ,in het   
,zevende ,deel1 komen nu nog de         
conclusies der voorafgaande4 ,vervolgens
 geeft ,owen daarin een sterk betoog    
over de noodzakelijkheid1 de wereld op  

meer moreele grondslagen te vestigen4   
,hij voorspelt daarin veel1 hetgeen hem 
den naam van den ouden profeet verschaft
 heeft4 ,hij ziet de anarchie naderen4  
,thans heerschen weinigen over velen1   
maar die velen zullen zich vereenigen en
 dan zullen die velen1 op hunne beurt1  
een macht worden4 ,de naties zullen     
opstaan4 ,reeds nu zijn revoluties te   
voorzien en deze zullen zich uitbreiden 
en vermeerderen4 ,groote rampen ziet    
,owen over de menschen komen4 ,en dit   
alles is te voorkomen1 daar een zachte  
en vriendelijke toekomst mogelijk is1   
zoo de menschen maar geneigd waren den  
hand te slaan aan de vervorming hunner  
samenleving1 wat ,owen's eenigste hoop  
is1 voor de toekomst der menschheid4    
,wij deelen nu de ,vierentwintig        
stellingen mede1 die ,owen den #e;en    
,maart #ahhi verdedigde in een openbaar 
debat1 tegenover den ,reverend ,mr4     
,legg1 een dissenter4  #a4 ,van af de   
vroegste tijden der bekende             
geschiedenis1 hebben alle menschelijke  

aangelegenheden berust1 op fundamenteele
 fouten4  #b4 ,die fouten waren3 ten    
eerste1 het geloof dat den mensch       
geschapen is met een vrijen wil1 te     
gelooven1 dat hij gevoelde en handelde1 
zooals het hem beliefde en dat hij      
daarom voor zijne gedachten1 gevoelens  
en handelingen aan zijne medemenschen   
verantwoordelijk moet zijn4 ,ten tweede1
 het geloof dat de mensch zijn eigen    
karakter vormt1 en dat hij daarom de    
maatschappij voor dezelve               
verantwoordelijk moet zijn1 naar de mate
 van de begrippen van degenen met wien  
hij tezamen leeft1 hoe onverstandig en  
onzinnig deze begrippen ook mogen zijn4 
#c4 ,deze beschouwingen staan in        
tegenspraak met de feiten4 ,en het is   
daarvandaan gemakkelijk te bewijzen1 dat
 zij onverstandig en onzinnig           
zijn--schadelijk in den hoogsten graad1 
voor de eenheid1 de vrede1 de deugd en  
het geluk van het menschelijk           
geslacht--werkelijk van nut voor geen   
nkel individu1 welken rang of welke     

positie hij ook1 het zij in welk land   
ook mag toebehooren of bekleeden4  #d4  
,deze dwalingen loopen door alle        
menschelijke verrichtingen1 van af de   
vroegste tijden4 ,zij zijn van hetzelfde
 soort als deze dwaling1 die duizende   
jaren geduurd heeft1 dat de aarde vlak  
is en onbewegelijk1 en dat de zon om    
haar heen draait4  #e4 ,deze1 in het    
oogvallende feiten1 zijn met de         
ingebeelde voorstellingen1 dat ieder    
mensch zijn eigen karakter1 zijn eigen  
gevoelens en handelingen bepaalt1 zoo   
handtastelijk in tegenstelling1 dat deze
 dwalingen niet zoo lang den            
menschelijken geest hadden kunnen       
beheerschen1 waren zij haar niet        
voortdurend opgedwongen geworden1 door  
eene algemeene organisatie der          
maatschappij1 bestaande uit eene        
drie-eenheid van machten1 waartegen tot 
op heden geen individu1 met het         
geringste uitzicht op succes1 vermocht  
te strijden4  #f4 ,deze drie-nheid van  
macht bestaat primo uit3 de geopenbaarde

 godsdiensten1 door menschen            
uitgevonden2 secundo3 uit menschelijke  
wetten1 en tertio3 uit regeeringen1     
gesteund door de onwetendheid en door de
 zelfzucht der menschen4 ,en deze       
maatschappelijke organisatie1 heeft de  
heerschappij gekregen1 over alle        
volkeren der aarde4  #g4 ,deze          
organisatie kon bij die volken1 welke de
 kunst hadden verkregen1 om feiten en   
wetten van de natuur af te zien1 en de  
wetenschappen uit haar af te leiden1    
niet in stand worden gehouden1 zonder   
dat de maatschappij werd ingedeeld in   
klassen1 waardoor de invloedrijksten en 
machtigste klassen1 een open en         
schijnbaar recht verkregen1 om deze     
organisatie in het leven te houden4  #h4
 ,geen lid der menschelijke familie1    
heeft eenig werkelijk belang bij de     
instandhouding van deze grondfouten1    
waarop de tegenwoordige samenleving     
berust1 of bij de klassen-verdeeling1   
waardoor deze dwalingen1 der menschheid 
worden opgedwongen4  #i4 ,deze          

dwalingen1 deze organisatie en deze     
klassen-indeeling1 zijn de eenige       
oorzaken der onwetendheid en van de     
armoede2 van den tweespalt tusschen     
geest en belang1 van de hartstochten1 de
 ondeugden1 de misdaden2 kortom1 van het
 totaal van ellende1 waarvan tot nog    
toe1 de geheele menschelijke samenleving
 doordrongen is geweest4  #aj4 ,zoolang 
deze grondfouten1 deze organisatie en   
deze klassenverdeeling door de          
autoriteiten en door de publieke opinie 
worden ondersteund1 is eene genezing van
 het kwaad niet te verwachten4  #aa4    
,wanneer de wil van het volk ten        
opzichte van deze1 de welvaart en het   
geluk van elk individu in zich          
bevattende kwesties1 verheldering       
wenschte en tot eene oplossing wilde    
komen1 zijn er tegenwoordig genoeg      
middelen voorhanden1 om allen die tot   
het menschelijk geslacht behooren1      
beter1 wijzer1 deugdzamer1 rijper en    
gezonder te maken dan ooit te           
voren--zelfs met de individuen der      

bevoorrechte klassen--het geval is      
geweest4  #ab4 ,het is thans1 buiten    
allen twijfel van het hoogste belang    
voor de menschheid1 voor elk menschelijk
 wezen1 onverschillig van welken rang of
 positie1 dat deze grondfouten der      
samenleving1 die der organisatie en die 
verdeeling in klassen1 publiek en zonder
 eenig voorbehoud worden veroordeeld en 
worden opgegeven4  #ac4 ,de verwerving  
dezer kennis door een deel van de       
samenleving1 is een genoegzaam bewijs1  
dat de tijd gekomen is1 waarin deze     
groote omwenteling in den geest der     
menschen1 zich begint te voltrekken4    
#ad4 ,de ontdekking van deze zeer       
gewichtige waarheden en de mededeeling  
derzelven aan het publiek van de        
beschaafde wereld1 zal noodzakelijk     
tengevolge hebben1 dat eene groote      
verandering bewerkstelligd en algemeen  
zal worden doorgevoerd2 in weerwil van  
de nog heerschende onkunde en het       
aangekweekte vooroordeel4  #ae4 ,die    
omwenteling zal vrede1 zal liefde en    

welstand1 deugd en geluk in het         
menschelijk leven brengen1 en er kunnen 
de grootste en de heerlijkste resultaten
 door worden bereikt4  #af4 ,die        
grondfouten1 die desorganisatie en die  
klassenverdeeling1 zij hebben zekere    
verbindingen van uitwendige             
omstandigheden noodig gemaakt1 om bij de
 klagelijke omstandigheid en de         
verwarring waarmede de zaken van de     
menschheid tot-nog-toe werden bestuurd  
en geleid1 zoovele dwalingen te kunnen  
doen samenwerken4  #ag4 ,de mensch was1 
is1 en zal steeds zijn1 het gewrocht    
zijner omgeving2 van de omstandigheden  
om hem heen4 ,de werking dezer          
omstandigheden wordt in geringe1 niet   
nauwkeurig te bepalen mate              
gemodificeerd1 door de eigenlijke       
gesteldheid en de verbinding van de     
organen en de geschiktheden van de      
individueele organisatie der menschen4  
#ah4 ,de hoogere of lagere ontwikkeling1
 de ellende1 of het geluk van de        
menschen1 hangen in zeer hoogen graad   

af1 van den aard en den toestand der    
uiterlijke omstandigheden1 welke den    
mensch omgeven4  #ai4 ,de bevrijding van
 die hoofddwalingen1 van de             
desorganisatie en de klassenverdeeling1 
welke in het verleden en het heden1 den 
chaotischen1 foutieven en onzinnigen    
toestand van de samenleving geschapen   
hebben1 wordt in het leven geroepen door
 eene volkomene verandering van de1     
tegen het gezond verstand indruischende 
uitwendige omstandigheden1 welke deze   
grondfouten1 deze desorganisatie en deze
 klassenverdeeling ter hunne voortduring
 noodzakelijk gemaakt hebben1 in        
tegenstelling met de nieuwe feiten1     
welke door den tijd en door de ervaring 
gestadig in een of ander deel van de    
wereld1 tot ontwikkeling gekomen zijn4  
#bj4 ,eene gansch nieuwe orde van de    
uitwendige omstandigheden1 kan thans in 
het leven geroepen worden1 met behulp   
der middelen1 die onder de              
gemakkelijkste contrle van de           
maatschappij kunnen staan4 ,eene orde   

van zaken scheppen1 die onfeilbaar voor 
het menschelijk geslacht een hooger     
karakter als tot dusver bereikt is--en  
een verreweg hoogeren welstand voor     
allen1 als tot dusverre geheerscht heeft
 zullen in het leven roepen1 van        
omstandigheden1 welke aan alle oorlogen 
en aan alle tweedracht tusschen         
personen1 zoowel als tusschen volkeren1 
een einde kan maken4 ,en eene welke     
vrede1 vriendschap en liefde tot hun    
recht zullen doen komen en die een      
verreweg hoogeren graad1 van bestendig  
toenemend weten en welzijn1--als tot    
dusverre gekend was1--voor alle menschen
 grondvesten zal4  #ba4 ,deze uitwendige
 omstandigheden zullen bestaan3 uit     
zichzelf instandhoudende en op          
wetenschappelijke grondslag berustende  
instellingen voor de voortbrenging en de
 verdeeling van den rijkdom2 voor de    
huiselijke gemakkelijkheid van allen2   
voor de ontwikkeling van het karakter   
van allen1 van af de geboorte tot aan   
den ouderdom en van de lokale en        

algemeene regeering van allen1 zonder   
ter hulpe te nemen1 het tot dusver      
gevolgde onrechtvaardige en barbaarsche 
systeem1 van persoonlijke straffen en   
persoonlijke belooningen4  #bb4 ,deze   
nieuwe instellingen zullen zijn1        
inrichtingen waarvan elk1 voor de opname
 en de instandhouding eener gemeente van
 #ejj tot #bjjj personen 7in de gewone  
verhouding van mannen1 vrouwen en       
kinderen72 welke gemeenten zich         
rijkelijk zelven onderhouden kunnen1 met
 behulp van den hoogeren trap van hun   
weten en hun goed geleide               
nijverheidsvlijt1 en ondersteund worden 
door de onbegrensde hulpmiddelen van de 
mechaniek en de chemie1 welke tot       
bevrijding van alle ongezonde en        
weerzinwekkende verrichtingen van het   
leven1 in praktijk kunnen worden        
gebracht4  #bc4 ,deze doeltreffende     
veranderingen van de uitwendige         
toestanden1 welke er toe bestemd zijn1  
de gestadige vooruitgang en het steeds  
groeiende geluk van het menschelijk     

geslacht te verzekeren1 kunnen met veel 
geringer offers van kapitaal1 van tijd  
en van arbeid1 toegepast en in stand    
gehouden worden1 als thans noodig is1 om
 den tegenwoordigen chaotischen en op   
tegenstrijdigheden berustenden toestand 
van de maatschappij1 in stand te houden 
#bd4 ,de volkomen verandering van den   
tegenwoordigen1 in den nieuwen toestand1
 kan plaats vinden1 zonder eenige       
wanorde of verwarring teweeg te brengen1
 en kan door eene1 op voor elk individu 
weldadige wijze1 worden in 't leven     
geroepen4  ,in den loop dier discussie  
had ,owen nog verder de gelegenheid1 om 
zijne meeningen nader uiteen te zetten4 
,hij zeide toen ook nog dit3  ,wanneer  
het nu toch zoo gemakkelijk is de       
dwalingen van de samenleving te         
bewijzen1 hoe is het dan mogelijk1 dat  
zij zich duizende jaren achtereen1      
hebben kunnen staande houden8 ,ik moet  
hierop antwoorden3 door een drieenigheid
 van machten--door geheimzinnige1--tegen
 het gezond verstand indruischende      

godsdiensten2 door menschelijke wetten1 
die met de wetten der natuur in strijd  
zijn en door regeeringen1 die op onrecht
 en geweld steunen4 ,de gansche wereld  
wordt volgens deze principes geregeerd2 
ons geheele maatschappelijke systeem is 
er op gebaseerd4 ,en onze belachelijke  
en domme verdeeling van de menschen in  
klassen1 een toestand1 wier             
werzinwekkendheid ik nu wil daar laten1 
is tegenwoordig de hoofdsteunpilaar van 
deze avontuurlijke en werzinwekkende    
verhoudingen4  ,owen nam nu een aantal  
houten wervels van verschillende        
grootte1 waarmede hij de positie en de  
verhouding der verschillende klassen tot
 elkander1 wilde aantoonen en verklaren4
  ,de grootste dezer wervels1 zeide hij1
 stelt de totaal-bevolking van          
,groot-,brittanje voor4 ,die welke er in
 grootte op volgt en ongeveer het       
drie-vijfde van de grootte der grootste 
heeft1 stelt de talrijkste klasse voor3 
die der arbeiders1 welke de             
voortbrengers zijn van alle rijkdom en  

desniettegenstaande1 in de diepste      
onwetendheid en armoede leven4 ,dat deze
 belangrijkste1 de eenig onontbeerlijke 
klasse van de bevolking tot zulk een    
ellendig bestaan gedoemd is1 kan geen   
enkel lid van de menschelijke           
samenleving tot waar voordeel strekken4 
,de volgende wervel stelt voor3 de      
dieven1 de vagebonden en de paupers4 ,de
 vierde1 die welke de kleine-kramers    
voorstelt1 heeft tot levensregel3       
goedkoop inkoopen en duur verkoopen4    
,dan volgen de kooplieden1 bankiers1 de 
groothandelaren1 fabrikanten en de      
zoogenaamd geleerde standen4 ,dan het   
leger en de vloot1 waarbij een mensch   
als een ruw en ongevormd wezen          
toetreedt1 na weinig weken is gevormd   
tot een volkomen1                       
niet-weder-te-herkennen individu1       
omgedrild en ingewijd wordt in de       
verbazend verhevene wetenschap om zijne 
medemenschen1 op het gemakkelijkst naar 
een anderen wereld te helpen4  ,dan     
komen de grondeigenaren en de adel4 ,dan

 de clerus en de ,huizen der ,lords en  
de leden van het ,lagerhuis4 ,de        
kleinste wervel stelt de koninklijke    
familie1 de bisschoppen en de           
aartsbisschoppen voor4 ,en de groote    
massa nu wordt door dit allerkleinste   
werveltje geregeerd6 ,dit is toch wel   
een kinderachtige orde van zaken1       
waarbij niemand voordeel heeft6  ,men   
heeft mij tegengeworpen1 zeide ,owen    
vervolgens bij de discussie3 ik troost  
de menschen met de toekomst1 ik spijzig 
hen met een wissel op de eeuwigheid6    
,wie kan echter van mij verlangen1 dat  
ik de wereld verander met n             
handomdraaien8 ,ik wil geen wonderen    
verrichten2 ik wil alleen de fouten en  
gebreken van den tegenwoordigen toestand
 en hare ontwikkeling aantoonen en de   
mogelijkheid aangeven1 om tot           
verbetering dier toestanden te geraken4 
,heeft het ,christendom soms het welzijn
 van de menschheid bevorderd1 op de een 
of andere manier8 ,ik vraag ,u3 wat     
hebben wij in de #ahjj jaren1 waarin de 

christelijke religie bestaan heeft1 door
 dat christendom gewonnen8 ,welk nut    
heeft het ons gebracht8 ,wat waren zijne
 daden8 ,wat waren zijne werkingen8 ,ik 
heb alleen ontdekt1 dat sedert het      
,christendom bestaat1 de christenen van 
elken aard1 van elke sekte1 confessie en
 partij1 gestadig elkander hebben       
bevochten2 wegens hunne                 
geloofstellingen1 elkander in de haren  
zijn gevlogen en elkander uitgeroeid    
hebben6  ,en wanneer ik bedenk1 hoe de  
christenen overal en sedert alle tijden1
 door alle menschelijke ondeugden en    
fouten bevangen waren2 hoe liefdeloos1  
hatelijk1 egostisch en gruwzaam zij     
overal en ten allen tijde1 onder        
elkander1 en tegen andersdenkenden      
waren1 dan1 moet ik zeggen houd ik het  
voor een zeer groote dwaasheid1 te      
spreken van de zegeningen des           
christendoms44444  ,ik weet niet wanneer
 de menschelijke samenleving verstandig 
zal zijn ingericht1 maar dat weet ik er 
wel van1 dat1 wanneer dit eenmaal zal   

zijn geschiedt--en ik hoop dat dit niet 
zoo lang meer zal duren1--dat dan niet  
#ahjj jaren behoefden te verloopen1     
alvorens de menschheid geleerd zal      
hebben1 in vrede en vriendschap gelukkig
 onder elkander en met elkander te      
leven4  4444,tegen de stelling1 dat het 
karakter der menschen het produkt van   
uitwendige inwerkingen is1 heeft men    
voorts aangevoerd1 elk mensch heeft een 
hem aangeboren1 hem ingeplant geweten4  
,niets kan meer in strijd zijn met alle 
waarheid en elke ervaring4 ,de waarheid 
is deze3 het geweten wordt juist zoo en 
net zoo gefabriceerd1 als een           
katoenenstof of een of andere waar4     
,voor een ,hindoe kunnen wij een        
,hindoe-geweten vervaardigen1 voor een  
,kannibaal een kannibalen-geweten       
enz44444  ,men werpt mij tegen3 ik wil  
den menschen tot machines maken4 ,laat  
dit zoo zijn2 dan wil ik toch in elk    
geval goede machines van hen maken en   
dit is ongetwijfeld mogelijk4 ,en       
zonderling1 die menschen1 die het in mij

 laken1 dat ik den mensch voor het      
produkt der omstandigheden verklaar1    
loochenen het in weerwil daarvan1 dat de
 menschen de omstandigheden contrleeren 
kunnen en drijven hunne inkonsekwentie  
nog verder1 waar zij aannemen1 dat dezen
 mensch1 die de omstandigheden niet     
vermag te contrleeren1 tch voor zijne   
handelingen verantwoordelijk gesteld kan
 worden4    ,robert ,owen had zijn      
gansche leven lang de illusie           
gekoesterd1 en dit had hij gemeen met   
zijne tijdgenooten1 de ,utopisten in    
,frankrijk1 dat de ,vorsten en ,grooten 
der aarde in hun eigen belang1 gelijk   
hij meende1 zijne sterkste medewerkers  
zouden worden bij zijn                  
hervormingsplannen4 ,zijn geloof was    
ijdel2 maar tot aan het laatst van zijn 
leven1 dat hij zonderling genoeg1 als   
spiritist eindigde1 is hij1 desondanks  
blijven gelooven aan de waarheid van    
zijn stelsels en aan de toekomst van    
zijne plannen4  ,in het jaar #ahah1 toen
 te ,aken het congres der ,heilige      

,alliantie tezamen kwam1 wendde ,owen   
zich tot deze bijeenkomst1 om te        
trachten haar te winnen voor zijne      
wereld-hervorming4 ,hij richtte toen    
zijn ,adres aan de hoofden der          
,regeeringen en der ,kerken en aan de   
,mannen van den leidenden invloed in de 
beschaafde ,wereld1 waarin hij o4 a4    
zeide3  ,opdat de groote en glorierijke 
hervorming van den toestand der         
menschen1 zonder wanorde en verwarring1 
en zonder nadeel voor welk individu ook1
 zich kan voltrekken1 behoorden de      
bestaande regeeringen1 elk een of meer1 
van de ervarenste en voor dezen arbeid  
meest geigende persoonlijkheden in de   
respektieve ,staten te benoemen1 welke  
een ,congres zouden moeten bijeenroepen 
op een plaats1 die zich daartoe het best
 leende1 ten einde zich daarop te       
verstaan1 omtrent de meest praktische   
maatregelen1 waardoor eene hervorming op
 de voor beide deelen1 regeeringen als  
volken1 heilzaamste manier is tot stand 
te brengen4  ,natuurlijk had de ,heilige

 ,alliantie geen ooren naar ,owen's     
voorstellen1 evenmin als zij dit had1   
naar die van de ,saint-,simon of        
,charles ,fourier1 die zich tot haar    
wendden4    ,wat de arbeidersbeweging in
 ,engeland betreft1 is ,owen wel de     
eenige econoom van zijnen tijd geweest1 
die de beteekenis van de ,trade ,unions 
voor de positie van den arbeid tegenover
 die van het kapitaal1 heeft begrepen4  
,in den tijd van ,owen1 was er niet n   
staathuishoudkundige van naam1 die niet 
in de individueele vrijheid het hoogste 
heil van de menschheid en voor de       
nijverheid1 van het allervoornaamste    
gewicht achtte4  ,owen trachtte de      
,trade ,unions dienstbaar te maken aan  
zijne algemeene plannen1 tot hervorming 
van den arbeid4 ,door middel van de     
algemeene ,vakbond der ,engelsche       
arbeiders trachtte hij dat te doen4 ,hij
 streefde hiermede1 in den grond der    
zaak een denkbeeld na1 dat aan de besten
 onder de ,engelsche ,trade             
,union-mannen steeds heeft voor den     

geest gestaan1 maar tot op den huidigen 
dag1 nog niet verwezenlijkt is4  ,in    
,september #ahcc hield ,owen een        
toespraak op het ,congres der           
,builders-,union1 waarin hij de stelling
 ontwikkelde1 dat de arbeid de bron is  
van alle rijkdom en dat die rijkdom voor
 de voortbrengers kon behouden blijven  
door een wereldverbond van de           
voortbrengende klassen4 ,de stichting   
van een ,algemeenen ,bond van de        
voortbrengende klassen in #ahcd1 was het
 gevolg van de ,owensche agitatie4 ,hij 
werd gevolgd door die der ,grand        
,national ,consolidated ,trade ,unions1 
die meerdere invloed had dan de         
eerstgenoemde1 en welker agitatie en    
propaganda1 zelfs1 nadat hij zelve niet 
meer bestond1 van grooten invloed is    
geweest op de denkbeelden van de        
vakvereenigingsmannen in ,engeland4 ,het
 ,owensche socialisme heeft in ,engeland
 lange jaren eene krachtige school      
gevormd1 onder arbeiders1 zoowel als    
onder intellektueelen4  ,tot ,owen's    

beste scholieren kan ,william ,thompson 
worden gerekend1 die1 grondiger econoom1
 dan hij1 vooral de theorien uitwerkte  
en ze propageerde4  ,den #ag;en         
,november #aheh blies ,owen1 als een    
zwakke en op het laatst geheel          
hulpelooze grijsaard1 den laatsten adem 
uit4 ,zijn laatste woorden waren1       
schrijft zijn zoon3 ,de verlossing is   
gekomen6 ,zij was dit inderdaad voor den
 man1 die zoo oud werd en in zijn leven 
van een groot vertrouwen in de          
menschheid1 zooveel teleurstelling      
ondervond en zooveel smaad oogstte4     
,wat ,owen gemeen had met zijn groote   
tijdgenooten1 ,saint-,simon en ,fourier1
 dat was zijne utopistische             
wereldhervormingzucht2 wat hem van hen  
onderscheidde1 dat was zijne praktische 
blik op de industrieele vooruitgang1    
waarvan door hem zoo dikwerf de blijken 
gegeven zijn4  ,owen zag dan ook in de  
toename van de groot-industrie op       
nijverheidsgebied niets1 dat aan-zich   
slecht is en verderfelijk1 gelijk de    

conservatieve socialisten van zijn tijd 
bijv41 maar iets dat alleen in staat is1
 de wereld beter te maken4 ,door de     
geweldige toename van den rijkdom1 die  
alleen kon worden in het leven geroepen 
door de produktie op den grootst        
mogelijken schaal1 alleen daardoor kon  
ook1 volgens ,owen1 de menschheid       
datgene bereiken wat zij bereiken moest1
 n4l4 een algemeen-maken van de         
opbrengsten van den arbeid3 een         
communisatie van de nationale goederen4 
,owen wilde nooit terug1 maar steeds    
vooruit4  ,en het is vooral hier1 bij   
dat punt in ,owen's beschouwingen1 dat  
de latere sociaal-demokraten1 dat ,marx 
heeft kunnen aanknoopen4 ,omdat1 gelijk 
men later zal zien1 ,marx het           
kapitalistisch produktiestelsel als een 
historisch proces in de ontwikkeling der
 maatschappelijke produktie beschouwt1  
dat zich1 hoofdzakelijk door zijn eigene
 voortontwikkeling1 zelve oplossen moet4
  ,de ontwikkelings- en bewegingswetten 
van het kapitalistische stelsel1        

waardoor dit zal moeten geschieden1     
heeft ,marx later ontdekt4 ,maar dat de 
moderne groot-produktie op den          
grootstmogelijken voet en met de meest  
volmaakte produktiewerktuigen en        
krachten1 de hefboom is1 voor de        
vooruitgang van de menschheid naar de   
communistische samenleving1 is een      
ontdekking door ,robert ,owen gedaan1 in
 een tijd1 toen de kapitalistische      
groot-industrie1 in verhouding tot de   
middelen waarover zij later beschikte1  
nog in hare kinderschoenen stond4    ,de
 eene groote ,utopist1 de graaf de      
,saint-,simon1 profeteerde dat de       
toekomst aan den arbeid was1 en         
verklaarde de politiek voor de          
wetenschap der produktie4 ,de andere1   
,charles ,fourier1 uit burgerlijker     
kringen voortgesproten1 critiseerde op  
geweldige wijze de burgerlijke          
samenleving en toonde aan1 dat de       
armoede in onze maatschappij uit        
overvloed voortkomt4 ,en de derde1      
,robert ,owen eindelijk1 ontdekte den   

arbeid als den bron van allen rijkdom in
 de kapitalistische maatschappij1 d4 w4 
z4 als de eenige voortbrenger der       
ruilwaarden2 en ontdekte voorts1 dat in 
de nijverheid1 de menschheid niet terug 
moet naar de klein-produktie1 maar      
integendeel1 vrder voort moet op den weg
 van de groot-produktie4 ,bovendien     
heeft de laatste1 praktisch aangetoond1 
den grooten invloed die er uitgaat van  
het stoffelijk milieu op den mensch en  
van de veranderingen1 die deze als      
sociaal wezen1 daardoor kan ondergaan4  
,al heeft dit ,owen ook hier en daar    
overschat1 het blijft een feit1 dat hij 
der wereld met de bewijzen in den hand  
heeft aangetoond1 van hoeveel gewicht1  
de verandering van het sociaal milieu op
 de samenleving is en kan worden4       
,,tweede ,,gedeelte4   ,,hoofdstuk ,i4  
,,de ,,ontwikkeling ,,der ,,philosophie4
   ,de critiek op de                    
physikalisch-materialistische en        
idealistische philosophie van ,kant1    
,fichte en ,hegel1 is ten allen tijde   

,marx' sterkste wapen geweest4 ,hij is  
daardoor gekomen1 tot zijne levens- en  
wereldbeschouwing en als resultaat      
daarvan1 tot de grondlegging van de     
sociaal-demokratie als wetenschappelijk 
stelsel4  ,marx volgde hierbij--gelijk  
in zijn gansche werk--de induktieve     
methode1 die vanaf ,bacon van ,verulam  
en ,descartes1 tot de resultaten der    
moderne natuurwetenschappen heeft       
geleid4 ,hij paste haar toe op de       
geschiedenis en ook op de economie4     
,deze critiek nu moest leiden1 tot eene 
vereeniging van de materialistische     
levensbeschouwing met de philosophie van
 ,kant1 ,fichte en ,hegel2--welke       
vereeniging tot het historisch          
materialisme geleid heeft1 en van druit1
 tot eene wetenschappelijke grondlegging
 van het ,socialisme heeft kunnen       
leiden4  ,deze vereeniging geschiedde   
niet1 door eene bloote samenvoeging van 
beiderlei wereld- en                    
levensbeschouwingen1 maar door de       
critiek daarop uitgeoefend4 ,critiek van

 een zoodanigen aard1 dat het mogelijk  
was1 het met de moderne ontwikkeling der
 maatschappij overeenkomende te behouden
 voor eene voortontwikkeling1 en eene   
verwerping1 van wat in het een1 noch in 
het andere stelsel1 houdbaar bleek te   
zijn4  ,uit den smeltkroes van deze     
critiek1 die ,marx met behulp van het   
machtige wapen der dialektiek--de groote
 philosophische denkvrucht1 waaraan den 
naam van ,hegel voor altijd is          
verbonden--uitoefende1 kwam het         
historisch-materialisme als een zuiver  
goud te voorschijn4 ,en het is met      
behulp van dit1 door harden arbeid      
gewonnen resultaat1 dat ,karel ,marx in 
staat was1 het kapitalisme1 als         
produktievorm en als maatschappelijk    
verschijnsel1 als het ware onder den    
mikroscoop van zijn geweldig critisch   
talent te nemen2 het binnenste binnen   
van dat stelsel1 de wetten die het      
beheerschen en evolutioneeren na te gaan
 en op deze wijze ook af te leiden1     
langs wlken weg en in wlken vorm het    

zich zal en zich moet oplossen1 in het  
communisme4    ,de grondkwestie van alle
 philosophie1 de strijd tusschen        
,idealisme en ,materialisme2 de         
verhouding van ,subject en ,object2 de  
vraag of ,denken of ,zijn1 of ,geest of 
,natuur het oorspronkelijkst zijn2 of   
een ,god de wereld geschapen heeft1 of  
dat de wereld van af de eeuwigheid      
bestaat1 heeft reeds den denkers van uit
 de oudheid bezig gehouden en zelfs in  
het kerkgeloof van de middeneeuwen1 vond
 dienzelfden strijd1 reeds dikwerf      
werklank4  ,zij dook met nieuwe kracht  
weder op1 toen bij den aanvang van het  
burgerlijk tijdvak1 de economische      
ontwikkeling en dientengevolge de       
natuurwetenschappen1 een snellen opbloei
 begonnen te nemen4 ,de geboorteplaats  
van het nieuwere ,materialisme is dan   
ook ,engeland2 het land van de          
burgerlijke ontwikkeling door handel en 
industrie bij uitnemendheid1 en zijn    
baanbreker is ,bacon van ,verulam       
geweest4  ,john ,locke leerde daarna1   

dat niets in den geest kan zijn1 dat    
niet daarvr in de zinnen bestond4 ,hij  
grondvestte de philosophie van het      
gezonde menschelijk-verstand4 ,hij wilde
 daarmede zeggen1 dat er geene van de   
gezonde menschelijke zinnen en het op   
hen berustend verstand verschillende1   
philosophie bestaan kon4 ,hij scheidde  
politiek en godsdienst van elkander2    
bestreed in tegenstelling met ,hobbes   
der ,staatsmacht het recht om de        
meeningen den menschen op te dringen of 
ze uit te delgen2 hij predikte voorts de
 burgerlijke verdraagzaamheid als de    
hoogste moraal4  ,in weerwil daarvan1   
bleef het ,engelsche ,materialisme een  
esoterische theorie1 een geheimleer voor
 de bovenste-tienduizend en nog meer    
eene voor de aristokratie1 dan voor de  
bourgeoisie4 ,het ,engelsche volk was er
 niet door beroerd geworden en reeds van
 boven-af1 werd de uitspraak gehoord1   
dat men het volk zijne religie niet     
ontnemen mocht4  ,in de #ah;de eeuw     
ontdekte ,hartley1 een materialistisch  

denker1 het menschelijk denken en       
gevoelen door hersenbewegingen1         
verklaarde dit laatste dus op           
materialistische wijze4 ,maar dezelfde  
wijsgeer trachtte de zekerheid van de   
wonderen uit den ,bijbel1 eveneens aan  
te toonen1 op theologische wijze4       
,toenmaals gold voor den ongeloovigen   
denker1 iemand die juist geen           
materialist was1 namelijk de philosoof  
,david ,hume1 die wel-is-waar elk       
kerkgeloof verwierp1 maar evenzoo ook   
het ,materialisme1 doordien hij aan de  
menschelijke zinnen1 eene uitputtende   
kennis van de wereld bestreed4  ,zooals 
,locke het fransche ,materialisme1 zoo  
deed ,hume het duitsche ,idealisme      
geboren worden4 ,was de eerste1 de      
erkende voorlooper van ,diderot1        
d',alembert enz41 de laatste was die van
 ,kant4 ,op het vasteland van ,europa1  
had zich in de wijsbegeerte van de      
#ag;de eeuw1 doordien mannen als        
,descartes1 ,spinoza en ,leibnitz meest 
beduidende mathematici en physici waren1

 de ,idealistische en de                
,materialistische wereldbeschouwing     
tamelijk wel1 in evenwicht gehouden4 ,in
 den aanvang van de #ah;de eeuw evenwel1
 ontwikkelde zich het fransche          
,materialisme1 als zelfstandige         
verschijning4 ,het splitste zich in twee
 richtingen1 die zich wel-is-waar       
menigmaal kruisten1 maar toch in        
wezenlijkheid van elkander verschilden4 
,de eene van deze richtingen1 ging van  
,descartes uit en beperkte zich meer of 
minder1 tot de zuivere                  
natuurwetenschappen4 ,de andere1 nam de 
door ,locke gesponnen draden weder op4  
,zij was aanvankelijk eene              
aristocratische leer1 maar allengs      
erkende de1 naar de macht strevende     
burgerklasse1 dat het haar een machtig  
wapen kon zijn1 in haren strijd tegen   
koningschap1 adel en geestelijkheid4    
,het fransche ,materialisme van de      
#ah;de eeuw1 verhelderde niet alleen de 
hoofden ten opzichte der godsdienst1    
maar het greep diep in het politieke en 

sociale leven van het ,frankrijk dier   
dagen in4  ,helvetius1 de eigenlijke    
grondlegger van het fransche            
,materialisme1 verklaarde in zijn boek  
,de l',homme 7,over den mensch7 dat de  
grondslagen der moraal waren3 de        
zinnelijke eigenschappen en de          
eigenliefde1 het genot en het           
welbegrepen persoonlijk belang4         
,hoofd-gezichtspunten van zijn systeem  
waren3 de natuurlijke gelijkheid van de 
menschelijke intelligenties1 de nheid   
tusschen de vooruitgang van de rede en  
de vooruitgang van de industrie2 de     
natuurlijke goedheid van de menschen en 
de macht van de opvoeding4  ,het        
fransche ,materialisme vond zijn toppunt
 in de beroemde ,encyclopedie2 zooals   
het zijn politieke omzetting vond in de 
verklaring van de beroemde ,rechten van 
den ,mensch4 ,het verliep in het        
utopistisch socialisme1 dat aan zijne   
theorien ontleende1 de beschouwingen    
over de oorspronkelijke goedheid en de  
gelijke intellectueele begaafdheid van  

den mensch1 de almacht der ervaring1    
gewoonte en opvoeding2 de invloed der   
uitwendige omstandigheden op den mensch2
 de hooge beteekenis van de industrie1  
het recht op genot enz41 gelijk wij dit 
bij de behandeling van hunne stelsels1  
in het eerste gedeelte van dit boek1    
hebben kunnen zien4  ,in weerwil van    
deze schitterende resultaten1 rustte het
 fransche ,materialisme evenwel nog op  
een wankelen grondslag4 ,de             
natuurwetenschappen hadden1 wel-is-waar 
groote vorderingen gemaakt1 maar eerst  
de mechaniek was tot een behoorlijk     
resultaat gekomen4 ,chemie en biologie  
stonden nog in hunne kinderschoenen2 men
 wist nog niets van eene                
ontwikkelingsleer der natuur en kon dus 
nog niets weten omtrent eene evolutie in
 de geschiedenis4 ,de natuur bewoog zich
 in een eeuwige kringloop1 en de        
menschelijke natuur1 aldus was de       
beschouwingswijze1 was van den aanvang  
af gelijk1 zij werd bij tijd-en-wijle   
verduisterd1 zooals in de ,middeleeuwen1

 maar dan weder1 was zij strevende naar 
hare natuurlijke rechten4 ,het          
,materialisme beroerde nog den          
innerlijken samenhang van de            
wereldraadsels niet4 ,zoo kon het       
,idealisme1 het nog weder eens op zich  
nemen1 met te trachten deze raadsels op 
te lossen en zij deed dit in de duitsche
 philosophie van op het uiteinde der    
#ah;e en aan den aanvang van de #ai;e   
eeuw4  ,kant's ,kritiek van de zuivere  
,rede1 werd in het ,revolutiejaar #aghi 
algemeen bekend4 ,het duitsche          
,idealisme1 zooals het door ,kant is    
geleeraard1 was wel-is-waar een         
terugslag op het engelsch-fransche      
,materialisme1 maar geenszins was het   
een reactie daarop4 ,kant versloeg het  
,materialisme met succes op zijn eigen  
gebied1 doordien hij het principe van de
 ontwikkeling1 in de natuur             
binnenleidde4 ,hij loste de eeuwigen    
duur van het zonnesysteem op1 doordien  
hij het ontstaan van de ,zon en dat van 
alle ,planeten1 uit roteerende          

nevelmassa's verklaarde4 ,zelfs sprak   
hij in zijne ,populaire ,voorlezingen   
reeds het denkbeeld van de ontwikkeling 
van de menschen uit het dierenrijk uit1 
als iets dat van-zelf sprak4            
,uitdrukkelijk verwierp hij de leer van 
het oudere ,idealisme1 dat alle kennis  
door ervaring en de zinnen verkregen1   
niets was dan louter schijn en er       
slechts in de iden van de zuivere rede1 
waarheid is4 ,hij zeide omgekeerd3 alle 
kennis van dingen uit de enkele1 zuivere
 rede1 is niets dan louter schijn en    
slechts in de ervaring is er waarheid4  
,kant's wezenlijke arbeid bestond juist 
hierin1 dat hij1 aanknoopend aan ,david 
,hume1 het kenvermogen van den mensch   
onderzocht en door de critiek van de    
zuivere rede1 de gansche ervaring1      
tezamen met alle historische en exacte  
wetenschappen omkeerde1 door de         
eenvoudige stelling dat onze begrippen  
zich niet naar de voorwerpen richten1   
maar de voorwerpen naar onze begrippen2 
dat wij de dingen buiten ons niet zien1 

zooals zij zijn1 maar zooals zij aan    
onze onvolkomen zinnen zich voordoen2   
dat de gansche verschijningswereld tot  
op de zinnelijke aanschouwing van ruimte
 en tijd1 voor de menschen1 alleen      
slechts in de menschelijke voorstelling 
bestaat1 terwijl zich achter haar het   
absolute wezen van de dingen1 het       
ding-aan-zich verbergt1 in een          
ondoordringbaar duister4 ,aan de eene   
zijde waren hiermede ,denken en ,zijn   
verzoend1 maar aan de andere zijde1     
gingen zij daarmede zooveel te verder1  
weder uit elkander4 ,kant loste het     
wereldraadsel niet p1 hij verklaarde het
 voor onoplosbaar4 ,in de dingen zelf   
kunnen geen tegenspraken bestaan1 want  
alles wat een tegenspraak bevat1 is     
onmogelijk1 daarentegen verwikkelt ons  
het denken in onvermijdelijke           
tegenspraken4 ,dit was de grondslag van 
de beroemde ,antimonien van ,kant1      
zooals daar zijn3 begrensdheid en       
onbegrensdheid van de wereld1           
deelbaarheid en ondeelbaarheid van de   

materie1 vrijheid en noodwendigheid4    
,brak nu ,kant de objektieve wereld     
geheel en al af1 terwijl hij haar       
bestaan in de werkzaamheid van het      
menschelijk bewustzijn oploste1 ,fichte 
bouwde haar1 tegelijkertijd op ,kant's  
theorien voortbouwend en hen            
omscheppend1 weder uit het menschelijk  
bewustzijn op4 ,fichte was met de       
natuurwetenschappen van nabij1 niet     
bekend4 ,het ,ik1 d4 w4 z4 de mensch1   
niet als individu1 maar als soort1 was  
voor hem het werkelijke ,ding-aan-zich1 
het menschelijk bewustzijn niet de      
spiegel1 maar de schepper van de        
objektieve wereld1 welker bestaan zich  
niet uit de zuivere denkvormen laat     
verklaren1 maar welker bestaansvormen1  
door het zuivere denken voortgebracht   
geworden zijn4 ,uit hen leidde ,fichte1 
ruimte en tijd1 kwantiteit en kwaliteit1
 mogelijkheid1 werkelijkheid en         
noodzakelijkheid af4 ,het denken is een 
zelfstandig proces1 dat zich met        
noodwendigheid voltrekt4 ,met elke      

stelling is zijne tegenstelling gegeven1
 en in de voortdurende overwinning van  
deze gestadige tegenspraken1 door eene  
hoogere eenheid1 beweegt de idee zich   
vooruit4  ,hiermede nam ,johan ,gottlieb
 ,fichte de oud-,grieksche1             
dialektische-philosophische methode     
weder op4 ,deed hij nu echter uit de    
zuivere innerlijkheid van het subjekt1  
het objekt geboren worden1 zoo werden   
geest en natuur een en hetzelfde4 ,en   
inderdaad verklaarde ,fichte1 het ,ik1  
dan ook voor het subject-objekt4  ,op   
zijne theorien voortspinnend en tegelijk
 hen weder omscheppend1 voerden         
,schelling en ,hegel daartegen aan3     
wanneer subjekt en objekt               
een-en-hetzelfde zijn1 dan is geen van  
hen beiden de zaak-zelf2 het subjekt zoo
 min als het objekt1 het denken zoo min 
als het zijn1 den geest zoo min als de  
natuur2 maar elk van hen1 is dan slechts
 ne zijde van de zaak en de geheele zaak
 is niets anders dan het proces1 dat    
door beide heengaat en in den geest van 

den mensch1 tot het bewustzijn van      
zich-zelf komt4  ,bij ,schelling bleef  
de identiteit van subjekt en objekt een 
blooten inval4 ,bij de pogingen om haar 
te begronden1 geraakte hij hoe langer   
hoe meer in eene phantastische          
natuurphilosophie verward1 totdat hij   
tenslotte belandde bij het              
openbaringsgeloof4  ,hegel daarentegen1 
vatte de absolute ,idee1 die hij voor de
 levenwekkende ziel van de gansche      
wereld verklaarde1 als een logisch en   
historisch proces op4 ,de geest1 het    
aan-zich en voor-zich bestaande ,ik1    
wordt in verschillende                  
ontwikkelingsphazes eerst bewustzijn1   
dan zelfbewustzijn1 dan beschouwend en  
dan handelend verstand1 tenslotte den   
zich-zelf-begrijpenden gevormde en      
religieuzen geest4 ,dan zet bij zich om 
in de natuur1 waarin hij als blinde     
noodzakelijkheid werkt en arbeidt zich  
in de geschiedenis uit het ruwe weder   
op1 tot dat hij zich-zelf begrijpt4 ,dit
 historisch proces1 is slechts een      

afspiegeling van het logische proces1   
dat zich onbekend met het3 wanneer8 en  
het3 waarheen8 voltrokken heeft4  ,hegel
 vatte aldus het historische1 tevens als
 een logisch proces op4 ,waar ,kant de  
ontwikkeling in de natuur leidde1 daar  
leidde ,hegel haar de geschiedenis      
binnen4 ,waar ,fichte aan de            
dialektische methode weder aanknoopte1  
daar maakte ,hegel haar tot den         
springenden fontein des levens4 ,met het
 begrip ,zijn1 is ook het begrip van    
niet-,zijn gegeven1 en uit den strijd   
van beiden1 ontstaat het hoogere begrip 
van het ,worden4 ,alles bestaat en      
bestaat tegelijk niet1 want alles is in 
vloed en is voortdurend onderworpen aan 
eene gestadige verandering1 is          
onderworpen aan een voortdurend en nooit
 stilstaand proces van ,worden en       
,vergaan4  ,de dialektische beweging van
 de duitsche philosophie voltrok zich   
dus aldus1 dat ,kant's stelling3 ,alles 
wat een tegenspraak in zich bevatte is  
onmogelijk1 omsloeg in de stelling van  

,hegel3 ,wat over het algemeen der      
wereld beweegt1 is de tegenspraak4      
,hiermede nu was iets bereikt1 dat men  
eene overwinning kon noemen op het      
engelsch-fransche ,materialisme4 ,de    
dialektische beweging in de natuur zelf 
in te voeren en haar aan te nemen1 is   
eerst mogelijk geworden1 nadat de       
natuurwetenschappen die geweldige       
vooruitgang hadden gemaakt1 gelijk dat  
het eerst in de tweede helft van de     
#ai;e eeuw het geval is geweest4 ,hier  
heeft de door ,kant gegeven stoot1 zijne
 afsluiting het eerst gevonden in de    
theorie van ,darwin1 waardoor de gansche
 organische natuur1 planten en dieren en
 daarmede ook den mensch1 als het       
voortbrengsel van een ontwikkeling wordt
 opgevat1 die zich1 in millioenen na    
millioenen jaren voortgezet heeft4      
,hegel evenwel1 kwam in dit opzicht niet
 boven de meeningen van de fransche     
,materialisten uit1 de perken van de    
ontoereikende natuurkennis lieten dat   
ook destijds niet toe4 ,hij deelde nog  

de meening van de fransche              
,materialisten1 dat de natuur een1 zich 
in gelijke kringloopen bewegend1 zich   
steeds gelijkblijvend geheel met eeuwige
 wereldlichamen1 met onveranderlijke    
vormen van organische wezens was4 ,maar 
hij doorbrak die beschouwingswijze toch1
 voor zoover zij namelijk1 door de      
engelsche ,materialisten op de          
geschiedenis werd overgedragen4 ,hij    
vatte de geschiedenis van de menschheid 
op1 als een gestadig in beweging zijnd1 
aan verandering en omschepping          
onderworpen1 van lager naar hooger      
opstijgend proces en hij beproefde door 
geweldigen geestesarbeid1 in de         
verschillende vakken van de historische 
wetenschap1 de inwendige tezamenhang1 de
 voortdurende phazenloop van dit proces1
 door alle schijnbare dwaalwegen en     
toevalligheden heen1 te vervolgen4      
,dewijl hij de dingen als afspiegelingen
 van de begrippen opvatte1 kwam hij     
wel-is-waar tot al te willekeurige      
geschiedenisconstrukties1 maar daar     

halsstarrige dingen als historische     
feiten dit zijn1 zich niet zoo          
gemakkelijk onder het juk der begrippen 
dwingen laten1 kwam hij toch ook tot    
geniale blikken1 op de tezamenhang van  
de geschiedenis der menschheid4         
,kant's grondgedachte van alle moraal3  
,handel z dat gij de menschheid1 zoowel 
in uw persoon1 als in de persoon van elk
 ander1 tegelijk als doel en niet alleen
 maar als middel gebruikt1 kon ontstaan 
in een land1 waarin de burgerlijke      
klasse weinig en de proletarische       
klasse1 nog in het geheel niet          
ontwikkeld was4  ,en ,fichte liet erop  
volgen1 dat geen mensch andere krachten 
voor zich mag in gebruik nemen2 dat den 
mensch moet arbeiden1 maar niet als een 
lastdier1 dat onder den last1 in slaap  
neder zakt en na nooddruftige           
verkwikking weder tot het dragen van    
denzelfden last gewekt zal worden4 ,de  
mensch behoort angstloos met list en met
 vreugde te werken en tijd over te      
houden om zijnen geest en zijn oogen ten

 hemel te verheffen1 voor welker aanblik
 hij geboren is6 ,fichte brandmerkte met
 deze uitspraak en met anderen1 de      
feodale adel van zijnen tijd1 die lui en
 ondeugend was4 ,hij proklameerde de    
majesteit van het ,recht in deze        
stelling3 ,het ,recht moet gewoonweg    
bestaan en wie dit niet door zichzelven 
inziet1 moet tot dat inzicht gedwongen  
worden4 ,en daarnevens predikte ,fichte 
de vrijheid en de gelijkheid voor alles 
wat een menschelijk aangezicht draagt4  
,in zijn ,rechtvaardiging van de        
fransche ,revolutie zegt hij o4 a4 ,de  
eigendom kan geen anderen oorsprong     
hebben1 dan die van den arbeid4 ,wie    
niet arbeidt1 heeft niet het recht van  
de samenleving middelen tot zijn bestaan
 te verlangen4 ,in zijn ,grondslagen van
 het ,natuurrecht1 schrijft hij3        
,diegene1 welke niet zoo veel heeft dat 
hij ervan leven kan1 behoeft noch den   
eigendom van anderen te erkennen1 noch  
achting te hebben voor dezelve1 daar de 
grondslagen van het maatschappelijk     

verdrag1 tot zijne schade aangetast zijn
 geworden4 ,elkeen behoort eigendom voor
 zich te hebben2 de samenleving is      
verplicht1 allen van arbeidsmiddelen te 
voorzien en allen moeten arbeiden om te 
leven4  ,in zijn ,rechtsstaat1 voorspelt
 hij1 dat eene gemeenschappelijke       
organisatie komen moet1 welke           
realiseeren zal1 wat hij als ,recht     
verlangt4 ,de arbeid en de verdeeling   
zullen gemeenschappelijk georganiseerd  
zijn2 elkeen ontvangt voor een          
nauwkeurig bepaald deel arbeids1 een    
bepaald gedeelte van het kapitaal1      
hetwelk zijn eigendom1 naar de mate van 
het recht vaststelt4 ,het eigendom zal  
alzoo algemeen verbreid zijn4 ,niemand  
mag overvloed hebben1 zoolang niet allen
 van het noodzakelijkste voorzien zijn4 
,en het eigendomsrecht aan voorwerpen   
van weelde1 ontbeert dien grond in      
zooverre1 dat niet elk burger zijn      
aandeel kan bekomen1 van dien eigendom4 
,de landlieden en de arbeiders zullen   
zich behooren te vereenigen1 teneinde   

zoovl mogelijk1 met zoo weinig mogelijk 
inspanning van krachten te kunnen       
voortbrengen4  ,in zijne verhandeling   
over ,de gesloten ,handelsstaat1 die in 
#ahjj verscheen en aan den pruisischen  
minister van finantin ,struensee        
opgedragen was1 werkte ,fichte          
bovengenoemde socialistische gedachten  
verder uit1 bestreed hij de theorien van
 ,adam ,smith1 de vrije                 
concurrentie-leer en het denkbeeld1 dat 
de ,staat zich heeft te beperken1 tot   
een bescherming van het recht4 ,maar hij
 neemt daarbij toch weder een ander     
standpunt in1 dan de fransche en        
engelsche socialisten van zijnen tijd2  
hij is ook drin een tegenstander van    
,adam ,smith1 dat hij van de bepaling   
van de waarde der goederen door den     
arbeid1 niets wil weten2 hij ziet in den
 vrijen handel1 eene onhoudbare         
overlevering uit de denkwijze onzer     
voorouders4 ,voor de moderne naties1    
meende hij1 geldt niet meer1 wat voor de
 middeneeuwsche eenheid van het         

christelijk ,europa gold4 ,fichte       
erkende evenwel in zijn tijd reeds1 de  
zware lasten die er op het volk kwamen  
te drukken1 door het uitzuigend         
militairisme en hij probeerde dan ook   
den ,staat geheel en al om te vormen4   
,als zoodanig1 geldt dan ook hij nog    
eenigszins voor eene der utopistische   
,socialisten1 omdat hij in zijn         
wereldhervormende sociale plannen niet  
uitging van de bestaande feiten1 maar   
van een aan zijn brein ontsprongen plan4
 ,hij wilde den ,staat omvormen tot eene
 harmonische gemeenschap1 waarvan de    
deelen op zich-zelve1 de individuen1 hun
 natuurlijk recht zullen verzekerd zien1
 op een gelukkig en tevreden bestaan4   
,maar aan den anderen kant1 dacht hij   
zich dien ,staat als een                
verstands-,staat1 geheel en al          
afgesloten van het buitenland1 met een  
bijzonder soort geld en met de overige  
,staten slechts in gemeenschap1 niet    
door middel van den handel1 maar door   
dat van de wetenschap alleen4  ,ook     

,hegel heeft eenmaal zijne philosophie  
den voorlooper genoemd1 van een tijd    
waarin er een vrij volk zal bestaan4 ,na
 de nederlaag van de franschen bij      
,waterloo1 verklaarde hij het voor de   
natuurlijke roeping van de duitschers1  
voor den hoofdwinst hunner teruggewonnen
 onafhankelijkheid1 dat zij thans       
ongestoord het heilige vuur van de      
philosophie in bewaring konden nemen4   
,toen hij naar ,berlijn beroepen1 zijne 
,philosophie van het ,recht schreef1    
teneinde het ,recht als een redelijk1   
zich uit zich-zelf ontwikkelend         
organisme voor te stellen1 ging hij van 
de stelling uit3 ,het bestaande is      
redelijk en het redelijke is dat wat    
bestaat4  ,de polemiek welke ,hegel     
gevoerd heeft1 tegen de historische     
,rechtsschool1 bewees dat hij met deze  
stelling geenszins eene verheerlijking  
van l het bestaande bedoelde1 gelijk men
 in zijnen tijd zich niet ontzien heeft1
 op deze zijne woorden bij alle         
reaktionaire maatregelen der ,pruisische

 regeering1 zich te beroepen4 ,hegel    
bedoelde met deze stelling1 dat de rede 
de historische noodzakelijkheid was1 de 
eeuwige vloeiing in het historische     
ontwikkelingsproces4 ,wat deze schept1  
is werkelijk en redelijk1 omdat het     
noodzakelijk is2 zoodra het ophoudt     
noodzakelijk te zijn1 wordt het         
onwerkelijk en onredelijk4  ,hegel heeft
 de rijke schepping van het duitsche    
,idealisme in n machtig systeem         
samgevat4 ,hij heeft alle bronnen en    
stroomen van dit klassieke tijdperk in  
ne bedding geleid1 waar zij wel-is-waar 
in bevroren zijn1 door den ijskouden    
adem van de reaktie die over            
,duitschland woei1 maar die zijne       
jongeren toch weder1 door hunnen eigenen
 arbeid1 konden doen ontdooien4  ,toen  
,hegel tegen de ,juli-,revolutie in     
#ahcj te velde trok1 toen hij de        
,engelsche reformbill een snijden noemde
 in de edele ingewanden van een         
,groot-,brittanje's staatsregeling1 toen
 verlieten hem de scharen zijner        

jongeren1 om naar zijnen eigenen        
leerling ,eduard ,gans te gaan          
luisteren1 die lezingen ging houden over
 des meesters ,rechtsphilosophie1       
daarbij de revolutionaire zijde van des 
,meesters methode op den voorgrond      
stellende en tegen de historische       
,rechtsschool polemiseeren ging4 ,men   
zeide toentertijd dan ook in ,berlijn1  
dat1 niet aan de cholera1 maar aan deze 
smartelijke ervaring1 zou den grooten   
,meester overleden zijn4                
,,hoofdstuk ,,ii4  ,,critiek ,,op ,,de  
,,hegelsche ,,philosophie4   ,david     
,friederich ,strausz1 ,bruno ,bauer1    
,max ,stirner en ,ludwig ,feuerbach1    
waren de meest beteekenende scholieren  
van ,hegel geweest1 die elk hun eigen   
weg gingen bij de ontwikkeling1 van de  
philosophie van den ,meester4 ,ook      
,karel ,marx behoorde tot de leerlingen 
van ,hegel4  ,strausz had behalve zijn  
,dogmatiek1 de beroemde critiek op het  
leven van ,jezus geschreven4 ,bruno     
,bauer heeft voor het onderzoek naar het

 ,ontstaan van het ,christendom         
beduidenden arbeid geleverd1 terwijl    
,max ,stirner weder geheel zelfstandige 
paden insloeg met zijn ,einzige und sein
 ,eigenthum1 welk werk wel eens als een 
voorlooper van het latere anarchisme1   
van ,bakounine en ,krapotkine1 is       
genoemd4  ,ludwig ,feuerbach en ,bruno  
,bauer behoorden tot de meest           
beteekenenden van ,hegels uitloopers op 
wijsgeerig terrein4 ,feuerbach baarde   
het eerst als beduidend philosoof       
opzien1 door zijn ,wesen des            
,christenthums4 ,van-uit ,hegel's       
,idealisme1 ontwikkelde hij daarin weder
 het materialistisch denken4 ,de natuur 
bestaat onafhankelijk van alle          
philosophie1 zoo zeide hij1 zij is de   
grondslag1 waarop wij menschen1 zelven  
produkten van de natuur1 gegroeid zijn4 
,buiten de natuur en den menschen       
bestaat niets1 en de hoogere wezens1 die
 onze phantasie geschapen had1 zijn     
slechts phantastische werspiegelingen1  
van ons eigen wezen4 ,de mensch is1 wat 

hij eet4 ,de ban was dus verbroken1 het 
systeem was gesprongen en ter zijde     
geworpen en de tegenspraak was--dewijl  
zij slechts in de verbeelding           
bestond--opgelost4  ,het materialisme   
van ,feuerbach is evenwel doodgeloopen4 
,en het was ,karel ,marx die in #ahde er
 met de volgende #aa stellingen positie 
tegen nam4   #a4  ,het hoofdgebrek van  
alle tot nu toe bestaan hebbend         
,materialisme--dat van ,l4 ,feuerbach   
niet uitgezonderd--was1 dat het objekt1 
de werkelijkheid1 de zinnelijkheid1     
slechts onder den vorm van het objekt of
 der aanschouwing werd opgevat2 niet    
echter als menschelijke1 zinnelijke     
werkzaamheid1 praktijk1 niet subjektief4
 ,daarvandaan kon het geschieden1 dat de
 werkzame zijde1 in tegenstelling tot   
het materialisme1 door het ,idealisme   
ontwikkeld werd--maar alleen abstrakt1  
daar het ,idealisme natuurlijk de       
werkelijke1 zinrijke werkzaamheid1 als  
zoodanig1 niet kent4 ,feuerbach wil     
zinnelijke1 van de gedachtenobjekten    

werkelijk-verschillende objekten2 maar  
hij vat de menschelijke werkzaamheid    
zelf1 niet op als objektieve            
werkzaamheid4 ,hij beschouwt daarom in  
het ,wesen des ,christenthums slechts de
 theoretische verhouding als het echt   
menschelijke1 terwijl de praktijk       
slechts in haren smerig-joodschen       
verschijningsvorm opgevat en gefixeerd  
kan worden4 ,hij begrijpt daarvandaan   
niet de beteekenis van de               
revolutionaire1 van de                  
praktisch-critische werkzaamheid4   #b4 
,de kwestie1 of het menschelijk denken  
de objektieve waarheid bijgebracht kan  
worden1 is geen kwestie van theorie1    
maar een kwestie van praktijk4 ,in de   
praktijk moet de mensch de waarheid1 d4 
w4 z4 de werkelijkheid en de macht1 de  
dezerzijdschheid van zijn denken1       
bewijzen4 ,de strijd over de            
werkelijkheid en de niet-werkelijkheid  
van het denken1 dat zich van de praktijk
 isoleert1 is een van zuiver            
scholastischen aard4   #c4  ,de         

,materialistische theorie1 dat de       
menschen produkten zijn van             
omstandigheden en van opvoeding1        
veranderde menschen dus1 produkten van  
andere omstandigheden en veranderde     
opvoeding zijn1 vergeet1 dat de         
omstandigheden zelf door de menschen    
veranderd worden en dat de opvoeders1   
zelf moeten worden opgevoed4 ,zij komt  
daarom met noodwendigheid ertoe1 de     
samenleving in twee deelen te splitsen1 
waarvan het eene boven het andere       
verheven is4 7,bijv4 bij ,robert ,owen47
  ,het tezamenvallen van het veranderen 
der omstandigheden en der menschelijke  
werkzaamheid1 kan slechts als           
revolutionaire praktijk1 opgevat en     
rationeel worden begrepen4   #d4        
,feuerbach gaat uit van het faktum der  
religieuze zelfontvreemding1 van de     
verdubbeling der wereld in eene         
religieus voorgestelde en eene          
werkelijke wereld4 ,zijn arbeid bestaat 
hierin1 de religieuze wereld door hare  
wereldlijke grondslag te doen oplossen4 

,hij overziet1 dat na volbrenging van   
dezen arbeid1 de hoofdtaak nog          
onafgedaan blijft4 ,het feit namelijk1  
dat de wereldlijke grondslag zich       
vanzelf opheft1 en zich een zelfstandig 
rijk in de wolken fixeert1 is juist     
alleen maar uit de zelfverdeeldheid en  
het zichzelf-tegenspreken dezer         
wereldlijken grondslag te verklaren4    
,deze zelf moet alzoo1 eerstens1 in     
haren tegenspraak verstaan en daarna1   
door terzijdestelling van die           
tegenspraak praktisch gerevolutioneerd  
worden4 ,alzoo bijv41 nadat de aardsche 
familie als het geheim van de heilige   
familie ontdekt is1 moet men de eerste  
zelve theoretisch gecritiseerd en       
praktisch gerevolutioneerd hebben4   #e4
  ,feuerbach1 niet tevreden met het     
abstrakte denken1 appelleert aan de     
zinnelijke aanschouwing2 maar hij vat   
deze zinnelijkheid niet als een         
practische1 menschelijk-zinnelijke      
werkzaamheid op4   #f4  ,feuerbach lost 
het religieuze wezen in het menschelijk 

wezen op4 ,maar het menschelijk wezen is
 niet een1 den individueelen mensch     
inwonende abstraktie4 ,in zijn          
werkelijkheid is 't1 het ensemble van de
 maatschappelijke verhoudingen4         
,feuerbach1 die op de critiek van dit   
werkelijke wezen niet ingaat1 is daarom 
gedwongen3       #a;e4 ,van het         
historisch verloop te abstraheeren en   
het religieuze gemoed voor zich te      
fixeeren1 en een                        
abstrakt-gesoleerd-menschelijk individu 
voorop te zetten4      #b;e4 ,kan bij   
hem daardoor het menschelijk wezen1     
slechts als     soort1 als innerlijke   
stomme1 de vele individuen alleen maar  
natuurlijk verbindende algemeenheid1    
opgevat worden4   #g4  ,feuerbach ziet  
daardoor niet in1 dat het religieuze    
gemoed1 zelve een maatschappelijk       
produkt is1 en dat het abstrakte        
individu1 hetwelk hij analyseert1 in de 
werkelijkheid tot eene bepaalde         
maatschappelijke vorm behoort4   #h4    
,het maatschappelijk leven is wezenlijk 

praktisch4 ,alle mysterin1 welke de     
theorie verleidt en tot mysticisme      
maakt1 vinden hunne rationeele oplossing
 in de menschelijke praktijk en in het  
begrijpen dezer praktijk4   #i4  ,het   
hoogste waartoe het beschouwende        
,materialisme--d4 w4 z4 het             
,materialisme dat de zinnelijkheid niet 
als een praktische werkzaamheid         
begrijpt--het brengt1 is de beschouwing 
van de individu in de burgerlijke       
maatschappij4   #aj4  ,het standpunt van
 het oude ,materialisme is de           
burgerlijke maatschappij2 het standpunt 
van het nieuwe1 dat der menschelijke    
samenleving of dat van de               
vermaatschappelijkte menschheid4   #aa4 
,de philosophen hebben tot nog toe de   
wereld slechts verschillend             
genterpreteerd1 maar het komt er op aan 
haar te veranderen4    ,,heinrich       
,,karel ,,marx  werd op den #e;en ,mei  
#ahah te ,trier geboren als de zoon van 
den advokaat en lateren ,justitieraad   
,marx1 die in #ahbd met zijne familie   

van het ,jodendom tot het ,christendom  
overging4 ,marx' stamboom moet van af   
zijn vader opwaarts tot aan de #af;e    
eeuw toe1 slechts rabbijnen aanwijzen2  
wat zekerder is1 dat is1 dat zijne      
moeder afstamde van een hollandsche1    
joodsche familie4 ,beide zijne ouders1  
waren lieden van hooge ontwikkeling4    
,nauwelijks de kinderschoenen ontwassen1
 ging de jonge ,marx naar de            
,universiteit van ,bonn1 daarna naar die
 van ,berlijn1 waar hij ter wille van   
zijn vader rechtsgeleerdheid bestudeerde
 en1 voor zijn eigen genoegen1          
geschiedenis en philosophie4 ,met zijn  
verstand1 van nature als het ware       
aangelegd voor de dialektiek1 moest de  
jonge ,karel ,marx zich het sterkst     
aangetrokken gevoelen tot de philosophie
 van ,hegel4 ,geen onder die talrijke   
jongeren1 heeft ,hegel grondiger        
bestudeerd1 dan ,marx4 ,wat ,marx dan   
ook zoo machtig tot de philosophie van  
,hegel aantrok1 dat was hare            
dialektische methode1 welker            

revolutionaire spits1 juist door het    
schaduwspel van nevelachtige begrippen  
omhuld werd4 ,marx ruimde veelmeer deze 
begrippen op1 terwijl hij zich in de    
massa van historische stof wierp en met 
deze feiten de theorie bevruchtte4 ,van 
jongs-af bezat hij een onverzadigbare   
dorst naar weten en eene rustelooze     
zelfcritiek4 ,reeds de vrienden zijner  
jeugd klaagden er over1 dat hij door    
zijn nachtwaken om te werken1 zijne     
sterke gezondheid vaak geschokt heeft4  
,arnold ,ruge schreef aan ,ludwig       
,feuerbach over ,marx3 ,hij leest zeer  
veel2 hij arbeidt met eene ongemeene    
intensiviteit en hij heeft een critisch 
talent1 dat somwijlen tot een in        
overmoed ontaardende dialektiek         
wordt14444 maar hij voleindigt niets1   
hij breekt overal af en stort zich      
steeds van voren af aan1 in een         
eindelooze boekenzee4 ,hij behoort1     
volgens zijne geleerde dispositie1      
gansch der duitsche wereld toe1 maar    
door zijn revolutionaire denkwijze1 is  

hij van haar buitengesloten4 ,marx      
vereenigde dan ook in zich1 alle        
faustiaansche aandriften van de duitsche
 geleerdheid4 ,hij droeg het leven der  
wetenschap binnen1 zooals hij de        
wetenschap in het leven binnendroeg4    
,dit was de vooruitgang1 die de duitsche
 wijsgeerige beschaving alleen nog maar 
maken kon1 die zij onder alle           
omstandigheden maken moest1 wilde zij   
niet1 van een drijfrad der historische  
ontwikkeling1 tot een traprad voor      
kleinburgerlijke denkers worden4  ,van  
de grootste beteekenis voor ,marx'      
jeugd1 was zijne verhouding tot de      
familie von ,westphalen4 ,dt waren buren
 van het ouderlijke huis4 ,de graaf von 
,westphalen was een ,pruisisch beambte1 
van een niet gewoon slag en zeer ruim   
van opvattingen4 ,zijn vader was de     
geheimsecretaris ,philip von            
,westphalen1 die in den zevenjarigen    
oorlog1 vijf fransche maarschalken in   
vijf veldslagen met succes versloeg en  
daarnevens van nature zoo burgerlijk    

bleef1 dat hij nooit een soldatenuniform
 droeg en den titel van                 
,generaal-,adjudant van het leger1      
waarmede de koning van ,engeland hem    
meende te vereeren1 lachend van de hand 
wees4 ,alleen de verheffing in den      
adelstand1 liet hij zich welgevallen1   
maar dit1 teneinde een meisje te kunnen 
huwen dat hem aan geesteseigenschappen  
evenaarde en de dochter van een         
,schotsche baronnenfamilie was3 zij     
stamde af van den beroemden ,argyle1 den
 hertog1 die door de veroordeeling onder
 de tyrannieke regeering van ,jacobus   
,,ii en den heldenmoed waarmede hij zijn
 vonnis droeg1 in de geschiedenis van   
,engeland wlbekend is4 ,de jongste zoon 
uit dezen echt was ,lodewijk von        
,westphalen4 ,in het huis van dezen     
vrijdenker vond de jonge ,marx een      
tweede tehuis4 ,terwijl zijn vader hem  
de fransche beschaving deelachtig deed  
worden1 hem ,racine en ,voltaire        
voorlas1 leidde de heer von ,westphalen 
hem in de duitsche beschaving in2 las   

hem ,homerus en ,shakespeare voor1 die  
dan ook voor altijd1 ,marx' lijfdichters
 gebleven zijn4  ,westphalen's kinderen1
 werden de speelmakkers van den jongen  
,marx en het is daarvandaan1 dat ,marx  
in de jonge ,jenny von ,westphalen1 die 
drie jaren ouder was dan hij1 spoedig   
eene geliefde kreeg1 die hem geheel zijn
 leven is blijven aanhangen met de      
grootste trouw en de grootste liefde4   
,bereids in #ahcf1 toen ,marx naar de   
,universiteit ging1 was de zaak van     
eeuwige trouw en liefde tusschen hen    
beiden beklonken4 ,twee jaren later1    
verloor ,karel ,marx zijnen goeden en   
zachten vader en hiermede eindigde een  
conflict tusschen hen beiden1 dat in den
 aanvang zich liet aanzien van          
genoegzaam ernstigen aard te kunnen     
worden1 om tot een scherpen breuk te    
leiden4 ,het liep nu nog slechts over   
,marx' voorkeur voor de philosophie en  
des vaders neiging1 om een advokaat van 
hem te maken4  ,marx' beste vrienden aan
 de ,hoogeschool waren3 ,bruno ,bauer en

