,,het ,,leven ,,der ,,bijen    ,,door   
,,maurice ,,maeterlinck      ,,vertaling
 ,,van    ,,mevrouw ,g4,m4 ,,van ,,der  
,,wissel-,,herderschee                  
,,amsterdam    ,c4,l4,g4 ,,veldt        
,,eerste ,,boek4    ,,op ,,den ,,drempel
 ,,van ,,den ,,bijenkorf4          ,i4  
't ,is niet mijn bedoeling een          
verhandeling te schrijven over bijen of 
bijenteelt4 ,alle beschaafde landen     
bezitten er uitstekende1 en 't zou      
noodelooze arbeid zijn die te           
verdringen4 ,frankrijk heeft die van    
,dadant1 ,george de ,layens en ,bonnier1
 ,bertrand1 ,hamet1 ,weber1 ,clment1    
abt ,collin1 enz4 ,de landen waar de    
,engelsche taal gesproken wordt hebben  
,langstroth1 ,bevan1 ,cook1 ,cheshire1  
,cowan1 ,root en hunne leerlingen4      
,duitschland heeft ,dzierzon1 ,von      
,berlepsch1 ,pollmann1 ,vogel en vele   
anderen4    ,evenmin zal het een        
wetenschappelijke monographie zijn over 
de apis  mellifica1 ligustica1 fasciata 
enz41 of een bundel nieuwe opmerkingen  

of studies4 ,ik zal bijna niets zeggen1 
wat niet een bekende zaak is voor       
allen1 die zich eenigermate met de bijen
 hebben bezig gehouden4 ,om dit  werk   
niet te zwaar te maken1 heb ik een      
aantal ervaringen en  opmerkingen1 die  
ik gedurende de twintig jaren dat ik    
mijn aandacht aan  de bijen wijd1 heb   
opgedaan en die voor een beperkter kring
 van  speciale liefhebbers interessant  
zijn1 voor een meer technisch werk      
bewaard4 ,ik wil eenvoudig wat praten   
over de blondes avettes van  ,ronsard1  
zooals men tegen iemand1 die het niet   
kent1 spreekt over een  voorwerp1 dat   
men zelf kent en liefheeft4 ,ik hoop de 
waarheid niet op te  sieren of te doen  
wat ,raumur terecht heeft verweten aan  
allen1 die zich  vr hem hebben          
beziggehouden met onze honigbijen1 dat  
ze namelijk iets  denkbeeldig           
wonderbaars in de plaats stelden van het
 reel wonderbare4  ,er is veel          
wonderbaarlijks in den bijenkorf1 dat is
 geen reden om er nog  meer aan toe te  

voegen4 ,bovendien heb ik het reeds lang
 opgegeven1 in  deze wereld een         
interessanter en schooner wonder te     
zoeken dan de  waarheid zelve1 of       
althans dan de poging van den mensch    
deze te leeren  kennen4 ,laten we niet  
trachten de grootheid van het leven in  
het  onzekere te zoeken4 ,alle dingen   
waarvan we zeer zeker zijn1 zijn zeer   
groot en tot nu toe is er nog geen      
enkel1 waar we geheel achter zijn4 ,ik  
zal dus niets meedeelen1 wat ik niet    
zelf heb waargenomen1 of wat z  algemeen
 wordt erkend door de klassieke         
beoefenaars der bijenkunde1 dat  het    
noodelooze moeite zou zijn1 de waarheid 
daarvan nog te willen  onderzoeken4     
,mijne taak zal er zich toe bepalen1 de 
feiten op een even  stellige1 doch      
eenigermate levendiger manier voor te   
stellen1 er enkele  uitvoeriger en      
vrijere overdenkingen tusschen te       
mengen1 en ze te  groepeeren op een     
eenigszins harmonieuser wijze dan men   
dat in een gids1  een praktische        

handleiding of wetenschappelijke        
monographie doen kan4  ,wie dit boek    
heeft gelezen1 zal nog niet in staat    
zijn bijen te houden1  maar hij zal zoo 
ongeveer alles weten wat er zekers1     
interessants1  dieps en intiems over de 
bewoners van den korf bekend is4 't ,is 
maar  weinig in vergelijking met hetgeen
 nog te leeren overblijft4    ,alle     
dwaalbegrippen1 die nog altijd op het   
land en in vele boeken de  fabel van de 
bijenteelt uitmaken1 ga ik met          
stilzwijgen voorbij4 ,als er  omtrent   
een of ander twijfel1 verschil van      
meening1 enkel gissingen  bestaan1 als  
ik aan het onbekende kom1 dan zal ik het
 eerlijk zeggen4 ,ge  zult zien1 dat wij
 dikwijls voor het onbekende komen te   
staan4 ,behalve  de groote waarneembare 
feiten van hunne staatsinrichting en    
hunne  werkzaamheid1 weet men weinig    
nauwkeurigs omtrent de fabelachtige     
dochteren van ,aristaeus4 ,hoe langer   
men ze kweekt1 hoe meer men leert       
inzien1 dat men niets weet omtrent de   

diepten van hun werkelijk bestaan2  maar
 dit is toch een onwetendheid1 die beter
 is dan de onbewuste en  welvoldane     
onwetendheid1 welke de kern van onze    
kennis van het leven  uitmaakt1 en dit  
is waarschijnlijk al wat de mensen in   
deze wereld kan  hopen te leeren4       
,bestond er reeds een dergelijk werk    
over de bijen8 ,ik persoonlijk ken1     
hoewel ik meen bijna alles te hebben    
gelezen wat men over hen geschreven     
heeft1 al niet anders in dit genre dan  
het hoofdstuk1 dat ,michelet aan  hen   
wijdt aan het slot van ,het insekt1 en  
de verhandeling over hen  door ,ludwig  
,bchner1 den beroemden schrijver van    
,kracht en ,stof1 in  zijn ,geestesleven
 der dieren4#a ,michelet heeft het      
onderwerp  nauwelijks aangeroerd2 wat   
,bchner betreft1 zijn studie is vrij    
volledig1 maar wegens zijn gewaagde     
mededeelingen1 de legendarische  trekken
 en de sedert lang verworpen praatjes1  
die hij verhaalt1 verdenk  ik hem1 dat  
hij zijn studeervertrek niet heeft      

verlaten om zijne  heldinnen te         
ondervragen1 en nooit een enkelen van de
 honderden gonzende  korven geopend     
heeft1 die korven1 vlammend van         
vleugel-geschitter1 die  men moet       
schenden vr dat ons instinkt weerklank  
geeft op hunne  geheimen1 vr dat men is 
doordrongen van de atmosfeer1 den geur1 
den  geest1 het mysterie van deze       
vlijtige maagden4 ,het boek riekt noch  
naar  honig noch naar de bij en heeft   
het gebrek van vele onzer geleerde      
boeken1 wier conclusies dikwijls        
voorbarig zijn1 en wier                 
wetenschappelijke uitrusting bestaat uit
 een enorme opeenstapeling  onzekere1   
van allerwege vergaarde anekdoten4      
,overigens zal ik bij mijn  arbeid hem  
zelden ontmoeten1 daar zoowel ons       
uitgangs- als ons  gezichtspunt en ons  
doel1 zeer verschillend zijn4      #a   
,wij zouden ook nog de monographie van  
,kirby en ,spence kunnen noemen  in hun 
,inleiding tot de ,entemologie1 maar    
deze is bijna uitsluitend  technisch4   

,,ii4      ,de bibliographie over de bij
 7we beginnen met de boeken om er ons   
spoediger van af te maken en tot den    
oorsprong zelf van deze boeken te       
komen7 is bijzonder uitgebreid4 ,van den
 beginne aan maakte dit vreemde         
wezentje1 dat in een eigen maatschappij 
leefde1 onder zeer ingewikkelde  wetten1
 en dat in het schemerduister zulke     
wonderen uitvoerde1 de  nieuwsgierigheid
 van den mensch gaande4 ,aristoteles1   
,cato1 ,varro1  ,plinius1 ,collumelle en
 ,palladius1 hebben er zich mee bezig   
gehouden1  zonder nog te spreken van den
 wijsgeer ,aristomachus1 die naar het   
zeggen  van ,plinius hen acht en vijftig
 jaren lang waarnam1 en van ,phyliscus  
van  ,thasos1 die op woeste plaatsen    
woonde om niets dan hen te zien1 en die 
de ,wilde werd bijgenaamd4    ,maar dit 
behoort veeleer tot de legende van de   
bij en al wat men er uit  kan halen1 dat
 wil zeggen bijna niets1 is samengevat  
in den vierden zang  van ,virgilius'    
,georgica4    ,hare geschiedenis begint 

eerst in de ,x,v,i,ide eeuw met de      
ontdekkingen van  den grooten           
,nederlandschen geleerde ,swammerdam4   
,toch moeten wij hier een  weinig       
bekende bijzonderheid aan toevoegen1    
deze namelijk1 dat vr  ,swammerdam een  
,vlaamsch natuuronderzoeker1 ,clutius   
namelijk1 eenige  belangrijke waarheden 
had uitgesproken1 o4a4 dat de koningin  
de eenige  moeder is van haar gansche   
volk en dat zij de attributen der beide 
sexen  bezit2 doch hij had ze niet      
bewezen4 ,swammerdam vond de ware       
methode van  wetenschappelijk onderzoek1
 schiep het mikroskoop1 vond de         
inspuitingen  uit als middel om ze tegen
 bederf te bewaren1 ontleedde de bijen  
voor 't  eerst1 stelde definitief door  
de ontdekking van de eierstokken en den 
eierleider het geslacht der koningin    
vast1 die men tot op dat oogenblik  voor
 een koning gehouden had1 en verlichtte 
op eens door een  onverwachten          
lichtstraal1 de gansche staatkunde van  
den korf1 door die  op het moederschap  

te baseeren4 ,en eindelijk maakte hij   
schetsen en  teekende platen van zulk   
een volmaaktheid1 dat ze nog heden      
dienen om  meer dan ne verhandeling over
 bijenteelt te illustreeren4 ,hij leefde
  in het volle en roezige ,amsterdam    
dier dagen1 waar hij het heerlijk       
buitenleven betreurde1 en stierf afgemat
 van zijnen arbeid op drie en           
veertigjarigen leeftijd4 ,in een vromen 
en helderen stijl1 met schoone en       
eenvoudige ontboezemingen van een       
geloof1 dat vreest te wankelen en  alles
 doet strekken tot eere van den         
,schepper1 legde hij zijn  waarnemingen 
neer in zijn groot werk ,bijbel der     
,natuure1 dat ,boerhave  een eeuw later 
van het ,hollandsch in het ,latijn liet 
vertalen onder den  titel van ,biblia   
,naturae 7,leiden1 #agcg47              
,vervolgens kwam ,raumur die1 zich aan  
dezelfde methode houdende1 een  massa   
ervaringen en interessante waarnemingen 
verzamelde in zijne tuinen  te          
,charenton en een heel deel van zijn    

,gedenkschriften voor de  geschiedenis  
der insekten aan de bijen wijdde4 ,het  
laat zich met vrucht  en zonder         
verveling lezen4 ,het is helder1        
eerlijk1 nauwkeurig en niet  ontbloot   
van zekere aantrekkelijkheid1 al is hij 
eenigszins norsch en  droog4 ,hij legde 
er zich voornamelijk op toe1 vele oude  
dwaalbegrippen  uit den weg te ruimen1  
verbreidde enkele nieuwe1 verklaarde    
voor een  deel de vorming der zwermen en
 het staatkundig bestuur der koningin1  
in  n woord hij vond verscheidene niet  
voor de hand liggende waarheden en      
bracht ons op het spoor van vele andere4
 ,in 't bijzonder schonk hij de  wijding
 zijner kennis aan de wonderen van den  
bouw der korven en al wat  hij daarvan  
gezegd heeft is nog steeds              
onovertroffen4 ,hem hebben we ook  het  
idee van glazen korven te danken1 die   
nadat ze later veel  verbeteringen      
hebben ondergaan1 geheel het privaat    
leven van deze schuwe  werksters hebben 
blootgelegd1 welke hun werk beginnen in 

het verblindend  licht der zon maar het 
eerst voltooien in de duisternis4 ,om   
volledig te  zijn zou ik nog de         
eenigszins jongere onderzoekingen en    
werken van  ,charles ,bonnet en         
,schirach 7die het raadsel van het      
koninklijk ei  oploste7 moeten noemen2  
maar ik houd me aan groote lijnen en ben
 nu  gekomen tot ,franois ,huber1 de    
klassieke meester onzer hedendaagsche   
bijenkunde4    ,huber1 in #agej te      
,genve geboren1 werd reeds in zijn      
vroegste jeugd  blind4 ,van den beginne 
aan vol belangstelling voor de          
waarnemingen van  ,raumur1 die hij wilde
 controleeren1 vat hij weldra een waren 
hartstocht  op voor deze onderzoekingen1
 en met behulp van een trouwen1         
intelligenten dienaar1 ,franois         
,burnens1 wijdt hij van nu af aan zijn  
gansche leven aan de bij4 ,in de        
geschiedboeken van menschelijk leed en  
overwinning is niets zoo treffend en zoo
 vol nuttige wenken voor ons als  de    
geschiedenis van dit geduldig           

samenwerken1 waarbij de een1 die        
slechts onstoffelijk licht opving1 door 
zijnen geest de handen en  blikken van  
den ander leidde1 die het werkelijk     
licht mocht genieten2  waarbij hij1 die 
naar men verzekert nooit met eigen oogen
 een honigraat  had aanschouwd1 door den
 sluier dier doode oogen heen1 door     
welken die  andere sluier1 waarin de    
natuur alles hult1 dubbel dicht voor hem
 werd1  de diepste geheimen ontdekte van
 het genie1 dat die onzichtbare         
honigraat formeerde1 als om ons te      
leeren1 dat er geen toestand bestaat1   
waarin we voor goed hoeven af te zien   
van de hoop en van het zoeken naar      
waarheid4 ,ik zal niet alles opsommen   
wat de bijenkunde aan ,huber            
verschuldigd is1 't zal mij             
gemakkelijker vallen te zeggen1 wat ze  
hem  niet verschuldigd is4 ,zijn ,nieuwe
 waarnemingen over de bijen1 waarvan    
het eerste deel in #aghi geschreven werd
 in den vorm van brieven aan  ,charles  
,bonnet1 en het tweede deel eerst       

twintig jaar later verscheen1  zijn nog 
altijd de rijke en veilige schat waaruit
 alle bijenkenners  putten4 ,ik geef    
toe1 dat er eenige dwaalbegrippen1      
enkele onvolledige  waarheden in        
voorkomen3 sedert hij zijn boek schreef 
is men veel verder  gekomen in de       
micrographie1 de praktische bijenteelt1 
de behandeling der  koninginnen enz42   
maar men heeft geen enkele zijner groote
 waarnemingen  kunnen weerleggen of     
fouten daarin aanwijzen1 ze blijven op  
dezelfde  basis en onaangetast in onze  
hedendaagsche wetenschap voortbestaan4  
,,iii4      ,na de openbaringen van     
,huber volgen eenige jaren van stilte2  
maar weldra  ontdekt ,dzierzon1 pastoor 
te ,carlsmark in ,silezi1 de            
parthenogenesis1  d4i4 maagdelijke      
voortteling der koninginnen en komt het 
eerst op het  denkbeeld van een korf met
 losse honigraten1 die voortaan den     
bijenkweeker in staat zal stellen zijn  
aandeel in den voorraad honig weg  te   
nemen1 zonder zijn beste kolonies te    

dooden1 of in een enkel  oogenblik het  
werk van een geheel jaar te vernietigen4
 ,deze nog zeer  onvolmaakte korf wordt 
meesterlijk verbeterd door ,langstroth1 
die den  eigenlijk gezegden mobielbouw  
uitvindt1 welke met buitengewoon succes 
in  ,amerika wordt verbreid4 ,root1     
,quinby1 ,dadant1 ,cheshire1 de ,layens1
  ,cowan1 ,heddon1 ,howard enz4 enz4    
brengen nog eenige voortreffelijke      
verbeteringen daarin aan4 ,mehring komt1
 om den bijen het bewerken der  was en  
het bouwen van magazijnen1 wat hun veel 
honing en het beste deel  van hun tijd  
kost1 te besparen1 op het denkbeeld hun 
honigraten aan te  bieden1 die op       
mechanische wijze zijn voorzien van     
cellen-indruk1 en  onmiddellijk         
aanvaarden ze die en gebruiken ze voor  
hun doel4 ,de  ,hruschka vindt het      
,smelatorium uit1 dat door toepassing   
van de  middelpuntvliedende kracht den  
honing doet verkrijgen zonder de raten  
te  breken enz4 ,in weinige jaren wordt 
geheel gebroken met de routine van de   

bijenteelt4 ,de inhoud en de            
vruchtbaarheid der korven worden        
verdriedubbeld4 ,ruime en produktieve   
bijenstallen verrijzen van alle  kanten4
 ,van dit oogenblik af neemt het        
noodelooze uitmoorden der  vlijtigste   
bijenstaten een einde met de            
afschuwelijke tegennatuurlijke          
selectie1 die er het gevolg van was4 ,de
 mensch wordt in waarheid de  meester   
der bijen1 hun meester in 't geheim en  
zonder dat ze 't weten1  die alles      
dirigeert zonder bevelen te geven1 en   
wordt gehoorzaamd zonder  dat men hem   
kent4 ,hij treedt op in de plaats van de
 lotsbestemming der  verschillende      
seizoenen4 ,hij herstelt de             
onrechtvaardigheden van den  tijd des   
jaars4 ,hij vereenigt vijandelijke      
republieken4 ,hij verdeelt den  rijkdom 
gelijkelijk4 ,hij vermeerdert of beperkt
 het aantal der  geboorten4 ,hij regelt 
de vruchtbaarheid der koningin4 ,hij    
onttroont en  vervangt haar1 nadat hij  
handig de zoo moeielijk te verwerven    

toestemming daartoe heeft afgeperst aan 
een volk1 dat geheel buiten  zichzelf   
raakt1 waar het een onverklaarbare      
interventie vermoedt4 ,kalm  schendt    
hij1 indien hij dat noodig oordeelt1 het
 geheim der gewijde  kamers en heel de  
geslepen en vooruitziende staatkunde van
 het  koninklijk vrouwenvertrek4 ,vijf  
of zesmaal aaneen berooft hij de zusters
  van het goede1 onvermoeide klooster   
van de vruchten van hunnen arbeid1      
zonder hen te kwetsen1 zonder hen te    
ontmoedigen1 zonder hen te  verarmen4   
,hij regelt de afmetingen der           
stapelplaatsen en  voorraadschuren      
hunner huizen naar den oogst van        
bloemen1 die de lente  in hare haast zoo
 ongelijkmatig over de helling der      
heuvels verspreidt4  ,hij dwingt hen het
 overdreven aantal minnaars1 die wachten
 op de  geboorte der prinsessen1 in te  
krimpen4 ,in n woord1 hij doet met hen  
wat hij wil en verkrijgt wat hij vraagt1
 mits zijn verzoek zich schikt  naar    
hunne wetten en hunne deugden2 want al  

doende den wil van den god1  die zich   
zoo onverwacht hunner heeft             
bemachtigd1--een god te groot om te     
worden onderscheiden1 en te vreemd om te
 worden begrepen1--zien ze nog  verder  
dan deze god zelf1 en denken aan niets  
anders dan aan dat ne1  in ongeschokte  
zelfverloochening de geheimzinnige      
verplichtingen van hun  ras te          
vervullen4          ,,iv4      ,nu de   
boeken ons gezegd hebben wat ze ons     
zakelijks te zeggen hadden  over een    
overoude geschiedenis1 zullen we        
afscheid nemen van de door  anderen     
verworven kennis om met eigen oogen de  
bijen te gaan beschouwen4  ,een enkel   
uur in den bijenstand zal ons dingen te 
zien geven1 die  misschien minder       
nauwkeurig1 maar oneindig levendiger en 
vruchtbaarder  zijn4    ,ik heb den     
eersten bijenstand nog niet vergeten1   
dien ik te zien kreeg  en waar ik de    
bijen leerde liefhebben4 ,het was1 al   
jaren geleden1 in een  groot dorp van   
het nette en bevallige                  

,zeeuwsch-,vlaanderen1 dat nog meer  dan
 ,zeeland zelf1 als een holle spiegel   
van ,holland den zin voor  levendige    
kleuren concentreert2 het is een wellust
 voor de oogen even  als mooi1 degelijk 
speelgoed1 met zijn kleurige gevels1    
torens en  wagentjes1 zijn blinkende    
kasten en klokken achter in de gang1    
zijn  boompjes die langs kaden en       
grachten geschaard staan als in         
afwachting  van een of andere aangename 
en eenvoudige plechtigheid1 zijn booten 
en  schuitjes met bewerkte              
achterstevens1 zijn deuren en ramen die 
op  bloemen gelijken1 zijn keurige      
sluizen1 zijn netjes afgewerkte1        
veelkleurige ophaalbruggen1 zijn        
huisjes1 die zijn vernist als net en    
blinkend aardewerk1 en waaruit vrouwen  
in klokvormige kleeding en  getooid met 
goud en zilver te voorschijn treden1 om 
de koeien te gaan  melken in weilanden  
omgeven door witte hekken1 of het linnen
 te gaan  uitspreiden op het bloemrijk1 
in ovalen en ruiten afgedeelde1         

angstvallig groene grastapijt4    ,een  
soort van ouden wijze1 gelijkend op den 
grijsaard van ,virgilius1        ,den   
koningen gelijk1 den goden haast nabij1 
,en als deez' laatsten ook zoo rustig en
 tevreden1    zou ,la ,fontaine gezegd  
hebben1 had daarheen de wijk genomen1   
waar het  leven beperkter dan elders zou
 schijnen1 indien het mogelijk ware het 
leven werkelijk te beperken4 ,hij had   
daar een wijkplaats gezocht1 niet  uit  
afkeer van--want de wijze kent zulk een 
afkeer niet1--maar een  weinig vermoeid 
van het ondervragen der menschen1 die   
minder eenvoudig  dan dieren en planten 
antwoorden op de uitsluitend belangrijke
 vragen1  die men stellen kan aan de    
natuur en de werkelijke wetten4 ,zijn   
gansche  geluk bestond1 evenals dat wan 
den ,scythischen philosoof1 in de       
schoonheden van zijn tuin1 en onder deze
 schoonheden was de meest  geliefkoosde 
en meest bezochte een bijenstand        
bestaande uit twaalf  stroo-korven1 die 
hij geverfd had1 sommige hel rose1      

andere licht geel1  de meeste zacht     
blauw1 want lang vr de onderzoekingen   
van ,sir ,john  ,lubbock had hij        
opgemerkt1 dat blauw de geliefkoosde    
kleur der bijen is4  ,dezen bijenstand  
had hij ingericht tegen den gewitten    
muur van het huis  aan1 in den hoek1 die
 gevormd werd door een echte1           
smakelijke1 frissche1  ,hollandsche     
keuken met hare rekken voor aardewerk1  
en waarin het tin en  koper blonk1 dat  
door de openstaande deur weerkaatst werd
 in een  vreedzame gracht4 ,en het water
 met deze huiselijke afbeeldingen onder 
een gordijn van populieren1 voerde den  
blik naar den rustigen horizont  van    
molens en weilanden4    ,hier op deze   
plaats hadden de bijenkorven1 evenals   
overal waar men ze  neerzet1 een geheel 
nieuwe beteekenis gegeven aan de        
bloemen1 de stilte1  de zachte lucht1 de
 zonnestralen4 ,hier zag men als het    
ware het  zomerfeest in zijn hoogste    
voltooiing4 ,hier rustte men uit aan het
  schitterend kruispunt1 waar luchtwegen

 samenvloeien en uiteengaan1 de         
luchtwegen waarlangs alle geuren van het
 land1 bewegelijk en als  hoorbaar1     
kwamen aangetreden van den dageraad tot 
aan de  avondschemering4 ,hier kon men  
ze hooren de gelukkige en zichtbaar     
geworden ziel1 de intelligente en       
muzikale stem1 het brandpunt van de     
vroolijkheid der schoone uren van den   
tuin4 ,hierheen kwam men om te  leeren  
in de school der bijen1 om door te      
dringen tot de overheerschende  gedachte
 der almachtige natuur1 tot de lichtende
 punten van aanraking  der drie rijken1 
de onuitputtelijke organisatie van het  
leven en de  moraal van ijverigen en    
belangeloozen arbeid4 ,en wat even goed 
is als  deze moraal van den arbeid1 de  
heldhaftige werksters leerden u ook iets
  wat minder voor de hand ligt1 namelijk
 den kostelijken smaak der vrije  uren  
te waardeeren1 daar zij als het ware met
 de gouden letteren van  hunne duizenden
 kleine wiekjes1 de bijna ongrijpbare   
bekoring dier  ongerepte dagen          

onderstreepten1 die in de velden der    
ruimte om zichzelf  wentelen1 zonder ons
 iets anders te brengen dan een         
doorschijnenden bol1  waarin geen enkele
 herinnering staat opgeteekend1 zoo min 
als in het te  rein geluk4          ,v4 
,om zoo eenvoudig mogelijk de           
jaarlijksche geschiedenis van den       
bijenkorf  te kunnen volgen1 willen we  
er een nemen1 die in de lente ontwaakt  
en  den arbeid hervat1 daar we zoodoende
 de groote gebeurtenissen uit het  leven
 der bijen zich in hun natuurlijke      
volgorde zullen zien afwikkelen1  te    
weten3 de vorming en het vertrek van den
 zwerm1 de stichting der  nieuwe stad1  
de geboorte1 de gevechten en de         
paringsvlucht der jeugdige  koninginnen1
 de moord der darren en de hernieuwde   
winterslaap4 ,ieder  dezer voorvallen   
zal van zelf aanleiding geven tot de    
vereischte  ophelderingen omtrent de    
wetten1 eigenaardigheden1 gewoonten1    
omstandigheden1 die ze te voorschijn    
roepen of waarvan ze vergezeld  gaan1   

zoodat we1 aan 't eind van een bijenjaar
 gekomen1 dat zelden  langer duurt dan  
van ,april tot einde ,september1 alle   
geheimen van het  honing-huis hebben    
gehad4 ,vr we het openen en er een      
vluchtigen blik  in werpen1 is het voor 
het oogenblik voldoende te weten1 dat   
het bestaat  uit een koningin1 de moeder
 van geheel haar volk1 uit duizenden    
werkbijen of geslachtloozen1 onvolkomen 
gebleven en onvruchtbare  wijfjes1 en   
eindelijk uit een paar honderd darren1  
uit welke later de  eenige en           
ongelukkige echtgenoot zal gekozen      
worden van de toekomstige  heerscheres1 
die door de werkbijen na het meer of    
minder vrijwillig  vertrek der          
regeerende moeder tot koningin wordt    
uitgeroepen4          ,,vi4      ,de    
eerste maal1 dat men een bijenkorf      
opent1 gevoelt men een zelfde  soort van
 emotie als bij het schenden van een    
onbekend voorwerp1 dat  misschien       
akelige verrassingen voor ons bergt1 een
 graf b4v4 ,de bijen  zijn omgeven door 

een legende van dreigement en gevaar4   
,we zijn al  zenuwachtig door de        
herinnering aan die steken1 die zulk een
 geheel  eigenaardige pijn veroorzaken1 
dat men haast niet weet waarmee ze te   
vergelijken1 een bliksemende droogte1   
zou men kunnen zeggen1 een soort  van   
woestijn-vlam1 die zich over het gewonde
 lichaamsdeel verbreidt2 't  is als     
hadden onze dochteren der zon uit de    
verhitte stralen van hunnen  oorsprong  
een schitterend venijn getrokken1 om met
 te beter gevolg de  schatten van       
zoetigheid te kunnen verdedigen1 die zij
 te danken hebben  aan de welwillende   
uren der zon4    't ,is waar dat een    
bijenkorf1 zonder omzichtigheid geopend 
door iemand  die het karakter en de     
zeden der bewoners kent noch eerbiedigt1
  onmiddellijk verandert in een brandend
 braambosch van toorn en  heldenmoed4   
,maar niets laat zich gemakkelijker     
verwerven dan de kleine  handgrepen1 die
 vereischt worden om zulk een korf      
ongestraft te  hanteeren4 ,men kan      

volstaan met een beetje rook op het     
juiste oogenblik  uitgeblazen1 en met   
veel koelbloedigheid en teerheid2 en    
ziet1 de goed  gewapende werkbijen laten
 zich berooven1 zonder er ook maar aan  
te  denken gebruik te maken van hun     
angel4 't ,is niet omdat ze1 gelijk men 
beweerd heeft1 hunnen meester herkennen1
 ze vreezen den mensch niet2  maar de   
reuk van den rook1 de kalme gebaren1 die
 ze overal in hunne  woning waarnemen   
doch die hen niet bedreigen1 maken dat  
ze niet denken  aan een overval of aan  
een geduchten vijand tegen wien men zich
 nog zou  kunnen verdedigen1 doch aan   
een natuurkracht of natuurlijke         
catastrophe1  waaraan men zich wel moet 
onderwerpen4 ,in plaats van een         
nutteloozen  strijd aan te binden willen
 ze1 krachtens een omzichtigheid1 die   
zich  hier vergist1 omdat ze al te ver  
vooruit ziet1 althans de toekomst       
redden2 ze werpen zich op de            
honing-provisie om daaruit zooveel te   
putten en in haar lichaam te verbergen1 

dat ze onmiddellijk elders1 waar  dan   
ook1 een nieuwe stad kunnen stichten1   
indien de oude wordt verwoest1  of zij  
genoodzaakt worden die te verlaten4     
,,vii4      ,de oningewijde voor wien   
voor 't eerst een observatie-korf#a     
geopend  wordt1 heeft aanvankelijk een  
gewaarwording van teleurstelling4 ,men  
had  hem gezegd1 dat dit glazen omhulsel
 een voorbeeldelooze werkzaamheid in    
zich besloten hield1 een oneindig aantal
 wijze wetten1 een  verbazingwekkende   
som van genie1 van geheimen1 ervaringen1
 berekeningen1  kundigheden1            
verschillende industrien1 vermoedens1   
zekerheden1  vernuftige gebruiken1      
vreemde gevoelens en deugden4 ,en hij   
ontdekt er  niets dan een verward hoopje
 roodachtige besjes1 vrij wel gelijkend 
op  gerooste koffieboonen of op krenten1
 die tegen de glazen zitten  aangeplakt4
 ,die arme besjes zijn meer dood dan    
levend1 heel even bewegen  ze zich met  
langzame1 onsamenhangende en            
onverklaarbare bewegingen4 ,hij  vindt  

ze er niet in terug1 die                
bewonderenswaardige lichtdroppelen1 die 
zoo even aanhoudend er uitstroomden1 en 
weerkaatsten in den veelbewogen  adem1  
vol parelen en goud1 van duizenden      
ontloken kelken4    ,ze bibberen in de  
duisternis4 ,ze stikken in een          
verstijfde massa2 men  zou ze voor zieke
 gevangenen of van hare waardigheid     
vervallen  koninginnen houden1 die      
slechts een enkele seconde van glans    
hebben  gekend te midden der lichtende  
bloemen van den tuin1 om aldra terug te 
keeren tot de schande en ellende van    
hunne sombere1 overvolle woning4    ,het
 is met hen als met alle werkelijkheid  
vol diepte4 ,men moet ze leeren         
waarnemen4 ,als een bewoner van een     
andere planeet de menschen bijna        
onmerkbaar zag komen en gaan door de    
straten1 zich zag ophoopen rondom       
enkele gebouwen of enkele plaatsen1     
oogenschijnlijk bewegingloos  wachtend  
op het een of ander binnen in hunne     
woningen1 dan zou hij er  ook uit       

opmaken1 dat ze niets deden en er       
ellendig aan toe waren4 ,eerst  op den  
langen duur onderscheidt men de         
veelvuldige bedrijvigheid van  deze     
werkeloosheid4    ,inderdaad1 ieder     
dezer bijna onbewegelijke besjes werkt  
zonder ophouden  en oefent een          
verschillend handwerk uit4 ,geen hunner 
kent de rust en  diegenen onder hen b4v4
 die het slaperigst lijken en als doode 
trossen  tegen de ruiten hangen1 hebben 
de geheimzinnigste en meest afmattende  
taak3 door hen wordt de was gevormd en  
afgescheiden4 ,maar weldra zullen  we de
 dtails van deze eenparige werkzaamheid 
zien4 ,voor 't oogenblik  kunnen we er  
mee volstaan1 de aandacht te vestigen op
 den voornaamsten  trek in de natuur der
 bij1 waardoor de merkwaardige          
opeenhooping van  dien verwarden arbeid 
wordt verklaard4 ,vr alles is de bij1   
nog in  hooger mate dan de mier1 een    
kuddedier4 ,zij kan niet anders leven   
dan in  de massa4 ,wanneer ze uit een   
korf komt1 die z vol is1 dat ze door    

stooten met haar kopje zich een         
doortocht moet banen door de levende    
muren1 die haar insluiten1 dan komt ze  
buiten haar eigenlijk element4 ,ze      
dompelt zich een oogenblik in de ruimte 
vol bloemen1 zooals een zwemmer  zich   
dompelt in den oceaan vol paarlen1 maar 
op straffe des doods moet  ze bij       
geregelde tusschenpoozen weer eens de   
menigte inademen1 zooals  een zwemmer   
telkens op nieuw de lucht4 ,afgezonderd 
levend zal ze1  voorzien van overvloedig
 voedsel en in de gunstigste            
temperatuur1 na  verloop van enkele     
dagen sterven1 niet van honger of kou1  
maar van  eenzaamheid4 ,de opeenhooping1
 de staat1 scheidt voor haar een        
onzichtbaar voedsel af1 dat even        
onontbeerlijk is als de honing4 ,tot    
deze behoefte moet men opklimmen om den 
geest der wetten van den korf  vast te  
stellen4 ,in den korf is het individu   
niets1 het heeft slechts  een           
voorwaardelijk bestaan1 het is enkel een
 onbeduidende faktor1 een  gevleugeld   

orgaan van de soort4 ,zijn gansche leven
 is algeheele  opoffering aan het wezen 
waarvan hij deel uitmaakt1 dat niet is  
te  tellen en altijd voortbestaat4      
,merkwaardig is het op te merken1 dat   
het  niet altijd zoo was4 ,nog heden    
vindt men onder de hymenoptera mellifera
  7honingdragende vliesvleugeligen7 alle
 stadin van de voortgezette  beschaving 
onzer honingbij4 ,onder aan de ladder   
werkt ze alleen1 in  ellende2 dikwijls  
zelfs ziet ze haar afstammelingen niet  
7de ,prosopis1  ,colleta enz471 somtijds
 leeft ze te midden der beperkte        
familie1 die ze  jaarlijks schept 7de   
,hommels74 ,vervolgens gaat ze          
tijdelijke  verbintenissen aan 7de      
,panurgen1 ,dasypoden1 ,halicten1 enz471
 om van trap  tot trap tot de bijna     
volmaakte doch meedoogenlooze           
maatschappij onzer  korven te komen1    
waarbij het individu volkomen wordt     
ingeslokt door de  republiek1 en waarbij
 de republiek op hare beurt naar vaste  
regelen  wordt ten offer gebracht aan   

den abstrakten en onsterfelijken staat  
der  toekomst4      #a                  
,observatie-korven noemt men glazen     
korven1 voorzien van zwarte  gordijntjes
 of van luiken4 ,de beste bevatten maar 
n enkele honigraat1  zoodat men deze van
 twee kanten kan bekijken4 ,zonder eenig
 gevaar of  bezwaar kan men deze korven1
 die van een uitgang voorzien zijn1 in  
een  salon1 een bibliotheek1 enz4       
plaatsen4 ,de bijen1 welke hunne woning 
hebben in den korf1 die te ,parijs in   
mijn studeerkamer staat1 verzamelen  in 
de steen-woestijn der groote stad genoeg
 om te kunnen leven en  gedijen4        
,,viii      ,laat ons hier niet te vlug 
zijn met het maken van gevolgtrekkingen1
 die  van toepassing zijn op den mensch4
 ,de mensch bezit het vermogen1 zich  al
 of niet aan de wetten der natuur te    
onderwerpen2 en te weten of hij  gelijk 
of ongelijk heeft als hij gebruik maakt 
van dit vermogen1 is het  ernstigste en 
nog het minst opgehelderde punt zijner  
moraal4 ,maar 't is  daarom niet minder 

interessant den wil der natuur in een   
van de onze  verschillende wereld te    
ontdekken4 ,in den ontwikkelingsgang nu 
der  vliesvleugeligen1 die onmiddellijk 
na den mensch de meest bevoorrechte     
bewoners van onzen aardbol zijn wat het 
verstand aangaat1 komt deze wil  zeer   
duidelijk uit4 ,klaarblijkelijk beoogt  
deze verbetering der soort1  doch toont 
tegelijkertijd1 dat hij ze enkel wenscht
 of verkrijgen kan  ten koste der       
vrijheid1 der rechten en het geluk van  
het individu zelf4  ,naar mate de       
maatschappij georganiseerd wordt en     
hooger stijgt1 ziet het  bijzonder leven
 van ieder harer leden zijn gebied      
inkrimpen4 ,zoodra er  ergens           
vooruitgang bemerkbaar wordt1 is deze   
enkel het gevolg van een  nog vollediger
 offer van het persoonlijk aan het      
algemeen belang4 ,ten  eerste moet ieder
 die ondeugden afleggen1 welke daden van
  onafhankelijkheid zijn4 ,zoo staan    
b4v4 de hommels op den voorlaatsten     
trap van de bijenbeschaving en zijn te  

vergelijken met onze  menscheneters4 ,de
 volwassen werkbijen zwerven            
onophoudelijk om de eieren  heen om ze  
te verslinden1 en hardnekkig moet de    
moeder ze verdedigen4  ,dan1 nadat ieder
 de gevaarlijkste ondeugden heeft       
afgelegd1 moeten ze  een zeker aantal   
steeds moeielijker te verkrijgen deugden
 verwerven4 ,de  werkbijen van de       
hommels b4v4 denken er niet aan afstand 
te doen van de  liefde1 terwijl onze    
honingbij in voortdurende kuischheid    
leeft4 ,spoedig  zullen we overigens    
zien1 wat zij al niet prijs geeft in    
ruil voor het  gevoel van welzijn1 van  
veiligheid1 van de bouwkundige1         
economische en  staatkundige            
volmaaktheid van den korf1 en we zullen 
op de verbazende  evolutie bij de       
vliesvleugeligen terugkomen in het      
hoofdstuk gewijd aan  den vooruitgang   
der soort4          ,,tweede ,,boek4    
,,de ,,zwerm4          ,i4      ,de     
bijen van den korf1 dien wij hebben     
uitgekozen1 hebben dus de  verdooving   

des winters van zich afgeschud4 ,de     
koningin is op nieuw  begonnen eitjes te
 leggen1 reeds in de eerste dagen van   
,februari4 ,de  werkbijen hebben de     
anemonen1 de wilde vlier1 de stekende   
brem1 de  viooltjes1 de wilgen en       
noteboomen bezocht4 ,toen heeft de lente
 bezit  genomen van de aarde2 de zolders
 en kelders vloeien over van honing en  
stuifmeel1 duizenden bijen worden er    
dagelijks geboren4 ,de dikke1 zware     
darren komen uit hun groote cellen te   
voorschijn1 bezoeken de  honingraten1 en
 de volte in dezen al te voorspoedigen  
staat wordt van  dien aard1 dat 's      
avonds honderden werkbijen1 die van de  
bloemen  terugkeeren doch zich          
eenigszins hebben verlaat1 geen plaats  
meer vinden  en genoodzaakt zijn den    
nacht door te brengen voor de poort1    
waar de  koude hen decimeert4    ,een   
zekere onrust overmeestert het geheele  
volk1 en de oude koningin  wordt        
zenuwachtig4 ,ze voelt1 dat er iets     
nieuws in wording is4 ,zij heeft        

getrouwelijk haar plicht vervuld als    
goede voortbrengster1 en nu zijn        
kwelling en droefheid het gevolg van het
 volbrengen dier taak4 ,een             
onweerstaanbare macht bedreigt hare     
rust2 weldra zal ze den staat moeten    
verlaten1 waarin zij heerschappij voert4
 ,en toch1 deze staat is haar  werk1 is 
zij zelve4 ,zij is er niet koningin in  
de beteekenis1 die wij  menschen daaraan
 zouden hechten4 ,zij geeft er geen     
bevelen en is zelve1  zoo goed als de   
geringste harer onderdanen1 afhankelijk 
van die  verborgen en hoogwijze macht1  
die wij voorloopig1 in afwachting van   
ons  pogen haar op het spoor te komen1  
den geest van den bijenkorf zullen      
noemen4 ,maar zij is er de moeder en het
 eenig orgaan der liefde4 ,in           
onzekerheid en armoede heeft zij dezen  
staat gesticht4 ,zonder ophouden  heeft 
zij hem telkens weer bevolkt met haar   
eigen substantie1 en allen1  die daar   
leven en zich bewegen--de werksters1    
darren1 larven1 poppen en  de jeugdige  

vorstinnen1 wier op handen zijnde       
geboorte haar vertrek zal  verhaasten en
 waarvan er reeds ne hare opvolgster is 
in den geest van  den bijenkorf--die    
allen zijn uit haren schoot gesproten4  
,,ii4      ,waar is hij nu eigenlijk1 in
 wien zetelt hij1 deze geest van den    
bijenkorf8 't ,is niet hetzelfde als het
 op zich zelf staand instinkt  van den  
vogel1 die behendig zijn nest weet te   
bouwen en andere  hemelstreken op te    
zoeken1 wanneer de dag van den trek     
wederom  aanbreekt4 't ,is evenmin een  
soort machinale gewoonte van de soort1  
die  blindelings niets anders eischt dan
 te leven1 en zich stoot tegen alle     
hoeken en kanten van het toeval1 zoodra 
een onverwachte omstandigheid  den      
gewonen gang van zaken verstoort4       
,integendeel1 pas voor pas volgt  hij de
 almacht der omstandigheden als een     
schrandere en rappe slaaf1 die  zelfs   
van de gevaarlijkste bevelen zijns      
meesters partij weet te  trekken4       
,onmeedoogend maar met bescheidenheid en