 ,karl ,friedrich ,kppen1 aan beider    
omgang verdankt ,marx veel van zijn     
ontwikkeling4 ,zij waren beide          
,hegelianen1 gelijk toenmaals in        
,duitschland en vooral in ,pruissen1    
geen beteekenende kop1 zich aan den     
invloed van den grooten ,meester der    
philosophische redeneerkunst heeft      
kunnen onttrekken4  ,bruno ,bauer stamde
 uit ,saksen-,altenburg1 en was de zoon 
van burgerouders2 zijn vader was        
porceleinschilder in ,berlijn4 ,bruno   
was de oudste van drie broeders1 die    
allen in de geleerde wereld naam gemaakt
 hebben4 ,bruno echter1 gold als de     
begaafdste van de drie4  ,het was de    
wensch van ,bauer1--die inmiddels reeds 
in een polemiek met ,david ,friederich  
,strausz1 den grooten schrijver van het 
,leven van ,jezus1 gewikkeld was--om    
,marx naast zich te hebben aan de       
redaktie van een critisch tijdschrift1  
omdat hij van ,marx' groote critische en
 dialektische begaafdheden1 wenschte te 
profiteeren4 ,in de brieven die hij     

,marx schreef1 spoorde hij dezen aan    
examen te doen2 hij wilde ,marx een     
positie zien krijgen aan de             
,universiteit als hoogleeraar4          
,friedrich ,kppen was meer              
geschiedkundige dan philosoof4 ,beiden  
hadden een tijdschrift gegrondvest de   
,hallische ,jahrbcher genaamd1 waarin   
,kppen over historie en historische     
figuren schreef1 en ,bauer zijnen strijd
 tegen de orthodoxie met groote scherpte
 streed4  ,in 't jaar #ahda promoveerde 
,marx dan1 als doktor in de philosophie 
aan de ,hoogeschool te ,jena1 met eene  
dissertatie3 ,over de philosophie van   
,epikurus1 welke dissertatie toen niet  
in het licht is verschenen4 ,zijn       
voornemen om zich te ,bonn als          
privaatdocent te vestigen1 liet hij     
weldra varen4 ,de wijze toch1 waarop de 
minister ,eichhorn zijnen vriend ,bauer 
behandelde1 lokte een vrij man1 zooals  
,marx zich dit voelde1 allesbehalve aan 
om zijn nek onder den pruisischen       
censuur te krommen4  ,spoedig daarna    

krijgt ,marx1 het was in #ahdb1 de      
leiding van de radikale ,rheinische     
,zeitung1 waaraan hij voorf reeds had   
medegewerkt4 ,onder de medewerkers dier 
dagen aan dit blad1 dat in ,keulen      
verscheen1 en aan de belangen der       
politiek1 handel en nijverheid          
dienstbaar was gemaakt1 telde men de    
besten onder de ,hegelsche jongeren als3
 ,bruno ,bauer1 ,kppen1 ,nauwerk1 ,max  
,stiner1 ,georg ,jurg1 ,mozes ,hesz1    
,hermann ,pttmann en den dichter en     
literator ,georg ,herwegh4  ,in de      
opstellen in dat blad door hem          
geplaatst1 staat ,marx nog geheel op het
 standpunt van de radikale ,hegelianen1 
die uit zuiver ideologische1            
voorpgestelde meeningen hunne conclusin 
trokken2 maar ook reeds1 een echo van   
het fransche socialisme deden hooren4   
,in een polemiek uit die dagen1 zeide   
hij reeds3 ,de ,rheinische ,zeitung1 die
 de communistische denkbeelden1 in hunne
 huidige gestalte geen verwerkelijking  
kan voorspellen 444 zal deze iden aan   

eene grondige critiek onderwerpen4 ,dat 
evenwel de geschriften van ,p4 ,leroux1 
,v4 ,considrant en voor alles1 de       
scherpzinnige werken van ,p4 ,j4        
,proudhon niet door invallen van het    
oogenblik kunnen worden bestreden1 maar 
na lange en diepgaande studien kunnen   
worden gecritiseerd 4441 is onze vaste  
overtuiging 4444 ,op praktische pogingen
 van communisme1 kan men met kanonnen   
antwoorden1 zoodra zij gevaarlijk       
worden2 maar iden1 die zich meester     
maken van onze intelligentie1 die onze  
gezindheid veroveren1 waaraan het       
verstand ons geweten gaat kluisteren1   
dat zijn ketens1 waaraan men zich niet  
onttrekt1 zonder zijn hart te           
verscheuren2 dat zijn demonen1 welke de 
mensch slechts overwinnen kan1 doordien 
hij zich eraan onderwerpt4  ,de #bhste  
,januari van 't jaar #ahdc1 in hetzelfde
 jaar waarin ,marx in het huwelijk trad 
met ,jenny von ,westphalen1 kwam het    
verbod van de regeering tot het langer  
voortbestaan van de ,rheinische         

,zeitung4444  ,uit de noodzakelijkheid1 
die hieruit geboren werd voor de vrije  
geesten in ,duitschland om hunne        
denkbeelden te verkondigen1 kwam het    
maandschrift de ,deutsch-,franzsischen  
,jahrbcher voort1 dat ternauwernood n   
jaar heeft bestaan4 ,herwegh1 ,arnold   
,ruge en ,heinrich ,heine hebben eraan  
medegewerkt en ,marx heeft er zijn      
eerste artikelen3 de critiek op ,hegel  
en het ,hegelianisme in gepubliceerd en 
,engels1 zijn eerste                    
staathuishoudkundige opstellen4 ,de     
opstellen der eerste heeten3 critiek op 
de ,hegelsche ,rechtsphilosophie en over
 de ,jodenkwestie1 een critiek op       
artikelen van ,bruno ,bauer over het    
,jodendom2 die der laatste3 ,omtrekken  
eener critiek der nationale-economie en 
de positie van ,engeland4  ,marx was    
intusschen naar ,parijs gegaan1 om er   
zich voor goed te vestigen en daar was  
het1 dat hij het fransche socialisme    
bestudeerde en dat hij tevens kennis    
maakte met ,proudhon1 in wiens          

bestrijding hij later tevens de         
gelegenheid zal vinden1 zijn            
wetenschappelijk standpunt 't eerst1    
krachtig te ontvouwen4  ,maar rst moeten
 wij terug1 naar het tijdperk van de    
,deutsch-,franzsische ,jahrbcher en     
,marx' critiek op het ,hegelianisme4    
,hiermede vangen wij dus aan4           
,,tot ,,critiek ,,der ,,hegelsche       
,,rechtsphilosophie4  ,,eene            
,,inleiding4 7#ahdc7  ,voor ,duitschland
 is de critiek der religie in           
wezenlijkheid reeds beindigd en de      
critiek der religie is de voorwaarde tot
 elke critiek4  ,de profane existentie  
van de dwaling is gecompromiteerd1 nadat
 hare hemelsche oratio pro aris et focis
 werlegd is4 ,de mensch1 die in de      
phantastische werkelijkheid van den     
hemel1 alwaar hij naar een1 bermensch   
zoekend1 slechts de werschijn van       
zich-zelf gevonden heeft1 zal niet meer 
geneigd zijn1 slechts de werschijn van  
zich-zelve1 slechts den onmensch te     
vinden1 waar hij zijne ware             

werkelijkheid zocht1 en vinden moet4    
,het fundament van de irreligieuze      
critiek is3 de mensch maakt de religie1 
de religie niet den mensch4 ,en         
wel-is-waar is de religie het           
zelfbewustzijn en het zelfgevoel der    
mensch1 die zich-zelf nog niet tot      
bewustzijn heeft kunnen brengen of1     
zich-zelf weder verloren heeft4 ,maar de
 mensch is geen abstrakt1 buiten de     
wereld staand wezen4 ,de mensch1 dat is 
de wereld der menschen1 de ,staat1 de   
sociteit4 ,dezen ,staat1 deze sociteit1 
brengt de religie voort1 een omgekeerd  
zelfbewustzijn1 omdat zij eene          
omgekeerde wereld is4 ,de religie is de 
algemeene theorie dezer wereld1 haar    
encyclopedisch compendium1 hare logica  
in populairen vorm1 haar                
spiritualistisch point d'honneur1 haar  
enthousiasme1 haar moreele sanktie1 hare
 slechte vervolkomening1 hare algemeene 
troost- en rechtvaardigingsgrond4 ,zij  
is de phantastische verwerkelijking van 
het menschelijk wezen1 omdat het        

menschelijk wezen1 geen ware            
werkelijkheid bezit4 ,de strijd tegen de
 religie1 is dus middellijk den strijd  
dier wereld1 welker geestelijk dogma de 
religie is4  ,de religieuze ellende is1 
in n woord1 de uitdrukking der          
werkelijke ellende en zij is het protest
 tegen die werkelijke ellende4 ,de      
religie is de zucht van het bedrukte    
schepsel1 het gemoed van een hartelooze 
wereld1 zooals zij den geest van eene   
geestlooze toestand is4 ,zij is het     
opium des volks4  ,de opheffing der     
religie als het illusoire geluk des     
volks1 is de eisch voor zijn werkelijk  
geluk4 ,de eisch1 de illusies omtrent   
zijn toestand op te geven1 is de eisch  
om een toestand op te geven1 welke aan  
illusies behoefte heeft4 ,de critiek op 
de religie is dus1 in den kiem1 de      
critiek op het jammerdal1 welks         
heiligheidsschijn de godsdienst is4     
,die critiek heeft de imaginaire bloemen
 aan den stengel afgeplukt1 niet opdat  
de mensch deze phantazielooze1          

troostelooze stengel drage1 maar opdat  
hij daardoor dien stengel wegwerpen en  
de levende bloemen er af zoude breken4  
,die critiek der religie ontgoochelt den
 mensch1 opdat hij denke1 handele en    
zijne werkelijkheid duidelijk zal zien1 
zooals een ontgoocheld en tot bezinning 
gekomen mensch2 opdat hij zich om       
zich-zelf en daarmee1 om zijn werkelijke
 zon zich bewege4 ,de godsdienst is     
slechts de illusoire zon1 die zich om   
den mensch beweegt1 zoolang hij zich    
niet om zich-zelf beweegt4  ,het is     
daarom de taak der geschiedenis1 nadat  
het generzijdsch der waarheid verdwenen 
is1 de waarheid van het dezerzijdsch te 
doen verspreiden4 ,en het is in de      
eerste plaats de taak der philosophie1  
die in dienst der geschiedenis staat1   
nadat de heiligengestalte van de        
menschelijke zelfontvreemding ontmaskerd
 is1 de zelfontvreemding1 in hare       
onheilige gestalte te ontmaskeren4 ,de  
critiek op den hemel1 moet zich daarmede
 omzetten1 in eene critiek op de aarde2 

de critiek der religie in de critiek van
 het recht2 de critiek der theologie in 
die van de politiek4  ,de hiervolgende  
uiteenzetting--een bijdrage tot dezen   
arbeid--sluit in de eerste plaats niet  
bij het origineel1 maar bij een copie   
aan1 bij de duitsche ,staats- en        
,rechtsphilosophie1 om geen andere      
oorzaak als deze1 dat zij zich aan      
,duitschland aansluit4  ,wilde men ook  
aan het duitsche status quo zelf        
aanknoopen1 hetzij dan op den eenig     
daartoe passende wijze1 dit wil zeggen1 
negatief1 het resultaat zal steeds een  
anachronisme blijven4 ,zelfs de negatie 
van onzen tegenwoordigen politieken     
toestand bevindt zich reeds als een     
beschimmeld feit1 in de rommelkamer der 
moderne volken4 ,wanneer ik de          
gepoederde pruiken negeer1 houd ik      
altijd nog de opgepoederde pruiken over4
 ,wanneer ik de duitsche toestanden van 
#ahdc negeer1 sta ik1 naar fransche     
tijdrekening1 nog altijd nauwelijks in  
't jaar #aghi1 veel minder in het       

brandpunt van den tegenwoordigen tijd4  
,ja1 de duitsche geschiedenis vleit     
zich1 eene beweging te bezitten1 die    
haar geen volk aan den historischen     
hemel nog voorgedaan heeft1 noch na zal 
doen4 ,wij hebben namelijk in de        
,restauratie der moderne volken gedeeld1
 zonder van hare ,revoluties iets te    
hebben ontvangen4 ,wij zijn             
gerestaureerd geworden1 eerstens1 omdat 
andere volken een ,revolutie waagden1 en
 tweedens1 omdat andere volken een      
contra-,revolutie leden2 de de eene     
keer1 omdat onze ,heeren vrees hadden1  
de andere keer1 omdat onze ,heeren geene
 vrees hadden4 ,wij1 met onze herders   
aan den spits1 bevonden ons altijd maar 
nmaal in het gezelschap van de vrijheid1
 op den dag harer begrafenis namelijk4  
,eene school1 welke de lafhartigheid van
 heden1 legitimeert door de             
lafhartigheid van gisteren2 een school1 
die elken schreeuw van de lijfeigenen   
tegen den knoet1 voor rebellisch        
verklaart1 zoodra die knoet een         

bejaarde1 een afgestamde1 een           
historische knoet is2 een school die de 
geschiedenis1 gelijk ,isral's ,god      
zijnen dienaar ,mozes1 slechts haar a   
posteriori wijst1 de historische        
,rechtsschool1 zij zoude zeker de       
duitsche geschiedenis uitgevonden       
hebben1 ware zij niet zelve eene        
uitvinding van de duitsche geschiedenis4
 ,als ,shijlock1 maar als ,shijlock de  
bediende1 zweert zij bij elk pond       
vleesch1 hetwelk uit het hart des volks 
gesneden wordt1 op haar schuldbrief1 op 
hare christelijk-germaansche            
schuldbrief4  ,goedmoedige enthousiasten
 daarentegen1 duitsche vaderlanders naar
 den bloede en vrijzinnigen van         
reflektie1 zoeken onze geschiedenis der 
vrijheid1 aan gene zijde van de         
geschiedenis in de teutonische          
oer-wouden4 ,waardoor onderscheidt zich 
evenwel onze vrijheidsgeschiedenis van  
de vrijheidsgeschiedenis van ,ebers1    
wanneer zij slechts in de wouden te     
vinden is8 ,bovendien is het bekend2    

zooals men in het woud inschreeuwt1 zoo 
schalt het uit het woud1 tot ons weder  
terug4  ,dus vrede zij er in de         
teutonische oer-wouden6  ,de oorlog aan 
de duitsche toestanden6 ,zeer zeker6    
,zij staan onder het niveau van de      
geschiedenis1 zij staan beneden alle    
critiek1 maar zij blijven een voorwerp  
van de critiek1 zooals de misdadiger1   
die beneden het niveau van de           
humaniteit1 een voorwerp van den        
scherprechter blijft4 ,met hen in den   
strijd1 is de critiek geen hartstocht   
van het hoofd1 zij is het hoofd van de  
hartstocht4 ,zij is geen anatomisch mes1
 zij is een wapen4 ,haar objekt is haar 
vijand1 die zij niet nederleggen1 maar  
die zij dooden wil4 ,want de geest dezer
 toestanden is wederlegd4 ,op en voor   
zichzelf1 zijn zij geene gedenkwaardige 
objekten1 maar evenzoo verachtelijke1   
als verachte existenties4 ,de           
critiek-aan-zich1 behoeft niet de       
zelfovereenkomst met dit onderwerp1 want
 zij is met hem in 't reine4 ,zij geeft 

zich niet meer als doel1 maar zij is hem
 slechts als middel4 ,haar wezenlijk    
pathos1 is de onwaardigheid1 haren      
wezenlijken arbeid1 de aanklacht4  ,het 
geldt de schildering eener              
wisselwerkenden1 dompigen druk1 van alle
 sociale spheren op elkander2 eener     
algemeene1 daadlooze bepaling2 eener    
zich evenzoozeer erkennende1 als zich   
regeerende bekrompenheid binnen het raam
 van een regeeringssysteem1 hetwelk van 
de conservatie van alle erbarmelijkheden
 levend1 zelve niets is1 dan de         
erbarmelijkheid aan de regeering4  ,welk
 een schouwspel6 ,de tot in het         
oneindige voortgaande verdeeling der    
samenleving in menigvuldige klassen1    
welke met kleine antipathien1 slechte   
gewetens en brutale middelmatigheid     
tegenover elkander staan1 welke juist   
ter wille harer wederzijdsche           
tweeslachtige en argwanende positie1    
allen zonder onderscheid1 hetzij dan ook
 met verschillende formaliteiten1 als   
geconcessioneerde existenties door hunne

 ,heeren worden behandeld4 ,en zelfs    
dat2 dat zij beheerscht1 geregeerd1     
bezeten worden1 moeten zij als eene     
concessie des hemels erkennen en        
bekennen4 ,anderzijdsch1 deze heerschers
 zelven1 wier grootte in omgekeerde     
verhouding tot hun aantal staat6  ,de   
critiek1 welke zich met dezen inhoud    
bezig houdt1 is de critiek die reeds    
handgemeen is1 en in handgemeenschap    
gaat het niet hierom1 of de tegenstander
 een edel1 gelijkwaardig en interessant 
tegenstander is1 maar het gaat erom1 hem
 te treffen4 ,het gaat dus hier om de   
duitschers geen oogenblik van zelfbedrog
 en resignatie te gunnen4 ,men moet den 
werkelijken druk ng drukkender maken1   
doordat men er het bewustzijn van den   
druk aan toevoegt2 den smaad ng         
smadelijker1 doordat men ze publiek     
maakt4 ,men moet lken spheer van de     
duitsche samenleving als de partie      
honteuse der duitsche samenleving       
schilderen2 men moet de versteende      
verhoudingen daardoor dwingen te dansen1

 door hen hunne eigene melodie voor te  
zingen6 ,men moet het volk leeren te    
schrikken van zich-zelf1 om het moed in 
te blazen4 ,men vervult daarmede eene   
onafwijsbare behoefte van het duitsche  
volk en de behoeften der volkeren1 zijn 
de laatste gronden hunner bevrediging   
zelf4  ,en zelfs voor de moderne volken 
kan dezen strijd tegen den geborneerden 
inhoud van het ,duitsche status-quo niet
 van belang ontbloot zijn1 want dit     
,duitsche status-quo is de openhartigste
 voleindiging van het ancien rgime en   
dit ancien rgime1 is het verborgen      
gebrek van den modernen ,staat4 ,de     
strijd tegen den ,duitschen politieken  
toestand van het oogenblik is de strijd 
tegen het verleden der moderne volken1  
en door de reminicensen van dit         
verleden1 worden zij nog steeds         
bedreigd4 ,het is leerrijk voor hen1 dit
 ancien rgime1 dat bij hen zijn tragedie
 beleefde1 als duitsch revenant1 zijn   
komedie te zien spelen4 ,tragisch was   
zijne geschiedenis1 zoolang het de      

prexisteerende macht van de wereld1 de  
vrijheid daarentegen een persoonlijken  
inval was2 in n woord3 zoolang het zelve
 aan zijn rechtmatigheid geloofde en    
gelooven moest4 ,zoolang het ancien     
rgime als de voorhanden wereldorde1 met 
eene1 eerst in wording zijnde wereld    
streed1 had het een wereldhistorische   
dwaling aan zijne zijde1 maar geen      
persoonlijke4 ,zijn ondergang was       
daardoor tragisch4  ,het tegenwoordige  
duitsche regime daarentegen--een        
anachronisme--een flagrante tegenspraak 
tegen algemeen erkende axioma's2 de voor
 de wereld tentoongestelde              
nietswaardigheid van het ancien rgime1  
beeldt zich slechts in1 aan zich-zelf te
 gelooven en verlangt van de wereld1    
diezelfde inbeelding4 ,wanneer het aan  
zijn eigen bestaan geloofde1 zou het    
ditzelve dan verstoppen1 achter den     
schijn van een vreemd wezen en zijn     
redding zoeken in huichelarij en        
sophismen8 ,het moderne ancien rgime is 
slechts de komediant van eene           

wereldorde1 wier werkelijke helden      
gestorven zijn4 ,de geschiedenis gaat   
grondig te werk en maakt vele phazen    
door1 wanneer zij eene oude gestalte ten
 grave draagt4 ,de laatste phaze eener  
wereldhistorische gestalte1 is hare     
komedie4 ,de goden van ,griekenland1 die
 reeds eenmaal tragisch ten doode gewond
 waren in den geketenden ,prometheus van
 ,aeschylos1 moesten nog eenmaal komisch
 den dood ondergaan1 in de gesprekken   
van ,lucianus4 ,waarvoor deze gang der  
historie8 ,opdat de menschen vroolijk   
van hun verleden zullen kunnen scheiden4
 ,deze vroolijke historische bestemming1
 vindiceeren wij voor ,duitschland's    
politieke machten4  ,zoodra intusschen  
de moderne politiek-sociale             
werkelijkheid zelf aan de critiek       
onderworpen wordt2 zoodra dus de critiek
 zich verheft tot waarlijk menschelijke 
problemen1 bevindt zij zich buiten het  
raam van het duitsche status quo of zij 
zal haar objekt1 beneden het objektieve 
aangrijpen4 ,een voorbeeld6 ,de         

verhouding van de industrie1 der wereld 
van den rijkdom in het algemeen tot die 
der politieke wereld1 is het            
hoofdproblema van den modernen tijd4    
,onder welken vorm evenwel1 begint dit  
problema den duitschers bezig te houden8
 ,onder den vorm van beschermende       
rechten1 het systeem van de             
prohibiviteit1 der nationaal-economie4  
,het duitsch-nationalisme is1 van uit de
 menschen in de materie gevaren en zoo  
zagen op een goeden morgen onze         
katoenridders en onze ijzerhelden1 zich 
veranderd in patriotten4 ,men vangt dus 
in ,duitschland aan de souvereiniteit   
van het monopolie naar binnen te        
erkennen1 doordat men het de            
souvereiniteit van het monopolie naar   
buiten verleent4 ,men begint dus thans  
in ,duitschland met iets1 waarme men in 
,frankrijk en ,engeland aanvangt een    
einde te maken4 ,de oude rotte toestand1
 waartegen deze landen voortdurend in   
opstand zijn1 en die welke zij nog      
verdragen1 gelijk men een ketting       

verdraagt1 wordt in ,duitschland als de 
opgaande dageraad van een schoone       
toekomst begroet1 die het nauwelijks    
waagt1 uit de listige theorie1 tot de   
niets ontziende praktijk over te gaan4  
,terwijl het problema in ,frankrijk en  
,engeland aldus is3 staathuishoudkunde  
of heerschappij van de gemeenschap over 
den rijkdom1 is het in ,duitschland zoo 
gesteld3 nationaal-economie of          
heerschappij van het privaat-bezit1 over
 den nationaliteit4 ,in ,frankrijk en   
,engeland gaat het dus om een monopolie1
 dat tot aan zijn laatste consekwenties 
gekomen is op te heffen2 in ,duitschland
 gaat het erom1 tot op de laatste       
consekwenties van het monopolie voort te
 gaan4 ,daar gaat het om de oplossing en
 hier eerst om de collisie4 ,een        
duidelijk voorbeeld van den duitschen   
vorm der moderne vraagstukken2 een      
voorbeeld hoe onze geschiedenis1 als een
 onhandig rekruut1 tot nu toe slechts de
 taak heeft vervuld1 afgekauwde         
geschiedenissen te mogen na-exerceeren4 

,stak aldus1 de totale duitsche         
ontwikkeling niet boven die der         
politieke ontwikkeling uit1 een         
,duitscher zou hoogstens kunnen         
deelnemen aan de vraagstukken van onzen 
tijd1 zooals een ,rus daar aan deelnemen
 kan4 ,alleen1 wanneer het individu op  
zich-zelf niet gebonden is door de      
grenzen van de natie1 wordt de gansche  
natie nog minder bevrijd1 door de       
bevrijding van een individu4 ,de        
,scythen hebben der ,grieksche          
beschaving geen stap vooruit doen gaan1 
omdat ,griekenland1 onder zijn          
philosophen1 een ,scyt geteld heeft4    
,gelukkig zijn wij duitschers geen      
,scythen4  ,gelijk de oude volken hunne 
vrgeschiedenis doorleefd hebben in de   
imaginatie1 zoo hebben wij duitschers1  
onze nageschiedenis doorleefd in de     
gedachte1 in de philosophie4 ,wij zijn  
philosophische tijdgenooten van het     
tegenwoordige1 zonder zijne historische 
tijdgenooten te zijn4 ,de duitsche      
philosophie1 is de ideale verlenging van

 de duitsche geschiedenis4 ,wanneer wij 
dus in plaats van de oeuvres incompltes 
van onze werkelijke geschiedenis1 de    
oeuvres posthumes van idele             
geschiedenis1 de philosophie            
critiseeren1 dan staat onze critiek in  
het midden van de kwestie1 waarvan de   
tegenwoordige tijd zegt3 that is the    
question4 ,wat bij de voortgeschreden   
landen1 praktisch in verval is met de   
moderne staatstoestanden1 dat is in     
,duitschland1 waar deze toestanden nog  
niet eens bestaan1 in de eerste plaats  
critisch verval1 van de philosophische  
weerkaatsing dezer toestanden4  ,de     
duitsche ,rechts- en ,staatsphilosophie1
 is de eenige met den officieelen1      
modernen tijd  pari staande duitsche    
geschiedenis4 ,het duitsche volk moet   
daarvandaan deze zijne                  
droomgeschiedenis1 door de ten zijnent  
bestaande toestanden1 verdrijven en niet
 slechts deze bestaande toestanden1 maar
 ook tegelijk1 hunne abstrakte          
voortzetting1 aan de critiek            

onderwerpen4 ,zijne toekomst kan zich   
noch tot de onmiddellijke ontkenning    
zijner rele toestanden1 noch tot de     
onmiddellijke voltrekking van zijne     
idele staats- en rechtstoestanden       
beperken4 ,want de onmiddellijke        
ontkenning van zijne rele toestanden1   
bezit het in zijne idele toestanden1 en 
de onmiddellijke voltrekking van zijne  
idele toestanden1 heeft het in de       
beschouwing der naburige volken1 bijna  
reeds weder overleefd4 ,terecht eischt  
dan ook de praktische politieke partij  
in ,duitschland1 de negatie der         
philosophie4 ,haar ongelijk bestaat     
evenwel niet in den eisch1 maar in het  
staan-blijven bij dien eisch1 dien zij1 
ernstig genomen1 noch doorzet1 noch     
doorzetten kan4 ,zij gelooft deze       
negatie daardoor te volvoeren1 dat zij  
der philosophie den rug toekeert en met 
een afgewend hoofd1 eenige ergerlijke en
 banale phrazes over haar prevelt4 ,de  
bekrompenheid van hare gezichtskring1   
telt de philosophie niet insgelijks in  

den cirkel der duitsche werkelijkheid of
 waant haar1 zelfs beneden de duitsche  
praktijk en de haar dienende theorien te
 staan4 ,gij verlangt1 dat men bij de   
werkelijke levenskiemen aanknoopen zal1 
maar gij vergeet1 dat de werkelijke     
levenskiem van het duitsche volk1 tot   
dusver nog slechts onder zijn hersenpan 
gewoekerd heeft4 ,in n woord3 gij kunt  
de philosophie niet opheffen1 zonder    
haar tot werkelijkheid te maken6        
,hetzelfde onrecht beging1 alleen met   
omgekeerde faktoren1 de theoretische1   
van de uit de philosophie dagteekenende 
politieke partij4  ,zij zag in den      
tegenwoordigen strijd1 slechts den      
critieschen strijd van de philosophie   
met de duitsche wereld1 zij bedacht     
echter niet1 dat de philosophie tot op  
heden1 zelve tot deze wereld behoort1 al
 is zij ook hare idele vervolkomening4  
,critisch tegenover hare                
wederpartijders1 verhield zij zich      
oncritisch tegenover zichzelf1 terwijl  
zij van de voorwaarden der philosophie  

uitging1 en bij hare gegeven resultaten1
 noch is blijven staan1 noch van elders 
hierheen gehaalde eischen en resultaten1
 voor onmiddellijke eischen en          
resultaten van de philosophie uitgaf4   
,alhoewel dezelven1 hunne gerechtigheid 
vooropgesteld1 integendeel slechts door 
de negatie der tot nu bestaan hebbende  
philosophie1--de philosophie als        
philosophie1--in stand zijn te houden4  
,een nadere en diepergaande schildering 
van deze partij te leveren1 behouden wij
 ons nog voor4 ,hare grondgebreken zijn 
daarheen te reduceeren3 zij geloofde de 
philosophie te kunnen verwerkelijken1   
zonder haar op te heffen4  ,de critiek  
der duitsche staats- en                 
rechtsphilosophie1 welke door ,hegel    
hare consekwentste1 rijkste en laatste  
samenvatting verkregen heeft1 is beiden4
 ,zij is zoowel de theoretische analyse 
van den modernen ,staat en de met hem   
samenhangende werkelijkheid1 als ook de 
besliste ontkenning van de gansche1     
tot-nog-toe bestaan hebbende vorm van   

het duitsche politieke- en              
rechtsbewustzijn1 welks voornaamste1    
universeelste en tot wetenschap verheven
 uitdrukking1 juist de speculatieve     
,rechtsphilosophie zelve is4 ,was in    
,duitschland de speculatieve            
,rechtsphilosophie slechts              
mogelijk1--dit abstrakte overspannen    
denken van den modernen staat1 welker   
werkelijkheid1 een aan genezijde        
liggende blijft1 al ligt dit            
generzijdsch dan ook over den           
,rhijn1--zoo was evenzoozeer omgekeerd1 
het duitsche1 van den werkelijken mensch
 abstraheeren1 het abstraheerende       
gedachtenbeeld van den modernen staat   
slechts mogelijk1 omdat tot zoover1 den 
modernen staat zelf van den werkelijken 
mensch abstraheert1 of den ganschen     
mensch op eene slechts imaginaire wijze 
bevrediging schenkt4 ,de duitschers     
hebben in de politiek gedacht1 wat de   
andere volken gedaan hebben4            
,duitschland was hun politiek geweten4  
,de abstractie en de over-verhevenheid  

van zijn denken1 hielden steeds gelijken
 tred met de eenzijdigheid en de        
onverzettelijkheid harer werkelijkheid4 
,wanneer dus het status quo van het     
duitsche staatswezen1 de voltooidheid   
van het ancien rgime uitdrukt1 het einde
 van den paal die in het vleesch van den
 modernen ,staat zit1 dan drukt het     
status quo van het duitsche staatswezen1
 de onvoltooidheid van den modernen     
,staat uit1 de beschadigdheid van zijn  
vleesch zelf4  ,reeds als besliste      
tegenstander van de tot nu toe bestaande
 uitdrukkingswijze van het politiek     
bewustzijn1 verliest de critiek van de  
speculatieve ,rechtsphilosophie zich    
niet1 in zich-zelf1 maar in een opgave1 
voor welker oplossing er slechts n      
middel bestaat3 de praktijk4  ,de       
kwestie is3 kan ,duitschland tot een    
praktijk  la hauteur du principe zich   
opwerken2 dat wil zeggen1 tot eene      
revolutie1 die het niet alleen verheft  
tot op het officieele niveau van de     
moderne volken1 maar tot op de hoogte   

der humaniteit1 die de aanstaande       
toekomst van deze volken zijn zal4  ,het
 wapen der critiek kan in geen geval de 
critiek der wapenen vervangen2 het      
materieele geweld moet worden terneder  
gestort1 door het materieele geweld1    
zoodra dit de massa's aangrijpt4 ,de    
theorie is geschikt om de massa's aan te
 grijpen1 zoodra zij ad hominem         
demonstreert en zij demonstreert ad     
hominem1 zoodat zij radikaal wordt4     
,radikaal zijn1 is de zaak bij den      
wortel aanvatten4 ,de wortel voor de    
menschen evenwel1 is de mensch zelf4    
,het evidente bewijs voor het           
radikalisme der duitsche theorie1 dus   
voor hare praktische energie is1 dat zij
 uitgaat van de beslist positieve       
opheffing der religie4 ,de critiek der  
religie1 eindigt met hare leer1 dat de  
mensch voor den mensch het hoogste wezen
 is2 alzoo met de kategorische          
imperatief3 alle verhoudingen omver te  
werpen1 waarin den mensch een vernederd1
 een geknecht1 een verlaten1 een        

verachtelijk wezen is2 verhoudingen     
welke men niet beter kan schilderen1 dan
 met de uitroep van den franschman1 na  
den beraamde hondenbelasting ,arme      
honden6 ,men gaat u als menschen        
behandelen6  ,zelfs historisch heeft de 
theoretische emancipatie een specifiek  
praktische beteekenis voor ,duitschland4
 ,duitschland's revolutionair verleden1 
is namelijk een theoretisch3 het was de 
,reformatie4 ,gelijk toenmaals in dat   
van den monnik1 zoo is het thans in het 
hoofd van den wijsgeer1 waarin de       
,revolutie een aanvang neemt4  ,luther  
heeft drom de knechtschap uit devotie   
overwonnen1 omdat hij de knechtschap1   
uit overtuiging in hare plaats heeft    
kunnen zetten4 ,hij heeft het           
autoriteitsgeloof gebroken1 omdat hij de
 autoriteit des geloofs1 heeft kunnen   
herstellen4 ,hij heeft de priesters     
veranderd in leeken1 omdat hij de leeken
 in priesters veranderd heeft4 ,hij     
heeft de menschen van de uitwendige     
religieuziteit bevrijd1 omdat hij die   

religieuziteit naar den inwendigen      
mensch teruggebracht heeft4 ,hij heeft  
het lichaam van den keten gemancipeerd1 
dewijl hij het hart in ketenen gelegd   
heeft4  ,maar1 al was het protestantisme
 niet de ware verlossing1 het was de    
stelling om tot die opgave te komen4    
,het gold daarna niet meer den strijd   
van de leeken met de priesters1 het gold
 den strijd met zijne eigene inwendige  
priesters1 zijne priesterlijke natuur4  
,en wanneer de protestantsche omzetting 
van de duitsche leeken in priesters1 de 
leekenpriesters1 de vorsten met hunne   
clerus incluis1 den geprivileerden en de
 philisters emancipeerde1 de            
philosophische omzetting van de         
priesterlijke duitschers in menschen1   
zal het volk emancipeeren4 ,zoo min     
echter deze emancipatie bij de vorsten1 
zoo min zal de secularisatie der        
goederen bij den kerkroof staan blijven1
 die voor allen1 door het huichelachtig 
,pruissen in het werk werd gezet4       
,toenmaals mislukte de ,boerenoorlog1   

het radikaalste feit van de duitsche    
geschiedenis1 door de theologie4 ,heden1
 nu de theologie zelve het meest        
verschipbreukt is1 zal het meest onvrije
 feit der duitsche geschiedenis1 ons    
status quo zich aan de philosophie      
stukstooten4 ,den dag voor de           
,reformatie was het officieele          
,duitschland de onvoorwaardelijke knecht
 van ,rome4 ,den dag voor zijne         
,revolutie1 is het de onvoorwaardelijke 
knecht van minder dan ,rome1 van        
,pruissen en ,oostenrijk2 van verloopen 
jonkers en philisters4  ,aan eene       
radikale duitsche ,revolutie schijnt    
intusschen een hoofdbezwaar in den weg  
te staan4  ,revoluties behoeven namelijk
 een passief element1 eene materieelen  
grondslag4 ,de theorie wordt in een volk
 altijd maar in zooverre verwezenlijkt1 
als zij de verwezenlijking harer        
behoeften is4 ,zal nu de ongekende      
tweespalt tusschen de eischen van de    
duitsche gedachten en de eischen der    
duitsche werkelijkheid dan aan den      

denzelfden tweespalt van de burgerlijke 
maatschappij met den ,staat en met      
zichzelve1 beantwoorden8 ,zullen de     
theoretische behoeften1 onmiddellijk    
praktische behoeften worden8 ,het is    
niet voldoende1 dat de gedachte         
doordringt tot de werkelijkheid1 de     
werkelijkheid moet zich-zelf tot        
gedachten kunnen brengen4  ,duitschland 
heeft de middentreden der politieke     
emancipatie1 niet tegelijkertijd        
beklommen met de moderne volken4 ,zelfs 
die phazen1 welke het theoretisch       
overwonnen heeft1 heeft het praktisch   
nog niet bereikt4 ,hoe kan het dan met  
een salto mortale niet alleen zich      
heenzetten over zijn eigene beperkingen1
 maar tegelijk ook over de grenzen der  
moderne volken1 over grenzen1 die het in
 werkelijkheid als de bevrijding van    
zijne werkelijke beperkingen1 gevoelen  
en nastreven moet8 ,een radikale        
,revolutie1 kan alleen geen revolutie   
van radikale behoeften zijn1 als daar de
 voorwaarden en geboorteteekenen niet   

voor schijnen aanwezig te zijn4         
,alleen1 wanneer ,duitschland slechts   
met de abstrakte werkzaamheid van het   
denken de ontwikkeling der moderne      
volken begeleid heeft1 zonder werkdadig 
deel te nemen aan den werkelijken strijd
 dezer ontwikkeling1 dan heeft het      
anderzijds het lijden dezer ontwikkeling
 gedeeld1 zonder het genot1 zonder de   
partieele bevrediging daarvan te deelen4
 ,de abstrakte werkzaamheid eenerzijds1 
beantwoordt aan het abstrakte lijden    
anderzijds4 ,duitschland zal zich       
daarvandaan op een zekeren dag op het   
peil van europeesch verval bevinden1 nog
 alvorens het zich op het peil van de   
europeesche emancipatie heeft bevonden4 
,men zou het bij een fetischdienaar     
kunnen vergelijken1 die aan de ziekten  
des christendoms wegsterft4  ,beschouwt 
men dan de duitsche regeeringen1 dan    
ziet men ze door de tijdsomstandigheden1
 door ,duitschland's positie1 door het  
standpunt der duitsche beschaving1 ten  
slotte door eigen gelukkig instinkt     

gedreven1 de geciviliseerde gebreken der
 moderne staatswereld1 welker voordeelen
 wij niet bezitten1 combineeren1 met de 
barbaarsche gebreken van het ancien     
rgime1 die wij in volle maat mogen      
bezitten4 ,zoodat ,duitschland1 al is   
het dan ook niet aan verstand1 dan      
tenminste aan nverstand1 ook de boven   
zijn status quo uitreikende             
staatsvormingen1 steeds meer            
participeeren moet4 ,is er bijv4 een    
land in de wereld1 dat zoo naef alle    
illusies van het constitutioneele       
staatswezen deelt1 zonder zijne         
realiteiten te deelen1 dan het          
zoogenaamde constitutioneele            
,duitschland8 ,of was het niet bepaald  
een duitsche regeeringsinval1 om de     
euvelen der censuur1 met de euvelen der 
fransche ,septemberwetten1 welke de     
persvrijheid tot voorwaarde hebben1 te  
verbinden8 ,gelijk men in het romeinsche
 ,pantheon de goden aller naties        
bijeenvond1 zoo zal men in het heilige  
romeinsche-duitsche-,rijk1 de zonden    

aller staatsvormen bijeenvinden4 ,dat   
dit eklekticisme een tot dusver nog niet
 gedachte hoogte bereiken zal1 daarvoor 
staat ons namelijk de                   
politiek-aesthetische gourmandise eens  
duitschen konings1 die alle rollen van  
het koningschap1 de feodale zoowel als  
de bureaucratische1 de absolute zoowel  
als de constitutioneele1 de             
autokratische zoowel als de             
demokratische1 zij het niet door middel 
van de persoon des volks1 dan toch in   
eigen persoon1 zij het niet voor het    
volk1 dan voor zichzelve1 denkt te      
spelen4 ,duitschland1 als het tot een   
eigen wereld geconstitueerde gebrek der 
politieke oogenblikkelijkheid1 zal de   
specifiek duitsche kluisters niet       
verbreken kunnen1 zonder de algemeene   
kluisters van het politieke oogenblik af
 te werpen4  ,niet de radikale revolutie
 is een utopischen droom voor           
,duitschland1 niet de algemeen          
menschelijke emancipatie is dit1 maar   
veeleer de gedeeltelijke1 de            

slechts-politieke ,revolutie2 die       
,revolutie welke de pijlers waarop het  
huis gebouwd is1 laat staan4 ,waarop    
toch1 berust eene gedeeltelijke1 een    
slechts-politieke ,revolutie8 ,hierp1   
dat een deel der burgerlijke samenleving
 zich emancipeert en tot algemeene      
heerschappij komt2 hierop1 dat eene     
bepaalde klasse van hare bijzondere     
situatie uit1 de algemeene emancipatie  
der samenleving onderneemt4 ,deze klasse
 bevrijdt de gansche samenleving1 maar  
slechts op die voorwaarde1 dat de       
gansche samenleving zich in de situatie 
dezer klasse bevindt1 alzoo             
bijvoorbeeld1 geld en beschaving1       
bezitten of naar believen1 verwerven    
kan4  ,geen klasse van de burgerlijke   
maatschappij kan deze rol spelen1 zonder
 een moment van het enthousiasme in zich
 en in de massa te voorschijn te roepen2
 een moment waarin zij met de           
samenleving in het algemeen zich        
verbroedert en met haar ineenvloeit2    
zich met haar verwisselt en als haar    

algemeene representant gevoeld en erkend
 wordt2 een moment waarin hare          
aanspraken en rechten1 in waarheid de   
rechten en de aanspraken der samenleving
 zelve zijn1 waarin zij werkelijk het   
sociale hoofd en het sociale hart is4   
,slechts in naam van het algemeene recht
 van de samenleving1 kan eene bijzondere
 klasse de algemeene heerschappij voor  
zich vindiceeren4 ,tot bestorming van   
deze emancipatorische positie en        
daarmede tot politieke uitbuiting van   
alle spheren der samenleving in het     
belang der eigene spheer1 zijn          
revolutionaire energie en geestelijk    
zelfbewustzijn1 alln niet toereikend4   
,opdat de ,revolutie van een volk en de 
emancipatie van eene bijzondere klasse  
der burgerlijke samenleving tezamen     
vallen1 opdat eene stand1 als de stand  
der gansche samenleving gelden kan1     
daartoe moeten omgekeerd1 alle gebreken 
der samenleving in eene andere klasse   
geconcentreerd zijn2 daartoe moet eene  
bepaalde stand1 de stand van de         

algemeene aanstoot1 de incorporatie van 
de algemeene beperkingen zijn1 daartoe  
moet eene bijzondere1 sociale spheer1   
als de notoire misdaad van de gansche   
sociteit gelden kunnen1 zoodat de       
bevrijding van deze spheer1 als de      
algemeene zelfbevrijding zich voordoet4 
,opdat de stand par excellence1 die     
stand der bevrijding zal zijn1 daartoe  
moet omgekeerd1 eene andere stand1 de   
aangewezen stand der onderdrukking zijn4
 ,de negatief-algemeene beteekenis van  
den franschen adel en den franschen     
clerus1 had de positief-algemeene       
beteekenis der direkt aangrenzende en   
hen tegenovergestelde klasse van de     
bourgeoisie1 tot hare voorwaarde4  ,het 
ontbreekt evenwel elke bijzondere klasse
 in ,duitschland1 niet alleen aan de    
consekwentie1 aan de scherpte1 den moed 
en de roekeloosheid die er noodig zijn1 
om als negatieve representanten van de  
samenleving te kunnen worden bestempeld4
 ,het ontbreekt evenzoo aan elken stand1
 die breedte van ziel die zich met de   

volksziel1 hetzij dan momenteel         
identificeeren kan2 die genialiteit1    
welke de materieele macht1 tot politieke
 macht begeestert2 die revolutionaire   
koenheid1 welke den tegenstanders het   
trotsche parool toeslingert3 ,ik ben    
niets en ik moet lles zijn6  ,de        
hoofdinhoud van de duitsche moraal en   
eerlijkheid1 niet alleen die der        
individuen1 maar ook der klassen1 is    
veeleer die bescheiden zelfzucht1 die   
zijne bekrompenheid doet gelden en tegen
 zich zelve geldend laat maken4 ,de     
verhouding tusschen de verschillende    
spheren van de duitsche samenleving1 is 
daarvandaan niet dramatisch1 maar       
episch4 ,elke op zich begint zich te    
gevoelen en dit naast de andere met     
hunne bijzondere aanspraken1 niet zoodra
 zij verdrukt worden1 maar zoodra zonder
 hun toedoen1 de tijdsomstandigheden een
 gezellige onderlaag scheppen1 waarop   
zij wederzijdsch eenigen druk uitoefenen
 kunnen4 ,zelfs het moreele zelfgevoel  
van de duitsche middelklasse1 berust    

slechts op het bewustzijn1 de algemeene 
vertegenwoordigster der                 
klein-burgerlijke middelmatigheid van   
alle overige klassen te zijn4 ,het zijn 
daarvandaan niet alleen slechts de      
duitsche koningen1 welke mal--propos op 
den troon komen1 het is elke spheer van 
de burgerlijke samenleving1 die haren   
nederlaag lijdt1 nog vr zij haren zege  
heeft kunnen vieren2 hare eigene        
beperkingen ontwikkelt1 alvorens zij de 
haar tegenoverstaande beperkingen       
overwonnen2 haar kleinzielig wezen doet 
gelden1 alvorens zij van eenig          
grootmoedig wezen heeft kunnen doen     
blijken4 ,zoodat zelfs de gelegenheid   
tot eene groote rol voor immer voorbij  
is1 nog voordat zij voorhanden was2     
zoodat elke klasse1 zoodra zij de strijd
 met de boven haar staande klasse       
begint1 reeds in de strijd met de onder 
haar staande gewikkeld is4 ,daarvandaan 
bevindt het vorstendom zich in strijd   
met het koningschap2 de bureaukratie in 
een strijd tegen den adel2 de           

bourgeoisie in strijd tegen hen allen1  
terwijl het proletariaat reeds begint1  
zich in de strijd met de bourgeoisie te 
wikkelen4 ,de middelklasse waagt het    
nauwelijks1 van haar standpunt uit de   
gedachte harer emancipatie te           
formuleeren of reeds verklaart de       
ontwikkeling der sociale toestanden1    
zooals de vooruitgang der politieke     
theorie1 dit standpunt-zelf voor        
antikwarisch1 of minstens voor zeer     
problematisch4  ,in ,frankrijk is het   
voldoende dat iemand iets is1 om alles  
te kunnen zijn4 ,in ,duitschland durft  
niemand iets zijn1 om niet van alles    
afstand te moeten doen4 ,in ,frankrijk  
is de gedeeltelijke emancipatie1 den    
grond voor de universeele4 ,in          
,duitschland is de universeele          
emancipatie conditio sine qua non van   
elke partieele4 ,in ,frankrijk moet de  
werkelijkheid1 in ,duitschland1 moet de 
onmogelijkheid de trapsgewijze          
bevrijding van de gansche vrijheid      
baren4 ,in ,frankrijk is elke bijzondere

 volksklasse1 politiek idealist en      
gevoelt zich direkt1 niet als een       
bijzondere klasse1 maar als een         
representant van de sociale nooden in 't
 algemeen4 ,de rol van emancipator gaat 
alzoo hier den rij langs in dramatische 
bewegingen1 over op de verschillende    
klassen van het fransche volk1 totdat   
zij eindelijk aanlandt bij eene klasse1 
welke de sociale vrijheid niet meer     
onder voorwaarde van zekere1 buiten de  
menschen liggende en toch voor de       
menschelijke samenleving geschapene     
voorwaarden verwezenlijkt1 maar veelmeer
 alle voorwaarden van het menschelijk   
bestaan1 met vooropstelling der sociale 
vrijheid organiseert4 ,in ,duitschland  
daarentegen1 waar het praktische leven  
evenzoo geestloos1 als het geestelijke  
leven er onpraktisch is1 heeft geen     
klasse der burgerlijke samenleving de   
behoefte en de geschiktheid der         
algemeene emancipatie1 zoo zij niet door
 hare onmiddellijke positie1 door de    
materieele noodzakelijkheid1 door hare  

ketens zelven1 daartoe wordt gedwongen4 
,waarin bestaat alzoo de positieve      
mogelijkheid der duitsche emancipatie8  
,antwoord3 ,in de vorming eener klasse  
met radikale ketenen1 eene klasse der   
burgerlijke samenleving1 welke geen     
klasse der burgerlijke samenleving is2  
een stand1 die de oplossing van alle    
standen beteekent1 een spheer1 die een  
universeel karakter door haar universeel
 lijden begint en geen bijzonder recht  
in beslag neemt1 omdat geen bijzonder   
onrecht1 maar onrecht als zoodanig1 aan 
haar gepleegd wordt4 ,die niet meer op  
een historische1 maar alleen nog op de  
menschelijke titel provoceeren kan2 die 
in geenerlei eenzijdige tegenstelling   
tot de consekwenties1 maar in eene      
alzijdige tegenstelling tot de          
voorwaarden van het duitsche staatswezen
 staat2 een spheer ten slotte1 die zich 
niet emancipeeren kn1 zonder zich van   
alle overige spheren der samenleving te 
emancipeeren2 die1 in n woord het volle 
verlies van de menschheid is1 dus       

slechts door de volkomen hrwinning van  
de menschheid zich-zelf kan terugwinnen4
 ,deze oplossing van de samenleving als 
een bijzondere stand1 is het            
proletariaat4  ,het proletariaat vangt  
eerst door de baanbrekende industrieele 
beweging aan1 in ,duitschland iets te   
worden4 ,want niet door de uit-de-natuur
 ontstane1 maar de kunstmatig           
geproduceerde armoede1 niet de          
mechanische1 door de zwaarte der        
samenleving nergedrukte1 maar de1 uit   
hare acute oplossing1 bij voorkeur uit  
de oplossing der middenstanden te       
voorschijn komende menschenmassa1 vormt 
dat proletariaat2 hoewel gaandeweg1     
zooals van zelf spreekt1 ook de uit     
natuurlijke oorzaken ontstane armoede en
 de christelijk-germaansche             
lijfeigenschap1 in zijne rangen komen4  
,wanneer het proletariaat de oplossing  
van de bestaande wereld-orde verkondigt1
 dan spreekt dit slechts het geheim uit 
van zijn eigen bestaan1 want het is de  
faktische oplossing van deze wereldorde4

 ,wanneer het proletariaat de           
vernietiging verlangt van den           
privaat-eigendom1 dan verheft het       
slechts tot principe der maatschappij1  
wat de maatschappij tot haar principe   
verheven heeft2 wat in hem1 als negatief
 resultaat der maatschappij1 reeds      
buiten zijn toedoen belichaamd is4 ,de  
proletarir bevindt zich dan ook1 met    
betrekking tot de wordende wereld op    
denzelfden rechtsgrond1 waarop de       
duitsche koning met betrekking tot de   
gewordene wereld zich bevindt1 wanneer  
hij het volk1 zijn volk1 zooals hij het 
paard1 zijn paard noemt4 ,de            
koning--terwijl hij het volk voor zijn  
privaat-eigendom verklaart--spreekt het 
slechts uit1 dat de privaat-bezitter1 de
 koning is4  ,gelijk de philosophie in  
het proletariaat hare materieele1 zoo   
bezit het proletariaat in de            
philosophie1 zijn geestelijke wapenen en
 zoodra de bliksemschicht der gedachten1
 grondig in deze naeve volksbodem zal   
zijn ingeslagen1 zal de emancipatie van 

den duitschers tot menschen1 worden     
voltrokken4  ,resumeeren wij ten slotte3
 de eenig praktisch-mogelijke bevrijding
 van ,duitschland1 is de bevrijding op  
het standpunt van de theorie1 welke de  
menschen voor het hoogste wezen der     
menschheid verklaart4 ,in ,duitschland  
is de emancipatie van de middeneeuwen   
slechts mogelijk1 als eene emancipatie  
die tegelijkertijd die van de           
gedeeltelijke overwinningen der         
middeneeuwen is4 ,in ,duitschland kan   
geenerlei soort van knechtschap gebroken
 worden1 zonder dat lken vorm van       
knechtschap gebroken wordt4 ,het        
grondige ,duitschland kan zich niet     
revolutioneeren1 zonder van grond-uit te
 revolutioneeren4 ,de emancipatie van de
 duitschers1 is de emancipatie van de   
menschheid4 ,het hoofd dezer emancipatie
 is de philosophie1 het hart is het     
proletariaat4 ,de philosophie kan niet  
worden verwezenlijkt1 zonder de         
opheffing van het proletariaat2 het     
proletariaat kan zich niet opheffen1    

zonder de verwezenlijking van de        
philosophie te worden4  ,wanneer alle   
inwendige voorwaarden daartoe vervuld   
zijn1 zal de duitsche opstandingsdag    
worden aangekondigd door het kraaien van
 den ,gallischen haan4    ,eveneens uit 
het jaar #ahdc1 en geschreven te        
,brunswijk zijn de opstellen van ,karel 
,marx over3    ,,de ,,jodenkwestie4     
,bruno ,bauer had in dat jaar twee      
artikelen geschreven over deze kwestie4 
,het eerste was getiteld3 ,de           
,jodenkwestie2 het andere ,over de      
geschiktheid der hedendaagsche ,joden en
 ,christenen zich te emancipeeren1      
geschreven in ,zwitserland en uitgegeven
 door ,george ,herwegh4  ,de            
,jodenkwestie was in die dagen een der  
slippen waaraan het duitsche idealisme1 
de economische ontwikkeling gepakt had4 
,de christelijk-germaansche ,staat      
mishandelde1 verdrukte en vervolgde den 
joden1 terwijl hij ze aan den anderen   
kant1 tegelijk duldde1 begunstigde1 ja  
zelfs liefkoosde4  ,de                  

duitsche-,bondsakte had in artikel #af1 
een algemeene jodenwetgeving tot        
uitgangspunt genomen1 maar aan die      
belofte was evenmin voldaan1 als aan    
zoovele anderen4 ,de duitsche joden     
leefden staatsrechtelijk nog in de runes
 van de feodaal-middeneeuwsche          
,ghetto-toestanden4 ,in den             
,pruissischen ,staat alleen1 bestonden  
achttien verschillende                  
joden-wetgevingen1 die naar gelang der  
verschillende lokale gesteldheid1       
liepen1 van af de gelijkstelling van de 
joden met de christenen1 tot aan de     
meest achterlijke en                    
middeneeuwsch-barbaarsche verhoudingen  
toe4  ,daarbij kwam dat de moorddadige  
rol die den joden opgedwongen was1      
doordien men hen alleen het             
geldwoekerdom vrijliet1 tegen hen een   
verschrikkelijken haat had ontketend en 
dit niet alleen onder de boeren en      
kleine handwerkers1 maar ook in de      
steden1 doordien juist daar de joden aan
 economische macht en invloed wonnen    

voornamelijk door den geldhandel1 waarop
 zij zich hadden toegelegd4 ,de joden   
schudden daardoor zelf aan de ketenen   
hunner onmenschelijke positie in de     
beschaafde maatschappij en vandaar dat  
er in die dagen1 onder de zich noemende 
humanisten1 algemeen over hunne positie 
werd gesproken4 ,zoo ook door ,bruno    
,bauer in genoemde opstellen4  ,de      
duitsche ,joden1 zegt ,marx daarop1     
begeeren emancipatie2 welke emancipatie 
begeeren zij8 ,de ,staatsburgerlijke1 de
 politieke emancipatie4 ,bauer zegt3    
,niemand in ,duitschland is politiek    
gemancipeerd4 ,wij-zelf zijn onvrij6    
,gij ,joden zijt egosten1 omdat gij een 
emancipatie voor ,u-zelf verlangt1 gij  
behoort1 als duitschers1 als menschen1  
deel te nemen aan de menschelijke       
emancipatie44444444  ,of verlangen de   
,joden gelijkstelling met de            
christelijke onderdanen8 ,dan erkennen  
zij den christelijken ,staat als        
gerechtigd1 erkennen zij het regiment   
der algemeene onderdrukking4 ,waarom    

misvalt hun dit speciale juk1 terwijl   
hun het algemeene juk niet tegenstaat8  
,waarom moeten de duitschers zich voor  
de bevrijding der joden warm maken1 waar
 de jood zich niet warm maakt voor de   
bevrijding der ,duitschers8 ,hierbij1 en
 bij nog meer dergelijke belangrijke    
vragen door ,bauer gesteld1 erkent ,marx
 dat ,bauer de kwestie wel nieuw gesteld
 heeft1 maar haar niet geheel heeft     
kunnen oplossen4 ,wanneer ,bauer1 zegt  
,marx1 den ,joden vraagt3 hebt gij1 van 
uw standpunt bekeken het recht1 de      
politieke emancipatie te begeeren1 dan  
vragen wij1 omgekeerd3 heeft het        
standpunt der politieke emancipatie het 
recht1 van de ,joden de opheffing van   
het ,jodendom1 van de menschen in het   
algemeen1 de opheffing der religie te   
verlangen8  ,de ,jodenkwestie verkrijgt 
een ander gezicht1 al naar den staat1   
waarin den ,jood zich bevindt4 ,in      
,duitschland1 waarin geen politieken    
,staat1 geen ,staat als zoodanig        
bestaat1 is de ,jodenkwestie nog een    

zuiver theologische4 ,de ,jood bevindt  
zich daar nog in de religieuze          
tegenstelling tot den ,staat1 die het   
christendom als zijn grondslag erkent4  
,dezen ,staat is de theoloog ex         
professo4  ,in ,frankrijk in den        
constitutioneelen ,staat1 is de         
,jodenkwestie een kwestie van           
constitutionalisme1 een kwestie van     
halfheid der politieke emancipatie4     
,daar hier de schijn van een            
staatsreligie1 hoewel ook in de         
nietszeggende en zich zelf              
tegensprekende formule1--in de formule  
van een religie der                     
meerderheid--behouden is gebleven1 zoo  
behoudt de verhouding van de ,joden tot 
den ,staat1 den schijn van een          
religieuze1 theologische tegenstelling4 
,eerst in de ,amerikaansche             
,vrijstaten--minstens in een deel       
derzelven--verliest de ,jodenkwestie    
hare theologische beteekenis en wordt   
zij een zuiver wereldlijke kwestie4     
,slechts daar1 waar de politieke ,staat 

het stadium van zijne volkomene         
ontwikkeling is genaderd1 kan de        
verhouding van den ,jood1 van den       
religieuzen mensch in 't algemeen tot   
den politieken ,staat1 dus de verhouding
 van de godsdienst tot den ,staat1 in   
hare eigenaardigheid en in hare         
zuiverheid te voorschijn treden4  ,marx 
werkt deze vraag geheel in hare         
algemeenheid uit1 en komt daardoor      
ertoe1 de verhouding van godsdienst en  
,staat meer diepgaand te behandelen4    
,de politieke emancipatie van de ,joden1
 vervolgt ,marx dan1 van de christenen1 
over het algemeen van den religieuze    
menschen1 is de emancipatie van den     
,staat van het jodendom1 van het        
christendom1 van de religie in het      
algemeen4 ,in zijnen vorm1 in de aan    
zijn wezen eigenaardige wijze als       
,staat1 emancipeert de ,staat zich van  
de religie1 d4 w4 z4 doordien den ,staat
 als ,staat1 zich niet meer tot eene    
religie bekent en zich als ,staat gaat  
voelen4 ,de grens van de politieke      

emancipatie ligt schijnbaar juist       
daarin1 dat de ,staat zich van een      
beperking bevrijden kan1 zonder dat den 
mensch werkelijk van haar vrijkomt2 dat 
de ,staat een vrijen ,staat kan zijn1   
zonder dat de mensch een vrije mensch is
 4444  ,maar de verhouding van den      
,staat tot de religie1 namelijk van den 
vrijen ,staat1 is toch slechts de       
verhouding waarin de menschen1 die den  
,staat vormen1 zich tot de religie      
bevinden4 ,hier volgt dus uit1 dat den  
mensch door het medium van den ,staat1  
zich politiek bevrijdt1 doordien hij    
zich in tegenspraak stelt met zich-zelf1
 doordien hij op een abstrakte en       
beperkte1 op partieele wijze zich boven 
deze belemmeringen verheft1 ,er volgt   
verder uit1 dat de mensch langs een     
omweg1 door een medium1--zij het dan ook
 door een noodzakelijk medium--zich     
bevrijdt1 wanneer hij zich politiek vrij
 maakt4 ,ten slotte volgt er ook uit1   
dat de mensch1 zelfs wanneer hij door de
 bemiddeling van den ,staat zich als    

athest proklameert1 d4 w4 z4 wanneer hij
 den ,staat athestisch maakt1 steeds nog
 religieus bevangen blijft1 juist omdat 
hij langs een omweg1 door middel van een
 medium tot erkenning van zich-zelf     
komt4 ,de religie is juist de erkenning 
van den mensch langs een omweg1 door    
eenen bemiddelaar4 ,de ,staat is de     
bemiddelaar tusschen den mensch en zijne
 vrijheid4 ,zooals ,christus een        
bemiddelaar was1 die den mensch zijne   
geheele goddelijkheid1 zijne gansche    
religieuziteit op den schouders legde1  
zoo is den ,staat de bemiddelaar1 waarin
 hij zijne gansche ongoddelijkheid1     
zijne geheele menschelijke              
onbevangenheid gelegd heeft4  ,de       
politieke verheffing der menschen boven 
de religie1 deelt in alle gebreken1 zoo 
ook in de voorkeur1 van de politieke    
verheffing in het algemeen4 ,de ,staat  
als ,staat1 annuleert bijv4 het         
privaat-eigendom1 de mensch verklaart op
 politieke wijze1 het privaat-eigendom  
voor opgeheven1 zoodra hij den census   

opheft voor het aktieve en het passieve 
kiesrecht1 gelijk dit geschiedt is in de
 ,amerikaansche ,staten4 ,hamilton      
interpreteert deze gebeurtenis1 van uit 
een politiek standpunt zeer juist aldus3
 ,de groote hoop heeft de zege over het 
eigendom en den geld-rijkdom behaald4   
,is het privaat-eigendom niet ideel     
opgeheven1 wanneer de niet-bezittende1  
tot wetgever over de bezittende geworden
 is844444  ,de voltooide politieke      
,staat is naar zijn wezen1 het          
paringsleven van de menschen1 in        
tegenoverstelling tot hun materieel     
leven4 ,alle voorwaarden van dit        
egostisch leven1 blijven buiten de      
staatsspheer in de burgerlijke          
samenleving bestaan1 maar als           
eigenschappen van de burgerlijke        
samenleving4 ,waar de politieken ,staat 
zijne voltooiing bereikt heeft1 leidt de
 mensch1 niet alleen in gedachten1 in   
bewustzijn1 maar in de werkelijkheid1 in
 het leven1 een dubbel leven1 een       
hemelsch en een aardsch leven2 het leven

 in het politiek gemeenschapswezen1     
waarin hij zich laat gelden als         
gemeenschapswezen en het leven in de    
burgerlijke samenleving1 waarin hij als 
privaat-persoon werkzaam is1 de andere  
menschen als middel beschouwt1 zich-zelf
 tot middel vernedert en tot speelbal   
van aan hem vreemde machten wordt4 ,de  
politieke ,staat1 staat in evenzoo      
spiritualistische verhouding tot de     
burgerlijke samenleving1 als de hemel   
tot de aarde4 ,hij bevindt zich tot haar
 in dezelfde tegenstelling2 hij moet die
 op dezelfde wijze overwinnen1 als de   
religie de bekrompenheid der profane    
wereld2 d4 w4 z4 doordat hij haar       
eveneens weder erkennen1 herstellen1    
zich-zelf door haar moet laten          
beheerschen4 ,de mensch in zijne naaste 
werkelijkheid1 in de burgerlijke        
maatschappij1 is een profaan wezen4 ,in 
den ,staat daarentegen1 waar de mensch  
als gemeenschapswezen geldt1 is hij het 
ingebeelde lid1 van een ingebeelde      
souvereiniteit2 is hij van zijn         

werkelijk individueel leven beroofd en  
van eene onwerkelijke algemeenheid      
vervuld4  ,het conflikt1 waarin den     
mensch zich als bekenner eener religie  
bevindt met zijn staatsburgerschap1 met 
de andere menschen als leden van de     
gemeenschap1 laat zich terugbrengen tot 
de wereldlijke splitsing1 tusschen den  
politieken ,staat en de burgerlijke     
samenleving4 ,zeer zeker blijft de      
mensch als bourgeois1 evenals de jood1  
slechts sophistisch in het staatsleven1 
zooals de citoyen slechts sophistisch   
jood of bourgeois blijft2 maar deze     
sophistiek is niet persoonlijk1 zij is  
de sophistiek van den politieken ,staat 
zelf4 ,het verschil tusschen den        
religieuzen mensch en den staatsburger1 
is het verschil tusschen den koopman en 
den staatsburger1 tusschen den daglooner
 en den staatsburger1 tusschen den      
grondbezitter en den staatsburger1      
tusschen het levende individu en den    
staatsburger444444444444444444444444    
,wij zeggen aldus niet1 met ,bauer1 tot 

de ,joden3 gij kunt niet politiek       
gemancipeerd worden1 zonder u radikaal  
te emancipeeren van het ,jodendom4 ,wij 
zeggen eerder tot hen3 omdt gij politiek
 gemancipeerd kunt worden1 zonder u     
volkomen en zonder tegenspraak los te   
kunnen maken van het ,jodendom1 daarom  
is de politieke emancipatie-zelve1 niet 
de menschelijke emancipatie4 ,wanneer   
gij joden1 politiek gemancipeerd kunt   
worden1 zonder ,u menschelijk te kunnen 
emancipeeren1 dan ligt de halfheid en de
 tegenspraak daarvan in u-zelven niet   
alleen1 maar in het wezen en de         
categorie van de politieke emancipatie4 
,marx onderzoekt vervolgens het wezen   
van de in #aghi verkondigde             
,menschenrechten en der                 
,burgerschapsrechten4 ,de droits de     
l'homme1 de menschenrechten1 zijn als   
zoodanig te onderscheiden van den droits
 du citoyen1 de rechten des             
staatsburgers4 ,wie is de van den       
citoyen verschillende homme8 ,niemand   
anders dan het lid van de burgerlijke   

samenleving6 ,voor alles moet het feit  
geconstateerd worden1 dat de z4 g4 n4   
,menschenrechten1 de droits de l'homme  
in onderscheiding van den droits du     
citoyen niets anders zijn1 dan de       
rechten van het mede-lid der burgerlijke
 samenleving1 d4 w4 z4 van den          
egostischen mensch2 de van de menschen  
en van de gemeenschap gescheiden        
individu4    ,geen van de z4 g4 n4      
,menschenrechten1 zegt ,marx1 gaat      
verder dan1 en boven den egostischen    
mensch uit zooals hij is3 medelid der   
burgerlijke maatschappij2 de mensch op  
zichzelf1 de op zijn privaat-belang en  
privaat-willekeur teruggetrokken en van 
de gemeenschap verwijderde mensch4      
,verre van dien1 dat de mensch in haar  
als gemeenschapswezen opgevat wordt1    
schijnt veelmeer dat gemeenschapsleven  
zelf1 haar de samenleving toe en de     
beperking harer oorspronkelijke         
zelfstandigheid4 ,de eenige band die    
haar samenhoudt1 is de                  
natuurnoodwendigheid2 is de behoefte en 

het privaat-belang1 de conserveering van
 haren eigendom en van hare egostische  
persoonlijkheid4  ,het is reeds         
raadselachtig dat een volk1 hetwelk zoo 
even aan zijne bevrijding begon1 door   
alle barrires tusschen de verschillende 
volksdeelen neer te halen en een        
politieke samenleving te grondvesten1   
dat een zoodanig volk1 de berechtiging  
van den egostischen1 de van den         
medemensch en van het gemeenschapswezen 
afgezonderde menschen1 plechtiglijk     
proklameert 7,declaration de #agia74    
,ja1 deze proklamatie op een oogenblik  
herhaalt1 waarop de heldhaftige         
opoffering van allen1 de natie kan      
redden en daarom gebiedend noodzakelijk 
is geworden2 op een oogenblik1 waarin de
 opoffering van alle belangen der       
burgerlijke samenleving1 aan de orde van
 den dag was1 en het egosme als een     
misdaad zou moeten worden zijn gestraft4
 7,declaration des droits de l'homme    
etc4 #agic74 ,nog raadselachtiger wordt 
dit feit1 als wij zien dat het          

staatsburgerschap1 de politieke         
gemeenschap1 door de politieke          
emancipators zelven tot een bloot middel
 voor de instandhouding dezer           
zoogenaamde menschenrechten verlaagd    
zijn geworden2 dat aldus de citoyen tot 
den dienaar van den egostischen homme   
verklaard wordt2 de spheer waarin de    
mensch als gemeenschapswezen leeft1     
beneden de spheer waarin hij als        
deelgenoot leeft gedegradeerd wordt1 en 
ten slotte1 dat niet den mensch als     
citoyen maar den mensch als bourgeois1  
voor den eigenlijken en den waarachtigen
 mensch wordt aangezien4  ,le but de    
toute association politique est la      
conservation des droits naturelles et   
imprescriptibles de l'homme4 7,declar4  
des droits etc4 de #agia art4 #b74 ,le  
gouvernement est institu pour garantir  
l'homme la jouissance de ses droits     
naturels et imprescriptibles 7,decl4    
etc4 de #agic art4 #a74  ,het doel van  
elke politieke associatie is1 de        
instandhouding van de natuurlijke en de 

onafwijsbare rechten van den mensch4    
,het gouvernement is ingesteld om te    
waarborgen aan den mensch1 de           
uitoefening van zijne natuurlijke en    
niet te vervreemden rechten4            
7,verklaring van de ,rechten van den    
mensch van #agic1 art4 #a en #b74       
,alzoo in de momenten zelfs1 van zijne  
nog jeugdig frisch en zijn1 door den    
drang der omstandigheden ten top gevoerd
 enthousiasme1 verklaart het politiek   
leven zich voor een bloot middel1 welker
 doel is1 het leven der burgerlijke     
samenleving4 ,wel 't sterkst staat hier 
de revolutionaire praktijk in flagranten
 tegenstrijd tot zijne theorie4 ,terwijl
 bijv4 de zekerheid voor een            
menschenrecht verklaard wordt1 wordt de 
schending van het briefgeheim openlijk  
op de dagorde gezet4 ,terwijl de libert 
indfinie de la presse1 7,constitution de
 #agic art4 #abb71 als consekwentie van 
het menschelijk recht der individueele  
vrijheid gewaarborgd wordt1 wordt de    
persvrijheid volkomen vernietigd1 want3 