 als onderworpen aan een of  anderen    
hoogen plicht1 beschikt hij over de     
rijkdommen1 het genot der  vrijheid1    
over het leven van gansch een gevleugeld
 volk4 ,dagelijks  regelt hij het aantal
 geboorten en brengt dat nauwkeurig in  
overeenstemming met dat der bloemen1 die
 het landschap opluisteren4 ,hij        
verkondigt der koningin wanneer zij is  
vervallen verklaard van hare            
waardigheid en noodzakelijk moet        
vertrekken1 dwingt haar hare            
mededingsters ter wereld te brengen1    
voedt deze laatsten koninklijk op1      
beschermt hen tegen de politieke haat   
hunner moeder1 en al naar den  overvloed
 aan veelkleurige kelken1 't meer of    
minder gevorderd seizoen  en de         
vermoedelijke gevaren der paring1       
veroorlooft of verbiedt hij1 dat  de    
eerstgeborene onder de maagdelijke      
prinsessen hare zusteren1 die den       
koninginne-zang zingen1 in hun wieg gaat
 dooden4 ,een andermaal1 wanneer  het   
seizoen reeds verder gevorderd is1 en de

 uren van bloemengeur korter  zijn1     
beveelt hij1 om het tijdperk der        
revoluties af te sluiten en het         
hervatten van den arbeid te verhaasten1 
aan werkbijen zelven de gansche         
keizerlijke nakomelingschap ter dood te 
brengen4    ,deze geest is voorzichtig  
en zuinig1 doch geenszins karig4 ,hij   
schijnt  de weelderige en eenigszins    
dolle wetten der natuur in zake liefde  
te  kennen4 ,hij duldt dan ook in den   
zomer1 in de dagen des overvloeds1 de   
benauwende aanwezigheid van drie of     
vierhonderd darren--want uit dezen  zal 
de koningin1 wier geboorte aanstaande   
is1 zich een minnaar kiezen  van die    
onbezonnen1 onhandige1 verwaande1       
drukke1 gulzige1  onfatsoenlijke1       
onzindelijke1 onverzadelijke1 enorm     
groote mannetjes1  waarvan sommige      
noodeloozen arbeid verrichten en andere 
volstrekt en  schandelijk lui zijn4     
,doch als eenmaal de koningin is        
bevrucht1 de  bloemen zich later openen 
en vroeger sluiten1 dan spreekt hij op  

zekeren  morgen over allen gelijktijdig 
het doodvonnis uit4    ,hij regelt den  
arbeid van ieder der bijen4 ,naar gelang
 van hun leeftijd  draagt hij aan de    
verzorgsters der larven en nymphen hunne
 bezigheid op1  aan de hofdames1 die    
voorzien in het onderhoud der koningin  
en haar niet  uit het oog verliezen1 aan
 de luchtververschsters1 die door het   
waaien  met hun vleugeltjes den korf    
luchten1 verkoelen of verwarmen en de   
verdamping van den te veel met water    
verzadigden honing bevorderen1 aan  de  
architekten1 metselaars1 wasbereidsters 
en bouwbijen1 die de schering  maken en 
de raten bouwen1 aan de                 
honingdraagsters1 die daar buiten den   
nektar der bloemen1 waaruit de honing   
worden zal1 het stuifmeel1 dat tot      
voedsel der larven en poppen dient1 het 
maagdenwas1 dat de gebouwen van  den    
staat moet helpen kalefateren en stevig 
maken1 het water en het  zout1 dat voor 
de jonkheid der natie noodig is1 gaan   
halen4 ,hij geeft  een taak op aan de   

scheikundigen1 die voor het conserveeren
 van den  honing zorgen door er met hun 
angel een druppel mierenzuur in te      
brengen1 aan de sluitsters1 die de      
cellen1 wier inhoud rijp is met een     
deksel afsluiten1 aan de                
schoonmaaksters1 die de angstvallige    
zindelijkheid der straten en pleinen    
onderhouden1 aan de  lijkendraagsters1  
die de doode lichamen ver weg voeren1   
aan de amazones  van de wacht1 die dag  
en nacht waken over de veiligheid van   
den drempel1  de komenden en gaanden    
ondervragen1 de aankomende jeugd        
herkennen bij  hun eersten uitgang1     
vagebonden1 landloopers en roovers      
afschrikken1  indringers verwijderen1   
met vereende krachten de gevaarlijke    
vijanden  aanvallen1 en zoo noodig den  
ingang barricadeeren4    ,en eindelijk1 
de geest van den bijenkorf is het ook1  
die het uur  vaststelt van het          
jaarlijksch offer aan den genius der    
soort--ik bedoel  het zwermen1--wanneer 
een gansch volk1 op het toppunt van zijn

 voorspoed  en macht gekomen1 plotseling
 aan het opgroeiend geslacht al zijn    
schatten1 paleizen1 woningen en de      
vruchten zijner inspanning overlaat1  om
 daar ginder de onzekerheid en leegte   
van een nieuw vaderland te gaan         
opzoeken4 ,ziehier een daad1 die1 al of 
niet bewust1 zeer zeker de  menschelijke
 moraal te boven gaat4 ,ze richt        
somtijds de gelukkige stad  geheel te   
gronde1 verarmt haar altijd1 en         
verstrooit haar zeer zeker1 om  aan een 
hooger wet dan het geluk van dien staat 
te gehoorzamen4 ,waar  wordt deze wet   
geformuleerd1 die1 zoals wij weldra     
zullen zien1 verre  van fatalistisch en 
blind is1 zooals men meent8 ,waar zetelt
 hij1 in  welke vergadering1 welken     
raad1 welke gemeenschaps-sfeer1 deze    
geest1  waaraan allen zich onderwerpen  
die zelf afhankelijk is van een         
heroschen plicht en zich altijd op de   
toekomst richt8    't ,is met onze bijen
 als met de meeste dingen dezer wereld2 
we hebben  enkele hunner gewoonten      

opgelet1 en zeggen3 ze doen zus1 en     
werken z1  hunne koninginnen worden op  
zulk eene wijze geboren1 hunne werksters
  blijven maagd1 ze zwermen op dien en  
dien tijd4 ,we meenen hen te kennen  en 
vragen niet verder4 ,we zien hen van    
bloem tot bloem ijlen2 letten op  het   
drukke komen en gaan van den bijenkorf2 
dit leven lijkt ons zeer  eenvoudig en  
even als alle andere levens beperkt tot 
de ingeschapen zorg  voor voedsel en    
voortplanting4 ,maar laat het oog de    
zaak eens van  naderbij willen bezien1  
trachten zich rekenschap te geven1 en   
daar  verrijst voor ons de              
verbijsterende ingewikkeldheid der      
geringste  verschijnselen1 het raadsel  
van de intelligentie1 den wil1 de       
bestemming1 het doel1 de middelen en    
oorzaken1 de niet te doorgronden        
organisatie van de geringste daad des   
levens4          ,,iii4      ,in onzen  
korf dus is het zwermen1 het groote     
offer aan de veeleischende  goden van   
het ras1 in voorbereiding4 ,gehoorzaam  

aan het bevel van den  geest1 die ons   
vrij onverklaarbaar lijkt aangezien hij 
lijnrecht staat  tegenover ieder        
instinkt en ieder gevoelen van onze     
soort1 gaan nu  zestig  zeventig duizend
 bijen van de tachtig  negentig duizend 
der  gansche bevolking1 op het          
voorgeschreven uur de moederstad        
verlaten4 ,ze  vertrekken niet op een   
oogenblik van benardheid1 hun vlucht is 
niet het  in ontsteltenis plotseling    
genomen besluit1 hun door hongersnood1  
oorlog of ziekte geteisterd vaderland te
 verlaten4 ,neen1 deze  verbanning is   
langdurig overdacht en het gunstig      
oogenblik geduldig  afgewacht4 ,indien  
de korf arm is en zwaar beproefd door   
rampen van de  koninklijke familie1 door
 ziekte of roof1 dan verlaten ze hem    
niet4 ,ze  verlaten hem alleen1 wanneer 
hij het hoogtepunt van zijn voorspoed   
heeft  bereikt1 wanneer na den          
ingespannen arbeid van de lente1 het    
groote  paleis van was met zijn honderd 
twintig duizend regelmatige cellen      

overvloeit van nieuwen honing en van dat
 veelkleurig meel1 dat men het  brood   
der bijen noemt en dat tot voedsel dient
 van larf en pop4    ,nimmer schooner is
 de korf dan aan den vooravond van deze 
heldhaftige  renunciatie4 ,het is zonder
 wederga dit drukke1 eenigszins         
koortsachtige  en toch serene oogenblik 
van rijkdom en blijdschap in al hunne   
volheid4  ,laat ons trachten ons den    
korf voor oogen te roepen1 niet zooals  
de  bijen hem zien1 want wij kunnen ons 
onmogelijk voorstellen op hoe  geweldige
 en tooverachtige wijze de dingen zich  
weerkaatsen in de zes of  zeven duizend 
facetten van hunne zijwaartsche oogen en
 het drievoudig  cyclopisch oog op hun  
voorhoofd1 maar zoo als wij hem zouden  
zien1  indien wij van hunne grootte     
waren4    ,van eene hoogte nog          
kolossaler dan die van den ,st4 ,pieter 
te ,rome dalen  in grooten getale1      
vertikaal en parallel1 reusachtige muren
 van was tot  op den grond neder1       
geometrisch gebouwd1 in de duistere en  

ledige ruimte  opgehangen1 en die men   
wat hun nauwkeurigheid1 koenheid en     
grootte  betreft1 met geen enkel        
bouwwerk der menschheid kan vergelijken4
    ,ieder dezer muren1 wier bouwstof   
nog totaal versch1 maagdelijk blinkend1 
ongerept en geurig is1 bestaat uit      
duizenden cellen en bevat genoegzaam    
levensmiddelen om het gansche volk      
gedurende verscheidene weken te  voeden4
 ,hier zijn het de schitterende1 roode1 
gele1 licht-paarse en  zwarte vlekken   
van het stuifmeel1 de liefdessubstantie 
van alle bloemen  der lente1 opgezameld 
in de doorschijnende cellen4 ,in lange1 
weelderige1  gouden draperien1 die in   
stijve1 onbewegelijke plooien           
nederhangen1  ligt daar om heen de      
,april-honing1 de helderste en          
geurigste1 reeds in  zijn twintig       
duizend1 met een deksel afgesloten      
cellen1 die enkel in de  dagen van      
uitersten nood worden aangesproken4     
,iets hooger rijpt de  ,mei-honing nog  
in zijn groote1 open vaten1 voor welker 

opening waakzame  cohorten onafgebroken 
een frisschen luchtstroom toevoeren4 ,in
 het  midden1 verre van het licht1 wiens
 diamanten stralen door de eenige       
opening heendringen1 in het warmste     
gedeelte van den bijenkorf1 sluimert  en
 ontwaakt de toekomst4 ,dit is het      
koninklijk domein van het broedsel1     
uitsluitend voor de koningin en hare    
tempeldienaars  gereserveerd--ongeveer  
tien duizend woningen1 waarin de eitjes 
liggen1  vijftien  zestien duizend      
kamers met larven1 veertig duizend      
huizen  bewoond door witte nymphen of   
poppen1 die door duizenden voedsters    
worden verzorgd#a4 ,en eindelijk1 in het
 heilige der heiligen dezer  voorhoven1 
de drie1 vier1 zes of twaalf gesloten en
 naar verhouding zeer  groote paleizen  
der jeugdige prinsessen1 die in een     
soort van lijkkleed  gewikkeld1 bleek en
 onbewegelijk1 in de duisternis gevoed1 
hunne ure  afwachten4      #a ,de       
cijfers1 die we hier geven1 zijn streng 
nauwkeurig4 ,ze zijn  ontleend aan een  

grooten korf in vollen bloei4           
,,iv4      ,op den dag nu1 die door den 
geest van den bijenkorf daartoe is      
aangewezen1 laat eene gedeelte van het  
volk--en dit wordt nauwkeurig  naar     
vaste en onveranderlijke wetten         
bepaald--het terrein over aan het       
geslacht1 dat nog in wording is4 ,in de 
sluimerende stad worden de darren       
achtergelaten1 uit wier midden de       
koninklijke minnaar moet worden         
gekozen1 verder eenige zeer jonge bijen1
 die moeten zorgen voor het  broedsel1  
en een paar duizend werkbijen1 die      
voortgaan met overal buit  te           
verzamelen1 den opgehoopten schat       
bewaren en de moreele tradities van  den
 korf handhaven4 ,want iedere korf heeft
 zijne eigen moraal4 ,men vindt  er zeer
 deugdzame en zeer verdorvene1 en een   
onvoorzichtig imker kan een  bijenvolk  
ten verderve leiden1 hun den eerbied    
voor andermans eigendom  doen verliezen1
 hen aanzetten tot roof1 hen gewennen   
aan  veroveringstochten en aan          

werkeloosheid1 waardoor ze de schrik    
worden  van alle republiekjes in den    
omtrek4 't ,is daartoe al voldoende1 dat
 de  bij gelegenheid heeft gehad de     
ervaring op te doen1 dat de arbeid1 zoo 
ver weg1 onder de bloemen daarbuiten1   
waarvan er honderden moeten  bezocht    
worden voor de vorming van n druppel    
honing1 niet het eenige  en evenmin het 
snelste middel is om zich te verrijken1 
en dat het  gemakkelijker is op         
bedriegelijke wijze in slecht bewaakte  
steden binnen  te dringen1 of met geweld
 in andere1 die te zwak zijn om zich te 
verdedigen4 ,spoedig verliest ze het    
besef van den wel schitterenden doch    
meedoogenloozen plicht1 die haar maakt  
tot de gevleugelde slavin der           
bloemkelken voor de voortplanting in de 
natuur1 en 't is dikwijls zeer          
moeielijk een aldus gedemoraliseerden   
korf weer op het goede pad terug  te    
brengen4          ,v4      ,alles wijst 
er op1 dat niet de koningin doch de     
geest des bijenkorfs  over het zwermen  

beslist4 't ,is met deze koningin als   
met de heerschers  onder de menschen2 ze
 schijnen het bevel te voeren1 doch     
gehoorzamen  zelven aan bevelen1 die nog
 gebiedender en onverklaarbaarder zijn  
dan  die1 welke zij geven aan wie van   
hen afhankelijk is4 ,wanneer de geest   
het oogenblik heeft bepaald1 moet hij   
wel reeds bij het aanlichten van  den   
dageraad1 misschien zelfs den vorigen1  
of vr-vorigen dag zijn  besluit hebben  
kenbaar gemaakt1 want nauwelijks heeft  
de zon de eerste  druppels van den      
morgendauw ingezogen1 of men bemerkt in 
de geheele  omgeving van de gonzende    
stad een ongewone drukte1 waarin de     
ymker zich  maar zelden vergist4 ,soms  
zou men zelfs zeggen1 dat er wordt      
gestreden1  geaarzeld1 dat men terugkomt
 op het genomen besluit4 ,werkelijk     
gebeurt  het wel1 dat verscheiden dagen 
achtereen deze goudgetinte en           
doorschijnende storm op nieuw opsteekt  
en weer gaat liggen1  oogenschijnlijk   
zonder reden4 ,vertoont zich op zulk een

 oogenblik aan  den hemel der bijen een 
wolkje1 dat wij niet zien1 of komt er   
spijt op  in hun geest8 ,beraadslaagt   
men in een woelige vergadering over de  
noodzakelijkheid van vertrek8 ,wij weten
 er niets van1 evenmin als we  weten op 
welke wijze de geest van den bijenkorf  
zijn besluit aan de  menigte kenbaar    
maakt4 ,al is het zeker1 dat de bijen   
elkander  mededeelingen doen1 men weet  
niet of dit gebeurt op de wijze der     
menschen4 ,dat van honing geurend       
gegons1 de bedwelmende trilling der     
mooie zomersche dagen1 die een der      
schoonste genietingen van den ymker     
uitmaakt1 den feestzang van den arbeid1 
die in deze kristallen ure rijst  en    
daalt in de geheele omgeving van den    
bijenkorf en die het gemurmel  van      
blijdschap schijnt te zijn van de       
ontloken bloemen1 de hymne van hun      
geluk1 de echo van hunne zoete geuren1  
de stem der witte anjelieren1 van  thijm
 en marjolijn1 't staat niet vast1 dat  
ze dit alles hooren4 ,toch  hebben ze   

een gansche toonladder van geluiden1 die
 wij zelf kunnen  onderscheiden en die  
loopt van innig geluk tot bedreiging1   
toorn1  verdriet2 ze hebben eene ode der
 koningin1 refreinen van den overvloed1 
psalmen van droefheid1 en eindelijk     
hebben ze de langgerekte en             
geheimzinnige oorlogskreten der jeugdige
 prinsessen in de gevechten en  moorden1
 die de paring voorafgaan4 ,is deze     
muziek enkel iets  bijkomstigs1 dat hun 
innerlijke stilte onaangetast laat8 ,dit
 is zeker1  dat ze zich niet veel       
schijnen aan te trekken van de geluiden1
 die wij  maken rondom den korf1 maar   
misschien zijn ze van oordeel1 dat deze 
geluiden niet zijn van hunne wereld en  
voor hen niet van belang4 't ,is  zeer  
waarschijnlijk1 dat wij van onzen kant  
slechts een zeer klein  gedeelte hooren 
van wat zij zeggen1 en dat zij een massa
 harmonien  voortbrengen1 waarvoor onze 
organen ongeschikt zijn om ze op te     
vangen4  ,in ieder geval zullen wij     
aanstonds zien1 dat zij1 soms met       

verbazingwekkende snelheid1 elkaar weten
 te begrijpen en tot  overeenstemming   
weten te komen1 en wanneer b4v4 de      
groote honing-dief1  de enorme ,sphinx  
,atropos of doodshoofd-vlinder1 de      
sombere kapel1 die  op haar rug een     
doodshoofd draagt1 den korf binnendringt
 onder het  murmelen van een soort      
onweerstaanbaar gezang1 dat haar eigen  
is1 dan  gaat dit bericht van den een op
 den ander1 en van af de wachteressen   
aan  den ingang tot aan de laatste      
werkbijen1 die op de laatste raten aan  
den  arbeid zijn1 siddert het gansche   
volk4          ,,vi4      ,langen tijd  
heeft men gemeend1 dat waar ze aldus de 
schatten van hun  koninkrijk prijsgeven 
om zich in een onzeker leven te storten1
 de  verstandige honingvliegen1 die     
gemeenlijk zoo zuinig1 zoo matig en zoo 
voorzichtig zijn1 aan een soort van     
onvermijdelijken1 fatalen waanzin       
gehoor geven1 aan een werktuigelijken   
drang1 aan een wet van de soort1  een   
decreet der natuur1 aan die kracht1 die 

voor alle wezens verborgen1  ligt in den
 voortspoedenden tijd4    ,of het nu de 
bijen of ons zelven betreft1 we noemen  
fatalistisch1  onvermijdelijk al wat we 
nog niet begrijpen4 ,maar op dit        
oogenblik heeft  de bijenkorf reeds twee
 of drie zijner zwaarwichtige geheimen  
prijs  gegeven1 en zoo heeft men        
geconstateerd1 dat deze uittocht noch   
instinktief1 noch onvermijdelijk is4 't 
,is geen blinde uittocht1 maar  een     
oogenschijnlijk wel overwogen offer van 
het tegenwoordig geslacht  aan het      
toekomstige4 't ,is al voldoende1 dat de
 ymker de nog roerlooze  jonge          
koninginnen in hun cellen doodt en      
tegelijkertijd1 als de larven  en poppen
 talrijk zijn1 de stapelplaatsen en     
slaapvertrekken van het  volkje         
vergroot1 en onmiddellijk komt al dat   
onprofijtelijk tumult tot  bedaren2 de  
gewone arbeid op de bloemen wordt       
hervat1 en de oude  koningin1 die nu    
onontbeerlijk is geworden en geen       
opvolgster te hopen  of te duchten      

heeft1 die bovendien weer is            
gerustgesteld omtrent de  gevolgen van  
de bedrijvigheid1 welke opnieuw begint1 
ziet er van af dit  jaar het licht der  
zon weer te zien4 ,kalm hervat ze in de 
duisternis  haar moederlijke taak1 die  
daarin bestaat1 dat ze volgens een      
regelmatige spiraal1 van cel tot cel1   
zonder er een enkele over te slaan  en  
zonder immer op te houden1 twee of      
drieduizend eitjes per dag legt4    ,wat
 is er fatalistisch in dit alles dan de 
liefde van het geslacht van  heden voor 
dat van morgen8 ,deze fataliteit bestaat
 ook bij het  menschenras1 maar daar    
schijnt ze oneindig minder macht en     
omvang te  hebben4 ,nooit brengt ze daar
 zulke algeheele en eenparige offers4   
,aan  welke in de toekomst schouwende   
fataliteit gehoorzamen wij in plaats van
  aan deze8 ,wij weten het niet1 en     
kennen het wezen niet dat op ons        
neerziet zooals wij op de bijen4        
,,vii4      ,maar de mensch komt geen   
stoornis brengen in de geschiedenis van 

den  bijenkorf1 dien wij hebben         
uitgekozen1 en de nog vochtige warmte   
van den  schoonen dag1 die met langzamen
 en reeds lichtenden tred schijnt voort 
te schrijden onder de boomen1 verhaast  
het uur van vertrek4 ,van boven  tot    
beneden staan de gouden gangen1 die de  
evenwijdige muren scheiden1  vol        
werkbijen1 die de toebereidselen voor de
 reis voltooien4 ,en  allereerst belast 
zich ieder hunner met een voorraad      
honing1 voldoende  voor vijf of zes     
dagen4 ,uit dezen honing1 dien ze       
meenemen1 halen ze  door een            
scheikundige bewerking1 welke men nog   
niet voldoende heeft  verklaard1 de was1
 die ze noodig hebben om onmiddellijk   
met het  optrekken der gebouwen te      
kunnen beginnen4 ,bovendien voorzien ze 
zich  van een zekere hoeveelheid        
maagdenwas1 een soort van hars1 bestemd 
om de  reten van de nieuwe woning te    
dichten1 al wat wankelt vast te zetten1 
alle wanden te vernissen en alle licht  
buiten te sluiten2 want ze werken  bij  

voorkeur in een bijna totale duisternis1
 waarin ze den weg vinden  door middel  
van hunne samengestelde oogen of        
misschien van hunne  sprieten1 die den  
zetel schijnen te zijn van een nog      
onbekend zintuig1  dat de duisternis    
betast en meet4          ,,viii4        
,zij kunnen dus voorzien1 welke         
ongevallen hun kunnen overkomen op dezen
  gevaarlijksten dag huns levens4 ,en   
inderdaad1 heden nu ze geheel opgaan  in
 de zorgen en alle misschien zelfs      
wonderbare gebeurlijkheden van de       
groote daad1 hebben ze geen tijd tuinen 
en weilanden te bezoeken1 en  morgen of 
overmorgen kan het wel waaien1 regenen1 
hunne vleugels kunnen  verstijven en de 
bloemen gesloten blijven4 ,kenden ze    
deze voorzorg niet1  't zou gelijkstaan 
met hongersnood en dood4 ,niemand zou   
hun te hulp  komen en zij zouden        
niemands hulp inroepen4 ,van de eene    
stad op de  andere kennen ze elkander   
niet en helpen elkaar nooit4 ,zelfs komt
 het  wel voor1 dat de ymker den korf1  

waarin hij de oude koningin met den     
bijentros die haar omringt heeft        
opgenomen1 vlak naast de woning         
plaatst1 welke ze pas hebben verlaten4  
,welk een ramp hen nu ook moge  treffen1
 het lijkt wel alsof ze onherroepelijk  
alle herinnering verloren  hebben aan   
den vrede1 het werkdadig geluk1 de      
enorme rijkdommen en de  veiligheid     
daarvan1 en allen1 van de eerste tot de 
laatste1 zullen  liever in de nabijheid 
hunner ongelukkige meesteres van koude  
en honger  sterven1 dan terug te keeren 
naar hunne geboorteplaats1 al dringt de 
welaangename geur van den overvloed1 de 
geur van hun eigen daar  volbrachten    
arbeid1 tot in 't verblijf hunner       
ellende door4          ,,ix4      ,men  
zal zeggen3 ,dat is nu juist iets wat de
 menschen niet zouden doen1  een dier   
feiten die bewijzen1 dat hier ondanks de
 wonderen dezer  organisatie1 geen echt 
intellekt of bewustzijn voorhanden is4  
,wat weten  wij er van8 ,nog daargelaten
 de mogelijkheid1 dat er in andere      

wezens een  intelligentie werkt van     
anderen aard dan de onze en die gansch  
andere  uitkomsten geeft1 zonder daarom 
nog van lager orde te zijn1 zijn wij1   
als we nimmer buiten onze kleine        
menschelijke parochie komen1 zoo        
bevoegd te oordeelen over de dingen des 
geestes8 ,we behoeven maar twee  of drie
 personen achter een venster te zien    
spreken en gesticuleeren  zonder te     
hooren wat ze zeggen1 en reeds dan valt 
het ons zeer moeielijk  te raden welke  
gedachte hen leidt4 ,meent ge1 dat een  
bewoner van ,mars of  ,venus1 die boven 
op een berg staande ons als zwarte      
stipjes in de ruimte  zag komen en gaan 
langs de straten en pleinen onzer       
steden1 zich op het  gezicht van onze   
bewegingen1 onze gebouwen1 kanalen en   
machines een  nauwkeurig denkbeeld zou  
vormen van ons verstand1 onze           
zedelijkheid1  onze wijze van           
liefhebben1 denken1 hopen1 in n woord   
van ons dieper en  waarachtig wezen8    
,hij zou er zich toe bepalen enkele vrij

 verrassende  feiten te constateeren1   
zooals wij dat doen bij den bijenkorf1  
en zou er  waarschijnlijk even onzekere1
 even verkeerde conclusies uit trekken  
als  wij in dit geval4    't ,zou hem   
althans vrij wat moeite kosten1 in onze 
zwarte stipjes1 de  groote zedelijke    
leiding1 het bewonderenswaardig         
nheids-gevoel te  ontdekken1 dat zich in
 den bijenkorf openbaart4 ,waar gaan ze 
toch  heen8 zou hij zich afvragen1 nadat
 hij ons gedurende jaren of eeuwen  had 
geobserveerd1 wat doen ze toch8 ,wat is 
het centrale punt en het  doel huns     
levens8 ,gehoorzamen ze aan een of      
anderen god8 ,ik zie niets  dat hunne   
schreden leidt4 ,den eenen dag schijnen 
ze kleine voorwerpen te  bouwen en te   
verzamelen1 en den volgenden verstrooien
 ze die weer4 ,ze  gaan en komen1 ze    
vergaderen en verwijderen zich1 maar wat
 ze verlangen  is niet te begrijpen4 ,ze
 geven een massa onverklaarbare dingen  
te  aanschouwen4 ,men ziet er b4v4 die  
om zoo te zeggen zich niet bewegen4 ,ze 

zijn te herkennen aan hun glanzen der   
vacht1 en zijn dikwijls ook  grooter dan
 de anderen4 ,ze wonen in huizen1 die   
tien  twintigmaal  grooter1 vernuftiger 
ingericht en rijker zijn dan de gewone4 
,ze  gebruiken er dagelijks maaltijden1 
die uren duren en zelfs vaak tot diep   
in den nacht4 ,al wie hen nadert1       
schijnt hun eer te bewijzen en uit de   
naburige huizen en zelfs ver van buiten 
komen menschen met  levensmiddelen om   
hun geschenken te brengen4 ,men moet    
aannemen1 dat zij  onmisbaar zijn en aan
 de soort wezenlijke diensten bewijzen1 
hoewel onze  nasporingen ons nog niet   
hebben in staat gesteld1 den aard dezer 
verdiensten nauwkeurig te bepalen4      
,daarentegen ziet men er anderen1 die   
in groote ruimten1 vol draaiende wielen1
 in duistere verblijven1 in de          
nabijheid der havens en op kleine vakjes
 grond1 waarin ze wroeten van  den      
opgang tot den ondergang der zon1       
onophoudelijk vol inspanning bezig      
zijn4 ,alles leidt tot het vermoeden1   

dat deze bezigheid strafbaar is1  want  
men huisvest hen in kleine1 onzindelijke
 en bouwvallige hutten4 ,ze  zijn gedekt
 met een kleurlooze zelfstandigheid4 ,z 
groot schijnt hun  ijver te zijn voor   
hun schadelijk of althans nutteloos     
werk1 dat ze zich  nauwelijks den tijd  
gunnen te eten of te slapen4 ,hun aantal
 staat tot  dat der eersten als #ajjj   
tegen #a4 ,opmerkelijk is het1 dat de   
soort zich  onder omstandigheden1 die z 
ongunstig zijn voor hare ontwikkeling1  
tot  op onze dagen heeft kunnen staande 
houden4 ,overigens moeten we hieraan    
toevoegen1 dat ze afgezien van dat      
karakteristiek vasthouden aan hun       
moeielijk werk1 onschadelijk en gedwee  
schijnen te zijn en zich tevreden       
stellen met de restjes dergenen1 die    
klaarblijkelijk de hoeders en  misschien
 de redders zijn van het ras4           
,x4      ,is 't niet verbazingwekkend1  
dat de bijenkorf1 waarop wij uit eene   
gansch andere wereld neerzien en dien we
 dus niet duidelijk kunnen              

onderscheiden1 ons bij den eersten blik 
dien we daarop werpen1 een  beslist en  
diepzinnig antwoord geeft8 ,is 't niet  
bewonderenswaardig1 dat  zijn gebouwen  
vol regelmaat1 zijn gebruiken en wetten1
 zijn  huishoudelijke en staatkundige   
inrichting1 zelfs zijne deugden en      
wreedheden1 ons onmiddellijk de gedachte
 of den god openbaren1 dien de  bijen   
dienen1 en die niet de minst wettige of 
redelijke god is1 dien men  zich kan    
voorstellen1 al is 't misschien de      
eenige1 dien wij nog niet in  ernst     
hebben aangebeden1 ik bedoel de         
toekomst8 ,in de geschiedenis der       
menschheid trachten we somwijlen de     
kracht en de zedelijke grootheid van    
een volk of een ras te peilen1 en we    
vinden geen anderen maatstaf dan de     
vastheid en den omvang van het ideaal1  
dat ze najagen1 en de                   
zelfverloochening1 waarmee ze zich      
daaraan wijden4 ,hebben wij dikwijls    
een ideaal aangetroffen1 dat meer in    
overeenstemming is met de wenschen  des 

,heelals1 dat hechter1 verhevener1      
belangeloozer en duidelijker is1  zaagt 
ge dikwijls een meer algeheele en       
heldhaftige zelfverzaking8              
,,xi4      ,welk een vreemd republiekje1
 zoo ernstig en zoo logisch1 zoo        
positief1  zoo nauwkeurig1 zoo zuinig1  
en toch ten prooi aan een zoo grootschen
 en  zoo onzekeren droom6 ,klein volkje1
 gij zoo beslist en zoo diepzinnig1     
gevoed met warmte en lucht en met het   
allerpuurste in de natuur1 de ziel  der 
bloemen1 dat wil zeggen met datgene1 wat
 meer dan al het overige de  glimlach   
der materie mag genoemd worden1 haar    
aandoenlijkst streven naar  geluk en    
schoonheid1--wie zal ons zeggen wat al  
vraagstukken gij hebt  opgelost1 die ons
 nog onverklaard blijven1 wat al        
zekerheden gij  verworven hebt1 die wij 
nog moeten verwerven8 ,en zoo het waar  
is1 dat  gij deze problemen hebt        
opgelost en deze zekerheid verkregen    
niet door  middel van uw verstand1 maar 
krachtens een of andere oorspronkelijken

 en  blinden aandrang1 voor welk een nog
 onoplosbaarder raadsel plaatst gij  ons
 dan8 ,klein stadje vol geloof1 hoop en 
mysterie1 waarom aanvaarden  uwe        
honderdduizend maagden een taak1 die een
 menschelijke slaaf nimmer  heeft       
aangedurfd8 ,ontzagen ze wat meer hunne 
krachten1 vergaten ze  zichzelven wat   
minder1 waren ze wat minder ijverig bij 
den arbeid1 dan  zouden ze een nieuwe   
lente en een tweeden zomer aanschouwen1 
maar op het  magisch oogenblik wanneer  
alle bloemen hen tot zich roepen1       
schijnen ze  bevangen door de doodelijke
 bedwelming van den arbeid1 en met      
gebroken  vleugeltjes en een geheel     
uitgeput1 met wonden overdekt lichaam   
komen ze  bijna allen om in minder dan  
vijf weken4    ,tantus amor florum1 et  
generandi gloria mellis1 roept          
,virgilius uit1  die in het vierde boek 
der ,georgica1 aan de bijen gewijd1 de  
bekoorlijke  dwaalbegrippen der ouden   
heeft vereeuwigd1 die de natuur         
beschouwden met  oogen nog geheel       

verblind door de aanwezigheid van       
denkbeeldige goden4          ,,xii4     
,waarom doen ze afstand van den slaap1  
van 't genot van den honing1 van  de    
liefde1 van de verrukkelijke vrijheid1  
die bij voorbeeld hun oudste  broeder1  
de vlinder1 zoo goed kent8 ,ze konden   
toch leven zooals hij8 ,de  honger kan  
't niet zijn1 die er hen toe noodzaakt4 
,twee of drie bloemen  volstaan voor hun
 voedsel en ze bezoeken er ieder uur    
twee of drie  honderd om een schat      
bijeen te garen1 waarvan zij het genot  
niet zullen  smaken4 ,waartoe zich      
zelven zoo te kwellen1 van waar die     
verzekerdheid8  ,is het dan z zeker1 dat
 het geslacht waarvoor ge sterft dit    
offer  waard is1 dat het schooner en    
gelukkiger zijn zal1 dat het iets zal   
doen  wat gij niet gedaan hebt8 ,we zien
 uw doel1 even duidelijk als het onze3  
ge wilt in uwe nakomelingschap leven    
zoolang als de aarde zelve1 maar  wat is
 dan het doel van dit groote doel en de 
taak van dit eeuwigdurend  vernieuwd    

bestaan8    ,maar zijn wij het niet     
veeleer1 die ons zelven kwellen in onze 
aarzeling  en dwaling1 zijn wij niet    
kinderachtige droomers en stellen we    
geen  ijdele vragen8 ,al waart ge door  
evolutie op evolutie almachtig en       
welgelukzalig geworden1 al hadt ge de   
laatste hoogten bestegen1 van waar  ge  
alle wetten der natuur zoudt            
beheerschen1 kortom al waart ge         
onsterfelijke godinnen geworden1 dan nog
 zouden we u ondervragen om te  weten   
wat ge hoopt1 waarheen ge wenscht te    
gaan1 waar ge denkt op te  houden en aan
 het eindpunt uwer wenschen gekomen te  
zijn4 ,wij zijn zoo  geschapen1 dat     
niets ons bevredigt1 dat voor ons niets 
zijn doel in  zichzelf schijnt te       
hebben1 dat niets ons voorkomt maar     
eenvoudig te  bestaan zonder meer1      
zonder nevengedachte4 ,hebben wij tot op
 dezen dag  ons een enkelen onzer goden1
 van den primitiefsten af tot den       
verstandigsten toe1 kunnen voorstellen  
zonder onmiddellijk beweging1  onrust   

daarnaast te denken1 zonder hem te      
noodzaken een massa wezens en  dingen te
 scheppen1 op duizenderlei wijzen een   
doel te zoeken buiten  zichzelven1 en   
zullen wij er ooit in berusten kalm en  
gedurende enkele  uren een interessanten
 verschijningsvorm van de werkzaamheid  
der stof  voor te stellen1 om weldra    
zonder spijt en zonder verwondering den 
anderen vorm weer aan te nemen1 den vorm
 van onbewustheid1 onbekendheid1  slaap1
 eeuwigheid8          ,,xiii4      ,doch
 laten wij onzen bijenkorf niet         
vergeten1 waar de zwerm al  ongeduldig  
wordt1 onzen korf1 die al borrelt en    
overvloeit van zwarte1  trillende       
golven1 gelijk een metalen schaal onder 
de hitte der zon4 't  ,is de middagure  
en men zou meenen1 dat onder de         
heerschende warmte de  verzamelde boomen
 al hunne bladeren inhielden1 zooals men
 den adem  inhoudt in de                
tegenwoordigheid van iets zeer          
liefelijks maar zeer  ernstigs4    ,de  
bijen geven den mensch1 die hen         

verzorgt1 den honing en de geurige  was1
 maar wat misschien dien honing en die  
was nog te boven gaat1 dat is  dit1 dat 
ze zijn aandacht vestigen op de         
blijdschap van ,juni1 dat ze hem  oog   
geven voor de harmonie der schoone      
maanden2 dat is dit1 dat alle           
gebeurtenissen1 waarin zij deelnemen1   
onafscheidelijk zijn van een  helderen  
hemel1 het feest der bloemen1 de        
gelukkigste uren van het jaar4  ,zij    
zijn de ziel van den zomer1 de          
tijdwijzer van de minuten van           
overvloed1 de rappe vleugelen van de    
zich verspreidende geuren1 het          
intellekt van de zwevende stralen1 het  
gezang der atmosfeer1 die zich  uitrekt 
en rust meent2 en hunne vlucht is het   
zichtbaar teeken1 de  heldere en        
muzikale toon van alle onnoembare kleine
 genietingen1 die uit  de warmte        
ontspruiten en in het licht leven4 ,zij 
doen de stem verstaan1  ook het intiemst
 geluid1 van de heerlijke uren der      
natuur4 ,voor wie ze  heeft gekend en   

liefgehad1 schijnt een zomer zonder     
bijen even  ongelukkig en even          
onvolkomen als een zonder vogels of     
zonder bloemen4          ,,xiv4         
,iemand1 die voor de eerste maal deze   
verbijsterende en wanordelijke          
gebeurtenis1 het zwermen van een flink  
bevolkten bijenkorf1 bijwoont1  voelt   
zich eenigszins teleurgesteld en komt   
niet dan met zekere angst  naderbij4    
,hij herkent ze niet meer1 de ernstige1 
vreedzame bijen van de  uren van arbeid4
 ,enkele oogenblikken te voren zag hij  
ze uit alle hoeken  terugkeeren van     
buiten1 opgaande in hun werk als kleine 
burgervrouwtjes1  die door niets worden 
afgeleid van hunne huishoudelijke       
aangelegenheden4  ,ze kwamen bijna      
onopgemerkt binnen1 moe1 buiten adem1   
druk1 haastig1  maar toch zeer          
bescheiden1 en werden in 't voorbijgaan 
door de jeugdige  amazones aan den      
ingang begroet met een lichte beweging  
der sprieten4  ,hoogstens wisselden zij 
enkele onontbeerlijke woorden bij het   

haastig  overgeven van hun              
bijeengegaarden honing aan een der      
jeugdige  honingdraagsters1 die altijd  
te vinden zijn in den binnensten hof van
 de  werkplaats2--of wel zelf gingen zij
 naar de ruime honingzolders1 die de    
broedplaats omgeven1 om daar de twee    
zware korven vol stuifmeel neer te      
zetten welke ze aan hun dijen hebben    
vastgehecht1 en vertrokken  onmiddellijk
 weer1 zonder zich ook maar eenigszins  
te bekommeren om 't  geen daar voorviel 
in de werkplaatsen1 in het slaapvertrek 
der nymphen  of in 't koninklijk paleis1
 zonder zich ook maar een enkel         
oogenblik te  mengen in het gewoel op   
het plein1 dat zich uitstrekt voor den  
ingang en  dat op de uren van groote    
hitte geheel in beslag wordt genomen    
door het  gebabbel der                  
luchtververschsters1 die daar om het    
vlieggat1 naar de  teekenachtige        
uitdrukking der ymkers als afhangende   
zware baarden  werkeloos voorhangen4    
,,xv4      ,heden is alles anders4 't   

,is waar1 een zeker aantal arbeidsters  
gaat1  alsof er niets in aantocht was1  
kalm naar de velden1 komt weer terug en 
begeeft zich naar de kamers van de      
broedplaats zonder te worden            
aangestoken door de algemeene opwinding4
 ,dat zijn degenen1 die niet met  de    
koningin meegaan en in de oude woning   
blijven om die te bewaken en te  zorgen 
voor de verpleging en voeding van de    
negen  tienduizend eieren1  de          
achttienduizend larven1 de zes en dertig
 duizend nymphen en de zeven  of acht   
prinsessen1 die men in den steek laat4  
,ze zijn uitgekozen voor  deze zware    
taak1 zonder dat men weet krachtens     
welke regelen1 noch door  wien1 noch    
hoe4 ,kalm en onwankelbaar volharden zij
 daarin1 en hoewel ik  er verscheidene  
malen de proef van heb genomen door met 
een kleurrijk  poeder eenige dezer      
lijdelijke asschepoestertjes te         
bestrooien1 die  men onder dit          
feestelijk troepje vrij gemakkelijk     
herkent aan hun  plechtigen en          

eenigszins zwaren gang1 zeer zelden heb 
ik er een  aangetroffen onder de        
opgewonden menigte der zwermende bijen4 
,,xvi4      ,en toch schijnt de         
aantrekkingskracht bijna                
onweerstaanbaar4 't ,is de  misschien   
onbewuste waanzin der zelfopoffering1   
door den god bevolen2 't  is het        
honingfeest1 de zegepraal van het ras en
 van de toekomst2 't is  de eenige dag  
van vreugde1 vergetelheid en dwaasheid2 
't is de eenige  ,zondag der bijen1 't  
schijnt ook de eenige dag te zijn dat ze
 naar  hartelust eten en ten volle de   
zoetigheid van den schat1 dien ze       
verzamelen1 leeren kennen4 ,ze gelijken 
op gevangenen1 die plotseling  worden in
 vrijheid gesteld en overgebracht naar  
een land van overdaad en  rust4 ,ze     
worden opgewonden1 zijn geheel buiten   
zich zelven4 ,zij1 die  anders nooit    
eenige verkeerde of noodelooze beweging 
maken1 komen nu en  gaan1 komen terug en
 gaan op nieuw heen om hunne zusters aan
 te drijven1  te zien of de koningin    

klaar is en den tijd van afwachting te  
dooden4 ,ze  vliegen veel hooger dan    
gewoonlijk en doen in de gansche        
omgeving van  den korf de bladeren der  
groote boomen trillen4 ,ze kennen geen  
zorgen of  vrees meer4 ,ze zijn niet    
langer woest1 bemoeiziek1 prikkelbaar1  
strijdlustig en ontembaar4 ,de mensch1  
hun meester zonder dat ze het  weten1   
dien ze nooit herkennen en die hen enkel
 aan zich onderwerpt door  zich naar al 
hunne werkgewoonten te schikken1 al     
hunne wetten te  eerbiedigen1 pas voor  
pas het spoor te volgen1 in hun leven   
getrokken  door hun verstand1 dat zich  
altijd richt op het welzijn van de      
toekomst  en door niets wordt ontmoedigd
 of afgeleid van zijn doel1--de mensch  
kan  hen nu naderen1 het gordijn        
verscheuren1 dat rondom hem wordt       
gevormd  door die dwarrelende1 gonzende 
massa1 ze in handen nemen1 ze plukken   
als  een druiventros2 ze zijn even zacht
 en onschadelijk als een zwerm  libellen
 of nachtvlinders1 en op zulk een dag1  

zich gelukkig voelend1  niets meer      
bezittend1 vertrouwend op de toekomst1  
mits men hen niet  scheide van hunne    
koningin die deze toekomst in zich      
draagt1 onderwerpen  ze zich aan alles  
en kwetsen niemand4          ,,xvii4    
,maar het echte signaal is nog niet     
gegeven4 ,in den korf heerscht een      
onbegrijpelijke drukte en wanorde1      
waarin men geen gedachte kan  ontdekken4
 ,in gewone tijden schijnen de bijen als
 ze thuis zijn te  vergeten1 dat ze     
vleugels hebben1 en ieder blijft bijna  
onbewegelijk  doch niet werkeloos op de 
raat1 op de plaats1 die haar is         
aangewezen  door den aard van haren     
arbeid4 ,en nu1 als dol bewegen ze zich 
in  dichte kringen langs de vertikale   
wanden van boven naar beneden1 als een  
rijzend en zinkend deeg door onzichtbare
 hand beslagen4 ,de temperatuur  daar   
binnen stijgt snel1 somtijds zelfs z1   
dat het was der gebouwen  zacht wordt en
 uitzakt4 ,de koningin1 die in den regel
 de binnenste raten  nooit verlaat1     

loopt nu verschrikt en hijgend over de  
woelige menigte  heen1 die ronddraait om
 haar eigen as4 ,doet ze dat om het     
vertrek te  verhaasten of wel om het te 
vertragen8 ,geeft ze bevelen of is ze   
smeekelinge8 ,werkt ze die wondere      
opwinding in de hand of wel is ze er  de
 dupe van8 ,na al wat wij van de        
algemeene psychologie der bijen weten   
is het vrij duidelijk1 dat het zwermen  
altijd geschiedt tegen den wensch  der  
oude souvereine4 ,in den grond der zaak 
is de koningin in de oogen  der         
ascetische werksters1 hare dochters1 het
 onmisbaar en gewijd orgaan  der liefde1
 maar een beetje onbewust en dikwijls   
kinderachtig4 ,ze  behandelen haar dan  
ook als eene moeder onder voogdijschap4 
,ze koesteren  eerbied voor haar en een 
herosche1 onbegrensde liefde4 ,voor haar
 de  zuiverste honing1 die nog extra    
wordt gereinigd en bijna geheel te      
verteren is4 ,ze heeft een hofstoet1 die
 dag en nacht over haar waakt1  haren   
moederlijken arbeid verlicht1 de        

celletjes gereed maakt1 waarin ze  hare 
eitjes moet leggen1 haar vertroetelt1   
liefkoost1 voedt1 reinigt1 ja  zelfs    
hare uitwerpselen opzuigt4 ,bij 't      
minste ongeval1 dat haar treft1  gaat   
het bericht van de een op de ander1 en  
het volkje raakt in  beroering en begint
 te jammeren4 ,indien men haar wegneemt 
uit den korf1  en de bijen geen hoop    
kunnen koesteren haar te vervangen1 't  
zij omdat  ze geen aangewezen nakroost  
heeft achtergelaten1 't zij dat er geen 
werkster-larven zijn jonger dan drie    
dagen 7want iedere larf eener  werkbij1 
die nog geen drie dagen oud is1 kan door
 middel van een  bijzondere voeding     
worden veranderd in een koninklijke     
nymph1 dit is het  groote democratische 
beginsel van den bijenkorf1 dat opweegt 
tegen al de  voorrechten van het        
voorbeschikte moederschap72 als men     
onder zulke  omstandigheden haar grijpt1
 opsluit1 verre van hare woning brengt1 
en  als dit verlies is                  
geconstateerd1--somtijds verloopen er   

twee of drie  uren vr het bericht aan   
iedereen bekend is1 z uitgebreid is de  
stad1--dan houdt de arbeid bijna overal 
op4 ,dan verlaat men de  kleintjes1 een 
gedeelte der bevolking zwerft rond om   
hare moeder op te  sporen1 een ander    
gedeelte gaat uit om navraag naar haar  
te doen1 de  slingers van werksters1 die
 bezig waren de raten te bouwen1 breken 
en  laten los1 de honingdraagsters      
bezoeken de bloemen niet langer1 de     
deurwachteressen verlaten hun post1 en  
de vreemde plunderaars1 alle  parasieten
 van den honing1 die voortdurend loeren 
op een buitenkansje1  komen en gaan     
vrijelijk1 zonder dat iemand er aan     
denkt1 den moeizaam  bijeengegaarden    
schat te verdedigen4 ,langzamerhand     
verarmt de stad en  wordt ontvolkt1 en  
hare moedelooze bewoonsters sterven al  
spoedig van  droefheid en ellende1      
hoewel alle bloemen van den zomer voor  
haar  schitteren4    ,maar laat men de  
souvereine vervangen vr nog haar verlies
 een  voldongen en onherstelbaar feit is

 geworden1 vr de demoralisatie al te    
grooten omvang heeft aangenomen 7de     
bijen zijn als de menschen1 te          
langdurige vertwijfeling of rampen doen 
afbreuk aan hun verstand en  verlagen   
hun karakter71 laat men enkele uren     
daarna de souvereine  vervangen1 en ze  
bereiden deze een buitengewoon en       
aandoenlijk onthaal4  ,allen verdringen 
zich rondom haar1 vormen groepjes1      
klimmen op en over  elkaar1 liefkoozen  
haar in 't voorbijgaan met hunne lange  
sprieten1 die  zooveel voor ons nog     
onverklaarde organen bezitten1 brengen  
haar honing1  en geleiden haar in       
optocht naar de koninklijke vertrekken4 
,onmiddellijk  is de orde weer hersteld 
en 't werk wordt weer hervat van de     
binnenste  raten der broedplaats tot aan
 de verste bijgebouwen1 waar het        
overschot  van den oogst wordt          
opgeborgen3 de honingdraagsters gaan uit
 in dichte  rijen en komen soms in      
minder dan drie minuten terug beladen   
met  honingsap en stuifmeel1 de         

plunderaars en parasieten worden        
uitgedreven  of vermoord1 de straten    
worden geveegd1 en de korf weerklinkt   
liefelijk  en eentonig van dat lied van 
geluk1 iets geheel eigenaardigs1 dat om 
zoo  te zeggen het lied van de          
koninklijke presentie is4               
,,xviii4      ,er zijn duizend          
voorbeelden van deze aanhankelijkheid1  
deze volkomen  toewijding der werkbijen 
aan hunne souvereine4 ,bij alle rampen  
der  kleine republiek1 het vallen van   
korf of honingraat1 de ruwheid of       
onkunde van den mensch1 koude1          
hongersnood of zelfs ziekte1 waarbij het
  volk in menigte omkomt1 blijft de     
koningin bijna altijd behouden en men   
vindt haar lovend onder de lijken harer 
trouwe dochteren4 ,dat komt  doordat    
allen haar beschermen1 haar helpen      
vluchten1 eene schutsmuur en            
schuilplaats voor haar vormen met hunne 
lichamen1 en voor haar het  gezondste   
voedsel en den laatsten druppel honing  
bewaren4 ,en zoolang zij  nog in leven  

is dringt de wanhoop niet binnen in de  
stad der kuische  dauw-drinksters1 hoe  
groote ramp hen moge treffen4 ,breek tot
 twintig  malen toe hunne honingraten1  
ontneem hun twintig malen hunne kinderen
 en  levensmiddelen1 ge zult er niet in 
slagen hen aan de toekomst te doen      
vertwijfelen3 en zelfs gedecimeerd1     
uitgehongerd1 ingeslonken tot een  klein
 troepje1 dat slechts met moeite de     
moeder voor de oogen des  vijands kan   
verbergen1 zullen ze de instellingen der
 kolonie op nieuw  organiseeren1 in het 
noodigste voorzien1 de bezigheden onder 
elkaar  verdelen volgens de nieuwe      
eischen van de ongunst des oogenbliks1  
en  onmiddellijk den arbeid weer        
hervatten met een geduld1 een ijver1 een
  verstand en volharding1 die men in    
dezelfde mate niet dikwijls in de       
natuur aantreft1 al leggen de meeste    
wezens meer moed en vertrouwen aan  den 
dag dan de mensch4    ,om de            
moedeloosheid verre te houden en hunne  
liefde bestendig1 is de  aanwezigheid   

der koningin zelfs niet eens            
noodzakelijk2 't is al  voldoende dat ze
 op het uur van haar dood of vertrek ook
 maar de  flauwste hoop op              
nakomelingschap heeft achtergelaten4 ,we
 hebben eene  kolonie gezien1 zegt de   
eerbiedwaardige ,langstroth1 een der    
vaders der  moderne bijenteelt1 die niet
 genoeg bijen had om een raat van tien  
vierkante centimeter te bedekken en die 
toch een koningin trachtte te  fokken4  
,gedurende twee gansche weken bleven ze 
die hoop koesteren2  eindelijk1 toen hun
 aantal tot op de helft verminderd was1 
werd hunne  koningin geboren1 maar hare 
vleugeltjes waren zoo onvolkomen1 dat ze
  niet kon vliegen4    ,al was ze       
impotent1 toch behandelden hare bijen   
haar met niet minder  eerbied4 ,een week
 later was er niet veel meer dan een    
dozijn bijen  overgebleven1 en eindelijk
 was enkele dagen daarna de koningin    
verdwenen  en liet op de honigraat      
eenige ontroostbare ongelukkigen achter4
          ,,xix4      ,dit is weer een  

dier omstandigheden1 ontsproten uit de  
ongehoorde  beproevingen1 die onze      
nieuwerwetsche en tyrannieke inmenging  
de  ongelukkige maar onwankelbare       
heldinnen doet ondergaan1 waarbij men   
hunne kinderlijke liefde en             
zelfverloochening bij hare laatste      
krachtsinspanning verrast4 ,ik heb meer 
dan eens1 zooals ieder  bijenliefhebber1
 bevruchte koninginnen uit ,itali doen  
komen1 want het  ,italiaansche ras is   
beter1 sterker1 vruchtbaarder1 vlijtiger
 en zachter  dan het onze4 ,ze worden   
verzonden in kleine1 doorboorde doosjes4
 ,men  doet er wat levensmiddelen in en 
sluit er de koningin in op vergezeld    
van een zeker aantal werkbijen1 die     
zooveel mogelijk uit de oudsten  worden 
gekozen 7de ouderdom der bijen is       
gemakkelijk op te maken uit hun  glad1  
mager en bijna kaal lichaam1 maar       
bovenal uit hun versleten en  door den  
arbeid gescheurde vleugeltjes7 om haar  
te voeden1 te verzorgen  en te bewaken  
tijdens de reis4 ,dikwijls waren bij    

aankomst de meeste der  werkbijen       
bezweken4 ,eenmaal zelfs waren alle van 
honger gestorven2 doch  dezen keer      
zoowel als den voorgaanden was de       
koningin geheel ongedeerd  en krachtig1 
en de laatste harer gezellinnen was     
waarschijnlijk  gestorven door aan hare 
souvereine1 het symbool van een         
kostbaarder en  grootscher leven dan het
 hare1 den laatsten droppel honing aan  
te  bieden1 dien ze nog bewaard hield in
 haar honingblaas4          ,,xx4       
,toen de mensch eenmaal deze hechte     
aanhankelijkheid had opgemerkt1 wist    
hij partij te trekken van den politieken
 zin1 de arbeidzaamheid1 de  volharding1
 de grootmoedigheid1 den hartstocht voor
 de toekomst1 die er  uit voortvloeien  
of in liggen opgesloten4 ,dank zij deze 
aanhankelijkheid  is hij er sedert      
eenige jaren in geslaagd tot op zekere  
hoogte en zonder  dat zij er iets van   
vermoeden1 deze woeste amazones te      
temmen1 want zij  geven zich aan geen   
enkele vreemde macht gevangen en in     

hunne onbewuste  afhankelijkheid1       
schikken zij zich toch enkel naar hunne 
eigene1  dienstbaar gemaakte wetten4    
,hij mag gelooven1 dat hij met de       
koningin de  ziel en het lot van den    
ganschen bijenkorf in handen heeft4     
,al naar het gebruik dat hij van haar   
maakt1 van het spel1 dat hij met  haar  
speelt om zoo te zeggen1 hitst hij aan  
en vermenigvuldigt1 belet  het zwermen  
of beperkt het1 vereenigt of verdeelt de
 kolonies en heeft  de leiding over den 
uittocht4 ,doch dit neemt niet weg1 dat 
de koningin  in den grond der zaak niets
 is dan een levend zinnebeeld1 hetwelk  
even  als alle symbolen een minder      
zichtbaar en grootscher principe        
vertegenwoordigt1 waarmede de ymker     
heeft rekening te houden1 wil hij  zich 
niet blootstellen aan meer dan eene     
teleurstelling4 ,trouwens de  bijen zelf
 bedriegen er zich niet in1 en verliezen
 door deze zichtbare  en vergankelijke  
koningin heen1 hunne eigenlijke         
onstoffelijke en  onvergankelijke       

souvereine1 hun ide fixe1 niet uit het  
oog4 ,laat dit  denkbeeld bewust zijn of
 onbewust1 dat doet er niet toe1 zoolang
 we niet  meer in 't bijzonder f de     
bijen willen bewonderen die het         
koesteren1 f  de natuur1 die het in hen 
heeft gelegd4 ,waar het zich ook moge   
bevinden1  in deze kleine1 teedere      
lichaampjes of in het groote onkenbare  
lichaam1  het is al onze opmerkzaamheid 
waardig2 en in 't voorbijgaan gezegd1 we
  zouden als we onze bewondering niet   
altijd afhankelijk maakten van  allerlei
 bijkomstige omstandigheden van plaats  
of oorsprong1 niet zoo  dikwijls de     
gelegenheid laten voorbijgaan om onze   
oogen wijd open te  zetten van          
verbazing1 en niets is heilzamer dan ze 
aldus te openen4          ,,xxi4        
,men zal zeggen1 dat dit zeer gewaagde  
en veel te menschelijke gissingen  zijn1
 dat de bijen waarschijnlijk in 't      
geheel geen ideen van dezen  aard hebben
 en dat het denkbeeld van toekomst1 van 
liefde tot hun  geslacht en dergelijke  

meer1 die wij hun toeschrijven1 in den  
grond der  zaak alleen de vorm is1 dien 
de noodzakelijkheid van te leven1 de    
vrees  voor lijden en dood en de        
aantrekkingskracht van 't genot voor hen
  aanneemt4 ,ik geef het toe1 zoo men   
wil is dat alles slechts bij manier  van
 spreken1 ik hecht er dan ook niet veel 
gewicht aan4 't ,eenige wat  vaststaat  
is1 hierin evenals in vele andere       
gevallen1 dat men heeft  geconstateerd  
hoe de bijen in die en die omstandigheid
 met hunne  koningin zus of zoo         
handelen4 ,de rest is een mysterie1     
waaromtrent men  slechts meer of minder 
welgevallige1 meer of minder vernuftige 
gissingen  kan maken4 ,maar als we over 
de menschen eens juist zoo spraken als  
't  misschien verstandig is over de     
bijen te spreken1 zouden we er dan veel 
meer van kunnen zeggen8 ,wij ook        
gehoorzamen enkel aan den drang der     
noodzakelijkheid1 aan de                
aantrekkingskracht van het genot of den 
afkeer  van het lijden1 en wat wij ons  

verstand noemen heeft denzelfden        
oorsprong en dezelfde bedoeling1 als wat
 wij bij de dieren instinct  noemen4    
,wij volbrengen zekere daden waarvan we 
ons vleien de oorzaak  beter te         
begrijpen dan zij2 maar behalve dat deze
 onderstelling op  geenerlei vasten     
grond berust1 deze daden zijn           
onbeduidend en gering in  aantal        
vergeleken bij de enorme massa onzer    
andere daden1 en alle1 de  meest bekende
 en de meest onbekende1 de kleinste en  
de grootste1 de  naastbijliggende en de 
meest verwijderde1 grijpen plaats in een
  stikdonkeren nacht1 waarin wij        
waarschijnlijk ongeveer even blind zijn 
als wij dat van de bijen                
veronderstellen4          ,,xxii4       
,men zal het met mij eens zijn1 zegt    
,buffon--die een grappigen wrok  tegen  
de bijen koestert--men zal het met mij  
eens zijn1 dat deze  diertjes als men ze
 afzonderlijk neemt1 minder geniaal zijn
 dan de  hond1 de aap en de meeste      
dieren2 men zal het met mij eens zijn1  

dat ze  minder leerzaam zijn1 minder    
aanhankelijk1 minder gevoelig1 in n     
woord  minder eigenschappen bezitten1   
die met de onze te vergelijken zijn2    
indien dit zoo is1 moet men toegeven1   
dat hun schijnbaar verstand enkel       
voortspruit uit hun samen-zijn2 aan deze
 vereeniging echter op zichzelf  behoeft
 geenerlei verstand ten grondslag te    
liggen1 want ze komen niet  samen uit   
eenig moreel oogpunt1 buiten hun toedoen
 zien ze zich bijeen4  ,deze            
maatschappij is dus enkel een physiek   
bijeenzijn1 door de natuur  verordend1  
onafhankelijk van alle inzicht1 alle    
kennis en alle  redeneering4 ,de        
moeder-bij brengt tien duizend          
individuen voort1 alle  tegelijk en op  
dezelfde plaats2 deze tien duizend      
individuen zullen1 al  waren ze duizend 
maal dommer dan ik aanneem1 enkel reeds 
om te kunnen  blijven bestaan1          
genoodzaakt zijn1 zich op een of andere 
wijze naar  elkaar te schikken2 daar ze 
alle werken met gelijke krachten zullen 

ze1  al wilden ze ook aanvankelijk      
elkaar afbreuk doen1 juist daarom al    
spoedig elkaar zoo min mogelijk schaden1
 dat wil zeggen elkaar helpen2  dan     
lijkt het dus alsof ze 't met elkaar    
eens zijn en meewerken tot  eenzelfde   
doel2 de toeschouwer verleent hun al    
spoedig allerlei  inzichten en al het   
verstand1 dat hun ontbreekt2 hij wil    
rekenschap  geven van iedere handeling1 
iedere beweging krijgt weldra haar      
motief1  en van daar tallooze wonderbare
 of monsterachtige redeneeringen4 ,want 
deze tien duizend individuen1 die alle  
tegelijk zijn voortgebracht1 die  samen 
hebben gewoond1 die alle ongeveer in    
denzelfden tijd hunne                   
gedaanteverwisseling hebben ondergaan1  
moeten noodzakelijk alle  hetzelfde     
doen1 en als ze ook maar een greintje   
gevoel bezitten1  gemeenschappelijke    
gewoonten aannemen1 zich naar elkaar    
schikken1 op  goeden voet met elkaar    
komen te staan1 hunne aandacht wijden   
aan hunne  woning1 daarheen terugkeeren 

nadat ze er zich van verwijderd hebben  
enz41 en daar hebben we nu de bouwkunst1
 de geometrie1 de orde1 het             
vooruitzien1 de liefde voor 't          
vaderland1 voor de republiek1 wat alles 
gebaseerd is1 gelijk men ziet1 op de    
bewondering van den toeschouwer4    ,dat
 is nu eens een gansch andere manier om 
het leven der bijen te  verklaren4      
,aanvankelijk kan ze natuurlijker       
schijnen1 doch zou dat niet  zijn om de 
zeer eenvoudige reden1 dat ze bijna     
niets verklaart8 ,de  zakelijke         
dwalingen van deze bladzijde ga ik met  
stilzwijgen voorbij1  maar zou dit zich 
voegen naar de noodzakelijkheid en het  
gemeenschappelijk leven1 elkaar zoo min 
mogelijk benadeelend1 zou dat  niet     
evenzeer een zeker verstand verraden1   
dat des te opmerkelijker is  als men van
 meer nabij beschouwt1 hoe deze tien    
duizend individuen het  aanleggen om    
elkaar te helpen en niet te benadeelen8 
,en bovendien is 't  niet onze eigen    
geschiedenis1 en wat zegt onze oude1    

booze  natuuronderzoeker1 dat niet      
precies evengoed op onze geheele        
menschelijke maatschappij kan worden    
toegepast8 ,en wederom1 zoo men dan     
wil1 dat onze bijen geen enkel der ideen
 of gevoelens zullen bezitten1  die wij 
hun toeschrijven1 wat maakt het uit     
waarheen men onze verbazing  verwijst8  
,oordeelt men het onvoorzichtig de bijen
 te bewonderen1 dan  zullen we de natuur
 bewonderen1 er komt toch altijd een    
punt waarop men  ons onze bewondering   
niet kan ontrooven1 en we zullen er     
niets bij  verliezen1 dat we hebben     
uitgesteld en afgewacht4                
,,xxiii4      ,hoe dit ook zij en om te 
blijven staan bij onze gissing1 die     
althans dit  vr heeft1 dat ze in onzen  
geest zekere handelingen verbindt1 die  
in de  werkelijkheid klaarblijkelijk    
verbonden zijn1 veel meer dan de        
koningin  zelve beminnen ze in hunne    
koningin de oneindige toekomst van hun  
geslacht4 ,de bijen zijn volstrekt niet 
sentimenteel en wanneer een der  hunnen 

z ernstig gekwetst van den arbeid       
terugkomt1 dat ze niet meer  van dienst 
kan zijn1 dan wordt ze meedoogenloos    
verstoten4 ,toch kan men  niet zeggen1  
dat ze niet een soort van persoonlijke  
gehechtheid voor  hunne moeder kunnen   
koesteren4 ,ze herkennen haar altijd uit
 de anderen4  ,zelfs wanneer ze oud is1 
verminkt en haveloos1 zullen toch de    
wachteressen nimmer een onbekende       
koningin1 hoe jong1 schoon en           
vruchtbaar ze ook schijnen moge1        
veroorloven in den korf binnen te       
dringen4 ,inderdaad is dit een der      
fundamenteele beginselen hunner         
staatkunde en maakt men er slechts een  
heel enkelen keer inbreuk op1 in  de    
tijden der groote honing-inzameling1 ten
 gunste van een enkele  vreemde         
arbeidster1 die rijk met levensmiddelen 
beladen is4    ,als ze volkomen         
onvruchtbaar geworden is1 vervangen ze  
haar door het  aankweeken van een zeker 
aantal koninklijke prinsessen4 ,maar wat
 doen ze  met de oude vorstin8 ,precies 

weet men het niet3 maar 't is bij ymkers
  wel voorgekomen1 dat ze op de         
honigraten van een bijenkorf een        
prachtige  koningin vonden in de vaag   
der jeugd1 en binnen in1 in een donker  
hoekje1 de oude minnares zooals ze in   
,normandi genoemd wordt1 verlamd  en    
vermagerd4 ,in dit geval schijnen ze    
haar tot het einde toe te moeten        
beschermen tegen den haat van haar      
krachtige mededingster1 die slechts     
peinst op haar dood3 want de koninginnen
 koesteren onderling een                
onoverkomelijken haat1 die maakt dat    
zoodra er zich twee onder het  zelfde   
dak bevinden1 ze op elkander aanvallen4 
,gaarne zou men aannemen1  dat ze op    
deze wijze aan het oudje een soort van  
nederig en vreedzaam  toevluchtsoord    
bereiden1 om er in een afgelegen        
gedeelte der stad hare  dagen te        
eindigen4 ,doch op nieuw staan we hier  
voor een dier duizenden  raadsels van   
het wassen koninkrijk1 en op nieuw biedt
 zich ons de  gelegenheid te            

constateeren1 dat de staatkunde en de   
gewoonten der bijen  volstrekt niet     
bekrompen en fatalistisch zijn1 en dat  
ze veel  ingewikkelder beweegredenen    
hebben dan die welke wij meenen te      
kennen4        ,,xxiv4      ,wij echter 
verstoren ieder oogenblik de            
natuurwetten1 die in hunne oogen        
onwrikbaar vast moeten staan4 ,wij      
brengen hen dagelijks in denzelfden     
toestand1 waarin wij ons zouden         
bevinden1 indien iemand plotseling      
rondom ons de wetten van de             
zwaartekracht1 de ruimte1 het licht of  
den  dood ophief4 ,wat zullen ze nu doen
 als men door geweld of list een  tweede
 koningin binnen de stad brengt8 ,in den
 natuurstaat is dit geval1  dank zij de 
wachteressen van den ingang1 misschien  
nooit voorgekomen1  zoolang ze deze     
wereld bewonen4 ,ze raken hun hoofd niet
 kwijt en weten  bij zulk een wonderbaar
 samentreffen zoo goed mogelijk twee    
principes1  die zij als goddelijke      
instellingen schijnen te eerbiedigen1   

met elkaar  te verbinden4 ,het eerste is
 dit1 dat er slechts ne moeder mag zijn1
 en  men wijkt er nooit van af behalve  
in 't geval 7en zeer uitsluitend in  dat
 geval7 dat de heerschende koningin     
onvruchtbaar is4 ,het tweede is  nog    
merkwaardiger1 maar al mag dit niet     
worden overtreden1 men kan het  ten     
minste ontduiken1 evenals de ,joodsche  
wet4 ,het is het principe1 dat  aan de  
persoon van iedere koningin1 wie ze ook 
zijn moge1 een soort van                
onschendbaarheid verleent4 't ,zou den  
bijen gemakkelijk vallen1 de            
indringster met hunne duizend vergiftige
 angels te doorboren2 ze zou            
onmiddellijk omkomen en ze hadden niets 
te doen dan haar lijk buiten den  korf  
te sleepen4 ,maar al hebben ze hun angel
 altijd gereed1 al gebruiken  ze dien   
ieder oogenblik in hun onderlingen      
strijd1 om de darren en  parasieten ter 
dood te brengen1 nooit steken ze een    
koningin1 evenmin  als een koningin ooit
 een mensch1 een dier of een gewone bij 

steekt2 en  haar koninklijk wapen1 dat  
in plaats van recht te zijn1 den gebogen
 vorm  heeft van een krommen sabel1     
wordt enkel door haar uit de scheede    
getrokken als ze strijdt tegen haars    
gelijke1 dat wil zeggen tegen een       
andere koningin4    ,daar nu blijkbaar  
geen enkele bij de afschuwelijke daad   
van een  regelrechten en bloedigen      
koningsmoord op zich wil nemen1 trachten
 ze in  die omstandigheden wanneer het  
voor de goede orde en den voorspoed der 
republiek noodzakelijk is een koningin  
te doen omkomen1 aan dien dood  den     
schijn te geven van een natuurlijken    
dood2 ze verdeelen de misdaad  tot in   
het oneindige onder elkaar1 zoodat ze   
anoniem wordt4    ,ze pakken dan de     
vreemde koningin in om den technischen  
term der  ymkers te gebruiken1 wat      
beduidt1 dat ze haar totaal omwikkelen  
met  hunne ontelbare1 samengestrengelde 
lichamen4 ,aldus vormen ze een soort    
van levende gevangenis1 waarin de       
gevangene zich niet meer kan bewegen1   

en zoo noodig houden ze dat vier en     
twintig uur vol1 totdat ze sterft  van  
honger of stikt4    ,verschijnt in zulke
 oogenblikken de wettige koningin en    
schijnt ze1 een  mededingster           
bespeurende1 geneigd haar aan te vallen1
 dan openen zich de  bewegelijke muren  
der gevangenis onmiddellijk voor haar4  
,de bijen vormen  een kring rondom de   
beide vijandinnen1 en zonder er aan deel
 te nemen  wonen ze als oplettende maar 
onpartijdige toeschouwsters den         
zonderlingen strijd bij2 want enkel eene
 moeder mag haren angel richten  tegen  
eene moeder1 alleen zij die meer dan een
 millioen levens in zich  bevat1 schijnt
 het recht te hebben door een enkelen   
steek duizend dooden  te maken4    ,maar
 indien het vijandelijk treffen langen  
tijd zonder gevolg blijft1  indien de   
beide kromme angels langs de zware      
harnassen afglijden zonder  iets uit te 
richten1 dan wordt die koningin1 die    
aanstalten maakt te  ontvluchten1 de    
wettige zoo goed als de vreemde1 beet   

gepakt1  tegengehouden en omgeven door  
de trillende gevangenis tot ze weer     
neiging toont den strijd te hervatten4  
't ,is niet meer dan billijk er  bij te 
voegen1 dat men bij de talrijke         
ervaringen te dezen opzichte  opgedaan1 
bijna altijd de wettige koningin heeft  
zien overwinnen1 't zij  deze doordat ze
 zich thuis voelt en te midden der      
haren1 meer moed en  kamplust bezit dan 
de andere1 't zij de bijen1 zoo ze al   
onpartijdig  zijn bij den aanvang van   
den strijd1 het niet geheel en al zijn  
in de  wijze van inkerkering der beide  
mededingsters2 want hunne moeder schijnt
  daar weinig onder te lijden te hebben1
 terwijl de vreemde er zichtbaar        
gekneusd en afgemat uit te voorschijn   
komt4          ,,xxv4      ,een         
gemakkelijke proefneming toont beter dan
 iets anders aan1 dat de  bijen hunne   
koningin herkennen en een ware          
gehechtheid voor haar  koesteren4 ,neem 
de koningin weg uit een bijenkorf en    
weldra zult ge alle  verschijnselen van 

angst en verslagenheid kunnen waarnemen1
 die ik in  een vorig hoofdstuk         
beschreven heb4 ,breng na enkele uren   
dezelfde  koningin terug en al hare     
dochters zullen haar tegemoet komen en  
haar  honing aanbieden4 ,eenige stellen 
zich langs haar weg op in rijen1        
anderen vormen met het hoofd naar       
beneden en het onderlijf in de hoogte   
groote1 onbeweeglijke1 maar klankgevende
 half-cirkels rondom haar1 aldus        
ongetwijfeld den vreugdezang over hare  
wederkomst zingend en door deze         
plechtigheid hun eerbied of hun         
overgroot geluk te kennen gevend4       
,meent echter niet hen te kunnen        
bedriegen door voor de wettige koningin 
een vreemde moeder in de plaats te      
geven4 ,nauwelijks heeft ze eenige      
schreden in den korf gedaan of de       
verontwaardigde werkbijen komen van     
alle kanten toestroomen4 ,onmiddellijk  
wordt ze gegrepen1 ingewikkeld en       
vastgehouden in die vreeselijke         
bewegelijke gevangenis1 welker muren    

door gestadige aflossing tot aan haar   
dood zullen blijven bestaan1 want  in   
dit bijzonder geval zal ze maar zelden  
er levend uitkomen4    ,daarom blijft   
een der grootste moeielijkheden van de  
bijenteelt het  inbrengen en vervangen  
der koninginnen4 't ,is merkwaardig om  
te zien tot  hoeveel diplomatie en      
ingewikkelde listen de mensch zijn      
toevlucht moet  nemen om zijn wensch    
door te zetten en deze kleine insecten  
met al hun  doorzicht maar ook          
onveranderlijk goed vertrouwen1 om den  
tuin te  leiden1 die met een            
aandoenlijken moed de meest onverwachte 
gebeurtenissen aanvaarden1 en er        
klaarblijkelijk enkel een nieuwe maar   
onontkoombare gril van de natuur in     
zien4    ,in 't kort1 bij al deze       
diplomatie en de wanhopige wanorde1 die 
deze  gewaagde listen meestal met zich  
brengen1 rekent de mensch bijna         
empirisch op den bewonderenswaardigen   
praktischen zin der bijen1 op den       
onuitputtelijken schat hunner wonderbare

 wetten en gewoonten1 op hun zin  voor  
orde1 vrede en het openbaar welzijn1 op 
hun trouw aan de toekomst1  op de       
belangeloosheid en degelijkheid van hun 
karakter en vooral op hun  volhardende  
plichtsbetrachting1 die door niets      
schijnt te worden  uitgeput4 ,maar de   
nadere bijzonderheden van dit optreden  
behooren bij  een verhandeling over de  
eigenlijke gezegde bijenteelt en zouden 
ons  hier te ver voeren #a4      #a     
,gewoonlijk brengt men de koningin in   
een korf door haar op te  sluiten in een
 kooi van ijzerdraad1 die men tusschen  
twee raten ophangt4  ,de kooi is        
voorzien van een deur van was en honing1
 die door de  werkbijen wordt opgegeten 
als hun toorn voorbij is1 waardoor ze de
  gevangene bevrijden1 die dikwijls     
zonder onwil wordt ontvangen4 ,de heer  
,s4 ,simmins1 direkteur van het groote  
bijenpark te ,rottingdeau1 heeft        
onlangs een andere1 hoogst eenvoudige   
manier uitgevonden1 welke bijna  altijd 
slaagt en reeds ingang vindt bij alle   

ymkers1 die waarlijk  belangstellen in  
hun vak4 ,de groote moeielijkheid bij   
het invoeren is  gewoonlijk de houding  
der koningin4 ,ze is haar hoofd kwijt1  
wil vluchten  of zich verbergen1        
gedraagt zich als een indringster1 en   
wekt daardoor  vermoedens1 die al       
spoedig door het onderzoek der werkbijen
 bevestigd  worden4 ,de heer ,simmins   
houdt eerst de bewuste koningin geheel  
afgezonderd en laat haar een half uur   
vasten4 ,vervolgens licht hij een       
hoekje van de binnen-bedekking van den  
verweesden korf op en zet de  koningin  
boven op een der raten4 ,na haar        
voorafgaand isolement1 dat ze  heel     
akelig heeft gevonden1 is ze blij weer  
onder bijen te zijn1 en  uitgehongerd   
zijnde1 neemt ze gretig de spijzen aan1 
die men haar  aanbiedt4 ,door deze      
kalmte om den tuin geleid1 doen de      
werkbijen geen  onderzoek en houden het 
er waarschijnlijk voor1 dat hun koningin
 is  teruggekomen1 die ze met vreugde   
weer opnemen4 ,uit deze ervaring schijnt

  op te maken1 dat zij1 in strijd met de
 meening van ,huber en alle  waarnemers1
 hunne koningin niet herkennen4--,hoe   
dit ook zij1 de beide  evenzeer         
aannemelijke verklaringen toonen weer   
eens te meer--hoewel de  waarheid       
misschien gelegen is in een derde ons   
nog niet bekende  verklaring--hoe       
ingewikkeld en hoe duister de           
psychologie der bijen nog  is4 ,en uit  
deze1 zoowel als uit alle andere        
levensvragen1 is maar ne  conclusie te  
trekken1 en wel deze1 dat in afwachting 
van beter1  nieuwsgierigheid ons moet   
blijven bezielen4          ,,xxvi4      
,wat nu de persoonlijke gehechtheid     
betreft waarover we spraken1 en om      
daarmede nu af te rekenen3 al is de     
waarschijnlijkheid groot1 dat ze        
bestaat1 even zeker is het dat ze kort  
is van geheugen4 ,indien ge na  verloop 
van eenigen tijd een verbannen koningin 
in haar waardigheid wilt  herstellen1   
dan zal ze op zulk eene wijze worden    
ontvangen door hare  verbitterde        

kinderen1 dat ge u zult moeten haasten  
haar te ontrukken aan  de doodelijke    
inkerkering1 de straf van onbekende     
koninginnen4 ,de reden  daarvan is1 dat 
ze tijd hebben gehad om een tiental     
verblijven van  werkbijen in koninklijke
 cellen te veranderen1 en dat de        
toekomst van  het ras volstrekt geen    
gevaar meer loopt4 ,men ziet dus ook    
zeer dikwijls  de onderdanen eener      
maagdelijke koningin1 wanneer deze de   
gevaarlijke  plechtigheid van de        
paringsuitvlucht volbrengt1 dermate     
beangst haar  te verliezen1 dat allen   
haar vergezellen op dezen tragischen en 
verren  onderzoekingstocht naar de      
liefde1 wat ze nimmer doen indien men   
heeft  zorg gedragen hun een stukje raat
 met eenige cellen jong broedsel te     
geven1 waarin voor hen de hoop ligt     
opgesloten1 nieuwe moeders te  kweeken4 
,die gehechtheid kan zelfs omslaan in   
woede en haat1 indien  hunne vorstin    
niet al hare plichten vervult tegenover 
die soort  abstracte godheid1 die wij de

 maatschappij der toekomst zouden noemen
 en  waarvoor zij veel meer schijnen te 
voelen dan wij4 't ,is b4v4             
voorgekomen1 dat ymkers om verschillende
 redenen1 de koningin beletten  zich bij
 den zwerm te voegen door haar tegen te 
houden met een  traliewerk1 waardoor de 
fijne1 lichte werkbijen heenvlogen      
zonder het te  bespeuren1 maar waar de  
arme slavin der liefde1 die aanmerkelijk
  zwaarder en corpulenter is dan hare   
dochters1 niet doorheen kon4 ,bij het   
eerste uitvliegen kwamen de bijen1 als  
ze bespeurden1 dat ze hen niet  gevolgd 
had weer naar den korf terug en         
beknorden1 schudden en  mishandelden op 
duidelijk zichtbare wijze de ongelukkige
 gevangene1 die  ze zonder twijfel van  
luiheid beschuldigden of voor zwak van  
geest  hielden4 ,bij den tweeden        
uittocht1 als haar onwil dus duidelijk  
bleek1  nam de toorn toe en werden de   
mishandelingen nog erger4 ,en eindelijk 
na  den derden hielden ze haar voor     
onverbeterlijk trouweloos tegenover haar

  bestemming en de toekomst van het ras1
 veroordeelden haar bijna altijd  en    
brachten haar ter dood in de koninklijke
 gevangenis4          ,,xxvii4          
,zooals men ziet1 wordt alles aan deze  
toekomst ondergeschikt gemaakt met  een 
scherpheid van blik1 een eenstemmigheid1
 een onbuigzaamheid1 eene  vaardigheid  
in het verklaren der omstandigheden en  
het partij trekken  daarvan1 die ons    
verbaasd doen staan1 als men rekening   
houdt met al het  onverwachte1 al het   
bovennatuurlijke1 dat in den laatsten   
tijd door onze  inmenging onophoudelijk 
in hunne woningen binnendringt4         
,misschien zal  men zeggen1 dat ze in   
het laatst aangehaalde geval al een heel
 slechte  verklaring geven van de       
onmacht hunner koningin hen te volgen4  
,zouden  wij veel meer doorzicht hebben1
 indien een geest van een andere orde1  
die een lichaam tot zijn dispositie had 
z kolossaal1 dat zijne  bewegingen bijna
 even ontastbaar zouden zijn als die van
 een  natuurverschijnsel1 er behagen in 

schepte ons dergelijke strikken te      
spannen8 ,hebben wij niet eenige        
duizenden jaren noodig gehad om een     
eenigszins aannemelijke verklaring van  
den bliksem te vinden8 ,elk  intellekt  
is met langzaamheid geslagen als het    
komt buiten zijn altijd  beperkte sfeer1
 en zich geplaatst ziet tegenover       
gebeurtenissen1 waartoe  het niet zelf  
den eersten stoot heeft gegeven4        
,bovendien is 't niet eens  zeker of de 
bijen1 indien de proef met het          
traliewerk algemeen werd en  eenigen    
tijd aanhield1 niet zouden eindigen met 
begrijpen en aan de  bezwaren zouden    
tegemoet komen4 ,ze hebben reeds vele   
andere  proefnemingen begrepen en er op 
de best mogelijke wijze partij van      
getrokken1 b4v4 bij die van de          
bewegelijke honingraten1 of van de      
secties1 waardoor men hen noodzaakt     
hunne provisie honing op te bergen  in  
symmetrisch op elkaar gestapelde        
doosjes2 of ook bij de buitengewone     
proef met de kunstraten voorzien van    

cellen-indruk1 waarbij de cellen  enkel 
zijn aangegeven door een dun omtrekje   
van was2 dadelijk zien ze  het nut      
daarvan in en werken ze zorgvuldig uit1 
zoodat ze zonder verlies  van materiaal 
of arbeid1 volmaakte celletjes daaruit  
vormen4 ,ontdekken  ze niet in al die   
omstandigheden1 die zich niet voordoen  
onder den vorm  van een of anderen      
strik1 gespannen door een soort van     
boosaardigen en  geslepen godheid1 de   
beste en de eenige menschelijke         
oplossing8 ,om maar  eens een dergelijke
 natuurlijke maar gansch abnormale      
omstandigheid te  noemen3 laat er een   
slak of een muis in den korf zijn       
gekomen en er ter  dood gebracht1 wat   
doen ze dan om zich te ontdoen van het  
lijk1 dat  weldra de atmosfeer zou      
vergiftigen8 ,als ze het onmogelijk     
kunnen  verwijderen of stuk maken1 dan  
sluiten ze het methodisch en hermetisch 
op in een echt graf van was en          
maagdenwas1 dat een wonderlijken indruk 
maakt te midden der gewone monumenten   