la libert de la presse ne doit pas tre  
permise lorsqu'elle compromet la libert 
publique4 7,robespierre jeune1 histoire 
parlementaire de la ,rev4 franaise1 par 
,buchez et ,roux ,v4 #bh p4 #ace47 7,de 
vrijheid van den pers kan niet worden   
toegelaten1 zoodra zij in botsing komt  
met de publieke vrijheid47 ,dat wil dus 
zeggen3 het menschenrecht der vrijheid  
houdt op een recht te zijn1 zoodra het  
in conflikt komt met het politieke      
leven2 terwijl volgens de theorie het   
politieke leven slechts de waarborg van 
de menschenrechten1 der rechten van den 
individueelen mensch dus1 moet worden   
prijsgegeven zoodra het met zijn doel1  
deze menschenrechten zelven in          
tegenstrijd komt4 ,maar de praktijk is  
slechts uitzondering en de theorie      
regel4 ,wil men echter zelfs de         
revolutionaire praktijk1 als de juiste  
positie der verhouding beschouwen1 dan  
blijft er steeds een raadsel ter        
oplossing over1 waarom in het bewustzijn
 der politieke emancipators deze        

verhouding op haren kop gesteld is1 en  
het doel1 als middel en het middel1 als 
het doel zich vertoont4 ,dit optisch    
bedrog van hun bewustzijn1 zou dan      
altijd nog een raadsel blijven1 hoewel  
dan een psychologisch1 een theoretisch  
raadsel4  ,het raadsel is evenwel       
eenvoudiger op te lossen4  ,de politieke
 emancipatie is tegelijkertijd de       
oplossing der oude maatschappij1 waarop 
het den volke ontvreemde staatswezen1 de
 heerschersmacht berust4 ,de politieke  
,revolutie is de ,revolutie van de      
burgerlijke maatschappij4 ,wat was het  
karakter der oude samenleving8 ,de      
feodaliteit4 ,de oude burgerlijke       
samenleving had een onmiddellijk        
politiek karakter2 d4 w4 z4 de elementen
 van het burgerlijke leven1 zooals      
bijvoorbeeld het bezit of de familie of 
de manier van arbeiden waren in den vorm
 van grondheerlijkheid1 van standen en  
corporatin1 verheven tot elementen van  
het staatsleven4 ,zij bepaalden in dezen
 vorm de verhouding van de individuen op

 zich-zelf1 tot het staatsgeheel1 d4 w4 
z4 zijn politieke verhouding1 zijn      
verhouding van de scheiding en          
uitsluiting tot de andere bestanddeelen 
der maatschappij4 ,want deze organisatie
 van het volksleven verhief het bezit of
 den arbeid niet tot sociale elementen1 
maar voltooide veelmeer hunne scheiding 
van het staatsgeheel en constitueerde   
hen aldus1 tot bijzondere               
maatschappijen1 in de maatschappij4 ,zoo
 waren intusschen altijd nog de         
levensfunkties en levensvoorwaarden der 
burgerlijke maatschappij van politieken 
aard1 zij het ook politiek1 in den zin  
van feodaal1 d4 w4 z4 dat zij het       
individu van het staatsgeheel afsloten2 
dat zij de bijzondere verhouding zijner 
corporatin tot het staatsgeheel omzetten
 in zijn eigen algemeene verhouding tot 
het volksleven1 zooals tot zijne        
bepaalde burgerlijke werkzaamheid en    
situatie4 ,als eene consekwentie van    
deze organisatie1 doet zich1 als eene   
noodzakelijkheid de staatsnheid kennen1 

gelijk het bewustzijn1 den wil en de    
werkzaamheid der staatsnheid2 de        
algemeene staatsmacht1 eveneens als eene
 bijzondere aangelegenheid van eene1 van
 het volk afgezonderden heerscher en van
 zijne dienaren4  ,de politieke         
,revolutie1 welke aan deze              
heerschersmacht een einde maakte en de  
,staatsaangelegenheden tot              
volksaangelegenheden verhief1 welke den 
politieken ,staat als algemeene         
aangelegenheid1 d4 w4 z4 als werkelijken
 ,staat constitueerde1 sloeg noodwendig 
alle standen1 corporatin1 gilden en     
privilegin1 welke evenzoovele           
uitdrukkingen van de scheiding van zijn 
gemeenschapswezen waren1 uiteen4 ,de    
politieke ,revolutie hief daarmede het  
politiek karakter van de burgerlijke    
samenleving op4 ,zij sloeg de           
burgerlijke samenleving in hare         
eenvoudige bestanddeelen uiteen2        
eenerzijds in de individuen1 anderzijds 
in de materiele en geestelijke elementen
 welke den levensinhoud1 de burgerlijke 

situatie van deze individuen vormden4   
,zij ontketende den politieken geest1   
die geleidelijk in de verschillende     
doodloopende stegen van de feodale      
maatschappij verdeeld1 verbrokkeld en   
verloopen was2 zij verzamelde hem uit   
deze verstrooiing2 zij maakte hem vrij  
van zijne vermenging met het burgerlijk 
leven en constitueerde hem1 als de      
spheer van de gemeenschap1 van de       
algemeene volksaangelegenheid1 in eene  
ideale onafhankelijkheid van de         
bijzondere elementen van het burgerlijk 
leven4 ,de bepaalde levenswerkzaamheid  
en de bepaalde levenssituatie1 zonken nu
 tot hunne individueele beteekenis      
terug4 ,zij vormden niet meer de        
algemeene verhouding van de individuen  
tot het ,staatsgeheel4 ,de publieke     
aangelegenheid als zoodanig1 wordt      
veelmeer tot eene algemeene             
aangelegenheid van ieder individu1 en de
 politieke funktie1 tot zijne algemeene 
funktie4  ,alleen de voltooiing van het 
idealisme van den ,staat1 was           

tegelijkertijd de voltooiing van het    
materialisme der burgerlijke            
samenleving4 ,het afschudden van het    
politieke juk1 was tegelijk het         
afschudden van de ketens1 welke den     
egostischen geest der burgerlijke       
samenleving geketend hielden4 ,de       
politieke emancipatie1 was              
tegelijkertijd de emancipatie der       
burgerlijke maatschappij van de         
politiek1 van den schijn zelfs van eenen
 algemeenen inhoud4 ,de feodale         
maatschappij was opgelost in haren      
grond1 in den mensch4 ,maar in den      
mensch1 zooals die werkelijk in den     
grond was3 in den egostischen mensch4   
,deze mensch1 dat lid van de burgerlijke
 samenleving nu1 is de basis1 de        
voorwaarde tot den politieken ,staat4   
,hij is door hem dan ook als zoodanig   
erkend in de ,menschenrechten4  ,de     
vrijheid van den egostischen mensch en  
de erkenning dezer vrijheid1 is echter  
veelmeer de erkenning van de teugellooze
 beweging der geestelijke en moreele    

elementen1 welke zijn levensinhoud      
vormen4  ,de mensch wordt daarmede niet 
van de religie bevrijdt2 hij verkrijgt  
de vrijheid der religie4 ,hij wordt niet
 van den eigendom bevrijdt1 hij         
verkrijgt de vrijheid van den eigendom4 
,hij wordt niet bevrijd1 van de         
zelfzucht van het bedrijfswezen2 hij    
verkrijgt de vrijheid van het bedrijf4  
,alle emancipatie is terugvoeren van de 
menschelijke wereld1 van de menschelijke
 verhoudingen1 tot den menschen zelf4   
,de politieke emancipatie is de reduktie
 der menschen eenerzijds tot op het lid 
van de burgerlijke samenleving1 tot op  
het egostische onafhankelijke individu2 
anderzijds1 tot op den staatsburger1 tot
 op den moreelen persoon4  ,eerst       
wanneer de werkelijke individueele      
mensch1 den abstrakten staatsburger die 
in hem is1 naar zich terugneemt1 en als 
individueelen mensch in zijn empirisch  
leven1 in zijnen individueelen arbeid1  
in zijne individueele verhoudingen1     
paringswezen geworden is2 eerst wanneer 

de mensch zijne forces propres als      
maatschappelijke krachten erkent en     
georganiseerd heeft en aldus de         
maatschappelijke kracht niet meer in de 
gestalte der politieke kracht van zich  
afscheidt1 eerst dan is de menschelijke 
emancipatie volbracht4    ,bruno ,bauer 
zocht nog steeds de ,jodenkwestie langs 
theologischen weg op te lossen4  ,laten 
wij beproeven1 zegt ,marx1 om de        
theologische opvatting van de kwestie te
 doorbreken4 ,de vraag naar de          
emancipatiegeschiktheid van de ,joden1  
zet zich naar onze beschouwing om in de 
vraag1 welk bijzonder maatschappelijk   
element er is te overwinnen om het      
jodendom op te heffen6 ,want de         
emancipatiegeschiktheid van de huidige  
,joden drukt de verhouding uit van het  
,jodendom1 tot de emancipatie der       
huidige wereld4 ,deze verhouding spruit 
noodwendig voort uit de bijzondere      
positie van het ,jodendom in de huidige1
 geknechte wereld4  ,beschouwen wij eens
 den werkelijken wereldlijken jood1 niet

 den sabath-jood gelijk ,bauer het doet1
 maar den alledaagschen jood1 wat nader4
  ,zoeken wij het geheimzinnige van de  
joden1 niet in hunne religie1 maar      
zoeken wij het geheimzinnige van de     
religie1 in de werkelijke joden4  ,welke
 is de wereldlijke grond des ,jodendoms8
 ,de praktische behoeften1 het          
eigenbelang4 ,welke is de wereldlijke   
cultus der ,joden8 ,de schagger4 ,welke 
is zijn wereldlijken ,god8 ,het geld6   
,welnu4 ,de emancipatie van den schagger
 en van het geld1 dus van het           
praktische1 rele jodendom1 dat beteekent
 de zelf-emancipatie van onzen tijd4    
,eene organisatie der maatschappij1     
welke de voorwaarden van den schagger1  
dus de mogelijkheid om te schaggeren zou
 opheffen1 zou den joden onmogelijk     
maken4 ,zijn religieus bewustzijn zou   
dan als een ijle mist zich oplossen1 in 
den werkelijken levenslust der          
samenleving4 ,aan den anderen kant3     
wanneer de jood1 dit zijn praktisch     
wezen als nietig beschouwt en aan zijne 

verheffing arbeidt1 arbeidt hij boven   
zijne tegenwoordige ontwikkeling uit1   
aan de menschelijke emancipatie in het  
algemeen en keert hij zich tegen de     
hoogste1 praktische uitdrukking der     
menschelijke zelfvervreemding4  ,wij    
erkennen dus in het ,jodendom een       
algemeen aanwezig zijnd1 anti-sociaal   
element1 hetwelk door de historische    
ontwikkeling1--waaraan de ,joden in deze
 slechte beteekenis ijverig medegewerkt 
hebben--op zijne tegenwoordige hoogte   
gedreven is geworden1 op een hoogte1    
waarop het zich noodzakelijk oplossen   
moet4  ,de emancipatie der ,joden in    
hare laatste instantie1 zal de          
emancipatie der menschheid van het      
,jodendom zijn4    ,het geld is de      
naijverige ,god van ,isral1 waarnaast   
geen anderen ,god bestaan kan4 ,het geld
 vernedert alle goden der menschen--en  
zet ze om in waren4 ,het geld is de     
algemeene1 voor-zich-zelf               
geconstitueerde waarde aller dingen4    
,het heeft daarvandaan de gansche       

wereld1 de menschenwereld benevens de   
natuur1 van hunne eigenaardige waarde   
beroofd4 ,het geld is het1 den mensch   
ontvreemde wezen van zijnen arbeid en   
van zijn bestaan4 ,en dit vreemde wezen 
beheerscht hem en hij aanbidt het4  ,de 
god der ,joden heeft zich               
verwereldlijkt2 hij is tot een          
wereld-god geworden4 ,de wissel is de   
wereldlijke god der ,joden4 ,hun god    
slechts de illusoire wissel4  ,die      
beschouwing1 welke onder de heerschappij
 van het privaat-eigendom en van het    
geld over de natuur1 gewonnen werd1 is  
de werkelijke verachting1 de praktische 
ontwijding van de natuur1 welke in den  
joodschen godsdienst wel-is-waar        
bestaat1 maar slechts in de verbeelding 
bestaat4  ,in dezen zin verklaart       
,thomas ,mnzer het voor onverdragelijk3 
dat alle creaturen tot eigendom gemaakt 
worden1 de visschen in 't water1 de     
vogels in de lucht1 het gewas op de     
aarde--ook die schepselen moeten vrij   
worden4  ,wat in de joodsche religie    

abstrakt opgesloten ligt1 de verachting 
der theorie1 der kunst1 der             
geschiedenis1 die van den menschen als  
doel1 dat is het werkelijke bewuste     
standpunt1 de deugd van den             
geldmensch444444  ,het jodendom bereikte
 zijn hoogste punt1 met de voltooieng   
van de burgerlijke maatschappij1 maar de
 burgerlijke maatschappij voltooit zich 
eerst in de christelijke wereld4        
,slechts onder de heerschappij van het  
christendom1 hetwelk alle nationale1    
natuurlijke1 zedelijke1 theoretische    
verhoudingen der menschen tot uitwendige
 maakte1 kon de burgerlijke samenleving 
zich volkomen van het ,staatsleven      
afzonderen1 alle samenlevingsbanden der 
menschen verscheuren2 het egosme stellen
 in de plaats dezer banden2 de          
menschenwereld in een wereld van        
atomistische1 vijandig tegenover        
elkander staande individuen1 doen       
oplossen4  ,het ,christendom is uit het 
,jodendom ontsproten4 ,het heeft zich   
weder in het ,jodendom opgelost4 44444  

,het ,christendom is de sublieme        
gedachte van het ,jodendom1 het         
,jodendom de ordinaire                  
nuttigheidsaanwending van het           
,christendom4 ,maar deze                
nuttigheidsaanwending kon eerst tot eene
 algemeene worden1 nadat het            
,christendom1 als de voltooide religie1 
de zelfvervreemding van den mensch1 van 
zich-zelf en van de natuur1 theoretisch 
voleindigd had4444 ,omdat het rele wezen
 der joden zich in de burgerlijke       
maatschappij algemeen verwezenlijkt1    
daarom kon de burgerlijke maatschappij  
den ,joden niet van de onwezenlijkheid  
van hun religieus wezen1 hetwelk juist  
slechts de ideale beschouwing van de    
praktische behoefte is1 overtuigen4     
,alzoo1 noch in den ,pentateuch1 noch in
 den ,talmud1 maar in de tegenwoordige  
samenleving vinden wij het wezen van de 
huidige ,joden2 niet als een abstract1  
maar als een hoogst empirisch wezen2    
niet slechts als de bekrompenheid der   
,joden1 maar als de joodsche            

bekrompenheid der samenleving4  ,zoodra 
het der maatschappij gelukt1 het        
empirische wezen van het ,jodendom1 den 
schagger en zijne voorwaarden op te     
heffen1 is de ,jood eene onmogelijkheid 
geworden1 omdat dan zijn bewustzijn geen
 objekt meer zal hebben1 dewijl de      
subjektieve basis van het ,jodendom1 de 
praktische behoefte1 vermenschelijkt2   
dewijl dan het conflikt van het         
individueel-zinnelijke bestaan1 met het 
samenlevingsbestaan der menschen1 uit   
den weg geruimd zal zijn4  ,de          
maatschappelijke emancipatie van de     
,joden1 zal de emancipatie der          
samenleving van het ,jodendom zijn4     
,,samenwerking ,,van ,,marx ,,met       
,,friedrich ,,engels4  ,te ,manchester  
verwijlde ,friedrich ,engels1 een       
fabrikantenzoon uit ,barmen en voor de  
industrie opgeleid1 #ba maanden lang1   
van af ,december #ahdb tot ,december    
#ahdd4 ,hij maakte aldaar de school der 
industrie door en bestudeerde deze      
zoowel als het wereldhistorische proces 

der groot-industrie1 de philosophische  
grondslagen en de inwendige tezamenhang 
der kapitalistische maatschappij4 ,hij  
verkreeg daardoor een blik op het       
geheel1 waartoe het engelsche socialisme
 van ,owen in die dagen1 zich niet heeft
 vermogen op te werken4 ,engels arbeidde
 als medewerker1 aan de ,northern ,star1
 aan den organen van de ,chartisten dier
 dagen1 zoowel als aan de ,new ,moral   
,world1 van ,robert ,owen4  ,terwijl    
,marx uit de studie van het fransche    
socialisme leerde concludeeren1 dat niet
 de ,staat de burgerlijke samenleving1  
maar dat de burgerlijke samenleving den 
,staat tezamenhoudt1 leerde ,engels uit 
de engelsche industrie1 dat de          
economische feiten1 die in de tot nog   
toe geldende geschiedschrijving         
geenerlei of althans maar een zeer      
geminachte rol speelden1 minstens in de 
moderne wereld1 van een beslissend      
historische kracht zijn4 ,dat zij het   
zijn1 die de grondslagen uitmaken voor  
het ontstaan der huidige                

klassetegenstellingen in die landen1 die
 zich door middel van de                
groot-industrie1 economisch ontwikkeld  
hadden zooals ,engeland4 ,en dat deze   
klassetegenstellingen1 wederom de       
grondslag vormen der politieke          
partijvorming1 der partijstrijd en      
daarmede van de gansche politieke       
geschiedenis4 ,langs verschillende wegen
 waren ,marx en ,engels dus tot dezelfde
 conclusies gekomen4 ,bij ,marx gaven de
 philosophische1 bij ,engels gaven de   
economische feiten den doorslag4  ,toen 
,marx en ,engels zich in den herfst van 
#ahdd te ,parijs voor de tweede maal    
samentroffen1 bleek het hun1 dat zij het
 op het gebied hunner theorien volkomen 
eens waren4 ,hierop berustte dan ook in 
gansch hun leven de wapenbroederschap1  
die later is overgegaan in vriendschap1 
zooals die alleen twee denkers die      
evenhoog staan1 kan vereenigen4         
,intusschen ging ,engels weder naar     
,barmen terug en moest ,marx te ,parijs 
blijven1 daar men in ,duitschland een   

bevel tot inhechtenisneming tegen hem   
had uitgevaardigd4  ,marx werkte toen   
mede aan een blaadje de ,vorwrts        
genaamd1 dat door een zekere ,bornstein1
 met geld van den componist ,g4         
,meijerbeer was opgericht geworden4     
,voor het blad schreven ook3 ,heinrich  
,heine1 die te ,parijs een goed en      
gaarne gezien huisvriend der familie    
,marx is geweest1 de dichter ,george    
,herwegh1 ,michael ,bakounine1 ,moritz  
,hesz1 ,arnold ,ruge e4a4  ,maar het    
blaadje moest spoedig ophouden te       
bestaan4 ,de ,pruisische regeering had  
bij de fransche daarop aangedrongen en  
de laatste had toegegeven4 ,spoedig     
daarna werd ook aan ,marx het bevel     
gegeven1 door de regeering van den heer 
,guizot1 om ,frankrijk en daarmede      
,parijs te verlaten en ,marx1 overal    
verjaagd1 moest naar ,brussel uitwijken4
 ,aldaar trof hij in het voorjaar van   
#ahde wederom met ,engels tezamen1 die  
van verlangen brandde om met ,marx van  
gedachten te wisselen1 over zijn rijp   

geworden communistische beginselen4     
,intusschen had deze zijn eerste werk   
voltooid3 ,de positie der arbeidende    
klassen in ,engeland4 getiteld1 waarvan 
de voorrede nog in ,barmen was          
geschreven4 ,in deze voorrede duidt     
,engels het als doel van dat geschrift  
aan1 de socialistische theorien en de   
beoordeeling hunner juistheid1 een      
vasten grondslag te geven en aan alle   
phantazien daaromtrent een einde te     
maken4 ,een scheiding dus van het       
utopistisch ,socialisme4  ,engels hield 
het voor noodzakelijk1 dat voornamelijk 
de duitsche theoretici1 waarvan bijna   
niet een1 anders dan door middel van de 
,feuerbachsche oplossing van de         
,hegelsche1 speculatieve wijsbegeerte1  
tot het ,communisme gekomen was1 de     
werkelijke levensomstandigheden van het 
proletariaat zouden leeren kennen4 ,in  
hunnen klassieken vorm1 in hunne        
voltooieng nu1 bestonden zuiver         
proletarische toestanden1 in dien tijd  
alln nog maar pas in ,engeland1 het land

 der groot-industrie4 ,daarom schreef   
,friedrich ,engels zijn boek dan ook    
over engelsche arbeiderstoestanden4     
,toen beiden1 ,marx en ,engels elkander 
te ,brussel aantroffen1 zetten zij zich 
aan den arbeid1 om naar alle richtingen 
heen1 hun nieuw gewonnen standpunt      
uiteen te zetten1 ten opzichte van de   
,hegelsche philosophie1 om gelijk zij   
het noemden1 voor goed met hun          
philosophisch geweten in 't reine te    
komen4 ,dat deden zij in een critiek op 
de ,hegeliaansche en de                 
na-,hegeliaansche philosophie2 een boek 
van twee deelen dik4 ,dat boek is echter
 nooit gedrukt kunnen worden2 de drukker
 weigerde ter elfder ure iets van ,marx 
te drukken1 gelijk er jaren na dien nog 
geen uitgever te vinden was in          
,duitschland1 die iets van ,marx wilde  
of durfde uitgeven4 ,het manuscript     
lieten toen ,marx en ,engels1 gelijk    
,marx het eenmaal uitdrukte1 aan de     
knagende critiek der muizen over2 zij   
hadden hun doel1 een afrekening met     

zich-zelven1 volkomen bereikt4 ,dit     
manuscript hield ook de #aa stellingen  
in1 van ,marx tegen ,feuerbach1 reeds   
vroeger medegedeeld en jaren later door 
,engels tot een geschrift uitgewerkt1   
onder den naam van ,ludwig ,feuerbach of
 het uiteinde der klassieke ,duitsche   
wijsbegeerte1 in welk geschrift door    
,engels1 met groote bescheidenheid      
erkend wordt1 dat de groote             
philosophische lijnen van de gewonnen   
levensbeschouwing van hun beiden1 geheel
 en al door ,marx getrokken zijn4 ,marx 
was een genie1 schrijft hij daar1 waar  
anderen hoogstens talenten genoemd      
konden worden4    ,marx en ,engels      
sponnen de draden van hunne positieve   
zelf-critiek verder voort4 ,zij         
vereenigden zich tot een zelfstandigen  
arbeid1 eene critische oplossing van het
 duitsche ,idealisme1 voor zoover dit in
 ,bruno ,bauer en de ,berlijnsche       
,vrijen1 zijn vertegenwoordigers vond4  
,hierdoor kwam voor 't eerst het        
geschrift tot stand1 dat getiteld was3  

,de ,heilige ,familie   of de ,critiek  
der critiseerende critiek van ,bruno    
,bauer en consorten1 dat in #ahde in    
,frankfort a_/,m4 het licht zag4 ,het   
geschrift staat in geen uitwendige      
samenhang met de ,deutsch-,franzsischen 
,jahrbcher2 naar het wezen evenwel1 past
 het volkomen in het raam van den arbeid
 der beiden1 aan dit tijdschrift4  ,het 
doel der ,heilige ,familie is volgens   
het voorwoord der auteurs1 het publiek  
in te lichten omtrent de illusies van de
 speculatieve philosophie4 ,het rele    
,humanisme heeft in ,duitschland geen   
gevaarlijker vijand1 dan het            
,spiritualisme of het speculatieve      
,idealisme1 dat in plaats van den       
werkelijken individueelen mensch1 het   
zelfbewustzijn of den ,geest plaatst1 en
 met den ,evangelist leert3 ,de geest is
 het1 die levend maakt1 het vleesch is  
van geen nut4 ,het spreekt vanzelf1 dat 
dezen vleeschloozen geest1 slechts in   
zijne verbeelding1 geest bevat4 ,wat wij
 aan de ,bauersche critiek bestrijden1  

dat is juist de als carricatuur zich    
reproduceerende speculatie4 ,zij is voor
 ons de volmaaktste uitdrukking van het 
christelijk-germaansche principe1 dat er
 zijn laatste poging in doet1 om de     
critiek zelve in eene transcendentale om
 te zetten4  ,bauer c4s4 hadden ons     
willen aantoonen1 dat alle groote akties
 in de geschiedenis tot nog toe1 daarom 
van begin af een misgreep waren of wel  
succes hadden1 naarmate de massa's zich 
er voor opgewonden en er zich voor      
genteresseerd hadden1 of omdat de idee  
waarom het ging1 van een soort was1 dat 
zij zich met eene oppervlakkige         
opvatting moest vergenoegen en alzoo ook
 op hunnen bijval rekenen moest4 ,de    
geest wist1 zoo gingen zij bij de       
uiteenzetting van hun standpunt verder1 
waarin hij zijne tegenstanders had te   
zoeken1 namelijk in het zelfbedrog en de
 kernloosheid van de massa's4  ,in zeker
 opzicht geleek dit standpunt op dat1   
waarvan de fransche ,utopisten uitgegaan
 waren4 ,massabewegingen zooals de      

fransche ,revolutie1 waren              
oogenschijnlijk mislukt en op het       
allerplatste despotisme uitgeloopen4    
,elk vooruitgang van den geest bewees   
dus1 steeds meer tegen de vooruitgang   
van de massa der menschheid in te gaan  
en haar in een steeds onmenschelijker   
situatie te brengen4 ,fourier en ,owen  
traden dan ook in zekere mate op als    
aktieve geesten1 tegenover de passieve  
massa4  ,de ,allgemeine                 
,literatur-,zeitung het orgaan der      
,jong-,hegelianen van het slag van      
,bauer en ,feuerbach1 kantte zich dan   
ook sterk tegen de massabewegingen van  
destijds4 ,in hare oogen kon de         
engelsche industrie1 even zoo weinig    
genade vinden1 als de fransche          
,revolutie4 ,de beschaving van het      
,westen1 was haar en hare medewerkers   
eigenlijk een soort gruwel4  ,het was   
dus niet het minst in dat geschrift1 dat
 ,marx en ,engels de geheimenissen van  
de speculatieve construktie ontsluieren 
moesten4 ,hierover zeiden zij het       

volgende3  ,wanneer ik mij uit de       
werkelijke appelen1 peren1 aardbeien en 
amandelen1 de algemeene voorstelling    
vrucht vorm1 wanneer ik verder ga en mij
 verbeeld1 dat mijne1 uit de werkelijke 
vruchten getrokken abstrakte            
voorstelling de vrucht een buiten mij   
bestaand iets1 ja het ware wezen der    
peren1 der appels enz4 is1 dan verklaar 
ik--spekulatief uitgedrukt--de vrucht1  
voor de substantie der peren1 der       
appelen1 der amandelen enz4 ,ik zeg dan3
 de peer is een onwezenlijke peer1 de   
appel is een niet-wezenlijke appel4 ,het
 wezenlijke uit die dingen1 is niet hun 
werkelijk en zinnelijk te aanschouwen   
bestaan1 maar het door mij uit hen      
geabstraheerd en een hen ondergeschoven 
wezen1 het wezen mijner voorstelling3 de
 vrucht4 ,ik verklaar daarmede appels1  
peren1 amandelen enz4 voor niets1 dan   
voor bestaansvormen1 voor modi der      
vrucht4 ,mijn eindend1 door de zinnen   
ondersteund verstand1 onderscheidt zeer 
zeker een appel van een peer1 en een    

peer van een amandel1 maar mijn         
spekulatief verstand1 verklaart deze    
zinnelijke verschillen voor onwezenlijk1
 niet-verschillend4 ,zij ziet in den    
appel hetzelfde als in den peer en in de
 peer hetzelfde als in den amandel1     
namelijk3 de vrucht4 ,de bijzondere     
werkelijke vruchten1 gelden hier dus    
voor schijnvruchten1 welker werkelijk   
wezen de substantie1 de vrucht is44444  
,wanneer de appel1 de peer1 de amandel  
of aardbezie in waarheid niets anders   
zijn dan de substantie1 de vrucht1 dan  
vraagt men zich af1 hoe komt het toch1  
dat de vrucht zich aan mij dan als      
appel1 dan als peer of dan als amandel  
vertoont2 vanwaar komt deze schijn der  
menigvuldigheid1 die mijne speculatieve 
aanschouwing van de eenheid1 van de     
substantie1 van de vrucht1 zoo in 't    
oogspringend weerspreekt8 ,dat komt1 zal
 de speculatieve philosoof u antwoorden1
 omdat de vrucht geen dood1 verschilloos
 en rustend1 maar een levend1 een in    
zich-zelf verschillend en bewogen wezen 

is4 ,de verschillendheid van de profane 
vruchten1 is niet alleen voor mijn      
zinnelijk verstand1 maar ook voor de    
vrucht zelf1 voor het spekulatieve      
verstand van beteekenis4 ,de            
verschillende profane vruchten zijn     
verschillende levensuitingen van de eene
 vrucht1 zij zijn kristallisaties1 welke
 de vrucht zelf vormen4 ,dus in den     
appel bijv4 heeft de vrucht een         
appelachtig1 in de peer een perenachtig 
bestaan4 ,men moet dus niet meer zeggen1
 zooals op het standpunt der substantie3
 de peer is de vrucht1 de appel is de   
vrucht1 de amandel is de vrucht1 maar   
veeleer3 de vrucht is als peer1 de      
vrucht is als appel1 de vrucht is als   
amandel tezamen gesteld en de           
verschillen welke appel1 peer en amandel
 van elkander scheiden1 zijn even       
zoovele zelfonderscheidingen van de     
vrucht en maken de bijzondere vruchten  
evenzoo tot verschillende ledematen van 
het levensproces der vrucht4444 ,men    
ziet3 wanneer de christelijke religie   

slechts van n inkarnatie gods weet1 de  
spekulatieve philosophie bezit evenzoo  
veel inkarnaties als er dingen bestaan1 
gelijk zij hier in elke vrucht eene     
inkarnatie van de substantie1 van de    
absolute vrucht bezit4 ,het hoofdbelang 
voor de speculatieve philosophen bestaat
 dus hierin1 de werkelijke profane      
vruchten voort te brengen en dan op     
geheimzinnige wijze ervan te zeggen1 dat
 er appelen1 peren1 amandelen en        
rozijnen zijn44444 ,het spreekt van     
zelf1 dat de spekulatieve philosoof deze
 voortdurende schepping slechts         
verkrijgt1 doordat hij algemeen bekende1
 in de werkelijke aanschouwing          
voorhanden zijnde eigenschappen van     
appelen1 peren enz41 als het ware door  
hem uitgevonden bepalingen onderschuift1
 terwijl hij datgene1 wat alleen het    
abstrakte verstand verschaffen kan1     
namelijk de abstrakte verstandsformules1
 de namen der werkelijke dingen geeft4  
,terwijl hij ten slotte zijn eigen      
werkzaamheid1 waardoor hij van de       

voorstelling appel1 tot de voorstelling 
peer overgaat1 voor de zelfwerkzaamheid 
van het absolute subjekt der vrucht     
verklaart44444  ,tegen de hoofdstelling 
van ,bruno ,bauer1 waarnaar alle groote 
akties in de geschiedenis tot nu toe1   
derhalve van te voren reeds mislukt     
zouden zijn en zonder ingrijpend succes1
 omdat de massa zich ervoor             
genteresseerd en opgewonden had1 of     
omdat de idee waarom het ging1 op den   
bijval der massa rekenen moest1 voerde  
,marx aan3 ,de idee1 blameerde zich     
altijd1 in zooverre zij met het belang  
in botsing kwam4 ,aan den anderen kant1 
is het licht te begrijpen1 dat elk      
massaal en historisch en doorzettend    
principe als het voor het eerst het     
wereldtooneel betreedt1 in de idee of in
 de voorstelling1 verre de werkelijke   
grenzen te buiten gaat en zich met      
menschelijke belangen gewoonweg         
verwisselt4 ,het belang van de          
bourgeoisie in de ,revolutie van #aghi1 
verre ervan verwijderd1 mislukt te zijn1

 heeft alles gewonnen en heeft het      
ingrijpendste succes gehad1 hoezeer ook 
het pathos in rook vervlogen is en      
hoezeer ook de enthusiastische bloemen1 
waarmede dit belang zijn wieg omkranste1
 verwelkt zijn4 ,dit belang was z       
machtig1 dat het de pen van een ,marat1 
de guillotine van de terroristen1 den   
degen van ,napoleon1 zoowel als het     
crusifix der ,bourbons overwon4 ,mislukt
 is de ,revolutie slechts voor die      
massa1 welke in de politieke idee1 niet 
de idee van haar werkelijk belang bezat2
 welker waarachtig levensprincipe alzoo 
met het levensprincipe der ,revolutie   
niet tezamenviel2 welker rele           
voorwaarden voor emancipatie wezenlijk  
verschillend waren1 van de voorwaarden1 
waarbinnen de bourgeoisie zich in de    
samenleving emancipeeren kon4  ,de      
,revolutie is mislukt1 omdat de massa   
binnen welker levensvoorwaarden zij     
werkelijk is blijven stil staan1 eene   
beperkte en exclusieve1 niet de         
totaliteit omvattende massa was2 omdat  

het talrijkste1 van de bourgeoisie      
verschillende deel van de massa1 in haar
 principe geen werkelijk belang1 maar   
slechts een idee bezat4 ,het was een    
illusie der terroristen1 den modernen   
,staat1 die berust op de burgerlijke    
samenleving1 naar het model van den     
antieken ,staat te willen vormen1       
terwijl deze samenleving toch op de     
slavernij berustte4 ,welk een kolossale 
vergissing6 de moderne burgerlijke      
samenleving1 de samenleving der         
industrie1 der algemeene concurrentie1  
der1 van de vrij hare doeleinden        
najagende private belangen1 der anarchie
 en de zichzelf vervreemdende           
natuurlijke en geestelijke              
individualiteit1 in de ,rechten van den 
,mensch te willen doen erkennen en te   
doen sanktioneeren2 tegelijkertijd de   
levensuitingen dezer samenleving1 van   
opzichzelfstaande individuen te willen  
annuleeren1 en tevens de politieke kop  
dezer samenleving1 naar antiek model te 
willen vervormen4 ,het was de illusie   

van een ,napoleon1 den ,staat als doel  
te beschouwen en het burgerlijk leven   
slechts als zijn schatmeester en zijne  
subalternen1 die geen eigen wil mogen   
hebben4 ,de terroristen zoowel als      
,napoleon1 leden met hunne illusies     
volmaakt schipbreuk4 ,daarna kwam de    
bourgeoisie nog weder eenmaal tegenover 
de contra-,revolutie te staan4          
,eindelijk verwezenlijkten zich in het  
jaar #ahcj hare wenschen van het jaar   
#aghi1 slechts met dat verschil1 dat    
hare politieke verheldering nu voltooid 
was2 dat zij in den constitutioneelen1  
representatieven ,staat1 niet meer het  
ideaal van den ,staat1 niet meer het    
heil der wereld en der                  
algemeen-menschelijke doeleinden meende 
na te kunnen streven1 maar in hem veel  
meer1 de officieele uitdrukking harer   
uitsluitende macht en de politieke      
erkenning1 van haar bijzonder belang    
heeft gezien444444  ,de                 
natuurnoodwendigheid1 de menschelijke   
wezenseigenschappen1 hoe vervreemd of de

 menschen ook van elkar mogen           
schijnen1--het belang1 houdt de leden   
van de burgerlijke maatschappij te      
zamen2 het burgerlijke en niet het      
politieke leven is hunnen relen band4   
,niet de ,staat houdt de atomen der     
burgerlijke maatschappij bij elkander1  
gelijk ,bruno ,bauer meende1 maar dit1  
dat zij slechts atomen in de            
voorstelling zijn1 in den hemel harer   
verbeelding1 terwijl zij in de          
werkelijkheid echter1 geweldig van      
atomen verschillen een wezenlijk        
namelijk1 geen goddelijke egosten1 maar 
egostische menschen zijn4 ,slechts      
politiek bijgeloof1 kan zich            
tegenwoordig nog inbeelden1 dat het     
burgerlijk leven door den ,staat        
bijeengehouden moet worden2 terwijl     
omgekeerd toch in de werkelijkheid den  
,staat door het burgerlijke leven       
tezamen gehouden wordt4  ,gelooft de    
critiseerende critiek in de kennis der  
historische werkelijkheid1 ook maar     
slechts aan haar begin te zijn gekomen1 

zoolang zij de theoretische en de       
praktische verhouding van de menschen   
tot de natuur1 de natuurwetenschap en de
 industrie1 buiten hare historische     
wetenschap sluit8 ,of1 meent zij een of 
andere periode inderdaad reeds te hebben
 leeren kennen1 zonder bijv4 de         
industrie dezer periode1 de             
onmiddellijke produktiewijze van het    
leven-zelf te hebben kunnen leeren      
kennen8 ,zeer zeker1 de                 
spiritualistische1 de theologische      
critiek kent slechts1--kent ten minste  
in hare verbeelding--de politieke1 de   
littraire en de theologische hoofd- en  
staatsakties der geschiedenis4 ,zooals  
zij het denken van de zinnen1 de ziel   
van het lichaam1 zich-zelf van de wereld
 scheidt1 zoo maakt zij de geschiedenis 
los van de natuurwetenschap en van de   
industrie4 ,zoo ook meent zij1 niet in  
de gewone materieele produktie op aarde1
 maar in de nevelachtige wolkenbeelden  
aan den hemel1 de geboorteplaats der    
geschiedenis te moeten zien4    ,van de 

utopistische ,socialisten1 was het wel  
het meest ,fourier en zijn denkbeelden1 
die hebben bijgedragen tot de inhoud van
 de ,heilige ,familie4 ,marx stelde op  
den voorgrond dat de organisatie van den
 arbeid geen wachtwoord van de          
,socialen1 maar een van de              
politiek-radikale partij is1 die in     
,frankrijk een bemiddeling zocht te     
bewerken1 tusschen de politiek en het   
socialisme4 ,beiden toonen echter aan1  
wat ook de groote ,utopisten nooit      
begrepen hebben n4l43 de historische    
ontwikkeling1 de zelfwerkende beweging  
van de arbeidersklasse1 zegt ,marx4  ,en
 op de bemerking van ,bauer1 dat de     
arbeider niets heeft1 omdat hij niets   
maakt en dat hij niets maakt1 omdat zijn
 arbeid steeds eene individueele blijft1
 een op zijn dagelijksche behoefte      
berekende is1 antwoordde ,engels dit3   
,de critiseerende critiek voert niets   
uit2 de arbeider doet alles1 ja1 zoozr  
alles1 dat hij de gansche critiek ook in
 zijn geestelijke scheppingen beschaamt2

 de engelsche en fransche arbeiders     
kunnen hier getuigenis van afleggen4 ,en
 wat de tegenstelling tusschen geest en 
massa aangaat door ,bauer geconstrueerd1
 stelde ,marx hierna in het licht1 dat  
de communistische critiek der           
,utopisten1 praktisch wl deugdelijk     
heeft beantwoord aan de behoeften der   
groote massa4 ,hij zeide1 dat men om dit
 te weten1 de studie1 de weetgierigheid1
 de zedelijke energie en de rustelooze  
aandrift tot ontwikkeling van de        
fransche en engelsche werklieden moet   
hebben leeren kennen1 om zich een       
voorstelling te kunnen maken van den    
menschelijken adel dier bewegingen4     
,voor het eerst behandelde ,marx in de  
,heilige ,familie ook den               
arbeider-publicist en socialist3 ,pierre
 ,joseph ,proudhon4 ,edgar ,bauer had er
 zich lustig over gemaakt1 dat ,proudhon
 uit het principe der gelijkheid1 de    
laatste redelijke grond aller bewijzen  
voor den eigendom zocht te concludeeren4
 ,daarop nu antwoordde ,marx1 dat       

,proudhon hier hetzelfde doet als       
,bauer1 die aan alle zijne              
ontwikkelingen het oneindige            
zelfbewustzijn te gronde legt en dit    
principe1 ook als het scheppende        
grondbeginsel van de1 het oneindige     
zelfbewustzijn--door hare oneindige     
bewusteloosheid--schijnbaar juist       
elkander tegensprekende ,evangelin1 te  
gronde legt4 ,marx wijst erop1 dat voor 
de praktische franschen het principe der
 gelijkheid juist hetzelfde is1 als voor
 de theoretische duitschers1 het        
principe van het zelfbewustzijn4 ,zooals
 in ,duitschland de destruktieve        
critiek1 voordat zij met ,feuerbach van 
de beschouwing der werkelijkheid        
uitgegaan was1 al het bepaalde en       
bestaande door het principe van het     
zelfbewustzijn trachtte op te lossen1   
heeft de destruktieve critiek in        
,frankrijk door het principe der        
gelijkheid1 hetzelfde trachten te       
bereiken4  ,en zooals ,bruno ,bauer de  
theologie critisch oploste1 maar steeds 

principieel van de theologie uit1 zoo   
doet ,proudhon het met de               
nationaal-economie1 principieel van de  
nationaal-economie uit4 ,maar de groote 
vooruitgang door ,proudhon bereikt1 is  
volgens ,marx deze1 dat hij den         
privaat-eigendom1 de grondvoorwaarde van
 de ,staathuishoudkunde1 welke hare     
vertegenwoordigers als een              
onomstootelijk1 niet verder uiteen te   
zetten feit behandelen1 aan het eerste  
en tevens beslissende en tegelijkertijd1
 wetenschappelijke onderzoek heeft      
onderworpen4  ,marx betoogt verder      
tegenover ,bauer--die de eenzijdigheid  
van ,proudhon veroordeelde1 waar hij    
zijne wapens ontleende aan de feiten van
 de ellende en de armoede en deze feiten
 als absoluut gerechtigd en den rijkdom 
als een absoluut ongerechtigd feit      
aanneemt--dat de voorwaarde tot het     
bestaan van het geheel1 de erkenning    
moet zijn van den aard der beide zijden1
 dat proletariaat en rijkdom            
tegenstellingen zijn4 ,als zoodanig     

vormen zij n geheel4 ,zij zijn beiden   
gestaltenissen van den privaten         
eigendom4 ,het is echter hier niet      
genoeg1 ze voor twee zijden van een gehl
 te verklaren1 maar het gaat hier om de 
bepaalde positie1 welke beiden in die   
tegenstelling innemen3 ,den             
privaat-eigendom als rijkdom1 is ertoe  
gedwongen1 zich-zelf en daarmede zijne  
tegenstelling1 het proletariaat in stand
 te houden4 ,het is de positieve kant   
van de tegenstelling1 het inzich-zelf   
bevredigde privaat-bezit4 ,het          
proletariaat omgekeerd1 als proletariaat
 is gedwongen zich-zelf en daarmede     
zijne noodzakelijke tegenstelling1--die 
het tot proletariaat doet worden1--het  
privaatbezit dus op te heffen4 ,dit is  
de negatieve kant van de tegenstelling2 
zijn onrust in zich-zelf1 het opgeloste 
en zich-oplossende privaat-bezit4 ,in   
den boezem dier tegenstelling1 is den   
privaat-bezitter al dus de              
conservatieve1 de proletarir de         
destruktieve partij4 ,van gene gaat de  

aktie uit tot het instandhouden1 van    
deze de aktie tot de vernietiging der   
tegenstelling4 ,het privaat-eigendom    
drijft zeer zeker zich-zelf1 in zijne   
economische beweging voort naar zijne   
eigene oplossing1 maar slechts door van 
hem onafhankelijke1 bewustelooze1 tegen 
zijnen wil plaatsvindende1 door den aard
 van den zaak bepaalde ontwikkeling2    
slechts doordien het een proletariaat   
als proletariaat voortbrengt1 de zijn   
geestelijke en physieke ellende bewuste 
ellende2 de hare mensch-onteering       
bewuste1 mensch-onteering en daarom1 de 
zich-zelf verheffende mensch-onteering4 
,het proletariaat voltrekt het oordeel1 
dat het privaat-bezit door de           
voortbrenging van het proletariaat over 
zich-zelf velt2 zooals het 't oordeel   
voltrekt1 dat de loonarbeid over        
zich-zelf velt1 doordien hij den        
vreemden rijkdom en de eigen ellende    
voortbrengt4 ,wanneer het proletariaat  
zegeviert1 dan is het daarmede niet     
geworden tot eene absolute kant van de  

samenleving4 ,het kan slechts           
zegevieren1 doordien het zich-zelf en   
zijn tegendeel opheft4 ,alsdan is       
evenzoowel het proletariaat1 als zijn   
noodzakelijke tegenstelling1 den        
privaten eigendom verdwenen4  ,over het 
verwijt1 dat men1 door aan het          
proletariaat een historische taak op den
 schouders te leggen1 den proletarirs   
tot godheden maakt1 zegt ,marx dit3     
,veeleer is dit juist omgekeerd6 ,omdat 
de abstraktie van alle menschelijkheid1 
zelfs van den schijn van menschelijkheid
 in het proletariaat voltrokken is op   
praktische wijze2 omdat in de           
levensvoorwaarden van het proletariaat1 
alle levensvoorwaarden van de huidige   
maatschappij in hare onmenschelijke     
toppunten tezamengevat zijn2 en omdat de
 mensch in hem zich-zelf verloren heeft1
 maar tegelijkertijd weder hrwonnen     
heeft en niet alleen door het           
theoretisch bewustzijn van dit verlies1 
maar ook door de onmiddellijke1 door de 
niet meer af te wijzen1 niet meer te    

verbloemen nood--de praktische          
uitdrukking der noodwendigheid6--tot    
opstand tegen deze onmenschelijkheid    
gedwongen is1 daarom kan en moet het    
proletariaat zich-zelf bevrijden4 ,het  
kan zich-zelf echter niet bevrijden1    
zonder zijne eigene levensvoorwaarden op
 te heffen4 ,het kan die                
levensvoorwaarden evenwel niet opheffen1
 zonder alle menschelijke               
levensvoorwaarden van de huidige        
samenleving1 die zich in zijne situatie 
samenvatten1 op te heffen4 ,het maakt   
niet te vergeefs de harde1 maar tevens  
stalende school van den arbeid door4    
,het komt er niet op aan1 wat deze of   
gene proletarir of zelfs ook het gansche
 proletariaat1 zich bij wijlen als doel 
voor oogen stelt4 ,het komt er op aan1  
wat het is en wat het historisch        
genoodzaakt zal zijn te doen4 ,zijn doel
 en zijn historische aktie1 zijn hem in 
zijne eigene levenssituatie1 zooals in  
de gansche organisatie van de huidige   
burgerlijke maatschappij1 zinnebeeldig  

en onherroepelijk voorgeteekend4        
,,hoofdstuk ,,iii4  ,,marx ,,tegen      
,,proudhon4   ,ten tijde dat ,marx in   
,parijs leefde1 verkeerde hij ook       
aldaar1 met den reeds hier genoemden    
franschen socialist ,pierre ,joseph     
,proudhon4 ,proudhon was letterzetter   
geweest en had het1 na een jeugd van    
armoede en ontbering1 tot een bekend    
schrijver gebracht4 ,marx vertelt zelve1
 dat hij met ,proudhon lange nachten    
achtereen gediscussieerd had over       
economische vraagstukken4 ,marx leidde  
hem de ,hegeliaansche philosophie       
binnen1 wat hij later evenwel betreuren 
moest1 daar ,proudhon1 doordien hij geen
 duitsch verstond1 nooit in staat is    
geweest ,hegel zelve te bestudeeren in  
diens eigen taal4 ,hem is daardoor van  
de denkbeelden van dien wijsgeer1 altijd
 een valsch denkbeeld bijgebleven4      
,nadat ,marx ,parijs verlaten had1 kwam 
,proudhon onder den invloed van den     
duitschen socialist ,karl ,grn4  ,in    
,juni van #ahdg deed ,marx in het       

fransch een geschrift het licht zien1   
bij wijze van antwoord op ,proudhon's   
geschrift ,la philosophie de la ,misre  
7,de philosophie der ellende7 dat       
getiteld was3 ,la misre de la           
philosophie 7,de ellende der            
philosophie7 van de grootste beteekenis1
 niet alleen om de polemiek1 maar vooral
 daardoor1 omdat het de                 
wetenschappelijke inleiding van ,marx'  
lateren en wetenschappelijken arbeid kan
 genoemd worden2 zoowel in philosophisch
 als in staathuishoudkundig opzicht4    
,in de ,voorrede tot dit geschrift1 die 
gedagteekend is uit ,brussel1 den #ae;e 
,juni #ahdg zegt ,marx3 ,de heer        
,proudhon heeft het ongeluk op eene     
eigenaardige wijze te worden miskend4   
,in ,frankrijk heeft hij het recht1 een 
slecht econoom te zijn1 omdat men hem   
aldaar voor een geducht duitsch         
philosoof houdt2 in ,duitschland        
daarentegen1 mag hij een slecht         
philosoof zijn1 omdat hij daar doorgaat 
voor een sterk fransch                  

staathuishoudkundige4 ,in onze dubbele  
hoedanigheid van duitscher n van        
econoom1 zien wij ons genoodzaakt1 tegen
 deze dubbele dwaling op te komen4  ,de 
lezer zal begrijpen1 dat wij bij dezen  
ondankbaren arbeid1 meermalen de critiek
 van den heer ,proudhon over de duitsche
 philosophie1 op den achtergrond zullen 
moeten laten treden en daarnevens ons   
eenige bemerkingen over de              
politieke-economie in het algemeen      
zullen moeten veroorloven4  ,van de twee
 gedeelten1 waaruit het geschrift       
bestaat1 houdt het eerste zich bezig met
 ,proudhon's geconstitueerde waarde4    
,marx toont aan1 dat de ruil der waren1 
naar de mate van de in hen belichaamde  
arbeidstijd de revolutionaire           
toekomsttheorie van ,proudhon1 niets    
anders is1 dan wat de econoom ,ricardo  
heeft geconstateerd als te zijn de      
theorie van de burgerlijke maatschappij4
 ,de waarde van den arbeid wordt bepaald
 door den arbeidstijd die er benoodigd  
is1 voor de voortbrenging van al        

datgene1 wat den arbeider voor zijn     
onderhoud en voor zijne voortplanting   
noodig heeft4 ,ricardo heeft het dus al 
uiteengezet3 verminder de               
onderhoudskosten der menschen door      
matiging van den natuurlijke prijzen1   
der voor het leven noodzakelijke voeding
 en kleeding en gij zult zien1 hoe de   
loonen zullen dalen1 zelfs wanneer de   
vraag naar arbeiders ook sterk stijgt4  
,de natuurlijke prijs van den arbeid1 is
 niets anders dan een minimum van het   
loon4 ,zoo is de door den arbeidstijd   
gemeten waarde1 noodzakelijkerwijs de   
formule voor de moderne slavernij van   
den arbeider1 inplaats van gelijk       
,proudhon dit aannam1 de revolutionaire 
theorie voor de emancipatie van het     
proletariaat te wezen4  ,teneinde zijne 
utopie te steunen1 verklaarde ,proudhon1
 dat zich aanbod en vraag ontwijfelbaar 
dekken zullen1 wanneer de waarde van een
 produkt bepaald wordt door de in hem   
belichaamde arbeidstijd4 ,voor deze     
meening heeft hij het schijnbaar        

historische bewijs aangevoerd1 dat de   
nuttigste dingen1 den geringsten        
produktietijd vorderen2 dat de          
samenleving steeds met de gemakkelijkste
 industrien aanvangt1 en dan1           
geleidelijk tot de produktie van dingen 
voortgaat die grooter arbeidstijd       
vorderen en aan hare behoeften          
beantwoorden4  ,marx voerde hiertegen   
aan1 dat die dingen zich op gansch      
andere manier hebben voltrokken dan     
,proudhon wel denkt4 ,op het moment     
waarop de civilisatie een aanvang neemt1
 begint ook de produktie zich op te     
bouwen op de tegenstelling der beroepen1
 der standen1 der klassen en ten slotte1
 op de tegenstelling tusschen den       
opgehoopten en den onmiddellijken       
arbeid4 ,zonder tegenstelling geen      
vooruitgang2 dat is de wet welke de     
beschaving tot op heden gevolgd heeft4  
,tot nu toe1 hebben zich de             
produktiekrachten op grond van deze     
heerschappij der klassentegenstellingen 
ontwikkeld4 ,de geschiedenis evenwel    

toont ook aan1 dat de manier waarop de  
produkten zich tegen elkander ruilen1 in
 het algemeen zich richt1 naar de manier
 waarop zij voortgebracht worden4 ,de   
individueele ruil beantwoordt aan een   
bepaalde produktiewijze1 die op         
klasse-tegenstellingen berust4 ,het     
verbruik van de produkten wordt bepaald 
door de sociale verhoudingen1 waarin de 
consumenten zich tot elkander bevinden  
en deze verhoudingen1 berusten op de    
tegenstellingen der klassen4 ,weshalve  
zijn katoen1 aardappelen en brandewijn1 
de steunpunten van de burgerlijke       
maatschappij1 de voorwerpen van algemeen
 verbruik8 ,omdat zij de                
maatschappelijk-nuttigste produkten     
zijn1 of omdat zij als de ellendigste   
produkten1 in eene op ellende           
gegrondveste samenleving1 het           
natuurnoodzakelijke voorrecht genieten1 
tot gebruik van de groote massa te      
dienen8  ,eerst in eene komende         
samenleving1 waarin de                  
klassetegenstellingen zullen zijn       

verdwenen1 waarin geene klassen meer    
zullen bestaan1 zal het gebruik niet    
meer van het minimum van den            
produktietijd afhankelijk zijn1 die men 
aan de verschillende voorwerpen         
besteedt1 maar de produktietijd zal dan 
afhankelijk zijn van hunne              
maatschappelijke nuttigheid4  ,in de    
burgerlijke maatschappij1 worden aanbod 
en vraag niet door de1 in de            
arbeidswaarde opgesloten waarde der     
producten geregeld1 maar de             
oszillatorische 7schommelende7 beweging 
van vraag en aanbod1 vormt uit den      
arbeidstijd1 hunne waardemeter4 ,elke   
nieuwe uitvinding1 welke het mogelijk   
maakt in n uur te produceeren1 wat tot  
nog toe in twee uren geproduceerd is    
kunnen worden1 ntwaardigt alle          
gelijksoortige produkten welke zich op  
de markt bevinden4 ,de concurrentie     
dwingt den producenten het produkt van  
twee uren1 evenzoo goedkoop te          
verkoopen1 als het produkt van n uur    
arbeids4 ,de concurrentie zet de wet    

door1 waarnaar de waarde van een produkt
 door de1 tot zijn voortbrenging        
noodwendige hoeveelheid arbeidstijd     
wordt bepaald4 ,niet den tijd waarin een
 zaak wordt geproduceerd1 maar den tijd 
waarin zij kan worden geproduceerd1     
bepaalt hare waarde en dit minimum kan  
alleen door de concurrentie worden      
bepaald4 ,het feit dat de arbeidstijd1  
als de maat van de ruilwaarde dient1    
wordt op deze wijze tot de wet van eene 
bestendige waarde-vermindering van den  
arbeid1 die met overproduktie en        
industrieele anarchie hand aan hand     
gaat4  ,marx stelt de utopie van        
,proudhon gelijk1 met den wensch van    
iemand die gaarne zo zien1 dat de waren 
in zulke proporties zouden worden       
voortgebracht1 dat men ze tot de gewone1
 hem believende prijs van de hand zou   
kunnen zetten4 ,hij wijst erop1 dat het 
van-huis-uit eene burgerlijke illusie   
geweest is1 zich den individueelen ruil 
zonder klasse-tegenstellingen voor te   
spiegelen2 om zich de burgerlijke       

maatschappij1 als een toestand van      
harmonie voor te stellen en als eene van
 eeuwige gerechtigheid1 die niemand     
veroorlooft zich te verrijken1 op kosten
 van anderen4 ,maar de juiste proportie 
tusschen aanbod en vraag was slechts    
mogelijk in die tijden1 waarin de       
produktie-middelen beperkt waren1 waarin
 den ruil zich binnen buitengewoon enge 
grenzen voltrok2 waarin de vraag het    
aanbod1 de consumptie1 de produktie     
beheerschte4 ,zij is onmogelijk geworden
 met het ontstaan van de                
groot-industrie1 die al reeds door de   
instrumenten waarmede zij werkt         
gedwongen is1 gedurig in steeds grootere
 mate te produceeren2 die niet op de    
vraag kan wachten2 die met              
natuur-noodzakelijkheid de gestadige1   
aan elkander opvolgende wisselingen van 
prosperiteit en depressie1 krisis1      
stilstand1 nieuwe prosperiteit en zoo   
vervolgens1 door moet maken4 ,in de     
huidige maatschappij1 gaat ,marx voort1 
in de op individueelen ruil gebaseerde  

industrie1 is de anarchie die er in de  
productie heerscht1 de bron van zveel   
ellende1 maar gelijktijdig k de oorzaak 
der vooruitgang4 ,nochtans1 van tween   
een3 of men wil de juiste proporties van
 vroegere eeuwen1 mt de                 
produktiemiddelen van onzen tijd1--en   
dan is men reaktionair en utopist       
tegelijk1--of men wil de vooruitgang    
zonder de anarchie1 en dan moet men     
afstand doen van het behoud der         
produktiekrachten op de basis van den   
individueelen ruil4  ,marx toont        
vervolgens aan1 hoe het met de          
bijzondere nuttigheidstoepassingen1 die 
,proudhon gemaakt had omtrent het goud  
en het zilver1 eigenlijk precies is     
gesteld4  ,goud en zilver1 zouden       
volgens ,proudhon de eerste waren zijn1 
welker waarde tot constitueering zijn   
gekomen en uit de souvereine wijding    
zegt ,proudhon3 die erop werd gedrukt   
door de zegels van de vorsten1 is er het
 geld uit voortgekomen4 ,het geld1      
antwoordt ,marx hierop1 is niet een zaak

 maar eene maatschappelijke verhouding2 
een schakel in den ganschen keten van de
 economischen verhoudingen en als       
zoodanig op het innigst met hen         
verbonden4 ,gelijk de individueele ruil1
 beantwoordt het aan eene bepaalde      
produktiewijze4 ,het believen der       
souvereinen heeft het geld niet         
geschapen4 ,inderdaad1 men moet wel lke 
historische kennis missen1 om niet te   
weten1 dat de souvereinen zich ten allen
 tijden hebben moeten schikken naar de  
maatschappelijke verhoudingen1 maar dat 
zij dezen nooit de wet hebben kunnen    
voorschrijven6 ,zoowel de politieke1 als
 de burgerlijke wetgeving proclameeren  
en protocoliseeren1 slechts het willen  
van de economische voorzienigheid2 het  
recht is slechts de officieele erkenning
 van dat feit4 ,het zegel der           
souvereinen drukte op het goud niet     
zijne waarde1 maar het gewicht2 maar    
juist in hunne eigenschap als munt1 als 
waardeteeken1 zijn goud en zilver onder 
alle waren de eenige1 die niet door hare

 produktiekosten worden bepaald1 wat dan
 ook door ,d4 ,ricardo reeds lang en    
helder in het licht gesteld is geworden4
 ,het geld1 als praktische proef op de  
geconstitueerde waarde van ,proudhon1   
past daarop1 zooals een tang op een     
varken past4  ,om het problema te       
verklaren1 dat de samenleving           
voortdurend rijker wordt en de arbeider 
voortdurend armer1 vatte ,proudhon de   
samenleving op1 als de ,prometheus in   
persoon1 wier levenswerkzaamheid aan    
andere wetten gehoorzaamt1 dan de       
levenswerkzaamheid van de individuen4   
,de geconstitueerde waarde evenwel1 zal 
elken arbeider een steeds grooter       
produkt verzekeren dan dat hij op elken 
arbeidsdag1 door de vooruitgang van den 
gemeenschappelijken arbeid behaalt4     
,marx merkt daartegen op3 ,in de        
engelsche maatschappij heeft de         
arbeidsdag in zeventig jaren1 een       
overschot van #bgjj procent aan         
produktiviteit gewonnen2 d4 w4 z4 in het
 jaar #ahdj produceerde hij             

zeven-en-twintig maal mr dan in #aggj4  
,volgens ,proudhon nu1 zou men de vraag 
volgenderwijs moeten stellen3 ,waarom   
was de engelsche arbeider van #ahdj niet
 zeven-en-twintigmaal rijker1 dan die   
van #aggj8 ,om nu zulk een vraag te     
poseeren1 moet men natuurlijk van te    
voren aangenomen hebben1 dat de         
engelschen dien rijkdom zonder de       
historische voorwaarden hadden kunnen   
produceeren1 waaronder hij is           
voortgebracht2 gelijk daar zijn3        
opeenhoping van privaat-kapitalen1      
moderne arbeidsverdeeling1 machinaal    
bedrijf1 anarchische concurrentiewijze1 
loonsysteem1 in n woord1 louter die     
dingen1 welke op klassetegenstellingen  
berusten4 ,dit waren n4l41 juist de     
bestaansvoorwaarden voor de ontwikkeling
 der produktiekrachten en van het       
arbeidsoverschot4 ,het was zoomede1 en  
ten einde deze ontwikkeling van de      
produktiekrachten en dit                
arbeidsoverschot te kunnen erlangen1    
noodzakelijk1 dat er klassen bestonden  

die profiteerden en anderen die         
ontbeerden4 ,wat is dus den door        
,proudhon opgewekte ,prometheus in      
laatste instantie8 ,het is de           
samenleving1 het zijn de                
maatschappelijke verhoudingen gebaseerd 
op de klassetegenstellingen4  ,deze     
verhoudingen zijn niet die van individu 
tegenover individu1 maar van arbeider   
tegenover kapitalist1 van pachter       
tegenover grondbezitter enz4 ,hef deze  
verhoudingen op en gij hebt de gansche  
samenleving opgeheven2 uw ,promotheus is
 niets meer dan een phantoom zonder     
armen of beenen geworden1 d4 w4 z4      
zonder machinebedrijf1 zonder           
arbeidsverdeeling2 dien het in n woord  
aan alles ontbreekt1 wat gij hem        
oorspronkelijk gegeven hebt1 om uit hem1
 het arbeidsoverschot te kunnen         
erlangen4 ,en ,marx voegt hieraan toe3  
dat het volgens ,proudhon's theorie     
praktisch voldoende zou wezen1 onder den
 arbeiders eene gelijke verdeeling van  
alle de verworven rijkdommen te         

ondernemen1 zonder aan de               
produktievoorwaarden1 op een of andere  
manier iets noodig te hebben te         
veranderen4 ,en dan voegt ,marx hier    
reeds bij voorbaat aan toe3 dat eene    
zoodanige verdeeling zekerlijk aan den  
individueelen deelhebbers1 geen         
bijzonder groote mate van welstand zal  
kunnen verzekeren4  ,proudhon heeft zich
 ook onledig gehouden met een critiek op
 de burgerlijke economie en het is      
hierover1 dat ,marx in het tweede       
gedeelte van de ,misre de la philosophie
 het zijne te zeggen heeft4    ,proudhon
 schreef3 ,wij geven geen geschiedenis  
naar de orde des tijds1 maar naar de    
opvolging van de iden4 ,de economische  
phazen of categorien1 treden in hunne   
manifestaties dan gelijktijdig1 dan in  
omgekeerde reeksen op444 ,die           
economische theorien hebben niet voor   
het minst hunne logische opeenvolging en
 hunne geleding in de rede2 deze orde   
vleien wij ons te hebben ontdekt4  ,de  
economen1 zegt ,marx hierop1 stellen de 

burgerlijke produktieverhoudingen1      
arbeidsverdeeling1 crediet1 geld etc4   
als vaste1 onveranderlijke en eeuwige   
categorien voor4 ,de heer ,proudhon nu1 
wil ons met een gebaar van de           
onderlegdheid in deze1 die categorien1  
principes1 wetten en iden verklaren6 ,de
 economen toch verklaren ons hoe men    
onder de hier boven gegeven verhoudingen
 produceert1 wat zij ons niet verklaren1
 zegt ,marx1 hoe deze verhoudingen      
zelven voortgebracht worden1 d4 w4 z4 de
 historische bewegingen1 waardoor ze in 
het leven geroepen worden4 ,de          
materialen der economen zijn het        
voortbewogen en het bewegende leven van 
de menschen2 de materialen van den heer 
,proudhon zijn de dogma's van de        
economen4 ,zoodra men evenwel de        
historische ontwikkeling van de         
produktieverhoudingen niet voortzet1--en
 deze categorien zijn niets dan de      
theoretische uitdrukkingen              
derzelven1--zoodra men in deze          
categorien slechts van-zelf ontstane    

denkbeelden1 van de werkelijke          
verhoudingen onafhankelijke gedachten   
ziet1 is men1--of men wil of            
niet--gedwongen1 de oorsprong dezer     
gedachten naar de beweging van de       
zuivere rede te verleggen4  ,hoe nu     
brengt deze zuivere1 eeuwige en         
onpersoonlijke rede deze gedachten      
voort8 ,hoe doet zij1 om ze voort te    
brengen8  ,marx maakt zich daarbij      
vervolgens lustig1 over ,proudhon's     
manier om  la ,hegel te abstraheeren van
 de werkelijkheid1 van de menschen en   
van de maatschappelijke beweging4 ,zoo  
hebben de metaphysici1 die zich         
verbeeldden door middel van zulke       
abstrakties te kunnen analyseeren en    
die1 hoe meer zij zich verwijderden van 
de voorwerpen des te meer waanden daarin
 door te dringen1 hunnerzijds het recht 
te zeggen1 dat de dingen dezer wereld   
slechts stiksels zijn op het stramien   
dat gemaakt wordt door de logische      
categorien4 ,hier hebben wij het        
verschil tusschen den philosoof en den  

christen4 ,de christen kent slechts n   
vleeschwording van den ,logos1 in       
weerwil van de logiek1 de philosoof is  
met die vleeschwording in het geheel nog
 niet aan het einde4 ,dat alles wat     
bestaat1 dat alles wat op de aarde en in
 het water is1 door abstraktie tot eene 
logische categorie kan worden           
teruggebracht1 dat men op deze manier1  
de totale werkelijke wereld kan doen    
verdrinken in de wereld van de          
abstrakties1 de wereld der logische     
categorien1 is geen wonder4 ,alles wat  
bestaat1 alles wat op de aarde en in het
 water is1 bestaat alln door middel van 
beweging van den een of anderen aard4   
,zoo brengt de beweging der             
geschiedenis1 de sociale betrekkingen2  
de industrieele beweging1 de            
industrieele produkten voort1 enz4  ,wat
 is de absolute methode8 ,de abstraktie 
der beweging4 ,wat is de abstraktie der 
beweging8 ,de beweging in abstrakten    
toestand4 ,wat is de beweging der       
abstrakte toestanden8 ,de               

zuiver-logische formule der beweging of 
de beweging der zuivere rede4 ,waarin   
bestaat die beweging der zuivere rede8  
,in het in zich-zelf vast te stellen1 in
 zich-zelf tegen te stellen1 ten slotte 
zich weder tezamen-zetten4 ,in het zich 
als thesis1 antithesis en synthesis     
formuleeren2 of3 zich te stellen1 zich  
te negeeren en hare negatie dan weder   
opnieuw te negeeren4  ,eenmaal daartoe  
gekomen1 zich als thesis te stellen1    
splitst zich deze thesis1 terwijl zij   
aan zich-zelf tegenover komt te staan1  
in twee elkander tegensprekende iden3 in
 positief en negatief2 in ,ja en ,neen4 
,de strijd dezer beiden1 elkander       
tegengestelde elementen1 vormt de       
dialektische beweging4 ,het ,ja wordt   
,neen1 het ,neen wordt ,ja1 het ,ja     
wordt gelijktijdig ,ja en ,neen2 op deze
 manier houden de tegenstellingen       
elkander in evenwicht1 neutraliseeren   
zij zich1 heffen zij elkander op4 ,deze 
nieuwe gedachte nu1 splitst zich wederom
 in twee elkander wersprekende iden1 die

 hunnerzijds wederom eene nieuwe        
synthesis vormen4 ,uit deze             
voortbrengingsarbeid komt de groep der  
gedachten voort4 ,die gedachtengroep    
gaat in dialektische richting voort1 als
 eene eenvoudige categorie1 en verkrijgt
 daardoor tot antithesis1 een           
tegenovergestelde groep4 ,uit deze twee 
gedachtengroepen1 ontstaat dan eene     
nieuwe gedachtengroep1 de synthesis van 
beiden4  ,zooals uit de dialektische    
beweging der enkelvoudige categorie1 de 
groep ontstaat1 zoo ontstaat uit de     
dialektische beweging der groepen1 de   
rij1 en uit de dialektische beweging der
 rijen1 het gansche systeem4  ,men passe
 deze rijen op de categorien der        
,staathuishoudkunde toe1 en men bekomt  
de logiek1 benevens de methaphysiek der 
,staathuishoudkunde1 of met andere      
woorden1 men heeft de aan de gansche    
wereld bekende economische categorien1  
in een minder bekende spraak vertaald4  
,proudhon1 zegt ,marx1 is nog maar      
nauwelijks tot de twee eerste schreden  

van deze dialektische methode gekomen1  
die welke van ,hegel stammen en die door
 ,proudhon1 in plaats van               
voortontwikkeld1 op klagelijke wijze    
plat zijn gedrukt4 ,hij geloofde de     
wereld1 door middel van de beweging der 
iden te kunnen verklaren1 terwijl hij   
slechts de gedachten die in ieders hoofd
 wonen1 systematisch gereconstrueerd en 
volgens eene absolute methode           
geklassificeerd heeft4 ,marx gaat dan   
verder3  ,de sociale verhoudingen zijn  
nauw verbonden met de produktiekrachten4
 ,met het verwerven van nieuwe          
produktiekrachten veranderen de menschen
 hunne produktiewijzen2 met de manier om
 hun levensonderhoud te winnen1         
veranderen zij tevens al hunne          
maatschappelijke verhoudingen4 ,de      
handweefmolen1 bracht eene samenleving  
voort met feodale heeren1 de            
stoomweefmolen eene samenleving van     
industrieele kapitalisten4 ,maar        
dezelfde menschen1 welke aan de sociale 
verhoudingen1 naar de mate hunner       

materieele produktiewijze hunne gestalte
 geven1 geven ook aan de principes1 aan 
de iden1 aan de categorien eene         
gestalte1 en deze eveneens naar de mate 
hunner maatschappelijke verhoudingen4   
,hierdoor zijn deze iden1 deze          
categorien evenzoomin eeuwige1 als de   
verhoudingen welke zij opgedrukt zijn4  
,zij zijn historische1 vergankelijke en 
voorbijgaande producten4  ,wij leven te 
midden van eene voortdurende aangroeiing
 der produktiekrachten1 eene verstoring 
der sociale verhoudingen1 eene          
vervorming van iden4 ,onbewegelijk is   
slechts de abstraktie der               
beweging1--mors immortalis4    ,de      
economen1 zegt ,marx1 gaan op           
zonderlinge wijze te werk4 ,volgens hen 
bestaan er slechts twee soorten van     
instellingen3 kunstmatige en            
natuurlijke4 ,de instellingen van het   
feodalisme waren kunstmatige1 die der   
bourgeoisie1 zijn natuurlijke voor hen4 
,zij gelijken daarin op de theologen1   
die ook twee soorten van religie        

onderscheiden1 n4 l4 die welke zij te   
verdedigen hebben en die welke zij te   
bestrijden hebben4 ,de eerste berust1 op
 eene openbaring ,gods1 de ander is een 
uitvinding van menschen4 ,wanneer de    
economen zeggen1 dat de tegenwoordige   
verhoudingen--de verhoudingen der       
burgerlijke produktie--natuurlijke zijn1
 dan geven zij daarmede te kennen1 dat  
het verhoudingen zijn1 waarin de        
voortbrenging van den rijkdom en de     
ontwikkeling der produktiekrachten1 zich
 volgens natuurwetten ontwikkelen4      
,daarmede zijn deze verhoudingen-zelf1  
van den invloed van den tijd            
onafhankelijke natuurwetten geworden4   
,het zijn eeuwige wetten1 welke de      
samenleving steeds te regeeren hebben4  
,aldus ws er eens geschiedenis1 maar    
bestaat zij van nu af aan niet meer4 ,er
 was eenmaal geschiedenis1 omdat er     
feodale inrichtingen hebben bestaan en  
omdat men in deze feodale inrichtingen  
produktieverhoudingen vond1 volkomen    
verschillend van die der burgerlijke    

samenleving1 welke de economen als      
natuurlijke1 en dus als eeuwige willen  
aangezien hebben4  ,ook het feodalisme  
had zijn proletariaat3 dat van de       
lijfeigenschap1 hetwelk in zijnen kiem1 
het burgerdom bevatte4 ,ook de feodale  
produktie had twee antagonistische      
elementen1 dewelken men eveneens zou    
kunnen noemen3 de goede en de slechte   
zijde van het feodalisme4444  ,toen de  
bourgeoisie er bovenp was gekomen1 vroeg
 zij noch naar de goede1 noch naar de   
slechte zijde van het feodalisme4 ,de   
produktiekrachten1 welke zich onder het 
feodalisme hadden ontwikkeld1 vielen    
haar in den schoot4 ,alle oude          
economische vormen1 de                  
privaat-rechtelijke betrekkingen welke  
met hen in overeenstemming waren2 de    
politieke toestand1 welke de erkende    
uitdrukking der oude samenleving was1   
werden verbroken4  ,wil men nu de       
feodale produktiewijze juist            
beoordeelen1 dan moet men haar opvatten1
 als een op de tegenstelling gebaseerde 

produktiewijze4 ,men moet aantoonen1 hoe
 den rijkdom binnen het raam van deze   
tegenstelling voortgebracht werd2 hoe de
 produktiekrachten zich--gelijktijdig   
met de tegenstrijdigheid der            
klassen--ontwikkeld hebben2 hoe eene    
dezer klassen1 de slechte zijde1 het    
maatschappelijk euvel steeds aangroeide1
 totdat de materieele voorwaarden harer 
emancipatie tot rijpheid gekomen waren4 
,verklaart dit niet duidelijk genoeg dat
 de produktiewijze1 de verhoudingen     
waarin de produktiekrachten zich        
ontwikkelen niets minder als eenige     
wetten zijn1 maar eene bepaalde         
ontwikkelingstoestand der menschen en   
hunne produktiekrachten                 
vertegenwoordigen1 en dat een in de     
produktiekrachten der menschen          
opgetreden verandering1                 
noodzakelijkerwijs eene verandering in  
hunne produktieverhoudingen teweeg      
brengen moet8 ,daar het vr alle dingen  
hierop aankomt1 niet van de vruchten der
 civilisatie1 de verworven              

produktiekrachten uitgesloten te zijn1  
wordt het noodzakelijk de overgebleven  
vormen waarin zij geschapen werden1 te  
verbreken4 ,van dat oogenblik af1 wordt 
eene revolutionaire klasse conservatief4
  ,de bourgeoisie vangt met een         
proletariaat aan1 dat zelve op zijne    
beurt1 een overblijfsel is van het      
proletariaat uit de feodalistische      
periode4 ,in het verloop harer          
historische ontwikkeling1 ontwikkelde de
 bourgeoisie noodzakelijkerwijs haar    
antagonistisch karakter1 dat zich bij   
haar eerste optreden slechts omsluierd1 
nog in latenten toestand deed kennen4   
,in die mate waarin de bourgeoisie zich 
ontwikkelt1 ontwikkelt zich in haren    
schoot een nieuw proletariaat3 het      
moderne proletariaat4 ,het ontwikkelt   
zich in eenen strijd tusschen de        
proletarirsklasse en de bourgeoisklasse2
 een strijd die1 alvorens zij aan beide 
zijde wordt gevoeld1 bespeurd1 op hare  
waarde geschat1 begrepen1 toegestemd en 
eindelijk luide wordt geproclameerd1    

zich voorloopig maar bij gedeelten en in
 voorbijgaande conflikten1 in           
verstoringswerken openbaart4 ,aan den   
anderen kant1 wanneer allen die tot de  
moderne bourgeoisie behooren hetzelfde  
belang hebben1 in zooverre zij ne       
klasse1 tegenover de andere klasse      
vormen1 dan hebben zij aan elkander     
tegenovergestelde belangen1 zoodra      
zij-zelf tegenover elkander staan4 ,deze
 tegenstelling van belangen1 komt voort 
uit de economische voorwaarden van het  
burgerlijke leven4 ,van dag tot dag     
wordt het hierom duidelijker1 dat de    
produktieverhoudingen waaronder de      
bourgeoisie zich bevindt1 niet een      
nvormig1 nzijdig karakter hebben1 maar  
een tweeslachtig4 ,dat onder dezelfde   
verhoudingen1 waaronder den rijkdom     
wordt geproduceerd1 ook de ellende wordt
 voortgebracht2 dat onder dezelfde      
verhoudingen waarin de ontwikkeling van 
de produktiekrachten haren weg gaat1    
zich eene repressiekracht ontwikkelt2   
dat deze verhoudingen den burgerlijken  

rijkdom1 d4 w4 z4 den rijkdom der       
bourgeoisie slechts kunnen voortbrengen1
 onder voortgezette vernietiging van den
 rijkdom der leden dezer klasse         
individueel en onder de voortbrenging   
van een steeds aangroeiend proletariaat4
  ,hoe meer den toestand dezer          
tegenstellingen naar den voorgrond      
treedt1 des te meer geraken de economen1
 de wetenschappelijke vertegenwoordigers
 van de burgerlijke produktiewijze1 met 
hunne eigene theorien in tegenspraak en 
vandaar de verschillende scholen die er 
onder hen bestaan4  ,wij hebben de      
,fatalistische economen1 die in hunne   
theorie evenzoo onverschillig zijn      
tegenover datgene1 wat zij de euvelen   
van de burgerlijke produktiewijze       
noemen1 als de bourgeois-zelf in de     
praktijk dat is tegenover het lijden van
 den proletarir1 die hem aan het        
verzamelen van zijn rijkdommen geholpen 
heeft4 ,zij onderscheiden zich in       
klassieken en romantieken4 ,de          
,klassieken1 zooals ,adam ,smith en     