der stad4 ,verleden jaar vond ik in  een
 mijner bijenkorven drie zulke graven   
aaneen1 onderling gescheiden op  de     
wijze der cellen van een honingraat door
 tusschenschotten1 waardoor  zoo min    
mogelijk was verbruikt werd4 ,de        
voorzichtige lijkbezorgsters  hadden ze 
gebouwd op de overblijfselen van drie   
kleine huisjesslakken1  die een kind    
binnen hun kolonie gebracht had4 ,als ze
 met huisjesslakken  te doen hebben1    
vergenoegen ze er zich gewoonlijk mee1  
de opening der  schelp met was te       
bedekken4 ,maar hier vonden ze het      
eenvoudiger1 daar de  schelpen min of   
meer gebroken of gebarsten waren1 ze in 
hun geheel te  begraven1 en om het in-  
en uitgaan door de poort niet te        
belemmeren1  hadden ze in deze          
hinderlijke massa een zeker aantal      
galerijen weten te  maken1 geheel van de
 juiste afmetingen niet voor hun lichaam
 maar voor  dat der darren1 die ongeveer
 tweemaal dikker zijn dan zij4 ,geeft   
dit  feit1 en ook het volgende1 ons niet

 het recht te meenen1 dat ze ook wel    
eenmaal zouden weten te ontcijferen1 wat
 de reden is waarom de koningin  hen    
niet kan volgen door de tralies8 ,ze    
hebben een zeer juisten blik  voor      
afmetingen en voor de ruimte1 die eenig 
lichaam noodig heeft om  zich te        
bewegen4 ,in de streken1 waar de        
afschuwelijke doodshoofdvlinder  tiert1 
de ,acherontia ,atropos1 maken ze aan   
den ingang van hun korf  wassen         
pilaartjes1 waar de nachtelijke roover  
met zijn enorm achterlijf  niet tusschen
 door kan4          ,,xxviii4      ,maar
 genoeg over dit punt2 indien ik alle   
voorbeelden moest aanhalen1  zou ik niet
 uitgepraat raken4 ,om te resumeeren    
welke de rol en de  positie zijn der    
koningin1 kan men zeggen1 dat zij het   
hart doch tevens  de slavin is der stad1
 wier intellekt haar overal omgeeft4    
,zij is de  eenige souvereine1 maar ook 
de koninklijke dienstmaagd1 de gevangen 
schatbewaarster der liefde en de        
verantwoordelijke afgevaardigde         

daarvan4 ,haar volk dient en eerbiedigt 
haar1 doch vergeet nimmer dat het  zich 
niet onderwerpt aan haar persoon1 maar  
aan de zending1 die ze  vervult en de   
levens1 die zij vertegenwoordigt4 ,het  
zou moeite kosten  een menschelijke     
republiek te vinden1 wier ontwerpen zulk
 een  aanmerkelijk deel der wenschen    
onzer planeet verwezenlijkten1 een      
democratie1 waarbij de onafhankelijkheid
 tegelijkertijd volkomener en           
redelijker was1 en de onderwerping      
vollediger en meer beredeneerd4 ,maar   
men zou er evenmin een vinden1 waarin   
zwaardere en meer algeheele offers      
werden gebracht4 ,meent niet1 dat ik    
voor deze offers evenveel  bewondering  
koester als voor hun gevolgen4 ,zeer    
zeker ware het  wenschelijk1 dat deze   
resultaten met minder lijden1 minders   
offers  konden verkregen worden4 ,maar  
eenmaal dat beginsel aangenomen--en     
misschien is het noodzakelijk in de     
gedachte die onzen aardbol              
beheerscht--is de organisatie daarvan   

bewonderenswaardig4 ,hoeveel of hoe     
weinig waarheid er moge schuilen in de  
menschelijke opvatting1 in den          
bijenkorf wordt het leven niet beschouwd
 als een rij min of meer  aangename     
uren1 waarvan men verstandig doet er zoo
 min mogelijk te  verdonkeren of te     
verbitteren behalve de minuten die      
onvermijdelijk  zijn om het te          
onderhouden3 doch als een groote        
gemeenschappelijke  plicht tegenover een
 toekomst1 die al maar verder wijkt     
sedert den  aanvang der wereld4 ,ieder  
doet er afstand van de grootste helft   
van zijn  geluk en zijne rechten4 ,de   
koningin zegt vaarwel aan 't zonlicht1  
de  bloemkelken en de vrijheid1 de      
werkbijen aan de liefde1 aan vier of    
vijf  levensjaren en de moederweelde4   
,de koningin ziet hare hersenen         
gereduceerd tot niets ten behoeve van de
 organen der voortplanting1 en  de      
werkbijen zien deze zelfde organen      
afsterven ten bate van hun  verstand4 't
 ,zou onbillijk zijn te beweren1 dat de 

wil in 't geheel geen  aandeel heeft aan
 deze offers4 ,we hebben gezien1 dat    
elke larve eener  werkbij1 als ze gevoed
 en gehuisvest werd op koninklijke      
wijze1 koningin  zou kunnen worden2 en  
evenzoo zou iedere koninklijke larve1   
als men haar  voedsel veranderde en hare
 cel verkleinde1 in een werkbij         
veranderd  worden4 ,zulk eene           
merkwaardige keuze vindt dagelijks      
plaats in de gouden  schaduw van den    
bijenkorf4 ,ze is niet de vrucht van het
 toeval2 maar een  wijsheid1 wier diepe 
ernst en eerlijkheid alleen de mensch   
kan  miskennen1 een wijsheid1 die altijd
 waakzaam is1 doet of vernietigt die    
keuze1 in verband met al wat buiten de  
stad zoowel als binnen hare muren       
plaats grijpt4 ,als er zich plotseling  
een ongedachte menigte bloemen          
voordoet1 als de koningin oud is of     
minder vruchtbaar1 als de bevolking     
zich ophoopt en geen ruimte genoeg      
heeft1 dan zult ge koninklijke cellen   
zien ontstaan4 ,deze zelfde cellen      

kunnen weer vernietigd worden1 indien   
de oogst mislukt of de korf wordt       
vergroot4 ,dikwijls worden ze in wezen  
gehouden zoolang de jeugdige koningin   
haar parings-vlucht nog niet of  nog    
zonder succes heeft volbracht1 om       
vernietigd te worden zoodra ze in  den  
korf terugkeert met het onbedriegelijk  
teeken harer bevruchting als  een       
trophee achter zich aan4    ,waar is nu 
deze wijsheid te vinden1 die aldus heden
 en toekomst in de  weegschaal legt en  
voor welke het nog niet zichtbare       
zwaarder weegt dan  al wat men          
aanschouwt8 ,waar zetelt die anonyme    
voorzichtigheid1 die  verwerpt en       
verkiest1 verheft en vernedert1 die van 
zoovele werkbijen  evenveel koninginnen 
zou kunnen maken en van zoovele moeders 
een volk  van maagden vormt8 ,elders    
hebben we gezegd1 dat ze te vinden is in
 den  geest van den bijenkorf2 maar waar
 hebben we dan dien geest van den  korf 
te zoeken1 zoo niet in de vereeniging   
der werkbijen8 ,om er zich  van te      

overtuigen1 dat hij daar thuis behoort1 
was het misschien niet  noodig geweest  
zoo nauwkeurig de gewoonten der         
koninklijke republiek na  te gaan4 ,het 
ware voldoende geweest1 even als        
,dujardin1 ,brandt1 ,girard1  ,vogel en 
andere insectenkenners gedaan hebben1   
het kleine1 onoogelijke  kopje vol      
zorgen van de maagdelijke werkbij onder 
het microscoop te  plaatsen naast den   
eenigszins leegen schedel der koningin  
en den  prachtigen kop van een dar1     
waarin zesentwintig duizend oogen       
schitteren4 ,we hadden dan kunnen zien1 
dat in dat kleine kopje de  kronkelingen
 van de grootste en volmaakste hersenen 
van den ganschen  bijenkorf opgesloten  
liggen4 't ,zijn zelfs na die van den   
mensch1 in een  andere orde en met      
verschillende organisatie1 de schoonste1
  ingewikkeldste1 teederste en          
volmaaktste hersenen1 die in de natuur  
voorkomen#a4    ,ook hier1 zoo goed als 
overal elders in de ons bekende wereld1 
is het  gezag1 de ware kracht1 de       

wijsheid en de zegepraal daar te vinden1
 waar  de hersenen zijn4 ,ook hier is   
het een bijna onzichtbaar atoom van deze
  geheimzinnige stof1 dat de materie aan
 zich onderwerpt en organiseert en  dat 
zich een duurzame en zegevierende plaats
 weet te scheppen te midden  van de     
enorme en inerte machten van dood en    
niet-zijn4      #a ,de hersenen der     
bijen vormen naar de berekening van     
,dujardin het  #agdste deel van het     
totale gewicht van 't insect2 die van de
 mieren het  #bifste4 ,daarentegen zijn 
de peduncidi cerebri 7een bundel        
zenuw-vezelen71 die zich schijnen te    
ontwikkelen naar evenredigheid der      
overwinningen van het intellekt over het
 instinkt1 van minder beteekenis  bij de
 bij dan bij de mier4 ,daar het een     
tegen het ander opweegt1  schijnt men   
uit deze berekeningen te kunnen opmaken1
 7als men maar niet  vergeet dat het    
voor een deel slechts een hypothese is1 
en als men  rekening houdt met de       
onbekendheid der materie17 dat de       

intellektueele  beteekenis der mieren en
 die der bijen ongeveer gelijk moet     
zijn4          ,,xxix4      ,laat ons nu
 terugkeeren tot onze bijen1 die willen 
gaan zwermen en niet  hebben gewacht op 
het einde onzer overpeinzingen om het   
teeken van  vertrek te geven4 ,op het   
oogenblik1 dat dit gegeven wordt1 zou   
men  kunnen meenen1 dat alle poorten der
 stad precies te gelijk door een        
plotselingen en onverstandigen duw      
werden geopend1 en de zwarte massa  komt
 er uit of liever borrelt er uit op1 al 
naar het aantal openingen1  in een      
dubbelen1 drievoudigen of viervoudigen  
straal1 eerst recht1  trillend1         
gespannen1 onafgebroken1 maar in de     
ruimte dadelijk  uiteenvloeiend en zich 
uitbreidend tot een gonzend net1 geweven
 uit  honderd duizenden van zenuwachtig 
trillende1 doorschijnende  vleugeltjes4 
,gedurende enkele minuten zweeft dat net
 aldus boven den  bijenkorf onder een   
wonderbaar geruisch1 alsof het          
doorschijnende zijde  ware1 door        

duizenden en duizenden gelectriseerde   
vingeren onophoudelijk  gescheurd en    
weer aaneengehecht4 ,het golft op en    
neer1 aarzelt nog en  trilt als een     
feest-sluier door onzichtbare handen ten
 hemel geheven1  waar 't is alsof ze hem
 samenvouwen en weer ontplooien van af  
de bloemen  tot aan het azuur1 in       
afwachting van de aankomst of 't vertrek
 van een  verheven persoonlijkheid4     
,eindelijk slaat n der kanten neer1 een 
andere wordt opgeheven1 de vier zonnige 
hoeken van den blinkenden mantel  worden
 bijeengevoegd1 en gelijk n dier met    
verstand bedeelde  tafellakens#a1 die in
 de feensprookjes door de lucht vliegen 
om een of  anderen wensch te vervullen1 
richt hij zich1 ten einde op nieuw de   
gewijde vertegenwoordigster van de      
toekomst te omgeven1 in zijn geheel  en 
reeds weer saamgevouwen naar de linde1  
den pereboom of den wilg1  waarop de    
koningin zich zoo juist heeft           
neergelaten1 als een gouden  spijker1   
waaraan hij n voor n zijn muzikale      

golvingen bevestigt en  waar hij zijn   
paarlkleurige stof1 verlicht door die   
tallooze  vleugeltjes1 om heen rolt4    
,eindelijk treed weder stilte in2 al dat
 rumoer en die vreeselijke  sluier1 die 
scheen gemaakt van louter bedreigingen1 
louter woede1 die  oorverdoovende gouden
 hagel1 die1 maar steeds daar boven     
blijvende  hangen1 onophoudelijk        
weerklonk over alle voorwerpen in de    
rondte1 dat  alles wordt een oogenblik  
later omgezet in een grooten tros1      
onschadelijk en vreedzaam hangend aan   
een boomtak en gevormd door  duizenden  
levende maar onbewegelijke besjes1 die  
geduldig de terugkomst  afwachten van de
 verkenners1 welke er op uit zijn om een
 toevluchtsoord  te zoeken4      #a     
,waarschijnlijk een toespeling op het   
,tafeltje dek u4 ,,vert4          ,,xxx4
      ,dit is de eerste pleisterplaats  
van den zwerm1 die de primaire zwerm    
wordt genoemd1 aan welks spits zich nog 
altijd de oude koningin bevindt4        
,gewoonlijk zet hij zich neer op een    

boom of struik in de onmiddellijke      
nabijheid van den korf1 want de         
koningin1 die zich bezwaard voelt door  
hare eieren en het daglicht niet weer   
heeft aanschouwd sedert hare  paring of 
sedert het zwermen van het vorig jaar1  
durft zich nog niet in  de ruimte te    
wagen en schijnt het gebruik harer      
vleugels verloren te  hebben4    ,de    
ymker wacht tot de massa een dichte     
klomp is geworden1 en dan gaat  hij1 met
 een grooten stroohoed op 7want de      
kalmste bij trekt zonder feil  haren    
angel1 wanneer ze in de haren verward   
raakt1 waar ze meent in een  val        
gevangen te zijn7 maar zonder masker en 
zonder sluier als hij eenige  ervaring  
heeft1 en nadat hij zijne bloote armen  
tot aan den elleboog in  koud water     
heeft gedompeld1 aan het overbrengen van
 den zwerm1 door den  tak1 die dezen    
draagt1 flink te schudden boven een     
omgekeerden korf4  ,zwaar valt de tros  
er in neer1 als een rijpe vrucht4 ,of   
wel als de tak  te sterk is1 schept hij 

met een lepel wat van den hoop af en    
verspreidt  die lepels vol levend goedje
 waar hij wil1 precies alsof het koren  
was4  ,hij heeft niets te vreezen van de
 bijen1 die om hem heen gonzen en in    
menigte zijn handen en gezicht bedekken4
 ,hij luistert naar hun  vreugdezang1   
die in 't geheel niet lijkt op het lied 
van hunnen toorn4  ,hij behoeft niet te 
duchten1 dat de zwerm zich zal          
verdeelen1 boos  worden of ontvluchten4 
,ik zeide het reeds1 op dien dag zijn de
  geheimzinnige arbeidsters bezield met 
een geest van feestelijkheid en  goed   
vertrouwen1 die door niets wordt        
verstoord4 ,ze hebben zich  losgemaakt  
van de goederen1 die zij te verdedigen  
hadden en kennen hun  vijanden niet     
meer4 ,ze zijn onschadelijk krachtens   
dat gevoel van geluk1  en ze zijn       
gelukkig zonder dat we weten waarom3 ze 
vervullen de wet4  ,alle wezens kennen  
zulke oogenblikken van blind geluk1 die 
de natuur  voor hen heeft weggelegd1 als
 ze haar doel wil bereiken4 ,laten we er

  niet verbaasd over zijn1 dat de bijen 
er zich door laten beet nemen2 wij      
zelven1 die haar nu reeds zoo vele      
eeuwen waarnemen met behulp van         
hersenen1 welke veel volmaakter zijn dan
 de hunne1 wij zijn er ook nog  dupe van
 en weten nog altijd niet of ze         
welwillend1 onverschillig of  laaghartig
 wreed is4    ,de zwerm blijft waar de  
koningin is neergevallen1 en al was ze  
alleen in  den korf gevallen1 dan zouden
 toch alle bijen1 zoodra ze hare        
aanwezigheid opmerkten1 zich in lange   
zwarte rijen naar de moederlijke        
verblijfplaats begeven2 terwijl de      
meesten daar haast mee maken1 blijven   
er een massa andere een oogenblik voor  
den ingang der onbekende poorten  staan 
en vormen daar in statige vreugde een   
kring1 zooals zij gewoon  zijn bij alle 
blijde gebeurtenissen te doen4 ,zij     
slaan den roffel  zeggen de boeren4     
,onmiddellijk wordt het niet verwachte  
toevluchtsoord  aanvaard en in zijn     
minste schuilhoeken doorzocht2 zijn     

plaats in den  bijenstand1 zijn vorm en 
kleur worden verkend en in duizenden    
voorzichtige en trouwe geheugentjes     
weggelegd4 ,de kenmerkende punten van   
de omgeving worden met zorg opgenomen1  
de nieuwe stad is gesticht en  hare     
plaats opgeteekend in den geest en het  
hart van al hare bewoners2  men hoort   
binnen hare muren den liefde-zang van de
 koninklijke presentie  weerklinken en  
de arbeid begint4          ,,xxxi4      
,indien de mensch hem niet opvangt1     
eindigt de geschiedenis van den zwerm   
hier niet4 ,hij blijft aan den boom     
hangen tot aan de terugkomst der        
werkbijen1 die dienst doen als          
gevleugelde verkenners of               
kwartiermeesters en die zich dadelijk   
bij het begin van het zwermen in  alle  
richtingen hebben verspreid om een      
woonplaats op te zoeken4 ,een  voor een 
komen ze terug en geven verslag van     
hunne zending1 en daar het  ons         
onmogelijk is de gedachten der bijen te 
doorgronden1 moeten we het  schouwspel1 

dat we bijwonen1 wel op menschelijke    
wijze verklaren4  ,waarschijnlijk dan   
luistert men aandachtig naar hun        
verslag4  ,klaarblijkelijk hemelt de een
 een hollen boom op1 een ander roemt de 
voortreffelijkheid van een spleet in een
 ouden muur1 een holte in een  grot of  
een verlaten kuil4 't ,komt dikwijls    
voor1 dat de vergadering tot  den       
volgenden morgen overweegt en           
besluiteloos blijft4 ,eindelijk echter  
is de keuze gedaan en de overeenkomst   
gesloten4 ,op een gegeven  oogenblik    
raakt de heele tros in beweging1        
wriemelt dooreen1 maakt zich  los van   
elkaar1 verstrooit zich en de trillende 
wolk richt zich met een  onstuimige en  
ongestoorde vlucht1 die ditmaal geen    
hinderpalen meer  kent1 over heggen1    
korenvelden1 vlasakkers1 hooimijten1    
vijvers1 dorpen  en rivieren heen1 in   
rechte lijn naar een vast en altijd ver 
verwijderd  doel4 ,zelden kan de mensch 
hen bij dezen tweeden uittocht volgen4  
,ze  keeren terug tot de natuur en wij  

raken het spoor van hunne verdere       
lotgevallen bijster4          ,,derde   
,,boek4          ,,de ,,stichting ,,der 
,,stad4      ,i4      ,laat ons liever  
eens zien wat de zwerm1 dien de ymker in
 den korf heeft  opgevangen1 daarin     
uitvoert4 ,en laten we dan allereerst   
een gedachte  wijden aan het offer1 dat 
er gebracht is door de vijftig duizend  
maagden1 die naar het woord van ,ronsard
 een teeder hart in een klein  lichaam  
omdragen1 en nogmaals den moed          
bewonderen1 die er toe vereischt  wordt 
om een nieuw leven te beginnen in de    
woestijn1 waarin ze zijn  neergevallen4 
,ze vergeten dus de weelderige1         
prachtige stad1 waarin ze  geboren zijn1
 waar het leven zoo veilig voor hen was 
en zoo prachtig  geregeld1 waar het sap 
van alle bloemen1 die een herinnering   
bewaren van  de zon1 hen kon doen lachen
 om de dreigementen des winters4 ,ze    
hebben er  duizenden en duizenden       
kleintjes slapend in hun wieg           
achtergelaten1 die  ze niet zullen      

weerzien4 ,behalve den enormen voorraad 
aan was1 voorwas  en stuifmeel1 die door
 hen was bijeengebracht1 hebben ze meer 
dan  honderdtwintig pond honing in den  
steek gelaten1 dat wil zeggen twaalf    
maal het gewicht van het gansche volkje1
 bijna zes honderd duizend maal  het    
gewicht van iedere bij1 wat voor den    
mensch zou gelijkstaan met twee  en     
veertig duizend vaten levensmiddelen1   
een gansche vloot van groote  vaartuigen
 beladen met kostbaarder en volmaakter  
spijzen dan alle1 die  wij kennen2 want 
de honing is voor de bijen een soort van
 vloeibaar  leven1 een soort van chyl1  
die onmiddellijk en bijna zonder verlies
  wordt geassimileerd4    ,hier in de   
nieuwe woning vinden ze niets1 geen     
druppel honig1 geen  enkele wastafel1   
geen kenmerkend teeken1 geen steunpunt4 
,een  troostelooze naaktheid als van een
 geweldig gebouw met niets dan een dak  
en muren4 ,de ronde1 gladde wanden      
houden niets dan schaduw in zich        
besloten en daarboven welft zich de     

monsterachtige koepel over het  ledig4  
,doch de bij kent geen ijdel geklaag1 in
 ieder geval blijft ze er  niet bij     
stilstaan4 ,haar ijver1 wel verre van te
 worden uitgedoofd door  een beproeving1
 die ieder ander wezen den moed zou doen
 verliezen1 is  grooter dan ooit4       
,nauwelijks is de korf opgericht en op  
zijn plaats  gezet1 nauwelijks begint de
 wanorde door dien geweldigen val       
veroorzaakt  eenigszins te bekomen1 of  
men ziet in de verwarde menigte een     
duidelijk  afgescheiden en geheel       
onverwachte indeeling tot stand komen1  
,het  grootste deel der bijen begint als
 een leger1 dat aan een duidelijk       
geformuleerd bevel gehoorzaamt1 in      
dichte rijen langs de vertikale  wanden 
te klimmen4 ,tot aan den koepel genaderd
 klampen de eerst  aangekomenen zich met
 de nagels hunner voorpooten daaraan    
vast2 zij1 die  daarna komen1 haken zich
 vast aam de eersten en zoo voort1      
totdat er  lange ketenen gevormd zijn1  
die als brug dienen voor de aldoor maar 

opstijgende menigte4    ,langzamerhand  
als deze ketens tot in het oneindige    
zijn vermeerderd1  versterkt en in      
elkaar vastgemaakt1 worden ze tot       
guirlandes1 die op  hunne beurt onder   
het onafgebroken opklimmen van ontelbare
 bijen in een  dik en driehoekig gordijn
 veranderen1 of veeleer in een soort van
  stevigen1 omgekeerden kegel1 waarvan  
de punt aan den top van den koepel  is  
vastgehecht en welks basis al breeder   
wordend afdaalt tot op de helft  of twee
 derde van de totale hoogte van den     
korf4 ,en dan1 als de laatste  bij die  
zich door een inwendige stem geroepen   
voelt deel uit te maken  van dezen      
greep1 het gordijn heeft bereikt1 dat   
daar hangt in de  duisternis1 komt er   
een einde aan het opklimmen2            
langzamerhand komt alle  beweging in den
 koepel tot rust1 en de zonderlinge     
omgekeerde kegel  wacht uren lang1 onder
 een stilte1 die men voor gewijd zou    
kunnen houden  en in een                
onbewegelijkheid1 die ons vrees zou     

kunnen aanjagen1 op het  wonder van de  
was4    ,de rest der bijen1 dat wil     
zeggen alle die onder in den korf zijn  
gebleven1 zijn1 zonder zich te          
bekommeren om de vorming van het        
wonderbaar gordijn1 tusschen welks      
plooien een heerlijke gave zal          
neerdalen1 onderwijl bezig met          
onderzoeken van het gebouw1 en slaan de 
hand aan allen noodzakelijken arbeid4   
,de grond wordt zorgvuldig geveegd en   
alle vergane bladeren1 alle takjes1     
alle zandkorreltjes worden n voor n     
verwijderd2 want de  zindelijkheid der  
bijen grenst aan eene manie1 en als in  
het hartje van  den winter de strenge   
kou hen belet te volbrengen wat onder   
bijenkenners  hun zindelijkheids-vlucht 
genoemd wordt1 dan sterven ze in massa  
als  slachtoffers van hevige            
ingewandsziekten1 liever dan den korf te
  bevuilen4 ,alleen de darren zijn      
onverbeterlijk onverschillig1 en        
bedekken schaamteloos de raten die zij  
bezoeken met vuil1 zoodat de  werkbijen 

verplicht zijn onophoudelijk achter hen 
aan schoon te maken4    ,na den         
schoonmaak beginnen de bijen van        
dezelfde profane groep1 die zich  niet  
bemoeit met den kegel1 welke daar in een
 soort van extase hangt1  zorgvuldig den
 binnensten omtrek der                  
gemeenschappelijke woning te  dichten4  
,dan moeten alle spleten de revue       
passeeren en worden gevuld en  bestreken
 met voorwas1 en dan begint het         
vernissen der wanden van boven  tot     
beneden4 ,er wordt een wacht geplaatst  
bij den ingang1 en weldra gaan  een     
zeker aantal werkbijen naar de velden1  
om beladen met honingsap en  stuifmeel  
terug te keeren4          ,,ii4      ,vr
 we de plooien opheffen van het         
geheimzinnig gordijn in welks           
beschutting de fondamenten worden gelegd
 van de eigenlijke woning1  willen we   
trachten er ons rekenschap van te geven1
 hoeveel verstand ons  volk van         
uitgewekenen zal moeten ontplooien1 welk
 een juistheid van  blik1 wat al        

berekeningen en hoeveel nijverheid er   
van hen worden  vereischt1 om zich dit  
oord toe te eigenen1 om in het ledig de 
plannen  te schetsen van de stad1 er    
logisch de plaats in aan te geven van de
  gebouwen1 die zoo zuinig mogelijk en  
zoo snel mogelijk moeten gebouwd        
worden1 want de koningin heeft haast met
 het eieren leggen1 en  verspreidt ze   
reeds over den grond4    ,bovendien     
moeten ze in dezen doolhof van gebouwen1
 die nog slechts in de  verbeelding     
bestaan en wier vorm noodwendig ongewoon
 is1 letten op de  wetten van           
luchtverversching1 duurzaamheid en      
stevigheid2 verder moeten  ze het       
weerstandsvermogen der was zoowel als de
 natuur der  levensmiddelen1 die moeten 
worden opgedaan1 de gemakkelijke        
toegankelijkheid1 de gewoonten der      
souvereine1 de verdeeling der           
entrepots1 huizen1 straten en stegen    
7die in zekeren zin reeds  vaststaat1   
omdat ze organisch de beste is17 en nog 
verscheidene andere  problemen1 te veel 

om op te noemen1 in aanmerking nemen4   
,de vorm der korven1 die de mensch den  
bijen aanbiedt1 is uiterst              
verschillend1 van af den hollen boom of 
den langwerpig steenen pot1 die  nog in 
,afrika en ,azi in gebruik is1 tot den  
klassieken strooien korf1  dien men     
tusschen een groep zonnebloemen1 phloxen
 en malven1 onder de  vensters of in den
 moestuin van de meeste onzer           
boerderijen ziet staan1  en verder tot  
aan de formeele machines van het        
tegenwoordig  mobielstelsel1 waarin     
somtijds meer dan honderdvijftig        
kilogrammen  honing zijn opgehoopt in   
drie of vier verdiepingen van boven     
elkander  geplaatste honingtafels1      
omgeven door een kastje of trommel1     
waardoor  men ze er uit kan nemen1 ze   
hanteeren1 den oogst er uit verwijderen 
door  de middelpuntvliedende kracht met 
behulp van een raderwerk1 en ze weer  op
 hun plaats zetten1 precies als een boek
 in een goed geordende  bibliotheek4    
,een gril des menschen of de nijverheid 

brengt op zekeren dag den  volgzamen    
zwerm in de eene of andere soort dezer  
verbijsterende  woningen4 ,aan de kleine
 bij dan de taak zich daar op haar      
plaats te  vinden1 zich te orinteeren1  
plannen te wijzigen die de macht der    
dingen  om zoo te zeggen onveranderlijk 
maakte1 in deze ongewone ruimte de      
plaatsing vast te stellen van de        
wintermagazijnen1 die moeten blijven    
binnen het bereik van de warmte-zone    
welke door het half verdoofde  volkje   
wordt ontwikkeld2 aan haar de taak te   
overzien op welk punt de  raten van het 
broedsel moeten komen1 wier plaatsing op
 straffe van  onheil bijna              
onveranderlijk dezelfde moet zijn1 noch 
te hoog1 noch te  laag1 noch te dicht   
bij1 noch te ver van de deur4 ,ze komt  
b4v4 uit den  stam van een omgevallen   
boom1 die enkel n lange1 horizontale1   
nauwe en  ineengedrongen galerij        
uitmaakte1 en hier bevindt ze zich in   
een gebouw  zoo hoog als een toren en   
welks dak zich in de duisternis         

verliest4 ,of  wel om nog beter door te 
dringen tot hare 't meest voorkomende   
verbazing1 sedert eeuwen was ze gewend  
onder den strooien koepel onzer         
dorps-korven te wonen1 en daar brengt   
men haar nu in een soort van  groote    
kast of kist1 drie a vier maal grooter  
dan haar geboorte-huis en  te midden van
 een warboel van raampjes boven elkaar  
opgehangen nu eens  parallel1 dan weer  
loodrecht op den ingang1 en die een     
heele stellage  vormen1 waardoor geen   
der wanden harer woning meer te         
herkennen is4          ,,iii4      ,maar
 dat doet er alles niets toe1 er is nog 
geen voorbeeld van1 dat ooit  een zwerm 
geweigerd heeft zich aan 't werk te     
zetten1 of zich heeft  laten ontmoedigen
 en uit het veld slaan door de          
buitengewone  omstandigheden1 mits de   
woning1 die men haar aanbood1 maar niet 
was  doortrokken van leelijke luchtjes  
of werkelijk onbewoonbaar was4 ,en      
zelfs in dat geval is er nog geen sprake
 van moedeloosheid1  verslagenheid of   

plicht-verzaking4 ,dan verlaten ze      
eenvoudig het  ongastvrij verblijf om   
iets verder hun fortuin te beproeven4   
,en men kan  evenmin zeggen1 dat men er 
ooit in geslaagd is hen een of ander    
kinderachtige of onlogische bezigheid te
 doen verrichten4 ,men heeft nog  nooit 
geconstateerd1 dat de bijen het hoofd   
verloren1 of dat ze1 als ze  niet wisten
 welke partij te kiezen1 zoo maar op    
goed geluk woest en  onregelmatig gingen
 bouwen4 ,breng ze in een bol1 een      
kubus1 een  pyramide1 een ovalen of     
veelhoekigen korf1 een cylinder of een  
spiraal1  bezoek hen1 indien ze de      
woning hebben betrokken eenige dagen    
later1 en  ge zult zien dat deze        
zonderlinge massa van kleine            
onafhankelijke  intelligenties          
ommiddellijk tot overeenstemming is     
weten te komen en  zonder aarzeling1    
volgens een methode1 welker principes   
onwankelbaar  vast schijnen te staan1   
maar welker gevolgen leven bezitten1 de 
gunstigste en dikwijls eenig bruikbare  

plaats van de zonderlinge  woonplaats   
wisten te kiezen4    ,heeft men ze in   
een dier groote boog-korven geplaatst   
waarvan we zooeven  spraken1 dan houden 
ze alleen rekening met die boogjes in   
zoover deze  hun een uitgangspunt of    
gemakkelijke steunpunten voor hunne     
raten  verschaffen1 en 't is zeer       
natuurlijk1 dat ze zich om de wenschen  
en  bedoelingen des menschen niet       
bekommeren4 ,maar als de bijenhouder er 
voor gezorgd heeft bij enkele het       
bovenste plankje te voorzien van een    
klein randje was1 dan begrijpen ze      
onmiddellijk welke voordeelen hun       
worden aangeboden door dit bij wijze van
 lokaas aangebracht werk2 ze  zullen dat
 randje voorzichtig wat uittrekken en   
door hun eigen was er  aan vast te      
soldeeren1 de raat methodisch volgens   
het aangegeven plan  voortbouwen4 ,zoo  
zullen ze ook--en dat geval is niet     
zeldzaam in onze  tegenwoordige         
bijenteelt--indien alle boogjes van den 
korf waarin men  den zwerm heeft        

opgevangen van boven tot beneden zijn   
voorzien van  kunstraat1 hun tijd niet  
verliezen met daarnaast of daar doorheen
 te  bouwen en onnoodigen honing te     
produceeren1 maar nu ze het werk reeds  
halfweg gereed vinden1 stellen ze zich  
er mee tevreden ieder der cellen1  die  
in de kunstraat is aangegeven1 dieper en
 langer te maken1 indien 't  noodig is  
de plaatsen verbeterend waar de wastafel
 van de streng  vertikale lijn afwijkt2 
zoodoende komen ze in minder dan een    
week in 't  bezit van een even          
weelderige en even goed gebouwde stad1  
als die zij  hebben verlaten1 terwijl ze
 indien ze aan zichzelf waren           
overgelaten  twee of drie maanden hadden
 noodig gehad om dezelfde massa         
magazijnen en  huizen van witte was te  
bouwen4          ,,iv4      ,het heeft  
er wel den schijn van alsof dit vermogen
 van zich aan te  passen de grenzen van 
het instinkt verre te buiten gaat4      
,overigens is niets zoo willekeurig als 
deze onderscheiding tusschen het        

instinkt en het eigenlijk gezegd        
verstand4 ,sir ,john ,lubbock1 die zulke
  persoonlijke en zoo merkwaardige      
waarnemingen heeft gedaan met de        
mieren1 wespen en bijen1 is zeer        
geneigd1 misschien door een onbewuste   
en eenigszins onrechtvaardige voorliefde
 voor de mieren1 die hij meer  speciaal 
heeft waargenomen1--want ieder waarnemer
 wil1 dat het insekt  hetwelk hij       
bestudeert verstandiger of merkwaardiger
 is dan de overige1  en 't is goed op   
zijne hoede te zijn tegen dit kleine    
zwak van onze  eigenliefde1--sir ,john  
,lubbock1 zeg ik1 is zeer geneigd aan de
 bij alle  onderscheidingsvermogen en   
alle overleg te ontzeggen1 zoodra ze    
komt  buiten de routine van haar gewone 
werk4 ,als bewijs geeft hij een proef1  
die ieder gemakkelijk kan nadoen4 ,breng
 in een karaf een half dozijn  vliegen  
en een half dozijn bijen en keer dan de 
karaf1 als ze  horizontaal ligt1 met den
 onderkant naar het raam van de kamer4  
,de bijen  zullen uren lang1 tot ze van 

vermoeienis en uitputting sterven1      
voortgaan met een uitgang te zoeken door
 den bodem van het glas1 terwijl  de    
vliegen binnen de twee minuten alle aan 
den tegenovergestelden kant  door den   
hals er uit zijn gekomen4 ,daaruit      
besluit sir ,john ,lubbock1 dat  het    
verstand der bij uiterst beperkt is en  
dat de vlieg veel meer  handigheid heeft
 om zich uit een moeielijkheid te redden
 en haar weg  terug te vinden4 ,deze    
gevolgtrekking komt me echter niet      
geheel  onberispelijk voor4 ,keer       
twintigmaal zoo ge wilt beurtelings den 
bodem  en den hals van den              
doorschijnenden bol naar het licht en   
twintigmalen  achtereen zullen de bijen 
zich tegelijk daarmee omkeeren naar het 
licht  toe4 ,wat bij de proef van den   
,engelschen geleerde hun ongeluk is1 dat
 is  hun liefde voor het licht1 en dat  
is hun verstand tevens4                 
,klaarblijkelijk verbeelden ze zich1 dat
 in iedere gevangenis de  bevrijding    
moet komen van den kant waar het 't     

lichtst is1 ze handelen  in             
overeenstemming daarmee en volharden in 
het al te logisch handelen4  ,ze hebben 
nog nooit kennis genomen van dat        
bovennatuurlijk mysterie1 dat  het glas 
voor hen is1 van deze plotseling        
ondoordringbaar geworden  atmosfeer1 die
 in de natuur niet voorkomt2 en deze    
hinderpaal en dit  mysterie moeten hun  
des te ongeoorloofder en des te         
onbegrijpelijker  voorkomen1 hoe        
verstandiger ze zijn4 ,de domme vliegen 
daarentegen1 die  zich niet om logica1  
om den drang naar het licht en het      
raadsel van het  kristal bekommeren1    
wentelen op goed geluk in den bol rond  
en1 hier  genietende van het gunstig    
gesternte der onnoozelen1 die somtijds  
een  uitweg vinden waar de wijzeren     
ondergaan1 komen ze ten slotte          
noodzakelijk bij den goeden hals        
terecht1 die hen bevrijdt4          ,v4 
,dezelfde natuuronderzoeker geeft een   
ander bewijs van hun gebrek aan         
verstand en vindt dat in de volgende    

bladzijde van den grooten               
,amerikaanschen bijenkenner1 den        
eerwaardigen en vaderlijken ,langstroth4
  ,daar de vlieg1 zegt ,langstroth1 niet
 bestemd is te leven van bloemen  maar  
van stoffen1 waarin ze gemakkelijk zou  
kunnen verdrinken1 gaat ze  omzichtig op
 den rand van de voorwerpen zitten1 die 
een vloeibaar  voedsel bevatten en zoo  
put ze voorzichtig daaruit2 terwijl de  
arme bij  er zich hals over kop inwerpt 
en er weldra in sterft4 ,het rampzalig  
lot  hunner zusteren houdt de anderen   
ook geen oogenblik terug1 wanneer zij   
op hunne beurt in de nabijheid van het  
lokaas komen1 want ze gaan als          
onzinnigen op de lijken en de stervenden
 zitten1 om hun treurig lot te  deelen4 
,niemand kan zich een voorstelling maken
 van den omvang hunner  dwaasheid1 die  
niet den winkel van een banketbakker    
heeft belegerd  gezien door myriaden    
hongerige bijen4 ,ik heb er duizenden   
uit de stropen  zien halen1 waarin ze   
waren verdronken1 duizenden op de       

kokende suiker  zien vliegen1 terwijl de
 grond was bedekt en de ramen           
verduisterd door  bijen1 sommigen zich  
voortsleepend1 andere vliegend1 en nog  
andere zoo  totaal vastgekleefd1 dat ze 
konden kruipen noch vliegen2 er was er  
niet  n op de tien in staat de moeielijk
 verworven buit huiswaarts te  dragen1  
en toch was de lucht vol van nieuwe     
legioenen aankomenden1 die  even        
onverstandig waren4    ,dat is geen     
deugdelijker bewijs dan voor een        
bovenmenschelijken  waarnemer1 die de   
grenzen van ons verstand zou willen     
bepalen1 het  gezicht zou zijn van de   
verwoestingen door den alcohol of op een
  slagveld aangericht4 ,misschien nog in
 mindere mate4 ,de positie van de  bij  
is1 wanneer men die met de onze         
vergelijkt1 zeer vreemd in deze  wereld4
 ,ze is daarin geplaatst om er te leven 
in de onbewuste en  onverschillige      
natuur1 en niet naast een heel          
buitengewoon wezen1 dat om  haar heen de
 meest vaste wetten onderst boven gooit 

en grootsche1  onbegrijpelijke          
natuurverschijnselen schept4 ,in de     
gewone orde van  zaken1 in het eentonig 
bestaan van het geboorte-woud1 zou de   
verdwaasdheid door ,langstroth          
beschreven enkel mogelijk zijn indien   
eenig toeval een korf vol honing deed   
breken4 ,maar dan zouden daar noch      
doodelijke vensters1 noch kokende       
suiker1 noch al te dikke stropen zijn1  
en bij gevolg weinig dooden en geen     
andere gevaren dan die welke ieder  dier
 loopt bij het vervolgen van zijne      
prooi4    ,zouden wij beter dan zij onze
 koelbloedigheid bewaren1 indien een    
onverwachts opduikende macht bij iedere 
schrede onze rede in verzoeking  bracht8
 't ,is dus zeer moeielijk voor ons een 
oordeel te vellen over de  bijen1 die   
wij zelven dol maken en wier verstand er
 niet op is ingericht  onze lagen te    
doorzien2 zoo min als het onze er op is 
ingericht die van  een hooger maar      
niettemin bestaanbaar wezen te          
verijdelen4 ,daar we hier  niets kennen1

 dat over ons heerschappij voert1       
trekken we daaruit het  besluit1 dat wij
 op onze aarde het hoogtepunt van het   
leven innemen2  maar alles in alles     
gerekend1 is dat niet onbetwistbaar4 ,ik
 eisch van  niemand te gelooven1 dat    
wij1 wanneer we buitensporige of slechte
 dingen  doen1 in de strikken vallen van
 een hooger wezen1 maar onwaarschijnlijk
  is het niet1 dat dit eenmaal zal      
blijken zoo te zijn4 ,van een anderen   
kant kan men niet redelijkerwijze       
beweren1 dat de bijen ontbloot zijn  van
 verstand1 omdat ze er nog niet in zijn 
geslaagd ons te onderscheiden  van een  
grooten aap of een beer1 en ons         
behandelen zooals ze deze  trouwhartige 
gasten van het oer-woud zouden          
behandelen4 ,zeker is het1  dat er in   
ons en om ons heen invloeden en machten 
zijn1 die onderling  evenzeer           
verschillen1 en die wij evenmin van     
elkaar kunnen  onderscheiden4    ,en ten
 slotte1 om te eindigen met deze        
apologie1 waarmee ik eenigszins  in het 

zwak verval1 waarvan ik sir ,john       
,lubbock een verwijt maakte1 moet  men  
niet verstandig zijn1 om in staat te    
zijn tot z groote dwaasheid8  ,zoo gaat 
het altijd in het nog zoo onzekere      
domein van het verstand1 dat  de meest  
wankele en de meest wisselvallige       
toestand is van de materie4  ,onder     
hetzelfde licht als het verstand valt de
 hartstocht1 waarvan men  niet met      
zekerheid zou kunnen zeggen of het de   
walm of de pit is van de  vlam4 ,en hier
 is de hartstocht der bijen edel genoeg 
om het flikkeren  van het verstand te   
verontschuldigen4 ,wat hen tot deze     
onvoorzichtigheid  drijft1 is niet de   
dierlijke begeerte zich vol te proppen  
met honing4  ,dat konden ze naar        
hartelust doen in de voorraadschuren    
hunner eigen  woning4    ,neem hen maar 
eens waar en volg hen in geheel         
overeenkomstige  omstandigheden2 zoodra 
ze hun honingmaag vol hebben zult ge ze 
naar den  korf zien terugkeeren1 hun    
buit daar afzetten1 en wel dertig maal  