,ricardo1 vertegenwoordigen eene        
bourgeoisie1 die nog in strijd is met de
 resten van de feodale maatschappij en  
die slechts hieraan arbeidt1 de         
economische verhoudingen van de feodale 
smetten te zuiveren2 de                 
produktiekrachten te vermeerderen en der
 industrie en den handel nieuwe         
drijfkrachten te verschaffen4 ,het aan  
deze kampen deelnemende proletariaat    
kent1 door dezen koortsachtigen arbeid  
in beslag genomen1 slechts voorbijgaand 
en toevallig lijden1 beschouwt hetzelve 
ook als zoodanig4 ,de economen gelijk   
,adam ,smith en ,ricardo1 welke de      
geschiedkundigen dezer periode zijn1    
hebben bloot de missie te bewijzen hoe  
de rijkdom onder de verhoudingen der    
burgerlijke produktie verworven werd2   
deze verhoudingen in categorien1 in     
wetten te formuleeren en aan te toonen1 
in hoeverre deze wetten1 deze categorien
 voor de produktie van den rijkdommen   
voortreffelijker zijn1 dan de categorien
 der feodale samenleving4 ,de ellende is

 in hunne oogen slechts de smart1 die   
met elke geboorte gepaard gaat1 zoowel  
in de natuur als in de industrie4  ,de  
,romantieken behooren tot onze periode1 
die waarin de bourgeoisie zich in eene  
direkte tegenstelling bevindt met het   
proletariaat2 die waarin de ellende in  
een even zoo groote mate aangroeit als  
de rijkdom4 ,de economen doen zich      
daarin voor als geblaseerde fatalisten1 
en werpen1 van uit de hoogte van hun    
standpunt een trotschen blik van        
verachting op de menschelijke machines1 
die dien rijkdom voortbrengen4 ,zij     
herhalen alle de door hunne voorgangers 
gegeven uiteenzettingen1 maar de        
onverschilligheid1 die bij dezen        
naviteit was1 is bij hen tot koketterie 
geworden4  ,komt alsnu de ,humanitaire  
school aan de beurt1 welke zich de      
slechte eigenschappen van de bestaande  
produktie-verhoudingen zoozr aantrekt4  
,deze zoekt1 ten einde haar geweten     
gerust te stellen1 de werkelijke        
contrasten zoo goed het gaat te         

bemantelen2 zij beklaagt oprechtelijk   
den nood van het proletariaat1 de       
teugellooze concurrentie der bourgeois  
onder elkander2 zij raadt het           
proletariaat aan matig te zijn1 vlijtig 
te werken en weinig kinderen voort te   
brengen2 der bourgeoisie beveelt zij    
eenig overleg aan bij haren             
produktieijver4 ,de geheele theorie van 
deze school bestaat in eindelooze       
onderscheidingen tusschen theorie en    
praktijk1 tusschen de principes en de   
resultaten2 tusschen de idee en de      
toepassing2 tusschen inhoud en vorm2    
tusschen het wezen en de werkelijkheid2 
tusschen het recht en de feiten2        
tusschen den goeden en den slechten     
kant4  ,de ,philantropische school is de
 volkomener gemaakte ,humanitaire       
school4 ,zij loochent de                
noodzakelijkheid der tegenstellingen4   
,zij wil alle menschen tot bourgeois    
maken4 ,zij wil de theorie              
verwerkelijken1 in zooverre dezelve zich
 onderscheidt van de praktijk en het    

antagonisme niet in zich sluit4         
,vanzelfsprekend is het in de theorie   
gemakkelijk van de tegenspraken te      
abstraheeren1 waaraan men bij elken     
schrede in de werkelijkheid zich stoot4 
,deze theorie zou daarom die der        
gedealiseerde werkelijkheid moeten      
heeten4 ,deze philantropen willen dus de
 categorien behouden1 welke de          
uitdrukking der burgerlijke verhoudingen
 zijn1 zonder de tegenspraak die in haar
 wezen opgesloten ligt1 en die van haar 
niet is te scheiden4 ,zij verbeelden    
zich nog ernstig de burgerlijke praktijk
 te bestrijden en zij zijn toch nog meer
 bourgeois1 dan alle anderen6  ,gelijk  
de economen de wetenschappelijke        
vertegenwoordigers van de               
bourgeoisklasse zijn1 zoo zijn de       
,socialisten en ,communisten de         
theoretici van de klasse van het        
proletariaat4 ,zoolang het proletariaat 
nog niet genoegzaam ontwikkeld is om    
zich als klasse te constitueeren en     
daarvandaan1 den strijd van het         

proletariaat met de bourgeoisie nog geen
 politiek karakter draagt2 zoolang de   
produktiekrachten nog in den schoot van 
de bourgeoisie zelve1 niet genoeg zijn  
ontwikkeld om de materieele voorwaarden 
te laten doorschijnen1 die noodzakelijk 
zijn tot bevrijding van het proletariaat
 en tot vorming van eene nieuwe         
samenleving1 zoo lang zijn deze         
theoretici slechts ,utopisten1 die1 om  
de behoeften der onderdrukte klassen te 
verhelpen1 systemen uitdenken en naar   
eene regenereerende samenleving zoeken4 
,maar naar de mate waarin de            
geschiedenis voortschrijdt en daarmede  
den strijd van het proletariaat zich    
duidelijker afteekent1 hebben zij niet  
meer noodig de wetenschap te zoeken in  
hunne hoofden2 zij hebben zich slechts  
rekenschap te geven van datgene wat zich
 voor hunne oogen afspeelt en zich tot  
het orgaan daarvan te maken4 ,zoolang   
zij de wetenschap zoeken en niets dan   
systemen maken1 zoolang zij aan den     
aanvang van den strijd staan1 zien zij  

in de ellende slechts ellende1 zonder de
 revolutionaire gedachte die er zich in 
verbergt en die in staat is de oude     
samenleving te doen verdwijnen4 ,van af 
dat oogenblik wordt de wetenschap1 een  
bewust voortbrengsel van de historische 
beweging en heeft zij opgehouden        
doctrinair te zijn2 zij is revolutionair
 geworden4    ,marx onderzocht          
vervolgens van historische en           
economische gezichtspunten uit1 of de   
fabriek en de machine1 later dan de     
arbeidsverdeeling het                   
autoriteitsbeginsel in de samenleving   
hadden ingevoerd1 zooals ,proudhon had  
beweerd4 ,of aan den eenen kant de      
arbeider gerehabiliteerd is geworden1 in
 weerwil dat hij aan de anderen kant aan
 de autoriteit werd onderworpen2 of de  
machine de recompositie der gedeelden   
arbeid1 de aan de analyse               
tegenovergestelde synthese van den      
arbeid is1 naar ,proudhon's bewering4   
,de samenleving als geheel1 zegt ,marx1 
heeft met het inwendige van een fabriek 

dit gemeen1 dat ook zij hare            
arbeidsverdeeling heeft4 ,neemt men de  
arbeidsverdeeling als voorbeeld om haar 
op eene gansche samenleving toe te      
passen1 dan zou ongetwijfeld die        
samenleving het best voor de produktie  
van haren rijkdom georganiseerd zijn1   
welke slechts n enkelen ondernemer als  
leider heeft1 die nog in een            
vooropgezette1 vastgestelde orde1 de    
funkties onder de verschillende leden   
der maatschappij verdeelt4 ,maar dit is 
geenszins het geval4 ,terwijl in de     
moderne fabriek de arbeidsverdeeling1   
door de autoriteit van den ondernemer   
tot in de onderdeelen geregeld is1 kent 
de moderne samenleving geen anderen     
regel1 geen andere autoriteit voor de   
verdeeling van den arbeid1 dan de vrije 
concurrentie4  ,onder het patriarchale  
rgime1 onder het rgime van de kasten1   
van het feodale- en het gildesysteem1   
bestond er arbeidsverdeeling in de      
gansche maatschappij1 volgens bepaalde  
regelen4 ,zijn deze regelen door een    

wetgever gegeven geworden8 ,neen1       
oorspronkelijk uit de voorwaarden der   
materieele produktie geboren1 werden zij
 eerst later tot wetten verheven4 ,aldus
 werden deze verschillende vormen der   
arbeidsverdeeling tot even-zoovele      
grondslagen van sociale organisatie4    
,wat de arbeidsverdeeling in de         
werkplaats aangaat1 zoo was deze in alle
 samenlevingsvormen1 zeer laag          
ontwikkeld4  ,men kan als algemeene     
regel stellen3 hoe minder de autoriteit 
van de deeling van den arbeid1 binnen   
het raam der samenleving ingrijpend     
werkt1 des te meer ontwikkelt zich de   
arbeidsverdeeling binnen de werkplaats  
en des te meer is zij aan de autoriteit 
van een enkele onderworpen4 ,daarom dus1
 staan de autoriteiten in de werkplaats 
en de autoriteit in de samenleving1 met 
betrekking tot de arbeidsverdeeling1 tot
 elkander in eene omgekeerde verhouding4
 4444  ,hoe is die werkplaats1 die      
fabriek ontstaan8 ,ten dien einde1      
antwoordt ,marx3 hebben wij te          

onderzoeken hoe de eigenlijke           
,manufaktuurindustrie zich ontwikkeld   
heeft4 ,ik bedoel hier1 zegt ,marx1 die 
industrie1 welke nog niet de moderne    
groot-industrie met hare machines is1   
die echter niet meer de industrie uit de
 middeneeuwen1 noch zelfs huisindustrie 
meer is4444  ,eene der eerste behoeften 
voor de vorming der                     
,manufaktuurindustrie1 was de           
akkumulatie van kapitalen1 die          
vergemakkelijkt werd door de ontdekking 
van ,amerika en door de invoer van edele
 metalen4  ,het is genoegzaam bewezen1  
dat de vermeerdering van ruilmiddelen   
ten gevolge had1 eenerzijds3 de         
waardevermindering der loonen en        
grondrenten1 anderzijds3 de             
vermeerdering der industrieele winsten4 
,met andere woorden1 met even zooveel   
als waarmede de klasse der              
grondbezitters en de klasse der         
arbeiders1 de feodale heeren en het volk
 zonken1 met even zooveel verhief zich  
de klasse van de kapitalisten1 de       

bourgeoisie4  ,er waren nog andere      
omstandigheden1 die gelijktijdig tot    
ontwikkeling van de                     
,manufaktuurindustrie bijdroegen4 ,de   
vermeerdering van de op de markt        
gebrachte waren1 zoodra toen eenmaal de 
verbinding met ,oost-,indi1 langs den   
zeeweg om de ,kaap de ,goede ,hoop was  
ontdekt1 verder het koloniale stelsel en
 de ontwikkeling van den zeehandel4     
,een anderen kant welke in de           
geschiedenis van de                     
,manufaktuurindustrie nog niet          
genoegzaam naar waarde is beoordeeld1 is
 de afdanking van de talrijke           
gevolgschappen door de feodale ,heeren1 
welker onderhoorigen landloopers werden1
 alvorens zij in de werkplaats kwamen4  
,de schepping van de in de fabriek      
overgaande werkplaats1 werd in de #ae;e 
en #af;e eeuw1 door een bijna universeel
 landloopersdom voorafgegaan4 ,de       
werkplaats vond verder1 een machtigen   
ruggesteun in de talrijke landlieden1   
die tengevolge van de verandering van   

akkers in weiden en tengevolge der      
vooruitgang in de landbouw1 die minder  
arbeiders voor de bewerking van akkers  
noodig maakten1 voortdurend uit den     
dienst ontslagen werden en gansche      
eeuwen achtereen1 naar de steden        
stroomden4  ,het groeien van de markt1  
de akkumulatie van kapitalen1 de in de  
sociale positie der klassen ingetreden  
veranderingen en het groote getal van   
personen1 die zich van hunne bronnen van
 inkomsten zagen beroofd1 dat zijn even 
zoovele historische voorwaarden voor het
 ontstaan van de ,manufaktuur           
geweest444444  ,de akkumulatie1 benevens
 de concentratie van werktuigen en      
arbeiders1 werden voorafgegaan door de  
ontwikkeling van de arbeidsverdeeling in
 het inwendige van het atelier4 ,een    
,manufaktuur bestond meer in de         
vereeniging van vele arbeiders en vele  
handwerkers in een en hetzelfde lokaal1 
in eene zaal1 onder het commando van een
 kapitaal1 dan in de oplossing van de   
werkzaamheden en in de aanpassing van   

een specialen arbeider aan een zeer     
eenvoudigen taak4  ,het nut van een     
fabriekswerkplaats bestond veel minder  
in de eigenlijke arbeidsverdeeling1 dan 
wel in de omstandigheid1 dat men op     
uitgebreider voet kon arbeiden1 vele    
nuttelooze onkosten besparen kon1 enz4  
,aan het einde der #af;e en aan het     
begin van de #ag;e eeuw1 kende de       
hollandsche ,manufaktuur nog maar       
nauwelijks de verdeeling van den arbeid4
  ,de ontwikkeling van de               
arbeidsverdeeling1 heeft ook tot        
voorwaarde de vereeniging van de vle    
arbeiders in ne werkplaats4 ,er is zelfs
 niet een enkel voorbeeld aan te halen1 
noch in de #af;e noch in de #ag;e eeuw1 
dat de verschillende takken van een en  
hetzelfde handwerk1 in die mate         
gescheiden werden beoefend1 dat het     
noodig zou geweest zijn ze op eene      
plaats te vereenigen en daarmede de     
fabriekswerkplaats kant en klaar in het 
leven te roepen4 ,maar toen eenmaal n   
menschen n werktuigen vereenigd waren1  

reproduceerde zich de arbeidsverdeeling 
zooals zij ten tijde van de ,gilden     
heeft bestaan en spiegelde zij zich     
noodwendig terug in het inwendige van de
 fabriekswerkplaats444444  ,de          
eigenlijke machines dateeren van het    
einde der #ah;e eeuw4 ,niets is dommer  
dan in de machine de anti-thesis der    
arbeidsverdeeling te willen zien2 de    
synthesis die de eenheid in den         
verbrokkelden arbeid weder terugbrengt4 
,de machine is eene vereeniging van     
arbeidswerktuigen en geensdeels eene    
verbinding van den arbeid voor den      
arbeider zelve44444 ,eenvoudige         
werktuigen2 akkumulatie van werktuigen2 
samengestelde werktuigen2 in beweging   
brengen van een samengesteld werktuig1  
door een enkelen handmotor1 den mensch2 
in beweging brengen dezer instrumenten  
door natuurkrachten2 machines2 systeem  
van machines1 die slechts n motor       
hebben2 systeem van machines1 die een   
automatische motor hebben1 aldus is de  
ontwikkelingsgang van de machine        

geweest444444  ,toen in ,engeland de    
markt een zoodanige ontwikkeling had    
verkregen1 dat de handenarbeid voor haar
 niet meer toereikend was1 gevoelde men 
de behoefte aan machines4 ,men zon toen 
op de toepassing van de mechanische     
wetenschap1 die reeds in de #ah;e eeuw  
klaar was4 ,het eerste optreden van de  
fabriek met krachtbedrijf1 wordt        
gekenmerkt door handelingen1 die        
alles-behalve philantropisch waren4     
,kinderen werden met de zweep tot den   
arbeid aangezet2 zij werden een voorwerp
 van schagger1 men sloot contrakten met 
de ,weeshuizen om hen4 ,men schafte alle
 wetten omtrent den leertijd van den    
arbeiders af4444 ,ten slotte1 waren     
sedert #ahbe bijna alle nieuwe          
uitvindingen1 het gevolg van wrijvingen 
tusschen arbeiders en ondernemers1 die  
tot elken prijs de vakontwikkeling van  
den arbeid van hare waarde wilden       
berooven4 ,na elke1 eenigszins          
beduidende werkstaking1 werd er eene    
nieuwe machine ingevoerd4 ,zoo weinig   

zag de arbeider1 in de toepassing van   
machines een soort rehabilitatie1 een   
soort wederherstelling1 dat hij in de   
#ah;e eeuw1 zr lang werstand heeft      
geboden aan de ontstane heerschappij van
 deze krachtautomaten4    ,alles tezamen
 genomen1 heeft de invoering van        
machines de verdeeling van den arbeid in
 de samenleving doorgevoerd1 het werk   
van den arbeider in de werkplaats       
vereenvoudigd1 het kapitaal             
geconcentreerd en de menschen           
verbrokkeld4444 ,wat de verdeeling van  
den arbeid in de mechanische fabrieken  
kenteekent1 dat is1 dat zij elk speciaal
 karakter verloren heeft4 ,maar van het 
oogenblik af1 waarin elke bijzondere    
ontwikkeling ophoudt1 wordt de behoefte 
aan universaliteit1 het streven naar    
eene alzijdige ontwikkeling van de      
individu1 meer voelbaar4 ,de            
automatische fabriek doet de            
specialisten en het vak-idiotisme       
verdwijnen4  ,de heer ,proudhon1 die    
niet eens deze revolutionaire zijde     

begrepen heeft1 doet eene schrede terug 
en slaat den arbeider voor1 niet alleen 
het twaalfde gedeelte van een speld1    
maar voor en na1 alle twaalf deelen van 
den speld te vervaardigen4 ,de arbeider 
zou dan aldus tot de wetenschap en tot  
het bewustzijn van den speld kunnen     
komen4444 ,alles bij elkander genomen1  
komt den heer ,proudhon niet verder dan 
tot het ideaal van den kleinen burger4  
,teneinde dit ideaal te verwezenlijken1 
valt hem niets beters in1 dan ons terug 
te voeren naar de periode van de        
handwerksgezellen1 hoogstens naar die   
van de handwerksmeesters uit de         
,middeneeuwen4 ,het is genoeg1 zoo zegt 
hij ergens in zijn boek1 een enkele maal
 in zijn leven een meesterstuk          
vervaardigd te hebben1 om zich een      
enkele maal als een mensch te hebben    
gevoeld444444 ,is dit niet1 zoowel naar 
den vorm als naar den inhoud1 het door  
de ,gilden uit de ,middeneeuwen steeds  
verlangde meesterstuk8    ,marx toont   
dan1 met eene beschouwing over          

concurrentie en monopolie aan1 dat deze 
niet zooals ,proudhon had te kennen     
gegeven1 natuurlijke1 maar              
maatschappelijke categorien zijn4 ,hij  
zegt3 de geheele geschiedenis1 is eene  
voortdurende verandering der            
menschelijke natuur444444  ,de          
concurrentie is geene noodzakelijkheid  
van de menschelijke natuur1 zooals      
,proudhon meende1 maar gelijk zij in de 
#ah;e eeuw1 uit historische oorzaken    
geboren is geworden1 zoo zo zij in de   
#ai;e1 uit historische oorzaken eveneens
 weder kunnen verdwijnen4 ,zij is niet  
de industrieele1 maar de commercieele   
wedijver1 zij kampt niet om het produkt 
maar om de winst4 ,er zijn zelfs phazen 
in het economische leven der volken1    
waarin de geheele wereld aangegrepen was
 door een soort van dolle woede1 om     
winsten te maken zonder te produceeren4 
,deze speculatiekoorts1 die periodiek   
terugkomt1 onthult ons dan het ware     
karakter van de concurrentie1 die aan de
 noodzakelijke voorwaarden van den      

industrieelen wedijver zoekt te         
ontkomen4 ,de slechte zijde van de      
concurrentie1 door ,proudhon zoo op den 
voorgrond gesteld en die hij daarom     
uitroeien wil1 drijft juist de          
geschiedenis vooruit4 ,hoe              
koortsachtiger de concurrentie nieuwe   
produkten schiep1 des te meer vertoonde 
zij de burgerlijke verhoudingen en      
schiep zij daarmede1 de materieele      
voorwaarden voor eene nieuwe            
samenleving4    ,,marx ,,over           
,,werkstakingen ,,en ,,over             
,,vakvereenigingen4  ,proudhon had      
geschreven3 ,de werkstaking der         
arbeiders is onwettig4 ,en het is niet  
alleen het ,wetboek van ,strafrecht dat 
dit zegt1 maar ook het economisch       
systeem1 de noodzakelijkheid van de     
bestaande orde4444 ,dat elke            
individueele arbeider de vrije          
beschikking moet hebben over zijn       
persoon en over zijn handen kan geduld  
worden2 maar dat de arbeiders door      
middel van samenspanning1 zich vermeten 

het monopolie geweld aan te doen1 kan de
 maatschappij niet toelaten4  ,de       
economen en de socialisten1 zegt ,marx1 
zijn het hier op n punt samen eens3 in  
het veroordeelen van de coalities der   
arbeiders4 ,zij motiveeren deze hunne   
veroordeeling alleen maar verschillend4 
,de economen zeggen tot den arbeiders3  
vereenigt u niet4 ,want doordat gij u   
vereenigt1 houdt gij den regelmatigen   
gang van de industrie tegen1 verhindert 
gij er de fabrikanten in hunne          
bestellingen na te komen2 stoort gij den
 handel en bevordert gij de snellere    
invoering van machines1 die uwen arbeid 
voor een deel overbodig maken en u      
daardoor dwingen zullen1 een nog lager  
loon aan te nemen4 ,overigens is uw     
werken om niet2 uw loon zal steeds1 door
 de verhouding van het aantal gezochte  
handen tot die van het aantal aangeboden
 handen1 worden bepaald4 ,en het is even
 zoo belachelijk als het gevaarlijk is1 
u te verzetten tegen de eeuwige wetten  
van de ,staathuishoudkunde4  ,de        

socialisten 7d4 w4 z4 de toenmalige3 die
 van de school van ,fourier in          
,frankrijk en de volgelingen van ,owen  
in ,engeland7 zeggen tot den arbeiders3 
vereenigt u niet1 want wat zoudt ge er  
ten slotte bij kunnen winnen8 ,eene     
loonsverhooging8 ,welnu1 de             
staathuishoudkunde zal u met evidente   
bewijzen overtuigen1 dat op de          
loonsverhooging van een paar penningen1 
die gij in het gunstigste geval daarmede
 kunt bereiken1 een terugslag volgt van 
een veel langduriger aard4 ,goede       
rekenaars zullen het u voorrekenen1 dat 
gij jaren zult noodig hebben om door    
middel van die loonsverhooging1 slechts 
de kosten goed te maken dien gij zult   
moeten uitgeven voor uwe organisatie en 
tot het behoud uwer loonsverhooging     
benoodigd4 ,wij als socialisten1 wij    
zeggen tot u1 dat nog afgezien van deze 
geldkwestie1 gij met dat al nog steeds  
de arbeiders zult moeten blijven1 zooals
 uwe meesters steeds uwe meesters zullen
 blijven1 voor en na4 ,daarom3 geen     

vakvereenigingen1 geen politiek2 want   
vakvereenigingen oprichten en in stand  
houden1 is dit niet aan politiek medoen8
  ,de ,economisten willen1 dat de       
arbeiders de maatschappij zullen doen   
blijven zooals deze thans is en gelijk  
zij dit ons1 in hunne handboeken hebben 
voorgeteekend en bezegeld4  ,de         
,socialisten willen1 dat de oude        
samenleving zal gelaten worden voor wat 
zij is1 om des te beter in de nieuwe    
samenleving binnen te kunnen treden1 die
 zij met zoo grooten voorzorg uitgewerkt
 hebben4  ,in weerwil van beiden2 in    
weerwil van ,handboeken en ,utopisten   
hebben de arbeidersvereenigingen geen   
oogenblik opgehouden te bestaan1 met de 
ontwikkeling van de industrie zich te   
ontwikkelen en tot bloei te komen4 ,dit 
is heden ten dage zoozeer het geval1 dat
 de ontwikkelingsgraad van die          
vereenigingen in een zeker land1 juist  
den rang kenmerkt die dat land in de    
hirarchie van de wereldmarkt inneemt4   
,engeland1 alwaar de industrie op het   

hoogst is ontwikkeld1 bezit de          
omvangrijkste en best-georganiseerde    
vakvereenigingen444444  ,de eerste      
pogingen van de arbeiders om zich te    
vereenigen nemen steeds den vorm van    
coalities aan4  ,de groot-industrie     
brengt een menigte1 aan elkander        
onderling onbekende lieden op eene      
plaats tezamen4 ,de concurrentie        
verdeelt ze naar hunne belangen1 maar de
 instandhouding van het loon1 het       
gemeenschappelijk belang tegenover      
hunnen meester1 drijft hen tot de       
gemeenschappelijke gedachte van den     
werstand3 tot de coalitie4 ,aldus heeft 
de coalitie steeds een dubbel doel3 n4l4
 het opheffen van de concurrentie       
tusschen de arbeiders onderling en het  
vormen van eene algemeene concurrentie1 
tegenover den ondernemer4 ,wanneer het  
eerste doel van den werstand slechts    
geldt de instandhouding van het loon1   
dan formeeren zich de aanvankelijk      
gesoleerde coalities1 in de mate waarin1
 aan den anderen kant1 de kapitalisten  

hunnerzijds zich vereenigen tot het     
bieden van werstand1 tot groepen2 en    
tegenover het steeds sterker vereenigde 
kapitaal1 wordt de instandhouding der   
associatie voor hen een sterker         
noodzakelijkheid zelfs1 dan de          
instandhouding van het loon4 ,dit is z  
waar1 dat de engelsche economen         
ganschelijk verstomd ervan staan1 hoe de
 arbeiders een groot deel van hun loon  
opofferen1 ten gunste van hunne         
vakvereenigingen1 een deel dat in de    
oogen van de economen slechts aan het   
loon ten goede had mogen komen4 ,in deze
 kampen1--ware burgeroorlogen zijn      
het6--vereenigen en ontwikkelen zich    
alle elementen voor den komenden krijg4 
,eenmaal aangeland bij dat punt1 neemt  
de coalitie een politiek karakter aan4  
,de economische verhoudingen1 hebben    
voor het eerst de massa der bevolking1  
in arbeiders omgezet4 ,de heerschappij  
van het kapitaal heeft voor deze massa  
gemeenschappelijke belangen en eene     
gemeenschappelijke situatie geschapen4  

,zoo is deze massa bereids eene klasse  
tegenover die van het kapitaal1 maar zij
 is dit ng niet1 voor-zich-zelf4 ,in den
 strijd die wij slechts in eene enkele  
harer phasen gekenschetst hebben1 sluit 
zich de massa te zamen2 constitueert zij
 zich als klasse voor-zichzelf4 ,de     
belangen welke zij verdedigt1 worden    
daardoor klasse-belangen4 ,de strijd van
 klasse tegenover klasse is een         
politieken strijd4  4444,eene           
onderdrukte klasse is de                
levensvoorwaarde1 voor elke1 op         
klassetegenstellingen berustende        
samenleving4 ,de bevrijding van de      
onderdrukte klasse1 sluit aldus         
noodwendig in zich1 de schepping van    
eene nieuwe samenleving4 ,wil de        
onderdrukte klasse zich kunnen          
bevrijden1 dan moet er eene             
ontwikkelingshoogte bereikt wezen1      
waarop de reeds verworven               
produktiekrachten en de geldende        
maatschappelijke inrichtingen1 niet meer
 naast elkander kunnen bestaan4 ,onder  

alle produktie-instrumenten is de       
grootste produktiekracht3 de            
revolutionaire klasse zelf4 ,de         
organisatie van de revolutionaire       
elementen als klasse1 stelt als         
voorwaarde1 het gereedzijnde bestaan van
 alle produktiekrachten1 die zich over  
het algemeen in den schoot der oude     
samenleving ontvouwen kunnen4  ,wil dat 
zeggen1 dat er nadat de oude samenleving
 zal zijn ingestort1 eene nieuwe        
klasseheerschappij tot stand zal komen1 
die in eene nieuwe politieke            
heerschappij haar toppunt vinden zal8   
,neen6  ,de voorwaarde tot bevrijding   
van de arbeidende klasse1 is de         
afschaffing van lke klasse2 zooals de   
voorwaarde tot de bevrijding van den    
derden stand1 de burgerlijke orde van   
zaken1 de afschaffing der oude standen  
geweest is4  ,de arbeidende klasse zal  
in den loop der ontwikkeling in de      
plaats van de oude burgerlijke          
samenleving1 eene associatie plaatsen1  
welke de klassen en hunne tegenstelling 

uitsluit1 en er zal geene eigenlijke    
politieke macht meer bestaan1 omdat     
juist de politieke macht1 de officieele 
uitdrukking is van de                   
klassetegenstellingen in de burgerlijke 
samenleving4       ,,hoofdstuk ,,iv4    
,,het ,,historisch ,,materialisme4   ,in
 het geschrift tegen ,proudhon is reeds 
in de behandeling van de stof1 het      
wetenschappelijk standpunt van ,marx1   
zijne philosophische1 historische en    
economische gezichtspunten duidelijk te 
zien4 ,dat nieuwe standpunt was         
gewonnen1 door eene vereeniging van het 
beste dat het fransche ,materialisme van
 de #ah;e eeuw in ,holbach en ,helvetius
 geleverd heeft1--de revolutionaire kern
 uit die levensbeschouwing1--met het uit
 de critiek op de speculatieve en de    
idealistische wijsbegeerte der          
,hegelsche school1 verkregen realisme4  
,de grondslag voor die                  
levensopvatting--eene vereeniging van de
 oude tegenstellingen van ,denken en    
,zijn1 of die van geest en stof1--was   

het bestaande1 de ervaring1 de mensch4  
,het klassieke fransche materialisme van
 de #ah;e eeuw1 kn de wereld niet       
opvatten als n proces2 van de in        
gestadige en voortdurende1 historische  
voort-ontwikkelingsgang zich bevindende 
materie4  ,aan den anderen kant was het 
,idealisme van ,hegel gedoemd om te     
verstarren in de beschouwing van de     
absolute idee4 ,bij de ,jong-,hegelianen
 ontwikkelde zij zich dan ook tot de    
zuivere burgerlijke ideologie eenerzijds
 en tot de speculatieve wijsbegeerte    
anderzijds1 door het abstraheeren van de
 begrippen1 van hunne eigen moeder3 de  
werkelijkheid4  ,maar ,hegel had toch   
reeds de evolutie in de geschiedenis    
geconstateerd en ook de weg ontdekt1 al 
was dit slechts door zuiver             
abstraheeren1 waarlangs dit geschiedde3 
de dialektische ontwikkeling in de      
geschiedenis4  ,de begrippen toeval en  
willekeur1 waren reeds door ,spinoza uit
 de philosophische beschouwing der      
dingen buitengesloten en de causaliteit 

tot eene absolute wet door hem verheven1
 waaraan alles in de natuur zooals ook  
in den menschelijken wil1 onderworpen   
was4  ,de groote gedachte van de        
vooruitgang in beschaving1 die het      
voornaamste voortbrengsel van de        
,hegelsche philosophie was1--de         
dialektische ontwikkeling--heeft1 als   
sleutel tot het begrip van het verleden1
 de geschiedeniswetenschap op een hooger
 plan kunnen stellen4 ,de toepassing van
 de evolutionaire1 dus dialektische     
ontwikkeling op de menschelijke         
samenleving is1 in wetenschappelijken   
zin en beteekenis1 niet verschillend van
 die1 welke ,darwin toepaste op de      
biologie en waarmede hij tot zijne1 voor
 de vooruitgang der biologische         
wetenschappen zoo baanbrekende          
resultaten was gekomen4 ,en het is in   
het algemeen geen toeval1 dat beide     
wetenschappelijke ontdekkingen1 voor    
natuur en samenleving van het grootste  
belang1 in een en denzelfden tijd zijn  
tot stand gekomen4 ,darwin en ,marx     

kenden elkander echter niet4  ,maar in  
hetzelfde jaar1--alleen dit is er       
toevalligs aan--dat ,charles ,darwin    
zijn ,ontstaan van de ,soorten          
publiceerde1 zag ook van ,marx ,kritiek 
der ,staathuishoudkunde het licht4 ,dit 
was in 't jaar #ahei4    ,met de nieuwe 
levensbeschouwing lieten zich1 noch het 
standpunt van de humanistische          
socialisten1 noch dat van de            
utopistische socialisten vereenigen4    
,vooral de laatsten hadden bij hunne    
beschouwingen1 hoe nauw deze dikwijls de
 werkelijkheid ook raakten1 steeds ne   
onveranderlijke en vaste1 menschelijke  
natuur aangenomen1 waarvan zij ook      
steeds uitgingen en ondanks alles steeds
 op terugkwamen4 ,dat deze niet echter  
er was kon de geschiedenis aantoonen1   
zoodra zij maar op hare rele basis1 de  
menschheid zelve werd teruggevoerd4 ,wat
 is echter de menschheid en wat beweegt 
haar8 ,wat maakt1 in laatste instantie  
de beweegkracht der geschiedenis uit8   
,is het het toeval8 ,neen4 ,zijn het    

iden dan8 ,maar deze wonen in menschen2 
in de samenleving van produceerende en  
consumeerende1 werkende en niet-werkende
 individuen4 ,en de iden zelven1 waren  
ook nooit eeuwige en onvergankelijke1   
maar steeds naar den aard der           
samenleving die ze produceerde1 andere4 
,trouwens1 reeds om die eeuwige vastheid
 van de menschelijke natuur had ,hegel  
zich in zijne ,geschiedenis-philosophie 
lustig gemaakt4 ,het was namelijk met   
betrekking tot de socialistische        
,utopisten1 die zich het hoofd stuk     
peinsden over de beste wetgeving en over
 de beste maatschappij4  ,en ook zelfs  
de burgerlijke geschiedschrijving1 in   
den aanvang van de #ai;e eeuw1 van      
,augustin ,thierry en ,michelet         
voornamelijk1 de eerste in zijne        
geschiedschrijving van de burgerlijke   
revoluties in ,engeland en die van #aghi
 in ,frankrijk1 de tweede in zijne      
groote studin over de middeneeuwen2     
zoowel als de minister ,guizot in zijn  
,essai sur l'histoire de ,france1 hadden

 de samenleving zelve aangetoond als de 
grondslag van de geschiedenis te zijn4  
,die grondslag evenwel1 is evenmin een  
vaste en steeds blijvende2 zij zelve    
verandert en deze hare verandering is   
niet minder dan die van de samenleving  
en de gansche natuur1 aan de wetten der 
evolutie onderworpen4  ,de vrucht nu van
 de philosophische levensbeschouwing van
 ,marx1 die gebouwd was op de           
dialektische ontwikkeling in natuur en  
samenleving1 hare revolutionaire vrucht 
dus1 was het historisch materialisme4   
,de toepassing van deze                 
beschouwingswijze op de geschiedenis1   
leidde tot de opvatting van de          
burgerlijke samenleving1 als te zijn    
gebaseerd op de klasse-tegenstellingen  
van bezit1 d4 w4 z4 kapitaal eenerzijds 
en niet-bezit1 d4 w4 z4 van arbeid      
anderzijds4 ,de formuleering van het    
begrip van den modernen klassenstrijd1  
was hiervan wederom het gevolg4  ,toen  
,marx zich aan de ontleding zette van de
 burgerlijke1 de kapitalistische        

samenleving van tegenwoordig1 teneinde  
uit deze analyse bloot te leggen1 de    
drijvende krachten die hare             
produktiewijze voortbewegen en oplossen2
 een arbeid die aangevangen is met ,zur 
,kritik der politischen konomie en      
voortgezet is in zijn hoofdwerk das     
,kapital2 ging hij1 naar hij in de      
,voorrede van het eerste geschrift ons  
mededeelt1 uit van de volgende          
wetenschappelijke denkmethode1 die in   
groote trekken1 de grondslag is te      
noemen van het historisch materialisme4 
,hij zegt daar3  ,mijne onderzoekingen  
leidden tot het resultaat1 dat          
rechtsverhoudingen1 zoowel als          
staatsvormen noch uit zich-zelf te      
begrijpen zijn1 noch uit de zoogenaamde 
algemeene ontwikkeling van den          
menschelijken geest1 maar veelmeer in de
 materieele levensverhoudingen wortelen1
 welker totaal ,hegel1 naar het         
voorbeeld van de ,engelschen en         
,franschen uit de #ah;e eeuw onder den  
naam van de burgerlijke maatschappij    

tezamenvat2 dat evenwel1 de anatomie der
 burgerlijke maatschappij1 in de        
staathuishoudkunde is te zoeken4 ,de    
navorsching van de laatste1 in ,parijs  
door mij aangevangen1 heb ik te ,brussel
 voortgezet1 waarheen ik tengevolge van 
het verbanningsbevel des heeren ,guizot 
heb moeten uitwijken4 ,het algemeene    
resultaat dat zich aan mij opdrong1 en  
dat eenmaal gewonnen1 tot den leiddraad 
mijner studin werd1 kan in het kort     
aldus worden geformuleerd3  ,in de      
maatschappelijke produktie huns levens1 
leven de menschen onder bepaalde1       
noodzakelijke1 van hunnen wil           
onafhankelijke verhoudingen1            
produktieverhoudingen1 die met eene     
bepaalde ontwikkelingstrap hunner       
materieele produktiekrachten in         
overeenstemming zijn4 ,het totaal dezer 
produktieverhoudingen1 vormt de         
economische structuur van de            
samenleving1 de werkelijke basis waarop 
zich een juridische en een politieke    
bovenbouw verheffen1 en welke aan       

bepaalde maatschappelijke               
bewustzijnsvormen beantwoorden4 ,de     
produktiewijze van het materieele leven1
 bepaalt het sociale1 politieke en      
geestelijke levensproces in het         
algemeen4 ,het is niet het bewustzijn   
der menschen1 dat hun ,zijn1 maar       
omgekeerd1 het is hun maatschappelijk   
,zijn1 dat hun bewustzijn bepaalt4 ,op  
eene bepaalde ontwikkelingshoogte hunner
 ontwikkeling1 geraken de materieele    
produktiekrachten der samenleving in    
tegenspraak met de voorhanden           
produktieverhoudingen1 of gelijk de     
juridische uitdrukking daarvoor luidt1  
met de eigendomsverhoudingen1 waarbinnen
 dezen zich tot dusverre bewogen hebben4
 ,dan slaan deze verhoudingen1 van uit  
ontwikkelingsvormen der                 
produktiekrachten1 om1 in kluisters     
derzelven4 ,er treedt dan een tijdstip  
van sociale revolutie in4 ,met de       
verandering van de economische          
grondslagen1 wentelt ook de gansche     
bovenbouw langzamer of sneller om4 ,bij 

de beschouwing van zulke omwentelingen1 
behoort men steeds te onderscheiden     
tusschen de materieele1                 
natuurwetenschappelijk-nauwkeurig te    
constateeren omwenteling in de          
economische produktievoorwaarden en de  
juridische1 politieke1 religieuze1      
artistieke of philosophische1 kortom    
ideologische vormen1 waarin de menschen 
zich dat conflikt bewust worden en het  
uitvechten4 ,zoomin als men1 dat wat als
 een individu geldt1 beoordeelt naar    
datgene wat dit van zich-zelf denkt1    
zoomin kan men eene zoodanige           
omwentelingsperiode uit haar bewustzijn 
beoordeelen1 maar moet veelmeer1 dit    
bewustzijn uit de tegenstellingen van   
het materieele leven1 uit het aanwezig  
zijnde conflikt tusschen                
maatschappelijke produktiekrachten en   
produktieverhoudingen worden verklaard4 
,een samenlevingsvorm gaat niet ten     
onder1 dan alvorens alle                
produktiekrachten ontwikkeld zijn2 voor 
dat zij ver genoeg heen is2 en nieuwe1  

hoogere produktieverhoudingen nemen hare
 plaats niet in1 alvorens de materieele 
bestaansvoorwaarden derzelven1 in den   
schoot der oude samenleving zijn        
uitgebroed4 ,hierom ook stelt de        
menschheid zich steeds eene taak1 die   
zij volvoeren kan2 want nauwkeuriger    
beschouwd1 zal zij steeds vinden1 dat   
die taak zelf1 slechts daar haren       
oorsprong vindt1 waar de materieele     
voorwaarden harer oplossing reeds       
voorhanden zijn1 of minstens in staat   
van wording verkeeren4 ,in groote       
omtrekken kunnen ,aziatische1 antieke1  
feodale en modern-burgerlijke           
produktiewijzen1 als progressieve       
tijdperken van de economische           
maatschappij-formaties worden           
gekarakteriseerd4 ,de burgerlijke       
produktie-verhoudingen zijn de laatste  
antagonistischen vorm van het           
maatschappelijk produktieproces2        
antagonistisch1 niet in den zin van een 
individueel antagonisme1 maar van een1  
uit de maatschappelijke levensbehoeften 

der individuen voortkomend antagonisme4 
,maar1 de in den schoot der burgerlijke 
maatschappij zich ontwikkelende         
produktiekrachten1 scheppen             
tegelijkertijd ook de materieele        
voorwaarden tot oplossing van dit       
antagonisme4 ,met dezen vorm van        
samenleving1 sluit daarom de            
voorgeschiedenis van de menschelijke    
maatschappij af4    ,het eerste groote  
resultaat van de geschieds-beschouwing1 
gelijk wij die1 n in het geschrift over 
de ,hegelsche ,rechtsphilosophie n in   
dat tegen ,proudhon geformuleerd zien1  
de beschouwing namelijk1 dat het de     
klassetegenstellingen zijn waarop de    
burgerlijke samenleving gebaseerd is1   
was een geschrift dat tevens in zich    
bevatte1 de eerste samengedrongene1     
wetenschappelijke formuleering van het  
moderne socialisme van ,marx en ,engels4
  ,gedurende ,marx' oponthoud te        
,brussel werkten hij en ,engels geducht 
mede aan een blad ,die ,deutsche        
,brusseler ,zeitung genaamd1 dat onder  

leiding van v4 ,bornstedt twee malen 's 
weeks verscheen en aan een duitsch      
tijdschrift ,das ,westphlische          
,dampfboot genaamd4 ,zoo ook stichtten  
zij onder de politieke vluchtelingen1   
welke zich toenmaals in ,brussel        
bevonden1 de ,deutsche ,arbeiterverein  
in vereeniging met ,moritz ,hesz1       
,sebastian ,seiler1 ,ernst ,dronke1     
,stephan ,born en ,wilhelm ,wolff1      
dezelfde1 aan wien later het eerste deel
 van das ,kapital werd opgedragen4 ,het 
was in die ,vereeniging dat ,marx zijn  
voordracht hield over ,loonarbeid en    
,kapitaal1 die met het                  
critisch-staathuishoudkundig overzicht  
van ,marx tegelijk zal worden behandeld4
  ,maar het is in deze periode te       
,brussel geweest1 dat het               
wetenschappelijk socialisme1 of gelijk  
de beide mannen het toenmaals om eene   
behoorlijke onderscheiding te maken     
noemden1 het communisme tot stand is    
gekomen4  ,tegen het destijds in        
,duitschland geleerde ware socialisme   

van ,hesz1 ,karl ,grn en anderen1       
richtte ,marx de scherpste pijlen zijner
 realistische critiek1 door den         
politieken klassenstrijd op den         
voorgrond te stellen1 terwijl ,engels in
 ,puttman's ,burgerbuch met nadruk1     
zoowel ,wilhelm ,weitling1 als ook      
,fourier ten sterkste verdedigde tegen  
hunne aanvallen4  ,marx en ,engels      
wisten zr goed1 dat zij daarmede zoowel 
naar den eenen als naar den anderen     
kant1 een deel van hunne medestanders   
van zich zouden af stooten4 ,maar met   
zich-zelf in 't reine zijn1 hun         
standpunt naar beide zijden scherp te   
kunnen afbakenen1 dat was hun eerste en 
gewichtigste doel naar zij meenden4     
,zonder partijen geen ontwikkeling1     
zonder scheiding geen vooruitgang1 had  
,marx reeds in #ahdb geschreven4 ,en hij
 meende dat men bij het innemen van zijn
 eigen wetenschappelijk standpunt1 vr   
alles zuiver moest staan4  ,intusschen  
stonden ,marx en ,engels met de         
politieke vluchtelingen in ,londen1 de  

sociaal-demokraten uit de               
,chartistenbeweging in ,engeland en voor
 een deel ook met de fransche           
sociaal-demokraten1 in eene nauwe       
betrekking4 ,nu bestond erin ,londen    
zoowel als in ,parijs een ,bond der     
,rechtvaardigen1 waartoe ,engels noch   
,marx ooit wenschten toe te treden4 ,hij
 was de stichting van ,karel ,schapper  
en ,heinrich ,bauer1 schrijvers1 van    
,josef ,moll1 een horlogemaker1 van den 
miniatuurschilder ,karl ,pfnder en van  
den klermaker ,eccarius4 ,een crisis in 
die organisatie ontstaan1 deed ,marx1   
,engels en ,wilhelm ,wolff besluiten1   
zich bij de afgescheidenen te voegen en 
met hen den ,bond der ,communisten op te
 richten4 ,als de eerste daad van dezen 
,bond naar buiten is het1 in 't najaar  
van #ahdg ontworpen en in ,februarij    
#ahdh in het publiek verschenen         
,communistisch ,manifest  te beschouwen1
 dat de klassieke uiteenzetting bevat   
van alle resultaten welke ,marx en      
,engels uit hunnen praktischen strijd en

 hunne theoretische studin hadden       
vermogen te trekken4  ,in dit           
,communistisch ,manifest wordt in enkele
 groote trekken de economisch-sociale   
geschiedsdeduktie van de tijden der     
lijfeigenschap in de middeneeuwen1 tot  
aan onze huidige klassen- en            
eigendomstegenstellingen doorgevoerd en 
komt het inzicht erin tot uiting1 en    
wordt er voor 't eerst in het bijzonder 
in aangetoond1 dat ook de tegenwoordige 
vorm van de samenleving tot den         
ondergang is bestemd2 terwijl alles wat 
de bourgeoisie in het werk stelt en in  
het werk stellen moet1 slechts de arbeid
 harer eigene ondergang is4 ,naar de    
stelling van ,hegel die eenmaal luidde3 
dat in de wereldgeschiedenis door de    
handelingen der menschen1 nog in het    
algemeen iets anders te voorschijn komt 
als zij bedoelen en bereiken1 als zij   
onmiddellijk weten en willen is deze    
gansche beschouwingswijze geformuleerd4 
,deterministisch is deze beschouwing der
 samenleving1 zoolang deze en voor      

zoover deze1 kapitalistisch is4  ,het   
,manifest dat aanvangt met de verklaring
 dat er een spook over ,europa          
rondwaart1 welk spook het communisme    
is--dat dit communisme bereids door de  
machten van ,europa als een macht is    
erkend--zegt vervolgens3 dat het hoog   
tijd is geworden1 dat de communisten    
hunne beschouwingswijze1 hun doel en    
hunne tendenzen1 voor de geheele wereld 
open en bloot leggen1 om aan het        
sprookje van het communisme1 een        
manifestatie daarvan1 tegenover te      
plaatsen4 ,tot dit doel hebben zich     
communisten van verschillende naties in 
,londen bijeenverzameld en een ,manifest
 ontworpen1 dat in het engelsch1        
fransch1 duitsch1 italiaansch1 vlaamsch 
en deensch gepubliceerd zal worden4     
,het begint in zijn #aste ,hoofdstuk    
eene definitie te geven van de          
begrippen3 ,bourgeoisie en              
,proletariaat4  ,de geschiedenis van    
alle der nog toe bestaan hebbende       
maatschappijen1 is de geschiedenis van  

klasseoorlogen4  ,vrijen en slaven1     
patricier en plebejer1 baron en         
lijfeigene1 gildeburger en gezel1 in 't 
kort1 onderdrukten en onderdrukkers1 zij
 stonden in gestadige tegenstelling tot 
elkander1 voerden een ononderbroken1 dan
 eens verkapte1 dan eens open strijd    
tegen elkander1 die telkenmale met eene 
revolutionaire gedaante-verandering van 
de gansche samenleving eindigde1 of met 
den gemeenschappelijken ondergang der   
strijdende klassen4  ,in de vroegere    
tijdstippen der geschiedenis1 vinden wij
 bijna overal eene volledige geleding   
der samenleving in verschillende        
standen1 eene menigvuldige en           
trapsgewijze vorming van                
maatschappelijke stellingen4 ,in het    
oude ,rome hadden wij de patricirs1     
ridders1 plebejers en slaven2 in de     
,middeneeuwen de feodaal-,heeren1       
,vasallen1 gildeburgers1 gezellen1      
lijfeigenen en bovendien1 bestonden er  
nog in bijna alle deze klassen weder1   
bijzondere trapsgewijze indeelingen4    

,de uit den ondergang van de feodale    
maatschappij voortgekomen moderne       
burgerlijke maatschappij1 heeft die     
klassetegenstellingen niet opgeheven4   
,zij heeft slechts nieuwe klassen1      
nieuwe voorwaarden van onderdrukking1   
eene nieuwe gestalte aan dien strijd1 in
 de plaats van de oude gegeven4  ,ons   
tijdstip1 dat van de bourgeoisie1       
kenteekent zich echter daardoor1 dat zij
 deze klasse-tegenstellingen            
vereenvoudigd heeft4 ,de gansche        
maatschappij splitst zich meer en meer  
in twee groote1 elkander vijandige      
legers1 in twee groote1 elkander direkt 
tegenoverstaande klassen3 bourgeoisie en
 proletariaat4  ,uit den lijfeigene van 
de ,middeneeuwen1 werden de paalburgers 
der eerste steden geboren2 uit dezen    
paalburgers ontwikkelden zich weder de  
eerste elementen der bourgeoisie4  ,de  
ontdekking van ,amerika1 van de         
scheepvaart om ,afrika1 schiepen voor de
 opkomende bourgeoisie een nieuw        
terrein4 ,de ,oost-,indische en         

,chineesche markt1 de koloniseering van 
,amerika1 de ruil met deze kolonin1 de  
vermeerdering der ruilmiddelen en der   
waren over het algemeen1 verleenden aan 
den handel1 aan de scheepvaart en aan de
 industrie een ongekenden vlucht en     
daarmede aan het revolutionaire element 
van de1 in verval zijnde feodale        
maatschappij1 eene even snelle          
ontwikkeling4  ,de tot nu toe bestaan   
hebbende feodale of gildenachtige       
bedrijfswijze van de industrie1 was niet
 meer toereikend voor de met de nieuwe  
markten1 steeds aangroeiende behoefte4  
,de ,manufaktuur trad in hare plaats4   
,de gildenmeesters werden verdrongen    
door de industrieele middenstand2 de    
verdeeling van den arbeid tusschen de   
verschillende corporaties maakte plaats 
voor de verdeeling van den arbeid1 in   
den afzonderlijken werkplaats1 gelijk   
die op zich-zelf reeds bestond4  ,maar  
steeds groeiden de markten aan1 steeds  
steeg de behoefte4 ,ook de ,manufaktuur 
was niet meer voldoende4 ,de stoom kwam 

en revolutioneerde door middel van de   
machinerie de industrieele produktie4   
,in plaats van de ,manufaktuur trad nu  
de moderne groot-industrie2 in plaats   
van den industrieelen middenstand traden
 nu1 de industrieele millionairs1 de    
chefs van gansche industrieele legers1  
de moderne bourgeois in het leven4  ,de 
groot-industrie heeft de wereldmarkt in 
het leven geroepen1 die door de         
ontdekking van ,amerika was voorbereid4 
,de wereldmarkt heeft aan den handel1   
aan de scheepvaart en aan de            
landcommunikatie eene onmetelijke       
ontwikkeling gegeven4 ,deze heeft       
wederom op de uitbreiding van de        
industrie teruggewerkt1 en in dezelfde  
mate waarin industrie1 handel1          
scheepvaart en spoorwegen zich          
uitbreidden1 in diezelfde mate          
ontwikkelde zich de bourgeoisie1        
vermeerderde zij hare kapitalen1 drong  
zij alle1 van af de ,middeneeuwen       
traditioneel geworden klassen1 meer en  
meer naar den achtergrond4  ,wij zien   

dus hoezeer de moderne bourgeoisie-zelf1
 het produkt van een lange              
ontwikkelingsgang1 van een rij van      
omwentelingen in de produktie- en       
verkeerswijze is4  ,ieder dezer         
ontwikkelingstrappen der bourgeoisie1   
werd begeleid door eene1 met hen in     
overeenstemming zijnde politieke        
vooruitgang4 ,onderdrukte stand onder de
 heerschappij van de feodale ,heeren2   
bewapende en zich-zelf beheerende       
associatie in de gemeenten2 hier        
onafhankelijke stedelijke ,republiek1   
daar derde belastingplichtige ,stand van
 de monarchie2 dan1 ten tijde van de op 
gildenorganisatie berustende            
,manufaktuur1 tegenwicht tegenover den  
adel in de ,standen of in de absolute   
monarchie2 hoofdgrondslag van de        
monarchien in het algemeen1 veroverde   
zij eindelijk1 sedert het bestaan van de
 groot-industrie en der wereldmarkt in  
de moderne constitutioneele staten1 voor
 zich uitsluitend de politieke          
heerschappij4 ,de moderne staatsmacht is

 slechts eene commissie1 die de         
gemeenschappelijke belangen van de      
gansche bourgeoisklasse bestuurt4  ,de  
bourgeoisie heeft in de geschiedenis een
 hoogst revolutionaire rol gespeeld4    
,de bourgeoisie1 waar zij tot           
heerschappij is gekomen1 heeft alle     
feodale1 patriarchale en idyllische     
verhoudingen verstoord4 ,zij heeft de   
bontgekleurde feodale banden1 die den   
menschen aan hunne natuurlijke meesters 
verbonden1 onbarmhartig verscheurd en   
geen anderen band tusschen mensch en    
mensch overgelaten1 dan die van het     
naakte belang1 dan die van de           
gevoellooze bare betaling4 ,zij heeft de
 heilige rilling van de vrome dweperij1 
de ridderlijke begeestering1 de         
klein-burgerlijke weemoed1 verdronken in
 het ijskoude water van de egostische   
berekening4 ,zij heeft de persoonlijke  
waarde1 in de ruilwaarde opgelost en in 
de plaats van de tallooze1 op           
vrijbrieven berustende privilegin en    
vrijheden1 de eene1 die van de          

gewetenlooze handelsvrijheid gesteld4   
,zij heeft in n woord1 in plaats van de 
met religieuze en politieke illusies    
omhulde uitbuiting1 de openlijke1 de    
onbeschaamde1 direkte en dorre          
uitbuiting geplaatst4  ,de bourgeoisie  
heeft alle tot dusver eerwaardige en met
 vrome schuwheid beschouwde handelingen1
 van hunnen schijn van heiligheid       
ontdaan4 ,zij heeft den arts1 den       
jurist1 den priester1 den poet en den   
man van de wetenschap tot hare betaalde 
loonarbeiders gemaakt4  ,de bourgeoisie 
heeft de familieverhouding van haren    
roerend-sentimenteelen sluier beroofd en
 haar teruggevoerd tot op een zuiver    
finantieele verhouding4  ,de bourgeoisie
 heeft ons het geheim onthuld1 hoe de   
brute krachtsuiting1 die de reaktie zoo 
zeer bewondert in de ,middeneeuwen1 in  
de luiste dagdieverij hare beste        
aanvulling kan vinden4 ,maar eerst heeft
 zij ons bewezen1 wat de werkzaamheid   
van menschen tot stand kan brengen4 ,zij
 heeft nog gansch andere wonderwerken   

tot stand doen komen als de ,pyramiden  
van ,egypte1 romeinsche waterleidingen  
en gothische ,cathedralen dat waren2 zij
 heeft nog geheel andere tochten tot    
stand weten te brengen1 als de          
,volkerentochten en de ,kruistochten dat
 waren4  ,de bourgeoisie kan niet       
bestaan1 zonder de                      
produktie-instrumenten1 d4 w4 z41 zonder
 de produktieverhoudingen1 dus de       
gezamenlijke maatschappelijke           
verhoudingen1 voortdurend te            
revolutioneeren4 ,onveranderde          
instandhouding van de oude              
produktiewijzen1 was daarentegen de     
eerste bestaansvoorwaarde van de        
vroegere industrieele klassen4 ,de      
voortdurende omwenteling van de         
produktie1 de ononderbroken schokking   
van alle maatschappelijke toestanden1 de
 eeuwigdurende onzekerheid en de        
toestand van bewogenheid1 onderscheidt  
de periode der bourgeoisie van al de    
vroegere4 ,alle vaste1 ingewortelde     
verhoudingen1 mitsgaders hunne gevolgen 

van oude en traditioneele voorstellingen
 en beschouwingswijzen1 zijn door haar  
opgelost geworden2 alle nieuwgevormde   
verouderen1 nog voor zij zich hebben    
kunnen vastnestelen4 ,al het bestaande  
en vaststaande verdampt1 al het heilige 
wordt ontwijd1 en de menschen worden er 
eindelijk wel toe gedwongen1 hunne      
levenspositie en wederzijdsche          
betrekkingen1 met nuchtere oogen te gaan
 bekijken4  ,de behoefte aan een steeds 
uitgebreider afzetmarkt voor hare       
produkten1 jaagt de bourgeoisie over den
 ganschen aardbol4 ,overal moet zij zich
 inburgeren1 overal inwerken1 overal    
moet zij connekties aanknoopen4  ,de    
bourgeoisie heeft door hare exploitatie 
van de wereldmarkt1 aan de produktie en 
de consumptie van alle landen1 eene     
cosmopolitische gestalte gegeven4 ,zij  
heeft tot groote droefenis van de       
reaktionairen1 der industrie den        
nationalen bodem onder de voeten        
weggerukt4 ,over-oude nationale         
industrien zijn door haar vernietigd    

geworden en worden er dagelijks nog meer
 vernietigd4 ,zij worden verdrongen door
 nieuwe industrien1 welker invoering tot
 eene levenskwestie voor alle beschaafde
 naties wordt2 door industrieelen1 welke
 niet meer inheemsche ruwprodukten1 maar
 de1 van de verst verwijderde streken   
komende ruwprodukten verwerken en welker
 fabrikaten1 niet alleen in het land    
zelve1 maar in alle werelddeelen        
verbruikt worden4 ,in de plaats van de  
oude1 door de produkten van het land    
zelf bevredigde behoeften1 komen er     
nieuwe1 welke de produkten van de       
verstverwijderde landen en klimaten1 tot
 hunne bevrediging noodig hebben4 ,in de
 plaats van de oude lokale en nationale 
zelfgenoegzaamheid en afgeslotenheid1   
trad een alzijdig verkeer1 eene         
alzijdige afhankelijkheid der           
verschillende naties van elkander4 ,en  
zooals het in de materieele produktie   
ging1 zoo ging het ook in de geestelijke
 produktie4 ,de geestelijke             
voortbrengselen der naties elk op zich1 

zijn gemeen-goed geworden4 ,de nationale
 eenzijdigheid en bekrompenheid wordt   
meer en meer onmogelijk gemaakt1 en uit 
de vele nationale en lokale             
litteraturen1 vormt zich ne             
wereldlitteratuur4  ,de bourgeoisie     
trekt1 door eene snelle verbetering van 
alle produktie-instrumenten1 door de    
oneindig vergemakkelijkte communikaties1
 alle1--ook de barbaarsche--naties1     
binnen den kring harer beschaving4 ,de  
goedkoope prijzen harer waren1 zijn de  
zware artillerie1 waarmede zij alle     
chineesche muren platschiet1 waarmede   
zij den hardnekkigsten vreemdenhaat der 
,barbaren tot capitulatie dwingt4 ,zij  
dwingt alle naties1 de produktiewijze   
der bourgeoisie zich eigen te maken1    
willen deze niet te gronde gaan2 zij    
dwingt ze1 deze zoogenaamde beschaving  
bij zich-zelf in te voeren1 d4 w4 z4    
bourgeois te worden4 ,in een woord1 zij 
schept zich een eigen wereld1 naar haar 
eigen beeld4  ,de bourgeoisie heeft het 
platte land onderworpen aan de          

heerschappij van de steden4 ,zij heeft  
enorme steden geschapen4 ,zij heeft het 
getal van de stedelijke bevolking1      
tegenover dat van het land in hoogen    
graad doen toenemen en een beduidend    
deel van de bevolking aan het idealisme 
van het landleven onttrokken4 ,gelijk   
zij het land van de stad1 zoo heeft zij 
de barbaarsche en half-barbaarsche      
landen van de beschaafde1 de            
boerenvolkeren van de bourgeoisvolkeren1
 het ,oosten van het ,westen afhankelijk
 gemaakt4  ,de bourgeoisie heft meer en 
meer de versplintering van de           
produktiemiddelen1 van het bezit en van 
de bevolking p4 ,zij heeft de bevolking 
geaglomereerd1 de productiemiddelen     
gecentraliseerd en den eigendom1 in     
weinige handen geconcentreerd4 ,het     
noodzakelijke gevolg hiervan1 was de    
politieke centralisatie4                
,onafhankelijke1 nauwelijks verbonden   
provincin met verschillenderlei         
belangen1 wetten1 regeeringen en tollen1
 werden tezamengedrongen tot ne natie1  

ne regeering1 ne wet1 n nationaal       
klassebelang en ne douanelinie4  ,de    
bourgeoisie heeft in hare1 nauwelijks   
honderdjarige klasseheerschappij1 mr    
massale en mr kolossale                 
produktiekrachten geschapen1 als alle   
aan haar voorafgegane generaties1       
tezamen4 ,onderwerping van              
natuurkrachten1 machinerie1 toepassing  
van de chemie op de akkerbouw2          
stoomscheepvaart1 spoorwegen1           
elektrische telegraphen1 exploitatie van
 gansche werelddeelen1 bevaarbaarmaking 
van stroomen1 gansche1 als uit den grond
 gestampte bevolkingen--welke vroegere  
eeuw had er eenig begrip van1 dat zulke 
produktiekrachten in den schoot van den 
maatschappelijken arbeid1 te sluimeren  
lagen6  ,wij hebben dus gezien3 ,de     
produktie- en verkeersmiddelen1 op      
welker grondslag zich de bourgeoisie kon
 verheffen1 werden in de feodale        
maatschappij voortgebracht4 ,op een     
gegeven ontwikkelingshoogte dezer       
produktie- en verkeersmiddelen bleken de

 verhoudingen1 waarin de feodale        
maatschappij produceerde en ruilde1 met 
de feodale organisatie der ,agrikultuur 
en der ,manufaktuur1 in n woord1 de     
feodale eigendomsverhoudingen bleken met
 de ontwikkelde produktiekrachten1 niet 
meer in overeenstemming te zijn4 ,zij   
hielden de produktie tegen1 in plaats   
van die te bevorderen4 ,zij moesten dan 
ook springen en zij sprongen4  ,in hunne
 plaats trad de vrije concurrentie1 met 
de aan haar beantwoordende              
maatschappelijke en politieke           
constitutie1 met de economische en      
politieke heerschappij van de           
bourgeoisklasse4  ,onder onze oogen nu1 
voltrekt zich eene gelijke beweging4 ,de
 burgerlijke produktie- en              
verkeersverhoudingen1 de burgerlijke    
eigendomsverhoudingen1 de moderne       
burgerlijke maatschappij1 die zulke     
geweldige produktie- en verkeersmiddelen
 te voorschijn getooverd heeft1 gelijkt 
den heksenmeester1 die de onderaardsche 
machten1 die hij zelve te voorschijn had

 geroepen1 niet meer bezweren kan4      
,sedert tientallen van jaren is de      
geschiedenis van de industrie en van den
 handel1 slechts de geschiedenis van den
 opstand der moderne produktiekrachten  
tegen de eigendomsverhoudingen1 welke de
 levensvoorwaarden zijn voor de         
bourgeoisie en voor hare heerschappij4  
,het is voldoende1 de handelscrisissen  
aan te duiden1 welke met hunne          
periodieke terugkeer1 steeds dreigender 
het bestaan van de gansche burgerlijke  
samenleving tot eene kwestie van tijd   
maken4 ,in de handelscrisissen breekt   
eene maatschappelijke epidemie los1     
welke in alle vroegere tijdstippen als  
iets onzinnigs zou zijn beschouwd3 de   
epidemie van de overproduktie4 ,de      
maatschappij bevindt zich plotseling    
teruggezet in een toestand van          
oogenblikkelijk barbarisme2 een         
hongersnood1 eene algemeene             
vernietigingsoorlog schijnen haar alle  
levensmiddelen afgesneden te hebben2 de 
industrie1 de handel schijnen           

vernietigd4 ,en waarom8 ,omdat zij te vl
 beschaving1 omdat zij te vl            
levensmiddelen1 te vl industrie1 te vl  
handel bezit4 ,de produktiekrachten1 die
 haar ter beschikking staan1 dienen niet
 meer tot bevordering der burgerlijke   
eigendomsverhoudingen2 integendeel1 zij 
zijn te geweldig voor deze verhoudingen 
geworden1 zij worden door haar juist    
tegengehouden4 ,en zoodra zij dezen     
tegenstand overwinnen1 brengen zij de   
gansche burgerlijke samenleving in      
wanorde en1 brengen zij het bestaan van 
den burgerlijken eigendom1 in gevaar4   
,de burgerlijke verhoudingen zijn te eng
 geworden om de door haar voortgebrachte
 rijkdom te bevatten4 ,en waardoor      
overwint de bourgeoisie nu de crisissen8
 ,aan den eenen kant1 door eene         
gedwongen vernietiging van een massa van
 produktiekrachten2 aan den anderen     
kant1 door de verovering van nieuwe     
markten en de radikale uitbuiting van de
 oude markten4 ,waardoor dus8 ,daardoor1
 dat zij nog veelzijdiger en nog veel   

geweldiger crisissen voorbereidt en de  
middelen om die crisissen te voorkomen1 
juist worden verminderd4  ,de wapenen   
waarmede de bourgeoisie het feodalisme  
tegen den grond geslagen heeft1 richten 
zich nu tegen de bourgeoisie zelve4     
,maar de bourgeoisie heeft niet alleen  
de wapens gesmeed die haar ten dood     
zullen brengen2 zij heeft ook de        
menschen voortgebracht1 die deze wapens 
tegen haar zullen voeren4 ,dit zijn de  
moderne arbeiders3 het proletariaat4    
,in dezelfde mate waarin de bourgeoisie1
 d4 w4 z4 het kapitaal zich ontwikkelt1 
in diezelfde mate ontwikkelt zich k het 
proletariaat2 die klasse van moderne    
arbeiders1 die slechts zoo lang te leven
 hebben1 als zij arbeid kunnen vinden en
 die slechts zoo lang arbeid vinden1 als
 hunnen arbeid het kapitaal vermeerdert4
 ,deze arbeiders die zich stuksgewijs   
verkoopen moeten1 zijn een waar1 zooals 
elk handelsartikel dat is en daarvandaan
 gelijkmatig aan alle wisselingen van de
 concurrentie1 aan alle schommelingen   

van de markt onderworpen4  ,de arbeid   
van de proletarirs heeft door de        
uitbreiding van de machinerie en de     
verdeeling van den arbeid1 elk          
zelfstandig karakter en daarmede alle   
bekoorlijkheid voor den arbeider        
verloren4 ,hij is een gewoon aanhangsel 
van de machine geworden1 van wien       
slechts de eenvoudigste1 eentonigste en 
gemakkelijk aan te leeren handgrepen    
worden verlangd4 ,de kosten die de      
arbeider veroorzaakt1 bepalen zich      
daarvandaan tot die van de bloote       
levensmiddelen-hoeveelheid die hij      
noodig heeft tot zijn onderhoud en tot  
voortplanting van zijn geslacht4 ,de    
prijs eener waar1 ook die van den       
arbeid1 is echter gelijk aan die harer  
produktiekosten4 ,in dezelfde mate1     
waarin de walgelijkheid van den arbeid  
toeneemt1 in diezelfde mate neemt het   
loon f4 ,meer nog1 in dezelfde mate     
waarin de machinerie en de verdeeling   
van den arbeid toenemen1 in diezelfde   
mate neemt ook de massa van den te      

verrichten arbeid toe1 hetzij door      
vermeerdering van de arbeidsuren1 hetzij
 door vermeerdering van de in een       
bepaalden tijd te leveren hoeveelheid   
arbeids1 versnelde loop der machines    
enz4  ,de moderne industrie heeft de    
kleine werkplaats van den patriarchalen 
meester doen veranderen in de groote    
fabriek van den kapitalistischen        
ondernemer4 ,arbeidersmassa's           
tezamengedrongen in de fabriek1 worden  
aldaar op militaire wijze georganiseerd4
 ,zij worden als ordinaire              
industrie-soldaten1 onder het toezicht  
van een volledige hirarchie van         
onder-officieren en officieren          
geplaatst4 ,zij zijn niet alleen        
knechten der bourgeoisklasse1 maar zij  
worden dagelijks en op elk uur van dien 
dag geknecht door de machine1 door den  
opzichter en voor alles1 door den       
individueelen bourgeois zelf1 die       
fabrikant heet4 ,dit despotisme is      
zooveel te kleiner1 zooveel te          
hatelijker1 zooveel te verbitterender1  

naar mate het te openlijker de          
uitbuiting als zijn doel proklameert4   
,hoe minder de handenarbeid             
geschiktheid1 en krachtsuiting gaat     
vereischen1 d4 w4 z4 hoe meer de moderne
 industrie zich ontwikkelt1 des te meer 
wordt de arbeid der mannen verdrongen   
door die van de vrouwen4 ,geslachts- en 
ouderdomsverschillen zijn niet meer     
maatschappelijk-geldig voor de          
arbeidersklasse4 ,er zijn slechts       
arbeidsinstrumenten van hen over1 die   
naar gelang van ouderdom en van         
geslacht1 verschillende kosten          
opleveren4  ,is de uitbuiting van den   
arbeider door de fabrikanten eenmaal in 
zooverre gedaan1 dat hij zijn           
arbeidsloon in gereed geld uitbetaald   
krijgt1 dan vallen de andere deelen van 
de bourgeoisie hem op het lijf1 in den  
vorm van den huisheer1 den winkelier1   
den pandjeshuishouder1 enz4  ,de tot    
dusver bestaan hebbende kleine          
middenstand1 de kleine industrieelen1   
kooplieden en renteniers1 de handwerker 

en de boer1 alle deze klassen zinken tot
 het proletariaat af2 deels hierdoor1   
omdat hun klein kapitaal voor het       
bedrijf van de groote industrie niet    
toereikend is1 deels daardoor1 omdat    
hunne geschiktheid door de nieuwe       
produktiewijze van hare waarde wordt    
beroofd4 ,zoo wordt het proletariaat    
gerecruteerd uit alle klassen der       
bevolking4  ,na een schildering van het 
ontstaan en het verloop van den strijd  
van het proletariaat1 ongeveer gelijk   
aan die welke in het geschrift tegen    
,proudhon voorkwam1 gaat het ,manifest  
verder ons den klassenstrijd            
schilderend4  ,van alle klassen die     
heden ten dage tegenover de bourgeoisie 
zich geplaatst zien1 is alln het        
proletariaat de werkelijk revolutionaire
 klasse4 ,de overige klassen komen om1  
en gaan onder met de groot-industrie2   
het proletariaat is haar eigen produkt4 
,de middenstanden1 de kleine industrie1 
de kleine koopman1 de handwerker1 de    
boer1 zij allen bestrijden de           

bourgeoisie1 om hun bestaan als         
middenstand voor den ondergang te       
vrijwaren4 ,zij zijn aldus beschouwd1   
niet revolutionair1 zij zijn            
conservatief4 ,sterker nog1 zij zijn    
reaktionair1 zij zoeken het rad van de  
vooruitgang terug te draaien4 ,als zij  
revolutionair zijn1 dan zijn zij het met
 betrekking tot hun aanstaande overgang 
tot het proletariaat1 maar alsdan       
verdedigen zij niet hunne tegenwoordige1
 maar hunne toekomstige belangen2 dan   
verlaten zij hun eigen standpunt1 om    
zich op dat van het proletariaat te     
stellen444444444  ,elke samenleving die 
tot nog toe bestond1 berustte gelijk wij
 gezien hebben1 op de tegenstelling van 
onderdrukkende en onderdrukte klassen4  
,om evenwel een klasse te kunnen        
onderdrukken1 moeten haar de voorwaarden
 verzekerd zijn1 waarop zij1 minst      
genomen haar geknecht bestaan kan       
voeren4 ,de lijfeigene heeft zich in de 
lijfeigenschap tot medelid van de       
commune opgewerkt1 zooals de kleine     

burger tot bourgeois onder het juk van  
het feodale absolutisme4 ,de moderne    
arbeider daarentegen1 in plaats van zich
 met de vooruitgang van de industrie te 
kunnen verheffen1 zinkt steeds dieper   
onder de bestaansvoorwaarden zijner     
eigene klasse4 ,de arbeider wordt een   
pauper en het pauperisme ontwikkelt zich
 nog sneller1 dan de bevolking en dan de
 rijkdom4 ,het wordt hiermede klaar en  
duidelijk1 dat de bourgeoisie ongeschikt
 is nog langer de heerschende klasse der
 samenleving te blijven en de           
levensvoorwaarden harer klasse1 der     
samenleving als eene regelende wet op te
 dwingen4 ,zij is ongeschikt tot        
heerschen1 omdat zij ongeschikt is hare 
slaven1 het bestaan1 zelfs binnen het   
raam hunner slavernij te verzekeren2    
omdat zij gedwongen is hun te laten     
neerzinken tot eene positie1 waarin zij 
hen voeden moet1 in plaats van door hen 
gevoed te worden4 ,de maatschappij kan  
niet meer onder haar leven1 d4 w4 z4    
haar leven1 laat zich niet meer         

vereenigen met dat der samenleving4  ,de
 wezenlijke voorwaarde tot het bestaan  
en de heerschappij der bourgeoisklasse1 
is de ophoping van den rijkdom in de    
handen van privaat-personen1 de vorming 
en vermeerdering van het kapitaal2 de   
voorwaarde van het kapitaal is3 de      
loonarbeid4 ,de loonarbeid berust       
uitsluitend op de concurrentie der      
arbeiders onderling4 ,de vooruitgang van
 de industrie1 welker willooze en       
werstandslooze draagster de bourgeoisie 
is1 stelt echter in plaats van het      
isolement van den arbeider door de      
concurrentie1 hunne revolutionaire      
aaneensluiting door de vereeniging4 ,met
 de ontwikkeling der groot-industrie    
wordt aldus ook de grondslag onder de   
voeten der bourgeoisie weggerukt1 die   
waarop zij produceert en de produkten   
zich toeigent4 ,hare ondergang en de    
zegepraal van het proletariaat zijn     
beiden gelijkelijk onvermijdelijk4      
,het tweede gedeelte van het ,manifest  
behandelt den proletarir en den         

communist en de verhouding waarin beiden
 tot elkander staan1 benevens eene      
uiteenzetting van wat de communisten    
willen3  ,de theoretische stellingen der
 communisten berusten geensdeels op     
iden1 op principes die door dezen of    
genen wereldverbeteraar zijn uitgedacht4
  ,zij zijn de algemeene uitdrukkingen  
van feitelijke verhoudingen1 van een    
bestaanden klassenstrijd1 eene1 zich    
onder onze oogen afspelende historische 
beweging4 ,de afschaffing van de tot nu 
toe bestaande eigendomsverhoudingen1 is 
niet iets dat aan het communisme in het 
bijzonder eigen is4  ,alle              
eigendomsverhoudingen waren aan een     
gedurige historische wisseling1 aan eene
 gestadige historische verandering      
onderworpen4 ,de fransche revolutie     
bijv41 schafte den feodalen eigendom1   
ten gunste van den burgerlijken af4     
,wat het communisme karakteriseert1 dat 
is niet de afschaffing van den eigendom 
in het algemeen1 maar de afschaffing van
 den burgerlijken eigendom4  ,de moderne

 burgerlijke privaat-eigendom is echter 
de laatste en meest volkomene           
uitdrukking van de voortbrenging en de  
toeigening der produkten1 welke op      
klassetegenstellingen1 op de uitbuiting 
van den een door den ander berusten4    
,in dezen zin kunnen de communisten     
hunne theorie in deze eene uitdrukking3 
opheffing van het privaat-bezit         
samenvatten4  ,vervolgens werlegt het   
,manifest alle tegenwerpingen1 die er   
gemaakt zijn geworden tegen de          
doeleinden der communisten4 ,in de      
eerste plaats1 dat zij den eigendom     
willen afschaffen4 ,het antwoordt       
hierop3 dat de communisten niet den     
eigendom als zoodanig willen afschaffen1
 om die reden1 dat zij dat niet zouden  
kunnen4 ,iets anders is het1 dat zij den
 privaat-eigendom willen doen vervangen 
door de gemeenschappelijke4 ,die        
privaten eigendom namelijk1 welke zich  
beweegt in de tegenstelling1 tusschen   
kapitaal en loonarbeid4 ,het kapitaal is
 geen persoonlijke maar eene            

maatschappelijke macht4 ,het is een     
produkt van gemeenschappelijken arbeid  
en kan slechts door eene                
gemeenschappelijke werkzaamheid van vele
 leden1 in laatste instantie van die van
 alle leden der gemeenschap1 in beweging
 worden gezet4 ,wordt het in            
gemeenschappelijk1 aan alle leden der   
samenleving toebehoorend eigendom       
veranderd1 dan verandert niet de        
persoonlijke eigendom in                
gemeenschappelijk1 maar het             
maatschappelijk karakter van den        
eigendom verandert1 doordien dit zijn   
klasse-karakter verliest4  ,in de       
burgerlijke maatschappij is de levende  
arbeid slechts een middel om den        
opgehoopten arbeid te doen vermeerderen4
 ,in de communistische samenleving1 zal 
de opgehoopte arbeid slechts een middel 
zijn om het levensproces van den        
arbeider te verruimen1 te verrijken en  
te bevorderen4  ,in de burgerlijke      
samenleving heerscht dus het verleden   
over het heden1 in het communisme zal   

het heden over het verleden heerschen4  
,in de burgerlijke samenleving is het   
kapitaal zelfstandig en persoonlijk1    
terwijl het werkende individu           
nzelfstandig en npersoonlijk is44444    
,gij werpt ons voor1 zoo roept het      
,manifest den tegenstanders toe1 dat wij
 uw eigendom willen afschaffen6 ,zeker1 
dat is zoo6  ,van af het oogenblik1     
waarin de arbeid niet meer kan worden   
omgezet in kapitaal1 geld of grondrente1
 in 't kort tot een monopoliseerbaar    
iets kan worden gemaakt4444 van dat     
oogenblik af1 verklaart gij den persoon 
voor opgeheven4  ,gij stemt aldus toe1  
dat gij onder den persoon1 niemand      
anders verstaat dan den bourgeois1 den  
burgerlijken bezitter4 ,en deze persoon 
nu1 zal zeer zeker moeten ophouden te   
bestaan6  ,het communisme beneemt       
niemand de macht zich maatschappelijke  
produkten toe te eigenen1 het beneemt   
alleen hem de macht1 door middel van    
vreemden arbeid anderen te onderdrukken4
  ,men wierp ons voor1 met de opheffing 

van het privaatbezit zal alle           
werkzaamheid ophouden te bestaan en eene
 algemeene luiheid zal er heerschen4    
,ware dat zoo1 dan moest de burgerlijke 
maatschappij reeds sinds lang aan       
luiheid te gronde gegaan zijn2 want die 
in haar arbeiden1 worden niet rijker en 
die in haar rijker worden1 arbeiden     
niet4 ,de gansche bedenking loopt uit op
 de tautologie1 dat er geen loonarbeid  
meer bestaat1 zoodra er geen kapitaal   
meer bestaat4  ,het ,manifest weerlegt  
vervolgens alle aanklachten1 die van    
ideologisch1 philosophisch en religieus 
standpunt gemaakt zijn tegen het        
,communisme4 ,met de levensverhoudingen 
der menschen1 zegt het1 met het         
maatschappelijk bestaan1 veranderen ook 
hunne voorstellingen1 beschouwingen en  
begrippen1 in n woord verandert hun     
bewustzijn4 ,wat bewijst de geschiedenis
 anders1 dan dat de geestelijke         
voortbrenging1 verandert met de         
materieele8 ,de heerschende iden van een
 zekeren tijd1 waren altijd maar de iden

 van de in dien tijd heerschende klasse4
  ,men spreekt van iden welke eene      
gansche samenleving revolutioneeren2 men
 constateert daarmede het feit1 dat zich
 binnen het raam van de oude samenleving
 de elementen tot eene nieuwe gevormd   
hebben dat met de oplossing der oude    
levensverhoudingen2 de oplossing der    
oude iden gelijken tred houdt4  ,toen de
 oude wereld aan het ndergaan was1      
werden de oude godsdiensten overwonnen  
door de christelijke religie4 ,toen de  
christelijke iden in de #ah;e eeuw het  
aflegden tegen de verlichtings-iden1    
streed de feodale maatschappij haren    
doodstrijd met de toenmalige            
revolutionaire bourgeoisie4 ,de iden van
 de gewetens- en religievrijheid1 waren 
slechts de weerklank van de heerschappij
 der vrije concurrentie1 op het gebied  
van de wetenschap44444  ,de             
tegenwerping1 dat er toch eeuwige       
waarheden zooals vrijheid1 gerechtigheid
 enz41 zijn1 die aan alle               
maatschappelijke toestanden gemeen zijn1

 werlegt het ,manifest met te zeggen3   
,onder vrijheid verstaat men in de      
tegenwoordige burgerlijke               
produktieverhoudingen1 den vrijen       
handel1 den vrijen koop en verkoop4     
,vervalt evenwel den schagger1 dan      
vervalt ook den vrijen schagger4 ,de    
tirades over den vrijen handel1 gelijk  
alle overige vrijheidsredevoeringen van 
onze bourgeoisie1 hebben over het       
algemeen maar eenigen zin tegenover den 
gebonden schagger1 tegenover den        
geknechten burger van uit de            
,middeneeuwen1 niet echter1 tegenover de
 communistische opheffing van den       
schagger1 der burgerlijke               
produktieverhoudingen en der bourgeoisie
 zelf4  ,gij zijt er verontrust over dat
 wij den privaat-eigendom willen        
opheffen4 ,maar in uwe bestaande        
maatschappij1 is het privaat-bezit voor 
negen tiende harer leden reeds          
opgeheven2 bestaat het juist drdoor dat 
het voor #i_/aj niet bestaat6 ,gij werpt
 ons dus voor1 dat wij een eigendom     

wenschen op te heffen1 hetwelk de       
eigendomloosheid van de overgroote      
massa1 als eene noodzakelijke voorwaarde
 voorop stelt444444  ,en de opheffing   
der familie dan1 welke men den          
communisten verwijt6  ,waarop1 vraagt   
het ,manifest1 berust de tegenwoordige  
burgerlijke familie8 ,op het kapitaal1  
op den privaten winst4 ,volkomen        
ontwikkeld bestaat zij slechts bij de   
bourgeoisie2 maar zij verkrijgt hare    
aanvulling in de gedwongen              
familieloosheid van de proletarirs en de
 publieke prostitutie4  ,de familie der 
bourgeois valt natuurlijk weg met het   
wegvallen van deze hare aanvulling1 en  
beiden verdwijnen met het verdwijnen van
 het kapitaal4  ,werpt gij ons nu voor1 
dat wij de uitbuiting van de kinderen   
door hunne ouders opheffen willen8 ,dan 
stemmen wij met dat verwijt volkomen in4
  ,maar1 zegt gij1 wij heffen de        
intiemste verhoudingen op1 doordien wij 
in de plaats van de huiselijke opvoeding
 die van de samenleving willen plaatsen6

  ,maar wordt niet uwe opvoeding door de
 samenleving bepaald8 ,door de          
maatschappelijke verhoudingen1 binnen   
welke gij opvoedt1 door de direktere of 
indirektere inmenging van de            
maatschappij1 door middel van de scholen
 enz4 ,de communisten hebben de         
inwerking van de samenleving op de      
opvoeding niet uitgevonden3 zij         
veranderen haar karakter alleen1 zij    
ontrukken alleen de opvoeding aan den   
invloed van de heerschende klasse4  ,de 
burgerlijke tirades over familie en over
 opvoeding1 over de intieme verhoudingen
 van ouders tot kinderen1 zijn evenwel  
te ellendiger1 naarmate te meer door en 
ten gevolge van de groot-industrie1 alle
 familiebanden van den proletarir zijn  
vaneengereten en zijne kinderen tot     
eenvoudige handelsartikelen en          
produktie-instrumenten zijn geworden4   
,het ,manifest wijst er dan vervolgens  
op1 dat de communistische revolutie de  
radikaalste zal zijn1 omdat zij zal     
breken met de traditioneele             

eigendomsverhoudingen1 geen wonder dat  
in hare ontwikkelingsgang op het        
radikaalst gebroken wordt met de        
traditioneele iden4  ,als eerste schrede
 van de arbeiders om tot de verheffing  
van het proletariaat te geraken1 wijst  
het ,manifest de verovering van de      
demokratie aan4 ,het proletariaat1 zegt 
het verder1 zal zijne politieke         
heerschappij daartoe aanwenden1 der     
bourgeoisie voor en na al het kapitaal  
te ontrukken1 alle produktiemiddelen in 
handen van den ,staat1 d4 w4 z4 van het 
als heerschende klasse georganiseerde   
proletariaat te centraliseeren en de    
massa der produktiekrachten1 zoo snel   
mogelijk te doen vermeerderen44444444   
,zijn in den loop van de ontwikkeling de
 klasseverschillen verdwenen en is alle 
produktie in handen van de geassocieerde
 individuen samengetrokken1 dan heeft de
 ,staat zijn politiek karakter verloren4
 ,de politieke macht in den eigenlijken 
zin1 is de georganiseerde macht van de  
eene klasse1 tot onderdrukking van de   

andere4 ,wanneer het proletariaat in den
 strijd tegen de bourgeoisie1 zich      
noodzakelijk tot klasse vereenigt2 door 
een revolutie zich tot heerschende      
klasse maakt en als heerschende klasse1 
gewelddadig de oude                     
produktieverhoudingen opheft1 dan heft  
het met deze produktieverhoudingen1 de  
bestaansvoorwaarden van de              
klassetegenstellingen1 der klassen over 
het algemeen op1 en daarmee tegelijk3   
zijne eigene heerschappij als klasse4   
,in de plaats van de oude burgerlijke   
samenleving met hare klassen en         
klassetegenstellingen treedt dan eene   
associatie1 waarin de vrije ontwikkeling
 van een ieder1 de voorwaarde voor de   
vrije ontwikkeling van allen is4  ,het  
,manifest behandelt in zijn derde       
gedeelte achtereenvolgens1 de vormen van
 socialisme1 gelijk men die in de dagen 
vr #ahdh in ,west-,europa aantrof3 #a;e4
 ,het ,reaktionaire socialisme1         
waaronder a4 feudale socialisme1 b4 het 
klein burgerlijk socialisme en c4 het   

duitsche of het ware socialisme gerekend
 werden4 ,dan #b;e4 het ,conservatieve  
of het bourgeois-socialisme en ten #c;e4
 het ,critisch-utopistische socialisme4 
,in het vierde gedeelte stelt het       
,manifest de positie in het licht1 die  
de ,communisten tegenover de            
verschillende oppositioneele partijen   
innemen4  ,de communisten1 zegt het1    
strijden voor de bereiking van de       
onmiddellijk voor de hand liggende      
doeleinden en belangen der              
arbeidersklasse1 maar zij               
vertegenwoordigen in de tegenwoordige   
beweging de toekomst dier beweging4444  
,zij laten geen oogenblik verloren gaan 
om bij den arbeider een zoo mogelijk    
klaar bewustzijn1 over de vijandige     
tegenstelling tusschen bourgeoisie en   
proletariaat te voorschijn te roepen4444
 ,in n woord de communisten ondersteunen
 overl elke revolutionaire beweging1    
tegen de bestaande maatschappelijke en  
de politieke toestanden gericht4  ,in   
alle deze bewegingen verheffen zij de   

eigendomskwestie1 welke meer of minder  
ontwikkelde vorm deze ook mag hebben    
aangenomen1 tot de principieele kwestie 
van de beweging4  ,de communisten       
arbeiden voorts overal aan de verbinding
 en de verstandhouding der demokratische
 partijen van alle landen4  ,de         
communisten versmaden het hunne         
inzichten en doeleinden te bemantelen4  
,zij verklaren het ronduit1 dat hun doel
 alleen kan worden bereikt door de      
gewelddadige omverwerping van de tot nu 
toe bestaande maatschappelijke orde4    
,mogen de heerschende klassen1 sidderen 
voor eene communistische revolutie6 ,de 
proletarirs hebben niets te verliezen   
dan hunne ketenen6 ,zij hebben          
daarentegen een wereld te winnen6       
,proletarirs aller landen vereenigt ,u6 
,aldus eindigt dit klassieke dokument   
van het wetenschappelijke socialisme4   
,van af zijnen tijd dagteekent de       
eigenlijke sociaal-demokratie4  ,wij    
moeten verder ,marx' kleineren arbeid1  
na hem vluchtig te hebben aangestipt    

laten rusten1 om ons met zijn hoofdwerk 
de ,critiek op de staathuishoudkunde die
 later volkomener is gemaakt door ,das  
,kapital1 bezig te houden4  ,na de      
,revolutie van #ahdh in ,duitschland1   
door de verandering van de toestanden1  
welke ,marx e4 d4 weder de gelegenheid  
verschaften naar ,duitschland terug te  
keeren1 richtte hij met medewerking van 
vrienden waaronder ook ,engels in       
,keulen de ,neue ,rheinische ,zeitung   
op4 ,het eerste nummer van dit blad1 dat
 zich onmiddellijk in de politiek op    
streng demokratischen en in sociale     
dingen op communistischen grondslag     
plaatste1 verscheen #a ,juni #ahdh4     
,onder zijne tijdelijke medewerkers     
telde het blad o4 a4 de jonge ,ferdinand
 ,lasalle1 die eenige jaren later in    
,duitschland als pionier der            
socialistische beweging zulk een groote 
rol zou spelen4  ,maar de reaktie had in
 ,duitschland en vooral in ,pruissen1   
spoedig weder gezegevierd en met meer   
dan twee dozijn processen beladen wegens

 wederspannigheid1 en voornamelijk om   
haar aansporen tot het weigeren van     
belastingbetalen aan eene regeering1 die
 de pas verworven rechten der burgerij  
met voeten trad1 moest de ,neue         
,rheinische ,zeitung den #ai;e ,mei     
#ahdi ophouden te verschijnen4          
,freiligrath de dichter had voor dit    
laatste nummer de volgende dichtregelen 
geschreven3           ,kein offner ,hieb
 in offner ,schlacht--         ,es fllen
 die ,ncken und ,tcken1         ,es fllt
 mich die schleichende ,niedetracht     
,der schmutzigen ,westkalmcken6         
,aus dem ,dunkel flog der ttende        
,schaft1         ,aus dem ,hinterhalt   
fielen die ,streiche--         ,und so  
lieg' ich nun da1 in meiner ,kraft1     
,eine stolze ,rebellenleiche6   ,marx   
toog weder naar ,parijs1 waar hij de    
later beroemd geworden historische      
schets van de fransche ,revolutie van   
#ahdh schreef1 die de eerste toepassing 
van zijn geschiedschrijvingsmethode op  
de gebeurtenissen van den dag was4      

,deze artikelen-reeks later uitgegeven  
onder den titel3 de ,burgeroorlog in    
,frankrijk1 is later aangevuld met een  
niet minder prachtige historische       
analyse van de overwinning der reaktie  
in ,frankrijk onder ,napoleon ,,iii1    
door ,marx betiteld met ,der #ah;e      
,brumaire des ,louis ,bonaparte4 ,ook   
over de duitsche ,revolutie van #ahdh   
zijn toen door ,marx artikelen          
geschreven1 die voor eenige jaren       
geleden uitgegeven zijn onder den titel3
 ,revolutie en ,contra-,revolutie in    
,duitschland in #ahdh4                  
,volledigheidshalve moet hier nog       
melding worden gemaakt1 dat na een      
proces1 dat men den leden van den       
,communistenbond in ,duitschland aandeed
 wegens hoogverraad en waarbij een      
aantal hunner veroordeeld werden1 dezen 
,bond opgeheven moest worden4 ,marx     
heeft de gansche historie van dien      
,bond1 benevens zijn karakter en ook dat
 van de op de revolutie gevolgde        
reaktie1 terneergeschreven in een       

boekje3 ,het ,keulsche                  
,communisten-proces genaamd4  ,marx     
toog1 nadat ook ,parijs hem voor de     
tweede maal als woonplaats ontzegd was1 
naar ,londen1 om zich daar voor goed te 
vestigen4 ,aldaar moest hij werken om   
zijn brood1 door journalistieken arbeid 
te verrichten en had hij inmiddels ook  
eenige kinderen gekregen4 ,maar wat hem 
het meest in ,londen bleef aantrekken1  
dat was de gelegenheid die hij aldaar   
vond1 om zijne economische studin voort 
te zetten4 ,eerstens1 omdat ,engeland   
het groote proefveld was voor iemand1   
die in die dagen de groot-industrie met 
al hare voor- en nadeelen1 licht- en    
schaduwzijden wilde leeren kennen4      
,tweedens1 omdat er in het ,british     
,museum een ongekende hoeveelheid       
materiaal was te vinden voor            
politiek-economische studin4 ,derdens   
omdat ,londen zelf1 de interessantste   
plaats was tot waarneming van het       
burgerlijk leven2 en ten laatste1 door  
het nieuwe ontwikkelingsstadium waarin  

de burgerlijke samenleving gekomen was  
door de ontdekking van de ,californische
 en ,australische goudmijnen4 ,marx zelf
 verklaarde hieromtrent3  ,de physikus  
beschouwt natuurprocessen1 of daar waar 
zij in hunnen scherpst afgeteekenden    
vorm en van storenden invloeden         
onberoerd zijn waar te nemen2 of zoo    
mogelijk1 maakt hij experimenten onder  
voorwaarden1 welke hem eene zuivere     
ontwikkeling van het proces kunnen      
verzekeren4 ,wat ik in dit werk trachtte
 na te vorschen 7in ,das ,kapital n4 l47
 is de kapitalistische produktiewijze en
 de aan haar beantwoordende produktie-  
en verkeersverhoudingen4 ,hunne         
klassieke verblijfplaats is tot nu toe  
nog ,engeland4 ,dit is de reden1 waarom 
dit land als hoofd-illustratie mijner   
theoretische ontwikkeling dienst doet4  
,aldus luidt het in de ,voorrede van het
 eerste deel van ,das ,kapital4         
,,marx ,,over ,,vrij-,,handel4  ,wij    
hebben nog melding te maken van een     
tweetal studin van staathuishoudkundigen

 aard1 welke beiden dateeren uit de     
periode der ,brusselsche ballingschap   
van #ahdg4 ,het zijn ,voordrachten1 door
 ,marx in openbare vergaderingen        
gehouden4 ,zijne groote kennis van      
economische toestanden en de proeven    
zijner critische gaven op dit gebied    
blijken reeds uit beiden4  ,de eene is  
getiteld ,over ,loonarbeid en ,kapitaal 
en is gehouden in de ,deutsche          
,arbeiterverein aldaar4 ,zij is een     
begin1 dat geheel en al tehuis behoort  
bij ,marx' critisch-economische         
beschouwingen en behoeft dus hier niet  
opzichzelf te worden behandeld4  ,het   
andere is de in #ahdg in de             
,demokratische ,gesellschaft te dier    
plaatse gehouden voordracht ,over       
,vrije-handel4  ,het was in het         
agitatietijdperk der graanrechtwetten in
 ,engeland4 ,marx komt hierin tot deze  
conclusies3 wat beteekent onder den     
huidigen toestand der samenleving de    
vrije handel8 ,niet anders1 dan de      
vrijheid van het kapitaal44444 ,zoolang 

gij de verhouding van loonarbeid tot    
kapitaal laat voortbestaan1 moge de ruil
 der waren1 zich ook voortdurend        
voltrekken onder de gunstigste          
verhoudingen1 zal er steeds een klasse  
wezen die uitbuit1 en eene die uitgebuit
 wordt444444 ,niettemin1 gelooft niet   
,mijne heeren1 dat wanneer wij den      
vrijen handel critiseeren1 wij dan      
vrienden zijn van beschermende rechten4 
,integendeel6 ,men kan het              
constitutionalisme bestrijden zonder een
 vriend van het absolutisme te wezen4   
,overigens zijn beschermende rechten    
slechts een middel1 om in een land de   
groot-industrie op te voeden1 d4 w4 z4  
haar van de wereldmarkt afhankelijk te  
maken en van het oogenblik af waarop men
 van de wereldmarkt afhankelijk begint  
te worden1 hangt men in meerdere of     
mindere mate reeds van den vrijen handel
 af4 ,bovendien ontwikkelt bescherming  
de vrije concurrentie in het land zelf4 
,derhalve zien wij het1 dat in de landen
 waar de bourgeoisie begint zich als    

klasse te doen gelden1 zooals bijv4 in  
,duitschland1 zij reeds groote moeite   
doet om bescherming te verkrijgen444444 
,in 't algemeen echter is tegenwoordig  
het systeem der beschermende rechten    
conservatief1 terwijl de vrije handel   
verstorend werkt4 ,het ontwricht de     
vroegere nationaliteiten en drijft de   
tegenstelling tusschen proletariaat en  
bourgeoisie op hunnen spits4 ,in n      
woord3 het systeem van den vrijen handel
 bespoedigt de sociale revolutie4 ,en   
slechts in dezen1 revolutionairen zin   
,mijne ,heeren1 zoo eindigde ,marx zijn 
rede1 stem ik vr den vrijen handel4     
,,derde ,,gedeelte4   ,,hoofdstuk ,v4   
,,de ,,kritiek ,,op ,,het ,,kapitalisme4
   ,zooals in de philosophie en in de   
wereldbeschouwing ,marx'                
wetenschappelijke inzichten aanknoopten 
aan ,kant1 ,fichte1 ,hegel en           
,feuerbach2 in de                       
geschiedenisbeschouwing aan ,augustin   
,thierry en ,michelet1 zoo knoopten     
zijne staathuishoudkundige inzichten aan

 die van de1 eveneens klassieke         
vertegenwoordigers der burgerlijke      
staathuishoudkunde aan4 ,adam ,smith en 
,david ,ricardo1 beiden engelsche       
economen waren zijne voorgangers4       
,voornamelijk was het kernpunt van elke 
principieele economie1 het concipieeren 
eener waarde-theorie4 ,deze is ook bij  
,marx1 gelijk bij elken econoom die een 
zeker tijdvak in zijn werk              
vertegenwoordigt1 de spil waarom alles  
draait4 ,maar bij ,marx bovendien1 de   
bron waaruit de door hem geformuleerde  
theorie van de mrwaarde1--de polsader in
 de kapitalistische                     
produktiewijze1--wetenschappelijk door  
hem kon worden vastgesteld4  ,tusschen  
de ,critiek op de staathuishoudkunde en 
,das ,kapital1 het begin en de          
voortzetting1 liggen negen jaren4 ,het  
eerste deel van3 ,das ,kapital1 zur     
,kritik der politischen konomie         
verscheen in #ahfg2 het tweede deel     
eerst in #ahhe1 twee jaren na ,marx'    
dood1 zoo ook het derde deel1 beiden    

door ,friedrich ,engels uitgegeven4 ,de 
jaren die er liggen tusschen de ,critiek
 en het groote dikke boek ,das ,kapital1
 waren voor ,marx1 die van een          
langdurig1 steeds terugkeerend          
lichamelijk lijden en van groote        
finantieele zorgen4 ,maar dat niet      
alleen4 ,in die periode viel ook de     
persoonlijke aktie van ,karel ,marx1 de 
oprichting van en de enorme             
werkzaamheden verbonden aan de          
,internationale1 de stichting die in    
#ahfd te ,londen tot stand kwam1 ten    
doel hebbend de arbeidersbeweging van   
toenmaals in de verschillende landen1   
een internationale band te geven4 ,marx 
was hare secretaris en tevens hare ziel4
 ,de noodzakelijkheid om beknopt te     
zijn1 waardoor ook alleen maar de       
hoofdpunten van ,marx' levenswerk kunnen
 worden weergegeven1 noopt ons van de   
,internationale en wat ,marx er in deed1
 met een enkel woord gewag te maken en  
er niet langer bij stil te staan4  ,wij 
behandelen vervolgens al het economische

 werk van ,marx tezamen4 ,een voornaam  
ding dient hierbij wl te worden in 't   
oog gevat4  ,marx heeft geen bepaald    
nieuw nationaal-economisch systeem op   
gesteld2 hijzelf betitelde zijn werk als
 critiek4 ,en iets anders zou dan ook   
met ,marx' overtuiging en opvatting van 
de evolutie die de samenleving doormaakt
 in de kapitalistische produktieperiode 
en de1 aan die produktiewijze immanente 
wetten die haar voortbewegen en tot     
oplossing brengen1 welker oplossing niet
 anders kan zijn dan hare eigene        
negatie1 niet te rijmen zijn geweest4   
,voor ,marx1 zoo luidt het oordeel van  
een ,russisch critikus1 afgedrukt in den
 tweeden druk van het eerste deel van   
,das ,kapital14444 is slechts n ding van
 gewicht3 de wet der phenomenen te      
vinden met welker onderzoek hij zich    
bezig houdt4 ,en voor hem is niet alleen
 de wet van gewicht die ze beheerscht1  
voor zoover zij hunnen ontwikkelden vorm
 hebben en in samenhang met elkander    
staan en zooals zij in een gegeven      

tijdperk kan worden waargenomen4 ,voor  
hem is het ook vr alles van gewicht1 de 
wet harer verandering1 harer            
ontwikkeling1 d4 w4 z4 de overgang uit  
de eene vorm in de andere1 uit de eene  
orde van samenhang in de andere te      
vinden4 ,zoodra hij eenmaal eene wet    
heeft ontdekt1 onderzoekt hij in dtails 
de gevolgen waarin zij zich in het      
maatschappelijk leven demonstreert4444  
,dientengevolge geeft ,marx zich slechts
 moeite voor n ding3 door nauwkeurige   
wetenschappelijke onderzoekingen1 de    
noodzakelijkheid van bepaalde orden van 
maatschappelijke verhoudingen aan te    
toonen en zooveel mogelijk onkreukbaar  
de feiten te constateeren1 die hem tot  
uitgangs- en steunpunten dienen4        
,hiertoe is het volmaakt voldoende1     
wanneer hij met de noodzakelijkheid van 
de tegenwoordige orde van zaken1        
tegelijk de noodzakelijkheid van eene   
andere aantoont1 waarin de eerste       
onvermijdelijk moet overgaan1 gansch    
onverschillig of de menschen dat        

gelooven of niet gelooven1 of zij zich  
hetzelve bewust zijn of niet4 ,marx     
beschouwt de maatschappelijke beweging  
als een natuurhistorisch proces1 dat    
door wetten geleid wordt1 die niet      
alleen niet van den wil1 het bewustzijn 
en doel van de menschen afhankelijk     
zijn1 maar veeleer omgekeerd1 welker    
willen1 bewustzijn en doel er door      
bepaald wordt4444 ,wanneer het bewuste  
element in de beschavingsgeschiedenis   
een zoo ondergeschikte rol speelt1 dan  
spreekt het vanzelf1 dat de critiek     
welker objekt de beschaving zelf is1    
minder dan ergens anders1 den een of    
anderen vorm of het een of andere       
resultaat van het bewustzijn tot        
grondslag kan hebben4 ,dat wil zeggen3  
niet de idee1 maar het uitwendige       
verschijnsel alleen kan dan als haar    
uitgangspunt dienen4 ,de critiek zal    
zich beperken tot de vergelijking en de 
confronteering van een feit1 niet met de
 idee1 maar met het andere feit4 ,voor  
haar is het slechts van gewicht1 dat de 

beide feiten zooveel mogelijk nauwkeurig
 onderzocht worden en werkelijk de een  
tegenover den ander verschillende       
ontwikkelingsmomenten vormen1 voor alles
 is 't voor haar evenwel van gewicht1   
dat niet minder nauwkeurig de serie der 
orden opgespoord wordt1 de opvolging en 
de verbinding1 waarin de trappen van    
ontwikkeling zich aan ons voordoen4     
,maar1 zoo zal men daartegen aanvoeren1 
de algemeene wetten van het economische 
leven zijn een en hetzelfde2 geheel     
onverschillig1 of men ze toepast op het 
tegenwoordige of op het verleden6 ,juist
 dt loochent ,marx4 ,volgens hem bestaan
 zulke abstrakte wetten niet444 ,volgens
 zijn meening bezit integendeel elke    
historische periode hare eigen          
wetten4444 ,zoodra het leven eener      
maatschappij een zekere                 
ontwikkelingsperiode overleefd heeft1   
uit een bepaald stadium in een ander    
overgaat1 vangt het ook aan door andere 
wetten te worden geleid4 ,in n woord het
 economische leven biedt ons een1 aan de

 ontwikkelingsgeschiedenis op het andere
 gebied dat der biologie1 analoog       
verschijnsel aan444444 ,de oude economen
 miskenden den aard van de economische  
wetten1 toen zij dezelven vergeleken met
 de wetten der physiek en der           
chemie44444 ,een diepere analyse der    
verschijnselen bewees1 dat sociale      
organismen zich van elkander evenzoo    
grondig onderscheiden als planten en    
dierlijke organismen4 ,ja een en        
hetzelfde verschijnsel is aan geheel en 
al verschillende wetten onderworpen1    
tengevolge van de verschillende         
totaal-struktuur dier organismen1 der   
afwijking van hunne onderlinge organen1 
van het verschil der voorwaarden1       
waaronder zij funktioneeren44444 ,met de
 verschillende ontwikkeling der         
produktiekrachten wijzigen zich de      
verhoudingen en de hen regelende wetten4
 ,daardien ,marx zich ten doel stelt1   
van uit dit gezichtspunt de             
kapitalistische maatschappij na te      
vorschen en te verklaren1 formuleert hij

 slechts streng wetenschappelijk het    
doel1 hetwelk ieder nauwgezet onderzoek 
van het economisch leven hebben kan4    
44444 ,de wetenschappelijke waarde van  
zulk onderzoek is te vinden in de       
opheldering van de bijzondere wetten1   
welke ontstaan1 leven1 ontwikkeling en  
dood van een bepaald maatschappelijke   
organisme en zijn opvolging door een    
ander en hooger1 regelen4    ,,de       
,,analyse ,,van ,,de ,,waar4  ,de       
rijkdom der maatschappijen1 in welke de 
kapitalistische produktiewijze heerscht1
 doet zich aan ons voor1 als eene       
ongehoorde verzameling van waren1 de    
individueele waar als zijn elementairen 
vorm4 ,marx begin daarom ,das ,kapital  
met de analyse van de ,waar4  ,een ,waar
 is een arbeidsprodukt1 dat niet voor   
het eigen gebruik1 hetzij van den       
producent of van met hem verbonden      
menschen1 maar voor den ruil tegen      
andere produkten1 wordt voortgebracht4  
,het zijn dus geen natuurlijke1 maar    
maatschappelijke eigenaardigheden die   

een zeker produkt tot waar maken4 ,aan  
de maatschappelijke rol1 de             
maatschappelijke funktie kan men 't zien
 of een produkt ,waar is of niet4  ,in  
de kapitalistische maatschappij nu1     
nemen in steeds stijgender mate de      
arbeidsprodukten de vorm van ,waren aan4
 ,wanneer heden ten dage nog niet alle  
arbeidsprodukten bij ons tot ,waren zijn
 geworden1 dan is dit deswegens omdat   
nog resten van vroegere produktiewijzen 
door de tegenwoordige heenloopen4 ,ziet 
men nu hiervan af1 dan kan men zeggen   
dat tegenwoordig alle arbeidsprodukten1 
de vorm van ,waren aannemen4  ,wij      
kunnen de tegenwoordige produktiewijze  
niet begrijpen1 wanneer ons niet helder 
voor oogen staat1 hoe het karakter van  
de ,waar is in de huidige               
produktiewijze4  ,in de produktie       
betrekken de menschen zich niet alleen  
op de natuur4 ,zij produceeren1 doordien
 zij op eene bepaalde manier            
tezamenwerken en de resultaten daarvan1 
tegen elkander ruilen4 ,om te           

produceeren1 komen zij in bepaalde      
verhoudingen en betrekkingen tegenover  
elkander te staan en alleen binnen het  
raam van deze maatschappelijke          
betrekkingen en verhoudingen1 vinden    
hunne betrekkingen tot de natuur1 heeft 
de produktie plaats4  ,al naar het      
karakter der produktiemiddelen1 kunnen  
natuurlijk deze maatschappelijke        
verhoudingen waarin de producenten      
tegenover elkander komen te staan2 de   
voorwaarden waaronder zij hunne         
produkten ruilen en aan de              
totaal-handeling der produktie          
deelnemen1 verschillend zijn4 ,met de   
uitvinding van een nieuw                
oorlogsinstrument1 het geweer1          
veranderde ook noodwendig de gansche    
inwendige organisatie van het leger2    
veranderden de verhoudingen1 waarin de  
individuen een leger vormden en als     
leger werken konden2 wijzigde zich ook  
de verhouding van de verschillende      
legers tot elkander4  ,de               
maatschappelijke verhoudingen waarin de 

individuen produceeren1 de              
maatschappelijke produktieverhoudingen  
wijzigen zich alzoo2 veranderen1        
naarmate dat er verandering en          
ontwikkeling komt in de                 
produktiemiddelen1 de produktiekrachten 
in het algemeen4 ,de                    
produktieverhoudingen als geheel1 vormen
 datgene wat men de maatschappelijke    
verhoudingen1 de maatschappij noemt en  
wel een maatschappij op eene bepaalde1  
historische hoogte van ontwikkeling2 een
 maatschappij met een eigenaardig1      
verschillend karakter4  ,in de          
kapitalistische maatschappij1 met hare  
privaat-produktiewijze1 hare            
voortbrenging door elken ondernemer     
afzonderlijk en de daaruit              
noodwendigerwijs voortvloeiende private 
verhouding1 waarin de ruilers tegenover 
elkander zijn komen te staan2 de        
produktie vervolgens1 niet ten eigen    
behoeve1 niet om het produkt zelf1 maar 
om den winst1 heeft de ,waar            
noodwendigerwijs een ander karakter en  

een andere beteekenis1 dan in eene      
voorafgaande1 eene andere samenleving1  
met andere produktie-verhoudingen en    
krachten en een andere1 maatschappelijke
 wijze van ruilen4  ,in de private      
produktiewijze1 gelijk het kapitalisme  
van onzen tijd haar heeft geschapen1    
arbeidt elk1 oogenschijnlijk voor       
zichzelve1 en de manier waarop ieder aan
 het produkt van den ander komt schijnt 
niet geweten te kunnen worden aan het   
karakter van hunnen arbeid1 maar aan de 
eigenaardigheden van het produkt-zelf4  
,de verhoudingen dier personen onder    
elkander1 gelijk zij door het           
maatschappelijk karakter van den arbeid 
worden bepaald1 verkrijgen1 onder de    
heerschappij van de warenproduktie den  
schijn van verhoudingen van dingen1     
namelijk3 van produkten onder elkander4 
,zoolang de produktie een direkt        
maatschappelijke was1 was zij           
onderworpen aan de bepaling en aan de   
leiding van de maatschappij en lagen de 
verhoudingen der producenten1 onder     

elkander1 duidelijk voor de hand4       
,zoodra evenwel de arbeid tot           
privaat-arbeid werd1 die onafhankelijk  
werd bedreven2 zoodra de produktie      
daardoor tot een planlooze werd1        
verschenen de verhoudingen der          
producenten tot elkander1 als           
verhoudingen van produkten4 ,van nu af  
lag de bepaling van de verhouding der   
producenten onderling1 niet meer bij hen
 zelf4 ,deze verhoudingen ontwikkelden  
zich1 onafhankelijk van den wil der     
menschen1 de maatschappelijke machten   
groeiden hen over het hoofd1 zij        
verschenen voor de naeve                
beschouwingswijze uit vroegere eeuwen1  
als goddelijke machten1 zooals zij later
 voor klaardere koppen1 machten der     
natuur geworden waren4 ,aan de          
natuurvorm der ,waren1 werden nu        
eigenschappen toegeschreven1 van een    
mystiek karakter1 omdat zij niet uit de 
verhoudingen der producenten onderling  
konden worden verklaard4 ,marx noemt dit
 verschijnsel1 de erkenning van het     

fetichisme dat den arbeidsprodukten     
aankleeft1 zoodra zij als ,waren worden 
geproduceerd en dat daarom van de ,waar 
onafscheidelijk is4 ,dit fetichistisch  
karakter van de ,waren-wereld           
ontspruit444 uit het eigenaardig        
maatschappelijk karakter van den arbeid1
 die ,waren voortbrengt4                
,gebruiksgoederen worden in het algemeen
 slechts ,waren1 omdat zij produkten der
 van elkander onafhankelijk gedreven    
privaat-arbeid zijn4 ,het complex van   
deze privaat-arbeid vormt den           
maatschappelijken totaal-arbeid4 ,daar  
de producenten eerst weder met elkander 
in een maatschappelijk contakt komen    
door middel van den ruil hunner         
arbeidsprodukten1 komt ook het specifiek
 maatschappelijk karakter van hunnen    
privaat-arbeid1 eerst weder in dezen    
ruil aan den dag4    ,,waarde ,,der     
,,waren4  ,gelijk wij zagen1 heeft de   
,waar ten doel te worden geruild tegen  
een andere4 ,zij kan slechts aan dit    
doel beantwoorden onder de voorwaarde1  

dat door haar eene menschelijke         
behoefte1 van welken aard ook1 bevredigd
 wordt4 ,voor ,marx maakt het geen      
verschil1 of die behoefte1 eene         
werkelijke of een ingebeelde is2 of het 
brood is of katoen of een behoefte naar 
luxe4 ,deze onderscheidingen1 door      
sommige spitsvondige economen wel eens  
gemaakt1 gelden in de werkelijkheid dan 
ook inderdaad niet4  ,de ,waar moet dus 
een nuttig ding zijn3 zij moet          
gebruikswaarde bezitten4 ,deze laatste  
eigenschap1 die de ,waar noodzakelijk   
hebben moet1 wordt bepaald door de      
physieke eigenschappen van het lichaam  
van de ,waar4 ,gebruiksnuttigheid vormt 
de stoffelijke inhoud van den rijkdom1  
hoedanig zijne maatschappelijke vorm ook
 zijn mag4 ,gebruikswaarde is dus geene1
 der waren alln aanklevende eigenschap4 
,er zijn gebruiksnuttigheden die gn     
waren zijn1 bijv4 produkten van een op  
communistischen grondslag ingericht     
gemeenschapswezen1 zooals die der oude  
indische dorpsgemeenten4 ,ja1 er zijn   

gebruikswaarden die niet eens           
arbeidsprodukten zijn1 zooals bijv4 de  
vruchten van een oerwoud1 water van een 
vloed enz4 enz4 ,maar1 er kan geen ,waar
 bestaan die niet gebruikswaarde heeft4 
,doordien de ,waren worden wat zij zijn 
en waartoe zij bestemd zijn1 verkrijgen 
zij een tweede eigenschap1 die van te   
worden geruild3 hunne ruilwaarde dus4   
,de verhouding waarin zich de ,waren    
tegen elkander doen ruilen1 wordt door  
hunne waarde bepaald4  ,wij hebben hier 
niet met abstrakte begrippen van waarde 
van een of ander te doen4 ,wij hebben   
hier de ,waar als maatschappelijk ding1 
wier produktie aan bepaalde             
maatschappelijke verhoudingen en        
voorwaarden en aan de aanwezigheid van  
bepaalde maatschappelijke krachten is   
gebonden4  ,wat bepaalt dus de waarde   
dier ,waar8 ,de waarde der ,waar is niet
 gelijk aan haren prijs4 ,de laatste is 
alleen maar hare ruilwaarde in geld     
uitgedrukt4 ,daardoor kan dus1 als      
gezamenlijke produkten van menschelijken

 arbeid1 hunne waarde niet worden       
uitgemaakt4 ,als gebruikswaarden worden 
zij slechts daarom tegen elkander       
geruild1 omdat zij juist verschillende1 
niet-gemeenschappelijke1 natuurlijke    
eigenschappen hebben1 die wel de        
beweegredenen tot hunnen ruil1 maar in  
geen geval de verhouding van dien ruil1 
bepalen kunnen4  ,het raadsel laat zich 
slechts oplossen1 zegt ,marx1 wanneer   
men de algemeene eigenschap der ,waren  
heeft ontdekt1 n4l4 deze1 dat zij       
arbeidsprodukten1 d4 w4 z4 produkten van
 menschelijken arbeid berhaupt zijn4    
,een ,waar heeft dus daardoor waarde1   
omdat in haar1 menschelijke arbeid      
berhaupt1 is nergelegd4  ,die           
waarde-grootte van de ,waren1 hoe is die
 nu te meten8 ,de waarde-meter daarvan1 
is de hoeveelheid van de waarde-vorming 
die zij in zich bevatten1 van den       
menschelijken arbeid die in haar is     
gekristalliseerd4 ,en deze hoeveelheid  
kan op haren beurt1 door niets anders   
gemeten worden1 dan door den arbeidstijd

 die er noodig was1 om de ,waar voort te
 brengen4  ,maar niet den individueelen 
arbeidstijd4 ,immers dan zou1 hoe luier 
een arbeider was1 zooveel te meer waarde
 zijnen arbeid hebben4 ,deze arbeidstijd
 laat zich1 volgens ,marx1 niet anders  
opvatten dan als eene maatschappelijke  
faktor van de voortbrenging4 ,in eene   
bepaalde samenleving zijn deze          
voorwaarden eveneens gegevene en        
bepaalde2 blijven zij aan elkander      
gelijk1 dan blijft ook de in de         
produktie eener ,waar nergelegde        
hoeveelheid arbeids gelijk2 wijzigen    
zich deze1 dan veranderen gene eveneens4
 ,want het totaal van de                
maatschappelijke verhoudingen1 waaronder
 de produktie plaats vindt1 is van de   
produktiviteit van den arbeid           
afhankelijk4 ,onder deze is mede te     
rekenen1 de oogenblikkelijke vorming der
 arbeiders1 de hoogte die de techniek   
bereikt heeft1 de manier van            
samenwerking van de organen der         
produktie1 de natuurverhoudingen van    

menigvuldigen soort1 zooals daar zijn3  
rijkdom van den bodem1 meteorologische  
invloeden etc4 ,al deze omstandigheden  
zijn aan wisseling onderhevig en        
daarmede ook de produktiviteit van de   
maatschappelijke arbeidsopbrengst in een
 bepaald tijdperk4  ,tegelijk hiermede  
veranderen ook de arbeidshoeveelheden1  
die noodig zijn om het gelijke produkt  
voort te brengen1 en mede ook deszelfs  
waarde-grootte4  ,de waarde-grootte van 
tweerlei waren staan dientengevolge in  
de verhouding van kwantiteiten van den  
maatschappelijk noodzakelijken arbeid1  
die tot hunne produktie gevorderd       
worden4 ,kan dus de hoeveelheid arbeid1 
noodig tot de voortbrenging van een     
warensoort1 ingekrompen worden tot op de
 helft1 door opvoering van de           
produktiviteit van den arbeid1 invoering
 van machinerie ter vervanging van      
handenarbeid1 volkomener maken van de   
machinerie enz41 dan daalt ook de waarde
 van die waren tot op de helft4 ,zoo is 
de waarde van stalen veren bijv41 binnen

 #fj  #gj jaren1 gedaald tot op nog     
minder dan het honderdste gedeelte harer
 oorspronkelijke waarde4  ,dit is dus   
het begrip maatschappelijk-noodwendige  
arbeidstijd1 gelijk dit bij ,marx geldt4
  ,reeds was die algemeene waardewet der
 arbeidsprodukten1 hunne bepaling door  
den arbeid1 oorspronkelijk eene         
ontdekking van de klassieke engelsche   
economie en in embryonalen vorm was zij 
reeds bij den engelschen econoom ,sir   
,william ,petty te vinden4 ,zij is later
 door ,adam ,smith overgenomen en ten   
slotte op de kapitalistische1 half nog  
manufaktuurlijke1 half                  
groot-industrieele produktiewijze1      
gelijk zij in het ,engeland dier dagen  
7#aggb-ahbc7 te vinden was1 toegepast   
door den staathuishoudkundige ,david    
,ricardo4  ,alleen1 wat nch ,adam ,smith
 nch ,ricardo zagen en doorschouwen     
konden1 dat doorzag ,marx1 die als      
econoom eene latere periode toebehoort1 
n4l4 die der groot-industrie met de     
stoom en de maatschappelijke            

massa-produktie4 ,marx was het gegeven  
om het maatschappelijk karakter van den 
arbeid-zelve te doorzien4  ,men moet bij
 de beoordeeling van deze waarde-theorie
 zich hoeden voor vergissingen4 ,marx   
zelf wees hierop reeds4 ,een dier       
voornaamste is wel de verwisseling van  
waarde met rijkdom4 ,de waarde1 zegt    
,marx duidelijk1 is eene historische    
categorie1 slechts geldig voor de       
periode van de warenproduktie2 zij is   
eene maatschappelijke verhouding4 ,de   
rijkdom daarentegen1 is iets stoffelijks
 en wordt samengesteld uit              
gebruikswaarden4 ,arbeid1 zegt ,marx1 is
 niet de eenige bron der door hem       
voortgebrachte gebruikswaarden voor den 
stoffelijken rijkdom4 ,de arbeid is zijn
 vader1 gelijk ,william ,petty zegt de  
aarde zijn moeder is6    ,,de ,,waar3   
,,arbeidskracht4  ,zooals de            
voortbrenging der waren verschilt in de 
eene maatschappelijke periode met die   
van de andere1 zoo zal ook die van den  
voortbrenger daarvan verschillend moeten

 zijn in de verschillende               
produktietijdvakken4  ,zoo was de       
positie van den voortbrenger1 den       
arbeider1 een geheel andere in de       
periode van de oorspronkelijke          
naturalwirthschaft1 dan in die van het  
feodale ,handwerk voor den engeren      
markt2 in die van de ,manufaktuur anders
 dan onder die van de heerschappij der  
op kapitalistische leest geschoeide     
fabriek of der kapitalistische          
huis-industrie4  ,onder dit             
kapitalistisch systeem nu1 dat waarin   
den arbeider gescheiden is van het      
produkt1 dat noch hem toebehoort1 noch  
hem ten goede komt1 maar den ondernemer1
 den bezitter1 kan men ten zijnen       
opzichte niet spreken van zijn arbeid1  
maar van de geschiktheid die hem eigen  
is om te arbeiden4 ,hij is niet de man  
van den arbeid1 die behoort zijnen      
meester1 maar alleen de bezitter van de 
arbeidskracht4 ,onder arbeidskracht of  
arbeidsvermogen1 zegt ,marx1 verstaan   
wij1 het totaal physieke en geestelijke 

geschiktheid1 dat in de lichamelijkheid 
van de levende persoonlijkheid eens     
menschen bestaat en dat hij in beweging 
brengt zoodra hij gebruiksnuttigheden   
van welken soort vervaardigt44444  ,deze
 arbeidskracht komt als een zuivere     
,waar aan de markt4 ,wat beteekent dat8 
,de ruil der waren in het algemeen heeft
 tot voorwaarde1 dat de bezitters       
tegenover elkander komen te staan als   
vrije menschen4 ,datzelfde moet dus k   
kunnen gelden voor den bezitter van die 
waar welke arbeidskracht heet4  ,de     
bezitter dezer waar moet dus ook een    
vrij man zijn1 die zijn waar niet voor  
eeuwig maar voor een bepaalden tijd     
verkoopt1 anders wordt hij een slaaf en 
wordt hij1 van een warenbezitter zelve  
een waar1 gelijk de arbeiders1 in de    
samenleving van de grieksche en         
romeinsche oudheid dat waren4  ,nog een 
andere voorwaarde moet vervuld zijn4    
,een gebruiksnuttigheid1 moet geen      
gebruikswaarde hebben voor zijnen       
bezitter4 ,de arbeider die de           

beschikking heeft over de               
produktiemiddelen1 verkoopt niet zijn   
arbeidskracht1 maar zijn arbeidsprodukt4
 ,de van zijn productiemiddelen1 van    
grond en den bodem gescheidene arbeider 
evenwel1 heeft alleen zijn arbeidskracht
 om ter markt te brengen4 ,daar vindt   
hij den ondernemer1 die haar koopt of   
huurt4  ,de waarde dezer waar1          
arbeidskracht1 wordt eveneens bepaald   
door de ter harer voortbrenging en      
wedervoortbrenging                      
maatschappelijk-noodwendige hoeveelheid 
arbeidstijd4 ,het bestaan van de        
arbeidskracht1 heeft natuurlijk tot     
voorwaarde1 het bestaan en de           
voortplanting van den arbeider4 ,dit    
bestaan is nergelegd en wordt           
verstoffelijkt1 in een zekere som van   
levensmiddelen1 die de arbeider daartoe 
noodig heeft4 ,deze laatste verschilt   
ook alweder naar tijd en oord4 ,maar ook
 kunnen hier nog bovendien allerlei     
geestelijke redenen in het spel zijn4   
,in tegenstelling tot die van andere    

waren1 zegt ,marx zeer duidelijk1 bevat 
7dus7 de waardebepaling der             
arbeidskracht1 een historisch en een    
moreel element4 ,het geestelijk niveau  
van den arbeider1 de ontwikkelingshoogte
 van zijne organisatie enz41 vormen die 
elementen4  ,maar ook zijn onder de     
produktiekosten der arbeidskracht te    
rekenen1 de kosten benoodigd voor       
leertijd1 in eene bepaalde tak van      
arbeid4 ,deze laatsten worden natuurlijk
 minder1 naarmate de arbeid meer en meer
 een machinale wordt4  ,al deze gronden 
bewerken1 dat de waarde van de          
arbeidskracht1 van eene bepaalde        
arbeidersklasse1 in een bepaald land    
levend en in een bepaald tijdstip1 eene 
bepaalde grootte is4  ,men moet         
nadrukkelijk in 't oog houden1 dat hier 
sprake is van de waarde van de          
arbeidskracht en niet van haren prijs4  
,de laatste toch1 wordt uitgedrukt in   
het arbeidsloon1 het rele geldloon1 dat 
de arbeider1 krachtens zijne            
overeenkomst met den kapitalist van     

dezen bekomt1 na gedanen arbeid4 ,marx  
wijst erop1 dat de beschouwingswijze der
 burgerlijke economie1 krachtens welke  
de ondernemer den arbeider zijn loon    
vrschiet1 omdat hij hem betaalt1        
alvorens het produkt verkocht is1 eene  
verkeerde voorstelling van zaken is1 die
 met de werkelijke economische          
verhoudingen in strijd is4 ,onder het   
huidige systeem1 riskeeren niet alleen  
de arbeiders hun loon1 maar zijn zij ook
 gedwongen op borg te leven4 ,en daarom 
zijn zij ook de grootste slachtoffers   
van de vervalsching en de verslechtering
 der levensmiddelen1 die door de        
tusschenhandelaren1 rustig kan worden   
bedreven4  ,maar ook streng economisch  
gesproken is het valsch4 ,de            
eigenaardige zijde dezer specifieke     
waar1 die der arbeidskracht1 brengt het 
met zich mede1 dat met het afsluiten van
 het contrakt tusschen kooper en        
verkooper1 hare gebruikswaarde nog niet 
werkelijk1 in de handen van den kooper  
is overgegaan4 ,hare waarde1 gelijk aan 

die van elke andere waar1 werd bepaald1 
alvorens zij in circulatie trad1 want   
een bepaald kwantum van                 
maatschappelijken arbeid1 werd er tot   
voortbrenging aan ten koste gelegd1 maar
 hare gebruikswaarde bestaat eerst in de
 achterna komende                       
krachtsinspanning444444  ,overal schiet 
hierom de arbeider1 den kapitalist de   
gebruikswaarde der arbeidskracht voor2  
hij laat ze door den kooper consumeeren1
 alvorens zij haren prijs betaald heeft 
gekregen1 overal crediteert daarom de   
arbeider den kapitalist444444  ,hieruit 
blijkt dus1 dat kapitalist en arbeider1 
als ruilers van twee gelijke waren1 toch
 niet in gelijke conditie verkeeren4    
,maar ook nog in een ander voornaam     
opzicht is de waar arbeidskracht1 eene  
andere als de gewone waar1 gelijk wij   
later zullen zien4 ,wij moeten eerst    
weder terug tot de eenvoudige ruil en de
 funktie van het geld daarbij4          
,,hoofdstuk ,,vi4  ,,het ,,geld4   ,wij 
zagen1 dat de waardegrootte eener ,waar 

wordt bepaald door de tot hare          
voortbrenging benoodigde hoeveelheid1   
maatschappelijk-noodzakelijken          
arbeidstijd4 ,maar daarin drukt zich de 
waardegrootte evenwel niet uit4 ,men    
zegt niet3 deze jas is veertig          
arbeidsuren waard1 maar hij is zoo en   
zooveel waard1 bijv4 zooveel als #bj el 
linnen of als #aj gram goud4 ,de        
waardegrootte wordt dus wel bepaald1    
door de hoeveelheid van de              
maatschappelijk-noodzakelijken arbeid1  
die er aan moet worden besteed1 maar zij
 wordt uitgedrukt in en door hare       
ruilverhouding4 ,er moet dus ook een    
zekere maat zijn1 een zeker medium1     
waardoor de ruil der waren kan          
geschieden en die de uitdrukking der    
verhouding1 van de waren onderling1 in  
zich belichaamt4 ,marx noemt dit het    
aequivalent1 en den vorm waarin de      
verhouding van de gebruikswaarden1 als  
ruilprodukten zich wederzijds           
uitdrukken1 de aequivalentvorm der      
waren4  ,dit aequivalent treedt het     

minst naar den voorgrond in de perioden 
der eenvoudigen warenruil2 maar hoe     
ingewikkelder de produktieverhoudingen  
worden1 zooveel te minder kunnen waren  
als zulke aequivalentvormen voldoen1    
zooals dat in primitieve maatschappijen1
 met primitieve produktiewijzen3        
eenvoudige vorm van landbouw en bedrijf1
 eenvoudige warenhandel enz41 het geval 
is geweest4  ,hoe langer hoe meer dus de
 warenruil zich ontwikkelde1 hoe meer   
arbeidsprodukten tot waren werden1 des  
te noodzakelijker werd een algemeen     
aequivalent4 ,in den aanvang van den    
ruil1 ruilt een elk datgene wat hij niet
 noodig heeft1 onmiddellijk tegen       
datgene in wat hij wl noodig heeft4 ,dat
 wordt natuurlijk steeds moeilijker1    
naarmate de warenproduktie steeds meer  
de algemeene vorm werd van de           
maatschappelijke produktie4 ,er moest   
door deze ontwikkeling dus een ,waar    
komen1 die een ieder gebruiken kon1 een 
algemeene aequivalent dus1 eene         
onmiddellijke belichaming tevens van de 

waarde1 die tevens a priori             
gebruikswaarde voor elkeen bezit4 ,en   
die ontstond in den geldvorm4  ,in den  
loop der tijden zijn verschillende      
dingen in dezen rol opgetreden1 bijv4   
vee1 slaven1 wapens enz41 het laatst3   
edele metalen4 ,dat de geldvorm van goud
 en zilver1 ten slotte de meest         
bruikbare werd voor eene1 reeds op eene 
zekere hoogte van beschaving staande    
samenleving1 met een reeds ontwikkelde  
warenproduktie en een vrij omvangrijk   
warenverkeer1 vindt hare oorzaak in     
verschillende omstandigheden4 ,voor een 
deel mag dit hieraan te wijten zijn     
geweest1 dat pronk en pronkvoorwerpen   
reeds van oudsher als gewichtige        
ruilvoorwerpen dienst hebben gedaan2    
maar hoofdzakelijk besliste hier de     
omstandigheid1 dat goud en zilver1 door 
de maatschappelijke funkties1 die zij   
als algemeen waren-aequivalent bezitten1
 het best aan dat doel beantwoordden1   
door hunne natuurlijke eigenschappen4   
,ten eerste zijn de edele metalen steeds

 van gelijke kwaliteit en lossen zij    
zich1 noch in lucht1 noch in water op2  
zij zijn dus praktisch niet             
veranderlijk4 ,ten tweede kunnen zij    
naar willekeur gedeeld en samengesteld  
worden4  ,goud en zilver1 konden het    
monopolie van als algemeen aequivalent  
te dienen1 slechts daardoor verkrijgen1 
doordien zij als waren1 tegenover de    
andere waren1 konden komen te staan4    
,zij konden dus alleen geld worden1     
omdat zij waren vertegenwoordigden4 ,het
 geld is dus1 noch uitgevonden door     
zekere soorten van menschen1 noch is het
 geld een bloot waardeteeken4 ,de waarde
 van het geld en zijn bepaalde          
maatschappelijke funkties1 zijn niet    
willekeurig in het leven geroepen4 ,de  
edele metalen werden tot geldwaren1 door
 de rol1 die zij als waren in het       
ruilproces speelden en nog spelen4      
,de eerste funktie van het geld1 bestaat
 dus hierin1 als waardemaatstaf te      
dienen4 ,de waren worden niet door      
middel van het geld aan elkander gelijk 

en met elkander te vergelijken2 maar1   
doordien zij waarde-belichamingen zijn  
van menschelijken arbeid1 kunnen zij als
 zoodanig1 gemeenschappelijk door       
dezelfde bepaalde waarde worden gemeten4
 ,het geld als waardemeter1 is dus de   
noodzakelijke verschijningsvorm1 van den
 in alle waren zich bevindende          
waardemaat1 de arbeidstijd namelijk4    
,de uitdrukking eener waar in geldwaar1 
is de geldvorm der waar of haren prijs4 
,dit laatste1 is dus de tweede funktie  
van het geld1 n4l4 de maatstaf van de   
prijzen te zijn4 ,als waardemeter zet   
het geld de waarde der waren om1 in     
bepaalde1 aanschouwelijke hoeveelheden  
gelds4 ,als maatstaf van de prijzen1    
meet het de verschillende hoeveelheden  
gelds aan ne bepaalde hoeveelheid goud1 
die als munteenheid aangenomen wordt1   
bijv43 een pond goud4  ,het verschil is 
dus1 dat de prijs de geldnaam voor de   
waarde-grootte der waren is1 maar       
tegelijkertijd k de uitdrukking is van  
de ruilverhouding der waar met de       

geldwaar1 het goud of het zilver4 ,de   
waarde evenwel1 kan nooit op zich zelf1 
voor zich alleen te voorschijn komen en 
niet van de waar geabstraheerd worden1  
maar zit steeds1 aan de ruilverhouding  
met andere waren vast4 ,hierdoor is dus 
eene afwijking mogelijk geworden1       
tusschen den prijs van de waren en hunne
 waarde-grootte1 gelijk die dan ook in  
de werkelijkheid steeds voorkomt4 ,de   
balans van het verschil tusschen beiden 
schept de kapitalistische concurrentie4 
,met de volgende woorden van ,engels is 
dit duidelijk te maken3 ,in de huidige  
kapitalistische maatschappij1 produceert
 elke industrieele kapitalist op eigen  
hand1 wat1 hoe- en zooveel1 hij wil4 ,de
 maatschappelijke behoefte evenwel1     
blijft voor hem eene onbekende grootte1 
zoowel wat de kwaliteit en de soort van 
de benoodigde voorwerpen1 als de        
kwantiteit daarvan aangaat4 ,wat heden  
niet snel genoeg geleverd kan worden1   
wordt in den tegenwoordigen tijd1 wordt 
morgen1 verre boven de vraag aangeboden4