in een  uur den wonderbaren oogst zien  
verlaten en weer opzoeken4 't ,is hier  
dus  dezelfde begeerte1 die zooveel     
bewonderenswaardigs tot stand brengt3   
het  verlangen zooveel als ze maar      
kunnen van die goede gaven mee te       
brengen  naar het huis hunner zusters en
 der toekomst4 ,wanneer de dwaasheden   
der  menschen zooveel belangeloosheid   
tot grond hebben1 geven we daaraan      
dikwijls een gansch anderen naam4       
,,vi4      ,niettemin moeten wij de     
geheele waarheid zeggen4 ,naast alle    
wonderen van  hunne nijverheid1         
staatkunde en zelfvergetelheid1 zal n   
ding ons  altijd verbazen en onze       
bewondering in toom houden3 namelijk    
hunne  onverschilligheid voor den dood  
en het lijden hunner gezellinnen4    ,in
 het karakter der bij ligt een          
zonderlinge tegenstrijdigheid4 ,in den  
korf hebben allen elkaar lief en        
verleenen elkander hulp4 ,dan zijn ze  n
 als de goede gedachten eener zelfde    
ziel4 ,kwetst ge er ne1  duizenden      

zullen zich opofferen om die beleediging
 te wreken4 ,buiten den  korf echter    
kennen ze elkaar niet4 ,vermink1        
verpletter--of liever doe  het vooral   
niet1 't zou noodelooze wreedheid zijn1 
want het feit staat  vast1--maar enfin  
laten we eens aannemen1 dat ge op een   
raat1 die een  paar schreden van hunne  
woning verwijderd is1 tien1 twintig of  
dertig  bijen verplettert1 die uit      
denzelfden korf zijn gekomen2 en de     
anderen1  die ge niet hebt aangeraakt1  
kijken er niet naar om en gaan kalm     
voort  door middel van hun tong1 even   
fantastisch gevormd als een ,chineesch  
wapen1 de vloeistof te putten1 die hun  
meer waard is dan het leven1            
onbekommerd om dien doodstrijd1 aan     
welks laatste stuiptrekkingen ze        
rakelings voorbijgaan1 en om de         
wanhoopskreten1 die rondom hen worden   
geuit4 ,en als de raat leeg is zullen ze
 kalm1 om vooral niets verloren  te     
laten gaan en ook nog den honing te     
verzamelen1 die aan de  slachtoffers    

kleeft1 op de dooden en gewonden gaan   
zitten1 zonder  geroerd te worden door  
de tegenwoordigheid der eersten1 of er  
over te  denken1 de laatsten te helpen4 
,in dit geval hebben ze dus noch eenige 
notie van het gevaar dat ze loopen1 de  
dood toch die rondom hen woedt          
verontrust hen niet1 noch ook maar het  
geringste gevoel van solidariteit  of   
medelijden4 ,wat het gevaar betreft is  
dit zeer verklaarbaar1 de bij  kent geen
 vrees en niets ter wereld jaagt haar   
vrees aan1 behalve rook4  ,als ze den   
korf verlaat ademt ze met de lucht      
tevens lankmoedigheid en  toegevendheid 
in4 ,ze gaat wie haar hindert uit den   
weg en neemt den  schijn aan zelfs het  
bestaan te ignoreeren van allen1 die    
haar niet te  na komen4 't ,is alsof ze 
zich bewust is in een heelal te         
verkeeren1 dat  allen toebehoort1 waar  
ieder recht heeft op zijne plaats1 waar 
men  bescheiden en vreedzaam behoort te 
zijn4 ,maar onder deze toegevendheid    
verbergt zich een moed1 die zoo zeker is

 van zichzelf1 dat hij er niet  aan     
denkt zich naar buiten te openbaren4 ,ze
 maakt een omweg als iemand  haar       
bedreigt1 maar neemt nooit de vlucht4   
,in den korf echter bepaalt ze  zich    
niet tot dat lijdelijk ignoreeren van   
het gevaar4 ,met ongehoorde  woestheid  
werpt ze zich op elk levend wezen3 mier1
 leeuw of mensch1 die  de heilige ark   
durft aan te tasten4 ,dat kunnen we al  
naar de gesteldheid  onzes geestes1     
drift1 domme woede of heldenmoed noemen4
    ,maar over dat gebrek aan           
solidariteit buiten den korf en zelfs   
aan  sympathie in den korf valt er niets
 te zeggen4 ,moet men gelooven1 dat er  
zulke onvermoede grenzen bestaan voor   
ieder soort van verstand en dat  het    
vlammetje1 dat met groote moeite uit een
 schedel opstijgt1 door de  moeizame    
verbranding van zooveel levenlooze      
materie heen1 altijd z  iets onzekers   
is1 dat het alleen ten koste van veel   
andere dingen n  enkel ding eenigszins  
beter kan verlichten8 ,men mag aannemen1

 dat de  bij1 of de natuur in de bij1 op
 volmaakter wijze dan ergens elders1 den
  gemeenschappelijken arbeid1 de        
vereering en liefde voor de toekomst    
heeft georganiseerd4 ,is dit de reden   
waarom ze al het overige uit het  oog   
verliezen8 ,zij hebben lief vr zich uit1
 en wij vooral om ons heen4  ,misschien 
is 't voldoende hier lief te hebben1 om 
geen liefde meer over  te houden voor   
ginds4 ,niets is wisselender dan de     
voorwerpen1 waarop  onze liefde of ons  
medelijden zich richt4 ,wij zelven      
zouden in vroeger  tijd ons minder      
gekwetst hebben gevoeld dan tegenwoordig
 door deze  onverschilligheid der bijen1
 en velen uit den ouden tijd zouden er  
niet  over gedacht hebben1 er hun eenig 
verwijt van te maken4 ,en verder1       
kunnen wij inzien1 wat al reden tot     
verbazing een wezen hebben zou1 dat  ons
 kon waarnemen1 zooals wij de bijen8    
,,vii4      ,om ons nog een juister     
denkbeeld te vormen van hun verstand1   
blijft nog  te onderzoeken op welke     

wijze ze met elkander gemeenschap       
oefenen4  ,klaarblijkelijk verstaan ze  
elkaar1 en zou een republiek1 die       
zooveel  leden telt1 en wier arbeid zoo 
verschillend is en zoo wonderbaarlijk in
  overeenstemming met elkaar1 niet      
kunnen bestaan1 indien zooveel          
duizenden weezens in stilzwijgen en     
geestelijke afzondering naast  elkander 
leefden4 ,ze moeten dus het vermogen    
bezitten1 hunne gedachten  of gevoelens 
te uiten1 hetzij door middel van een    
woordenschat in  klanken1 hetzij en dat 
is waarschijnlijker door middel van een 
voelbare  taal of magnetische intutie1  
die misschien in verband staat met      
zintuigen of met eigenschappen der stof1
 die ons totaal onbekend zijn2  een     
intutie1 die misschien zetelt in die    
geheimzinnige sprieten1 die de          
duisternis voelen en begrijpen1 en die  
volgens de schatting van ,cheshire  bij 
de werkbijen bestaan uit twaalf duizend 
voel-haren en vijf duizend  reukholten4 
,een bewijs1 dat ze niet alleen overleg 

plegen met elkaar  omtrent hun gewonen  
arbeid1 maar dat het buitengewone even  
goed een naam  en een plaats heeft in   
hun taal1 is de wijze waarop een of     
ander  bericht1 goed of ongunstig1      
gewoon of bovennatuurlijk1 in den korf  
wordt  verbreid2 het verlies of de      
terugkomst hunner moeder1 de val van een
  raat1 de komst van een vijand1 het    
indringen van een vreemde koningin1  de 
nadering van een bende roovers1 de      
ontdekking van een schat1 enz4 ,bij     
ieder dezer gebeurtenissen zijn de      
houding en de geluiden der bijen z      
verschillend en z karakteristiek1 dat   
een ervaren bijenhouder vrij            
gemakkelijk raadt1 wat daar in de       
duisternis bij de verontruste menigte   
voorvalt4    ,wilt ge een duidelijk     
bewijs1 neem dan eens eene bij waar1 die
 op het  kozijn van uw raam of een      
hoekje van uw tafel eenige droppels     
honing  vindt1 welke daar gemorst zijn4 
,dadelijk zal ze zich z begeerig        
daarmee volproppen1 dat ge op uw gemak  

en zonder gevaar haar af te  leiden1    
haar lijfje door een klein vlekje verf  
kunt merken4 ,maar deze  gulzigheid is  
slechts schijnbaar4 ,die honing komt    
niet in de eigenlijke  maag1 in wat men 
haar persoonlijke maag zou kunnen       
noemen2 hij blijft in  de honingblaas1  
de voormaag1 die om zoo te zeggen de    
maag is van de  gemeenschap4 ,zoodra dit
 vaatje is gevuld1 verwijdert zich de   
bij1 maar  niet in eens en niet woest1  
zooals een vlinder of een vlieg doen    
zou4 ,ge  ziet haar integendeel eenige  
oogenblikken achteruit vliegen en met   
alle  attentie in het vensterkozijn of  
rondom uwe tafel heen en weer gaan met  
het gelaat naar uw kamer gekeerd4    ,ze
 verkent de plaats en neemt opmerkzaam  
de juiste ligging van den  schat in haar
 geheugen op4 ,dan begeeft ze zich naar 
den korf1 zet daar  haar buit af in een 
der cellen van de voorraadschuur1 om    
drie of vier  minuten later terug te    
keeren en een nieuw vrachtje te halen   
van dat  goedgunstige venster4 ,alle    

vijf minuten zoolang er nog honing is1  
tot  aan den avond toe als het moet1    
doet ze geregeld deze reisjes van het   
raam naar den korf en van den korf naar 
het raam4          ,,viii4      ,ik wil 
de waarheid niet opsieren1 zooals veel  
schrijvers over de bijen  wl deden4     
,opmerkingen van dezen aard zijn slechts
 dan belangrijk als ze  volkomen waar   
zijn4 ,indien ik had waargenomen1 dat de
 bijen niet in  staat zijn elkaar een   
uitwendige gebeurtenis mee te deelen1   
dan zou ik  dunkt me tegenover deze     
kleine teleurstelling met eenig genoegen
 weer op  nieuw constateeren1 dat ten   
slotte de mensch toch het eenige        
waarlijk  intelligente wezen is1 dat    
onzen aardbol bewoont4 ,en dan nog1 als 
men op  een zeker punt van zijn leven   
gekomen is1 gevoelt men meer voor het   
meedeelen van dingen die waar1 dan die  
frappant zijn4 ,ook hier zoo goed  als  
in andere gevallen behoort men zich te  
houden aan het principe1 dat  zoo de    
naakte waarheid voor het oogenblik      

minder grootsch1 minder edel  of minder 
interessant lijkt dan de opsiering1     
welke onze verbeelding  daaraan kon     
toevoegen1 de schuld daarvan ligt aan   
ons1 die nog niet  weten te             
onderscheiden in welk een altijd        
opmerkelijk verband ze moet  staan tot  
ons ware wezen1 dat we nog niet kennen1 
en tot de wetten van  het heelal2 en in 
dit geval is het niet de waarheid1 maar 
ons verstand1  dat behoefte heeft aan   
vergrooting en veredeling4    ,ik wil   
dus bekennen1 dat de gemerkte bijen     
dikwijls alleen terugkeeren4            
,waarschijnlijk bestaat bij hen         
hetzelfde verschil in karakter als bij  
de  menschen1 en zijn er onder hen      
gesloten en babbelachtige naturen4      
,iemand1 die mijn proefnemingen         
bijwoonde1 beweerde dat klaarblijkelijk 
zelfzucht of ijdelheid de reden is      
waarom velen niet graag de bron van  hun
 rijkdom willen bekend maken of met een 
hunner zusteren den roem  deelen van een
 werk1 dat de korf wel wonderbaarlijk   

moet vinden4 ,dat  zijn heel leelijke   
ondeugden1 die niet den aangenamen geur 
van  openhartigheid en frischheid ademen
 van het huis der duizend zusteren4     
,hoe dit ook zij1 het komt ook dikwijls 
voor1 dat de door het lot  begunstigde  
bij naar den honing terugkomt vergezeld 
van twee of drie  mede-arbeidsters4 ,ik 
weet1 dat sir ,john ,lubbock in het     
bijvoegsel van  zijn werk over mieren1  
bijen en wespen1 lange en nauwkeurige   
observatie-tabellen geeft1 waaruit men  
kan opmaken1 dat bijna nooit eene       
andere bij de gids volgt4 't ,is mij    
onbekend met welk soort van bijen de    
geleerde natuuronderzoeker te doen had1 
of dat de omstandigheden  bijzonder     
ongunstig waren4 ,doch als ik zelf mijn 
eigen tabellen  raadpleeg1 die met zorg 
zijn opgemaakt nadat ik alle mogelijke  
maatregelen genomen had1 dat de bijen   
niet direkt door den geur van den       
honing konden worden aangelokt1 dan zie 
ik1 dat gemiddeld vier keer op  de tien 
de gemerkte bij wel andere meebracht4   

,eens zelfs heb ik een heel bijzonder   
,italiaansch bijtje gehad1 wier  lijfje 
ik met een blauw vlekje gemerkt had4 ,al
 dadelijk bij haar tweeden  tocht kwam  
ze met twee harer zusters4 ,ik sloot    
deze beiden op en liet  haar ongemoeid4 
,ze ging weer heen1 en kwam terug met   
drie gezellinnen1  die ik weer opsloot1 
en zoo steeds door tot op het eind van  
den middag  toen ik1 mijne gevangenen   
tellende1 constateerde1 dat ze het      
nieuws aan  achttien bijen had          
meegedeeld4    ,in 't kort1 indien ge   
dezelfde proeven neemt1 zult ge         
bevinden1 dat zulk  een mededeelzaamheid
 zoo al niet geregeld1 dan toch op zijn 
minst  herhaaldelijk voorkomt4 ,deze    
eigenschap is z bekend bij de           
bijen-verzamelaars in ,amerika1 dat ze  
er partij van trekken om een nest  te   
ontdekken4 ,ze kiezen1 zegt ,josiah     
,itmery 7aangehaald bij ,romanus in     
zijn werk ,het verstand der ,dieren deel
 ,i1 bl4 #aag7 ze kiezen om hunne       
operaties te beginnen1 een veld of een  

bosch1 dat ver van eenige kolonie  van  
tamme bijen af ligt4 ,op het terrein    
aangekomen zien ze uit naar  bijen1 die 
aan 't inzamelen zijn op de bloemen1    
vangen ze en sluiten ze  op in een doos 
met honing2 als ze verzadigd zijn1 laten
 zij ze vliegen4  ,dan volgt een        
oogenblik van afwachting1 waarvan de    
lengte afhangt van  den afstand waarop  
de boom met bijen zich bevindt2 en met  
wat geduld  krijgt de jager ten slotte  
altijd zijn bijen weer in 't oog1 die   
terugkomen in gezelschap van            
verscheidene andere4 ,even als den      
eersten  keer maakt hij zich van hen    
meester1 trakteert hen en laat hen los  
ieder  naar een ander punt1 waarbij hij 
zorg draagt1 de richting die zij nemen  
goed in het oog te houden2 het punt waar
 ze allen schijnen samen te  komen1     
wijst hem ten naasten bij de plaats van 
het nest aan4          ,,ix4      ,bij  
uwe waarneming zult ge ook bemerken1 dat
 de vriendinnen1 die aan de  oproeping  
voor dit buitenkansje gehoor geven1 niet

 altijd in gezelschap  vliegen en dat er
 dikwijls een tusschenpooze van         
verscheidene seconden  ligt tusschen de 
komst van de eene en die der andere4 ,we
 moeten dus wat  dit vermogen van       
mededeelen betreft1 de vraag stellen1   
die sir ,john  ,lubbock heeft opgelost  
met betrekking tot de mieren4    ,wat   
doen de gezellinnen1 die op den schat   
van de eerste bij afkomen1  enkel haar  
volgen of wel kunnen ze door haar       
hierheen gezonden zijn en  hem zelf     
vinden door hare aanwijzingen en de door
 haar gegeven  plaatsbeschrijving8 't   
,is duidelijk1 dat dit een enorm        
onderscheid maakt  wat den omvang en het
 werk van het verstand betreft4 ,de     
,engelsche  geleerde heeft met behulp   
van een zeer ingewikkelde en vernuftige 
inrichting van bruggetjes1 gangen1      
slootjes met water en gierponten1       
uitgemaakt1 dat in zulke gevallen de    
mieren eenvoudig het spoor volgden  van 
hun wegwijzer4 ,deze proeven waren      
uitvoerbaar met mieren1 die men  kan    

dwingen te gaan waarheen men wil1 maar  
voor de bij met hare vleugels  staan    
alle wegen open4 ,men zou dus eenig     
ander middel moeten bedenken4  ,ik wil  
er een noemen1 waarvan ik gebruik heb   
gemaakt1 en dat wel geen  overtuigende  
resultaten heeft opgeleverd1 maar dat   
als het wat beter  werd ingericht en    
onder gunstiger omstandigheden naar mijn
 oordeel1  voldoende zekerheid zou      
geven4    ,mijn studeerkamer op mijn    
buiten ligt op de eerste verdieping1    
terwijl  de gelijkvloersche vertrekken  
zelf reeds vrij hoog liggen4 ,behalve in
  den tijd wanneer de linde- en         
kastanje-boomen in bloei staan1 zijn de 
bijen z weinig gewend zoo hoog te       
vliegen1 dat ik langer dan een week  vr 
mijne waarneming op mijn tafel een open 
honingraat had laten staan1  7d4i4 eene 
waarvan de cellen open zijn7 zonder dat 
ook maar een enkele  bij door den geur  
was aangelokt en er een bezoek aan kwam 
brengen4 ,toen  nam ik een ,italiaansche
 bij uit een observatie-korf1 die op    

eenigen  afstand van mijn huis stond4   
,ik nam die mee naar mijn kamer1 zette  
haar  op de honingraat en merkte haar   
terwijl ze zich te goed deed4    ,toen  
ze verzadigd was1 vloog ze terug naar   
den korf en daar ik haar  gevolgd was1  
zag ik dat ze haastig over de menigte   
heenliep1 haar kopje  in een ledige cel 
stak1 haar honing afzette en zich       
gereedmaakte te  vertrekken4 ,ik loerde 
op haar en greep haar toen ze weer aan  
den ingang  verscheen4 ,twintig malen   
aaneen herhaalde ik de proef met        
verschillende  bijen1 terwijl ik telkens
 de aangelokte bij achterhield1 zoodat  
de  anderen haar spoor niet konden      
volgen4 ,om het gemakkelijk te kunnen   
doen1 had ik voor den ingang van den    
korf een doos geplaatst1 die door  een  
schuif in twee afdeelingen was verdeeld4
 ,als de gemerkte bij er  alleen        
uitkwam1 sloot ik haar enkel op zooals  
ik met de eerste had  gedaan en ging op 
mijne kamer zitten wachten op de komst  
der  honingdraagsters1 aan wie ze de    

tijding had kunnen meedeelen4 ,als ze er
  uitkwam met een of twee bijen1 dan    
hield ik haar gevangen in liet  eerste  
vakje van de doos om haar van hare      
vriendinnen te scheiden1 en  nadat ik   
die met een andere kleur gemerkt had1   
gaf ik hun de vrijheid  doch volgde hen 
met mijne oogen4 't ,is duidelijk1 dat  
indien er een  mondelinge of magnetische
 mededeeling had plaats gehad1 een      
beschrijving  van de plaats1 een methode
 om zich te orinteeren1 enz41 ik in mijn
  kamer een zeker aantal der aldus      
ingelichte bijen had moeten vinden4 ,ik 
moet erkennen1 dat ik er maar n zag     
komen4 ,volgde deze de  aanwijzingen1   
die ze in den korf gekregen had1 of was 
het louter toeval8  ,de waarneming was  
onvolledig1 maar de omstandigheden      
lieten niet toe1  dat ik ze voortzette4 
,ik liet de aangelokte bijen weer los1  
en weldra  was mijn studeerkamer        
overstroomd door de gonzende menigte1   
aan wie zij  volgens hun gewone methode1
 den weg naar den schat hadden          

gewezen4#a      #a ,ik heb de           
proefneming hervat in de eerste zonnige 
dagen van deze  ongunstige lente4 ,ze   
heeft weer hetzelfde negatieve resultaat
  opgeleverd4 ,van een anderen kant     
schrijft mij een ymker onder mijne      
vrienden1 die zeer knap en zeer eerlijk 
zijne waarnemingen doet1 en wien  ik dit
 probleem had voorgelegd1 dat hij langs 
denzelfden weg vier  onweerlegbare      
bewijzen voor mededeelingen gekregen    
heeft4 ,het feit  vereischt nog nader   
bevestiging en de kwestie is nog niet   
opgelost4 ,maar  ik ben overtuigd1 dat  
mijn vriend zich door zijn zeer         
begrijpelijk  verlangen1 de proef te    
zien gelukken1 op een dwaalspoor heeft  
laten  brengen4          ,x4            
,zonder eenige gevolgtrekking te maken  
uit de zeer onvolledige  proefneming1   
zijn er toch verscheidene andere        
merkwaardige feiten1 die  ons noodzaken 
te erkennen1 dat ze een geestelijk      
rapport met elkaar  onderhouden1 dat    
meer beduidt dan een ja of neen of      

eenvoudig zou  bestaan in een gebaar of 
in een voorbeeld ter navolging4 ,men zou
 o4a4  kunnen noemen de treffende       
harmonie van den arbeid in den korf1 de 
merkwaardige verdeeling van arbeid1 de  
geregelde afwisseling1 die men er  in   
aantreft4 ,ik heb b4v4 dikwijls         
geconstateerd1 dat de  honingdraagsters1
 die ik 's morgens gemerkt had1 's      
middags--tenzij er  overvloed van       
bloemen was--bezig waren met het        
verwarmen of afkoelen van  het broedsel2
 of wel ik ontdekte ze tusschen de      
menigte1 welke die  geheimzinnige       
kettingen vormen1 te midden waarvan de  
waswerksters en de  bouwbijen arbeiden4 
,ik heb ook opgelet1 dat de werksters1  
die ik  gedurende n of twee dagen       
stuifmeel zag inzamelen1 het den        
volgenden  dag niet meebrachten doch    
uitsluitend op honingsap uitgingen1 en  
zoo  omgekeerd4 ,ook kan men ten        
opzichte van de verdeeling van arbeid   
nog  aanhalen1 wat de beroemde ,fransche
 bijenkenner ,george de ,layens de      

verdeeling der bijen over de            
honingdragende planten noemt4 ,iederen  
dag1 dadelijk bij het eerste lichten der
 zon1 hoort de ontwakende korf1  bij de 
terugkomst van de boden1 die den        
dageraad tegenvlogen1 de  gunstige      
berichten omtrent den bodem3 ,heden de  
linden langs de gracht  in bloei1 --de  
witte klaver schittert in het gras langs
 den weg1--op  de weiden ontluiken      
steenklaver en salie1--de lelies en     
reseda's  vloeien over van stuifmeel4   
,spoedig moeten ze zich organiseeren1   
hunne  maatregelen nemen1 den arbeid    
verdeelen4 ,vijf duizend van de         
sterksten  gaan naar de linden1 drie    
duizend van de jongsten moeten leven    
brengen  op de witte klaver4 ,deze hier 
smaakten gisteren den nektar der        
bloemen1  vandaag moeten ze maar1 om aan
 hun tong en de klieren van hun         
honingblaas wat rust te gunnen1 het     
roode stuifmeel der reseda's gaan       
inzamelen1 en die anderen ginds het gele
 stuifmeel der groote lelies4  ,want    

nooit ziet ge een bij stuifmeel van     
verschillende kleur of soort  met elkaar
 vermengen1 en een der dingen1 waaraan  
de bijen uit den korf  de meeste zorg   
besteden1 is het methodisch indeelen van
 het schoone1  geurige meel in de       
voorraadschuren1 volgens kleuren en     
soorten4 ,zoo  worden de orders gegeven 
door den verborgen genius4 ,dadelijk    
gaan de  werkbijen uit in lange rijen en
 ieder hunner vliegt recht op haar doel 
af4 't ,schijnt wel1 zegt de ,layens1   
dat de bijen volkomen goed zijn         
ingelicht omtrent de localiteit1 den    
betrekkelijken rijkdom aan honing  en   
den afstand van alle planten1 die binnen
 een bepaalden kring rondom  den korf   
staan4    ,als men de verschillende     
richtingen1 die de honingdraagsters     
inslaan1  zorgvuldig waarneemt1 en dan  
tot in bijzonderheden den oogst der     
bijen  uit de verschillende planten van 
den omtrek onderzoekt1 bemerkt men dat  
de werkbijen zich over de bloemen       
verdeelen1 zoowel in verhouding tot  het

 aantal der planten als tot hun rijkdom 
aan honing4 ,nog meer3 ze  weten iederen
 dag op nieuw nauwkeurig de waarde te   
schatten van de beste  zoete vloeistof1 
die ze kunnen inzamelen4    ,als de     
bijen b4v4 in de lente na den bloeitijd 
der wilgen1 op een tijd  dat nog niets  
op de velden in bloei staat1 geen andere
 keuze hebben dan  de eerste            
woudbloemen1 dan kan men ze ijverig de  
anemonen1 het  longkruid1 de stekende   
brem en de viooltjes zien bezoeken4     
,beginnen er  enkele dagen daarna genoeg
 kool- en koolzaadvelden te bloeien1 dan
  geven ze hunne bezoeken aan de        
woudbloemen1 die nog in vollen bloei    
staan1 zoo goed als geheel op1 om zich  
te wijden aan den bloesem van  kool en  
koolzaad4    ,zoo regelen ze dagelijks  
hunne verdeeling over de planten1 ten   
einde in  den kortst mogelijken tijd het
 beste zoete vocht te kunnen inzamelen4 
,men kan dus zeggen1 dat de             
bijen-kolonie even goed bij hare        
inzamelingen  als binnen in den korf een

 verstandige indeeling van het aantal   
werkbijen weet te treffen1 terwijl ze   
tevens het beginsel van verdeeling  van 
arbeid toepast4          ,,xi4          
,maar1 zal men misschien zeggen1 wat kan
 het ons schelen of de bijen al  of niet
 verstand bezitten8 ,waartoe dat        
zorgvuldig wegen van een klein  deeltje 
eener bijna onzichtbare materie1 alsof  
het een fludum gold  waarvan het lot der
 menschen afhing8 ,zonder overdrijving  
meen ik1 dat  wij er een onwaardeerbaar 
belang bij hebben4 ,wanneer we buiten de
  menschenwereld onmiskenbare teekenen  
van verstand bespeuren1 dan voelen  we  
iets van dezelfde aandoening als        
,robinson bij het ontdekken van het     
voetspoor eens menschen op het strand   
van zijn eiland4 ,we schijnen  minder   
eenzaam te zijn dan we meenden4 ,wanneer
 we ons rekenschap  trachten te geven   
van het verstand der bijen1 dan         
bestudeeren we in hen  ten slotte het   
kostbaarste deel van onze eigen         
substantie1 een atoom van  die          

buitengewone materie1 die overal waar ze
 zich vasthecht1 de  prachtige          
eigenschap bezit de blinde              
noodwendigheid om te scheppen1 het      
leven te organiseeren1 te verfraaien en 
te vermenigvuldigen en wat nog  meer    
zegt1 de onverbiddelijke macht des doods
 en dien redeloozen stroom1  die bijna  
al wat bestaat in eeuwige onbewustheid  
dompelt1 voor een tijd  althans af te   
wenden4    ,indien alleen wij een       
deeltje der materie in dien bijzonderen 
toestand  van ontwikkeling of verhitting
 dien wij verstand noemen1 bezaten of   
konden onderhouden1 dan zouden we ons   
niet zonder grond voor  bevoorrechte    
wezens mogen houden1 en ons verbeelden1 
dat de natuur in  ons een soort van doel
 had bereikt2 maar daar zien we een     
gansche  categorie van wezens1 de       
vliesvleugeligen1 waarin ze een bijna   
geheel  gelijk doel bereikt4 ,dat       
bewijst niets zoo men wil1 maar         
niettemin neemt  dit feit een eervolle  
plaats in onder de menigte kleine       

feiten1 die er  toe meewerken licht te  
verspreiden over onze plaats op deze    
aarde4 ,van  zeker oogpunt bezien hebben
 wij hier een proef op de som met       
betrekking  tot het meest onberekenbaar 
deel van ons wezen2 we hebben hier te   
doen  met de lotgevallen van zich       
opvolgende geslachten1 die wij kunnen   
overzien van een hooger standpunt dan we
 ooit bereiken bij de  beschouwing van  
de lotgevallen der menschen4 ,hier      
hebben we in 't  verkort groote en      
eenvoudige lijnen1 die we in onze zoo   
oneindig wijder  sfeer nooit gelegenheid
 hebben na te sporen of te volgen4 ,hier
 hebben we  geest en stof1 soort en     
individu1 evolutie en stilstand1        
verleden en  toekomst1 leven en dood    
alles bijeen in een verblijf1 dat door  
onze hand  kan worden opgenomen en dat  
we met n oogopslag omvatten2 en men mag 
zich afvragen of de macht door de       
lichamen uitgeoefend en de plaats  welke
 zij innemen in tijd en ruimte1 wel in  
zoo groote mate als wij dat  meenen de  

geheime idee der natuur wijzigen1 die   
wij trachten te vatten  in de kleine    
geschiedenis van den bijenkorf1 waar de 
dagen zijn als  eeuwen en in de groote  
geschiedenis der menschen1 bij wie drie 
geslachten reeds den duur eener lange   
eeuw overschrijden4          ,,xii4     
,laten we nu de geschiedenis van onzen  
korf weer opvatten1 waar we die  hebben 
laten rusten1 om zooveel doenlijk een   
der plooien van het gordijn  van        
slingers op te lichten1 waaronder die   
vreemde uitwaseming begint1  die den    
zwerm bedekt met dat zweet bijna zoo wit
 als sneeuw en lichter  dan het dons van
 een vleugel4 ,want het was gelijkt bij 
zijn ontstaan  volstrekt niet op dat1   
wat wij kennen3 het is ongerept1 bijna  
zonder  gewicht1 en gelijkt inderdaad de
 ziel van den honing 7welke zelf de     
geest is der bloemen7 aangeroepen in een
 stille bezwering1 om later in  onze    
handen1 ongetwijfeld in herinnering aan 
zijn oorsprong1 waarbij  zooveel azuur1 
zooveel geuren1 zooveel                 

gekrystalliseerde ruimte1  gesublimeerde
 stralen1 reinheid en pracht voorkomen1 
tot het geurende  licht onzer laatste   
altaren te worden4          ,,xiii4     
't ,is uiterst moeielijk de             
verschillende phases na te gaan van de  
afscheiding en het gebruik van het was  
in een zwerm1 die begint te  bouwen4    
,alles gebeurt midden in de massa1 wier 
steeds dichter en dichter  wordende     
opeenhooping de temperatuur moet        
verschaffen1 die bevorderlijk  is voor  
deze afscheiding1 het voorrecht der     
jongste bijen4 ,huber1 die ze  het eerst
 bestudeerd heeft met ongeloofelijk     
geduld en dikwijls ten  koste van       
ernstige gevaren1 wijdt meer dan        
tweehonderd vijftig  interessante1 maar 
uiterst verwarde bladzijden aan dit     
verschijnsel4  ,daar ik geen technisch  
werk schrijf1 zal ik1 gebruik makende   
waar het  noodig is van hetgeen hij zoo 
goed heeft waargenomen1 er mij toe      
bepalen  datgene mee te deelen1 wat     
ieder1 die een zwerm in een             

observatie-korf  heeft1 zien kan4       
,allereerst dan de bekentenis1 dat men  
nog niet weet door welke chemische      
bewerking de honing verandert in was in 
het nog zoo raadselachtig  lichaam van  
onze hangende bijen4 ,men kan alleen    
constateeren1 dat na  verloop van       
achttien tot vierentwintig uren         
wachtens1 in zulk een hooge             
temperatuur1 dat het is alsof er een    
vlam brandt onder in den korf1  witte en
 doorschijnende schubjes verschijnen in 
de opening van vier  kleine zakjes1 die 
ter weerszijden aan het achterlijf van  
de bij liggen4    ,wanneer de meesten   
van al diegenen1 die den omgekeerden    
kegel vormen1  aldus hun lichaam zien   
belegd met ivoren plaatjes1 ziet men er 
eensklaps  een1 als bezield door een    
plotselinge ingeving1 zich losmaken uit 
de  menigte1 vlug over de lijdelijke    
massa heenklimmen tot aan den top van   
den koepel1 waar ze zich stevig         
vasthoudt1 telkens met haar kopje de    
buren wegduwend1 die haar hinderen in   

hare bewegingen4 ,dan pakt ze met  haar 
pooten en haar mond een der acht        
schubjes van haar achterlijf1  begint er
 aan te knagen1 te schaven1 te buigen1  
te kneden1 vermengt het  met haar       
speeksel1 vouwt het open en dicht1 drukt
 het plat en vervormt  het weer met de  
handigheid van een schrijnwerker1 die   
een of ander  paneel bewerkt4 ,als dan  
eindelijk de aldus geknede substantie   
naar haar  idee de vereischte afmetingen
 en dichtheid heeft verkregen1 maakt ze 
die  vast tegen den top van den kegel en
 legt alzoo den eersten steen of  liever
 den sluitsteen van de nieuwe stad2 want
 hier hebben we te doen  met een        
omgekeerde stad1 die van den hemel      
neerdaalt en niet van den  aardbodem    
omhoog rijst zooals de steden der       
menschen4    ,als dat gedaan is1 legt ze
 tegen dezen sluitsteen1 die daar in het
 ledig  hangt1 andere brokjes was aan1  
die ze gaandeweg onder haar hoornen     
ringen uit haalt2 dan geeft ze aan 't   
geheel een laatsten lik1 een  laatsten  

duw met de sprieten1 en haastig als ze  
gekomen is1 gaat ze weer  heen en       
verliest zich in de menigte4            
,onmiddellijk wordt ze vervangen door   
een andere bij1 die den arbeid  opvat op
 het punt waarin zij dien gelaten had1  
er den haren aan  toevoegt1 vervormt wat
 niet geheel in overeenstemming lijkt   
met het  ideale plan van den stam en op 
hare beurt weer verdwijnt1 terwijl een  
derde1 vierde1 vijfde haar opvolgen2 een
 gansche serie van plotselinge1         
genspireerde verschijningen1 die geen   
van allen het geheele werk  afmaken1    
maar allen hun steentje bijdragen tot   
den eenparigen arbeid4          ,,xiv4  
,een nog vormeloos klompje was hangt nu 
tegen den top van het gewelf aan4  ,als 
het groot genoeg blijkt te zijn1 ziet   
men uit den tros een andere  bij te     
voorschijn komen1 wier uiterlijk        
merkbaar verschilt van hare             
voorgangsters1 die de grondslagen hebben
 gelegd4 ,als men de zekerheid  ziet    
waarmede zij optreedt1 en de verwachting

 der haar omringenden1 dan  komt men op 
de gedachte1 dat het een soort van      
begaafd ingenieur is1 die  plotseling   
daar in het ledig de plaats aanwijst    
waar de eerste cel moet  komen1 van     
welke die van alle overige mathematisch 
afhangt4 ,in ieder  geval behoort deze  
tot de klasse der bouwbijen1 die geen   
was  voortbrengen en er zich mee        
tevreden stellen de materialen1 die men 
hun  verschaft1 aan hunne bestemming te 
doen beantwoorden4 ,ze kiest dus de     
plaats van de eerste cel uit en graaft  
een oogenblik in den klomp1  terwijl ze 
het was dat ze van binnen uithaalt1 op  
de kanten werpt1 die  zich rondom de    
holte verheffen4 ,dan laat ze1 even     
plotseling als de  grondlegsters1 haar  
werk in den steek2 een ongeduldige      
arbeidster komt  haar vervangen en vat  
haar werk op1 dat weer door een derde   
wordt  voltooid1 terwijl anderen uit hun
 omgeving naar dezelfde methode van     
werken1 door de een afgebroken en door  
de ander voortgezet1 de verdere         

oppervlakte en de tegenovergestelde     
zijde van den muur van was ter hand     
nemen4 ,men zou zoo zeggen1 dat een der 
eerste wetten van den bijenkorf  zorgt  
voor verdeeling van de eer van het werk1
 en dat iedere arbeid er                
gemeenschappelijk en anoniem moet wezen 
om daardoor des te broedelijker  te     
zijn4          ,,xv4      ,weldra kan   
men de wordende raat reeds              
onderscheiden4 ,ze is nog  lensvormig1  
want de prismatische tubusjes1 die haar 
vormen1 zijn  ongelijk van lengte en    
worden van het middelpunt naar de       
uiteinden  regelmatig smaller4 ,op dit  
oogenblik heeft ze ongeveer het         
voorkomen en  de dikte van een          
menschelijke tong1 die aan beide kanten 
bestaat uit  zeshoekige1 naast en       
ruggelings tegen elkaar aan geplaatste  
cellen4    ,zoodra de eerste cellen     
gevormd zijn1 maken de grondlegsters een
 tweeden  wasklomp aan het gewelf vast  
en daarna gaandeweg een derden en       
vierden4  ,deze klompjes worden met     

regelmatige tusschenruimten aangebracht1
 die  z berekend zijn1 dat de bijen1 als
 de honingraten geheel gereed zijn  7wat
 eerst veel later het geval is7 altijd  
de noodige plaats overhouden  om zich   
tusschen de paralelle wanden te bewegen4
    ,in hun plan moeten ze dus van te   
voren de definitieve dikte van iedere   
raat1 die twee- of drie en twintig      
millimeter bedraagt1 en tevens de       
breedte van de gangetjes weten1 die ze  
van elkaar scheiden en die  ongeveer elf
 millimeter breed moeten zijn1 namelijk 
de dubbele hoogte  van een bij1 daar ze 
rug aan rug elkaar moeten passeeren     
tusschen de  raten door4    ,bovendien1 
onfeilbaar zijn ze niet1 en hun         
beslistheid blijkt niet iets  machinaals
 te zijns4 ,in moeielijke omstandigheden
 maken ze soms vrij  groote fouten4     
,soms is er f te veel f te weinig ruimte
 tusschen de  raten4 ,dan voorzien ze   
daarin zoo goed ze kunnen1 't zij door  
de raat1  die te dicht bij staat1       
eenigszins te doen hellen1 't zij door  

in de te  groote ledige ruimte een      
onregelmatige raat aan te brengen4      
,naar aanleiding hiervan zegt ,raumur3  
't ,overkomt hun somtijds1 dat ze  zich 
vergissen1 en dit is blijkbaar een feit 
te meer om te bewijzen1 dat  ze kunnen  
oordeelen4          ,,xvi4      ,men    
weet dat de bijen vier soorten van      
cellen bouwen4 ,ten eerste de           
koninklijke cellen1 die iets geheel     
aparts zijn en op eikels gelijken1  dan 
de groote cellen1 die bestemd zijn voor 
het grootbrengen der darren  en het     
bergen van de provisie als er           
buitengewoon veel bloemen zijn1         
vervolgens de kleine cellen1 die voor   
wieg van de werkbijen en voor  gewone   
magazijnen dienen1 en die in een normaal
 geval ongeveer acht  tiende van de     
bebouwde oppervlakte in den korf        
beslaan4 ,eindelijk bouwen  ze1 om      
zonder dat het slordig staat de groote  
met de kleine te  verbinden1 een zeker  
aantal overgangscellen4 ,afgezien van de
  onvermijdelijke onregelmatigheid dezer

 laatsten1 zijn de afmetingen van  het  
tweede en derde type z juist berekend1  
dat ,raumur1 toen men op  het tijdstip  
der invoering van het tientallig stelsel
 zocht naar een  vaste maat in de       
natuur1 die zou kunnen dienen als       
uitgangspunt en als  onbetwistbare      
grondmaat1 de cel der bijen voorsloeg#a4
    ,ieder dezer cellen is een zeshoekig
 buisje1 dat rust op een pyramidale     
basis1 en elke raat bestaat uit twee    
laagjes van zulke buisjes1 die zich  van
 de basis naar de tegenovergestelde     
zijde verheffen1 en wel z1 dat  ieder   
der drie ruiten1 welke de pyramidale    
basis van een cel aan den  rechten kant 
uitmaken1 tegelijk de eveneens          
pyramidale basis vormt van  drie cellen 
aan de keerzijde4    ,in deze           
prismatische buisjes wordt de honing    
verzameld4 ,om te  verhinderen1 dat deze
 er uitloopt in den tijd van het rijp   
worden1 wat  onvermijdelijk gebeuren    
moest1 indien ze strikt horizontaal     
waren1  zooals ze lijken1 zetten de     

bijen ze eenigszins op1 onder een hoek  
van  vier op vijf graden4    ,bij zijne 
beschouwing over het merkwaardig geheel 
van het wonderbare  gebouw zegt ,raumur3
 ,behalve de besparing aan was1 die het 
gevolg is  van de plaatsing der cellen1 
behalve dat door deze regeling de bijen 
de  raat vullen zonder dat er n leeg    
blijft1 vloeien er nog andere           
voordeelen uit voort1 wat de stevigheid 
van het werk betreft4 ,de hoek  van den 
bodem eener cel1 de top van de          
pyramidale holte1 wordt gesteund  door  
den hoek1 die twee vlakken van den      
zeshoek eener andere cel met  elkaar    
vormen4 ,de twee driehoeken of          
verlengingen van de zeshoekige  vlakken1
 die een der inspringende hoeken vullen 
van de holte1 welke  wordt ingesloten   
door de drie ruiten1 vormen samen een   
vlakken hoek aan  de zijde waar ze      
elkaar raken2 ieder dezer hoeken1 die   
concaaf is binnen  in de cel1 steunt aan
 den kant waar hij convex is een der    
wanden1 die  den zeshoek eener andere   