 ,in weerwil daarvan1 wordt ten slotte  
toch in de behoefte1 hetzij slecht of   
goed1 hoe 't ook zij voorzien1 en de    
produktie richt zich in het algemeen    
genomen1 ten slotte toch op de          
benoodigde voorwerpen4 ,hoe komt nu hier
 de verevening van die tegenspraken tot 
stand8 ,door de concurrentie4 ,en hoe   
speelt de concurrentie deze oplossing   
klaar8 ,eenvoudig1 doordien zij de naar 
soort of hoeveelheid1 voor het          
oogenblikkelijk maatschappelijk verbruik
 niet benoodigde waren1 ontwaardigt1 d4 
w4 z4 beneden hunne arbeidswaarde doet  
dalen1 en langs dezen omweg den         
producenten het voelbaar maakt1 dat zij 
f onbruikbare1 f op-zich-zelf bruikbare 
artikelen in eene onbruikbare1          
overtollige hoeveelheid voortgebracht   
hebben4 ,hieruit spruit dus tweerlei    
voort3  ,ten eerste1 dat de voortdurende
 afwijkingen der warenprijzen van de    
warenwaarde1 de noodzakelijke           
voorwaarden zijn1 waaronder en waardoor 
alleen1 de warenwaarde haar bestaan kan 

erlangen4 ,alleen door de schommelingen 
van de concurrentie en hiermede die van 
de warenprijzen1 zet zich de waardewet  
onder de warenproduktie door2 wordt de  
bepaling van de waarde der waren door   
den maatschappelijk noodzakelijken      
arbeidstijd1 tot werkelijkheid4 ,dat    
daarbij de vereffeningsvorm van de waar1
 haren prijs1 in den regel iets of wat  
anders er uitziet1 dan de waarde die zij
 te voorschijn brengt1 is een noodlot1  
dat de waarde deelt met de meeste       
maatschappelijke verhoudingen4 ,de      
koning ziet er meestendeels gansch      
anders uit1 dan de monarchie die hij    
voorstelt4  ,ten tweede4 ,terwijl de    
concurrentie1 in eene samenleving van   
met elkander ruilende warenproducenten1 
de waardewet der warenproduktie tot hare
 geldigheid doet komen1 zet zij juist   
drmede1 de onder die omstandigheden     
eenig mogelijke organisatie en orde1 der
 maatschappelijke produktie door4       
,alleen door middel van de              
waardevermindering en de opvoering ervan

 boven hunne waarde1 worden de          
individueele warenproducenten er als het
 ware met hunnen neus voorgezet1 wat en 
hoeveel de samenleving van hunne waren  
noodig heeft1 of niet noodig heeft4     
,de waren die aan de markt komen1       
veranderen daar in geld1 daarna weder in
 waren4 ,deze beweging is de eenvoudige 
warencirculatie1 ,w-,g-,w4 ,maar de     
waar1 aan het einde van dit gansche     
proces1 is eene andere1 dan die van aan 
het begin daarvan4 ,de eerste was       
niet-gebruikswaarde voor haren bezitter1
 de laatste is gebruikswaarde voor hem  
geworden4 ,de nuttigheid van de eerste  
,waar1 bestond voor hem in hare         
eigenschap als waarde1 als produkt van  
algemeen-menschelijken arbeid2 in hare  
uitruilbaarheid met een ander produkt   
van algemeen menschelijken arbeid1 met  
geld4 ,de nuttigheid van de andere      
,waar1 bestaat voor hem in hare         
lichamelijke eigenschappen1 niet als    
produkt van algemeen menschelijken      
arbeid1 maar van een bepaalden vorm van 

arbeid4 ,de bovengenoemde formule is dus
 die van ,waren1-,geld1-,waren3         
verkoopen om te koopen4 ,elke verkoop is
 een koop en omgekeerd4 ,marx schildert 
wat er nu vervolgens gebeurt aldus1     
onder wat hij noemt3 ,de methamorphose  
der ,waren3 ,w-,g4 ,eerste methamorphose
 der ,waar of verkoop4 ,het overspringen
 van de warenwaarde uit het lijf van de 
waar in het lijf van het goud is14444 de
 salto mortale van de waar4 ,mislukt    
zij1 dan is wel-is-waar de ,waar niet in
 benauwdheid1 wel echter is dat de      
warenbezitter4 ,de maatschappelijke     
verdeeling van den arbeid1 maakt zijnen 
arbeid evenzoo nzijdig1 als zij zijne   
behoeften vlzijdig maakt4 ,maar juist   
daarom1 doet het produkt voor hem       
slechts als ruilwaarde dienst4 ,algemeen
 maatschappelijk geldige                
aequivalentvorm1 bezit het alleen       
slechts in het geld en dat geld bevindt 
zich in eens andermans zak4 ,om het     
eruit te krijgen1 moet de ,waar voor    
alles dus gebruikswaarde voor den       

geldbezitter hebben1 de aan haar ten    
koste gelegden arbeid dus in            
maatschappelijk-nuttigen vorm er aan    
besteed zijn of zich in het verband van 
de maatschappelijke verdeeling van den  
arbeid kunnen handhaven4 ,maar die      
verdeeling van den arbeid1 is een uit de
 natuur voortkomend produktie-organisme1
 welker draden gesponnen worden1 achter 
den rug van den warenproducent om1 en   
die zich aldaar voortweven4 ,wellicht is
 de ,waar1 produkt van eene nieuwe      
arbeidsmethode1 die aan eene nieuw      
opgekomen behoefte bevrediging zoekt te 
geven1 of op eigen gelegenheid1 deze    
behoefte eerst te voorschijn roepen wil4
 ,gisteren nog een funktie1 onder de    
vele funkties van een en dezelfde       
warenproducent1 rukt zich eene          
bijzondere arbeidsverrichting heden     
wellicht los van deze samenhang1        
verzelfstandigt zich en zendt juist     
deswegens1 haar deelprodukt als         
zelfstandige ,waar ter markt44444 ,onze 
warenbezitters bespeuren daaruit1 dat   

dezelfde verdeeling van den arbeid1     
welke hen tot onafhankelijke            
particuliere voortbrengers1 het         
maatschappelijke produktieproces en     
zijne verhoudingen in dit proces van    
hen-zelf afhankelijk maakt2 dat de      
onafhankelijkheid der personen van      
elkander1 zich vervolkoment1 in een     
systeem van alzijdige zakelijke         
afhankelijkheid van elkander4  ,de      
verdeeling van den arbeid verandert het 
arbeidsprodukt in een ,waar en maakt    
drmede zijne verandering in ,geld tot   
eene noodzakelijkheid4  ,wij kennen tot 
dusver geenerlei economische verhouding 
der menschen1 gaat ,marx voort1 buiten  
dat van warenbezitters1 een verhouding1 
waarin zij vreemde arbeidsprodukten zich
 toeigenen1 doordien zij eigene van zich
 vervreemden4 ,de eene warenbezitter kan
 derhalve1 den andere dan ook slechts   
als geldbezitter tegemoet treden1 hetzij
 omdat zijn arbeidsprodukt van nature   
den geldvorm bezit1 dus geldmateriaal   
is1 goud enz41 hetzij omdat zijn eigene 

waar reeds van huid veranderd is en haar
 oorspronkelijken gebruiksvorm          
afgestroopt heeft4 ,ten einde als geld  
te kunnen funktioneeren1 moet het goud  
natuurlijk een zeker punt hebben1 van   
waaruit het op de warenmarkt op kan     
treden4 ,dit punt ligt in zijne         
produktiebron1 waar het zich1 als       
onmiddellijk arbeidsprodukt1 met een    
ander arbeidsprodukt van dezelfde waarde
 kan doen ruilen4 ,maar van af dit      
oogenblik1 stelt het gedurig            
gerealiseerde warenprijzen voor4        
,afgezien van den ruil van het goud met 
waren1 aan zijne produktiebron1 is het  
goud in de handen van elk warenbezitter1
 de blootgelegde gestalte van de van hem
 vervreemde ,waar1 het produkt van den  
verkoop of van de eerste                
waren-metamorphose3 ,w-,g4 ,ideaal geld 
of waardemeter werd het goud1 omdat alle
 waren hunne waarde in hem maten en het1
 aldus tot het handtastelijke tegendeel 
van hunne gebruiksgestalte1 tot hunne   
waardegestalte maakten4 ,reel geld werd 

het1 doordien de waren1 door hunne      
alzijdige vervreemding1 het tot aan hem 
werkelijk vreemde of veranderde         
gebruiksgestalte en daardoor tot hunne  
werkelijke waardegestalte maakten4 ,in  
hare waardegestalte stroopt de ,waar1   
elk spoor van haar oorspronkelijke      
gebruikswaarde en van de in 't bijzonder
 nuttigen arbeid1 waaraan zij haren     
oorsprong te danken heeft1 af1 om zich  
in de gelijkvormige maatschappelijke    
stoffelijkheid van niet te onderscheiden
 menschelijken arbeid1 weder te         
ontpoppen4  ,men kan het 't ,geld daarom
 niet aanzien1 van welk slag de in hem  
veranderde ,waar is4 ,de eene ,waar ziet
 in haren geldvorm precies zoo uit als  
de andere4 ,geld mag slijk zijn1 hoewel 
slijk nog geen geld is4 ,wij nemen aan1 
dat de twee geldwolven waaraan de       
linnenwever bijv41 zijne waar           
vervreemdt1 de veranderde gestalten zijn
 van een mud tarwe4 ,de verkoop van het 
linnen3 ,w-,g1 is tegelijk haren koop3  
,g-,w4  ,maar als verkoop van linnen1   

vangt dit proces met eene beweging aan1 
welke in haar tegendeel eindigt1 met den
 koop van een bijbel bijv42 als koop van
 het linnen1 eindigt het met eene       
beweging die met haar tegendeel aanving1
 met den verkoop van de tarwe bijv4     
,w-,g 7linnen-geld7 deze eerste phaze   
van ,w-,g-,w 7linnen-geld-bijbel71 is   
tegelijk ,g-,w 7geld-linnen71 de laatste
 phaze van eene andere beweging3        
,w-,g-,w 7tarwe-geld-linnen74 ,de eerste
 metamorphose eener ,waar1 hare         
verandering uit den warenvorm in geld1  
is steeds tegelijk de tweede1 haar      
tegenovergestelde metamorphose der      
andere waar2 hare terugontwikkeling van 
uit den geldvorm in den warenvorm4      
,g-,w4 ,tweede of slot-metamorphose der 
waar3 koop4--,dewijl het de vervreemde  
gestalte is1 van alle andere waren of   
het produkt hunner algemeene            
ontvreemding1 is geld1 de absoluut      
vervreemde ,waar4 ,het leest alle       
prijzen achterwaarts en spiegelt zich   
aldus1 in alle warenlichamen terug1 als 

de opofferende materie zijner eigene    
warenwording4 ,tegelijk toonen de       
prijzen1 de lonkjesoogen waarmede hem de
 waren wenken1 hem ook de grenzen zijner
 veranderingsgeschiktheid1 namelijk die 
van zijn eigen kwantiteit4 ,daar de     
,waar in hare geldwording ondergaat1    
ziet men het 't geld niet aan1 hoe het  
in de handen van zijn bezitter gekomen  
is1 of wat er zich in omgezet heeft4    
,non olet1 hoe ook deszelfs oorsprong   
moge wezen4 ,wanneer het aan den eenen  
kant1 verkochte ,waren vertegenwoordigt1
 aan den anderen kant vertegenwoordigt  
het1 verkoopbare ,waren4  ,g-,w1 de koop
 is tegelijktijd verkoop3 ,w-,g2 de     
laatste metamorphose eener ,waar1 is dus
 tegelijk de eerste metamorphose eener  
andere ,waar4 ,voor onzen linnenwever   
sluit de levensloop van zijnen waar af  
met de gekochte bijbel1 waarin hij de #b
 pond ,st4 terug omgezet heeft4 ,maar de
 bijbelverkooper1 zet de van den        
linnenwever gebeurde #b pond ,st41 in   
brandewijn om4  ,g-,w1 de slotphaze van 

,w-,g-,w 7linnen-geld-bijbel7 is        
tegelijk ,w-,g1 de eerste phaze van     
,w-,g-,w 7bijbel-geld-brandewijn74 ,daar
 de warenproducent slechts een eenzijdig
 produkt levert1 verkoopt hij het       
dikwijls in grootere hoeveelheden1      
terwijl zijn veelzijdige behoeften hem  
ertoe dwingen1 den gerealiseerden prijs 
of de gebeurde geldsom1 gestadig in     
talrijke koopen te versplinteren4 ,een  
verkoop mondt daarom1 in vele koopen van
 verschillende waren1 uit4 ,de          
slotmetamorphose eener ,waar1 wordt dus 
door de som van eerste metamorphosen van
 andere waren1 gevormd4  ,beschouwen wij
 nu de totaal-metamorphose eener ,waar1 
bijv4 van linnen1 dan zien wij in de    
eerste plaats1 dat zij uit twee elkander
 tegenovergestelde en elkander          
aanvullende bewegingen bestaat4 ,w-,g en
 ,g-,w4 ,deze twee1 tegenoverelkander   
staande veranderingen der ,waar1        
voltrekken zich1 in twee aan elkander   
tegenovergestelde maatschappelijke      
processen der warenbezitters1 en        

reflekteeren zich1 in twee elkander     
tegenovergestelde economische karakters 
derzelven4 ,als agent van den verkoop1  
wordt hij verkooper1 als agent van den  
koop1 kooper4 ,zooals echter in elke    
verandering der ,waar1 hare beide       
vormen1 warenvorm en geldvorm           
gelijktijdig bestaan1 alleen op elkander
 tegenovergestelde polen1 zoo staat     
dezelfde warenbezitter als verkooper1   
tegenover een andere kooper en als      
kooper1 tegenover een andere verkooper4 
,het zijn derhalve dus geen vaste1 maar 
binnen het raam der warencirculatie1    
gestadig van persoonlijkheid            
verwisselende karakters4  ,de           
warencirculatie is niet alleen formeel1 
maar ook wezenlijk verschillend van de  
onmiddellijke produktenruil4 ,men werpe 
slechts een terugblik op hetgeen        
voorgevallen is4 ,de linnenwever heeft1 
zonder voorbehoud1 linnen geruild tegen 
bijbels1 eigen waren tegen eene vreemde 
,waar4 ,maar dat verschijnsel bestaat   
slechts voor hem4 ,de bijbelagent1 die  

heet aan koud de voorkeur geeft1 dacht  
er niet aan linnen te ruilen voor       
bijbels1 gelijk de linnenwever er niets 
van wist1 dat er tarwe was ingeruild    
tegen zijn linnen enz4 ,de ,waar van ,b4
 komt in plaats van de ,waar van ,a2    
maar ,a en ,b1 ruilen niet wederzijdsch 
hunne waren tegen elkander4 ,het kan    
werkelijk voorkomen1 dat ,a en ,b       
wisselsgewijs van elkander koopen1 maar 
zulke bijzondere betrekkingen1 zijn     
geenszins de voorwaarden tot de         
algemeene verhoudingen der              
warencirculatie4 ,aan den eenen kant    
ziet men hieruit1 hoe de warenruil de   
individueele en lokale grenzen van den  
onmiddellijken produktenruil doorbreekt 
en de stofwisseling der menschelijken   
arbeid doet ontwikkelen4 ,aan den       
anderen kant1 ontwikkelt zich hierdoor  
een geheele kring van door de handelende
 personen1 niet te controleeren1        
maatschappelijke natuursamenhangsels4   
,de wever kan slechts linnen verkoopen1 
omdat de boer tarwe verkocht2 de        

heethoofd den bijbel1 omdat de wever het
 linnen1 de distillateur slechts gebrand
 water1 omdat de andere1 het water des  
eeuwigen levens verkocht had1 enz4 enz4 
,het circulatieproces lost zich         
deswegens ook niet1 gelijk de           
onmiddellijke produktenruil1 op1 in de  
plaats- of de handsverwisseling van de  
gebruikswaarden4 ,het geld verdwijnt    
niet1 omdat het ten slotte uit de       
metamorphosenreeks eener ,waar uitvalt4 
,het slaat voortdurend weder neer1 op   
een door de waren zelf voor hem         
ingeruimde circulatie-plek4 ,bijv4 van  
de totaal-metamorphoze van het          
linnen--linnen-geld-bijbel--valt eerst  
het linnen buiten de circulatie1 het    
geld komt in zijn plaats2 daarna valt de
 bijbel buiten de circulatie en het geld
 treedt in zijn plaats4 ,de vervanging  
van waren door waren1 doet              
tegelijkertijd in de derde hand1 de     
geldwaren hangen blijven4 ,de circulatie
 zweet gestadig geld uit4               
,,verandering ,,van ,,geld ,,in         

,,kapitaal4  ,wij hebben de ontwikkeling
 van de warencirculatie uit de          
produktenruil nagegaan en eveneens      
hebben wij den kringloop dier beweging  
gadegeslagen4 ,welke is evenwel hare    
drijfkracht8 ,de beweegreden der        
kringloop3 ,waar-,geld-,waar1 is        
duidelijk2 is daarentegen die van       
,geld-,waar-,geld niet zinneloos8 ,neen1
 zij zou zinneloos zijn1 wanneer de     
geldsom aan het einde van de transaktie1
 niet eene andere was1 dan die aan het  
begin daarvan4 ,de kringloop ,g-,w-,g1  
heeft dus maar n doel3 de geldsom       
waarmede hij eindigt grooter te doen    
worden1 dan die1 waarmede hij aanving4  
,deze vermeerdering is inderdaad het    
drijvende motief in dien kringloop4     
,wij komen dus1 nadat het proces zijn   
bekenden gang is gegaan1 voor de        
formule3                           ,g-,w
 - 7,g  g7 te staan4   ,dit g1 de       
toegevoegde waarde die boven en uit de  
oorspronkelijk voorgeschoten waarde1 aan
 het einde van den kringloop voor den   

dag komt1 noemt ,marx3 de ,meerwaarde4  
,die laatste moet met hare              
verschijningsvorm en winst1 rente etc4  
evenmin verward worden1 als de waarde   
eener waar1 met haren prijs4 ,want      
evenals daar1 gaat het hier om de       
grondslagen en niet om de uiterlijke    
vormen1 de verschijningsvormen1         
waaronder de economische verhouding aan 
het daglicht treedt4  ,de waarde wordt  
aldus tot processeerende waarde1        
processeerend geld en als zoodanig tot  
kapitaal4 ,dit komt uit de circulatie   
vandaan1 gaat weder in haar onder en    
verveelvoudigt zich in haar2 keert      
vergroot uit haar terug en begint       
denzelfden kringloop weder van voren af 
aan4 ,g-,g1 geldbarend geld--money which
 begets money1--zoo luidde de           
beschrijving van het kapitaal1 in den   
mond van zijn eerste wegwijzers1 de     
merkantilisten reeds1 zegt ,marx4       
,koopen om te verkoopen1 of vollediger1 
koopen om duurder te verkoopen1         
,g-,w-,g1 schijnt wel-is-waar slechts   

eene vorm aan het koopmanskapitaal      
eigen1 maar ook het industrieele        
kapitaal is geld1 dat zich verandert in 
waren en door den verkoop de waren1 in  
meer geld terug-verandert4  ,wij zien   
hieruit en ook uit hetgeen voorafging1  
dat dus niet alle geld1 niet elke ,waar 
kapitaal is2 dat deze dingen alleen dan 
tot kapitaal worden1 wanneer zij een    
bepaalde beweging doormaken2 wanneer zij
 dienen om een mr-produkt in het leven  
te roepen3 mr-waarde geboren te doen    
worden4 ,deze beweging heeft ook op     
haren beurt1 weder bepaalde historische 
voorwaarden4  ,wat ,marx ons hier ook   
heeft doen zien1 dat is1 dat het niet   
waar is1 gelijk het in den gewonen      
akademisch-staathuishoudkundigen vorm   
luidt1 dat opgehoopte arbeid en         
produktiemiddelen1 kapitaal zijn tout   
court1 maar dat dezen dan eerst tot     
kapitaal worden1 als zij voldoen aan    
zekere voorwaarden van historische en   
van maatschappelijken aard1 waaronder de
 voornaamste deze is3 dat zij in        

beweging worden gezet1 om mrwaarde voort
 te brengen4  ,uit welken bron          
ontspringt nu deze mrwaarde8 ,men zou   
zoo oppervlakkig zeggen1 doordien de een
 van zijn macht 7slimheid1 ervaring     
enz471 gebruik maakt om zijn tegenpartij
 te misleiden2 overmacht van welken aard
 ook4 ,zulk eene verklaring1 die op     
zich-zelf al zeer weinig bewijst1 is    
bovendien economisch van niet de minste 
beteekenis1 daar een ieder1 gelijk wij  
gezien hebben1 bij afwisseling kooper en
 verkooper is4 ,bovendien kan toepassing
 van overmacht enz4 wel de een voor een 
oogenblik zich-zelve doen verrijken1    
maar zij is absoluut niet in staat de   
door beiden bezeten totaal-som1 alzoo de
 som van de circuleerende waarden1 te   
doen vermeerderen4 ,wij verklaren er dus
 niet anders mede1 dan eene verplaatsing
 van de te deelen som aan waarden1      
zonder meer4 ,de verandering van geld in
 kapitaal1 concludeert ,marx1 moet      
worden verklaard1 op den grondslag van  
de in den warenruil zich bevindende     

immanente wetten1 z1 dat de ruil van    
aequivalenten1 ons daarbij steeds als   
uitgangspunt dient4 ,onze1 nog slechts  
als kapitalistenrups aanwezig zijnde    
geldbezitter1 moet de waren tegen hunne 
waarde koopen1 tegen hunne waarde       
verkoopen en desniettegenstaande moet   
hij aan het einde van dit proces1 mr    
waarde eruit halen1 dan dat hij erin    
wierp4444444  ,de oplossing dier vraag1 
is nevens die der waardetheorie1 de spil
 van het systeem van analyse1 dat ,marx 
toegepast heeft bij het onderzoek van de
 kapitalistische produktiewijze4 ,zij   
bevat de ontdekking van een faktor1 die 
de waarde voortdurend vergroot2 bron van
 waarde is1 terwijl zij zelve tegen hare
 waarde wordt gekocht door den          
kapitalistischen ondernemer1 die op de  
warenmarkt komt1 om deze eigenaardige   
,waar op te doen1 alwaar hij den        
verkooper van die ,waar te ontmoeten    
weet1 die dezen aan niemand anders1 dan 
aan hem slijten kan4 ,deze ,waar is die 
der arbeidskracht namelijk1 die wij     

vroeger reeds hebben leeren kennen4  ,de
 bron der meerwaarde nu is te vinden1 in
 den arbeidstijd1 welke de ondernemer1  
de kapitalist1 den arbeider voor zich   
laat arbeiden1 boven den tijd welke     
noodig is om de waarde voort te brengen1
 die hij zelf kostte4  ,het kapitaal1   
zegt ,marx heeft de meerarbeid niet     
uitgevonden4 ,overal1 waar een deel der 
samenleving het monopolie der           
produktiemiddelen bezit1 moet de        
arbeider1 vrij of onvrij1 aan de tot    
zijn onderhoud noodzakelijke arbeidstijd
 een overschot van arbeidstijd          
toevoegen1 ten einde de levensmiddelen  
voor de eigenaars der produktiemiddelen 
voort te brengen4  ,mrarbeid1 arbeid    
boven den tot zelfbehoud van den        
arbeider noodzakelijken tijd1 en        
toeigening van het produkt dezer        
mrarbeid door anderen1 uitbuiting van   
den arbeid dus1 is aan alle tot nu      
bestaan hebbende maatschappelijke       
vormen1 voor zoover zij zich in         
klassetegenstellingen bewogen hebben1   

gemeenzaam geweest4 ,maar eerst wanneer 
het produkt dezer meerarbeid1 de vorm   
van meerwaarde aanneemt1 wanneer de     
eigenaar der produktiemiddelen1 den     
vrijen arbeider--vrij van sociale banden
 en vrij van eigen bezit6--als voorwerp 
van uitbuiting tegenover zich vindt en  
hem uitbuit1 tot het doel van de        
produktie van waren1 eerst dn neemt dit 
produktiemiddel1 het specifieke karakter
 van kapitaal aan4 ,en dit is op groote 
schaal eerst geschied1 aan het einde van
 de #ae;e1 en aan het begin van de #af;e
 eeuw4    ,,de ,,voortbrenging ,,der    
,,meerwaarde4  ,nemen wij1 om de        
produktie van de meerwaarde met een     
voorbeeld aanschouwelijk te maken1 eens 
het volgende geval4 ,de heer ,jansen1   
industrieel1 richt zich in4 ,zijn vader 
stelt een groot kapitaal ter zijner     
beschikking4 ,hij richt een             
katoenspinnerij op1 neemt een technisch-
 en een handelsdirekteur aan1 die het   
gansche bedrijf inrichten en leiden en  
de inkoop van katoen1 de aanschaffing   

van machines1 de aanstelling van        
arbeiders enz4 bezorgen4 ,de katoen     
wordt in de fabriek versponnen tot garen
 en deze wordt1 door middel van         
reizigers etc41 van de hand gezet4  ,de 
heer ,jansen nu1 men lette er wel op1   
heeft daarmede niet waren tegen waren   
geruild1 door middel van de waar geld1  
maar hij had oorspronkelijk geld1 hij   
heeft dit uitgegeven om waren te koopen 
7fabriek1 inrichting1 ruwprodukten1     
arbeidskrachten71 en dan verkoopt hij   
weder zijn waren1 om ze wederom tot geld
 te doen worden4 ,de ruilformule is hier
 niet3 ,w-,g-,w1 maar is hier3          
,geld-,waar-,geld4                      
7,g-,w-,g47   ,hij heeft zijn geld in   
waren omgezet en hij zet zijn waren     
weder in geld om4 ,waarom doet hij dat8 
,dat doet hij om winst te maken2 het    
geld dat in des heeren ,jansen's        
brandkast terugkomt1 moet mr zijn dan   
dat wat er uit ging4 ,anders zou de heer
 ,jansen een gek geweest zijn1 om zijn  
geld in de circulatie te zenden4 ,maar  

het was des heeren ,jansen's doel niet1 
om het als een schat enkel te laten     
liggen1 maar om het als kapitaal te     
laten fungeeren1 het te laten broeden   
dus4  ,alle waren die hij evenwel koopt 
7ruwprodukten1 machines enz471 moet hij 
naar hunne waarde betalen1 bijgevolg    
zijn winst zal daardoor niet            
vermeerderen4 ,maar de arbeidskracht der
 arbeiders die in zijnen dienst zijn1   
betaalt hij niet naar hare waarde4      
,nemen wij daartoe1 nog eens het        
voorbeeld op en werken wij het verder   
uit4 ,een arbeider verspint in #f uren1 
#aj pond ruw-katoen tot garen4 ,in deze 
#aj pond garen steekt1 nevens den       
zesurigen arbeid1 ook een deel van de   
arbeidsmiddelen1 welke daarbij worden   
afgebruikt1 vervat in de spindels4 ,het 
pond katoen komt hem te staan op f      
#j4fj1 het pond garen brengt f #j4ij op4
 ,aan spinsel wordt #aj pond katoen     
ingewerkt1 dus voor f #a4bj4 ,het       
arbeidsloon bedraagt f #a4hj4 ,dus3     
,uitgaven3              #aj pond        

ruwkatoen    f #f4             ,spinsel 
- #a4bj4             ,arbeidsloon       
- #a4hj4              te zamen          
f #i4jj4              ,inkomsten3       
#aj pond katoengaren  f #j4ij  f #i4jj  
,inkomsten en uitgaven zijn gelijk4     
,maar het doel van den fabrikant is     
anders4 ,zijn toch zes uren arbeidsloon 
voldoende1 om de waarde der waar        
arbeidskracht te voldoen1 dan zou de    
arbeider daarna moeten ophouden met     
arbeiden4 ,maar z zijn fabrikant en     
arbeider niet samen getrouwd6 ,de       
arbeider is gehuurd voor een zekeren    
tijd1 die de fabrikant goedvindt te     
bepalen1 subsidiair zooals zij dien     
tezamen overeengekomen zijn4            
,bijvoorbeeld3 een arbeidsdag van #ab   
uren4 ,wij nemen nu ons voorbeeld wer   
op3               ,uitgaven3            
voor de eerste zes uren van den dag3    
gelijk boven3 #aj pond ruwkatoen    f   
#f4             ,spinsel                
- #a4bj4             ,arbeidsloon       
- #a4hj4              totaal            

f #i4jj4              voor de verdere   
arbeidsuren3              #aj pond      
ruwkatoen                  f #f4        
,spinsel                            -   
#a4bj4             ,arbeidsloon--       
f #g4bj  f #i  f #af4bj4                
,inkomsten3              #bj pond garen 
f #j4ij  f #ah4jj4   ,hij wint dus      
dagelijks aan een arbeider3 f #a4hj1    
juist zooveel als het arbeidsloon van de
 zes uren bedraagt1 die hij hem meer    
laat arbeiden4 ,in die mr-arbeid1 ligt  
de meer-waarde4 ,der waardewet is hier  
geen haartje gekrenkt en de kapitalist  
heeft tch winst gemaakt4 ,van andere    
waren1 is de ruilwaarde namelijk        
vervlogen1 zoodra hun verbruik is       
afgeloopen2 de waar arbeidskracht       
daarentegen1 is1 nadat het proces       
afgeloopen is1 nog bruikbaar1 ook       
wanneer zooveel van haar is verbruikt1  
als hare ruilwaarde bedraagt4 ,daar de  
waarde van de waar arbeidskracht        
elastisch of variabel is1 d4 w4 z4 met  
de voortschrijdende                     

beschavingstoestanden steeds geringer   
wordt1 terwijl de                       
voortbrengingsgeschiktheid van de       
arbeidskracht niet inkrimpt1--d4 w4 z4  
de arbeider zou #ab en meer uren kunnen 
arbeiden1 ook wanneer tot reproduktie   
van zijne dagelijksche arbeidskracht    
slechts #f uren arbeids en minder noodig
 zouden zijn1--zoo kan de kooper der    
arbeidskracht1 in ons voorbeeld de heer 
,jansen dus1 de warenwaarde derzelve ten
 volle betalen en desniettemin mr-waarde
 overhouden4 ,in enkele woorden dus3 het
 verschil tusschen de gebruikswaarde en 
de ruilwaarde van de waar arbeidskracht1
 vormt de meerwaarde4  ,het historisch  
toeigenen van de meerwaarde1 geschiedde 
zonder twijfel door het zich toeigenen  
van vreemde waarde2 hetzij door middel  
der waren-cirkulatie van het            
koopmanskapitaal1 of1 geheel            
onverbloemd1 door het woekerkapitaal4   
,maar deze beide soorten van            
kapitaal-formaties1 konden alleen in de 
samenleving ontstaan1 door schennis van 

de wetten der warencirkulatie1 door     
grove schennis van haar grondwet1 dat   
waarden1 alleen tegen gelijke waarden   
geruild kunnen worden4 ,het kapitaal    
stond daarvandaan1 zoolang het handels- 
en woekerkapitaal was1 in eene          
tegenstelling tot de economische        
organisatie van zijn tijd1 en daarmede  
ook in tegenstelling1 tot de moreele    
inzichten van zijn tijd4 ,in de         
,oudheid1 evenals in de ,middeleeuwen   
stonden handel en woeker in een slechten
 reuk2 zij werden op gelijke wijze      
gebrandmerkt1 zoowel door de antieke    
,philosophen1 door de heilige           
,kerkvaders1 als door de ,pausen4 ,met  
uitzondering van ,calvijn1 hebben ook de
 ,hervormers--,luther niet voor 't      
minst--handel en woeker scherp          
veroordeeld4  ,wij moeten dan ook1 om   
het kapitaal te onderkennen1 tot deze   
zijne voorwereldsche vormen teruggaan4  
,eerst nadat hoogere vormen van kapitaal
 zich hadden ontwikkeld1 konden zich ook
 tusschenvormen ontwikkelen1 die de     

funkties van het handelskapitaal en het 
rentegevend kapitaal1 in overeenstemming
 konden brengen1 met de wetten van de   
thans heerschende warenproduktie4 ,maar 
eerst ook van dat oogenblik af1 hebben  
zij opgehouden het karakter van         
eenvoudige afzetterij of van direkten   
roof te dragen1 zegt ,marx4  ,marx heeft
 deze soorten van kapitaal1 in de beide 
eerste deelen van ,das ,kapital1 dan ook
 niet behandeld1 omdat zij bij de       
navorsching van het kapitalisme1 als    
vorm van eene produktiewijze1 als       
maatschappelijk verschijnsel1           
rechtstreeks niet betrokken zijn4  ,men 
begrijpt evenwel nu1 in het gansche     
proces van de voortbrenging der         
meerwaarde1 ook het groote gewicht1 dat 
daarin    ,,de ,,arbeidsdag  bekleedt1  
waaraan bij ,marx een zevental          
beschrijvende hoofdstukken zijn gewijd1 
die historisch en economisch zeker      
behooren1 tot het grootste wat op dit   
gebied is verricht4 ,zijne              
onderzoekingen daaromtrent1 benevens die

 omtrent de verdeeling van den arbeid1  
haar ontstaan en hare ontwikkeling in de
 periode der ,manufaktuur1 de machinerie
 en de groot-industrie1 vormen de       
klassieke gedeelten uit het eerste deel 
van ,das ,kapital4 ,hunne economische en
 historische waarde1 wordt door geen    
staathuishoudkundige van eenig gezag    
meer ontkend4 ,in dat opzicht1 is zijn  
groote werk dan ook eene voortzetting   
geweest1 van ,adam ,smith's beroemde    
,wealth of the ,nations 7,rijkdom der   
volkeren74  ,de kapitalist1--zegt ,marx1
 aan den aanvang van de behandeling der 
,arbeidsdag1--heeft de arbeidskracht tot
 hare dagwaarde gekocht4 ,hem behoort   
dus hare gebruikswaarde toe1 gedurende  
een arbeidsdag4 ,hij heeft dus k het    
recht verkregen den arbeider1 gedurende 
dien dag1 voor zich te laten arbeiden4  
,maar wat is een arbeidsdag8 ,in elk    
geval minder dan een natuurlijken       
levensdag4 ,en hoeveel minder8 ,de      
kapitalist 7natuurlijk is hier sprake   
van den ondernemer in het algemeen71    

heeft zijn eigen inzichten omtrent dit  
ultima thule1 de noodzakelijke grenzen  
van den arbeidsdag4 ,als kapitalist is  
hij slechts gepersonifieerd kapitaal4   
,zijn ziel is de kapitalistenziel4 ,het 
kapitaal kent slechts n levensaandrift1 
de aandrift zich in waarden om te       
zetten2 mrwaarde voort te brengen1 en   
met zijn konstant gedeelte1 de          
produktiemiddelen1 de grootst mogelijke 
massa meerarbeid in zich op te zuigen4  
,kapitaal is gestorven arbeid1 die op   
vampyr-achtige wijze opleeft1 door      
opzuiging van levenden arbeid en er zoo 
veel te meer van leeft1 naarmate het    
meer daarvan in zich opzuigt4 ,de tijd  
waarin de arbeider werkt1 is de tijd    
waarin1 door den kapitalist de van hem  
gekochte arbeidskracht1 wordt           
verbruikt4444  444,van zeer elastische  
grenzen hier afgezien1 worden er door   
den aard der warenruil zelf1 geen       
grenzen van den arbeidsdag1 dus ook geen
 grenzen van de meerwaarde getrokken4   
,de kapitalist staat op zijn recht als  

kooper1 wanneer hij den arbeidsdag zoo  
lang als mogelijk is maakt1 en1 zoo     
mogelijk uit eenen arbeidsdag1 er twee  
tracht te maken4 ,aan den anderen kant1 
houdt de specifieken aard van de        
verkochte waar 7arbeidskracht7 een grens
 van haar verbruik door den kooper in1  
terwijl de arbeider op zijn recht staat 
als verkooper1 wanneer hij den          
arbeidsdag tot op eene bepaalde         
minimum-grootte tracht te beperken4     
,hier is dus een antimonie voorhanden2  
recht tegenover recht1 beiden           
gelijkmatig bezegeld door de wet van den
 warenruil4 ,en zoo is dan ook in de    
geschiedenis der kapitalistische        
produktiewijze1 de normeering van den   
arbeidsdag1 tot een strijd om de grenzen
 van den arbeidsdag geworden2 een strijd
 tusschen de gezamenlijke kapitalisten1 
d4 w4 z4 tusschen de klasse der         
kapitalisten en de gezamenlijke         
arbeiders of de arbeidersklasse4  ,voor 
het eerst is men in ,engeland1 en wel in
 #ahdc1 begonnen den arbeidsdag         

wettelijk vast te stellen1 nadat bijna  
een halve eeuw lang de arbeiders in dat 
land daarvoor gestreden hadden en het   
bitterst daarin door de economen zijn   
tegengewerkt geworden4  ,desniettemin1  
zegt ,marx1 heeft het principe          
gezegevierd en in de                    
groot-industrietakken1 die zelve de     
schepping zijn der moderne              
produktiewijze1 was zijne wondervolle   
ontwikkeling1 die hand aan hand is      
gegaan1 met de moreele wedergeboorte der
 fabrieksarbeiders1 zelfs voor blinden  
te zien4  ,de economische beteekenis van
 den arbeidsdag voert ons tot eene      
beschouwing van    ,,de ,,relatieve     
,,meerwaarde4  ,tot nu toe1 hebben wij  
gezien hoe de kapitalist zijn meerwaarde
 vormt3 uit onbetaalden arbeidstijd4    
,deze nu noemt ,marx de3 absolute       
mrwaarde4 ,maar het spreekt van zelf1   
dat er nog een andere soort moet        
bestaan2 dit bleek ons reeds uit het    
expos van de gansche warencirculatie4   
,wij hebben gezien1 dat de meerwaarde   

voortkomt uit den onbetaalden           
arbeidstijd4 ,hare bron zit in den      
arbeidsdag4 ,de arbeidsdag kan echter   
niet tot in het oneindige verlengd      
worden4 ,aan het streven der            
kapitalisten1 hem te verlengen1 worden  
grenzen gelegd1 zoowel van moreelen1 als
 van politieken aard4 ,de door          
verlenging van den arbeidsdag           
voortgebrachte meerwaarde noem ik1 zegt 
,marx1 absolute meerwaarde2 de          
meerwaarde daarentegen1 die uit de      
verkorting van den noodwendigen         
arbeidstijd en de daarmede              
overeenstemmende verandering1 in de     
hoegrootheidsverhouding der beide       
bestanddeelen van den arbeidsdag        
voortkomt3 relatieve meerwaarde4  ,om de
 waarde van de arbeidskracht te doen    
dalen1 moet de stijging der             
produktiekrachten die industrietakken   
aangrijpen1 welker produkten de waarde  
der arbeidskracht bepalen2 die dus noch 
tot den kring van de door de gewoonte   
vastgestelde levensmiddelen behooren1   

noch daarvoor in de plaats kunnen       
treden4 ,de waarde eener waar1 wordt    
echter niet alln bepaald door het       
kwantum arbeid1 hetwelk haar den        
laatsten vorm doet verkrijgen1 maar     
evenzoogoed1 door de massa der          
produktiemiddelen1 die zij in zich      
bevat4 ,bijv4 de waarde van een paar    
schoenen1 wordt niet alleen door den    
arbeid des schoenmakers1 maar ook door  
de waarde van het leder1 het pek1 draad 
enz4 bepaald4 ,stijging van de          
produktiekracht en de daarmede gepaard  
gaande goedkoopermaking der waren1 in de
 industrien welke de stoffelijke        
elementen van het constant-kapitaal1 de 
arbeidsmiddelen en het arbeidsmateriaal1
 tot voortbrenging der noodzakelijke    
levensmiddelen leveren1 doen dus        
eveneens de waarde van de arbeidskracht 
dalen44444  ,de goedkooper geworden     
waar1 doet natuurlijk de waarde der     
arbeidskracht1 slechts pro tanto1 d4 w4 
z4 alleen maar in die verhouding1 waarin
 zij in de reproduktie van de           

arbeidskracht overgaat1 dalen4 ,hemden  
bijv41 zijn een noodzakelijk            
levensmiddel1 maar een van de velen4    
,hunne goedkoopermaking1 vermindert     
alleen de uitgaven der arbeiders voor   
hemden4 ,de totaalsom van de            
noodzakelijke levensmiddelen bestaat    
echter uit verschillende waren1 louter  
produkten van de bijzondere industrien1 
en de waarde van ieder dier waren1 vormt
 steeds een zich gelijkverdeelend deel1 
van de waarde der arbeidskracht4 ,deze  
waarde neemt af1 met de tot hare        
reproduktie noodzakelijken arbeidstijd1 
welker totaalverkorting gelijk is aan de
 som van hare verkortingen1 in alle     
bijzondere takken van voortbrenging44444
  ,de waarde der waren1 staat in        
omgekeerde verhouding tot de            
produktiekracht van den arbeid4         
,evenzoo1--omdat zij door de waarde der 
waren bepaald wordt1--de waarde der     
arbeidskracht4 ,daarentegen staat de    
relatieve meerwaarde1 in direkte        
verhouding tot de produktiekracht van   

den arbeid4 ,zij stijgt met stijgende-  
en daalt1 met dalende produktiekracht4  
,een maatschappelijke doorsne-arbeidsdag
 van #ab uren1 geldswaarde als          
gelijkblijvend verondersteld1 produceert
 steeds hetzelfde waardeprodukt van #f  
,shilling1 hoe deze som van waarden zich
 ook immer moge verdeelen1 tusschen het 
aequivalent voor de waarde der          
arbeidskracht en de meerwaarde4 ,dalen  
evenwel1 ten gevolge van de gestegen    
produktiekracht der waarden1 de         
dagelijksche levensmiddelen en          
dientengevolge1 de dagelijksche waarde  
der arbeidskracht van #e shilling op #c 
sh41 dan rijst de meerwaarde van #a sh4 
op #c sh4 ,ten einde de waarde der      
arbeidskracht te reproduceeren1 waren er
 #aj en zijn er thans nog slechts #f    
arbeidsuren vrij gekomen en kunnen deze 
bij de domeinen van den meerarbeid      
worden ingelijfd4 ,het is daarom de     
immanente drijfveer en de gestadige     
tendens van het kapitaal1 de            
produktiekracht der arbeid te doen      

stijgen1 en te dien einde de waar1 en   
door de goedkoopermaking van de waar1   
den arbeider-zelve goedkooper te maken4 
,een verhooging van de produktiekracht  
van den arbeid1 die van verkorting van  
den arbeidsdag het noodwendige gevolg   
moet zijn1 is echter alleen mogelijk1   
door eene verandering van de            
produktiewijze1 door verbetering van de 
arbeidsmiddelen en van de               
arbeidsmethoden4 ,produktie van         
relatieve meerwaarde1 heeft dus tot     
voorwaarde1 eene revolutie van het      
arbeidsproces4  ,de produktie van de    
absolute meerwaarde1 zegt ,marx verder1 
draait zich slechts om de lengte van den
 arbeidsdag2 de produktie van de        
relatieve meerwaarde1 revolutioneert    
door en door de technische processen van
 den arbeid en de maatschappelijke      
groepeeringen4  ,zij veronderstelt dus  
eene specifiek-kapitalistische          
produktiewijze1 die1 met hare methoden1 
middelen en voorwaarden zelven eerst op 
den grondslag van de formeele subsumtie 

van den arbeid onder het kapitaal1 op   
natuurlijke wijze ontstaat en verder    
ontwikkeld wordt4444  ,wij zien dan ook 
bij stijgende produktiekracht van den   
arbeid1 het percentage van de meerwaarde
 aanhoudend stijgen1 terwijl de waarde  
van het produkt daalt4 ,zoo zien wij in 
de kapitalistische produktiewijze1 in   
hare specifiek groot-industrieele       
uiting1 den oogenschijnlijken           
tegenspraak zich ontwikkelen1 dat de    
kapitalisten onophoudelijk zich moeite  
geven1 steeds goedkooper te produceeren1
 d4 w4 z4 de waarde der waren steeds te 
doen dalen1 terwijl zij daarbij steeds  
meer waarde1 zich toe-eigenen kunnen4   
,wij zien ook dat1 hoe grooter de       
produktiekracht van den arbeid1 des te  
grooter wordt de meerwaarde1 de         
overschietende arbeidstijd van den      
arbeider4 ,de kapitalistische           
produktiewijze streeft er naar1 de      
produktiekracht van den arbeider        
reusachtig te doen stijgen1 den         
noodwendigen arbeidstijd tot op een     

minimum te reduceeren1 maar gelijktijdig
 evenwel1 den arbeidsdag zoo veel als   
mogelijk is te verlengen4               
,,hoofdstuk ,,vii4  ,,machinerie ,,en   
,,groot-,,industrie4   ,in een          
belangrijk hoofdstuk1 onderzoekt ,marx  
vervolgens de omwenteling1 die de       
machine heeft doen ontstaan in de       
industrie uit de ,manufaktuur gesproten1
 en welke deze1 op zijne beurt1 tot     
groot-industrie heeft doen worden4 ,die 
omwenteling zelf draagt mede een ander  
karakter4  ,de omwenteling der          
produktiewijze heeft in ,manufaktuur de 
arbeidskracht tot uitgangspunt genomen  
en in de groot-industrie de             
arbeidsmiddelen4 ,marx wijst vervolgens1
 op de absoluut onvoldoende verklaring1 
die de mathematici en de mechanici van  
de machine gegeven hebben1 waar zij het 
werktuig voor een enkelvoudig en de     
machine voor een samengesteld werktuig  
hebben verklaard4 ,van economisch       
standpunt1 deugt deze verklaring niet1  
omdat bij haar het historisch element   

wordt gemist4 ,ook is de verklaring1    
door het verschil dat men maakt tusschen
 werktuig en machine en die welke hierin
 gezocht wordt1 dat bij het werktuig de 
mensch de bewegende kracht is en bij de 
machine1 eene van den mensch            
afgescheiden natuurkracht1 zooals die   
van het dier1 het water1 de wind enz41  
historisch even onjuist4 ,dewijl de     
toepassing van de dierlijke kracht1 eene
 der oudste uitvindingen is van de      
menschheid1 zoo zou aldus geredeneerd1  
de machinale produktie1 vooraf hebben   
moeten gegaan aan die van het           
,handwerk6444444  ,de machine waarvan de
 industrieele revolutie haar            
uitgangspunt neemt1 vervangt den        
arbeider1 die een nkelvoudig werktuig   
hanteert1 door een mechanisme1 dat met  
eene massa van dezelfde of              
gelijksoortige werktuigen tegelijk      
opereert en door een enkele drijfkracht1
 hoe ook steeds haren vorm moge zijn1   
voortbewogen wordt4 ,hier hebben wij de 
machine voor ons1 maar eerst als een    

eenvoudig element van de machinale      
produktie4  ,de uitbreiding van den     
omvang der arbeidsmachine en het getal  
harer gelijktijdig opereerende          
werktuigen1 vorderde een meer massaal   
bewegingsmechanisme en dit mechanisme1  
tot overweldiging van zijnen eigenen    
werstand1 een machtiger drijfkracht dan 
de menschelijke4 ,afgezien nog hiervan1 
dat de mensch een zeer onvolkomen       
produktieinstrument van gelijkvormige en
 continueerende beweging is1 gegeven1   
dat hij nog slechts als eenvoudige      
drijfkracht werkt1 dus in de plaats van 
zijn werktuig een werktuigmachine       
gekomen is en de natuurkrachten hem     
thans ook als drijfkracht kunnen        
vervangen4 ,van alle uit de             
,manufaktuurperiode ons overgeleverde1  
groote bewegingskrachten1 was de        
paardenkracht de slechtste2 eensdeels1  
omdat een paard zijn eigen zin heeft1   
anderdeels1 wegens zijne kostbaarheid en
 den beperkten omvang1 waarmede zij in  
de fabrieken alleen toe te passen       

was444444  ,eerst met ,james ,watt's    
uitvinding van de z4 g4 n4              
dubbelwerkende stoommachine1 was de     
motor geschapen1 die zijne beweegkracht 
zelf voortbrengt en uit de voedering met
 kolen en water1 wier krachtpotentie    
geheel onder menschelijke contrle1      
onafhankelijk van natuurkrachten van    
lokalen aard staat1 en aldus de         
toepassing van de machinale industrie op
 elke1 willekeurige plaats mogelijk     
maakte4  ,nadat eerst de werktuigen1 van
 werktuigen van het menschelijk         
organisme1 tot werktuigen van een       
mechanisch apparaat1 tot                
werktuig-machines konden worden1        
verkreeg dan ook de bewegings-machine   
een zelfstandige1 van de grenzen van    
menschelijke kracht1 volkomen           
gemancipeerden vorm4 ,daarmede zonk de  
enkelvoudige werktuigmachine1 zooals wij
 tot nu toe die hebben beschouwd1 tot   
een bloot element van de                
machine-produktie4 ,ene bewegingsmachine
 was thans in staat1 vle arbeidsmachines

 gelijktijdig te drijven4 ,met het      
aantal van de gelijktijdig voortbewogen 
arbeidsmachines1 groeide de             
bewegingsmachine en breidde zich het    
transmissie-mechanisme1 tot een         
wijdloopig apparaat uit4 4444  ,dan zet 
,marx het verschil uiteen1 tusschen het 
karakter der machine in de              
,manufaktuurperiode en in die van de    
fabrieksmatige industrie4 ,hij zegt3    
,in de ,manufaktuur moeten de arbeiders1
 individueel of in groepen1 elk         
bijzonder deelproces met hun            
handwerktuig uitvoeren4 ,maakte de      
arbeider zich eenmaal het proces eigen1 
dan was evenwel van te voren reeds het  
proces voor den arbeider geigend4 ,dit  
objektieve principe van de verdeeling   
van den arbeid1 valt bij de machinale   
produktie geheel weg4 ,het totaalproces 
wordt hier objektief1 aan en op zichzelf
 beschouwd1 in zijne constitueerende    
phazen geanalyseerd2 en het problema van
 elk deelproces ten uitvoer te brengen  
en de verschillende deelprocessen te    

verbinden1 door technische toepassing   
van de mechaniek1 de chemie enz4        
opgelost1--waarbij natuurlijk voor en na
 de theoretische conceptie1 door        
opgehoopte praktische ervaring op groote
 schaal1 volkomener moet worden         
gemaakt4444 ,de gecombineerde           
arbeidsmachine1 nu tot een geledend     
systeem van verschillenderlei           
op-zich-zelf staande arbeidsmachines en 
van groepen derzelven geworden1 is des  
te volkomener1 hoe voortdurender haar   
totaal-proces is4 ,d4 w4 z4 met hoe     
minder onderbreking het ruwmateriaal van
 zijne eerste phaze tot zijn laatste    
overgaat1 hoe meer dus1 in plaats van de
 menschelijke hand1 van het mechanisme  
zelf1 van de eene produktiephaze in de  
andere wordt vereischt4 ,wanneer in de  
,manufaktuur het isolement van het      
bijzondere proces1 een principe is dat  
uit de verdeeling van den arbeid als    
van-zelf voortspruit1 in de ontwikkelde 
fabriek daarentegen1 heerscht de        
continuteit van het bijzondere          

proces44444  ,in het geledend systeem   
van arbeidsmachines1 die hunne beweging 
door middel van de                      
transmissie-machinerie1 van een         
centralen automaat ontvangen1 bezit het 
machinebedrijf zijne ontwikkeldste      
gestalte4 ,in de plaats van eene enkele 
machine1 treedt hier een mechanisch     
monster1 welker lijf gansche            
fabrieksgebouwen vervult en welker      
demonische kracht1 eerst verborgen door 
de bijna plechtstatige1 afgemeten       
beweging van zijne reusachtige          
ledematen1 in een koortsachtig dollen   
maalstroom zijner tallooze1 eigenaardige
 arbeidsorganen1 uitbreekt44444  ,marx  
schetst hierna1 de gevolgen1 die de     
intrede van die machineproduktie in de  
industrie teweeg bracht4  ,de           
omwenteling van de produktiewijze in de 
eene spheer van de industrie1 bepaalde  
hare omwenteling in eene andere4 ,dit   
gold in de eerste plaats voor zulke     
takken van industrie1 welke wel-is-waar 
door de maatschappelijke verdeeling van 

den arbeid gesoleerd waren--zoodat elk  
derzelve eene zelfstandige waar         
produceerde1--maar die toch weder1 als  
phazen van een totaalproces1 door       
elkander liepen4 ,zoo werd door de      
machinale spinnerij1 de machinale       
weverij noodzakelijk1 en beiden te      
zamen1 deden de mechanisch-chemische    
revolutie in de bleekerij1 drukkerij en 
verwerij ontstaan4 ,zoo riep aan den    
anderen kant1 de revolutie van de       
katoenspinnerij de uitvinding van het   
gin1 tot afscheiding van de katoendraden
 uit het zaad te voorschijn1 waardoor   
eerst de katoenproduktie op de daardoor 
vereischte hoogte van ontwikkeling kon  
komen te staan4 ,de revolutie in de     
produktiewijze van de industrie en van  
de agrikultuur noodzaakte namelijk ook  
tot eene revolutie1 in de algemeene     
voorwaarden van het maatschappelijk     
produktieproces1 d4 w4 z4 van de        
communikatie- en transportmiddelen4     
,afgezien van de geheel                 
gerevolutioneerde zeil-scheepsbouw1     

werden de kommunikatie- en              
transportwegen aldus geheel en al door  
een systeem van rivierstoombooten1      
spoorwegen1 overzeesche stoombooten en  
telegraphen aan de produktiewijze van de
 grootindustrie aangepast4 ,de          
verschrikkelijke massa's ijzer evenwel1 
die er thans te snijden1 te hameren te  
boren en te vormen waren gekomen1       
vereischten hunnerzijds cyclopische     
machines1 welker schepping in de        
machinebouw op manufaktuur-achtige      
grondslag1 geheel onmogelijk was4  ,de  
groot-industrie moest zich dusdoende van
 haar karakteristiek produktiemiddel1 de
 machinerie1 zelf meester maken en      
machines doen voortbrengen door         
machines4  ,zoo werd1 eindigt ,marx dit 
historisch-technische onderzoek1 het    
coperatieve karakter van het            
arbeidsproces1 7de verdringing van den  
individueelen arbeider door den         
vermaatschappelijkten7 tot een1 haar    
door den aard van de arbeidsmiddelen1   
zelve gedicteerde technische            

noodzakelijkheid4    ,de machine wordt  
door ,marx tot het constante kapitaal   
gerekend4 ,zij schept geene waarde1 maar
 zet slechts hare eigene waarde aan het 
produkt toe4 ,zij lost zich in het      
arbeidsproces telkens geheel1 maar in   
het waarde-vormingsproces1 slechts maar 
gedeeltelijk op4 ,zij geeft niet meer   
waarde van zich af1 dan zij in doorsne  
verliest door haar gebruik4 ,er is dus  
een groot verschil1 tusschen het        
waarde-deel dat de machine1 en het      
periodiek door haar op het produkt      
overgedragen1 deel van de waarde4 ,er is
 dus een groot verschil tusschen de     
machine als waardevormend en als        
produktenvormend element4 ,hoe grooter  
de periode1 in welke dezelfde machine1  
herhaaldelijk in hetzelfde arbeidsproces
 dienst doet1 des te grooter zal dit    
verschil zijn4  ,hoe minder arbeid de   
machine zelf kost1 d4 w4 z4 hoe veel te 
minder arbeid erin is neergelegd1 des te
 minder waarde zet zij aan het produkt  
toe4 ,hoe minder waarde van zich        

afgevend1 des te produktiever is zij en 
des te meer1 nadert haren dienst die der
 natuurkrachten4 ,de produktie van      
machines door machines1 doet hare waarde
 echter inkrimpen1 naar verhouding van  
hare uitbreiding en werking4            
,uitsluitend als middel tot             
goedkoopermaking van het produkt        
beschouwd1 vindt het gebruik van de     
machinerie daarin hare grenzen1 dat hare
 eigen produktie minder arbeid kost1 dan
 hare toepassing ervoor in plaats geeft4
 ,voor het kapitaal echter1 laat zich   
deze grens enger uitdrukken4 ,daar het  
niet1 de ten koste gelegden arbeid1 maar
 de waarde der ten koste gelegde        
arbeidskracht betaalt1 wordt voor hem   
het machinegebruik begrensd1 door het   
verschil tusschen de machinewaarde en de
 waarde van de door haar vervangene     
arbeidskracht4 ,daar de verdeeling van  
den arbeidsdag1 in noodwendigen arbeid  
en mr-arbeid1 in verschillende landen in
 verschillende periodes1 of gedurende   
dezelfde periode voor verschillende     

takken van bedrijf1 verschillend is2 dan
 beneden de waarde van zijn             
arbeidskracht1 dan weder daarboven      
stijgt1 kan het verschil tusschen den   
prijs der machinerie en den prijs van de
 door haar vervangen arbeidskracht1 zr  
varieeren4 ,ook1 wanneer het verschil   
tusschen het1 voor de produktie van de  
machine benoodigde kwantum arbeids en   
het totaalkwantum van de door haar      
vervangen arbeidskracht1 hetzelfde      
blijft4 ,het is evenwel alleen maar het 
eerste verschil1 dat de produktiekosten 
der waar1 voor de kapitalisten zelven   
bepaalt en door middel van de           
dwangwetten van de concurrentie invloed 
erop uitoefent4 ,het is daardoor1 zegt  
,marx1 dat men in het eene land machines
 in een tak van bedrijf invoert1 terwijl
 ze in een ander land1 absoluut niet    
toegepast kunnen worden1 doordien1 de   
arbeidskracht in die tak als te goedkoop
 zijnde1 eene toepassing van de         
machinerie het produkt duurder1 in      
plaats van goedkooper zou maken4 ,ook   

hier is dus de maatschappelijke         
tegenstelling1 tusschen het groote      
belang1 dat de menschheid heeft bij     
machines en het belang dat bij de       
produktie-leidende klasse overheerscht1 
merkbaar4  ,hoe de machine de           
verhoudingen revolutionneert1 zet ,marx 
nu verder uiteen4  ,in zooverre1 zegt   
hij1 als de machinerie spierkracht      
ontbeerlijk doet worden1 wordt zij tot  
een middel om arbeid zonder spierkracht 
en van een onrijpe lichaamsontwikkeling1
 maar van grooter lenigheid aan te      
wenden4 ,vrouwen- en kinder-arbeid was  
daarvandaan het rste woord1 dat de      
kapitalistische toepassing van de       
machinerie wist te spreken6 ,dit        
geweldige vervangingsmiddel van den     
arbeid en van de arbeiders1 veranderde  
dan ook aanstonds in een middel1 om het 
getal loonarbeiders te doen             
vermeerderen1 doordien het in zich      
opreeg alle leden van de                
arbeidersfamilie1 zonder verschil in    
geslacht of ouderdom1 en deze1 onder de 

onmiddellijke heerschappij van het      
kapitaal plaatste44444 ,de waarde van de
 arbeidskracht wordt bepaald1 niet      
alleen door de1 tot instandhouding van  
den individueelen1 volwassen arbeider   
noodzakelijken arbeidstrijd1 maar ook   
door die1 welke er noodig is1 om de     
arbeidersfamilie in stand te houden4    
,terwijl de machinerie alle leden der   
arbeidersfamilie op de arbeidsmarkt     
werpt1 verdeelt zij de waarde van de    
arbeidskracht van den man1 over zijn    
gansche gezin4 ,zij ontwaardigt daardoor
 zijne arbeidskracht4 ,de aankoop van in
 vier arbeidskrachten bijv4             
geparcelleerde familie1 kost wellicht   
mr1 dan vroeger de aankoop van de       
arbeidskracht van n gezinshoofd1 maar   
daarvoor komen dan ook vier arbeidsdagen
 in de plaats van een2 en hunne prijs   
daalt in de verhouding tot het overschot
 van de mr-arbeid van die vier1 over den
 prijs van de mr-arbeid van die eene4   
,vier moeten niet alleen den arbeid1    
maar ook den mr-arbeid aan het kapitaal 

leveren1 opdat n gezin in het leven     
blijve4 ,zoo verwijdt de machinerie     
reeds van te voren1 met het menschelijk 
exploitatiemateriaal1 tevens haar eigen 
uitbuitingsterrein voor het kapitaal1 en
 tegelijk daarmede1 tevens den graad van
 exploitatie4  ,zij revolutioneert      
evenzoo goed van grond uit1 de formeele 
tusschenkomst van de                    
kapitaalsverhoudingen1 als zij dit het  
contract tusschen kapitaal en arbeid    
doet4 ,op den grondslag van den         
warenruil1 was het eene eerste          
voorwaarde1 dat kapitalist en arbeider  
als vrije personen1 de een als          
onafhankelijke warenbezitter1 van geld  
en produktiemiddelen1 de ander als      
bezitter van arbeidskracht1 tegenover   
elkander kwamen te staan4 ,maar nu koopt
 het kapitaal onmondige of              
half-mondigen4 ,de arbeider verkocht    
vroeger zijne eigene arbeidskracht1     
waarover hij1 als formeel vrije persoon 
de beschikking had4 ,hij verkoopt thans 
vrouw en kind4 ,hij is een              

slavenhandelaar geworden4  ,marx gaat   
thans over tot een historisch overzicht1
 gestaafd door officieele berichten van 
de fabrieksinspecteurs in ,engeland over
 den kinderarbeid1 van af den aanvang   
der negentiende eeuw2 benevens van de   
drooge1 maar toch zoo hartverscheurende 
rapporten van de ellende door vrouwen-  
en kinderarbeid1 die de eerste          
bloeiperiode van het engelsche          
kapitalisme1 tot ver in de jaren #ahcj  
toe1 te lezen geven4 ,wij hebben ons bij
 ,robert ,owen's beschrijving daarmede  
reeds bezig gehouden4 ,maar ,marx ziet  
ook in deze ellende1 niet de ellende aan
 en voor zich1 maar eene die in zich1   
een revolutioneerend element tevens     
bevat4  ,hij zegt3 door die overwegende 
toevoeging van vrouwen- en kinderarbeid1
 breekt de machinerie eindelijk den     
tegenstand welke de mannelijke arbeiders
 in de ,manufaktuur1 aan de despotie van
 het kapitaal nog konden blijven bieden4
  ,de machine1 zoo zegt ,marx verder in 
dit dertiende hoofdstuk1 voert tot3     