cel helpen vormen1 en deze wand1 welke  
steunt  op dien hoek1 is bestand tegen  
de kracht1 die ze naar buiten zou willen
  duwen2 zoo worden de hoeken steviger4 
,alle voordelen die men zou kunnen      
eischen met betrekking tot de stevigheid
 van iedere cel1 worden haar  verschaft 
door haar eigen vorm en door de wijze   
waarop ze tegen elkander  aangeschikt   
zijn4      #a ,niet zonder grond        
verwierp men deze maat4 ,de middellijn  
der cellen  is bewonderenswaardig       
regelmatig maar ze is1 evenals al wat   
door een  levend organisme wordt        
voortgebracht1 niet mathematisch        
onveranderlijk  in een zelfden korf4    
,bovendien hebben1 zooals ,maurice      
,grard opmerkte1  de verschillende      
soorten van bijen een verschillenden    
straal voor hunne  cellen1 zoodat de    
grondmaat verschillend zou zijn volgens 
den eenen korf  of den anderen1 al naar 
het soort bijen1 dat er in wordt        
aangetroffen4          ,,xvii4      ,de 
meetkundigen weten1 zegt ,dr4 ,reid1 dat

 er slechts drie soorten van  figuren   
zijn1 die men kan nemen1 als men een    
oppervlak in kleine1  gelijke deelen van
 regelmatigen vorm en van dezelfde      
grootte1 zonder  tusschenruimten wil    
verdeden4    ,het zijn de gelijkzijdige 
driehoek1 het vierkant en de regelmatige
  zeshoek1 die voor den cellenbouw nog  
beter is dan de beide andere  figuren   
wat gemakkelijkheid en                  
weerstandsvermogen betreft4 ,en dezen   
regelmatigen zeshoek hebben nu juist de 
bijen aangenomen1 alsof ze  wisten al   
wat deze voor heeft4    ,zoo ook bestaat
 de bodem der cellen uit drie vlakken1  
die in n punt  samenkomen1 en men heeft 
aangetoond1 dat deze bouworde een       
belangrijke  besparing aan arbeid en    
materieel verschaft4 ,verder was het nog
 de  vraag1 te weten onder welken hoek  
de vlakken elkaar moeten ontmoeten om   
de grootste besparing te geven1 een     
probleem van de hoogere wiskunde1  dat  
door enkele geleerden1 o4a4 ,maclaurin1 
is opgelost1 welke oplossing  men kan   

vinden in het verslag van de            
,koninklijke ,academie te ,londen#a4    
,welnu1 de aldus vastgestelde hoek stemt
 overeen met dien1 welke wordt          
aangetroffen op den bodem der cellen4   
#a ,raumur had den beroemden            
wiskunstenaar ,koenig het volgende      
probleem  voorgelegd3 ,onder alle       
zeshoekige cellen met pyramidalen bodem 
die aan  te wijzen1 die met het minste  
materiaal kan gebouwd worden4--,koenig  
bevond1 dat zulk een cel een bodem had  
bestaande uit drie ruiten die  ieder    
twee groote hoeken hadden van #aji      
graden #bf minuten en twee kleine  van  
#gj graden #cb minuten4 ,een ander      
geleerde1 ,maraldi genaamd1 stelde      
nadat hij zoo nauwkeurig mogelijk de    
hoeken had gemeten van de door de  bijen
 gemaakte ruiten1 de grooten vast op    
#aji graden #bh minuten en de  kleinen  
op #gj graden #cb minuten4 ,tusschen de 
beide oplossingen was dus  slechts een  
verschil van #b minuten4 ,naar alle     
waarschijnlijkheid moet de  vergissing1 

als het er eene is1 eerder aan den kant 
van ,maraldi zijn dan  aan dien der     
bijen1 want met geen enkel instrument   
kan men met  onfeilbare nauwkeurigheid  
de hoeken der cellen meten1 die niet    
scherp  genoeg zijn begrensd4    ,een   
ander mathematicus1 ,cramer1 wien men   
hetzelfde vraagstuk heeft  voorgelegd1  
gaf trouwens een oplossing1 welke die   
van de bijen nog meer  nabij komt1      
namelijk #aji graden #bh #a_/b minuut   
voor de grooten1 en #gj  graden #ca     
#a_/b minuut voor de kleinen4 ,maclaurin
 corrigeert ,koenig en  geeft #gj graden
 #cb minuten en #aji graden #bh minuten4
 ,leon ,lalanne1 #aji  graden #bh       
minuten #af seconden en #gj graden #ca  
minuten #dd seconden4 ,over  de         
besproken questie zie men3 ,maclaurin   
,philos-,trans4 of ,londen #agdc4       
,brougham3 ,recherches analytiques et   
exprimentales sur les alvoles des       
abeilles4 ,l4 ,lalanne3 ,note sur       
l',arch4 des abeilles enz4              
,,xviii4      ,natuurlijk geloof ik     

niet1 dat de bijen deze ingewikkelde    
berekeningen  maken1 maar evenmin geloof
 ik1 dat het toeval of de loop der      
dingen deze  verrassende resultaten     
geeft4 ,voor de wespen b4v41 die evenals
 de bijen  raten met zeshoekige cellen  
vervaardigen1 was het probleem hetzelfde
 en  zij hebben dat op een veel minder  
vernuftige wijze opgelost4 ,hunne raten 
hebben slechts ne laag cellen en missen 
dien gemeenschappelijken  bodem1 die    
tegelijk voor de twee tegenover elkander
 liggende lagen van  de raat der bijen  
dienst doet4 ,vandaar minder stevigheid1
 meer  onregelmatigheid en een verlies  
aan tijd1 materiaal en plaats1 dat men  
op een vierde van het werk en een derde 
van de benoodigde ruimte kan  schatten4 
,zoo ook bouwen de ,trigonen en de      
,meliponen1 echte tamme bijen  doch op  
een lageren trap van beschaving staande1
 hunne voor de eitjes  bestemde cellen  
maar op n rij1 en stutten hunne         
horizontaal en boven  elkander          
geplaatste raten door vormelooze en     

kostbare was-pilaren4 ,wat  hunne voor  
de provisie bestemde cellen betreft1 dat
 zijn groote zakken1  die ordeloos naast
 elkaar staan1 en daar waar ze elkaar   
zouden kunnen  snijden en bijgevolg de  
besparing aan materiaal en ruimte1      
waarvan de  bijen gebruik maken1 in     
praktijk konden brengen1 lasschen de    
,meliponen1  zonder op het denkbeeld van
 deze zuinigheid te komen1 tusschen al  
die  ronde1 cellen met vlakke wanden in4
 ,vergelijkt men dan ook een hunner     
nesten met de mathematische stad onzer  
honingbijen1 dan meent men een  gehucht 
met primitieve hutjes te zien naast een 
onzer onberispelijk  regelmatige steden1
 welke het logisch1 zij het dan ook niet
 zeer  bevallig1 resultaat zijn van het 
genie van den mensch1 die den strijd    
tegen tijd1 plaats en materie nog veel  
scherper heeft aangebonden dan  vroeger4
          ,,xix4      ,de gangbare      
theorie1 die bovendien door ,buffon weer
 werd opgewarmd1  beweert1 dat de bijen 
volstrekt geen plan hebben zeshoeken met

  pyramidale basis te maken1 dat ze     
eenvoudig ronde cellen in de was  willen
 graven1 maar dat1 daar hunne           
buurvrouwen1 die aan de keerzijde  van  
de raat werken1 tegelijkertijd aan het  
graven zijn met dezelfde  bedoelingen1  
de punten waar de cellen elkaar raken   
noodwendig een  zeshoekigen vorm        
aannemen4 ,datzelfde1 voegt men er bij1 
is het geval met  de kristallen1 met de 
schubben van sommige visschen1 met      
zeepbellen1  enz42 datzelfde gebeurt ook
 in de volgende proef1 die ,buffon      
voorslaat4  ,vul1 zegt hij1 een of ander
 pannetje met erwten of andere ronde    
korrels en sluit het stevig dicht1 nadat
 ge er zooveel water in hebt  gegoten1  
als de tusschenruimten tusschen de      
korrels kunnen bevatten2  laat dit water
 koken en al deze cylinders worden      
lichamen met zes  vlakken4 ,de oorzaak  
hiervan1 die van zuiver mechanischen    
aard is1 is  duidelijk3 ieder korreltje1
 dat een ronden vorm heeft1 tracht bij  
het  zwellen eene zoo groot mogelijke   

plaats in te nemen in een gegeven       
ruimte2 noodzakelijk moeten ze dus alle 
door de wederkeerige drukking  zeshoekig
 worden4 ,ook iedere bij tracht een zoo 
ruim mogelijke plaats in  te nemen in   
een gegeven ruimte2 zoo moeten dus      
eveneens1 daar het  lichaam der bijen   
cylindrisch is1 hunne cellen zeshoekig  
worden om  diezelfde reden1 de          
wederzijdsche belemmeringen4            
,,xx4      ,dat zijn nu eens            
wederzijdsche belemmeringen die een     
wonder  voortbrengen1 evenals de        
ondeugden der menschen om dezelfde reden
 een  algemeene deugd ten gevolge       
hebben1 voldoende om te maken dat het   
menschenras1 dikwijls zoo verfoeielijk  
in de individuen1 het toch niet  is in  
zijn geheel4 ,men kan al dadelijk er    
tegen in brengen1 wat  ,broughman1      
,kirby en ,spence1 en andere geleerden  
dan ook gedaan hebben1  dat de proef met
 de erwten en de zeepbellen niets       
bewijst2 want in beide  gevallen loopt  
die drukking uit op zeer onregelmatige  

vormen en  verklaart de reden van       
bestaan van den prismatischen bodem der 
cellen  nog niet4    ,bovenal zou men   
kunnen antwoorden1 dat er meer dan ne   
wijze is om  partij te trekken van de   
blinde noodzakelijkheid1 dat de         
kartonwesp1 de  harige hommel1 de       
meliponen en trigonen van ,mexico en    
,brazili1 al zijn  de omstandigheden en 
het doel dezelfde1 tot gansch andere en 
onvergelijkelijk inferieure resultaten  
komen4 ,men zou er nog aan toe  kunnen  
voegen dat1 zoo de cellen der bijen al  
gehoorzamen aan de wet der  kristallen1 
der sneeuw1 der zeepbellen en der       
gekookte erwten van  ,buffon1 ze tevens 
door hunne algemeene symmetrie1 door    
hunne plaatsing  ter weerszijden1 door  
hunne nauwkeurig berekende helling enz41
 in  overeenstemming zijn met           
verscheidene andere wetten1 die in de   
stof niet  voorkomen4    ,men zou er nog
 bij kunnen voegen1 dat het genie van   
den mensch ook voor  een gedeelte       
bestaat uit de wijze1 waarop hij partij 

weet te trekken van  dergelijke         
noodzakelijkheden1 en dat wanneer deze  
wijze ons de best  mogelijke lijkt1 dit 
is omdat wij geen rechters boven ons    
hebben4 ,maar  't is maar goed1 dat al  
die redeneeringen van nul en geener     
waarde zijn  bij de feiten zelf2 en om  
een bezwaar tegen een proef uit den weg 
te  ruimen1 is niets zoo dienstig als   
een andere proef4    ,om er mij van te  
vergewissen1 dat de zeshoekige bouw     
werkelijk in den  geest van de bij stond
 opgeteekend1 heb ik eens midden uit een
 raat1 op  een plaats waar zoowel       
broedsel was als volle honingcellen1 een
 schijf  ter grootte van een gulden     
uitgesneden en weggenomen4 ,vervolgens  
sneed  ik dit stuk midden door langs    
zijne doorsnede dus volgens de dikte van
  zijn omtrek1 op het punt waar de      
pyramidale grondvlakken der cellen      
bijeenkwamen1 en legde op de            
grondvlakken van een der aldus verkregen
  stukken een tinnen plaatje van        
dezelfde afmeting en zoo stevig1 dat de 

bijen het niet konden vervormen of      
verbuigen4 ,toen legde ik dit stuk1     
voorzien van het ronde metalen plaatje1 
op de plaats vanwaar ik het  genomen    
had4 ,een der kanten van de raat had dus
 volstrekt niets  abnormaals1 daar de   
schade aldus was hersteld1 maar aan den 
anderen kant  zag men een groot gat1    
waarvan de bodem bestond uit het metalen
 plaatje  en dat de plaats van een      
dertig cellen innam4 ,eerst waren de    
bijen  geheel uit het veld geslagen2 in 
massa kwamen ze dien onmogelijken       
afgrond onderzoeken en bestudeeren1 en  
gedurende verscheidene dagen  bewogen ze
 er zich druk om heen en beraadslaagden 
zonder tot eenig  besluit te komen4     
,maar daar ik ze iederen avond rijkelijk
 voedde1 kwam  er een oogenblik1 dat ze 
geen cellen meer beschikbaar hadden om  
er hun  voorraad in te verzamelen4      
,waarschijnlijk kregen de groote        
ingenieurs1  de bouwbijen en de         
wasvervaardigsters de opdracht partij te
 trekken van  dien nutteloozen afgrond4 

,een dichte slinger van waswerksters    
hing zich daar om heen ten einde de     
noodige warmte te verkrijgen1 andere    
bijen daalden in het gat af en  begonnen
 met het metalen schijfje goed vast te  
maken1 met behulp van  kleine staafjes  
was1 die op gelijke afstanden op den    
omtrek werden  bevestigd1 en vastgemaakt
 aan de hoeken van de omringende cellen4
 ,toen  ondernamen ze het bouwen van    
drie of vier cellen in den bovensten    
halven  cirkel van het plaatje door ze  
aan de wassen staafjes vast te maken4   
,ieder dezer overgangscellen was van    
boven min of meer misvormd om zich  aan 
te sluiten aan de aangrenzende cel van  
de raat1 maar hare onderhelft  toekende 
steeds op het tin drie zeer duidelijke  
hoeken af1 waaruit reeds  drie rechte   
lijntjes te voorschijn kwamen1 die zeer 
regelmatig de eerste  helft van de      
volgende cel schetsten4    ,na verloop  
van acht en veertig uur was de gansche  
oppervlakte van het  tin1 hoewel er maar
 drie of op zijn hoogst vier bijen      

tegelijk konden  werken in de opening1  
bedekt met cellen4 ,deze waren beslist  
minder  regelmatig dan die van een      
gewone raat2 wijselijk weigerde dan ook 
de  koningin1 nadat zij ze doorloopen   
had1 daarin hare eieren te leggen1  want
 er zou niet dan een verminkt geslacht  
uit te voorschijn zijn  gekomen4 ,doch  
ze waren alle volkomen zeshoekig2 men   
zag er geen enkele  gebogen lijn1 geen  
ronde vormen of hoeken aan4 ,toch waren 
hier alle  gewone omstandigheden        
gewijzigd1 de cellen waren niet in een  
klomp  uitgehold zooals ,huber dat had  
waargenomen1 of in een kap van was      
zooals  bij ,darwin1 niet eerst         
cirkelvormig en vervolgens door de      
drukking  hunner buren in een           
zeshoekigen vorm gebracht4 ,er kon geen 
sprake zijn  van wederzijdsche          
belemmeringen1 aangezien ze n voor n    
ontstonden en  geheel vrij op een soort 
onbeschreven blad de grondlijnen        
ontwierpen4  ,het blijkt dus wel1 dat de
 zeshoek niet een gevolg is van         

mechanischen  dwang1 maar dat hij wel   
degelijk in het plan1 in de ervaring1 in
 het  verstand en den wil der bij       
zetelt4 ,een andere merkwaardige trek   
van  hunne scherpzinnigheid1 die ik in  
't voorbijgaan geef1 is deze1 dat de    
celletjes1 die zij op het ronde plaatje 
bouwden1 geen anderen bodem  hadden dan 
het metaal zelf4 ,klaarblijkelijk       
veronderstelden de  ingenieurs van de   
ploeg werkvolk1 dat het tin de vloeistof
 voldoende zou  tegenhouden1 en hadden  
ze het dus onnoodig geoordeeld het met  
was te  bestrijken4 ,maar al spoedig    
daarna bemerkten ze waarschijnlijk1 toen
  enkele druppels honing in die         
bekertjes waren afgezet1 dat deze       
eenigszins veranderde door de aanraking 
met het metaal4 ,ze bedachten  zich toen
 en bekleedden de geheele oppervlakte   
van het tin met een soort  doorschijnend
 vernis4          ,,xxi4      ,wilden we
 het licht laten vallen op alle geheimen
 dezer meetkunstige  architektuur1 dan  
hadden we nog meer dan n interessant    

vraagstuk te  onderzoeken1 b4v4 den vorm
 der eerste cellen welke aan het dak van
 den  korf worden vastgemaakt1 en die in
 dien zin gewijzigd is1 dat deze  cellen
 het dak op het grootst mogelijk aantal 
plaatsen raken4    ,we zouden ook onze  
aandacht moeten wijden1 niet zoozeer aan
 de ligging  der groote straten1 die    
bepaald wordt door het parallel-loopen  
der  raten1 als wel aan de plaatsing der
 steegjes en gangetjes1 die hier en     
daar midden door of rondom de raten     
worden aangebracht om het vrije  verkeer
 en de ventilatie te bevorderen1 en die 
met veel overleg zijn  verdeeld1 om te  
lange omwegen of een mogelijk gedrang te
 voorkomen4 ,en  eindelijk zouden we het
 bouwen der overgangscellen moeten      
bestudeeren1  het eenparig instinkt1 dat
 de bijen er toe brengt op een gegeven  
oogenblik de afmetingen hunner woningen 
te vergrooten1 hetzij de  buitengewoon  
rijke oogst grootere bergplaatsen       
vordert1 hetzij ze de  bevolking        
krachtig genoeg achten of dat de        

geboorte van darren vereischt  wordt4   
,terzelfder tijd zouden we dan de       
vernuftige zuinigheid en de  harmonische
 zekerheid bewonderen waarmee ze in     
zoo'n geval van de kleine  tot de groote
 of van de groote tot de kleine cel1 van
 de volmaakte  symmetrie tot een        
onvermijdelijke onregelmatigheid        
overgaan1 om zoodra  de wetten van hunne
 levende meetkunde het veroorlooven1    
terug te keeren  tot de ideale          
regelmaat1 zonder dat ook maar n cel    
verloren gaat1  zonder dat er bij het   
bouwen n enkele wijk moet blijven       
leegstaan1 of  getuigt van              
kinderachtigheid1 aarzeling of ruwheid1 
zonder dat er ook  maar n enkel         
onbruikbaar stuk in hun gebouw voorkomt4
 ,doch ik vrees1  dat ik me reeds in te 
veel bijzonderheden heb begeven1 welke  
onbelangrijk moeten zijn voor een lezer1
 die misschien nog nooit een  vlucht    
bijen met de oogen heeft gevolgd of er  
zich enkel terloops voor  heeft         
genteresseerd1 zooals we allen terloops 

belangstellen in een  bloem1 een vogel1 
een edelgesteente zonder er meer van te 
vragen dan  een oppervlakkige kennis1   
waar we maar half met onze gedachten bij
 zijn2  en zonder onszelven voldoende   
voor te houden1 dat het geringste geheim
  van een voorwerp1 hetwelk we zien in  
de natuur1 die niet is als de  menschen1
 misschien meer onmiddellijk deel heeft 
aan het diepzinnig  raadsel van onze    
bestemming en onzen oorsprong1 dan het  
geheim onzer  hartstochten1 die het     
meest den hartstocht opwekken en het    
liefst worden  bestudeerd4              
,,xxii4      ,om deze studie niet te    
zwaar te maken1 blijf ik ook niet       
stilstaan bij  het waarlijk verrassend  
instinkt1 dat hen somtijds het uiteinde 
van  hunne raten smaller doet maken of  
doet afbreken1 wanneer ze de raat       
langer of breeder willen maken2 men moet
 echter toegeven1 dat afbreken  om weer 
op te bouwen1 uithalen wat men gemaakt  
heeft om het nog  regelmatiger op nieuw 
te vervaardigen1 een merkwaardige       

splitsing van  het blind bouw-instinkt  
veronderstelt4 ,ik zwijg bovendien over 
de  merkwaardige proeven die men kan    
nemen1 om hen te dwingen ronde1 ovale1  
buisvormige of vreemd gedraaide raten te
 bouwen1 en over de vernuftige  wijze1  
waarop ze de vergroote cellen van de    
convexe gedeelten weten te  doen        
correspondeeren met de verkleinde cellen
 van de concave gedeelten  der raat4    
,vr we echter van dit onderwerp         
afstappen1 moeten we1 al was het        
slechts een oogenblik1 even stilstaan om
 onze aandacht te schenken aan  de      
geheimzinnige wijze waarop ze hun arbeid
 met elkaar in  overeenstemming brengen 
en hunne maatregelen nemen1 wanneer ze  
tegelijk  en zonder elkaar te zien de   
beide tegengestelde zijden van een raat 
bewerken4 ,bekijk een dezer raten eens  
tegen het licht en dan zult ge  daarin1 
door scherpe schaduwen in het           
doorschijnende was1 een geheel  netwerk 
van prisma's zien afgeteekend met z     
zuivere hoeken1 en een  geheel stelsel  

van z onfeilbaar bij elkaar behoorende  
lijnen1 dat men  zou meenen ze in staal 
gegraveerd te zien4    ,ik weet niet of 
zij1 die nooit het inwendige van een    
korf gezien hebben1  zich de plaatsing  
en het voorkomen van een raat genoegzaam
 kunnen  voorstellen4 ,denk u1 om den   
korf onzer boeren te nemen1 waarin de   
bij  geheel aan zichzelf is overgelaten1
 denk u een strooien of teenen stolp2   
deze stolp wordt van boven tot onder    
doorsneden door vijf1 zes1 acht en      
somtijds tien schijven waas1 die        
volkomen evenwijdig loopen en vrij wel  
gelijken op groote sneden brood1 die van
 den top dezer stolp neerdalen  en zich 
naauwkeurig aanpassen aan den ovalen    
vorm harer wanden4 ,tusschen  ieder     
dezer raten blijft een tusschenruimte   
van ongeveer elf millimeter1  waarin de 
bijen zich ophouden en rondloopen4 ,op  
het oogenblik dat boven  in den korf het
 bewerken van een dezer schijven begint1
 is de muur van  was1 die er den        
grondslag van vormt en die later wordt  

plat gemaakt en  uitgetrokken1 nog heel 
dik en isoleert de vijftig of zestig    
werkbijen1  die aan de voorzijde        
arbeiden1 geheel van de vijftig of      
zestig1 die  tegelijkertijd aan den     
achterkant aan 't werk zijn1 zoodat ze  
elkaar  onmogelijk kunnen zien1 tenzij  
hunne oogen de gave hebben ook door de  
dichtste stoffen heen te dringen4 ,en   
desniettegenstaande graaft geene        
arbeidster van den voorkant een gat1    
voegt ze geen brokje was er aan  toe1 of
 dit beantwoordt nauwkeurig aan een     
voorsprong of een holte van  den        
achterkant en omgekeerd4 ,hoe doen ze   
dat8 ,hoe komt het dat de een  niet te  
ver graaft1 en de ander niet te weinig8 
,hoe kunnen de hoeken der ruiten altijd 
zoo wonderbaarlijk juist  samentreffen8 
,wat zegt hun1 dat ze hier moeten       
beginnen en daar  ophouden8 ,wederom    
moeten we ons tevreden stellen met het  
antwoord1 dat  geen antwoord is3 ,dat is
 een der geheimen van den korf4 ,huber  
heeft  een poging gedaan dit mysterie te

 verklaren door te zeggen1 dat ze       
misschien op sommige plaatsen door den  
druk hunner pootjes of hunner  tanden   
een klein uitwas aan de                 
tegenovergestelde zijde van de raat te  
voorschijn riepen2 of dat ze zich       
rekenschap gaven van de meerdere of     
mindere dikte van den klomp door de     
buigzaamheid1 rekbaarheid of eenige     
andere natuurlijke eigenschap van de    
was2 of wel1 dat hunne sprieten  zich   
schijnen te leenen tot het onderzoeken  
der minst of der meest  ingewikkelde    
deelen der voorwerpen en dienst doen als
 passers in het  ongeziene2 of eindelijk
 dat de samenhang van alle cellen       
mathematisch  afhangt van de plaats en  
de afmetingen van die op de eerste rij1 
zonder  dat daar iets anders toe noodig 
is4 ,maar 't is vrij duidelijk1 dat dit 
geen voldoende verklaringen zijn3 de    
eerste zijn onbewijsbare  hypotheses2 de
 andere verplaatsen eenvoudig het       
mysterie4 ,en zoo het al  goed is de    
mysteries zooveel mogelijk te           

verplaatsen1 men moet zich niet         
inbeelden1 dat verplaatsing voldoende is
 om ze uit den weg te ruimen4           
,,xxiii4      ,laat ons nu eindelijk de 
eentonige vlakten en de meetkunstige    
woestijn  der cellen verlaten4 ,de raten
 zijn dus begonnen en worden bewoonbaar4
  ,hoewel het oneindig kleine zich1     
schijnbaar vrij hopeloos1 voegt aan 't  
oneindig kleine1 en ons oog1 dat zoo    
weinig ziet1 toekijkt zonder iets  te   
zien1 neemt het werk van was met        
buitengewone vlugheid in omvang toe4    
,de ongeduldige koningin heeft reeds    
meer dan eens de werkplaatsen           
doorloopen1 die wit uitkomen in de      
duisternis1 en nu de eerste rijen       
woonplaatsen af zijn1 neemt zij ze in   
bezit met haar stoet van  bewaaksters1  
vertrouwelingen of dienstboden2 want 't 
is niet precies te  zeggen of ze een    
geleide mee krijgt dan wel een gevolg1  
of ze wordt  geerbiedigd of bewaakt4 ,op
 de plaats gekomen die zij gunstig      
oordeelt1  of wel die hare raadsvrouwen 

haar aanwijzen1 zet ze een hoogen rug1  
bukt  zich en brengt het uiteinde van   
haar lang lijf in een der ledige        
bekertjes1 terwijl al die kleine        
oplettende hoofdjes1 de hoofdjes der    
wachteressen van haren stoet1 met de    
enorm groote zwarte oogen1  opgewonden  
een kring om haar heen vormen1 haar     
pootjes ondersteunen1  haar vleugels    
liefkoozen en koortsachtig gejaagd hunne
 sprieten over  haar bewegen1 alsom haar
 aan te moedigen1 te dringen en geluk te
  wenschen4    ,men herkent gemakkelijk 
de plaats waar zij zich bevindt aan dit 
soort  van lichtende cocarde1 of liever 
aan deze ovale broche1 waarvan zij de   
middelste topaas is1 en die vrij wel    
gelijkt op de groote broches1 welke     
onze grootmoeders droegen4              
,opmerkenswaard is het verder1 er is    
gelegenheid te over dit op te merken1   
dat de werkbijen altijd  vermijden1 aan 
de koningin den rug toe te keeren4      
,zoodra ze een groep  nadert1 gaan allen
 z staan1 dat ze haar hunne oogen en    

sprieten  toekeeren en loopen dan       
achterwaarts voor haar uit4 ,dat is een 
teeken  van eerbied of liever van zorg1 
dat hoe onwaarschijnlijk het ook lijken 
moge1 toch vaststaat en algemeen        
voorkomt4 ,maar laat ons terugkeeren tot
  onze vorstin4 ,dikwijls neemt onder   
den lichten kramp1 die zichtbaar met    
het leggen van een ei gepaard gaat1 een 
harer dochters haar in de armen  en     
schijnt hoofd tegen hoofd en mond tegen 
mond zachtjes tegen haar te  praten4    
,doch zij1 vrij onverschillig voor deze 
eenigszins overdreven  betuigingen1 gunt
 zich den tijd1 neemt de zaak kalm op1  
geheel verdiept  in haar zending1 die   
eerder wellust dan arbeid voor haar     
schijnt te  zijn4 ,eindelijk staat ze na
 verloop van eenige seconden kalm op1   
doet  een enkele schrede1 draait een    
vierde deel van een cirkel om zichzelf1 
en steekt vr dat ze er het uiteinde van 
haar lijf inbrengt1 eerst haar  kop in  
de naaste cel1 om zich te vergewissen of
 alles in orde is en ze  niet tweemaal  

legt in dezelfde cel1 terwijl twee of   
drie bijen van het  gevolg haastig beurt
 om beurt in de verlaten cel duiken1 om 
te zien of  het werk is volbracht1 en om
 het blauwachtig eitje1 dat ze er in    
gelegd  heeft1 met hunne zorgen te      
omgeven of goed op zijne plaats te      
leggen4  ,van dit oogenblik af tot aan  
de eerste herfst-koude1 houdt ze niet   
meer  op1 maar legt steeds eitjes1      
terwijl ze door de anderen gevoed wordt1
 en  ze slaapt--zoo dat al slapen is--al
 eieren leggend4 ,van dit oogenblik af  
is zij de vertegenwoordigster van de    
alles verslindende macht der  toekomst1 
die alle hoekjes van het rijk in beslag 
neemt4 ,ze volgt over  de cellen van het
 broedsel1 de levende loopplanken en    
ladders gevormd  door de waswerksters1  
de spiralen der koningin1 die door niets
 is te  stuiten1 de afwisselende en     
onafgebroken werkzaamheid der menigte1  
de  medoogenlooze en vergeefsche        
inspanning1 het komen en gaan tot ze    
uitgeput raken door hunnen ijver1 de    

slaap een onbekende behalve in de  wieg1
 waarop de arbeid van den komenden dag  
reeds ligt te loeren1 zelfs  de rust des
 doods verdreven uit een verblijf1 dat  
noch ziekte noch graf  duldt1 iemand1   
die dit alles aanzag1 wendde1 toen hij  
van zijn verbazing  bekomen was1        
schielijk de oogen af1 waarin schrik en 
droefheid te lezen  stonden4    ,en     
werkelijk er schuilt in den korf onder  
de opgewektheid van den  eersten        
aanblik1 onder de glanzende             
herinneringen aan de schoone dagen1     
waarvan hij vol is en die hem maken tot 
een bewaarplaats van de  kleinooden des 
zomers1 onder het zwijmelend komen en   
gaan1 dat hem  verbindt met bloemen1    
stroomend water1 azuur1 met den zoo     
vredigen  overvloed van al wat          
schoonheid en geluk vertegenwoordigt1 er
 schuilt  inderdaad onder al dit        
verrukkelijke voor het oog1 een der     
droevigste  tooneelen1 die men maar     
aanschouwen kan4 ,en wij blinden1 die   
slechts  verduisterde oogen kunnen      

openzetten1 wanneer we zien op deze     
schuldelooze veroordeelden1 we weten het
 wel1 dat niet hen alleen onze  klacht  
geldt1 dat niet zij het alleen zijn1 die
 wij niet begrijpen1 doch  een der      
deerniswaardige vormen van de groote    
kracht1 die ook ons bezielt  en         
verteert4    ,ja1 als men zoo wil is dit
 droevig1 droevig gelijk alles in de    
natuur1  wanneer men haar van nabij     
beschouwt4 ,zoo zal het zijn zoolang wij
 haar  geheim nog niet kennen1 nog niet 
weten of ze er een bezit4 ,en indien    
wij eenmaal vernemen1 dat ze er geen    
heeft1 of dat dit geheim iets           
afschuwelijks is1 dan rijzen andere     
plichten voor ons op1 die misschien  nog
 geen naam dragen4 ,laat ons hart       
intusschen1 indien het dat verlangt1    
herhalen3 ,dat is droevig1 doch laat    
onze rede zich vergenoegen met te       
zeggen3 ,dat is nu eenmaal zoo4 ,voor   
het oogenblik is 't onze plicht te      
zoeken of er niets achter dit droevige  
verborgen is1 en daarom moeten we  niet 

de oogen afwenden doch het scherp in 't 
aangezicht zien en het met  evenveel    
belangstelling en moed bestudeeren alsof
 het iets verblijdends  ware4--'t ,is   
billijk1 dat we alvorens ons te beklagen
 en de natuur te  veroordeelen1 haar ten
 einde toe ondervragen4          ,,xxv4 
,we hebben gezien dat de werkbijen1     
zoodra ze zich niet meer zoo voelen     
pressen door de dreigende vruchtbaarheid
 hunner moeder1 haastig  voorraadcellen 
gaan bouwen1 wier bewerking economischer
 en wier inhoud  grooter is4 ,van een   
anderen kant hebben we gezien1 dat de   
moeder het  liefst hare eieren legt in  
kleine cellen1 en dat ze daar aanhoudend
 om  vraagt4 ,niettemin1 als er geen    
zijn of ook wel als ze er nog op moet   
wachten1 onderwerpt ze er zich aan1 in  
dien tusschentijd eieren te  leggen in  
de groote cellen1 die ze op haar weg    
aantreft4    ,de bijen1 die daaruit     
geboren worden1 zijn mannetjes of       
darren1 hoewel  de eieren geheel en al  
gelijk zijn aan die waaruit de werkbijen

  ontstaan4 ,in tegenstelling echter met
 hetgeen plaats heeft bij de            
verandering van een werkbij in eene     
koningin1 wordt hier de verandering     
niet bepaald door den vorm of den inhoud
 der cel1 want uit een ei dat in  een   
groote cel is gelegd en vervolgens      
overgebracht in die eener  werkbij1 komt
 7ik ben er vier of vijf maal in        
geslaagd dit overbrengen  te            
bewerkstelligen1 wat vrij lastig is     
wegens de microscopische  kleinheid en  
de uiterste teerheid van het ei7 een    
dar1 die wel  eenigermate verminkt1 doch
 wiens geslacht onbetwistbaar is4 ,de   
koningin  moet dus bij het leggen het   
vermogen bezitten het geslacht van het  
ei te  herkennen of te bepalen1 en het  
in overeenstemming te brengen met de cel
  waarover ze zich heenbuigt4 ,slechts  
zelden vergist ze zich4 ,hoe legt ze    
dat aan8 ,hoe kan ze uit de myriaden    
eieren1 die hare beide eierstokken      
bevatten1 de mannelijke van de          
vrouwelijke scheiden1 en hoe komen ze op

  haar wensch in den eenigen eierleider1
 dien ze bezit8    ,hier staan we op    
nieuw voor een der raadselen van den    
korf en wel voor  een der               
onoplosbaarste4 ,wat men wel weet is1   
dat een maagdelijke  koningin niet      
onvruchtbaar is1 doch slechts mannelijke
 eieren kan  leggen4 ,eerst na de       
bevruchting door de paringsvlucht kan ze
 naar  willekeur werkbijen of darren    
voortbrengen4 ,tengevolge van haren     
bruiloftsgang is ze voor goed1 tot aan  
haar dood1 in het bezit van de          
zaadlichaampjes1 die aan haren          
ongelukkigen geliefde zijn ontrukt4     
,deze  zaadlichaampjes1 wier aantal ,dr4
 ,leuckart op vijf en twintig millioen  
schat1 worden levend bewaard in een     
afzonderlijke klier1 die onder de       
eierstokken bij den ingang van den      
gezamenlijken eierleider ligt1 en       
zaadblaasje genoemd wordt4 ,men         
veronderstelt dus1 dat de nauwheid van  
den ingang der kleine cellen en de wijze
 waarop de koningin door den  vorm dezer

 opening genoodzaakt is zich te krommen 
en neer te buigen1  zekere drukking     
uitoefent op het zaadblaasje1 tengevolge
 waarvan de  zaadlichaampjes er uitkomen
 en in 't voorbijgaan het eitje         
bevruchten4  ,deze drukking zou niet    
plaats hebben bij de groote cellen1 en  
het  zaadblaasje niet opengaan4 ,anderen
 zijn integendeel van meening1 dat de   
koningin werkelijk macht heeft over de  
spieren1 die het zaadblaasje  openen of 
sluiten over de vagina1 en inderdaad    
zijn deze spieren  buitengewoon talrijk1
 krachtig en ingewikkeld4 ,zonder te    
willen  beslissen welke dezer beide     
veronderstellingen de beste is--want hoe
  verder men komt1 hoe meer men opmerkt1
 hoe beter men ziet dat men niets  is   
dan een schipbreukeling op den tot      
hiertoe zoo onbekenden oceaan der       
natuur1 hoe beter men leert inzien1 dat 
er altijd weer een nieuw feit op  het   
punt is te voorschijn te treden uit den 
boezem van een plotseling  doorzichtiger
 geworden golf1 die in een enkel        

oogenblik alles  vernietigt1 wat men    
meende te weten toch wil ik bekennen dat
 ik tot de  tweede overhel4 ,ten eerste 
toonen de proeven van een bijenhouder   
uit  ,bordeaux1 ,drory genaamd1 dat     
indien alle groote cellen uit den korf  
zijn  verwijderd1 de moeder niet aarzelt
 als 't oogenblik om mannelijke eitjes  
al te zetten gekomen is1 deze in cellen 
van werkbijen te leggen2 en ook         
omgekeerd zal ze eieren van werkbijen in
 cellen van darren leggen1  indien men  
er geen andere ter harer beschikking    
heeft gesteld4    ,en verder bewijzen de
 schoone waarnemingen van den heer      
,fabre over de  ,osmia's1 wilde en      
afzonderlijk levende bijen van de       
familie der  ,gastrilegiden1 ten        
duidelijkste1 dat deze bij niet alleen  
van te voren  het geslacht kent van het 
ei1 dat ze gaat leggen1 maar dat dit    
geslacht  facultatief is voor de moeder1
 die dat bepaalt al naar de ruimte1     
waarover ze te beschikken heeft1 een    
ruimte die dikwijls anders is dan  te   

verwachten was en die niet gewijzigd kan
 worden1 zoodat ze hier een  mannelijk1 
daar een vrouwelijk ei legt4 ,ik treed  
niet in bijzonderheden  omtrent de      
proeven van den grooten ,franschen      
entomoloog4 ,ze zijn uiterst  fijn en   
nauwkeurig en zouden ons al te ver      
voeren4 ,maar welke hypothese  ook wordt
 aangenomen1 de eene zoowel als de      
andere1 verklaart1 buiten  alle kennen  
van de toekomst om1 volkomen den hang   
der koningin1 hare  eitjes te leggen in 
cellen van werkbijen4    ,waarschijnlijk
 heeft deze moeder-slavin1 die wij      
geneigd zijn te  beklagen1 maar die     
misschien een zeer verliefde1 zeer      
wellustige natuur  is1 bij de           
vereeniging van het mannelijk en het    
vrouwelijk principe1 dat  in haar wezen 
plaats grijpt1 een zekere gewaarwording 
van genot1 en als  ware het een nasmaak 
van den zwijmel der eenige paringsvlucht
 in haar  gansche leven4 ,ook hier zou  
dan de natuur1 die nooit zoo vindingrijk
 is  of zooveel heimelijke voorzorgen en

 afwisseling heeft als waar het de      
lagen der liefde geldt1 er voor gezorgd 
hebben1 het belang der soort te         
ondersteunen door een genot4 ,laten wc  
echter elkaar goed verstaan en ons  niet
 door onze uitlegging laten bedriegen4  
,als we aldus aan de natuur  gedachten  
toekennen ,en meenen1 dat dit eene      
genoegzame verklaring is1  dan is 't als
 wierpen we een steen in een dier       
onmetelijke afgronden1  die men achter  
in sommige grotten vindt1 en verbeelden 
we ons dan1 dat  het geluid1 hetwelk de 
steen maakt bij het neervallen1 al onze 
vragen  zou beantwoorden en ons iets    
anders zou openbaren dan de             
onmetelijkheid  van den afgrond4        
,wanneer men zoo zegt3 de natuur wil    
dat1 organiseert dit wonder1 stelt  zich
 dat en dat ten doel1 dan wil dit       
zeggen1 dat een gering                  
levensverschijnsel zich1 terwijl wij er 
ons juist mee bezig houden1  heeft      
kunnen handhaven op de enorme           
oppervlakte van de materie1 die in  ons 

oog werkeloos is en die wij1 ten        
onrechte1 het niet of den dood  noemen4 
,een samenloop van omstandigheden1 die  
volstrekt niet zoo  behoefde te zijn1   
heeft dit levensverschijnsel bestendigd 
te midden van  duizend andere1 die      
misschien even interessant zijn1 even   
zeer van  verstand getuigen1 doch die   
niet zoo gelukkig waren1 en voor immer  
verdwenen zonder in de gelegenheid te   
zijn geweest onze verwondering te       
wekken4 ,het zou vermetel zijn iets     
anders te beweren2 en al het overige1   
onze gedachten daar over1 onze          
onverstoorbare teleologie1 onze         
verwachtingen en onze bewondering1 dat  
alles is ten slotte niets dan het       
onbekende1 dat we tegen iets nog minder 
bekends aanwerpen1 om een gering  geluid
 te voorschijn te roepen1 dat ons den   
hoogsten trap van leven doet  kennen    
dien wij menschen kunnen bereiken op    
diezelfde zwijgende en  ondoordringbare 
oppervlakte2 evenals het gezang van den 
nachtegaal en de  vlucht van den condor 

hun den hoogsten trap van leven voor    
hunne soort  openbaren4 ,en             
desalniettemin blijft het een onzer     
onbetwistbare  plichten1 dit kleine     
geluid te voorschijn te roepen1 zoo     
dikwijls de  gelegenheid daartoe zich   
voordoet1 zonder er ons door te laten   
ontmoedigen1 dat het waarschijnlijk     
ijdel is4          ,,vierde ,,boek4     
,,de ,,jonge ,,koninginnen4          ,i4
      ,laat ons hiermede onzen jongen   
korf weer sluiten waar het leven1 zijn  
cirkelgang hervattend1 zich naar buiten 
openbaart en zich  vermenigvuldigt1 om  
op zijne beurt weer een splitsing te    
ondergaan1  zoodra het de volheid van   
kracht en geluk heeft bereikt2 en laat  
ons  voor het laatst de moederstad nog  
eens openen1 om te zien wat daar        
voorvalt na het vertrek van den zwerm4  
,als het tumult van het vertrek weer tot
 bedaren is gekomen en nu twee  derden  
van hare kinderen haar hebben verlaten  
zonder plan op terugkeer1  is de        
ongelukkige stad als een lichaam1 dat   