,,verlenging ,,van ,,den ,,arbeidsdag4  
,zooals de machinerie het machtigste    
middel is1 om de produktiviteit van den 
arbeid te doen stijgen1 d4 w4 z4 de tot 
voortbrenging eener waar noodwendige    
hoeveelheid arbeidstijd te verkorten1   
zoo wordt zij als draagster van         
kapitaal1 reeds dadelijk in de1         
onmiddellijk door haar aangegrepen      
industrien1 tot het machtigste middel om
 den arbeidsdag1 boven elke natuurlijke 
beperking uit1 te doen verlengen4 ,zij  
verschaft aan den eenen kant1 nieuwe    
voorwaarden die het kapitaal geschikt   
maken1 deze zijne gestadige tendens den 
vrijen teugel te laten vieren1 aan den  
anderen kant echter nieuwe motieven1 tot
 het wettigen van zijn geeuwhonger naar 
vreemden arbeid4  ,in de eerste plaats  
maakten1 in de machinerie1 de beweging  
en de aktiviteit van de arbeidsmiddelen 
zich zelfstandig1 tegenover den         
arbeider4 ,zij wordt aan en op zichzelf1
 een industrieel perpetuum mobile1 dat  
ononderbroken voort zou moeten          

produceeren1 als zij daarbij niet       
stuitte op zekere natuurlijke grenzen in
 hare menschelijke bedienden3 hunne     
lichaamszwakte en hunne eigenzinnigheid4
 ,als kapitaal1--en als zoodanig bezit  
de automaat in handen van den kapitalist
 bewustzijn en wil1--is het daarom met  
de tendens behept1 de werstrevende1 maar
 elastische menschelijk-natuurlijke     
grenzen tot een minimum van werstand    
terug te dringen4 ,dezen worden         
buitendien nog verminderd1 door de      
schijnbare gemakkelijkheid van den      
arbeid aan de machine en het meer voeg- 
en buigzame element1 dat den vrouwen- en
 kinderarbeid oplevert44444  ,de machine
 produceert relatieve mrwaarde2 niet    
alleen doordien zij de arbeidskracht    
direkt in waarde doet dalen en deze1    
indirekt1 door billijkermaking van de in
 hare reproduktie op te nemen waren1    
goedkooper maakt1 maar ook1 doordien zij
 bij hare eerste sporadische invoering1 
de door de machinebezitter verwerkten   
arbeid1 omzet in gepotentierde arbeid2  

de maatschappelijke waarde van het      
machineprodukt1 boven zijne individueele
 waarde uit verhoogt en den kapitalist  
aldus in staat stelt1 met een geringer  
waardedeel van het dagelijksch produkt1 
de dagwaarde van de arbeidskracht te    
vervangen4 ,gedurende de                
overgangsperioden1 die waarin het       
machinebedrijf een soort monopolie      
blijft1 zijn daarvandaan de winsten     
buitengewoon en de kapitalist zocht deze
 eersten tijd van jeugdige liefde zoo   
grondig mogelijk uit-te-buiten1 door een
 zoo groot mogelijke verlenging van den 
arbeidsdag4 ,de grootte van den winst   
verscherpt den geeuwhonger naar mrdere  
winst4  ,door het algemeener worden van 
de machinerie1 in dezelfde produktietak1
 zinkt de maatschappelijke waarde van   
het machineprodukt tot op zijne         
individueele waarde en maakt zich de wet
 voelbaar1 dat de meerwaarde niet uit de
 arbeidskrachten voortkomt1 welke de    
kapitalist door de machine vervangen    
heeft1 maar omgekeerd1 uit de           

arbeidskrachten die hij aan haar doet   
aan den arbeid stellen4 ,de mrwaarde    
komt slechts uit het variabel deel van  
het kapitaal voort1 terwijl zij zagen1  
dat de massa van de meerwaarde bepaald  
wordt door twee faktoren3 het percentage
 der meerwaarde en het aantal van de    
gelijktijdig in dienst zijnde arbeiders4
 ,bij een bepaalde lengte van den       
arbeidsdag1 wordt het percentage van de 
mrwaarde bepaald1 door de verhouding    
waarin de arbeid van een arbeidsdag1 in 
noodzakelijke en in mrarbeid uiteenvalt4
 ,het aantal van gelijktijdig aan het   
werk gehouden arbeiders1 hangt          
hunnerzijds af van de verhouding van het
 variabel kapitaal-deel tot die van het 
constante4 ,het is dus duidelijk1 dat   
het machinebedrijf1 hoe het ook steeds  
door verhooging van de produktiekracht  
van den arbeid1 den mrarbeid ten koste  
van den noodzakelijken arbeid uitdijt1  
dit resultaat slechts kan doen te       
voorschijn roepen1 doordien 't het      
aantal van de voor een gegeven kapitaal1

 aan het werk zijnde arbeiders doet     
verminderen4 ,het verandert een deel van
 het kapitaal1 dat vroeger variabel was1
 d4 w4 z4 zich omzette in levende       
arbeidskracht1 in machinerie1 dus in    
constant kapitaal dat geen mrwaarde     
voortbrengt4 ,het is onmogelijk bijv41  
uit twee arbeiders evenzooveel          
meerwaarde te persen1 als uit #bd4      
,wanneer elk der #bd arbeiders in #ab   
uren1 maar n uur meerarbeid levert1     
leveren zij tezamen #bd uren meerarbeid1
 terwijl de totaal-arbeid der twee      
arbeiders eigenlijk maar #bd uur        
bedraagt4 ,er is dus in de toepassing   
der machinerie1 tot produktie van       
meerwaarde eene immanente tegenspraak2  
naardien zij van de beide faktoren der  
mrwaarde1 die een kapitaal van een      
zekere grootte oplevert1 de eene faktor1
 het percentage van de mrwaarde slechts 
drdoor kan doen vergrooten1 door den    
anderen faktor1 het getal arbeiders     
namelijk1 te doen verkleinen4444        
,wanneer dus de kapitalistische         

toepassing van de machinerie eenerzijds 
nieuwe1 machtige motieven tot eene      
matelooze verlenging van den arbeidsdag 
schept en de wijze van arbeiden zelve1  
evenzoo als het karakter van het        
maatschappelijke arbeidslichaam op eene 
manier revolutioneert1 die den werstand 
tegen dezen tendens breekt1 produceert  
zij anderzijds1 deels uit van voor het  
kapitaal1 vroeger ontoegankelijke       
groepen der arbeidersklasse1 eene       
overvloedige arbeidersbevolking1 die    
zich door het kapitaal de wet moet laten
 voorschrijven4 ,daarvandaan het        
merkwaardige verschijnsel in de         
geschiedenis van de moderne industrie1  
dat de machine alle zedelijke en        
natuurlijke grenzen van den arbeidsdag  
overschrijdt4 ,daarvandaan de           
economische paradox1 dat het machtigste 
middel tot verkorting van den           
arbeidstijd1 in het onfeilbaarste middel
 omslaat1 alle levenstijd van den       
arbeider en zijne familie in disponibele
 arbeidstijd voor de waardevorming van  

het kapitaal om te doen zetten44444     
,hoe meer het machinewezen en met hem1  
eene bijzondere klasse van ervaren      
machinearbeiders zich ontwikkelen1      
zooveel te meer neemt dus een nieuwe    
oorzaak daarvan1 namelijk3    ,,de      
,,intensiviteit ,,van ,,den ,,arbeid    
toe4 ,op dien grondslag 7van den        
normaalarbeidsdag7 ontwikkelt zich een  
verschijnsel 444 tot een beslissende    
belangrijkheid--namelijk de             
intensifikatie van den arbeid4444  ,het 
is vanzelfsprekend1 dat met de          
vooruitgang van het machinewezen en de  
opgehoopte ervaring eener bijzondere    
klasse van machinearbeiders1 de snelheid
 en daarmede de intensiviteit van den   
arbeid1 langs natuurlijken weg toenemen4
 ,zoo gaat in ,engeland sedert eene     
halve eeuw de verlenging van den        
arbeidsdag hand in hand met de groeiende
 intensiviteit van de                   
fabrieksarbeid44444 ,zoodra het gestadig
 zwellende verzet van de                
arbeidersklasse1 den ,staat dwong1 de   

arbeidstijd gewelddadig te verkorten en 
in de eerste plaats voor de eigenlijke  
fabriek een normalen arbeidsdag voor te 
schrijven1 van het oogenblik af aan dus1
 waarin verhoogde produktiviteit van    
mrwaarde door verlenging van den        
arbeidsdag buitengesloten was1 wierp    
zich het kapitaal1 met volle macht en   
bewustzijn op de produktie van relatieve
 mrwaarde1 door bespoedigde ontwikkeling
 van het machinesysteem4 ,gelijktijdig  
trad daarmede eene verandering in het   
karakter van de relatieve mrwaarde in   
het leven4  ,de vraag doet zich alsnu   
voor1 he de arbeid gentensiveerd wordt4 
,zoodra de verkorting van den           
arbeidsdag1 welke in de eerste plaats de
 subjektieve voorwaarde voor de         
condensatie van den arbeid schept1      
namelijk de geschiktheid van den        
arbeider meer kracht in een bepaalden   
tijd vlottend te maken1                 
wettelijk-dwingend werd1 werd de machine
 in den hand van het kapitaal tot een   
objektief en systematisch toegepast     

middel1 mr-arbeid in denzelfden tijd1   
uit denzelfden arbeid te persen4 ,dit   
geschiedde op dubbele manier3 door      
verhoogde versnelling der machines en   
door uitgebreider omvang van de1 door   
denzelfden arbeider te bewaken          
machinerie1 of van het terrein zijner   
arbeid4 ,verbeterde construktie der     
machinerie1 werd deels noodzakelijk ter 
uitoefening van grooteren druk op den   
arbeider1 deels begeleidde zij vanzelf1 
de intensifikatie van den arbeid1 omdat 
de grenzen van den arbeidsdag den       
kapitalist tot de strengste economie van
 produktiekosten dwongen4 ,de           
verbetering van de stoommachine         
verhoogde het getal van hare            
cylinder-omwentelingen in eene minuut en
 veroorloofde tegelijk1 door grootere   
krachtsbesparing1 een omvangrijker      
mechanisme met denzelfden motor te      
drijven1 bij gelijkblijvende1 ja zelfs  
bij verminderende kolen-vertering4 ,de  
verbetering van het                     
transmissie-mechanisme verminderde de   

wrijving1 en wat de moderne machinerie  
zoo in het oogvallend onderscheidt van  
de oudere1 zij reduceerde de doorsne en 
het gewicht van de groote en kleine     
assen1 tot op een1 steeds dalend        
minimum4 ,de verbeteringen van de       
arbeidsmachinerie ten slotte1           
verminderen bij verhoogde snelheid en   
uitgebreider werking haren omvang1      
zooals bij de moderne stoomweefstoel2 of
 vergrooten met haren romp1 den omvang  
en 't getal der door haar gedreven      
werktuigen1 zooals bij de spinmachine2  
of wel vermeerderen de bewegelijkheid   
dezer werktuigen1 door onzichtbare      
detailveranderingen derwijze als dit bij
 de self-acting mule1 in het midden van 
de jaren #ahej het geval was1 toen de   
snelheid van de spindels met #a_/e      
verhoogd is geworden4    ,,de ,,fabriek4
  ,na de beschouwing van den invloed der
 machine op de maatschappelijke         
voortbrenging en daarmede1 op de        
maatschappelijke verhoudingen1 wijdt    
,marx eene bespreking aan de moderne    

fabriek1 waarbij hij het principieele   
verschil uiteenzet1 tusschen de         
kapitalistische werkplaats uit de       
,manufaktuur-periode en de industrieele 
fabriek1 die met de stoommachine wordt  
gedreven4  ,in de ,manufaktuur en onder 
het ,handwerk1 bedient de arbeider zich 
van het werktuig2 in de fabriek dient de
 arbeider onder de machine2 ginds gaat  
van hem de beweging van het             
arbeidsmiddel uit1 welker beweging hij  
hier evenwel te volgen heeft4 ,in de    
,manufaktuur vormden de arbeiders de    
leden van een levend mechanisme4 ,in de 
fabriek bestaat een dood mechanisme1    
onafhankelijk van hen1 en zij worden    
daarbij als levende aanhangsels         
ingelijfd4444  ,aan alle kapitalistische
 produktie1 in zooverre zij niet alleen 
arbeidsproces1 maar ook tegelijk        
waarde-vormend proces van het kapitaal  
is1 is het eigen1 dat niet de arbeider  
de arbeidsmiddelen1 maar omgekeerd1 de  
arbeidsmiddelen den arbeider aanwenden2 
maar eerst met de machinerie1 wordt deze

 omkeering tot eene technische en       
handtastelijke werkelijkheid4 ,door     
zijne verandering in een automaat1      
treedt het arbeidsmiddel gedurende het  
arbeidsproces zelf1 den arbeider als    
kapitaal tegenover en wel als dooden    
arbeid welke den levenden arbeid        
overheerscht en hem uitzuigt4  ,de      
technische ondergeschiktheid van den    
arbeider1 onder den gelijkvormigen gang 
van de arbeidsmiddelen en de            
eigenaardige samengesteldheid van het   
arbeidslichaam1 uit individuen van      
beiderlei geslacht en verschillenderlei 
ouderdom1 doen een kazerneachtige       
discipline ontstaan1 die zich tot een   
volkomen fabrieksrgime vervormt1 en den 
reeds vroeger aangeduiden arbeid van het
 toezicht1 dus tegelijk de verdeeling   
van de arbeiders in handenarbeiders en  
arbeidsopzichters1 in gemeene           
industriesoldaten en                    
industrieofficieren1 ten volle doet     
ontwikkelen44444 ,de fabrieks-codex1    
waarin het kapitaal zijn autocratie over

 de arbeiders1--zonder de anders door de
 bourgeoisie zoo geliefde verdeeling der
 machten en het nog veel geliefder      
vertegenwoordigende                     
stelsel1--privaat-rechtelijk en         
eigenmachtig heeft geformuleerd1 is     
slechts de kapitalistische karrikatuur  
van de maatschappelijke regeling van het
 arbeidsproces1 die noodig werd door de 
coperatie op groote schaal en de        
aanwending van gemeenschappelijke       
arbeidsmiddelen1 der machinerie         
namelijk4 ,in de plaats van den zweep   
des slavendrijvers is nu het            
strafwetboek van den opzichter gekomen4 
,alle straffen lossen zich natuurlijk op
 in geldstraffen en loonkortingen4 ,en  
de wetgevende scherpzinnigheid van de   
fabrieks-,lycurgussen1 maakt voor hem de
 overtreding harer wetten1 zoo mogelijk1
 nog winstgevender dan hunne opvolging4 
,wij wijzen hier slechts op de          
materieele voorwaarden waaronder de     
fabrieksarbeid verricht wordt4 ,alle    
zinnelijke organen worden gelijkmatig   

geschaad1 door de kunstmatig verhoogde  
temperatuur1 de met afval van het       
ruwmateriaal bezwangerde atmosfeer1 het 
oorverdoovend alarm enz42 afgezien nog  
van het levensgevaar onder dicht op     
elkander geplaatste machinerie1 die met 
de regelmatigheid van de jaargetijden1  
hare industrieele veldslag-bulletins    
voortbrengt4 ,de economiseering van de  
maatschappelijke produktiemiddelen1     
eerst in het fabriekssysteem            
broeikasmatig gerijpt1 wordt in de hand 
van het kapitaal1 tegelijkertijd tot    
eene systematischen roof aan de         
levensvoorwaarden van den arbeider      
tijdens den arbeid2 roof aan ruimte1    
lucht1 licht en aan persoonlijke        
beschuttingsmiddelen tegen              
levensgevaarlijke of voor de gezondheid 
schadelijke omstandigheden van het      
produktieproces2 om van inrichtingen tot
 gemak van den arbeider hier niet eens  
te spreken4 ,noemt nu ,fourier1--zoo    
eindigt ,marx zijne analyse van de      
fabriek1--ten onrechte de fabrieken     

verzachte galeien8    ,,machines ,,en   
,,arbeiders4  ,de machine maakt den     
arbeider overbodig1 dat is met de       
kapitalistische produktiewijze1 tot een 
onloochenbaar feit geworden4 ,een groote
 reeks van burgerlijke economen1 zegt   
,marx1 neemt aan1 dat alle machinerie   
die arbeiders verdringt1 steeds         
tegelijkertijd en noodwendig een1       
daaraan gelijkblijvend kapitaal1 tot    
werkverschaffing van aan hetzelve       
identieken arbeid vrij doet komen4 ,dit 
kapitaal1 althans opgevat in den zin van
 levensmiddelen1 welke de arbeiders     
verteerd zouden hebben1 wanneer zij aan 
den arbeid gebleven waren1 en dat nu de 
behoefte heeft arbeid voor deze         
vrijgekomen groepen van arbeiders in het
 leven te roepen1 ten einde daarna door 
hen te worden geconsumeerd4 ,deze       
theorie die van de compensatie1 gelijk  
zij in de engelsche economie van ,mc4   
,culloch1 ,torrens1 ,senior1 ,john      
,stuart ,mill e4 a4 wordt geheten1 wordt
 door ,marx scherp gecritiseerd4 ,het   

werkelijke1 door het economisch         
optimisme1 geparodieerde feit zegt      
,marx1 is dit3 de door de machinerie    
verdrongen arbeiders1 worden uit de     
werkplaats op de arbeidsmarkt geworpen  
en vermeerderen aldaar1 het getal der   
reeds voor kapitalistische uitbuiting   
disponibele arbeidskrachten4444 ,de uit 
de eene tak van industrie geworpen      
arbeiders1 kunnen gewis in een andere   
werk vinden6 ,vinden zij dat1 en wordt  
daardoor den band tusschen hen en de met
 hen vrijgekomen levensmiddelen weder   
aangeknoopt1 dan geschiedt dit door     
middel van een nieuw1 er aan toegevoegd 
kapitaal dat naar belegging haakt1      
geenszins echter door middel van een    
reeds vroeger gefunktioneerd hebbend en 
thans in machinerie veranderd           
kapitaal444  ,verder trekt elke tak van 
industrie jaarlijksch een nieuwe        
menschenstroom aan1 die haar zijn       
contingent1 ter regelmatige vervanging  
en wasdom1 levert4 ,zoodra de           
machinerie1 een deel van de tot dusver  

in eene bepaalde tak van industrie      
werkende arbeiders1 vrij doet komen1    
wordt ook het                           
plaatsvervangingscontingent op nieuw    
verdeeld en in andere takken van arbeid 
geabsorbeerd1 terwijl de oorspronkelijke
 slachtoffers in het overgangstijdperk1 
grootendeels verworden en omkomen4444   
,dat de machinerie1 waar zij            
noodzakelijkerwijs arbeiders uit een tak
 van produktie verdringt1 eene toename  
van arbeidskrachten in een andere tak te
 voorschijn kan roepen1 is een werking1 
zegt ,marx1 die met de                  
compensatie-theorie niets van doen      
heeft4 ,de machine schept een nieuwe    
soort van arbeid1 niet alleen door het  
bouwen van machines2 maar met de        
uitbreiding van het machinebedrijf in   
een tak van industrie1 wordt ook        
dadelijk de produktie in andere takken  
van het bedrijf opgevoerd1 die welke er 
de produktiemiddelen voor moeten        
leveren44444  ,het onmiddellijke        
resultaat der machinerie is1 de mrwaarde

 en tegelijk daarmede de produktenmassa 
waarin zij zich vertoont1 dus met de    
substantie waarop de kapitalistenklasse 
benevens haren aanhang teert1 die       
maatschappelijke groepen zelven1 te     
vergrooten4 ,haren groeienden rijkdom en
 het relatief gestadig verminderend     
getal van1 voor de produktie der eerste 
levensbehoeften benoodigde arbeiders1   
brengen met nieuwe weeldebehoeften1     
tegelijk nieuwe middelen ter hunner     
bevrediging voort4 ,een grooter deel van
 het maatschappelijk produkt1 verandert 
zich in surplus-produkt en een grooter  
deel van dat surplus-produkt1 wordt in  
verfijnder en vermenigvuldigder vormen1 
gereproduceerd en verteerd4 ,met andere 
woorden dus3 de produktie van de weelde 
neemt toe4  ,de vermeerdering van       
produktie- en levensmiddelen1 bij       
relatief afnemend getal arbeiders1      
drijft weder tot uitbreiding van den    
arbeid in industrietakken1 welker       
produkten als kanalen1 warendokken1     
tunnels1 bruggen etc41 slechts in den   

verren toekomst vruchten dragen4 ,er    
vormen zich1 hetzij direkt op den       
grondslag der machinerie1 hetzij op een 
daarmede gelijkstaand1 algemeen stadium 
van industrieele omwenteling1 geheel    
nieuwe takken van produktie en dus      
nieuwe terreinen voor den arbeid4  ,ten 
slotte veroorlooft de buitengewoon      
verhoogde produktiekracht1 in de spheren
 van de groot-industrie1 vergezeld als  
zij gaat van intensief en extensief     
verhoogde uitbuiting van de             
arbeidskracht in alle overige           
produktiespheren1 een steeds grooter    
deel van de arbeidersklasse1 als        
onproduktief in gebruik te nemen en     
aldus de oude huisslaven1 onder den naam
 van dienstbare klasse1 zooals lakeien1 
dienstboden1 livreiknechts enz41 op     
steeds massaler wijze te reproduceeren4 
,marx critiseert ook vervolgens de      
theorie1 dat de machinerie1 nadat de    
schriktijd van hare invoering en hare   
ontwikkeling afgeloopen was1 ten slotte 
bewezen heeft1 het aantal arbeiders te  

vermeerderen in plaats van te           
verminderen4 ,dat is1 zegt hij1 zeker   
waar maar die toename1 was niet minder  
eene toename van grooter en steeds      
aangroeiender levensonzekerheid bij de  
arbeidende klasse6  ,de ongehoorde1     
stootenderwijs verkregen rekbaarheid van
 het fabriekswezen en zijne             
afhankelijkheid van de wereldmarkt1     
brengen noodwendig koortsachtige        
produktie voort1 waarmede dan eene      
volgende overvulling van de markten1 met
 de daarop contrakteerende verlamming   
intreedt4 ,het leven der industrie1 zet 
zich om in een elkander opeenvolgende   
reeks tijdperken1 van middelmatige      
levendigheid1 prosperiteit1             
overproductie1 crisissen en stagnaties4 
,voor den arbeider beteekent deze       
kringloop1 het gestadig zweven tusschen 
overarbeid en werkeloosheid1 volkomen   
onzekerheid van den arbeid en de        
loonshoogte1 kortom van zijn gansche    
levenspositie in het algemeen4  ,het    
groot-industrieele bedrijf heeft de oude

 verhoudingen der huisindustrie         
gerevolutioneerd4 ,deze revolutie wordt 
nog bespoedigd door de1 met de algemeene
 invoering en ontwikkeling van de       
fabriek noodzakelijk geworden1 fabrieks-
 en arbeidswetgeving4 ,de               
arbeidswetgeving1 zegt ,marx1 deze      
eerste bewuste en planmatige            
terugwerking van de maatschappij op de  
natuurlijke gestalte van haar           
produktieproces1 is1 zooals wij hebben  
gezien1 evenzoo een noodzakelijk produkt
 der groot-industrie1 als katoenen      
garens1 self-actors en de electrische   
telegraaf dat zijn4  ,marx gaat hier    
verder1 historisch de werking na van de 
arbeidswetgeving en komt tot deze       
conclusie3  ,daar waar de veralgemeening
 van de fabriekswetgeving1 als physiek  
en geestelijk beschuttingsmiddel der    
arbeidersklasse1 onvermijdelijk geworden
 is1 bespoedigt zij aan den anderen     
kant4444 de verandering van verstrooide 
in arbeidsprocessen op grooter1         
maatschappelijker schaal1 dus de        

concentratie van kapitaal en de         
alleenheerschappij van het              
fabrieksregiment4 ,zij verstoort alle   
traditioneele en overgangsvormen1       
waarachter zich de heerschappij van het 
kapitaal nog gedeeltelijk heeft kunnen  
verstoppen en zet er voor in de plaats1 
zijn direkte1 onverkapte                
heerschappij44444  ,met de spheren van  
het kleinbedrijf en der huisarbeid      
vernietigt zij de laatste               
toevluchtsoorden der overtolligen1 en   
daarmede de bestaande veiligheidsklep   
van het gansche mechanisme der          
samenleving4 ,door de materieele        
voorwaarden en met de maatschappelijke  
combinatie van het produktieproces1 doet
 zij de tegenspraken en antagonismen van
 zijn kapitalistischen vorm rijpen1 en  
daarmede ook gelijktijdig1 de elementen 
tot vorming eener nieuwe en de          
omwentelingsmomenten1 ter verstoring der
 oude samenleving geboren worden4       
,,hoofdstuk ,,viii4  ,,het              
,,arbeidsloon4   ,het zesde gedeelte    

7zeventiende hoofdstuk7 van ,das        
,kapital behandelt het arbeidsloon4     
,marx werkt hierin breeder uit1 zijn    
beschouwingen over het arbeidsloon1     
zooals die reeds door hem in groote     
trekken zijn wergegeven in het te voren 
vermelde geschrift ,lohnarbeit und      
,kapital uit het jaar #ahdg4  ,alleen is
 ,marx hier het onderscheid tusschen    
hetgeen de officieele economie betitelde
 met de prijs van den arbeid en die van 
de arbeidskracht1 dat beiden zeer       
verschillende dingen zijn1 geheel op het
 spoor gekomen4 ,marx bewees dan ook1   
dat de arbeid geen waar kan zijn1 in    
eene maatschappij als de                
kapitalistische1 welker                 
voortbrengingswijze juist tot voorwaarde
 heeft1 de bezitloosheid aan            
arbeidsmiddelen 7grondstoffen1 machines1
 vervoermiddelen enz47 bij den arbeider4
  ,wat de geldbezitter op de warenmarkt 
direkt tegenover zich vindt1 is         
inderdaad niet den arbeid1 maar het is  
den arbeider4 ,wat de laatste verkoopt1 

is zijn arbeidskracht4 ,zoodra zijn     
arbeid werkelijk begint1 heeft hij reeds
 opgehouden hem toe te behooren1 kan    
deze dus niet meer door hem verkocht    
worden4 ,de arbeid is de substantie en  
de immanente maat van de waarde1 maar   
hij zelf heeft geen waarde4  ,wij hebben
 vroeger gezien1 dat de prijs eener     
waar1 is1 de in geld uitgedrukte waarde 
der waar4 ,wij wezen er evenwel reeds   
toen op1 dat volgens ,marx1 deze beide  
vormen3 waarde en prijs1 door           
verschillende faktoren worden bepaald en
 niet met elkander verward mogen worden4
  ,hetgeen zich als de waarde van de    
arbeidskracht1 in haren geldvorm        
uitdrukt1 is het arbeidsloon4 ,marx     
onderscheidt dit in3 tijd- en stukloon4 
,de geldsom die de arbeider voor zijn   
dagarbeid1 weekarbeid enz4 bekomt1 vormt
 het bedrag van zijn nominaal1 of naar  
de waarde geschat arbeidsloon4 ,het is  
echter duidelijk1 dat al naar de lengte 
van den arbeidsdag1 alzoo naar mate der 
dagelijks door hem geleverde hoeveelheid

 arbeids1 hetzelfde dagloon1 weekloon   
enz4 een zeer verschillende prijs van   
den arbeid1 d4 w4 z41 zeer verschillende
 geldsommen1 voor hetzelfde kwantum     
arbeid1 vertegenwoordigen kan4 ,men moet
 dus bij het tijdloon weder onderscheid 
maken1 tusschen het totaal-bedrag van   
het arbeidsloon1--dagloon1 weekloon     
enz41--en den prijs van arbeid4  ,de    
gemiddelde prijs van een arbeids-uur    
dient hier tot maatnheid van den prijs  
der arbeidskracht4  ,daaruit volgt1 zegt
 ,marx vervolgens1 dat het dagloon of   
weekloon enz4 hetzelfde kan blijven1    
hoewel de prijs van de arbeidskracht    
voortdurend dalen kan4 ,omgekeerd1      
kunnen dag- en weekloon stijgen1 hoewel 
de prijs van den arbeid1 constant blijft
 of zelfs daalt4 ,het rijzen van de     
nominale dag- of weekloonen1 kan daarom 
begeleid zijn van een gelijkblijvenden1 
of een zinkenden prijs van de           
arbeidskracht4  ,marx onderzoekt dit    
verschil nader en ook de juiste rol1 die
 de lengte van den arbeidsdag hierbij   

speelt4  ,het is een algemeen bekend    
feit1 dat hoe langer de arbeidsdag in   
een tak van industrie1 zooveel te lager 
is het arbeidsloon4444 ,in de eerste    
plaats volgt uit de wet3 bij eene       
bepaalden prijs van den arbeid1 hangt   
het dag- of weekloon van de kwantiteit  
der geleverden arbeid af1 dat1 hoe lager
 de prijs van den arbeid is1 des te     
grooter het kwantum arbeids zijn moet of
 des te langer de arbeidsdag1 opdat de  
arbeider van een1 al is het dan ook maar
 kommervol doorsneloon1 verzekerd kan   
zijn4 ,het lage peil van den            
arbeidsprijs1 werkt hier als een        
aansporing1 tot verlenging van den      
arbeidstijd4 ,omgekeerd evenwel1        
produceert harerzijds de verlenging van 
den arbeidstijd1 een daling van de      
arbeidsprijzen en daarmede ook eene in  
dag- en weekloonen4  ,het stukloon1 is  
niets dan een veranderden vorm van het  
tijdloon1 zooals het tijdloon de        
veranderde vorm is1 van de waarde1 of   
van den prijs der arbeidskracht4  ,bij  

het stukloon1 ziet het er op 't eerste  
gezicht uit1 alsof de door den arbeider 
verkochte gebruikswaarde1 niet de       
funktie van zijn arbeidskracht is1 de   
levende arbeid1 maar de reeds in het    
produkt belichaamde arbeid1 en alsof de 
prijs van dezen arbeid niet1 gelijk bij 
het tijdloon1 door de breuk3            
,dagwaarde der arbeidskracht4           
--------------------------------------  
,arbeidsdag van een bepaald getal uren1 
maar door de voortbrengingsgeschiktheid 
van den producent wordt bepaald4  ,reeds
 aanstonds moet het geloof1 dat zich aan
 dezen schijn vastklampt1 sterk aan het 
wankelen worden gebracht1 door het feit1
 dat beide vormen van het arbeidsloon   
ter zelfder tijd1 in denzelfden tak van 
het bedrijf1 nevens elkander kunnen     
bestaan4444  ,op zich-zelf is het echter
 reeds duidelijk1 dat het verschil van  
vorm in de uitbetaling van het          
arbeidsloon1 aan zijn wezen niets       
verandert1 hoewel de eene vorm1 voor de 
ontwikkeling van het kapitalisme ook    

gunstiger kan zijn1 dan de andere4      
,marx beschouwt vervolgens1 de          
karakteristieke eigenschappen van het   
stukloon nader4  ,de kwaliteit van den  
arbeid1 wordt hier door het werk-zelf   
gecontrleerd1 dat de gemiddelde         
deugdzaamheid moet bezitten1 wil de     
stukprijs ervan ten volle worden        
behaald4 ,het stukloon wordt dus naar   
deze zijde1 tot eene der                
verschrikkelijkste bronnen van          
loonaftrek en van kapitalistische       
knevelarij4  ,het biedt den kapitalist1 
een geheel bepaalden maat aan1 voor de  
intensiteit van den arbeid4 ,slechts    
arbeidstijd1 die zich in een            
van-te-voren bepaalde en langs den weg  
der ervaring vastgestelde hoeveelheid   
waren belichaamt1 geldt hier als        
maatschappelijk noodwendigen arbeidstijd
 en wordt als zoodanig betaald4 ,in de  
grootere klermakerswerkplaatsen van     
,londen1 wordt daarvandaan een zeker    
stuk arbeid1 bijv4 een vest1 herleid tot
 een uur1 een half uur etc42 het uur op 

#f d4 geraamd4 ,uit de praktijk is het  
daar bekend1 hoe groot het gemiddelde   
produkt van een uur is4 ,bij nieuwe     
modes1 reparaties etc41 ontstaat dan    
kwestie tusschen ondernemer en arbeider1
 of een bepaald stuk arbeids  een uur   
etc4 is1 totdat ook hier de ervaring    
weder heeft beslist 444 ,daar kwaliteit 
en intensiteit van den arbeid1 hier dus 
door den vorm van het loon zelve worden 
gecontrleerd1 wordt een groot deel van  
het arbeidstoezicht hiermede overbodig4 
,het vormt daarvandaan1 zoowel de       
grondslag van het1 vroeger geschilderde 
systeem der moderne huisarbeid1 als een 
hirarchisch geledend systeem van        
exploitatie en onderdrukking4444 ,het   
stukloon vergemakkelijkt eenerzijds het 
tusschenschuiven van parasieten1        
tusschen kapitalisten en loonarbeiders2 
anderzijds onder-verhuring van den      
arbeid 7subletting of labour74 ,de winst
 van de tusschenpersonen1 vloeit        
uitsluitend voort uit het verschil      
tusschen den arbeidsprijs1 die de       

kapitalist betaalt en dat deel van dien 
prijs1 dat aan den arbeider werkelijk   
ten goede komt4 ,dit systeem heet in    
,engeland karakteristiek ,zweetsysteem  
7,sweating system74 ,aan den anderen    
kant1 veroorlooft het stukloon den      
kapitalist om met den hoofdarbeider1--in
 de manufaktuur met den chef van de     
groep1 in de mijnen met den uitbreker   
der kolen etc41 in de fabriek met den   
eigenlijken machinearbeider1--een       
contrakt voor zoo en zooveel per stuk af
 te sluiten2 tegen een prijs1 waarvoor  
die hoofdarbeider-zelf de aanwerving en 
de betaling van zijn hulparbeiders voor 
zijne rekening moet nemen4 ,de          
exploitatie van den arbeider door het   
kapitaal1 verwerkelijkt zich hier1 door 
middel van de exploitatie van den       
arbeider door den arbeider4444 ,bij het 
tijdloon1 heerscht op enkele            
uitzonderingen na1 gelijk arbeidsloon   
voor dezelfde funkties1 terwijl bij het 
stukloon de prijs van den arbeidstijd1  
als het ware door een bepaald kwantum   

van produkten gemeten wordt2 het dag- of
 weekloon daarentegen wisselt af1 met de
 individueele verschillen der arbeiders1
 waarvan de een slechts het minimum van 
een produkt in een bepaalden tijd       
levert1 de ander het gemiddelde1 de     
derde weder meer dan het gemiddelde4    
,met betrekking tot de werkelijke       
inkomsten 7der arbeiders71 springen hier
 dus groote verschillen in het oog1 al  
naar de verschillen van geschiktheid1   
kracht1 energie1 uithoudingsvermogen    
etc4 van den individueelen arbeider4    
,dit verandert natuurlijk niets1 aan de 
algemeene verhouding tusschen kapitaal  
en loonarbeid4 ,eerstens1 houden zich   
die individueele verschillen1 voor de   
werkplaats in haar geheel1 tegenover    
elkander in evenwicht1 zoodat zij in een
 bepaalde arbeidstijd het gemiddelde    
produkt oplevert en het betaalde        
totaalloon1 het gemiddelde loon voor de 
tak van bedrijf wordt4 ,tweedens1 blijft
 de proportie tusschen arbeidsloon en   
mrwaarde onveranderd1 omdat het         

individueele loon van den individueelen 
arbeider1 in overeenstemming is met de  
door hem individueel geleverde          
hoeveelheid mrwaarde4 ,maar de grootere 
speelruimte1 die het stukloon der       
individualiteit aanbiedt1 streeft       
eenerzijds drheen1 die individualiteit  
en daarmede het vrijheidsgevoel1 de     
zelfstandigheid en de zelfcontrle van   
den arbeider te ontwikkelen1 anderzijds 
hunne concurrentie onder en tegenover   
elkander1 te bevorderen4 ,het heeft     
daarvandaan de tendens1 om1 met de      
verheffing van de individueele          
arbeidsloonen boven het gemiddelde      
niveau1 dit niveau-zelf te doen dalen4  
,waar een beproefd stukloon1 zich sedert
 lang en traditioneel ingeburgerd heeft1
 en zijne naar-beneden-drukking         
bijzondere moeielijkheden opleverde1    
namen de werkmeesters dan ook maar      
zelden hunnen toevlucht1 tot zijne      
gewelddadige verandering in tijdloon4   
,in elk land geldt een zekere gemiddelde
 intensiteit van den arbeid1 beneden    

waarvan de arbeid1 die bij de produktie 
eener waar mr dan den                   
maatschappelijk-noodwendigen tijd       
verbruikt1 er daarvandaan1 niet als     
arbeid van normale kwaliteit kan gelden4
 ,slechts een1 boven de nationale       
doorsnede zich verheffende graad van    
intensiteit1 verandert in een bepaald   
land de maat van de waarde1 door den    
enkelen duur van den arbeidstijd4 ,de   
middengraad van intensiteit van den     
arbeid1 wisselt af van land tot land2   
zij is hier grooter1 daar kleiner4 ,deze
 nationale doorsneden1 vormen           
daarvandaan eene ontwikkelingstrap1     
welker maat-nheid1 de doorsne-nheid van 
den universeelen arbeid is4 ,vergeleken 
met de minder intensieve1 produceert    
alzoo de meer intensieve nationale      
arbeid1 in denzelfden tijd mr waarde1   
die zich dus in mr geld uitdrukt444444  
,in de mate waarin in een land de       
kapitalistische produktiewijze          
ontwikkeld is1 in diezelfde mate1       
verheffen zich daar ook de nationale    

intensiteit en produktiviteit van den   
arbeid1 boven het internationale niveau4
 ,de verschillende quanta waren van     
denzelfden soort1 die in de             
verschillende landen1 onder gelijken    
arbeidstijd voortgebracht worden1 hebben
 aldus ongelijke internationale waarde1 
die zich in verschillende prijzen       
uitdrukt1 d4 w4 z4 elk naar de          
internationale waarde van de            
verschillende geldsommen4 ,de relatieve 
waarde van het geld1 zal dus kleiner    
zijn1 bij de natie met een ontwikkelde  
kapitalistische produktiewijze1 dan bij 
die met een minder ontwikkelde4 ,hieruit
 volgt dus1 dat het nominale            
arbeidsloon1 het aequivalent van de     
arbeidskracht uitgedrukt in geld1       
eveneens hooger zal zijn bij de eerste  
natie1 dan bij de laatste2 wat          
geensdeels nog zeggen wil1 dat dit als  
werkelijk loon geldt1 d4 w4 z4 als de1  
voor den arbeider ter beschikking       
gestelde hoeveelheid levensmiddelen4    
,,hoofdstuk ,,ix4  ,,het                

,,akkumulatieproces ,,van ,,het         
,,kapitaal4   ,wij hebben gezien1 hoe   
geld tot kapitaal wordt en de           
loonarbeider voor zijnen arbeid1 niet   
alleen niet de waarde van het voor de   
noodige produktiemiddelen uitgelegde    
deel van het kapitaal bekomt1 maar ook  
nieuwe waarde voortbrengt1 die gelijk is
 aan de waarde zijner arbeidskracht1    
plus de mrwaarde daarvan4  ,maar met de 
verschijning van de mrwaarde1 is de     
beweging van het kapitaal nog niet      
afgesloten4 ,zooals de waarde zich moet 
omzetten in geld1 zoo moet ook de       
mrwaarde1 op hare beurt1 weder          
gerealiseerd worden in geld4 ,dit proces
 nu1 gaat steeds voort1 telkens evenwel1
 met eene waardevermeerdering1 van de in
 de spheer der circulatie geworpen      
hoeveelheid waren4  ,de kapitalist die  
de mrwaarde produceert1 d4 w4 z4        
onbetaalden arbeid onmiddellijk uit de  
arbeiders pompt en in waren fixeert1 is 
wel-is-waar1 de eerste toe-eigenaar1    
maar geenszins de laatste bezitter dezer

 mrwaarde4 ,hij heeft haar achteraf     
steeds te deelen gehad1 met             
kapitalisten1 die in 't algemeen        
genomen1 andere funkties van de         
maatschappelijke produktie te vervullen 
hebben1 met de grondeigenaren1 enz4 ,de 
mrwaarde splitst zich daarvandaan in    
verschillende deelen4 ,zijne onderdeelen
 komen aan verschillende categorien van 
personen ten goede en verkrijgen        
verschillende1 tegenover elkander1      
zelfstandig opgroeiende vormen1 zooals  
winst1 rente1 handelswinst1 grondrente  
etc4 ,deze veranderde vormen van de     
mrwaarde1 worden door ,marx in het derde
 boek van ,das ,kapital1 elk op zich    
zelf behandeld en geanalyseerd2 het     
eerste ,boek behandelt enkel maar eene  
kant van het totaalproces1 n4l4 het     
onmiddellijke produktieproces van de    
mrwaarde4  ,dit produktieproces is ook1 
evenals het maatschappelijk proces1     
tegelijk een reproduktieproces4 ,de     
maatschappij moet1 onder welke          
voortbrengingsvorm dan ook1 niet alleen 

consumptiemiddelen1 maar ook            
produktiemiddelen voortbrengen4 ,is dus 
de produktie kapitalistisch van vorm1 de
 reproduktie moet dit natuurlijk k      
wezen4 ,brengt de maatschappelijke      
produktie mrwaarde voort1 zoo ook de    
reproduktie4 ,wij houden ons dus op dit 
oogenblik met deze eenvoudige           
reproduktie gelijk ,marx haar noemt1    
bezig4  ,het produktieproces wordt      
ingeleid1 met den koop van de           
arbeidskracht voor een bepaalden tijd1  
en deze inleiding vernieuwt zich        
bestendig1 zoodra de verkoopstermijn van
 den arbeid komt te vervallen en        
daarmede eene bepaalde                  
produktie-periode1 week1 maand enz4     
afgeloopen is4 ,betaald wordt den       
arbeider echter eerst1 nadat zijn       
arbeidskracht gewerkt heeft en zoowel   
hare eigene waarde1 als de mrwaarde1    
daardoor in waren gerealiseerd zijn4    
,hij heeft aldus evenals de             
mrwaarde1--die wij voorshands slechts   
zullen beschouwen als het               

consumptiefonds der kapitalisten1--ook  
het fonds voor zijn eigene betaling1 het
 variabel kapitaal voortgebracht1       
alvorens het in den vorm van arbeidsloon
 terugvloeit1 en hij wordt slechts      
zoolang aan den arbeid gehouden1 als hij
 dit gestadig op nieuw voortbrengt 444  
,het is een deel1 van het door den      
arbeider-zelf gestadig gereproduceerde  
product1 hetwelk in den vorm van        
arbeidsloon1 voortdurend tot hem        
terugvloeit4 ,de kapitalist betaalt hem 
de warenwaarde1 zeer zeker in geld uit4 
,dit geld is evenwel de veranderde vorm 
van het arbeidsprodukt4 ,terwijl de     
arbeider1 een deel van de               
produktiemiddelen in produkten          
verandert1 zet zich een deel van zijn   
vroeger produkt terug om1 in geld4 ,het 
is een arbeid van de vorige week1       
misschien een van het laatste half jaar1
 waarmede zijnen arbeid van heden1 of   
die van het volgende half jaar1 wordt   
betaald4 ,de illusie welke de geldvorm  
hier teweeg brengt1 verdwijnt dan ook   

dadelijk1 zoodra in plaats van den      
individueelen kapitalist en den         
individueelen arbeider1 de beschouwing  
treedt van3 kapitalistenklasse en van   
arbeidersklasse4 ,de kapitalistenklasse 
geeft der arbeidersklasse gedurig1      
aanwijzingen in geldvorm1 op een deel   
van het door de laatste voortgebrachte  
en het door de eerste zich toe-geigende 
produkt4 ,deze aanwijzingen geeft de    
arbeidersklasse1 der kapitalistenklasse 
evenzoo gestadig weder terug en zij     
onttrekt haar daarmede1 het haarzelve   
toevallend gedeelte van haar eigen      
produkt4 ,de warenvorm van het produkt  
en de geldvorm van de waar1 omsluieren  
slechts deze transaktie4  ,het variabel 
kapitaal1 is aldus slechts eene bepaalde
 historische verschijningsvorm van het  
fonds voor levensmiddelen of het        
arbeidsfonds1 dat de arbeider voor zijn 
zelfbehoud en reproduktie behoeft1 en   
dat hij1 onder alle systemen van        
maatschappelijke produktie1 steeds zelf 
produceeren en zelf reproduceeren moet4 

,dit arbeidsfonds1 vloeit hem gedurig   
daarom in den vorm van betalingsmiddelen
 van zijn eigen arbeid toe1 omdat zijn  
eigen produkt gedurig1 in den vorm van  
kapitaal1 van hem vervreemd wordt4444   
,om geld te veranderen in kapitaal1 was 
het aanwezig zijn van eene              
waardeproduktie en eene warencirculatie1
 niet voldoende4 ,er moesten daartoe    
eerst1 hier bezitters van waarde en     
ginds bezitters van waardescheppende    
substantie2 hier bezitters van          
productie- en levensmiddelen1 daar      
bezitters van niets dan arbeidskracht1  
tegen over elkander komen te staan1 als 
koopers en verkoopers4 ,scheiding       
tusschen het arbeidsproduct en den      
arbeid-zelf1 tusschen de objectieve     
arbeidsvoorwaarden en de subjektieve    
arbeidskrachten1 was dus de feitelijk   
gegeven grondslag1 was het uitgangspunt 
van het kapitalistisch produktie-proces4
  ,wat echter in den aanvang het        
uitgangspunt was1 dat wordt door middel 
van de enkele continuteit van het       

proces1 de eenvoudige reproduktie1      
steeds op nieuw geproduceerd en         
vereeuwigd1 als het eigen resultaat van 
de kapitalistische produktie4           
,eenerzijds verandert het               
produktie-proces voortdurend den        
stoffelijken rijkdom in kapitaal1 in    
waarde- en genotmiddelen voor de        
kapitalisten4 ,anderzijds komt de       
arbeider gestadig uit het proces1 zooals
 hij er intrad1--persoonlijke bron van  
rijkdom1 maar ontbloot van alle middelen
 om dezen rijkdom voor zich te          
verwerkelijken4 ,daar vr zijn intrede in
 het proces1 zijn eigen arbeid hem zelf 
ontvreemd wordt1 dezen1 door de         
kapitalisten zich wordt toegeigend en   
bij het kapitaal wordt ingelijfd1       
belichaamt hij zich gedurende het       
proces1 gestadig1 in het produkt van    
vreemden4 ,daar het produktieproces1    
tegelijk het consumptieproces van de    
arbeidskracht door de kapitalisten is1  
verandert het produkt des arbeiders1    
niet alleen voortdurend in waren1 maar  

in kapitaal2 waarde1 die de             
waardescheppende kracht uitzuigt1 en    
levensmiddelen die personen koopen2     
produktiemiddelen1 die den producenten  
tewerk zetten4 ,de arbeider zelf1       
produceert daarvandaan gestadig den     
objektieven rijkdom als kapitaal1 de hem
 vreemde1 hem beheerschende en hem      
uitbuitende macht2 en de kapitalist     
produceert even zoo gestadig1 de        
arbeidskracht als subjektieve1 van haar 
eigen belichamings- en                  
verwerkelijkingsmiddelen gescheiden1    
abstrakte1 een in de bloote             
lichamelijkheid van den arbeider        
bestaanden1 bron van rijkdom1 kortom den
 arbeider als loonarbeider4 ,deze       
gestadige reproduktie1 of de            
vereeuwiging van den arbeider1 is het   
sine-qua-non der kapitalistische        
produktiewijze44444  ,van               
maatschappelijk standpunt beschouwd1 is 
dus de arbeidersklasse1 ook buiten het  
onmiddellijk arbeidsproces1 even zoozeer
 het eigendom van het kapitaal1 als het 

doode arbeidsinstrument4 ,zelfs hare    
individueele consumptie1 is binnen      
zekere grenzen1 niets dan een moment in 
het reproduktieproces van het kapitaal4 
,dit proces zelf1 zorgt er wel voor1 dat
 die zelfbewuste produktieinstrumenten  
niet wegloopen2 terwijl het hun produkt1
 gestadig van pool naar tegenpool van   
het kapitaal verwijdert4 ,de            
individueele consumptie zorgt           
eenerzijds1 voor hare eigen             
instandhouding en reproduktie1          
anderzijds1--door vernietiging van      
levensmiddelen1--voor hare gestadige    
wederverschijning op de arbeidsmarkt4   
,de romeinsche slaven waren door ketens1
 de loonarbeiders zijn door onzichtbare 
draden1 aan hunne eigenaren gebonden4   
,de schijn van hunne onafhankelijkheid1 
wordt hier echter1 door de gestadige    
verwisseling der individueele loonheeren
 en door de fictio juris van het        
contrakt1 gehandhaafd44444  ,het        
kapitalistisch produktie-proces         
reproduceert alzoo1 door zijn eigene    

voltrekking1 de scheiding tusschen      
arbeidskracht en arbeidsvoorwaarden4    
,het reproduceert en vereeuwigt         
daarmede1 de exploitatievoorwaarden van 
den arbeider4 ,het dwingt den arbeider  
gestadig tot verkoop van zijn           
arbeidskracht1 om daarvan te leven en   
maakt telkens de kapitalisten geschikter
 tot dien koop1 om er zich door te      
verrijken4 ,het is nu niet meer het     
toeval1 hetwelk kapitalist en arbeider1 
als kooper en verkooper1 tegenover      
elkander op de arbeidsmarkt brengt4 ,het
 is het alternatief van het proces-zelf1
 dat den een steeds als verkooper zijner
 arbeidskracht op de waren-markt        
terugslingert en zijn eigen produkt     
steeds in het koopmiddel van den ander  
doet veranderen4 ,inderdaad behoort de  
arbeider aan het kapitaal toe alvorens  
hij zich aan den kapitalist verkoopt4   
,zijne economische onderhoorigheid1     
wordt tegelijk tot een middel1 en       
tegelijk omhuld door de periodieke      
vernieuwing van zijn zelf-verkoop1 door 

de verwisseling zijner individueele     
loonheeren en de oscillatie             
7slingering71 in den marktprijs van den 
arbeid4  ,het kapitalistisch            
produktieproces1 in zijnen samenhang    
beschouwd of als reproduktieproces      
genomen1 produceert dus niet alleen     
mrwaarde1 het produceert en reproduceert
 de kapitaalsverhouding zelf2 aan de    
eene zijde dus kapitalisten1 aan de     
andere zijde loonarbeiders4    ,,hoe    
,m,,rwaarde ,,kapitaal ,,wordt4  ,het   
geval dat de mrwaarde1 in haar geheel1  
door den kapitalist individueel wordt   
geconsumeerd1 is uitzondering4 ,de      
meerwaarde verandert1 minstens voor een 
deel1 weder in kapitaal4 ,aanwending van
 mrwaarde of terugverandering van       
mrwaarde in kapitaal1 is3 akkumulatie   
van kapitaal4  ,beschouwen wij dit      
proces1 in de eerste plaats van het     
standpunt van den individueelen         
kapitalist4 ,een spinner heeft bijv4 een
 kapitaal van #aj1jjj pd4 ,st4          
uitgelegd1 waarvan #d_/e in katoen1     

machines etc41 het laatste vijfde in    
arbeidsloon4 ,hij produceert jaarlijks  
#bdj1jjj pond garen1 ter waarde van     
#ab1jjj pd4 ,st4 ,bij een percentage van
 mrwaarde van #ajj proc41 steekt de     
mrwaarde in het meerprodukt of          
nettoprodukt van #dj1jjj pond garen1 een
 zesde gedeelte van het brutoprodukt1   
tot een waarde van #bjjj pd4 ,st41 dat  
door den verkoop gerealiseerd moet      
worden4 ,een waardesom van #bjjj pd4    
,st41 is gelijk een waardesom van #bjjj 
pd4 ,st4 ,men kan het echter1 noch dat  
geld aanzien noch kan men het eraan     
ruiken1 dat het mrwaarde is4 ,het       
karakter van een waarde als mrwaarde    
toont aan1 hoe het tot zijn eigenaar    
kwam1 maar het verandert daardoor niets1
 aan den aard van die waarde of van het 
geld4  ,om nu de nieuw gewonnen som van 
#bjjj pd4 ,st41 in kapitaal om te       
zetten1 zal dus de spinner1--alle andere
 omstandigheden                         
gelijkblijvend1--vier-vijfde daarvan    
uitleggen in den aankoop van katoen etc4

 en een vijfde in den aankoop van nieuwe
 spinners1 die op de markt1 de          
levensmiddelen vinden zullen1 welker    
waarde hij hen voorgeschoten heeft4 ,dan
 fungeert dat nieuwe kapitaal van #bjjj 
pd4 ,st4 in de spinnerij1 en brengt     
zijnerzijds weder een mrwaarde van #djj 
pd4 ,st4 voort4444  ,het is dus de oude 
geschiedenis3 ,abraham gewan ,izak1     
,izak gewan ,jakob enz4 ,het            
oorspronkelijke kapitaal van #aj1jjj pd4
 ,st41 brengt een mrwaarde van #djj pd4 
,st4 voort1 deze1 wederom               
gekapitaliseerd1 aldus in een tweede    
toegevoegd kapitaal veranderd1 brengt   
een nieuwe mrwaarde van #hj pd4 ,st4    
voort1 enz4    ,de oorspronkelijke      
verandering van geld in kapitaal1       
voltrekt zich alzoo in de nauwkeurigste 
overeenstemming1 met de economische     
wetten van de warenproduktie en met het 
uit hen afgeleid eigendomsrecht4 ,in    
weerwil daarvan1 leidt zij tot het      
volgende resultaat3  #a7 ,dat het       
produkt den kapitalist toebehoort en    

niet den arbeider2  #b7 ,dat de waarde  
van dit produkt1 buiten de waarde van   
het uitgelegde kapitaal1 eene mrwaarde  
bevat die den arbeider arbeid1 maar den 
kapitalist niets gekost heeft en die1   
desniettegenstaande het eigendom van den
 kapitalist wordt2  #c7 ,dat de arbeider
 zijn arbeidskracht behouden heeft en ze
 opnieuw verkoopen kan1 zoodra hij      
daarvoor een kooper vindt44444  ,dit    
resultaat wordt onvermijdelijk1 zoodra  
de arbeidskracht door den arbeider-zelf1
 als waar1 dus vrij wordt verkocht4     
,maar ook van deze stonde af aan1 wordt 
de warenproduktie de algemeene--en wordt
 zij de typische produktievorm2 eerst   
van hier af aan1 wordt elk produkt a    
priori voor den verkoop geproduceerd1 en
 gaat alle geproduceerde rijkdom door de
 circulatie heen4 ,eerst van daar1 waar 
de loonarbeid haren basis is1 dwingt de 
warenproduktie zich aan de geheele      
samenleving op4 ,maar ook eerst daar is 
het1 dat zij al hare verborgene krachten
 ontvouwt4 ,te zeggen1 dat de           

tusschenkomst van den loonarbeid de     
warenproduktie vervalscht1 wil zeggen1  
dat de warenproduktie wil zij           
onvervalscht blijven1 zich niet         
ontwikkelen mag4 ,in dezelfde mate1     
zooals zij zich volgens hare eigene1    
immanente wetten voortontwikkelt tot    
kapitalistische produktie1 in diezelfde 
mate slaan de eigendomswetten der       
warenproduktie om in wetten der         
kapitalistische toe-eigening4  ,marx    
keert zich vervolgens tegen die         
economisten1 welke de akkumulatie van   
het kapitaal verklaarden uit de         
onthouding of de spaarzaamheid der      
kapitalisten2 de z4g4n43 abstinentie- of
 onthoudingstheorie van de officieele   
economie1 door den ,engelschen econoom  
,w4 ,nassau ,senior het eerst           
geformuleerd4 ,deze laatste verklaarde1 
zegt ,marx1 ik vertaal het woord        
kapitaal1 als produktie-instrument      
beschouwd1 door het woord onthouding6   
,een deel der meerwaarde1 zegt ,marx1   
wordt door de kapitalisten als revenue  

verteerd1 een ander deel als kapitaal   
aangewend of geakkumuleerd4  ,bij een   
bepaalde hoeveelheid mrwaarde1 zal een  
dezer deelen zooveel te grooter zijn1   
naar mate het andere kleiner is4 ,alle  
andere omstandigheden1 als              
gelijkblijvend vooropgesteld1 bepaalt de
 verhouding waaronder deze verdeeling   
zich voltrekt1 de grootte der           
akkumulatie4 ,wie evenwel deze          
verdeeling onderneemt1 dat is de        
kapitalist4 ,zij is dus de handeling van
 zijnen wil4 ,van dat deel van de door  
hem geheven schatting1 dat hij          
akkumuleert1 zegt men1 hij bespaart het1
 omdat hij het niet opeet1 d4 w4 z4     
omdat hij zijne funktie als kapitalist  
ermede uitoefent1 n4l4 de funktie om    
zich te verrijken1 die hem is opgelegd4 
,slechts in zooverre1 als de kapitalist 
gepersonifieerd kapitaal is1 heeft hij  
eene historische waarde1 en dat         
historische recht van bestaan1 als      
waarvan de geestige ,lichnowsky zegt3 er
 geen datum van bestaat4 ,slechts in    

zooverre1 steekt zijn eigene transitive 
noodzakelijkheid1 in de transitive      
noodzakelijkheid der kapitalistische    
produktiewijze4 ,maar in zooverre zijn  
dan ook1 niet de gebruikswaarde en het  
genot1 maar de ruilwaarde en derzelver  
vermeerdering1 de hem voortstuwende     
motieven4 ,als fanatikus van de         
tot-waarde-making der waarden1 dwingt   
hij onbarmhartig de menschheid tot      
produktie1 om der produktie wille2      
daarvandaan dus1 tot eene ontwikkeling  
van de maatschappelijke                 
produktiekrachten en tot de             
voortbrenging van materieele            
produktievoorwaarden1 welke alleen de   
reale basis voor eene hoogere           
ontwikkelingsvorm kunnen vormen1 wier   
grondslag de volle en de vrije          
ontwikkeling van elk individu is4       
,slechts als personifikatie van het     
kapitaal1 is de kapitalist respectabel4 
,als zoodanig1 deelt hij met den        
schattenverzamelaar1 de absolute tendens
 naar verrijking4 ,wat evenwel bij      

dezen1 eene individueele manie schijnt  
te zijn1 is bij den kapitalist1 de      
werking van het maatschappelijk         
mechanisme1 waarin hij niets dan een    
drijfrad is4 ,buitendien maakt de       
ontwikkeling der kapitalistische        
produktie1 eene voortdurende verhooging1
 van het in eene industrieele           
onderneming vastgelegd kapitaal1 tot    
eene noodzakelijkheid1 en de            
concurrentie legt aan elken             
individueelen kapitalist1 de immanente  
wetten van de kapitalistische           
produktiewijze1 als uitwendige          
dwangwetten op de schouders4 ,zij dwingt
 hem voortdurend1 zijn kapitaal uit te  
breiden1 ten einde het te behouden en   
uitbreiden kan hij dit alleen1 door     
middel van eene progressieve            
akkumulatie4  ,in zooverre als zijn     
doen-en-laten1 slechts funkties zijn van
 het in hem levend1 met een wil en      
bewustzijn begaafd zijnd kapitaal1 geldt
 voor hem1 zijn eigen private consumptie
 als een roof aan de akkumulatie van    

zijn kapitaal1 gelijk in de italiaansche
 boekhouding1 privaat-uitgaven op de    
dbetzijde van den kapitalist tegenover  
het kapitaal figureeren4 ,de            
akkumulatie1 beteekent de verovering van
 de wereld1 door den maatschappelijken  
rijkdom4 ,zij breidt met de massa van   
het gexploiteerde menschen-materiaal1   
tegelijk1 de direkte en de indirekte    
heerschappij van het kapitaal uit4      
,maar deze erfzonde werkt overal door4  
,met de ontwikkeling der kapitalistische
 produktiewijze1 van de akkumulatie en  
van den maatschappelijken rijkdom1 houdt
 de kapitalist op eene bloote incarnatie
 van het kapitaal te wezen4  ,hij voelt 
een menschelijk roeren voor zijn eigene 
,adam en wordt er zoodoende toe gestemd1
 de dweperij voor ascese1 als een       
vooroordeel van den ouderwetschen       
schattenverzamelaar te belachen4        
,terwijl de klassieke kapitalist1 de    
individueele consumptie als een zonde   
aan zijne funktie en tegen de onthouding
 van de akkumulatie brandmerkt1 is de   

meer moderne kapitalist in staat1 de    
akkumulatie als een ontzeggen van het   
drijven naar genot1 op te vatten4 ,twee 
zielen wonen er1 ach6 in zijn borst1 de 
eene wil zich van de andere scheiden6   
,in het historische begin van de        
kapitalistische produktiewijze1--en     
ieder kapitalistisch parvenu maakt zulk 
een historisch stadium1 individueel     
door1--zijn de drang naar verrijking en 
de gierigheid1 als absolute hartstochten
 overheerschend4 ,maar de vooruitgang   
van de kapitalistische produktie1 schept
 niet alleen een wereld van genot1 zij  
opent met de speculatie1 benevens het   
credietwezen1 duizenderlei bronnen voor 
plotselinge verrijking4 ,op een bepaalde
 hoogte van ontwikkeling1 wordt eene    
conventioneele graad van verkwisting1   
die tevens te-pronk-stelling van rijkdom
 en daarvandaan credietmiddel is1 zelfs 
tot eene noodzakelijkheid voor de       
affaire van den ongelukkigen kapitalist4
 ,de weelde wordt een onderdeel1 dat in 
de representatiekosten van het kapitaal 

opgaat4 ,buitendien verrijkt de         
kapitalist zich niet1 gelijk de         
gierigaard1 naar verhouding van zijnen  
persoonlijken arbeid en zijne           
persoonlijke niet-consumptie1 maar in   
die mate1 waarin hij vreemde            
arbeidskracht uitzuigt en den arbeider  
onthouding van levensgenot opdwingt4    
,alhoewel daarom de verkwisting van den 
kapitalist1 niet het bona fide karakter 
van de verkwisting der feodale heeren   
bezit1 maar in haren achtergrond1 veel  
meer smerige gierigheid en angstiger    
berekening op den loer liggen1 groeit   
desniettegenstaande zijne verkwisting   
met zijne akkumulatie aan1 zonder dat de
 een den ander afbreuk behoeft te doen4 
,daardoor ontwikkelt zich gelijktijdig  
in den trotschen borst van het          
kapitalistisch individu1 een            
faust-achtig conflikt1 tusschen den     
drang naar akkumulatie en den drang naar
 genot4  ,marx stelt in het licht1 hoe  
tal van omstandigheden de akkumulatie in
 de hand kunnen werken en doen toenemen1

 door de expansiekracht van het kapitaal
 te doen vergrooten1 zooals de          
exploitatie van mijnwerken1 die van den 
bodem etc4  ,algemeen resultaat3        
,terwijl het kapitaal de beide          
oer-vormen van den                      
rijkdom1--arbeidskracht en bodem--bij   
zich inlijft1 verwijdt het zijne        
expansiekracht1 die hem veroorlooft de  
elementen zijner akkumulatie uit te     
breiden ook naar de overzijde van de1   
schijnbaar door zijn eigen grootte      
getrokken grenzen1 getrokken door de    
waarde en de massa der reeds            
geproduceerde produktiemiddelen1 uit    
welke het zijn bestaan put4  ,een andere
 gewichtige faktor in de akkumulatie van
 het kapitaal1 is de produktiegraad van 
den maatschappelijken arbeid4  ,met de  
produktiekracht van den arbeid groeit de
 produktenmassa aan1 waarin zich eene   
bepaalde waarde1 alzoo ook de mrwaarde  
van eene gegeven grootte1 vertoont4 ,bij
 gelijkblijvende en zelfs bij dalende   
voet van de mrwaarde1--in zooverre zij  

slechts langzamer daalt1 als de         
produktiekracht van den arbeid          
stijgt1--groeit de massa van het        
meerprodukt aan4 ,bij gelijkblijvende   
verdeeling derzelve1 in revenue en      
toeslagkapitaal1 kan daarvandaan de     
consumptie aangroeien1 zonder afname van
 het akkumulatiefonds4 ,de              
proportioneele grootte van het          
akkumulatiefonds kan zelfs op kosten van
 het consumptiefonds aangroeien1 terwijl
 de goedkoopermaking der waren1 voor de 
kapitalisten even zoo vele of meer      
genotmiddelen als voorheen1 ter         
beschikking stelt4 ,maar met de         
aangroeiende produktiviteit van den     
arbeid1 gaat1 zooals men gezien heeft1  
de goedkoopermaking van den arbeider1   
alzoo een aangroeiend percentage van de 
mrwaarde hand aan hand1 zelfs wanneer   
het rele arbeidsloon ook stijgt4 ,dit   
stijgt niet in verhouding tot de        
produktiviteit van den arbeid4          
,hetzelfde variabel kapitaal1 zet alzoo 
meer arbeidskracht en daardoor meer     

arbeid in beweging4 ,dezelfde constante 
kapitaalwaarde1 belichaamt zich in mr   
produktiemiddelen1 d4 w4 z4 in meer     
arbeidsmiddelen1 arbeidsmateriaal en    
hulpstoffen1 levert dus zoowel meer     
produkten vormers1 als meer             
waardevormers of arbeidsopslurpers4 ,bij
 gelijkblijvende en zelfs afnemende     
waarde van het toegezet kapitaal1 vindt 
daarom bespoedigde akkumulatie plaats4  
,niet alleen breidt zich de             
ontwikkelingstrap van de reproduktie    
stoffelijk uit1 maar de produktie van de
 mrwaarde groeit ook sneller aan dan de 
waarde van het toegezet kapitaal44444   
,bij een bepaalde exploitatiegraad van  
de arbeidskracht--zoo eindigt ,marx deze
 beschouwing--wordt de hoeveelheid van  
de mrwaarde bepaald door het getal van  
de gelijktijdig uitgebuite arbeiders en 
dit beantwoordt1 hoewel in afwisselende 
verhouding1 aan de hoegrootheid van het 
kapitaal4 ,hoe meer het kapitaal dus    
door middel van de successievelijke     
akkumulatie aangroeit1 des te meer      

groeit ook de som van waarden aan1 die  
zich in consumptiefonds en              
akkumulatiefonds splitst4 ,de kapitalist
 kan daarom flinker leven en            
tegelijkertijd zich meer ontzeggen4 ,en 
tenslotte werken alle springveeren van  
de produktie zooveel te energieker1     
naarmate hare ontwikkelingshoogte zich1 
met de hoeveelheid van het voorgeschoten
 kapitaal1 meer en meer verwijdt4  ,men 
zal uit deze beschouwingen bemerkt      
hebben1 dat bij ,marx1 het kapitaal geen
 vaste grootte heeft1 maar integendeel  
zr elastisch is4 ,dit1 in               
tegenoverstelling met de klassieke      
staathuishoudkunde die van oudsher ervan
 hield om het maatschappelijk kapitaal  
op te vatten als zijnde van een vaste   
grootte en van eene vaste werkingsgraad4
  ,als de typische vertegenwoordigers   
van die opvatting1 noemt ,marx in de    
eerste plaats1 de staathuishoudkundige  
,jeremias ,bentham4 ,maar zoowel ,robert
 ,malthus als ,james ,mill1 7de vader   
van ,john ,stuart ,mill7 en             