veel bloedverlies heeft  gehad3 ze is   
moede1 verlaten1 bijna dood4 ,toch zijn 
er eenige duizenden  bijen in gebleven1 
die onverstoorbaar1 al is het dan ook   
eenigszins mat1  het werk weer          
hervatten1 zoo goed mogelijk de plaats  
der afwezigen weer  vervullen1 de sporen
 der laatste uitspattingen uit den weg  
ruimen1 de  provisie1 buit van de       
rooftochten wegbergen1 de bloemen gaan  
bezoeken1  de wacht houden over de      
voorraadschuur der toekomst1 zich       
volkomen  bewust van hunne zending en   
getrouw aan den plicht1 die hun door het
 lot  duidelijk is aangewezen4    ,doch 
zoo het heden al somber schijne1 al wat 
het oog ontmoet is vol hoop  en         
verwachting4 ,we bevinden ons hier in   
een dier kasteelen der ,duitsche        
legende1 waarin de muren bestaan uit    
duizenden glazen flesschen met de       
zielen der menschen1 die zullen geboren 
worden4 ,we bevinden ons in het         
verblijf van het leven1 dat aan het     
leven voorafgaat4 ,daar rondom liggen   

in goed gesloten wiegen1 in de          
eindelooze aaneenvoeging der wonderbare 
zeszijdige cellen1 myriaden larven in   
wording1 nog witter dan melk1 die  met  
gekruiste armen en het hoofd op de borst
 gebogen1 de ure van  ontwaken          
afwachten4 ,als men ze zoo ziet in hun  
eenvormige1 ontelbare en  doorschijnende
 graven1 zou men ze voor vergrijsde1 in 
diep nadenken  verzonken aardmannetjes  
houden1 of voor legioenen van maagden   
geheel  vervormd door de plooien van het
 lijkkleed en begraven in zeshoekige1   
door een volhardend meetkundige tot in  
het oneindige vermenigvuldigde          
prisma's4    ,over de gansche           
uitgestrektheid dier loodrechte muren1  
welke een gansche  wereld in zich       
bevatten1 een wereld die groeit1        
verandert1 om zichzelve  wentelt1 vier  
of vijf maal van kleederen verwisselt en
 in het duister  haar lijkkleed spint1  
zijn honderden werkbijen aan het dansen 
en aan 't  waaien met de vleugels om de 
noodige warmte te onderhouden en tevens 

voor een doel1 dat nog meer in het      
duister ligt2 want hun dans heeft  zeer 
bijzondere en methodische trillingen1   
die wel moeten beantwoorden  aan een of 
ander doel1 dat naar ik meen nog geen   
enkel waarnemer heeft  opgespoord4      
,na verloop van eenige dagen beginnen de
 deksels van deze myriaden urnen  7in   
een flinken korf telt men er van zestig 
tot tachtig duizend7 te  wijken1 en twee
 groote1 zwarte en ernstige oogen komen 
te voorschijn met  twee sprieten er     
boven1 die het leven rondom hen reeds   
gaan betasten1  terwijl bezige kaken nog
 voortgaan met de opening te verwijden4 
,dadelijk  komen de voedsters aanloopen1
 helpen de jeugdige bij hare gevangenis 
verlaten1 ondersteunen haar1 borstelen  
en reinigen haar en bieden haar  op de  
punt hunner tong den eersten honing van 
haar nieuwe leven aan4  ,zij1 die daar  
pas te voorschijn komt uit een andere   
wereld1 is nog  eenigszins bedwelmd1 wat
 bleek en wankel4 ,ze ziet er zwakjes   
uit als een  oud mannetje ontstegen aan 

zijn graf4 ,men zou haar voor een       
reizigster  kunnen houden bedekt met het
 donzige stof der onbekende wegen1 die  
tot  de geboorte leiden4 ,overigens is  
ze van top tot teen reeds geheel klaar1 
weet onmiddellijk al wat ze weten moet  
en zooals de kinderen uit het  volk om  
zoo te zeggen bij hunne geboorte reeds  
leeren1 dat hun geen tijd  is gegund    
voor spel en lach1 begeeft zij zich     
dadelijk naar de gesloten  cellen en    
begint met hare vleugeltjes te slaan en 
zich op de maat te  bewegen om op hare  
beurt hare begraven zusters te          
verwarmen1 zonder zich  op te houden met
 het ontcijferen van het wonderlijk     
raadsel van haar  bestemming en haar    
ras4          ,,ii4      ,de meest      
vermoeiende bezigheden echter worden    
haar in den beginne  bespaard4 ,eerst   
acht dagen na hare geboorte komt ze uit 
den korf om haar  eerste                
reinigings-vlucht te volbrengen en lucht
 op te doen in hare  lucht-buizen1 die  
zwellen1 haar gansche lichaam doen      

uitzetten en haar  van dat oogenblik af 
huwen aan de ruimte4 ,daarna komt ze    
terug1 wacht  nog een week en dan wordt 
haar eerste uitgang als honingdraagster 
in  gezelschap harer zusters            
georganiseerd1 onder een heel           
eigenaardige  zenuwachtigheid1 die door 
de bijenhouders kunst-zon wordt genoemd4
  ,liever nog zou men het onrust-zon    
moeten noemen4 ,men ziet inderdaad1 dat 
ze bang zijn1 dat zij1 de dochteren van 
de beperkte duistere ruimte en  van de  
menigte1 bang zijn voor dien azuren     
afgrond men de oneindige  eenzaamheid   
van het licht1 en hunne om zich tastende
 opgewektheid is van  vrees geweven4 ,ze
 loopen voor de poort heen en weer1 ze  
dralen1  vertrekken en komen terug1 wel 
twintig keeren achtereen4 ,ze wiegelen  
op  de lucht1 en met het kopje          
onafgewend naar het tehuis gekeerd1     
beschrijven ze groote kringen in        
opwaartsche beweging1 doch plotseling   
als gedrukt door spijt dalen ze weder1  
en hunne dertien duizend oogen          

ondervragen1 weerkaatsen en onthouden   
alles tegelijk1 alle boomen1 de         
fontein1 het hek1 het latwerk1 de daken 
en de vensters der omgeving2 tot  dat de
 luchtweg1 langs welken ze zich op      
hunnen terugtocht zullen laten  glijden1
 even onwrikbaar in hun geheugen staat  
gegrift1 alsof twee  strepen van staal  
dien afteekenden in den ether4          
,alweder een mysterie4 ,ook dit willen  
we ondervragen even als die  anderen1 en
 zoo het zwijgt evenals zij1 dan wordt  
door dit zwijgen  althans het veld onzer
 bewuste onwetendheid1 dat het          
vruchtbaarste is  van alle1 die onze    
activiteit bezit1 niet eenige morgens   
vergroot1  nevelachtig wel is waar1 doch
 bezaaid met goeden wil4 ,hoe vinden de 
bijen hunne woning terug1 die ze        
somtijds onmogelijk kunnen zien1 die    
dikwijls onder de hoornen verscholen    
ligt en wier ingang in ieder geval      
slechts een onmerkbaar punt is in de    
onbegrensde ruimte8 ,hoe komt het1  dat 
ze maar uiterst zelden verdwalen1 als ze

 in een doosje twee of drie  kilometer  
ver van den korf worden gebracht8       
,kunnen ze dien door alle hinderpalen   
heen ontdekken8 ,nemen ze bepaalde      
herkenningsteekenen te baat om zich te  
orinteeren1 of wel bezitten ze  dat     
bijzondere en nog weinig bekende        
zintuig1 dat wij aan sommige dieren     
toeschrijven b4v4 aan zwaluwen en       
duiven1 en dat het zintuig voor de      
richting genoemd wordt8 ,de proeven van 
,j4,h4 ,fabre1 van ,lubbock en  vooral  
van ,romanes 7in de ,natuur1 #bi1       
,oktober #ahhf7 schijnen uit te  maken1 
dat ze niet geleid worden door dit      
merkwaardig instinkt4    ,van een       
anderen kant heb ik meer dan eens       
geconstateerd1 dat ze niet  veel        
aandacht verleenen aan den vorm of de   
kleur van den korf4 ,ze  schijnen er    
meer op te letten1 hoe de plank waarop  
hun huis rust1 er  gewoonlijk uitziet1  
op de plaatsing van den ingang en het   
landings-plankje#a4 ,doch zelfs dit is  
bijkomstig1 en indien men tijdens  de   

afwezigheid der honing-draagsters den   
gevel hunner woning van boven  tot onder
 wijzigt1 dan komen ze evengoed         
onmiddellijk daarop af van uit  de      
diepten van den horizont1 en leggen     
eerst eenige aarzeling aan den  dag op  
het oogenblik dat ze den onherkenbaren  
drempel zullen  overschrijden4 ,hunne   
wijze van zich te orinteeren schijnt    
voor zoover  onze proeven ons daarover  
een oordeel toelaten1 veeleer gebaseerd 
op een  buitengewoon nauwkeurig opnemen 
van allerlei kleine kenmerken4 ,niet den
  korf zelf herkennen ze1 maar zijn     
plaatsing met betrekking tot de         
voorwerpen in de omgeving1 tot op drie  
vier millimeter benaderd4 ,en dit       
kenmerk is zoo merkwaardig1 zoo         
mathematisch zeker en zoo diep in hun   
geheugen gegrift1 dat alle werkbijen1   
als men den korf1 nadat ze vijf  maanden
 in een donkeren kelder hebben          
overwinterd1 weer op zijn plankje  zet  
doch iets meer naar rechts of links dan 
vroeger1 bij hunnen  terugkeer van de   

eerste bloemen1 zonder zich door iets te
 laten afleiden  rechtstreeks naar de   
plaats zullen vliegen1 waar de korf het 
vorige jaar  stond1 en niet dan tastend 
eindelijk het verplaatste vlieggat      
vinden4  ,men zou kunnen meenen1 dat de 
ruimte den ganschen winter het          
onuitwischbaar spoor hunner tochten had 
vastgehouden1 en dat het paadje1  waar  
langs ze zich volijverig voortbewogen1  
in den hemel bleef gegrift4    ,wanneer 
men dan ook een korf verplaatst1        
verdwalen vele bijen1 tenzij er  sprake 
is van een groote reis en het geheele   
landschap1 dat ze door en  door kennen  
tot drie of vier kilometer in 't rond1  
veranderd is1 of  tenzij men er voor    
gezorgd heeft een plankje1 een stukje   
dakpan of een  of andere belemmering    
voor het vlieggat te plaatsen1 waardoor 
ze  gewaarschuwd worden1 dat er iets is 
veranderd1 en ze zich op nieuw  moeten  
orinteeren en het juiste punt bepalen4  
#a ,het landings-plankje1 dat dikwijls  
niets anders is dan de verlenging  van  

de plank waarop de korf staat1 vormt een
 soort stoepje1 portaaltje  of          
rustplaats vr den hoofdingang of 't     
vlieggat4          ,,iii4      ,nadat we
 dit gezegd hebben1 keeren we terug naar
 onze stad1 die op nieuw  wordt bevolkt1
 waar onophoudelijk nieuwe wiegen       
opengaan en zelfs de  substantie der    
muren in beweging komt4 ,deze stad heeft
 echter nog geene  koningin4 ,aan de    
kanten van een der middelste raten      
verheffen zich zeven   acht zonderlinge 
gebouwtjes1 die op de golvende vlakte   
der gewone  cellen doen denken aan de   
protuberances en kringen1 die de        
photographien der maan zoo vreemd maken4
 't ,zijn een soort capsules van  ruwe  
was of hangende1 volkomen gesloten      
eikels1 die de plaats van drie  of vier 
werkbijen-cellen innemen4 ,gewoonlijk   
liggen ze in een groep  bijeen en een   
sterke1 buitengewoon bezorgde en        
oplettende wacht behoedt  dit gebied1   
dat een soort ontzag schijnt in te      
boezemen4 ,daar komen de  moeders tot   

ontwikkeling4 ,in ieder dezer huisjes is
 vr het vertrek van  den zwerm een eitje
 neergelegd1 't zij door de moeder      
zelve1 't zij nog  waarschijnlijker1    
hoewel men er zich niet van heeft kunnen
 vergewissen1  door de voedsters1 die   
het daarheen overbrengen uit een of     
andere cel  uit de buurt4    ,drie dagen
 daarna ontwikkelt zich uit dat ei een  
made1 waaraan men een  bijzonder en zoo 
overvloedig mogelijk voedsel toedient2  
en hier kunnen  we n voor n de          
bewegingen nagaan van een dier          
verrukkelijk vulgaire  methoden der     
natuur1 die wij indien het menschen     
gold1 met den verheven  naam van        
,fataliteit zouden omkleeden4 ,het      
kleine larfje ontwikkelt zich  dank zij 
dit stelsel van opvoeding op een gansch 
bijzondere wijze1 en  zijn denkbeelden  
worden tegelijk met zijn lichaam dermate
 gewijzigd1 dat  de bij1 die daaruit    
geboren wordt1 tot een geheel ander ras 
van insekten  schijnt te behooren4      
,ze zal vier of vijf jaar leven in      

plaats van zes of zeven weken4 ,haar    
lijf wordt tweemaal langer1 haar kleur  
glanziger en lichter1 haar angel  krom4 
,haar oogen zullen slechts acht  negen  
duizend facetten tellen in  plaats van  
twaalf of dertien duizend4 ,haar brein  
wordt beperkter1 maar  haar eierstokken 
enorm groot1 en ze zal een afzonderlijk 
orgaan1 de  zaadblaas1 bezitten1 die    
haar om zoo te zeggen tot een           
hermaphrodiet  maakt4 ,ze krijgt geen   
der organen voor een leven van          
inspanning3 noch  zakjes om was af te   
scheiden1 noch borstels1 noch korfjes om
 er het  stuifmeel in te verzamelen4 ,ze
 zal geen der gewoonten en geen der     
hartstochten kennen1 die wij            
onafscheidelijk achten van de bij4 ,ze  
zal  geen verlangen koesteren naar de   
zon1 noch behoefte aan de open lucht1   
en sterven zonder een enkele bloem      
bezocht te hebben4 ,haar leven zal ze   
doorbrengen in de duisternis en de      
drukte van de groote menigte1 met het   
onvermoeid opzoeken van wiegjes om ze te

 bevolken4 ,daarentegen zal  alleen zij 
de onrust der liefde kennen4 ,ze is er  
niets eens zeker van1  dat ze twee      
oogenblikken in haar leven het licht zal
 aanschouwen---want  het uitvliegen van 
den zwerm is niet                       
onvermijdelijk--misschien zal ze        
slechts eenmaal gebruik maken van hare  
vleugels1 doch dan om den minnaar  te   
gemoet te vliegen6 't ,is merkwaardig1  
dat zooveel dingen1 dat  organen1       
denkbeelden1 verlangens1 gewoonten1 een 
gansch levenslot aldus  liggen          
opgesloten1 niet in een zaadje--dat zou 
het gewone wonder zijn  van plant1 dier 
en mensch--doch in een vreemde en       
levenlooze substantie3  ineen druppel   
honing#a4      #a ,sommige bijenkenners 
beweren1 dat werkbijen en koninginnen na
 het  opengaan van het ei hetzelfde     
voedsel ontvangen1 een soort melk1 die  
zeer rijk is aan stikstof en wordt      
afgescheiden door een afzonderlijke     
klier1 waarvan de kop der voedsters is  
voorzien4 ,maar na verloop van  enkele  

dagen worden de larfjes der werkbijen   
gespeend en onder het  grover diet van  
honing en stuifmeel gesteld1 terwijl    
daarentegen de  toekomstige koningin tot
 aan hare volkomen ontwikkeling wordt   
volgepropt  met de kostbare melk1 die   
koninginne-pap genoemd wordt4 ,hoe dit  
ook zij1  de resultaten blijven daarom  
evenzeer een wonder4          ,,iv4     
,ongeveer een week is verloopen sedert  
het vertrek der oude koningin4 ,de      
koninklijke nymphen1 die in de hulsels  
slapen1 zijn niet allen van  denzelfden 
leeftijd1 want het is in 't belang der  
bijen1 dat de  koninklijke geboorten na 
elkaar plaats hebben1 op de tijden dat  
ze  beslissen of er een tweede1 derde of
 zelfs wel een vierde zwerm uit den     
korf zal vertrekken4 ,reeds eenige uren 
zijn ze bezig de wanden van de  rijpste 
moederwieg langzamerhand dunner te      
maken1 en de jonge koningin1  die van   
binnen uit tegelijkertijd het ronde     
deksel doorknaagt1 steekt  haar kopje er
 uit1 komt halverwege te voorschijn en  

met behulp van de  verpleegsters1 die   
dadelijk komen aanloopen1 haar afvegen1 
schoonmaken  en liefkoozen1 wikkelt ze  
zich los en doet hare eerste schreden op
 de  raat4 ,evenals een pasgeboren      
werkbij is ze bleek en nog wankel op    
hare  pootjes1 maar na verloop van een  
minuut of tien worden deze steviger en  
daar ze wel voelt1 dat ze niet de eenige
 is1 dat ze haar rijk moet  veroveren1  
dat er hier of daar mededingsters       
schuilen1 loopt ze vol  onrust langs de 
wanden van was om deze op te sporen4    
,hier komen de  wijsheid en de          
geheimzinnige besluiten van het         
instinkt1 van den geest  des bijenkorfs1
 of van de vergaderde werkbijen         
tusschenbeide4 't ,geen  het meest      
verrast als men in een observatie-korf  
den loop dezer  gebeurtenissen met de   
oogen volgt1 is dat men nooit de minste 
aarzeling1  de minste verdeeldheid      
waarneemt4 ,nergens eenig spoor van     
tweedracht of  verschil van meening4    
,daar heerscht niets dan een reeds te   

voren  ingestelde eensgezindheid1 dit is
 de atmosfeer van dezen staat1 en       
iedere bij schijnt reeds bij voorbaat te
 weten1 wat alle anderen denken4  ,toch 
is dit een hoogst gewichtig oogenblik   
voor hen1 't is om zoo te  zeggen de    
minuut waarvan leven of dood afhangen4  
,ze moeten weten welke  partij te kiezen
 uit drie of vier mogelijkheden1 die    
ver-reikende  gevolgen zullen hebben1   
welke onderling totaal verschillen en   
door eene  kleinigheid noodlottig kunnen
 worden4 ,ze moeten de passie of de     
ingeschapen plicht van het vermeerderen 
der soort met het behoud van den        
moederstok en diens afstammelingen weten
 te verzoenen4 ,een enkelen keer        
vergissen ze zich2 ze laten drie of vier
 zwermen na elkaar uitvliegen1  die den 
moederstaat totaal uitputten en zelf te 
zwak zijn om zich snel  genoeg te       
organiseeren1 zoodat ze worden          
overvallen door ons klimaat1  dat niet  
het oorspronkelijk klimaat is waaraan de
 bijen ondanks alles de  herinnering    

blijven behouden1 en bezwijken bij het  
intreden van den  winter4 ,dan vallen ze
 als slachtoffers van de zwerm-koorts1  
die even als  onze gewone koorts een    
soort al te sterke reactie van het leven
 is1 een  reactie1 die haar doel        
voorbijstreeft1 den kring afsluit en den
 dood  vindt4          ,v4      ,geen   
der besluiten1 die ze zullen nemen1     
schijnt zich met dwingende              
noodzakelijkheid op te dringen1 en als  
de mensch eenvoudig toeschouwer  blijft1
 kan hij niet voorzien1 wat ze zullen   
kiezen4 ,maar een bewijs dat  er altijd 
overleg is bij deze keuze is hierin     
gelegen1 dat hij daarop  invloed kan    
uitoefenen1 ja zelfs die keuze bepalen1 
door enkele  omstandigheden te wijzigen1
 b4v4 door de ruimte die hij toestaat   
kleiner  of grooter te maken1 of volle  
honingraten weg te nemen en er leege    
voor  in de plaats te stellen1 welke    
voorzien zijn van werkbij-cellen4    ,de
 zaak is dus1 dat ze weten1 niet of ze  
dadelijk een tweeden en derden  zwerm   

zullen uitzenden--dat zou vrij wel enkel
 een blind besluit zijn1  een gevolg van
 den gril of het onbezonnen verlangen   
van een gunstig  oogenblik de zaak is1  
dat ze op het oogenblik1 eenparig1      
maatregelen  treffen1 die hen zullen    
vergunnen drie of vier dagen na de      
geboorte der  eerste koningin een       
tweeden zwerm uit te zenden1 en een     
derde drie dagen  na het vertrek der    
jonge koningin aan het hoofd van dezen  
tweeden zwerm4  ,niemand zal kunnen     
ontkennen1 dat we hier een geheel       
systeem1 een  gansche combinatie van    
voorzorgsmaatregelen aantreffen1 die1   
vooral als  men denkt aan de kortheid   
van hun leven1 een geruimen tijd in     
beslag  nemen4          ,,vi4      ,deze
 maatregelen betreffen de bewaking der  
jonge koninginnen1 die nog  begraven    
liggen in hunne gevangenis van was4 ,ik 
veronderstel1 dat de  bijen het         
verstandiger oordeelen geen tweeden     
zwerm uit te zenden4 ,hier  doen zich   
dus weer twee mogelijkheden voor4       

,zullen ze aan de  eerstgeborene der    
koninklijke maagden1 aan haar1 die wij  
hebben zien  uitkomen1 toestaan hare    
vijandelijke zusteren te vernietigen1 of
 wel  zullen ze wachten totdat deze de  
gevaarlijke plechtigheid van de         
parings-vlucht heeft volbracht1 waarvan 
de toekomst van het volk kan  af hangen8
 ,dikwijls wettigen ze den              
onmiddellijken moord1 dikwijls ook      
verzetten zij er zich tegen1 maar 't    
laat zich gemakkelijk begrijpen1  dat   
het moeielijk is uit te maken of dit    
gebeurt met het oog op een  tweeden     
zwerm1 of op de gevaren van de          
parings-vlucht2 want meer dan  eens     
heeft men waargenomen1 dat ze1 na tot   
een tweeden zwerm te hebben  besloten1  
plotseling daarvan afzagen en heel het  
voorbestemde nakroost  vernietigden1 't 
zij omdat de tijden ongunstiger waren   
geworden1 't zij  om eenige andere      
reden1 die we niet kunnen opsporen4     
,doch stel dat ze  het nuttig hebben    
geoordeeld van het zwermen af te zien en

 de gevaren  van de parings-vlucht te   
aanvaarden4 ,wanneer nu onze jonge      
koningin1  aangevuurd door haar         
verlangen1 het gebied van de groote     
wiegen nadert1  dan wijkt de wacht ter  
zijde om haar vrijen doortocht te laten4
 ,ten  prooi aan haar woedende jaloezie 
werpt ze zich op de eerste              
koninginne-cel1 die ze aantreft en doet 
met tanden en pooten al haar  best om de
 was te breken4 ,ze slaagt er in1 rukt  
met geweld de pop er  uit1 die in die   
woning rust1 wikkelt de slapende prinses
 los en als haar  mededingster reeds    
kenbaar is1 keert ze zich om1 steekt    
haar angel in de  open cel en boort als 
waanzinnig dezen daarin1 totdat de      
gevangene  bezwijkt onder de wonden van 
het giftig wapen4 ,dan komt ze tot rust1
 en  vindt voldoening in den dood1 het  
mysterie1 dat aan den haat van alle     
wezens grenzen stelt1 trekt haar angel  
in1 valt op een andere cel aan1  opent  
die om er echter voorbij te gaan als    
zeer enkel een onvolgroeide  larf of    

nymph in vindt1 en gaat zoo voort tot op
 het oogenblik1 dat ze  hijgend en      
uitgeput bemerkt1 dat hare tanden en    
nagels machteloos langs  de wanden van  
was afglijden4    ,de bijen rondom haar 
zien hare woede aan zonder er in te     
deelen en gaan  haar uit den weg om haar
 het veld vrij te laten2 maar zoodra een
 cel is  doorboord en verwoest komen ze 
aanloopen1 halen het lijk1 het nog      
levende larfje of de gepijnigde nymph er
 uit1 gooien ze uit den korf1 en        
proppen zich gretig vol met de          
kostelijke koninklijke pap1 die den     
bodem  van de cel overdekt4 ,en daarna1 
als hunne uitgeputte moeder hare woede  
laat varen1 voleindigen zij zelven den  
moord der onschuldigen1 en het          
vorstelijk ras heeft met zijne          
woonplaatsen opgehouden te bestaan4     
,met de executie der darren1 die        
overigens meer is te verontschuldigen1  
is dit de afschuwelijke ure van den     
bijenkorf1 de eenige waarin de bijen    
aan tweedracht en dood verlof geven     

hunne woningen te overmeesteren4  ,en1  
zooals het zoo vaak in de natuur        
voorkomt1 zijn het juist de door de     
liefde bevoorrechten1 die de            
buitengewone pijlen van een             
gewelddadigen  dood op zich zien        
gericht4    ,enkele malen1 doch uiterst 
zelden daar de bijen                    
voorzorgsmaatregelen  nemen om dit geval
 te voorkomen1 enkele malen gebeurt het1
 dat twee  koninginnen tegelijkertijd   
uitkomen4 ,dan heeft onmiddellijk bij   
het  verlaten van de wieg de doodelijke 
kamp plaats1 waarvan ,huber voor het    
eerst een merkwaardige bijzonderheid    
heeft opgeteekend3 telkens wanneer  de  
beide maagdelijke koninginnen in hun    
curas van sits bij hun uitval  zulk een 
stelling innemen1 dat ze bij het steken 
met hun angel elkaar  weerkeerig zouden 
doorboren dan is het1 juist als bij de  
gevechten in de  ,ilyas1 alsof den god  
of godin1 wellicht de god of de godin   
van het ras1  tusschen beide komt2 door 
een zelfden schrik bevangen1 gaan de    

beide  strijdende partijen uiteen en    
ontvluchten elkaar geheel ontdaan1 om   
kort  daarna elkander weer te zoeken en 
opnieuw uiteen te gaan indien de        
dubbele ramp opnieuw de toekomst van hun
 volk bedreigt2 totdat het aan  een van 
beiden gelukt hare onvoorzichtige of    
onhandige mededingster te  verrassen1 en
 haar te dooden zonder gevaar voor      
zichzelve1 want de wet  van de soort    
eischt slechts n offer4          ,,vii4 
,wanneer de jeugdige vorstin op deze    
wijze de wiegen heeft vernield of  hare 
mededingster gedood1 wordt ze door het  
volk erkend1 en om in  waarheid te      
regeeren en zich behandeld te zien      
evenals vroeger hare  moeder1 blijft    
haar niets meer overig dan hare         
paringsvlucht te  volbrengen2 want de   
bijen bemoeien zich weinig met haar en  
bewijzen haar  weinig eer zoolang ze nog
 onbevrucht is4 ,dikwijls echter is hare
  geschiedenis minder eenvoudig1 en     
slechts zelden weerstaan de werkbijen   
hun verlangen een tweeden keer te       

zwermen4    ,in dit geval komt ze       
evenals in het eerste1 en gedreven door 
hetzelfde  voornemen1 naar de           
koninklijke cellen toe1 doch in plaats  
van daar  onderworpen dienaressen te    
vinden1 die haar aanmoedigen1 stuit ze  
op een  sterke vijandelijke macht1 die  
haar den weg verspert4 ,opgewonden1 en  
steeds aangedreven door haar ide fixe1  
wil ze zich met geweld een  doortocht   
banen of een anderen weg inslaan1 doch  
overal ontmoet ze  schildwachten1 die de
 slapende prinsessen bewaken4 ,ze wil   
doorzetten1  doet een nieuwen aanval1   
doch met steeds meer kracht stoot men   
haar  terug en mishandelt haar zelfs1   
tot ze eenigszins vaag begint te        
begrijpen1 dat die kleine werkbijen een 
wet vertegenwoordigen1 waarvoor  de wet 
die haar aandrijft moet wijken4         
,eindelijk verwijdert ze zich1 en in    
haar nog niet gekoelde drift loopt  ze  
van raat tot raat onder het aanheffen   
van dien eigenaardigen  krijgszang of   
dreigende klacht1 die iedere bijenhouder

 kent en die  gelijkt op den zilveren   
klank van een verwijderde trompet2 dit  
geluid  van onmacht en verbittering is z
 krachtig1 dat men het vooral 's        
avonds1 op drie of vier meter afstands  
door de dubbele wanden van den  korf    
heen hoort1 al is die ook nog zoo goed  
gesloten4    ,deze koninklijke kreet    
heeft een magischen invloed op de       
werkbijen4 ,hij  vervult hen met een    
soort van eerbiedigen schrik of         
verbijstering1 en  wanneer de koningin  
hem doet weerklinken over de cellen     
waarvan men haar  verwijderd houdt1 dan 
staan de wachten die haar omringen en   
lastig  vallen plotseling stil1 buigen  
het hoofd1 en wachten onbewegelijk1 of  
hij niet zal ophouden te weerklinken4   
,overigens meent men1 dat juist  door de
 overmacht van dezen kreet1 dien hij    
nabootst1 de  ,doodshoofd-vlinder in de 
korven kan komen om zich aan honing te  
goed te  doen1 zonder dat de bijen er   
aan denken hem aan te vallen4    ,twee  
of drie1 en soms wel vijf dagen         

achtereen worden deze klaagtonen  der   
gesmade aldus gehoord1 die de in        
bescherming genomen pretendenten  ten   
strijde oproepen4 ,ondertusschen komen  
deze tot ontwikkeling1 willen  op hunne 
beurt het licht aanschouwen en beginnen 
de deksels hunner  cellen te doorknagen4
 ,groote wanorde bedreigt de republiek4 
,doch toen de  genius van den korf zijn 
besluit nam1 heeft hij alle gevolgen    
daarvan  overzien en de bewaaksters1 die
 goed op de hoogte zijn1 weten van uur  
tot uur wat hun te doen staat om de     
onverhoedse stooten van het             
gedwarsboomd instinkt te pareeren en    
twee vijandelijke krachten tot een      
zelfde doel te doen samenwerken4 ,ze    
weten1 dat de jonge koninginnen1 die    
naar het geboorte-uur verlangen1 indien 
ze er in slaagden te ontsnappen1  in de 
handen hunner reeds onoverwinnelijke    
oudere zuster zouden vallen1  die ze een
 voor een zou vernietigen4 ,terwijl dus 
een der ingesperden van  binnen de      
poorten harer gevangenis afknaagt1      

bedekken zij die van buiten  met een    
nieuwe laag was1 en de ongeduldige zet  
hardnekkig haar werk  voort zonder liet 
minste vermoeden1 dat ze te doen heeft  
met een  betooverden hinderpaal1 die uit
 de puinhoopen steeds nieuw verrijst4   
,onderwijl hoort ze de uitdagende kreten
 van hare mededingster1 en daar  ze haar
 bestemming en hare koninklijke plichten
 reeds kent nog vr ze  een blik heeft   
kunnen werpen op het leven en weet wat  
een bijenkorf is1  beantwoordt ze die   
heldhaftig van uit hare gevangenis4     
,daar echter hare  kreten de wanden van 
een grafgewelf moeten doordringen1      
klinken ze  geheel anders1 dof1 hol1 en 
de bijenhouder die 's avonds1 wanneer op
 de  velden alle geluid verstomt en het 
zwijgen der sterren begint1 de          
wonderbare steden komt ondervragen1     
herkent en begrijpt de beteekenis  van  
deze samenspraak tusschen de            
ronddwalende maagd en de gevangenen4    
,,viii4      ,overigens is zulk een     
lange opsluiting gunstig voor de jonge  

koninginnen1 die als ze uitkomen rijp en
 reeds krachtig zijn en klaar om  hunne 
vlucht te nemen4 ,van een anderen kant  
heeft het wachten de vrije  koningin    
sterker gemaakt en haar in staat gesteld
 de gevaren eener reis  te doorstaan4   
,de tweede zwerm of nazwerm verlaat dan 
de woning met de  eerstgeborene onder de
 koninginnen aan zijn spits4            
,onmiddellijk na haar  vertrek bevrijden
 de in den korf achtergebleven werkbijen
 een der  gevangenen1 die dezelfde      
moorddadige pogingen doet1 dezelfde     
kreten van  toorn uitstoot1 om op hare  
beurt drie dagen later den korf te      
verlaten  aan het hoofd van een derden  
zwerm en zoo maar voort ingeval van     
zwerm-koorts1 totdat de moederstad      
totaal is uitgeput4    ,swammerdam haalt
 een korf aan1 die door zijn eigen      
zwermen en het  zwermen van die zwermen1
 dertig kolonies gaf in n enkel seizoen4
    ,zulk een buitengewone              
vermenigvuldiging wordt vooral          
aangetroffen na een  slechten winter1   

alsof de bijen1 die altijd voeling      
hebben met de  geheime wenschen der     
natuur1 zich bewust waren van het       
gevaar1 dat de  soort bedreigt4 ,in     
normale tijden is deze koorts echter    
vrij zeldzaam in  krachtige en goed     
bestuurde korven4 ,vele zwermen maar    
eens en  verscheidene zelfs in geheel   
niet4    ,gewoonlijk zien de bijen na   
den tweeden zwerm van een verdere       
verdeeling  af1 't zij ze de geduchte   
verzwakking van den moederstok opmerken1
 't  zij het betrekken van den hemel hun
 voorzichtigheid voorschrijft4 ,in dat  
geval staan ze toe1 dat de derde        
koningin de gevangenen vermoordt1 en    
het gewone leven gaat weer zijn gang en 
wordt met te meer ijver opgevat  daar de
 werkbijen alle zeer jong zijn1 de korf 
verarmd is en ontvolkt1  en er voor den 
winter groote leemten zijn aan te       
vullen4          ,,ix4      ,het vertrek
 van den tweeden en derden zwerm is     
juist zooals die van den  eersten en    
alle omstandigheden zijn gelijk1 behalve

 dat er minder bijen  zijn1 dat de troep
 minder omzichtig is en geen verkenners 
heeft1 en dat  de jonge1 maagdelijke1   
vurige en lichte koningin veel verder   
vliegt en  reeds bij de eerste          
pleisterplaats haar volk tot op grooten 
afstand van  den korf heeft meegevoerd4 
,voeg er nog bij1 dat deze tweede en    
derde  uittocht veel vermeteler zijn en 
dat het lot dezer zwervende kolonies    
zeer hachelijk is4 ,als                 
vertegenwoordigster der toekomst hebben 
ze enkel  een onvruchtbare koningin aan 
hun spits4 ,hun gansche bestaan hangt af
  van de op handen zijnde paringsvlucht4
 ,een voorbijvliegende vogel1  enkele   
regendruppels1 een koude wind1 een      
vergissing1 en het onheil is            
onherstelbaar4 ,dit weten de bijen z    
goed1 dat ze1 wanneer ze een            
toevluchtsoord gevonden hebben1 ondanks 
hunne reeds groote gehechtheid  aan de  
woning die eerst sedert een enkelen dag 
de hunne is1 ondanks het  aangevangen   
werk1 dikwijls alles in den steek laten 

om hunne jeugdige  souvereine te        
vergezellen bij het zoeken van een      
minnaar1 om hunne oogen  onafgewend op  
haar gevestigd te houden1 haar te       
omgeven en te omhullen  met duizenden   
liefderijke vleugeltjes1 of met haar te 
gronde te gaan  indien de liefde haar z 
ver van den nieuwen korf doet afdwalen1 
dat de  nog ongewone terugweg           
vervluchtigt en verdwijnt uit hun aller 
geheugen4          ,x      ,z sterk is  
echter de wet der toekomst1 dat geen    
enkele bij aarzelt met  het oog op deze 
onzekerheid en dit doodsgevaar4 ,een    
zelfde geestdrift  voor een tweeden en  
derden zwerm als voor een eersten4      
,wanneer de  moederstaat zijn besluit   
beeft genomen1 dan vindt ieder dezer    
gevaarlijke jonge koninginnen een       
troepje werkbijen gereed haar lot te    
deelen en haar te vergezellen op haar   
reis1 waarbij veel te verliezen en      
niets te winnen is dan de hoop op       
voldoening van een instinkt4 ,wie geeft 
hun de energie1 die wij nimmer bezitten1

 om met het verleden te breken  als met 
een vijand8 ,wie kiest uit de massa     
degenen1 die moeten gaan en  wie wijst  
aan welke zullen achterblijven8 ,niet   
die of die klasse  vertrekt of blijft1  
hier zijn het de jongsten1 daar de      
oudsten1 rondom  iedere koningin1 die   
heengaat om niet terug te keeren1       
verdringen zich  zeer oude              
honingdraagsters naast kleine           
werkbijtjes1 die zich voor het  eerst   
wagen in het duizelingwekkende azuur4 't
 ,is evenmin het toeval1 de  gelegenheid
 of een voorbijgaande opwelling van     
geestdrift of van  ontmoediging door een
 gedachte1 instinkt of gevoel1 waardoor 
de  betrekkelijke grootte van een zwerm 
wordt bepaald4 ,herhaaldelijk heb ik  er
 mij op toegelegd1 te berekenen welke   
verhouding er bestond tusschen  het     
aantal bijen van den zwerm en van       
degenen die achterblijven2 en  hoewel de
 moeielijkheden aan de proef verbonden  
het verkrijgen van  mathematische       
zekerheid beletten1 heb ik toch kunnen  

constateeren dat  deze verhouding1 als  
men mede rekening houdt met het         
broedsel1 dus met  de op handen zijnde  
geboorten1 constant genoeg was om een   
werkelijke en  geheimzinnige berekening 
van den genius des bijenkorfs te doen   
vermoeden4          ,,xi4      ,we      
zullen niet alle avonturen dezer zwermen
 nagaan1 het zijn er vele1 en  dikwijls 
zeer ingewikkelde4 ,somtijds vallen twee
 zwermen samen1 een  andermaal gebeurt  
het in de verwarring van het heengaan1  
dat twee of  drie der gevangen          
koninginnen aan het toezicht der        
bewaaksters  ontsnappen en zich voegen  
bij den zich vormenden tros4 ,weer een  
andermaal maakt een der jonge           
koninginnen gebruik van de              
zwermingsvlucht  om1 waar ze zich van   
darren omringd ziet1 zich te laten      
bevruchten en  dan voert ze heel haar   
volkje mee tot op een buitengewone      
hoogte en  afstand4 ,in de praktijk van 
de bijenteelt brengt men deze tweede en 
derde zwermen naar den moederstok terug4