,mac,culloch1 hielden aan dit dogma van 
de staathuishoudkunde vast4 ,zoodoende  
kwam de officieele economie na ,adam    
,smith1 tot de theorie van het          
arbeidsfonds4 ,tot welke tautologie het 
voeren moet1 zegt ,marx1 om de          
kapitalistische grenzen van het         
arbeidsfonds1 om te dichten in zijn     
maatschappelijke natuurgrenzen1 leert   
ons ,prof4 ,fawcett3 ,het circuleerende 
kapitaal van een land is zijn           
arbeidsfonds4 ,om daarom het            
doorsne-geldloon dat elke arbeider      
bekomt te berekenen1 hebben wij slechts 
eenvoudig dit kapitaal te deelen door   
het getal dat de arbeidersbevolking     
groot is1 zoo zegt deze professor4  ,van
 den grootsten invloed was deze theorie 
van het arbeidsfonds zeer zeker op de   
stelsels die men er op heeft gebouwd4   
,als het variabel kapitaal van een vaste
 grootte is1 dan is het begrijpelijk1   
dat er maar een zekere hoeveelheid      
levensmiddelen enz4 onder de twee       
klassen1 onder kapitalisten en arbeiders

 te verdeelen valt4 ,theoretiseert men  
nu nog verder1 dat van die hoeveelheid  
er een gedeelte afgaat1 bestemd voor het
 loon van de arbeiders1 dat eveneens    
zijn vaste grootte heeft1 dan spreekt   
het van zelve1 dat men tot conclusies   
kan komen gelijk ,robert ,malthus er als
 volgt trok3  ,het getal arbeiders1 dat 
in een land aan den arbeid kan worden   
gesteld1 en de hoogte van hun loon1     
hangen af van de hoeveelheid der        
voorradige levensmiddelen4 ,is het loon 
te laag of kunnen vele arbeiders werk   
vinden1 dan zal dit alleenlijk daarheen 
leiden1 dat het getal der arbeiders zich
 sneller vermeerdert1 dan de voorraad   
levensmiddelen4 ,het is de natuur1 niet 
de produktiewijze1 waaraan de ellende   
der arbeidersklasse moet worden geweten4
  ,uit deze theorie1 is de z4 g4 n4     
bevolkingswet van ,malthus geboren1 die 
nagenoeg door de gansche economische    
wetenschap echter sedert jaren is       
opgegeven4 ,in den tijd waarin ,marx    
evenwel schreef1 was zij een dogma van  

de officieele staathuishoudkunde1       
waaraan niet mocht worden getwijfeld4   
,marx is haar het eerst1 en wel zoo     
grondig te lijf gegaan1 dat men kan     
zeggen1 dat al wat n hem over die wet   
van ,malthus in kritischen zin is       
geschreven1 slechts min of meer bedekt  
plagiaat is geweest1 van de wijze waarop
 ,marx aantoonde1 hoe lke produktiewijze
 haar eigen bevolkingsleer heeft en hoe 
lke phaze in de kapitalistische         
produktiewijze1 hare bevolkingstoestand 
met zich mede brengt zoo dat aldus van  
natuurlijke bevolkingswetten geen sprake
 kan zijn4  ,in het drie-en-twintigste  
hoofdstuk van ,das ,kapital gaat ,marx  
de invloed na1 die de aangroeiende      
akkumulatie van het maatschappelijk     
kapitaal op de arbeidersklasse heeft4   
,wasdom van kapitaal1 zegt hij1 sluit   
wasdom van zijn variabel1 of in         
arbeidskracht omgezet bestanddeel1 in   
zich4 ,een deel van de in het           
toeslagkapitaal omgezette mrwaarde1 moet
 steeds terug-veranderd worden1 in      

variabel kapitaal of in het             
voorgeschoten arbeidsfonds4             
,veronderstellen wij dat1 nevens        
overigens gelijk gebleven               
omstandigheden1 de samenstelling van het
 kapitaal onveranderd blijft1 d4 w4 z4  
eene bepaalde massa productiemiddelen of
 constant kapitaal1 steeds dezelfde     
massa productiemiddelen vereischen om in
 beweging te worden gezet1 dan groeit   
klaarblijkelijk de vraag naar arbeid en 
het substitutiefonds der arbeiders1 in  
verhouding tot het kapitaal zooveel te  
sneller aan1 als het kapitaal te sneller
 aangroeit4 ,dewijl het kapitaal        
jaarlijks eene mrwaarde produceert1     
waarvan een deel jaarlijks tot origineel
 kapitaal geslagen wordt2 daar dit      
inkrement aanwas zelf jaarlijks         
aangroeit met den toenemenden omvang van
 het bereids in funktie gestelde        
kapitaal1 en daar eindelijk1 onder de   
bijzondere spoorslag van den drang naar 
verrijking1 zooals bijv4 het openen van 
nieuwe markten1 nieuwe spheren van      

kapitaalbelegging--als gevolg van       
nieuw-ontwikkelde maatschappelijke      
behoeften enz4--de ontwikkelingshoogte  
van de akkumulatie plotseling uitzetbaar
 kan worden1 door enkel veranderde      
verdeeling van de mrwaarde of het       
meerprodukt in kapitaal en revenue2     
kunnen de akkumulatie-behoeften van het 
kapitaal1 de aangroeing van de          
arbeidskrachten of van het aantal       
arbeiders1 de vraag naar arbeiders      
hunnen toevoer overvleugelen1 en zullen 
daarvandaan de arbeidsloonen stijgen4444
 ,de meer of minder gunstige            
omstandigheden1 waarin de loonarbeiders 
zich in het leven houden en             
vermeerderen1 veranderen niets1 aan het 
grondkarakter van de kapitalistische    
produktiewijze4 ,zooals de eenvoudige   
reproductie1 voortdurend de             
kapitaalsverhoudingen zelven            
reproduceert1--kapitalisten aan den     
eenen kant1 loonarbeiders aan den       
anderen1--zoo reproduceert de           
reproductie op uitgebreider schaal of de

 akkumulatie1 de kapitaalsverhoudingen  
op uitgebreider schaal1 in meer         
kapitalisten1 of grootere kapitalisten  
aan de ne pool1 meer loonarbeiders aan  
de andere4 ,de reproduktie van de       
arbeidskracht1 die zich bij het kapitaal
 onophoudelijk als een middel tot       
waardevorming moet doen inlijven1 die   
niet van hem loskomen kan1 en welker    
onderhoorigheid aan het kapitaal alleen 
verduisterd wordt1 door de verwisseling 
van den individueelen kapitalist waaraan
 zij zich verkoopt1--vormt inderdaad    
maar een moment in de reproduktie van   
het kapitaal-zelf4 ,akkumulatie van     
kapitaal is dus tevens vermeerdering van
 het proletariaat4444  ,de wet van de   
kapitalistische produktie1 die          
klaarblijkelijk aan de natuurlijke      
bevolkingswet ten grondslag ligt1 komt  
eenvoudig hierop neer4 ,de verhouding   
tusschen kapitaal1 akkumulatie en de    
percentage van het loon1 is niets dan de
 verhouding tusschen den onbetaalden1 in
 kapitaal omgezetten arbeid en de tot   

beweging van het toeslag-kapitaal       
benoodigde hoeveelheid toegevoegden     
arbeid4 ,zij is dus geenszins een       
verhouding van twee van elkander        
onafhankelijke grootheden3 eenerzijds de
 grootte van het kapitaal1 anderzijds   
het getal van de arbeidersbevolking2 zij
 is veelmeer in laatste instantie1 de   
verhouding tusschen den onbetaalden en  
den betaalden arbeid1 van dezelfde      
arbeidersbevolking4 ,groeit de          
hoeveelheid der door de arbeidersklasse 
geleverden1 en door de                  
kapitalistenklasse geakkumuleerden      
onbetaalden arbeid1 snel genoeg aan1 om 
slechts door eene buitengewone toeslag  
van betaalden arbeid1 zich om te kunnen 
zetten in kapitaal1 dan stijgt het loon1
 en1 al het andere gelijkgebleven1 neemt
 de onbetaalde arbeid dan in verhouding 
af4 ,zoodra evenwel deze afname het punt
 beroert1 waar de1 het kapitaal voedende
 mrwaarde1 niet meer in normale         
hoeveelheid aangeboden wordt1 dan treedt
 er eene reaktie in3 een geringer deel  

van de revenue wordt gekapitaliseerd1 de
 akkumulatie verlamt en de stijgende    
loonbeweging verkrijgt een terugslag4   
,de verhooging van den arbeidsprijs1    
blijft dus eng besloten binnen grenzen1 
welke de grondslagen van het            
kapitalistisch systeem niet alleen      
onaangetast laten1 maar ook nog zijne   
reproduktie op aangroeiende schaal      
blijven verzekeren4 ,deze in een        
natuurwet gemystificeerde1 wet van de   
kapitalistische akkumulatie1 wil dus    
feitelijk slechts zeggen1 dat hare aard1
 elke zoodanige afname in den           
exploitatiegraad van den arbeid of elke 
zoodanige verhooging van den            
arbeidsprijs uitsluit1 welke de         
gestadige reproduktie van de            
kapitaalsverhoudingen en hunne          
reproduktie op steeds uitgebreider      
schaal1 ernstig in gevaar kunnen doen   
brengen4 ,dit kan niet anders zijn1     
onder een produktiewijze1 waarin de     
arbeiders voor de behoeften van de      
waarde-schepping der voorradige waarden 

bestaan1 in plaats van omgekeerd1 dat de
 belichaamde rijkdom er voor de         
ontwikkelingsbehoefte van de arbeiders  
is4 ,zooals de mensch1 in den godsdienst
 door het maaksel van zijn eigen hoofd1 
zoo wordt hij onder de kapitalistische  
produktiewijze1 door het maaksel zijner 
eigene handen beheerscht4               
,,concentratie ,,van ,,het ,,kapitaal4  
,de algemeene grondslagen van het       
kapitalistisch systeem eenmaal gegeven1 
treedt in het verloop van de akkumulatie
 telkens een punt te voorschijn1 waarop 
de ontwikkeling der produktiviteit van  
den maatschappelijken arbeid1 de        
machtigste hefboom wordt der            
akkumulatie4 ,dezelfde oorzaak1 zeide   
reeds ,adam ,smith1 welke de loonen     
verhoogt1 n4l4 de toename van kapitaal1 
drijft tot verhooging der produktieve   
geschiktheden van den arbeid en stelt   
eene kleinere hoeveelheid arbeids1 in   
staat1 om eene grootere hoeveelheid van 
produkten voort te brengen4 ,marx zegt3 
,afgezien van natuurlijke voorwaarden1  

als vruchtbaarheid van den bodem etc41  
en van de omstandigheden onafhankelijke1
 en gesoleerd arbeidende producenten1   
dewelke zich echter meer kwalitatief1 in
 de deugdelijkheid1 dan kwantitatief in 
de massa van het gemaakte werk zal      
vertoonen1 drukt zich de                
maatschappelijke produktiegraad van den 
arbeid uit1 in de relatieve             
grootheidsomvang der produktiemiddelen1 
welke een arbeider gedurende een zekeren
 tijd1 met dezelfde inspanning van      
arbeidskracht1 in produkt kan omzetten4 
,de massa der produktiemiddelen1        
waarmede hij funktioneert1 groeit aan1  
met de produktiviteit van den           
arbeid44444 ,bijv4 met de               
manufaktuurmatige verdeeling van den    
arbeid en de toepassing der machinerie1 
wordt in denzelfden tijd meer grondstof 
verwerkt1 treedt dus eene grootere massa
 van grondstof met hulpmaterieel1 het   
arbeidsproces binnen4 ,dat is het gevolg
 van de aangroeiende produktiviteit van 
den arbeid4 ,aan den anderen kant1 is de

 massa van in gebruik genomen           
machinerie1 arbeidsvee1 minerale mest1  
draineerings-inrichtingen enz4 de       
voorwaarde voor groeiende produktiviteit
 van den arbeid4 ,evenzoo1 de massa van 
de in bouwwerken1 hoogovens1            
transportmiddelen etc4 geconcentreerde  
hoeveelheid produktiemiddelen4 ,hetzij  
evenwel voorwaarde1 hetzij gevolg1 de   
groeiende grootte-omvang van de         
produktiemiddelen1 in vergelijking tot  
de bij haar ingelijfde arbeidskracht1   
drukt de aangroeiende produktiviteit van
 den arbeid uit4 ,de toename der        
laatste1 verschijnt dus in de afname der
 arbeidsmassa1 in verhouding tot de door
 haar voortbewogen massa van            
produktiemiddelen1 of in de             
grootte-afname van den subjektieven     
faktor van het arbeidsproces1 vergeleken
 met zijne objektieve faktoren4  ,deze  
verandering in de technische            
samenstelling van het kapitaal1 de      
groeiing der massa van                  
produktiemiddelen1 vergeleken met de    

massa van de haar doen-levende          
arbeidskracht1 spiegelt zich terug in   
hunne waardesamenstelling1 in de toename
 van het constante bestanddeel der      
kapitaalswaarde1 op kosten van zijn     
variabel bestanddeel4 ,er worden bijv4  
van een kapitaal1 procentsgewijs        
berekend1 oorspronkelijk elke #ej proc4 
in produktiemiddelen en elke #ej proc4  
in arbeidskrachten vastgelegd2 later1   
met de ontwikkeling van den             
produktiegraad van den arbeid1 elke #hj 
proc4 in produktiemiddelen en elke #bj  
proc4 in arbeidskrachten etc4 ,deze wet 
van den stijgenden groei van het        
constante deel van het kapitaal1 in     
verhouding tot zijn variabel deel1 wordt
 bij elke schrede bevestigd1 door eene  
vergelijkende analyse van de prijzen der
 waren1 hetzij dat wij verschillende    
economische tijdperken van eene enkele  
natie bij elkar vergelijken1 of die van 
verschillende naties1 in hetzelfde      
tijdstip4 ,de relatieve grootte van het 
prijselement1 die slechts de waarde van 

de verteerde produktiemiddelen1 of het  
constante deel van het kapitaal         
vertegenwoordigt1 zal in direkte1 de    
relatieve grootte van het andere1 de    
arbeid betalende of het variabel deel   
van het kapitaal vertegenwoordigende    
prijselement1 zal1 over het algemeen1 in
 omgekeerde verhouding staan1 tot de    
vooruitgang der akkumulatie4444  ,op de 
grondslag der waren-produktie1 waarbij  
de produktiemiddelen het eigendom van   
private personen zijn1 waarin de        
handarbeider1 of gesoleerd en           
zelfstandig waren voortbrengt of zijn   
arbeidskracht als waar verkoopt1--omdat 
hem de middelen tot eigenbedrijf        
ontbreken--realiseert zich deze         
voorwaarde slechts door den groei van de
 individueele kapitalen1 of in die mate1
 waarin de maatschappelijke produktie-  
en levensmiddelen tot privaat eigendom  
der kapitalisten worden omgezet4 ,de    
bodem der waren-produktie1 kan de       
produktie op groote schaal slechts      
dragen1 in haren kapitalistischen vorm4 

,een zekere akkumulatie van kapitaal in 
handen van individueele                 
waren-producenten1 vormen daarom de     
voorwaarde voor de specifiek            
kapitalistische voortbrengingswijze44444
 ,maar methodes tot vermeerdering van de
 maatschappelijke produktiekracht van   
den arbeid1 die op dezen grondslag      
verrijzen1 zijn tegelijkertijd1 methodes
 tot vermeerderende produktie van de    
mrwaarde of van het meerprodukt1 hetwelk
 zijnerzijds1 wederom het               
scheppingselement van de akkumulatie is4
 ,zij zijn dus tegelijkertijd1 methodes 
ter voortbrenging van kapitaal door     
kapitaal1 of methodes tot zijne         
bespoedigde akkumulatie4 ,de            
onophoudelijke terugontwikkeling van    
mrwaarde in kapitaal1 doet zich kennen1 
als de aangroeiende grootte1 van het in 
't produktieproces opgaande kapitaal4   
,deze wordt harerzijds tot grondslag    
eener meer uitgebreide voet van         
produktie1 van de haar begeleidende     
methodes tot verhooging van de          

produktiekracht van den arbeid en tevens
 tot bespoedigder produktie van         
mrwaarde4 ,wanneer dus telkens1 een     
zekere graad van kapitaals-akkumulatie1 
als voorwaarde voor de specifiek        
kapitalistische produktiewijze te       
voorschijn komt1 veroorzaakt deze       
laatste1 op terugwerkende wijze1 een    
bespoedigde akkumulatie van het         
kapitaal4 ,deze beide economische       
faktoren brengen1 naar mate van de      
samengestelde verhouding1 van de        
afstooting die zij wederzijds op        
elkander uitoefenen1 de wisseling voort 
in de technische samenstelling van      
kapitaal1 waardoor zijn variabel        
bestanddeel steeds kleiner en kleiner   
wordt1 vergeleken met zijn constant     
deel4  ,elk individueel kapitaal is een 
grootere of kleinere concentratie van   
productiemiddelen1 met een zich daarmede
 in overeenstemming bevindend commando1 
over een grooter of kleiner leger van   
arbeiders4 ,het breidt1 met de          
vermeerderde massa van den als kapitaal 

funktioneerenden rijkdom1 ook zijne     
concentratie in de handen der           
individueele kapitalisten1 daarvandaan  
de grondslag van de produktie op groote 
schaal1 en de specifiek kapitalistische 
produktie-methoden uit4 ,de groei van   
het maatschappelijk kapitaal1 voltrekt  
zich in den groei van vele1 individueele
 kapitalen4 ,alle andere omstandigheden 
als gelijkblijvend aangenomen1 groeien  
de individueele kapitalen1--en met hen  
de concentraties van                    
produktiemiddelen1--in die verhouding   
aan1 waarin zij aliquote                
7gelijkdeelende7 deelen van het         
maatschappelijk totaal-kapitaal vormen4 
,tegelijkertijd scheuren zich dan       
afstootsels van de oorsprong-kapitalen  
los en funktioneeren als nieuwe1        
zelfstandige kapitalen4 ,een groote rol 
speelt hierbij1 onder anderen1 de       
verdeeling van vermogens in             
kapitalisten-families4 ,met de          
akkumulatie van kapitaal groeit         
daarvandaan ook1 meer of minder1 het    

aantal kapitalisten aan4 ,twee punten   
karakteriseeren deze soort van          
concentratie1 welke onmiddellijk op de  
akkumulatie berust1 of veelmeer1 met    
haar identiek is4 ,ten eerste3 de       
aangroeiende concentratie der           
maatschappelijke produktiemiddelen in de
 handen van de individueele kapitalisten
 wordt1 onder overigens gelijkblijvende 
omstandigheden1 beperkt1 door den graad 
van wasdom in den maatschappelijken     
rijkdom4 ,ten tweede3 het in elke       
produktiespheer vastgelegde deel van het
 maatschappelijk kapitaal1 wordt        
verdeeld onder vele kapitalisten1 welke 
tegenover elkander staan als            
onafhankelijke1 en met elkander         
concurreerende warenvoortbrengers4 ,de  
akkumulatie en de haar begeleidende     
concentratie1 worden dus niet alleen op 
vele punten gesplitst1 maar ook de      
aangroeing van de funktioneerende       
kapitalen1 wordt doorkruist door de     
vorming van nieuwe1 en de splitsing van 
oude kapitalen4 ,doet zich daarvandaan  

de akkumulatie eenerzijds voor1 als de  
aangroeiende concentratie der           
produktiemiddelen en van commando's over
 arbeid1 zoo doet zij zich anderzijds   
aan ons kennen1 als repulsie            
7afstooting7 van vele individueele      
kapitalen onder elkander4  ,deze        
versplintering van het maatschappelijk  
totaal-kapitaal1 in vele individueele   
kapitalen1 of deze repulsie van zijn    
onderdeelen van elkander1 werkt zijne   
attraktie tegen4 ,het is hier niet meer 
de eenvoudige1 met de akkumulatie       
identieke1 concentratie van             
produktiemiddelen en het commando over  
den arbeid1 het is de concentratie van  
reeds gevormde kapitalen1 de opheffing  
van hunne individueele zelfstandigheid1 
de onteigening van kapitalist door      
kapitalist1 het omzetten van vele       
kleinere1 in weinige grootere kapitalen4
 ,dit proces onderscheidt zich van het  
eerste daardoor1 dat het slechts        
veranderde verdeeling van reeds         
voorradige en funktioneerende kapitalen 

veronderstelt en zijn speelruimte1 dus  
niet door de absolute wasdom van den    
maatschappelijken rijkdom of de absolute
 grenzen der akkumulatie wordt beperkt4 
,het kapitaal zwelt hier1 in eene hand  
tot een groote massa aan1 omdat het     
daar1 in vele handen1 verloren gaat4    
,dit is de eigenlijke centralisatie1 in 
onderscheiding met akkumulatie en       
concentratie4  ,welke de wetten zijn1   
die deze centralisatie der kapitalen of 
de attrakties van kapitaal tot kapitaal 
beheerschen1 wordt hier door ,marx niet 
verder behandeld1 dat geschiedt in het  
tweede deel van zijn werk4 ,eene        
aanduiding evenwel wordt hier in        
algemeene trekken gegeven3 ,de          
concurrentiestrijd wordt gevoerd door de
 goedkoopermaking der waren4 ,deze      
goedkoopermaking der waren hangt1       
caeteris paribus1 7onder overigens      
gelijke omstandigheden7 af van de       
produktiviteit van den arbeid1 deze     
echter weder1 van de ontwikkelingstrap  
welke de produktie heeft bereikt4 ,de   

grootere kapitalen verslaan daarvandaan 
de kleinere4 ,verder herinnert men zich1
 dat met de ontwikkeling van de         
kapitalistische produktiewijze1 de      
minimum-omvang van het individueele     
kapitaal1 dat benoodigd is om een       
bedrijf onder zijn normale voorwaarden  
te drijven1 aangroeit4 ,de kleinere     
kapitalen dringen zich daarvandaan in   
produktiespheren1 welke door de groote  
industrie nog maar sporadisch1 of       
onvolkomen zijn aangetast4 ,de          
concurrentie werkt hier onvermoeid      
voort1 in direkte verhouding tot het    
aantal1 en in omgekeerde verhouding1 tot
 de grootte der rivaliseerende          
kapitalen4 ,zij eindigt steeds met den  
ondergang van vele kleine kapitalisten1 
welker kapitalen1 deels overgaan in     
handen van den overwinnaar1 deels       
ondergaan4 ,afgezien hiervan1 vormt zich
 nog met de kapitalistische             
produktiewijze een gansch nieuwe macht1 
het credietwezen1 dat in zijn begin op  
den achtergrond1--als de bescheidene    

helper van de akkumulatie1--nu naar     
binnen sluipt langs onzichtbare draden1 
de over de oppervlakte der samenleving1 
in grootere of kleinere massa's         
verspreide geldmiddelen1 in handen van  
individueele of met elkander            
geassocieerde kapitalisten trekt1 maar  
dan schielijk een nieuw en vruchtbaar   
wapen wordt in den concurrentiestrijd1  
om zich ten slotte in een reusachtig    
sociaal mechanisme1 dat tot             
centralisatie van kapitalen dient1 te   
veranderen4  ,de centralisatie1 zegt    
,marx verder1 vervolkoment het werk der 
akkumulatie1 doordien zij de            
industrieele kapitalisten in staat      
stelt1 de voet hunner operaties uit te  
breiden4 ,hetzij dit laatste resultaat  
nu het gevolg is1 van de akkumulatie of 
van de centralisatie2 hetzij zich de    
centralisatie voltrekt langs den        
gewelddadigen weg van annexatie1--waar  
zekere kapitalen op zoo overwegende     
wijze gravitatie-middelpunten worden    
voor anderen1 dat zij diens individueele

 cohesie breken en dan de op            
zichzelf-staande deelen tot zich        
trekken1--of dat de versmelting der     
reeds gevormde1 respektievelijk in die  
vorming inbegrepen kapitalen1 door      
middel van de geleidelijke aktie1 door  
de vorming van naamlooze vennootschappen
 geschiedt--de economische uitwerking   
blijft dezelfde4 ,de aangegroeide       
uitdijding van de industrieele          
tablissementen1 vormt overal het        
uitgangspunt voor een omvattender       
organisatie der totaal-arbeid van velen2
 voor een breeder ontwikkeling harer    
materieele drijfkrachten1 d4 w4 z4 voor 
de voortschrijdende revolutioneering van
 individueele1 en volgens de traditie   
gedreven produktie-processen1 in        
maatschappelijk-gecombineerde en        
wetenschappelijk-gedisponeerde          
produktieprocessen4  ,marx wijst er nog 
vervolgens op1 dat de akkumulatie een   
veel langduriger proces is1 dan de      
centralisatie4 ,de wereld1 zegt hij1    
ware nog niet van spoorwegen voorzien1  

als zij had moeten wachten1 totdat de   
akkumulatie enkele kapitalisten ertoe   
gebracht had1 opgewassen te zijn1 tegen 
het bouwen van een spoorweg4 ,de        
centralisatie daarentegen1 heeft dit met
 een handomdraaien klaar gespeeld1 door 
middel van de maatschappijen op         
aandeelen4 ,en terwijl de centralisatie1
 aldus de werkingen der akkumulatie     
verhoogt en bespoedigt1 breidt zij      
uit1--en bespoedigt zij                 
gelijktijdig1--de omwentelingen in de   
technische samenstelling van het        
kapitaal1 die deszelfs constant deel1   
doen vermeerderen op kosten van zijn    
variabel deel en daarmede de relatieve  
vraag naar arbeid doen verminderen4  ,de
 door centralisatie1 over nacht als het 
ware1 tezam gesmede kapitaal-massa's1   
reproduceeren en vermeerderen zich      
gelijk de anderen1 slechts vlugger1 en  
worden hiermede tot nieuwe1 machtige    
hefboomen voor de maatschappelijke      
akkumulatie4 ,als er dus sprake is van  
vooruitgang der maatschappelijke        

akkumulatie1 dan zijn daar--heden ten   
dage--de werkingen der centralisatie    
stilzwijgend onder begrepen4    ,,de    
,,industrieele ,,reservearm,e4  ,het1   
door de voortgang der akkumulatie1      
opnieuw gevormde kapitaal1 verschaft in 
verhouding tot zijne grootte1 steeds aan
 minder arbeiders werk4 ,gelijktijdig   
met de akkumulatie1 gaat ook de         
revolutioneering van het oude kapitaal  
haren gang4 ,marx toonde het aan1 hoe de
 centralisatie daarvoor de machtigste   
hefboom is4 ,volgens de ,malthusianen is
 de overbevolking het gevolg hiervan1   
dat de levensmiddelen1 7men moest       
zeggen3 het variabel kapitaal7          
aangroeien1 in de arithmetische         
progressie-reeks van #a3 #b3 #c3 #d3 #e3
 enz4 terwijl de bevolking de tendens   
heeft1 zich in de geometrische reeks van
 #a3 #b3 #d3 #h3 #af3 enz4 te           
vermeerderen4 ,daarom leerden ,malthus  
c4 s41 dat de bevolking de produktie der
 levensmiddelen vooruit ijlde ten       
gevolge waarvan de ondeugd en de ellende

 ontstonden4  ,wat evenwel progressief  
voortgaat1 is de afname van het variabel
 kapitaal1 gelijktijdig met de wasdom   
van het totaal-kapitaal4 ,het variabel  
kapitaal1 zoo het oorspronkelijk #a_/b  
was van het totaal-kapitaal1 wordt      
progressief #a_/c1 #a_/d1 #a_/e1 #a_/f  
enz4 van het totaal-kapitaal4 ,marx     
zegt3  ,deze1 door de wasdom van het    
totaal-kapitaal bespoedigde en sneller  
dan zijn eigen aanwas bespoedigde1      
relatieve afname van zijn variabel      
bestanddeel1 schijnt aan de andere      
zijde1 omgekeerd steeds sneller absolute
 aanwas der arbeidersbevolking te zijn1 
als aanwas van het variabel kapitaal of 
van de middelen ter hunner              
werkverschaffing4 ,de kapitalistische   
akkumulatie produceert veeleer1 en wel  
in verhouding tot hare energie en haren 
omvang1 gestadig eene relatieve1 d4 w4  
z4 eene voor de gemiddelde behoefte tot 
waardemaking van het kapitaal           
overtollige1 dus eene overvloedige of   
bijgevoegde arbeidersbevolking44444     

,met de grootte van het reeds           
funktioneerend1 maatschappelijk kapitaal
 en de graad van zijn aanwas2 met de    
uitbreiding van de produktie-trappen en 
de massa der in beweging gezette        
arbeiders2 met de ontwikkeling der      
produktiekracht hunner arbeid1 met den  
breederen en volleren stroom van alle   
fonteinen des rijkdoms1 verwijdt zich   
ook de ontwikkelingshoogte1 waarop      
grootere attraktie der arbeiders door   
het kapitaal1 met grootere repulsie van 
hetzelve verbonden is1 nemen de snelheid
 van de wisseling in de organische      
samenstelling van het kapitaal en zijn  
technische vorm toe en zwelt de cirkel  
der produktiespheren aan1 welke er dan  
gelijktijdig1 dan bij afwisseling1 door 
worden aangegrepen4 ,met de door haar   
zelf geproduceerde akkumulatie van het  
kapitaal1 produceert de                 
arbeidersbevolking alzoo1 in steeds     
groeiender mate1 de middelen voor haar  
eigene relatieve overtolligmaking4 ,dit 
is eene1 aan de kapitalistische         

produktiewijze eigenaardige             
bevolkingswet1 gelijk feitelijk elke    
produktiewijze1 hare bijzondere1        
historisch geldende bevolkingswet heeft4
 ,eene abstrakte bevolkingswet1 kan     
alleen maar onder planten en dieren     
heerschen1 in zooverre daar althans de  
mensch niet historisch ingrijpt4  ,waar 
evenwel een surplus-arbeidersbevolking1 
het noodwendig produkt is van de        
akkumulatie of van de ontwikkeling van  
den rijkdom op kapitalistischen         
grondslag1 daar wordt deze              
arbeidersbevolking1 omgekeerd1 tot een  
hefboom der kapitalistische akkumulatie1
 ja1 tot een bestaans-noodzakelijkheid  
voor de kapitalistische produktiewijze  
zelve4 ,zij vormt een disponibele1      
industrieele reserve-arme1 die aan het  
kapitaal evenzoo absoluut toebehoort1   
alsof hij haar op zijn eigen kosten     
grootgebracht had4 ,zij schept het1 voor
 zijne afwisselende                     
waarde-scheppings-behoeften1 steeds     
bereidvaardige1 exploitabele            

menschen-materiaal1 dat onafhankelijk is
 van de grenzen der feitelijke          
bevolkingstoename4  ,marx voert verder1 
historische en economische bewijzen uit 
de engelsche industrietoestanden aan1   
voor de absolute afname van het aantal  
aan den arbeid zijnde arbeiders1 bij1   
naar verhouding gelijkblijvende1        
uitbreiding van de produktie4 ,de       
beweging van de wetten van vraag en     
aanbod van den arbeid1 op deze basis1   
voltooit de despotie van het kapitaal1  
zegt hij4 ,de ijzeren loonwet eveneens  
een dogma der oudere officieele         
economie1 wordt echter daardoor geen    
werkelijkheid4  ,zoodra1 eindigt ,marx  
hier1 de arbeiders achter het geheim    
komen1 dat in dezelfde mate waarin zij  
meer arbeiden1 meer vreemden rijkdom    
produceeren1 en de produktiekracht      
hunner arbeid aangroeit1 zelfs hunne    
funktie1 als een middel tot             
waardeschepping voor het kapitaal1 meer 
precair voor hen wordt2 zoodra zij      
ontdekken1 dat de intensiteitsgraad van 

de concurrentie onder hen1 zelfs geheel 
en al van den druk der relatieve        
overbevolking afhankelijk geworden is2  
zoodra zij daarvandaan door ,trade      
,unions enz4 een planmatige samenwerking
 tusschen arbeidenden en arbeidsloozen  
pogen te organiseeren1 om de runeerende 
gevolgen van deze natuurwet der         
kapitalistische produktiewijze op hunne 
klasse1 te breken of te verzwakken1     
toornen het kapitalisme en zijn         
sykophanten1 de staathuishoudkunde1     
terstond over aantasting der eeuwige en 
om zoo te zeggen heilige wetten van     
vraag en aanbod4 ,elke samenwerking     
tusschen arbeidenden en arbeidsloozen1  
stoort dan namelijk het zuivere spel van
 deze wet6 ,zoodra anderzijds echter1 in
 de kolonin bijv41 tegenwerkende        
omstandigheden1 de schepping der        
industrieele reserve-armee en met haar1 
de absolute afhankelijkheid der         
arbeidersklasse van de                  
kapitalistenklasse verhinderen1         
rebelleert het kapitaal tegen deze      

heilige wet van vraag en toevoer en     
zoekt haar door dwangmiddelen op te     
heffen4       ,,hoofdstuk ,x4  ,,de     
,,tendensen ,,der ,,kapitalistische     
,,produktiewijze4   ,zagen wij tot nog  
toe1 hoe het kapitaal zijn eigen        
bestaansvoorwaarden1 steeds van voren af
 aan1 op nieuw voortbrengt1 het is ons  
tevens duidelijk geworden1 dat er       
oorspronkelijk voorwaarden aanwezig     
moeten geweest zijn1 waaronder dit zich 
kon ontwikkelen1 tot het moderne        
kapitalisme dat wij kennen4  ,het       
vierentwintigste hoofdstuk van ,bd4 ,i  
van ,das ,kapital bevat een uitvoerig   
onderzoek van buitengewone historische  
waarde2 dit hoofdstuk is getiteld3 ,de  
zoogenaamde oorspronkelijke akkumulatie4
 ,marx wendt zich daarin tegelijkertijd1
 polemisch tegen de officieele          
staathuishoudkunde en tegen hare        
beschouwing van den oorsprong van het   
moderne kapitalisme4  ,de geheimen van  
de oorspronkelijke akkumulatie1 zoo is  
de eerste paragraaf van dit klassieke   

hoofdstuk genoemd1 die aldus aanvangt3  
,men heeft gezien hoe geld tot kapitaal 
wordt2 door kapitaal tot mrwaarde en uit
 die mrwaarde1 meer kapitaal gemaakt    
wordt4 ,intusschen heeft de akkumulatie 
van het kapitaal de mrwaarde tot        
voorwaarde1 de mrwaarde op haren beurt1 
de kapitalistische produktiewijze1 deze 
heeft evenwel het aanwezig zijn van     
grootere massa's van kapitaal en van    
arbeidskracht1 in handen van            
warenproducenten tot voorwaarde4 ,deze  
geheele beweging nu1 schijnt aldus te   
draaien in een vicieusen cirkel1 waar   
wij alleen kunnen uitkomen1 wanneer wij 
eene1--aan de kapitalistische           
akkumulatie                             
voorafgaande--oorspronkelijke           
akkumulatie1 7precious accumulation     
volgens ,ad4 ,smith71 veronderstellen2  
eene akkumulatie1 welke niet het        
resultaat1 van de kapitalistische       
produktiewijze1 maar alleen maar1 haar  
uitgangspunt vormt4  ,deze              
oorspronkelijke akkumulatie1 speelt in  

de staathuishoudkunde dezelfde rol1 die 
de zondenval speelt in de theologie4    
,adam beet in den appel en daardoor kwam
 de zonde over het menschelijk geslacht6
 ,hare oorsprong wordt ons verklaard1   
doordien zij ons1 als eene anecdote uit 
het verleden wordt verteld4 ,in een lang
 vervlogen tijd1 bestond er aan den     
eenen kant1 eene vlijtige1 intelligente 
en vr alles1 eene spaarzame lite1 en aan
 den anderen kant1 eene luierende1 al   
het hunne en meer dan dat1 verbrassende 
troep schooierds4 ,de legende van de    
theologische zondeval1 vertelt ons      
alleen maar1 hoe de mensch ertoe        
verdoemd werd1 zijn brood in 't zweet   
zijns aanschijns te moeten eten1 de     
historie van de economische zondeval    
evenwel1 onthult ons1 hoe er lieden     
zijn1 die ook dt niet noodig hebben4    
,het komt echter op 't zelfde neer4     
,maar zoo zou het dan gekomen zijn1 dat 
de eersten1 rijkdom konden akkumuleeren1
 en de laatsten ten slotte niets meer   
over hadden dan hun eigen huid4 ,en van 

af deze zondeval1 dateert de armoede van
 de groote massa1 die altijd nog1       
ondanks al haren arbeid1 niets te       
verkoopen heeft als zichzelve1 nevens   
den rijkdom der weinigen1 die           
voortdurend aangroeit1 alhoewel dezen   
reeds lang opgehouden hebben te         
arbeiden4444  ,geld en waren1 zijn niet 
a priori kapitaal1 evenzoomin als       
produktie- en levensmiddelen4 ,zij      
moeten tot kapitaal worden omgezet4     
,deze verandering zelve1 kan slechts    
geschieden onder bepaalde               
omstandigheden1 die zich daarheen       
toespitsen1 dat tweerlei zeer           
verschillende soorten van               
warenbezitters1 elkander moeten         
tegemoet- en met elkander in contakt    
moeten komen2 aan de eene zijde         
eigenaren van geld1 produktie- en       
levensmiddelen1--want het geldt1 de in  
hun bezit zijnde som van waarden weder  
tot waarde te maken1 door middel van den
 aankoop van vreemde arbeidskracht1--aan
 den anderen kant vrije arbeiders1      

verkoopers van de eigen arbeidskracht en
 daardoor verkoopers van arbeid4 ,vrije 
arbeiders in dien dubbelen zin1 dat zij1
 noch zelven onmiddellijk behooren tot  
de produktiemiddelen1 zooals slaven1    
lijfeigenen etc41 noch de               
produktiemiddelen hn toebehooren1 zooals
 bij den het eigenbedrijf voerenden boer
 enz4 dit het geval is4 ,zij moeten     
daarvan los en leeg zijn4 ,met deze     
polarisatie 7vaststelling der beide     
polen7 van de warenmarkt1 zijn de       
grondvoorwaarden voor de kapitalistische
 produktiewijze gegeven4 ,de            
kapitaalsverhouding1 stelt de scheiding 
van de arbeiders en hun eigendom aan de 
verwerkelijkingsvoorwaarden van den     
arbeid1 op den voorgrond4 ,zoodra de    
kapitalistische productiewijze eenmaal  
op eigen beenen staat1 is deze scheiding
 niet alleen aanwezig1 maar reproduceert
 zij zich telkens weder1 op steeds      
uitgebreider schaal4 ,het proces dat de 
kapitaalsverhouding schept1 kan alzoo   
niets anders zijn1 dan het              

scheidingsproces van den arbeider van   
het bezit zijner arbeidsvoorwaarden2 een
 proces1 dat eenerzijds de              
maatschappelijke levens- en             
produktiemiddelen in kapitaal verandert1
 anderzijds de onmiddellijke producenten
 in loonarbeiders4 ,de zoogenaamde      
oorspronkelijke akkumulatie1 is niets   
anders1 dan het historische             
scheidingsproces van producent en       
produktiemiddelen4 ,zij schijnt ons eene
 oorspronkelijke toe1 omdat zij de      
vrgeschiedenis van het kapitaal en de   
aan hem beantwoordende produktiewijze1  
uitmaakt4  ,de economische struktuur der
 kapitalistische samenleving is         
voortgekomen uit de economische         
struktuur van de feodale maatschappij4  
,de oplossing van deze1 heeft de        
elementen voor gene1 vrij doen komen4   
,de onmiddellijke producent1 de         
arbeider1 kon eerst dn over zijn persoon
 beschikken1 nadat hij had opgehouden   
geketend te zijn aan den bodem en aan   
een ander persoon lijfeigen of          

onderhoorig te wezen4 ,om een vrijen    
verkooper van arbeidskracht te kunnen   
worden1 die zijne waar overal heendragen
 kan1 waar een markt daarvoor te vinden 
is1 moest hij vervolgens1 aan de        
heerschappij van gilden1 met hunne      
leerlingen- en gezellenverordeningen en 
beperkende arbeidsvoorwaarden1 zijn     
ontgroeid4 ,daardoor schijnt ons de     
historische beweging1 welke de          
producenten in loonarbeiders verandert1 
eenerzijds toe1 als eene bevrijding van 
de dienstbaarheid en gildedwang1--en het
 is dan ook deze zijde alleen1 die er   
voor de geschiedschrijving van onze     
burgerlijke economie bestaat4 ,maar aan 
de andere zijde evenwel1 werden deze    
nieuw-bevrijden1 eerst verkoopers van   
zich zelven1 ndat hun1 al hunne         
produktiemiddelen1 en hun alle1 door de 
oude feodale inrichtingen van de        
maatschappij aangeboden garanties voor  
een bestaan waren geroofd geworden4 ,en 
deze geschiedenis der expropriatie      
7onteigening71 is in de annalen der     

menschheid1 gegrift1 met sporen van     
bloed en vuur4  ,de industrieele        
kapitalisten1 deze nieuwe potentaten1   
moesten hunnerzijds1 niet alleen de     
handwerkmeesters der ,gilden verdringen1
 maar ook in het bezit komen van de     
bronnen van rijkdom1 die in het bezit   
waren van de feodale ,heeren4 ,van deze 
zijde1 doet zich hunne opkomst dan ook  
kennen1 als een vrucht van den          
zegenrijken strijd1 zoowel tegen de     
feodale machten en hunne                
opstandverwekkende voorrechten1 als     
tegen de ,gilden en de banden welke     
dezen1 aan de vrije ontwikkeling der    
produktie en aan de vrije uitbuiting van
 menschen door menschen1 hadden in den  
weg gelegd4 ,de ridders van de          
industrie1 speelden het nochtans alleen 
daardoor klaar1 de ridders van den degen
 te verdringen1 doordien zij            
gebeurtenissen uitbuitten1 waaraan zij  
gansch onschuldig waren4 ,zij hebben    
zich naar boven gewerkt door middelen1  
even zoo gemeen1 als die waardoor de    

romeinsche vrijgelatene zich1 voormaals1
 tot heer van zijn patronus heeft weten 
te maken4  ,het uitgangspunt der        
ontwikkeling1 die zoowel de             
loonarbeiders1 als de kapitalisten heeft
 voortgebracht1 was de knechtschap der  
arbeiders4 ,de voortgang1 bestond in een
 verwisseling van den vorm dezer        
knechtschap2 in de verandering van de   
feodale1 in de kapitalistische          
maatschappij4 ,om haren gang te         
begrijpen1 behoeven wij in het geheel   
niet zoo vr in de geschiedenis terug te 
gaan4 ,alhoewel wij den eersten         
aanvangen van de kapitalistische        
produktiewijze1 reeds in de #ad;e en    
#ae;e eeuw in eenige steden aan de      
,middellandsche ,zee sporadisch         
tegenkomen1 dateert de aera van het     
kapitalisme1 eerst van af de #af;e eeuw4
 ,daar waar zij optreedt1 is de         
opheffing van de lijfeigenschap reeds   
lang een voldongen feit1 en het         
glanspunt van de ,middeleeuwen1 het     
bestaan van de souvereine steden1 is    

daar een geruimen tijd reeds aan het    
verbleeken4  ,historisch1 hun tijdperk  
kenteekenend in de geschiedenis der     
oorspronkelijke akkumulatie1 zijn alle  
revoluties1 die der zich vormende       
kapitalisten-klasse als hefboomen       
dienden2 voor alles evenwel die         
momenten1 waarin groote menschenmassa's 
plotseling en gewelddadig van hunne     
bestaansmiddelen werden losgerukt en als
 vogelvrije proletarirs op de           
arbeidsmarkt werden geslingerd4 ,deze   
expropriatie van de landelijke          
producenten1 van de boeren1 van grond en
 bodem1 vormt de grondslag van dit      
gansche proces4 ,hare geschiedenis neemt
 in verschillende landen1 verschillende 
kleuren aan en doorloopt verschillende  
phazen in verschillende                 
achtereenvolgende reeksen en in         
verschillende tijdperken der            
geschiedenis4 ,alleen in die van        
,engeland1 bezit zij een klassieken     
vorm4    ,de historische bewijzen1 die  
,marx vervolgens aanhaalt om aan te     

toonen1 op welk een gewelddadige manier 
men in den aanvang van het              
kapitalistisch stelsel in ,engeland1    
zich van den bodem der vrije boeren     
heeft bemachtigd1 welke men dan         
bovendien naar de steden heeft gejaagd1 
om ze aldaar bij de industrie als       
loonarbeiders in te lijven1 zijn een    
doorloopende staving voor het           
voorgaande4  ,zoowel tot beschutting van
 den eigendom tegen vagebonden 7in den  
regel van hunnen grond beroofde         
eigen-boeren71 als ter bevordering van  
de omzetting van gemeenschappelijk      
eigendom in privaat-eigendom1 zoo als   
,marx dit1 met historische feiten in de 
hand1 van ,engeland weergeeft1 zoo trad 
de staatsmacht ook daar handelend op1   
waar het gold de arbeiders te doen      
gewennen1 aan de subordinatie en de     
discipline van het kapitalisme4 ,strenge
 wetten stelde de ,staat1 zoowel op de  
vagabondage 7z4 g4 n4 bloedwetgeving    
onder ,hendrik ,,viii in #aecj en onder 
,elisabeth in #aegb72 als op het maximum

 dat het arbeidsloon mocht bedragen1 en 
tegen arbeiders-coalities4 ,deze        
laatsten bleven in ,engeland nog        
heerschen1 tot aan het jaar #ahbe1 toen 
zij moesten bezwijken voor den drang der
 arbeiders4 ,dit hoofdstuk over de      
onteigening van het landvolk van grond  
en bodem1 eindigt ,marx aldus3  ,de roof
 der kerkelijke goederen1 de frauduleuze
 ontvreemding van de staatsdomeinen1 de 
diefstal van gemeenschappelijk-eigendom2
 de usurpatorische en met onbarmhartig  
terrorisme voltrokken revolutioneering  
van ,feodaal en ,clan-eigendom 7zooals  
bijv4 in ,schotland71 in modern         
privaat-eigendom1 dat waren evenzoovele 
idyllische methodes van de              
oorspronkelijke akkumulatie4 ,zij       
veroverden het veld voor de             
kapitalistische agrikultuur1 lijfden den
 grond en den bodem bij het kapitaal in1
 en schiepen daarmede voor de industrien
 in de steden1 de noodige toevoer van   
een vogelvrij proletariaat4    ,met het 
proletariaat1 ontstond evenwel ook1 de  

inwendige markt voor het kapitaal4      
,vroeger produceerde elke boerenfamilie 
zelf levensmiddelen en de voorwerpen    
voor huiselijk gebruik1 die zij noodig  
had4 ,thans werd dit natuurlijk ook     
anders4 ,de levensmiddelen kwamen1 met  
de opkomst van het kapitalisme in de    
voortbrenging1 als waren op de markt4   
,de produkten der kapitalistische       
industrie1--in dit tijdstip3 de periode 
der ,manufaktuur1--vonden nu hunnen     
aftrek bij de loonarbeiders der         
industrie van de groote landgoederen1   
zoo ook bij de boeren zelf4 ,veeltijds  
was hun land te klein geworden1 om ze   
voort te brengen2 de landbouw werd voor 
hen tot nevenbedrijf en de huisindustrie
 voor het doel van eigen verbruik1 trad 
op den achtergrond en maakte plaats voor
 een huisindustrie1 die was voortbracht 
voor de kapitalisten4 ,voor den koopman 
in den aanvang1 maar later voor den     
landelijken industrieel2 eene der       
afschuwelijkste1 maar tevens een der    
meest winstgevende vormen1 van de       

kapitalistische uitbuiting4  ,zoo gaat1 
zegt ,marx1 hand aan hand met de        
expropriatie van vroeger hun            
eigen-bedrijf beoefenende boeren en met 
de losmaking van hunne                  
produktiemiddelen1 de vernietiging van  
landelijke nevenindustrie1 het          
scheidingsproces van manufaktuur en     
agrikultuur4  ,een volgende paragraaf   
betitelt ,marx3    ,,het ,,genesis ,,der
 ,,industrieele ,,kapitalisten4  ,hij   
schetst daarin het ontstaan van het     
industrie-kapitaal4  ,wij zagen n4l4 hoe
 het eigenlijke proletariaat werd       
geschapen1 wij zagen ook hoe de         
kunstmatige overbevolking geschapen     
werd4 ,waarvan stamden evenwel1 die     
groote kapitaalsrijkdommen in weinige   
handen1 die de grondslag konden vormen1 
voor een verdere ontwikkeling van de    
kapitalistische produktiewijze8  ,de    
middeleeuwen kenden1 als van uit de     
oudheid overgerfd1 twee soorten van     
kapitaal3 het woekerkapitaal en het     
koopmanskapitaal4 ,sedert de            

,kruistochten toch1 was het             
handelsverkeer met het ,oosten verbazend
 toegenomen en daarmede het             
koopmanskapitaal1 en deszelfs           
centralisatie1 in betrekkelijk weinige  
handen4 ,maar deze bronnen waren        
nochtans de eenige niet4  ,het door     
woeker en handel gevormde geldkapitaal1 
werd door het feodale staatswezen op het
 land2 door de gilde-inrichting in de   
steden1 in zijne revolutioneering tot   
industrieel kapitaal gehinderd4 ,deze   
beperkingen1 vervielen met de oplossing 
der feodale gevolgschappen1 met de      
expropriatie en met de gedeeltelijke    
verjaging van het landvolk4 ,de nieuwe  
,manufaktuur werd dan in een            
zee-exporthaven opgericht1 of op zekere 
punten van het platteland1 waar zij     
buiten de contrle van het oude          
stadswezen en zijn gildewetten stond4   
,in ,engeland1 heerschte daardoor een   
langen verbitterde strijd van de        
corporate towns1 tegen deze nieuwe      
industrieele aanplant-scholen4  ,de     

ontdekking van goud- en zilverlanden in 
,amerika1 de uitroeing en verslaving der
 ingezeten bevolking in de mijnen2 de   
aangevangen verovering van ,oost-,indi2 
de verandering van ,afrika1 in een      
jachtveld naar zwarte slaven1 zij allen 
teekenen de dageraad van de             
kapitalistische produktie-aera4 ,deze   
idyllische processen1 vormen de         
hoofdmomenten van de oorspronkelijke    
akkumulatie4 ,op den voet worden zij    
gevolgd1 door de handelsoorlogen der    
,europeesche naties1 met het aardrond   
als toeschouwplaats4 ,deze worden       
geopend1 door den afval der ,nederlanden
 van ,spanje1 nemen een reusachtigen    
omvang aan in ,engeland's               
anti-,jakobussenoorlog1 terwijl zij nog 
voort spelen1 in de opiumoorlogen tegen 
,china1 enz4  ,de verschillende momenten
 der oorspronkelijke akkumulatie1       
verdeelen zich nu meer of minder1 naar  
tijdelijke rij-opvolging namelijk1 over 
,spanje1 ,portugal1 ,nederland1         
,frankrijk en ,engeland4 ,in ,engeland  

worden zij aan het einde van de #ag;e   
eeuw1 systematisch tezamengevat in      
koloniaal-systeem1                      
staatsschulden-systeem1 modern          
belastingsysteem en protektiesysteem4   
,deze methoden1 berusten zelfs voor een 
deel op het brutaalste geweld1 bijv4 bij
 het koloniale systeem4 ,allen evenwel1 
nemen de ,staatsmacht daartoe in hun    
dienst1--deze geconcentreerde en        
georganiseerde macht in de              
samenleving1--ten einde het             
revolutioneeringsproces van de feodale  
in de kapitalistische produktiewijze1   
kunstmatig te bevorderen en de          
overgangen daarvan1 af te korten4 ,het  
geweld1 is de vroedmeester van elke oude
 samenleving1 die met een nieuwe zwanger
 gaat4 ,hij-zelf is een economische     
macht4  ,marx voert nog1 in dit         
hoofdstuk tal van bewijzen van          
uitbuiting aan1 door het ,engelsche     
koloniale systeem en het systeem van het
 openbare crediet1 dat der              
staatsschulden4 ,hij zegt3 het          

protektiesysteem was een middel tot het 
fabriceeren van onafhankelijke          
fabrikanten1 tot het onteigenen van     
onafhankelijke arbeiders1 om nationale  
produktie- en levensmiddelen te         
verkapitaliseeren en de overgang1 van   
uit de oude in de moderne               
produktiewijze1 op gewelddadige wijze te
 verkorten4 ,de ,europeesche staten     
verscheurden zich1 om het patent dezer  
uitvinding te bekomen en eenmaal in     
dienst van de plusmakers getreden1      
brandschatten zij ten diens behoeve1    
niet alleen het eigen volk1 indirekt    
door beschermende rechten1 maar ook     
direkt door exportpremies enz4 ,in de   
afhankelijke naburige landen1 werden    
alle industrien gewelddadig uitgeroeid1 
zooals dit bijv4 geschiedde met de      
,iersche wolmanufaktuur door ,engeland4 
,op het ,europeesche vasteland werd1    
naar ,colbert's voorbeeld1 dit proces   
nog zeer vereenvoudigd4 ,het            
oorspronkelijke kapitaal1 dat de        
industrieelen behoefden1 vloeide hier   

voor een deel zelfs direkt uit de       
staatsschatkist4  ,met de ontwikkeling  
der kapitalistische produktie gedurende 
de ,manufaktuur-periode1 had de publieke
 opinie in ,europa1 de laatste rest van 
haar schaamtegevoel en haar geweten     
ingeboet4 ,de naties renommeerden op    
cynische wijze met elke infamie1 die een
 middel tot kapitaals-akkumulatie kon   
zijn4444  ,terwijl zij de               
kinderslavernij in ,engeland invoerde1  
gaf de katoenindustrie tegelijkertijd   
den stoot1 tot omzetting van de vroeger 
meer of minder patriarchale             
slaven-economie in de ,vereenigde       
,staten1 in een commercieel             
exploitatiesysteem4 ,over het algemeen1 
behoefde de omsluierde slavernij van de 
loonarbeiders in ,europa1 dan ook tot   
pidestal1 de slavernij sans phrase in de
 nieuwe ,wereld4  ,tantae molis erat1 de
 eeuwige natuurwetten van de            
kapitalistische produktiewijze te       
ontbinden1 het scheidingsproces tusschen
 arbeiders en arbeidsvoorwaarden te     

voltrekken2 op de eene pool1 de         
maatschappelijke produktie- en          
levensmiddelen in kapitaal om te zetten1
 op de tegenpool1 de volksmassa in      
loonarbeiders1 in vrije arbeidende      
armen1 dt was het kunstprodukt1 dat de  
moderne geschiedenis ons aanbood4       
,wanneer het geld1 volgens ,augier1 met 
natuurlijke bloedvlekken op den wang ter
 wereld komt1 dan is het kapitaal ter   
wereld gekomen1 besmet van kop tot      
teenen en druipend uit alle porin1 van  
bloed en vuil4  ,het nu volgende        
hoofdstuk handelt over3    ,,de         
,,historische ,,zending ,,van ,,de      
,,kapitalistische ,,akkumulatie4  ,in   
een kort overzicht1 resumeert hier ,marx
 de resultaten1 uit zijn analyse en zijn
 onderzoek gewonnen4 ,thans gaat hij    
over tot het bepalen van de richting die
 het kapitalisme1 eenmaal gekomen op de 
hoogte waarop het staat1 consekwent en  
op de weg der ontwikkeling voortgaande1 
zal volgen4 ,marx heeft hier niet anders
 gedaan1 dan in groote lijnen den weg   

van het proces aangegeven1 niet de      
snelheid van dit proces1 dat door tal   
van omstandigheden1 soms kan worden     
onderbroken1 soms kan worden vertraagd4 
,dit zagen wij ook reeds uit ,marx zelf1
 bij het schetsen o4 a4 van het         
concentratieproces van het kapitaal4    
,men heeft ,marx vaak1 moedwillig zelfs1
 onderschoven1 een profetie te hebben   
gegeven in deze bladzijden voor het     
heden1 en dan verklaard1 dat deze niet  
uit is gekomen6 ,het is zeker zeer      
gemakkelijk1 eerst een carricatuur te   
maken van groote denkbeelden1 die       
afgeleid zijn uit ervaring en           
analyse1--de grondpijlers voor elk      
wetenschappelijk onderzoek1--en dan deze
 te gaan bespotten4 ,marx profeteert    
niets4 ,marx leerde ons uit het         
verleden1 het heden1 uit het heden de   
toekomst af te leiden4 ,niet de         
toekomst-maatschappij1 die eene         
afspiegeling zal moeten zijn van de     
economische en politieke verhoudingen1  
die dan de heerschende zullen zijn1 maar

 van de toekomstige oplossing van het   
kapitalistisch produktiesysteem4 ,marx  
zegt dan3  ,zoodra dit                  
omwentelingsproces 7van de oude         
verhoudingen tot zuiver                 
privaat-kapitalistische7 naar diepte en 
naar omvang1 de oude samenleving in     
genoegzame mate heeft gerevolutioneerd2 
zoodra de arbeiders in proletarirs1     
hunne arbeidsvoorwaarden in kapitaal    
zijn omgezet1 zoodra de kapitalistische 
produktiewijze op eigen beenen staat1   
verkrijgen de verdere socialiseering van
 den arbeid en de verdere verandering   
van den bodem en andere                 
produktiemiddelen in maatschappelijk    
uitgebuitte1 dus gemeenschappelijke     
produktiemiddelen1 daarvandaan ook de   
verdere onteigening van den             
privaatbezitters1 eenen nieuwen vorm4   
,wat thans onteigend moet worden1 is    
niet langer meer de1 zijn bedrijf zelf  
uitoefenenden arbeider1 maar het is de  
vele-arbeiders-exploiteerende           
kapitalist6  ,deze onteigening voltrekt 

zich1 door de werking van de immanente  
wetten der kapitalistische              
productiewijze-zelf3 door de            
centralisatie der kapitalen4 ,en        
kapitalist slaat er velen dood4         
,hand-aan-hand met deze centralisatie1  
of expropriatie van vele kapitalisten   
door weinigen1 ontwikkelt zich de       
coperatieve vorm van het arbeidsproces1 
op steeds stijgender ontwikkelingstrap2 
de bewuste1 technische toepassing van de
 wetenschap2 de planmatige uitbuiting   
van de aarde2 de revolutioneering van de
 arbeidsmiddelen1 in slechts            
gemeenschappelijk te gebruiken          
arbeidsmiddelen1 de economiseering van  
alle produktiemiddelen1 door hun gebruik
 als produktiemiddelen van              
gecombineerden maatschappelijken arbeid2
 de omslingering van alle volken in het 
net van de wereldmarkt1 en daarmede1 het
 internationale karakter van het        
kapitalistische rgime4 ,met het gestadig
 afnemende aantal kapitaal-magnaten1    
welke alle voordeelen van dit           

omwentelingsproces usurpeeren en        
monopoliseeren1 groeien de massa van    
ellende en van verdrukking1 de          
knechtschap1 de ontaarding en de        
uitbuiting aan1 maar k de opstand       
daartegen1 van de steeds aanzwellende en
 door het mechanisme van het            
kapitalistisch produktieproces-zelf1    
geschoolde1 vereenigde en georganiseerde
 arbeidersklasse4 ,het                  
kapitaal-monopolie wordt tot een band   
voor de produktiewijze1 die met en onder
 haar is opgebloeid4 ,de centralisatie  
der produktiemiddelen en de             
socialiseering van den arbeid1 bereiken 
een punt1 waarop zij onverdragelijk     
worden met dit hun kapitalistisch       
omhulsel4 ,dat springt dan uiteen4 ,het 
uur der kapitalistische productiewijze  
heeft dan geslagen4 ,de onteigenaars    
worden onteigend4  ,de1 uit de          
kapitalistische produktiewijze          
voortkomende kapitalistische            
toeeigeningswijze1 de kapitalistische   
eigendom dus1 is de eerste negatie van  

het individueele1 op eigen-arbeid       
gebaseerde1 privaat-eigendom4 ,maar de  
kapitalistische produktiewijze1 brengt  
met de noodzakelijkheid van een         
natuurproces1 hare eigene negatie voort4
 ,er is dus hier negatie van de negatie4
 ,deze herstelt niet het                
privaat-eigendom1 maar wel het          
individueele eigendom weder1 op den     
grondslag van het door de               
kapitalistische aera veroverde3 de      
coperatieve arbeid en het               
gemeenschappelijk bezit van de aarde    
benevens de door den arbeid zelve       
geproduceerde produktiemiddelen4  ,de   
revolutioneering van het1 op eigen      
arbeid der individuen berustende1       
versplinterde privaat-eigendom in den   
kapitalistischen1 is natuurlijk een     
proces1 onevenredig langdurig1 hard en  
moeielijk1 aan de revolutioneering van  
den feitelijk reeds op maatschappelijken
 grondslag berustenden1 kapitalistischen
 eigendom1 in maatschappelijken4 ,dr was
 het te doen1 om de expropriatie van de 

geheele volksmassa door enkele          
overweldigers1 hier zal het te doen     
zijn1 om de onteigening van enkele      
overweldigers door de gezamenlijke      
volksmassa4        ,,slot4   ,met deze  
uiteenzetting van de kritiek1 door ,marx
 geoefend op het kapitalisme1 is het    
belangrijkste1 uit het ,eerste deel van 
,das ,kapital in hoofdtrekken           
wergegeven4 ,de inhoud der volgende     
deelen1 die tot nog toe verschenen zijn1
 hier weer te geven1 zou een dubbel zoo 
dik boek als dit is1 noodzakelijk maken4
 ,marx behandelt in de andere deelen1   
den zoo belangrijken dtailarbeid1 die   
voortsproot uit de algemeene wedergave  
van zijn critiek en van zijne analyse   
van het kapitalistisch produktieproces4 
,deze volgende deelen1 zijn dan ook in  
hooge mate interessant voor den         
vak-geleerde1 maar eigenen zich         
uiteraard niet1 tot een eenigszins      
populaire verkorting4  ,wat het hier    
wergegevene betreft1 verklaren wij1--en 
dit is om alle misverstand op te        

heffen1--slechts op de belangrijkste    
gedeelten uit ,marx de aandacht te      
hebben gevestigd4 ,uit den aard van de  
zaak moet dit dus wel onvolledig werk   
zijn4  ,de ruimte waaraan wij gebonden  
waren1 heeft ons overal zeer groote     
beperkingen opgelegd4  ,waar het        
vervolgens mogelijk en doenbaar was1    
lieten wij ,marx met zijn eigen woorden 
en in zijn eigen taal aan het woord4    
,het noodige verband is er door         
ons1--hier en daar door middel van de   
populaire uiteenzetting van ,karel      
,kautsky daarbij te gebruiken1--aan de  
brokstukken toegevoegd4 ,maar wij vleien
 ons1 den gemiddelden lezer1 een goed   
begrip te hebben gegeven van ,marx'     
denkbeelden4 ,zoo ook van zijn          
levenswerk ,das ,kapital voor een       
belangrijk gedeelte1 duidelijk te hebben
 ontwikkeld1 datgene1 wat er1 naar men  
zou kunnen zeggen1 de grondpijlers van  
vormt4        ,,inhoud4   ,voorwoord    
,bladz4 ,i4  ,inleiding4                
,bladz4 ,,vii4  ,beteekenis van het     

socialisme1 bladz4 ,,vi4 ,communisme der
 ,evangelien en ,middeneeuwen1 bladz4   
,,vii4 ,wortels van de moderne          
sociaal-demokratie3 ,plato1 ,thomas     
,morus1 ,sekten vr de ,hervorming1      
bladz4 ,,viii4 ,sekte der ,kwakers3     
,john ,bellers2--,staatsromans van      
,thomas ,hobbes en in de #ah;e          
eeuw--,testament van ,jean ,meslier1    
bladz4 ,x4 ,utopien der #ah;e eeuw3     
,morelly1 de ,mably1 ,brissot de        
,warville1 bladz4 ,,xi4    ,eerste      
,gedeelte                               
,bladz4 #ac4  ,hoofdstuk ,i4  ,de       
,fransche ,revolutie van #aghi1 bladz4  
#ac4 ,jean ,paul ,marat1 ,franois       
,boissel1 bladz4 #ad4 ,saint-,just en   
,babeuf1 bladz4 #ae4 ,het ,eerste       
fransche ,keizerrijk1 bladz4 #ah4       
,hoofdstuk ,,ii                         
,bladz4 #bj4  ,de ,socialistische       
,utopisten4 ,graaf de ,saint-,simon1    
bladz4 #ba4 ,brieven uit ,genve1 bladz4 
#bb4 ,inleiding tot een                 
wetenschappelijken arbeid der #ai;e     

eeuw1 bladz4 #bd4 ,saint-,simon's       
ethiek1 bladz4 #be4 ,over de hervorming 
van de europeesche samenleving1 bladz4  
#bg4 ,over de ,industrie1 bladz4 #bh4   
,verhandelingen over de                 
politiek1--,scheiding van ,saint-,simon 
en ,a4 ,thierry1 bladz4 #ca4            
,verschijning van ,l'organisateur2 le   
,parabole 7de gelijkenissen71 bladz4    
#cb4 ,het nieuwe ,christendom1 bladz4   
#ce4 ,saint-,simon's einde1 bladz4 #ci4 
,charles ,fourier1 bladz4 #dj4 ,theorie 
van de vier ,bewegingen1 bladz4 #db4 ,de
 nieuwe industrieele en socitaire       
wereld1 bladz4 #dg4 ,l'harmonie         
,universelle et le ,phalanstre1 bladz4  
#dh4 ,leven in een ,fouriersche         
,phalanstre1 bladz4 #ee4 ,verdeeling der
 arbeidsopbrengst1 bladz4 #ef4 ,fourier 
over ,bevolkingsleer1 bladz4 #ei4 ,de   
phazen der beschaving en hare           
eigenschappen bij ,fourier1 bladz4 #fa4 
,critiek op ,handel en ,staatswezen1    
bladz4 #fc4 ,de ,fouriersche school1    
,fourier's dood1 bladz4 #fe4  ,robert   

,owen1 bladz4 #fe4 ,owen's eerste       
optreden als fabrikant1 bladz4 #fh-fi4  
,owen's optreden als sociaal            
fabrikant1--de ,inrichtingen van ,new   
,lanark1 bladz4 #gc4 ,de eerste         
kleine-kinderen bewaarplaats door ,owen 
gesticht1 bladz4 #ge4 ,owen's           
grondprincipes1 bladz4 #gf4 ,nieuwe     
inzichten omtrent de samenleving enz41  
bladz4 #gg4 ,owen in aanzien1 bladz4    
#ha4 ,owen verlaat ,new-,lanark1 bladz4 
#hb4 ,kolonie ,new ,harmony1 bladz4 #hc4
 ,ruilbank-plannen1 bladz4 #hd4 ,het    
werk ,the ,new ,moral ,world1 bladz4    
#hd4 ,denkbeelden over de menschelijke  
natuur1 bladz4 #hd4 ,over de verdeeling 
van den rijkdom1 bladz4 #he4 ,over de   
taak van het staatsbestuur1 bladz4 #hg4 
,critiek op de arbeidstoestanden en op  
den ,godsdienst1 bladz4 #hg4 ,over      
belastingen1 bladz4 #hh4 ,over de       
vestiging der ,communiteiten1 bladz4    
#hi4 ,overgangsbepalingen van de oude   
maatschappij naar de communiteiten1     
bladz4 #ib4 ,de ,vierentwintig          

stellingen1 bladz4 #ib-ic4 ,owen's      
vergelijking met de wervels1 bladz4 #if4
 ,owen en de ,heilige ,alliantie1 bladz4
 #ih4 ,hervormingen der ,trade ,unions1 
bladz4 #ii4 ,owen's einde1 bladz4 #ajj4 
,samenvatting der utopistische          
denkbeelden1 bladz4 #aja4    ,tweede    
,gedeelte                               
,bladz4 #ajb4  ,hoofdstuk ,i4  ,de      
ontwikkeling der philosophie4 ,verband  
van ,kant1 ,fichte en ,hegel met de     
denkbeelden van ,marx1 bladz4 #ajc4 ,het
 engelsche ,materialisme der #ag;e eeuw1
 #ajc-ajd4 ,invloed van ,john ,locke en 
,david ,hume op het fransche            
,materialisme der #ah;e                 
eeuw2--,helvetius ,de ,l',homme1 bladz4 
#ajd4 ,kant's ,kritiek der zuivere      
,rede1 bladz4 #aje4 ,kant's ,antimonien1
 bladz4 #ajf4 ,fichte's aanknooping aan 
,kant1 bladz4 #ajf4 ,schelling en       
,hegel1 bladz4 #ajg4 ,hegel's dialektiek
 in de geschiedeniswetenschap1 bladz4   
#ajh4 ,kant's ,moraal en ,fichte's      
,rechtsstaat1 bladz4 #aaj4 ,hegel's     

philosophische grondstelling1 bladz4    
#aaj-aaa4   ,hoofdstuk ,,ii4  ,de       
critiek op de ,hegelsche philosophie1   
bladz4 #aab4 ,l4 ,feuerbach's ,wesen des
 ,christenthums1 ,de stellingen van     
,marx over ,feuerbach1 bladz4 #aab-aac4 
,karel ,marx' eerste optreden1 bladz4   
#aae4 ,marx' jongelingsjaren en zijn    
connekties met ,arnold ,ruge enz41      
bladz4 #aaf4 ,verhouding tot de familie 
von ,westphalen1 bladz4 #aaf4 ,marx in  
connektie met ,bruno ,bauer1 ,kppen1    
enz41 bladz4 #aag4 ,marx' promotie aan  
de ,hoogeschool te ,jena--,die          
,rheinische ,zeitung--,opheffing dier   
,courant4 ,huwelijk van ,marx--,marx'   
vertrek naar                            
,parijs--,deutsch-,franzsische          
,jahrbcher1 bladz4 #aah-aai4  ,arbeid   
van #ahdc--;,critiek op de              
,rechtsphilosophie1 bladz4 #abj-acd4    
,artikelen van ,marx over de            
,jodenkwestie1 bladz4 #ace-adf4 ,eerste 
samentreffen met ,friedrich ,engels1    
bladz4 #adf4 ,de ,vorwrts uit ,parijs en

 ,engels' ,positie der arbeidende       
klassen in ,engeland1 bladz4 #adg4      
,samenwerking met ,engels te ,brussel1  
bladz4 #adg-adh4 ,de ,heilige ,familie1 
bladz4 #adh-aee4   ,hoofdstuk ,,iii4    
,marx tegen ,proudhon4--,de ellende der 
,philosophie antwoord van ,marx aan     
,proudhon1 bladz4 #aef4 ,proudhon's     
,economie1 bladz4 #aeh-afj4 ,proudhon's 
geschiedenisconstruktie1 bladz4         
#afa-afc4 ,marx' eerste1 systematische  
beschouwing over de ontwikkeling der    
klassen1 bladz4 #afd-aff4 ,over de      
,economen1 bladz4 #aff-afg4 ,over de    
,socialisten1 bladz4 #afg-afh4 ,marx'   
systematische beschouwingen over de     
werkplaats en de ontwikkeling der       
,fabriek1 bladz4 #afi-agb4 ,marx over   
werkstakingen en vakvereenigingen4      
,systematische beschouwing1 over de     
historische taak van vak-arbeiders1     
bladz4 #agc-age4   ,hoofdstuk ,,iv4     
,het historisch ,materialisme1 bladz4   
#agf4 ,ontwikkeling der dialektiek van  
,hegel1 bladz4 #agg4 ,de nieuwe         

levensbeschouwing en het ,humanitaire   
socialisme1 bladz4 #agg4 ,systematische 
uiteenzetting van het ,historisch       
,materialisme--,voorrede van ,de critiek
 der staathuishoudkunde 7#ahci74 bladz4 
#agh-ahj4 ,deutsche ,brusseler ,zeitung 
en ,westphlisches ,dampfboot--,arbeid in
 ,brussel--,samenwerking met ,moritz    
,hesz1 ,wilhelm ,wolff enz4 bladz4 #ahj4
 ,tegen het ware                        
,socialisme1--,oprichting van den       
,communistenbond te ,londen1 bladz4     
#ahj-aha4 ,het ,communistisch ,manifest1
 bladz4 #aha-aie4 ,periode der ,neue    
,rheinische ,zeitung4--,ondergang dier  
,courant--,dichtregelen van             
,freiligrath1 bladz4 #aie-aig4 ,over    
,vrije ,handel1 bladz4 #aih-aii4        
,derde ,gedeelte                        
,bladz4 #bjj4  ,hoofdstuk ,v4  ,de      
critiek op het kapitalisme4--,das       
,kapital--,oordeel van een ,russisch    
critikus uit het ,voorwoord1 bladz4     
#bja-bjc4 ,de ,analyse van de ,waar1    
#bjc-bje4 ,de ,waarde der ,waren1 bladz4

 #bje-bjh4 ,de ,arbeidskracht als ,waar1
 bladz4 #bjh-baj4   ,hoofdstuk ,,vi4    
,het ,geld4 ,funktie en beweging van het
 geld onder het kapitalisme1 bladz4     
#baa-bah4 ,verandering van geld in      
kapitaal1 bladz4 #aah-bba4              
,voortbrenging van de ,mrwaarde1 bladz4 
#bba-bbd4 ,het gewicht van de           
arbeidskracht daarbij1 bladz4 #bbd-bbe4 
,de relatieve meerwaarde1 bladz4        
#bbe-bbg4   ,hoofdstuk ,,vii4           
,machinerie en groot-industrie1 bladz4  
#bbh-bcd4 ,verlenging van den arbeidsdag
 daardoor1 #bcd-bcf4 ,intensiviteit van 
den arbeid1 #bcf-bcg4 ,de ,fabriek1     
#bcg-bci4 ,machine en ,arbeiders1 bladz4
 #bci-bda4   ,hoofdstuk ,,viii4  ,het   
,arbeidsloon1 bladz4 #bdb-bdd4          
,dagwaarde van de arbeidskracht1 bladz4 
#bdd-bdf4   ,hoofdstuk ,,ix4  ,het      
,akkumulatieproces van het kapitaal1    
bladz4 #bdg-bej4 ,hoe meerwaarde tot    
kapitaal wordt1 bladz4 #bej-bei4        
,concentratie van het ,kapitaal1 bladz4 
#bei-bfi4 ,de ,industrieele reservearme1

 bladz4 #bfd-bff4   ,hoofdstuk ,x4  ,de 
tendenzen der kapitalistische           
produktiewijze--z4 g4 n4                
,oorspronkelijke akkumulatie1 bladz4    
#bfg-bgb4 ,het ,genesis der industrieele
 kapitalisten4 ,de historische zending  
van de kapitalistische akkumulatie1     
bladz4 #bgd4 ,de onteigening der        
onteigenaars1 bladz4 #bgb-bgf4 ,slot1   
bladz4 #bgf4        ,,verbeteringen4    
,bladz4 #abf1 #ag;e regel van boven af1 
staat3  pari1 moet zijn3                
al pari4       11   #bjc1 #ab;e regel   
van boven af1 staat3 vormt1 moet zijn3  
vorm4       11   #bjg1 #af;e regel van  
boven af1 staat3 staan1 moet zijn3      
staat4       11   #bjh1 #aa;e regel van 
onder af1 staat3 geschikte1 moet zijn3  
geschiktheid4       11   #bbf1 #hste    
regel van onderaf staat3 waren der      
waarde1 moet                 zijn3      
waarde der waren4