 ,de koninginnen vinden elkaar  terug in
 den bijenkorf1 de werkbijen scharen    
zich rondom de strijdenden  en wanneer  
de beste heeft gezegevierd1 verwijderen 
zij in hun afkeer van  wanorde en hun   
lust tot werken de lijken1 sluiten de   
deur voor  toekomstige daden van geweld1
 vergeten het verleden1 keeren terug    
naar  hunne cellen1 en gaan op nieuw den
 vreedzamen weg op naar de bloemen1  die
 hen wachten4          ,,xii4      ,om  
ons verhaal te vereenvoudigen zullen we 
de geschiedenis van de  koningin weer   
opvatten1 waar we die hadden afgebroken1
 daar waar de  bijen haar hadden        
toegestaan hare zusters in de wieg te   
dooden4 ,zooals  ik reeds gezegd heb    
verzetten ze zich dikwijls tegen dezen  
moord1 ook  zelfs wanneer ze niet het   
voornemen schijnen te koesteren een     
tweeden  zwerm uit te zenden4 ,dikwijls 
ook hechten zij er hunne goedkeuring    
aan1  want de staatkundige geest der    
korven van een zelfden bijenstand is    
even  verschillend als die der          

menschen-volken van een zelfde vastland4
 ,doch  zeer zeker begaan ze een        
onvoorzichtigheid door hem te wettigen4 
,komt de  koningin om of verdwaalt ze   
bij hare parings-vlucht1 dan blijft er  
niemand over om haar te vervangen1 en de
 larven der werkbijen zijn al  over den 
leeftijd om nog in koninklijke          
herschapen te kunnen worden4  ,maar     
enfin1 de onvoorzichtigheid is begaan en
 dus is de eerste1 die  uitkomt1 de     
eenige en erkende heerscheres in de     
gedachten haars volks4  ,toch is ze nog 
maagd4 ,om gelijk te worden aan de      
moeder1 die zij  vervangt1 moet ze in de
 eerste twintig dagen na hare geboorte  
een  ontmoeting hebben met het mannetje4
    ,wordt door een of andere oorzaak   
deze ontmoeting vertraagd1 dan blijft   
ze onherroepelijk maagd4 ,toch is ze    
zooals we gezien hebben niet            
onvruchtbaar1 al is ze maagd4 ,hier     
staan we tegenover die groote  anomalie1
 die wonderlijke voorzorgsmaatregel of  
gril van de natuur1 die  men            

parthenogenesis noemt1 en die een zeker 
aantal insekten met elkaar  gemeen      
hebben1 te weten de boomluizen1 de      
stofvleugelige insekten van  het        
geslacht ,psyche1 de ,hymenopteren van  
den stam der ,cynipides1 enz4 ,de       
koningin-maagd kan dus eieren leggen als
 ware zij bevrucht1 maar uit  alle      
eieren die ze legt1 in groote of kleine 
cellen1 zullen enkel darren  geboren    
worden1 en daar deze nimmer werken1     
enkel op kosten der wijfjes  leven1     
zelfs nooit honing gaan zoeken voor zich
 zelven en niet in hun  onderhoud kunnen
 voorzien1 volgt slechts weinige weken  
na den dood van  de laatste afgetobde   
werkbij1 de volledige ondergang der     
kolonie4 ,uit de  maagd zullen duizenden
 mannetjes geboren worden1 en ieder     
dezer  mannetjes bezit millioenen       
zaadlichaampjes1 waarvan er geen enkel  
in  haar organisme is kunnen            
binnendringen4 ,dat is zoo men wil niet 
wonderlijker dan duizend andere analoge 
verschijnselen2 want als men  zich      

bezighoudt met deze problemen1          
voornamelijk met die van de             
voortplanting1 waarbij het wonderlijke  
en verrassende van alle kanten          
opduiken1 nog veel overvloediger en nog 
veel minder volgens menschelijke  wetten
 dan in de wonderbaarlijkste            
tooversprookjes1 dan wordt na verloop   
van korten tijd de verbazing zoo iets   
gewoons1 dat men er vrij spoedig  de    
notie van verliest4 ,toch was het feit  
de moeite waard te worden  opgeteekend4 
,doch van een anderen kant1 hoe in het  
reine te komen met de  bedoeling der    
natuur1 die aldus de darren1 welke zoo  
noodlottig zijn1  begunstigt ten koste  
der zoo noodzakelijke werkbijen8 ,is ze 
bang1 dat  anders het verstand der      
wijfjes hen er toe brengen zou het      
aantal dezer  nadeelige parasieten1 die 
nu eenmaal onvermijdelijk zijn voor de  
instandhouding der soort1 buitensporig  
te verminderen8 ,is het uit  overdreven 
reactie tegen den ramp van een          
onvruchtbare koningin8 ,behoort  het tot

 die al te geweldige en blinde          
voorzorgsmaatregelen1 die de  oorzaak   
van het kwaad niet kennen1 met het      
geneesmiddel het doel  voorbijschieten1 
en om een lastig geval te vermijden1 een
 ramp  teweegbrengen8 ,in               
werkelijkheid--doch laat ons niet       
vergeten1 dat het  niet geheel en al de 
natuurlijke en oorspronkelijke          
werkelijkheid is1  daar de kolonies in  
de primitieve wouden veel meer verspreid
 moeten  geleefd hebben dan             
tegenwoordig1 in werkelijkheid ligt het 
bijna nooit  aan gebrek aan mannetjes1  
wanneer een koningin niet is bevrucht1  
want  deze zijn altijd talrijk en komen 
van zeer verre4 ,veeleer hebben koude   
of regen haar te lang in den korf       
opgesloten gehouden1 en nog vaker de    
onvolkomenheid harer vleugeltjes1       
waardoor ze niet in staat is tot de     
hooge vlucht1 die vereischt wordt door  
het orgaan der darren4 ,nochtans  legt  
de natuur1 zonder rekening te houden met
 deze meer reele oorzaken1  zich met    

hartstocht toe op het vermenigvuldigen  
der darren4 ,ze brengt  zelfs nog andere
 wetten in beroering om er te verkrijgen
 en somtijds  vindt men zelfs in een    
verweesden korf twee of drie werkbijen1 
die zoo  sterk worden geprikkeld door   
het verlangen naar instandhouding der   
soort1 dat ze zich ondanks hunne        
verminkte eierstokken inspannen om      
eieren te leggen1 hunne organen         
eenigszins zien opleven onder den drang 
van dit tot het uiterste geprikkeld     
gevoel1 en er werkelijk in slagen       
eenige eieren voort te brengen2 doch ook
 uit deze eieren ontstaan  evenals uit  
die der maagd-moeder1 enkel darren4     
,,xiii4      ,hier betrappen we op      
heeterdaad een hoogeren doch misschien  
onvoorzichtigen wil1 die met zijn       
tusschenkomst den van verstand          
getuigenden wil van sommige levens met  
onweerstaanbare kracht  tegenwerkt4     
,dergelijke interventies zijn in de     
wereld der insekten vrij  veelvuldig en 
het is merkwaardig ze daar te           

bestudeeren4 ,daar deze  wereld rijker  
bevolkt en samengestelder is dan de     
overigen kan men  sommige wenschen der  
natuur daar nog beter waarnemen en men  
verrast haar  daar te midden van        
allerlei proefnemingen1 die men voor    
onvoltooid zou  kunnen houden4    ,zoo  
heeft ze b4v4 n grooten wensch1 dien ze 
overal aan den dag  legt1--te weten3 de 
verbetering van iedere soort door het   
overleven van  den sterkste4 ,gemeenlijk
 is de strijd goed georganiseerd4 ,het  
doodenoffer der zwakken is enorm groot1 
dat kan haar weinig schelen  ingeval de 
belooning van den overwinnaar maar      
ontwijfelbaar en zeker is4  ,doch er    
zijn gevallen1 waarin men zeggen zou1   
dat ze nog niet den tijd  heeft gehad   
hare combinaties weer te ontbinden1     
waarbij het lot van den  overwinnaar al 
even rampzalig is als dat der           
overwonnenen4 ,en om bij  onze bijen te 
blijven1 in dit opzicht ken ik niets    
treffenders dan de  geschiedenis der    
triongulins der ,sitaris ,colletis4 ,men

 zal trouwens  zien1 dat verscheidene   
bijzonderheden dezer geschiedenis niet  
zoo vreemd  zijn aan die van den mensch 
als men geneigd zou zijn te meenen4     
,deze triongulins zijn de primaire      
larven van de parasiet eener wilde1     
afgezonderd levende bij met een stompe  
tong1 de ,colletis1 die haar nest  bouwt
 in onderaardsche gangen4 ,voor de      
opening dezer gangen loeren ze op  de   
bij en ten getale van drie1 vier1 vijf  
en somtijds meer klampen ze  zich aan   
haar haren vast en gaan op haar rug     
zitten4 ,had de strijd der  sterken     
tegen de zwakken op dit oogenblik       
plaats1 dan zou er verder  niets over te
 zeggen vallen en alles zou zijn verloop
 hebben volgens de  algemeene wet4      
,maar1 waarom weet men niet1 hun        
instinkt wil en bijgevolg  beveelt de   
natuur1 dat ze zich rustig houden zoo   
lang ze op den rug der  bij zitten4     
,terwijl deze de bloemen bezoekt1 haar  
cellen bouwt en van  levensmiddelen     
voorziet1 wachten ze geduldig hun tijd  

af4--,maar zoodra  er een ei is gelegd  
springen alle er op1 en de onschuldige  
,colletis  sluit de goed van            
levensmiddelen voorziene cel zorgvuldig 
dicht1 zonder  te vermoeden1 dat ze er  
tevens den dood harer nakomelingschap in
  opsluit4    ,zoodra de cel dicht is   
begint onmiddellijk rondom het ne ei de 
onvermijdelijke en heilzame strijd der  
natuurlijke teeltkeus tusschen de       
triongulins4 ,de sterkste of handigste  
grijpt zijn tegenstander bij zijn       
gevoeligste plaats1 beurt hem boven zijn
 kop en houdt hem z uren lang  in zijn  
kaken totdat hij bezwijkt4 ,doch        
gedurende dezen kamp heeft een  andere  
triongulin1 die f nog alleen over was f 
zijn mededinger reeds  overwonnen heeft1
 zich meester gemaakt van het ei en is  
er aan begonnen4  ,dan moet de laatste  
overwinnaar het nog klaar spelen met    
dezen nieuwen  vijand1 wat hem niet     
moeielijk valt1 want de triongulin1 die 
een honger  heeft te stillen welke reeds
 van vr zijn geboorte dateert1 hecht    

zich  z hardnekkig aan zijn ei1 dat hij 
aan geen zelfverdediging denkt4         
,eindelijk is ook hij gedood en is de   
ander alleen met het zoo kostbare  en   
met zooveel moeite veroverde ei4        
,begeerig steekt hij zijn kop in de     
door zijn voorganger gemaakte opening en
 zet zich aan den langen  maaltijd1 die 
hem in een volkomen insekt zal          
herscheppen1 en hem de  noodige middelen
 moet verschaffen om uit de cel te      
komen1 waarin hij is  opgesloten4 ,de   
natuur echter1 die deze proef van den   
strijd verlangt1  heeft van een anderen 
kant het loon van deze zegepraal met zoo
 karige  nauwgezetheid berekend1 dat een
 ei juist voldoende is voor het voedsel 
van een enkelen triongulin4 ,zoodat1    
zegt ,mayet1 wien wij het verhaal  van  
dit verbijsterend ongeval te danken     
hebben1 zoodat onze overwinnaar  al het 
voedsel mist1 dat zijn laatste vijand vr
 zijn dood heeft  verzwolgen1 en zoo    
sterft hij op zijn beurt1 daar hij niet 
in staat is  de eerste                  

gedaanteverwisseling te doorstaan1      
blijft aan het vlies van  het ei hangen 
of vermeerdert het aantal der in het    
zoete vocht  verdronkenen met n4        
,,xiv4      ,dit geval1 al is het zelden
 z goed na te gaan als hier1 is niet    
eenig  in de natuurlijke geschiedenis4  
,onverhuld aanschouwt men hier den      
strijd  tusschen den welbewusten wil van
 den triongulin1 die wenscht te leven1  
en den duisteren1 algemeenen wil der    
natuur1 die eveneens verlangt dat  hij  
zal leven en zelfs dat hij zijn leven   
nog krachtiger en beter zal  maken dan  
zijn eigen wil hem zou aandrijven te    
doen4 ,doch door een  vreemde           
zorgeloosheid vernietigt die hem        
opgelegde verbetering het leven  van den
 meerdere2 en de ,sitaris ,colletis zou 
reeds lang verdwenen zijn1  indien niet 
enkele individuen1 afgezonderd door een 
toeval dat strijdt  met de bedoelingen  
der natuur1 aldus ontkwamen aan de      
voortreffelijke en  met de toekomst     
rekenende wet1 die overal de zegepraal  

der sterksten  eischt4    ,dus er zijn  
gevallen1 dat de groote macht1 die ons  
onbewust lijkt doch  wel wijs moet zijn1
 daar het leven1 dat ze organiseert en  
onderhoudt  haar altijd in 't gelijk    
stelt1 dus er zijn gevallen1 dat deze   
een  misgreep doet8 ,schiet dus hare    
hoogere rede1 die wij aanroepen wanneer 
neer we de grenzen der onze bereikt     
hebben1 schiet deze dus te kort8 ,en    
indien dat zoo is1 wie verhelpt dit dan 
weer8    ,laat ons echter terugkomen op 
haar onweerstaanbare interventie1 die   
den  vorm der parthenogenesis aanneemt4 
,vergeet niet1 dat deze vraagstukken1   
waarop wij stuiten in een wereld1 die   
zeer ver van de onze schijnt af te      
staan1 ons van nabij raken4 ,eerstens is
 het mogelijk1 dat alles op  dezelfde   
wijze toegaat in ons eigen lichaam1     
waarop we zoo trotsch zijn4  ,de wil of 
de geest der natuur1 die werkt in onze  
maag1 ons hart en in  het onbewuste deel
 onzer hersenen1 zal al heel weinig     
verschillen van  dien geest of dien wil 

in de meest rudimentaire beesten1       
planten en  zelfs mineralen4 ,en dan1   
wie zou durven beweren1 dat een         
dergelijke  geheime doch niet minder    
gevaarlijke interventie nooit voorkomt  
in de  bewuste sfeer der menschen8 ,wie 
heeft ten slotte gelijk in het          
onderhavige geval1 de natuur of de bij8 
,wat zou er gebeuren indien deze  f nog 
volgzamer f nog verstandiger was1 zoodat
 ze den wensch der  natuur ten volle    
begreep1 dezen volgde tot het uiterste1 
en omdat hij  gebiedend darren eischt1  
deze ook in het oneindige               
vermenigvuldigde8 ,zou  ze geen gevaar  
loopen hare soort te gronde te richten8 
,moet men  aannemen1 dat de natuur      
bedoelingen heeft1 waarvan het          
gevaarlijk en  noodlottig zou zijn1 ze  
met al te grooten ijver op te volgen1 en
 dat een  harer wenschen deze is1 dat   
men niet al hare verlangens moge        
begrijpen  en volgen8 ,is dit misschien 
niet een der gevaren1 die het menschdom 
loopt8 ,wij ook voeden in ons onbewuste 

krachten1 die totaal het  tegendeel     
willen van hetgeen ons verstand eischt4 
,is het goed dat dit  verstand1 hetwelk 
gewoonlijk niet meer weet waar het heen 
zal1 nadat  het den ganschen cirkel     
heeft afgelegd1 is het goed1 dat het    
zich  schaart naast deze krachten en    
onverwachts ook haar gewicht daaraan    
komt  hechten8          ,,xv4           
,hebben wij het recht uit de gevaren der
 parthenogenesis het besluit te         
trekken1 dat de natuur niet altijd de   
rechte verhouding weet te treffen       
tusschen middel en doel1 dat hetgeen zij
 wil staande houden zijn behoud         
somtijds te danken heeft aan andere     
voorzorgsmaatregelen1 die ze genomen    
heeft tegen deze voorzorgsmaatregelen   
zelf1 en dikwijls ook aan               
omstandigheden1 die haar geheel vreemd  
zijn1 en die ze niet heeft  voorzien8   
,maar kan ze voorzien1 heeft ze de      
bedoeling iets staande te  houden8 ,de  
natuur1 zal men zeggen1 is een woord1   
waarmee we het  onkenbare dekken1 en    

slechts weinige beslissende feiten geven
 ons het  recht haar bedoeling of       
verstand toe te schrijven4 ,dat is waar4
 ,hier  leggen we de hand op de         
hermetisch gesloten vaten1 die onze     
opvatting  van het heelal kenmerken4 ,om
 er niet onveranderlijk datzelfde       
opschrift  ,onbekend op te plaatsen1 dat
 ontmoedigt en het stilzwijgen oplegt1  
snijden wij er1 al naar vorm en grootte1
 de woorden in3 ,natuur1  ,leven1 ,dood1
 ,oneindigheid1 ,selectie1 ,geest der   
soort1 en nog  vele andere1 evenals zij 
die ons zijn voorgegaan1 er de namen    
,god1  ,voorzienigheid1 ,noodlot1       
,belooning aan hechtten4 ,dat is zoo1 en
  niets meer zoo men wil4 ,maar zoo het 
inwendige op deze wijze al duister      
blijft1 we hebben er althans dit mee    
gewonnen1 dat we1 nu de inschriften     
minder dreigend zijn1 die vaten durven  
naderen1 ze aanraken en met  heilzame   
nieuwsgierigheid het oor daartegen te   
luisteren leggen4    ,maar welken naam  
men er ook aan moge geven1 dit is zeker1

 dat althans  n dezer vaten1 het        
grootste1 datgene dat als opschrift het 
woordje  ,natuur draagt1 een zeer reele 
kracht inhoudt1 de meest reele van  alle
 en die op onzen aardbol een verbazend  
groote en wonderbaarlijke  hoeveelheid  
leven weet te onderhouden1 door z       
vernuftige middelen1 dat  men zonder    
overdrijving zeggen mag1 dat ze alles   
overtreffen1 wat het  genie der menschen
 weet tot stand te brengen4 ,zouden deze
 quantiteit en  deze qualiteit ook      
kunnen blijven bestaan door andere      
middelen8  ,vergissen wij ons als wij   
meenen voorzorgsmaatregelen te zien waar
  misschien niets anders aanwezig is dan
 een gelukkig toeval1 dat een  millioen 
ongelukkig toevallen overleeft8         
,,xvi4      't ,kan zijn2 maar dan leert
 zulk een gelukkig toeval ons lessen van
  bewondering1 die vrij wel gelijk staan
 met die welke we zouden opdoen  als het
 meer dan toeval was4 ,laat ons niet    
enkel onze aandacht schenken  aan de    
wezens1 die een schemering van verstand 

of bewustzijn bezitten en  kunnen       
strijden tegen de blinde wetten1 laat   
ons zelfs niet stilstaan  bij de eerste 
schaduwachtige vertegenwoordigers van   
het beginnende  dierenrijk3 de          
,protozon4 ,de proeven van den beroemden
 microscopist  ,m4,h4,j4 ,carter1       
,f4,r4,s41 toonen dat zich inderdaad    
reeds een wil1  verlangens1 voorkeur    
openbaren in zulke oneindig kleine      
embryo's als de  myxomyceten2 dat er bij
 infusiediertjes1 oogenschijnlijk       
ontbloot van  alle organisme1 list wordt
 aangewend1 zooals b4v4 bij de ,amoeba1 
die  met huichelachtig geduld loert op  
de jonge ,acineten1 als ze uit het      
moederei te voorschijn komen1 daar ze   
weet1 dat ze op dat oogenblik nog  geen 
giftige sprieten hebben4 ,deze ,amoeba  
nu bezit noch zenuwstelsel1  noch eenig 
waarneembaar orgaan4 ,laat ons          
regelrecht afgaan op de  planten1 die   
onbewegelijk zijn en schijnbaar         
afhankelijk van alle  gebeurlijkheden1  
en zonder stil te staan bij de          

vleeschetende planten1  de ,drosera's b4
 v41 die werkelijk net doen als dieren1 
liever de  scherpzinnigheid bestudeeren1
 welke wordt aan den dag gelegd door    
onze  eenvoudigste planten om te maken  
dat het bezoek eener bij noodzakelijk   
de kruisbestuiving ten gevolge heeft1   
die noodzakelijk voor hen is4 ,let  op  
het wonderbare spel van rostellum en    
retinaculum in verband met de           
kleverigheid en het mathematisch en     
automatisch overhellen der massa        
pollinis 7stuifmeelmassa7 in de ,orchis 
,morio1 de nederige orchidee  onzer     
velden#a2 onderzoek eens de onfeilbare  
bascule van de twee  helmknopjes der    
salie1 die op een bepaalde plaats het   
lichaam van het  insekt1 dat hen        
bezoekt1 aanraken1 om te maken1 dat dit 
op zijne beurt  op een nauwkeurig       
bepaalde plaats den stempel van een     
naburige bloem  raakt2 let verder eens  
op het successievelijke kartelen van de 
,pedicularis ,sylvatica                 
7bosch-kartelblad7 en de berekeningen   

van haren  stempel4 ,zodra de bij komt1 
zien we alle organen dezer drie bloemen 
in  beweging geraken op de wijze van die
 ingewikkelde mechaniek1 die men op     
onze dorpskermissen zien kan1 en die in 
beweging geraakt1 wanneer een  behendig 
schutter het zwarte punt van de schijf  
heeft getroffen4    ,we zouden nog lager
 kunnen afdalen en1 evenals ,ruskin in  
zijn ,ethics of  the ,dust gedaan heeft1
 de gewoonten1 het karakter en de listen
 en lagen  der kristallen aantoonen1    
hunne onderlinge twisten1 wat ze doen   
indien  een vreemd lichaam hunne plannen
 komt verstoren1 plannen die ouder zijn 
dan al wat onze verbeelding maar kan    
bevatten1 de wijze waarop ze een  vijand
 toelaten of weren2 de mogelijke        
zegepraal van den zwaksten over  den    
sterksten1 zoo b4v4 bij het almachtige  
,kwarts1 dat beleefd de plaats  ruimt   
voor het nederige en huichelachtige     
,epidoot 7een soort van  porphyr7 en dit
 vergunt zich over hem te legeren1 den  
nu eens  verschrikkelijken1 dan weer    

bewonderenswaardigen strijd van het     
rotskristal met het ijzer1 den          
regelmatigen1 vlekkeloozen groei en de  
ongenaakbare reinheid van 't eene blok  
hyalith 7glas-opaal7 dat reeds  bij     
voorbaat alle vlekken weert1 en het     
ziekelijk opwassen1 de  klaarblijkelijke
 onzedelijkheid van zijn broeder1 die   
deze vlekken  aanneemt en kommerlijk    
voortkruipt in het ledig2 we zouden de  
zonderlinge verschijnselen van          
aaneenvoeging en samengroeiing der      
kristallen kunnen aanhalen1 waarvan     
,claude ,bernard spreekt1 enz44444      
,doch deze geheimen zijn ons al te      
vreemd4 ,we houden ons maar aan onze    
bloemen1 de laatste gestalten van een   
leven1 dat nog eenige verwantschap  met 
het onze heeft4 ,we hebben hier niet    
meer te doen met dieren of  insekten1   
aan wie wij een redelijken en eigen wil 
toeschrijven1  krachtens welken zij zich
 in stand houden4 ,terecht of ten       
onrechte  schrijven wij er hun geen toe4
 ,in ieder geval kunnen wij bij hen geen

  spoor ontdekken van die organen in    
welke gewoonlijk de wil1 het  verstand1 
het initiatief tot de daad ontstaan en  
zetelen4 ,bijgevolg komt  al wat in hen 
op zoo bewonderenswaardige wijze werkt1 
onmiddellijk van  datgene wat wij elders
 de ,natuur noemen4 't ,is niet meer het
 intellekt  van den individu1 doch de   
onbewuste en ongedeelde kracht1 die     
strikken  spant aan andere van haar     
afwijkende vormen4 ,zullen we daar nu   
uit  opmaken1 dat deze strikken iets    
anders zijn dan louter toevallige       
omstandigheden1 die door eveneens       
toevallige gewoonten regel zijn         
geworden8 ,we hebben daartoe nog niet   
het recht4 ,wel kan men zeggen1 dat  bij
 gebreke van dit wonderbaar samentreffen
 deze bloemen niet zouden  hebben       
voortbestaan1 maar dat ze zouden zijn   
vervangen door andere1  welke geen      
kruisbestuiving noodig hadden1 zonder   
dat iemand het  niet-bestaan der eersten
 had opgemerkt1 zonder dat het leven1   
dat over  de aarde golft1 ons minder    

onbegrijpelijk1 minder verscheiden of   
minder  verbazingwekkend was            
voorgekomen4      #a ,het is onmogelijk 
hier in bijzonderheden de beschrijving  
te geven  van dezen merkwaardigen       
valstrik1 dien ,darwin ons mededeelt4   
,hier volgt  een ruwe schets3 het       
stuifmeel der ,orchis ,morio is niet    
korrelig maar  kleeft samen in den vorm 
van kleine knotsjes1 pollinium of massa 
pollinis genoemd4 ,ieder dezer knotsjes 
7het zijn er twee7 eindigt van  onderen 
in een kleverig kliertje 7het           
retinaculum7 dat is vervat in  een soort
 van vliezig zakje 7het ,rostellum71    
hetwelk bij de geringste  aanraking     
openspringt4 ,wanneer een bij op de     
bloem gaat zitten1 komt  haar kopje als 
het zich uitstrekt om het honingsap er  
uit te halen1 in  aanraking met het     
vliezig zakje1 dat scheurt en de twee   
kleverige  kliertjes bloot legt4 ,dank  
zij de kleverigheid dezer kliertjes     
hecht  zich het pollinium uit die beide 
aan het kopje van het insekt1 dat dit   

bij het verlaten der bloem meeneemt als 
twee knobbelige horentjes4  ,bleven     
deze1 die vol stuifmeel zitten1 recht en
 stijf1 dan zouden ze op  het oogenblik1
 dat de bij in een naburige ,orchidee   
binnendringt1 den  vliezigen zak der    
tweede bloem aanraken en dezen eenvoudig
 doen barsten1  doch ze zouden den      
stempel1 het vrouwelijk orgaan1 dat     
bevrucht moet  worden1 niet bereiken1   
daar het onder dien vliezigen zak ligt4 
,de genius  van de ,orchis ,morio heeft 
die moeielijkheid voorzien en na verloop
 van  dertig seconden1 dat is dus juist 
de tijd1 dien het insekt noodig heeft   
om klaar te komen met het uitzuigen van 
het honingsap en het overgaan op  een   
andere bloem1 droogt de steel van het   
kleine knotsje op en  schrompelt ineen1 
altijd naar denzelfden kant en in       
dezelfde richting2  de knobbel1 die het 
stuifmeel bevat1 begint te hellen1 en de
 hoek van  die helling is zoodanig      
berekend1 dat hij zich op het oogenblik 
dat de  bij in de naburige bloem        

binnendringt1 precies op de plaats van  
den  stempel bevindt1 waarop hij zijn   
bevruchtend stof moet uitstorten4 7,men 
zie voor alle bijzonderheden van dit    
intiem drama in de onbewuste wereld  der
 bloemen1 de merkwaardige studie van    
,ch4 ,darwin2 ,over de bevruchting  der 
,orchideen door de insekten1 en de goede
 gevolgen der kruising1  #ahfb74        
,,xvii4      ,en toch zou 't ons        
moeielijk vallen niet op te merken1 dat 
daden1 die er  geheel en al uitzien als 
daden van voorzichtigheid en verstand1  
het  gelukkig toeval te voorschijn      
roepen of doen voortduren4 ,van waar    
gaan  zij uit8 ,van het voorwerp zelf of
 van de kracht1 waaruit dit het leven   
put8 ,ik zal niet zeggen3 dat komt er   
weinig op aan2 integendeel1 er  zou ons 
enorm veel aan gelegen liggen1 dat te   
weten4 ,maar in afwachting  van het     
antwoord op deze vraag1 of het de bloem 
zelve is1 die er met  alle krachten naar
 streeft het leven1 dat de natuur in    
haar gelegd  heeft1 te onderhouden en te

 volmaken1 of dat de natuur haar best   
doet  dat deel van het leven1 hetwelk de
 bloem heeft aangenomen1 te  onderhouden
 en te verbeteren1 of eindelijk dat het 
toeval ten slotte het  toeval regelt1   
pleiten talloos veel verschijnselen er  
voor te gelooven1  dat iets hetwelk aan 
onze hoogste gedachten beantwoordt1 bij 
tijden te  voorschijn treedt uit een    
groot geheel1 dat we moeten bewonderen  
zonder  te kunnen zeggen1 waar het zich 
bevindt4    't ,lijkt ons toe alsof er  
somtijds iets verkeerds uit dat groot   
geheel  te voorschijn komt4 ,maar al    
weten we ook al heel weinig1 menigmaal  
hebben we gelegenheid op te merken1 dat 
dit verkeerde juist een daad van        
voorzichtigheid is1 die boven het bereik
 lag van onzen eersten blik4  ,zelfs in 
het kleine kringetje1 dat onze oogen    
omvatten1 kunnen we de  ontdekking doen1
 dat zoo de natuur zich hier schijnt te 
vergissen1 dit  gebeurt omdat ze het    
nuttig oordeelt ginds hare schijnbare   
nalatigheid  weer goed te maken4 ,ze    

heeft de drie bloemen1 waarvan we       
spraken1 in zoo  ongunstige             
omstandigheden geplaatst1 dat ze        
zichzelven niet kunnen  bevruchten1 doch
 dit is zoo omdat ze er voordeel in     
ziet1 zonder dat wij  begrijpen waarom1 
deze drie bloemen door hunne buren te   
doen bevruchten2  en het genie1 dat ze  
rechts in gebreke bleef te toonen1      
openbaart ze ter  linkerzijde door het  
vernuft harer slachtoffers te scherpen4 
,de wegen en  omwegen van dezen genius  
blijven ons onverklaarbaar1 doch zijn   
peil  blijft steeds hetzelfde4 ,het     
schijnt te dalen door een of andere     
vergissing1 als we aannemen dat eene    
vergissing mogelijk is1 doch            
onmiddellijk daarna stijgt het weer     
hooger in het orgaan1 dat belast is  met
 het herstel der fout4 ,hoe wij ons ook 
wenden of keeren1 het staat  hooger dan 
wij4 ,het is de cirkelvormige oceaan1 de
 onmetelijke  watervlakte zonder laagste
 peil1 waarop onze stoutste en          
onafhankelijkste gedachten nooit iets   

anders zullen zijn dan willig  schuim4  
,heden noemen we het natuur1 en morgen  
zullen we er misschien een  anderen1    
vreeselijker of zachter naam voor       
vinden4 ,en ondertusschen  heerscht het 
gelijktijdig en gelijkmatig over leven  
en dood1 en  verschaft aan die beide    
onverzoenlijken de prachtige of         
gemeenzame  wapenen1 die zijn boezem    
bedreigen en sieren tevens4             
,,xviii4      ,wat nu de vraag betreft  
of deze genius maatregelen neemt om te  
onderhouden wat leeft en zich beweegt op
 zijne oppervlakte1 of dat men  dezen   
zonderlingen cirkel moet afsluiten door 
het zeggen1 dat wat zich  op zijne      
oppervlakte beweegt1 maatregelen neemt  
tegen den genius zelf1  die het doet    
leven1 dat blijven open vragen4 ,we     
kunnen onmogelijk te  weten komen of    
eenige soort heeft voortbestaan ondanks 
de gevaarlijke  zorgen van dien hoogsten
 wil1 onafhankelijk daarvan1 of wel     
juist  daardoor4    ,al wat we kunnen   
constateeren is1 dat die of die soort   

bestaat1 en dat  bij gevolg de natuur op
 dit punt gelijk heeft gekregen4 ,wie   
zal ons  echter zeggen hoevele andere1  
die wij niet gekend hebben1 gevallen    
zijn  als slachtoffers1 van haar        
verstand in zijn vergeetachtigheid of   
onrust8  ,al wat we verder nog kunnen   
constateeren is1 welke verrassende en   
somtijds vijandelijke vormen het vreemde
 fludum1 dat we leven noemen1  aanneemt1
 nu eens in absolute onbewustheid1 dan  
weder in een soort van  bewustheid1 het 
fludum dat ons bezielt zoo goed als al  
het overige1 en  dat onze gedachten     
schept1 die een oordeel daarover        
uitspreken en onze  onbeduidende stem1  
die haar best doet er over te praten4   
,,vijfde ,,boek4    ,,de                
,,paringsvlucht4          ,i4      ,we  
komen nu tot de wijze waarop de         
bevruchting der bijen-koningin plaats   
heeft4 ,ook hier heeft de natuur        
buitengewone maatregelen genomen om de  
paring van mannetjes en wijfjes uit     
verschillende moederstokken te          

begunstigen2 een vreemde wet1 die ze    
volstrekt niet had behoeven uit te      
vaardigen1 een gril of misschien het    
gevolg van een oorspronkelijke          
nalatigheid1 waardoor ze nu allerlei    
merkwaardige krachten aan 't werk  moet 
zetten1 om die te herstellen4           
,waarschijnlijk zou het heelal1 indien  
zij ook maar de helft van het  genie1   
dat ze nu verspilt aan kruisbevruchting 
en sommige andere  willekeurige         
wenschen1 had besteed om het leven te   
verzekeren1 het  lijden te verlichten1  
den dood te verzachten en afschuwelijke 
rampen te  vermijden1 ons een minder    
onbegrijpelijk raadsel zijn geweest1    
minder  erbarmelijk dan hetgeen we nu   
trachten te doorgronden4 ,maar we hebben
  niet te doen met wat had kunnen zijn1 
we hebben onze bewustheid en onze       
belangstelling in het bestaande te      
putten uit hetgeen is4    ,rondom de    
maagdelijke koningin en met haar levende
 in den korf midden in  de massa1       
bewegen zich honderden mannetjes1 die   

altijd dronken zijn van  honing1 en wier
 eenige reden van bestaan de vereeniging
 der liefde is4  ,maar hoewel hier twee 
verlangens1 die overal elders alle      
hinderpalen  omverworpen1 voortdurend   
met elkaar in aanraking zijn1 heeft de  
paring  nooit plaats in den korf1 en men
 is er nog nooit in geslaagd1 een       
gevangen koningin te doen bevruchten#a4 
,de minnaars1 die haar omgeven1  weten  
niet wat ze is1 zoolang ze in hun midden
 woont4 ,zonder te  vermoeden dat ze zoo
 juist van haar afkomen1 dat ze met haar
 sliepen op  dezelfde raten1 dat ze     
misschien in de haast van het uitvliegen
 tegen  haar aan zijn gebonsd1 gaan ze  
haar zoeken in de ruimte1 op de meest   
verborgen plaatsjes van den horizont4 't
 ,is alsof hunne  bewonderenswaardige   
oogen1 die hun geheelen kop bedekken als
 een  schitterende helm1 haar eerst     
leeren kennen en begeeren1 wanneer ze   
zweeft in het azuur4 ,dagelijks van elf 
tot drie uur1 wanneer het licht  zijn   
hoogsten glans heeft en vooral wanneer  

de middag tot aan de grenzen  des hemels
 zijn groote blauwe vleugelen uitspreidt
 om de vlammen der zon  aan te wakkeren1
 gaat hunne gevederde horde er haastig  
op uit om de  echtgenoote op te sporen1 
die nog koninklijker en nog moeielijker 
te  verkrijgen is dan alle ongenaakbare 
prinsessen uit de sprookjes1 want       
twintig of dertig stammen omringen haar 
en komen uit alle naburige  staten      
aansnellen1 om een hofstoet van meer dan
 tien duizend  pretendenten voor haar te
 vormen4 ,uit deze duizenden zal er n   
enkele  worden uitgekozen voor n enkelen
 kus van ne minuut1 die hem aan het     
geluk maar tevens aan den dood zal      
huwen1 terwijl alle overigen doelloos   
rondom het verbonden paar heenvliegen1  
en weldra zullen sterven zonder  de     
begoochelende en noodlottige            
verschijning weer te zien4      #a ,aan 
,professor ,mc ,lain is het onlangs     
gelukt eenige koninginnen  kunstmatig te
 bevruchten1 doch eerst na eene echte1  
chirurgicale1  gevaarlijke en           

ingewikkelde operatie4 ,overigens was de
 vruchtbaarheid  dezer koninginnen      
beperkt en voorbijgaand van aard4       
,,ii4      ,ik overdrijf deze           
verrassende en dolzinnige verkwisting   
der natuur niet4  ,in de beste korven   
telt men gewoonlijk vier of vijf honderd
 darren4 ,in  zwakke of verbasterde     
korven vindt men er dikwijls vier of    
vijf duizend1  want hoe meer een        
bijenkorf ten ondergang neigt1 des te   
meer darren  brengt hij voort4 ,men kan 
zeggen dat een bijenstand van tien      
kolonies  gemiddeld op een gegeven      
oogenblik een volk van tien duizend     
darren in  de lucht verspreidt1         
waaronder er tien of hoogstens vijftig  
zijn1 die  kans hebben de eenige daad te
 volbrengen1 waarvoor ze geboren worden4
    ,en ondertusschen putten zij den    
voorraad der stad uit1 en de aanhoudende
  arbeid van vijf of zes werkbijen is   
nauwelijks voldoende om de  vraatzucht  
en begeerigheid van een dezer parasieten
 te bevredigen1 die  in hun nietsdoen   

enkel onvermoeid zijn in het eten4 ,doch
 de natuur is  altijd grootsch1 wanneer 
ze te doen heeft met de functies of de  
voorrechten dor liefde4 ,karig is ze    
alleen1 waar het de organen en          
werktuigen voor den arbeid betreft4 ,in 
't bijzonder is ze heftig tegen  al wat 
de menschen deugd hebben genoemd4       
,daarentegen telt ze de schatten  en    
gunsten niet1 die ze strooit op het pad 
ook der minst interessante  gelieven4   
,van alle kanten roept ze3 ,vereenigt u1
 vermenigvuldigt u1 er  is geen andere  
wet1 geen ander doel dan de liefde1 en  
ze is vrij er  zachter bij te           
voegen3--,en leeft daarna voort als ge  
kunt1 dat gaat mij  niet meer aan4 ,wat 
men ook doet1 wat men ook anders zou    
verlangen1  overal vindt men deze zelfde
 moraal weer1 die zoozeer afwijkt van de
  onze4 ,let nog eens op haar           
onrechtvaardige karigheid en onzinnige  
weelderigheid bij deze zelfde wezentjes4
 ,van haar geboorte af tot aan  haren   
dood moet de strenge honingdraagster    

overal heen1 ver weg1 naar de  dichtst  
begroeide streken1 om een massa bloemen 
op te sporen1 die  wegschuilen voor den 
blik4 ,in de doolhoven der honingkelken 
en de  geheime gangen der helmknopjes   
moet ze den verborgen honing en 't      
stuifmeel opsporen4 ,en toch zijn hare  
oogen en reukorganen vergeleken  met die
 der darren als die van een invalide4   
,al waren deze laatsten  bijna blind en 
ontbloot van een reukorgaan1 dan zouden 
ze er weinig  onder te lijden hebben1 ze
 zouden het nauwelijks weten4 ,ze hebben
 niets  te doen1 geen enkele prooi te   
vervolgen4 ,hun voedsel wordt hun geheel
  klaar voorgezet en hun leven brengen  
ze door met het opslurpen van den       
honing zoo maar van de raat1 in de      
duisternis van den korf4 ,doch zij      
staan in dienst der liefde en de        
grootste en overbodigste gaven worden   
met volle handen in den afgrond der     
toekomst geworpen4 ,een van hen op de   
duizend heeft ns in zijn leven de       
tegenwoordigheid der koninklijke  maagd 

in de diepte van het azuur te ontdekken4
 ,een op de duizend moet  n enkel       
oogenblik in de ruimte het spoor volgen 
van het wijfje1 dat  niet tracht te     
ontvluchten4 ,dat is voldoende4 ,de     
partijdige macht heeft  hare ongehoorde 
schatten1 tot in 't overdadige en       
onzinnige1 voor hen  opengesteld4 ,aan  
ieder dezer mogelijke 7doch zeer        
onwaarschijnlijke7  minnaars1 waarvan er
 negen honderd negen en negentig gedood 
worden  enkele dagen na het noodlottig  
bruiloftsfeest van den duizendste1 heeft
  ze dertien duizend oogen gegeven aan  
beide kanten van den kop1 terwijl  de   
werkbij er zes duizend heeft4 ,ze heeft1
 volgens de berekeningen van  ,cheshire1
 hunne sprieten voorzien van acht       
duizend holten voor den reuk1  terwijl  
de werkbij er geen vijf duizend bezit4  
,hier hebben we een  voorbeeld van de   
wanverhouding1 die men bijna overal kan 
opmerken  tusschen de gaven1 die ze aan 
de liefde verleent en die welke ze aan  
den  arbeid toemeet1 tusschen de        

gunsten1 die ze uitstort over hetgeen   
het  leven hooger opvoert door eenig    
genoegen1 en de onverschilligheid       
waarmee ze aan zijn lot overlaat al wat 
geduldig zich staande houdt in  moeite  
en kommer4    ,wie naar waarheid het    
karakter der natuur zou willen          
schilderen1 naar de  trekken1 die men   
aldus te zien krijgt1 hij zou er iets   
zeer  buitengewoons van maken1 dat      
geenerlei gelijkenis zou vertoonen met  
ons  ideaal1 en toch moet ook dit uit   
haar voortkomen4 ,aan den mensch echter 
zijn veel te veel zaken onbekend dan dat
 hij dit portret zou durven  onderhanden
 nemen2 hij zou niets anders op 't doek 
kunnen brengen dan  een groote schaduw  
met twee of drie lichtende punten1 die  
echter slechts  een onzeker schijnsel   
zouden afwerpen4          ,,iii4        
,ik denk1 dat slechts weinigen het      
geheim van het bruiloftsfeest der       
bijen-koningin1 hetwelk gevierd wordt in
 de verborgen schuilhoeken van  een     
oneindigen en schitterenden blauwen     

hemel1 hebben geschonden4 ,wel  echter  
kan men het aarzelend vertrekken der    
bruid en den moorddadigen  terugkeer der
 echtgenoote waarnemen4    ,ondanks haar
 ongeduldig verlangen kiest ze dag en   
uur1 en wacht achter  hare poorten tot  
een wonderschoone morgen door de groote 
azuren urnen in  de voor haar           
bruiloftsfeest bestemde ruimte wordt    
uitgegoten4 ,ze kiest  graag het        
oogenblik1 waarop nog een weinig dauw   
bladeren en bloemen met  een herinnering
 bevochtigt1 wanneer de laatste koelte  
van de bezwijkende  morgenschemering nog
 worstelt met en bijna verslagen is door
 de hitte  des daags1 als een naakte    
maagd in de armen van een forschen      
krijger1  wanneer de stilte en de rozen 
van den naderenden middag nog hier en   
daar  een enkelen geur van de           
morgen-viooltjes of een doorzichtigen   
kreet van  den dageraad doorlaten4      
,dan verschijnt ze aan den ingang1 f te 
midden van onverschillige               
honingdraagsters1 die zich bedrijvig aan

 den arbeid begeven1 of wel  omgeven    
door opgewonden werkbijen1 al naar ze   
zusters in den korf  achterlaat of dat  
er geen kans meer is1 haar te vervangen4
 ,ze vliegt  achteruit1 keert twee of   
drie maal weer terug naar het plankje1  
en  wanneer ze het uiterlijk en de      
juiste plaats van haar koninkrijk1 dat  
ze  nooit van buiten heeft gezien1 goed 
in haar geest heeft opgenomen1  vliegt  
ze als een pijl uit den boog naar het   
zenith van 't azuur4 ,zoo  bereikt ze   
hoogten en een lichtende sfeer1 waarin  
de overige bijen zich  op geen enkel    
tijdstip huns levens wagen4 ,van uit de 
verte1 waar ze in  hun luiheid om de    
bloemen heen zweven1 hebben de darren   
die verschijning  opgemerkt en den      
magnetischen geur ingeademd1 die zich   
verspreidt en van  den een op den ander 
wordt overgebracht tot aan de naburige  
bijenstanden4 ,onmiddellijk verzamelen  
zich geheele benden en werpen zich  om  
haar te achtervolgen in de zee van      
vreugde1 wier doorzichtige grenzen      

steeds worden verplaatst4 ,zij1 dronken 
van hare vlucht1 en gehoor  gevende aan 
de prachtige wet der soort1 die haren   
minnaar voor haar  kiest en wil dat     
alleen de sterkste haar zal inhalen in  
de eenzaamheid  van den ether1 zij      
stijgt nog steeds1 en voor de eerste    
maal dringt de  blauwe morgenlucht      
krachtig door de luchtgaten van haar    
lichaam en zingt  als het bloed des     
hemels in de duizenden vertakkingen van 
de beide  luchtbuizen1 die de helft van 
haar lichaam innemen en zwelgen in de   
ruimte4 ,nog altijd stijgt ze4 ,ze moet 
een eenzaam gebied bereiken1 dat  niet  
meer wordt bezocht door de vogels1 want 
dezen zouden het mysterie  kunnen       
verstoren4 ,nog hooger verheft ze zich1 
en reeds verminderde daar  onder haar de
 ongelijke bende1 waaruit enkele zich   
afscheiden4 ,de  zwakken1 de invaliden1 
de grijsaards1 de onwelkome gasten en   
slecht  gevoeden uit werkelooze of      
zwakke korven1 geven de vervolging op en
  verdwijnen in het ruim4 ,daar in het  

oneindig opaal blijft nog slechts  een  
klein1 onvermoeid groepje hangen4 ,ze   
vergt een laatste stijging van  hare    
vleugels en ziet1 de door de onbegrepen 
macht uitverkorene ijlt op  haar toe1   
omvat haar1 dringt in haar1 en gedragen 
door de dubbele  snelheid van hun beider
 vlucht1 dwarrelt de stijgende spiraal  
hunner  omhelzing n seconde in de       
vijandige hartstochtelijkheid der       
liefde4          ,,iv4      ,de meeste  
wezens hebben een onbestemd gevoel1 dat 
een zeer onbetrouwbaar  toeval1 een     
soort van doorschijnend vlies1 den dood 
scheidt van de  liefde1 en dat de       
diepste gedachten der natuur verlangen1 
dat men  sterven zal op 't oogenblik    
waarop men leven wekt4 ,waarschijnlijk  
maakt  deze erfelijke vrees de liefde   
van zoo groot gewicht4 ,hier althans    
wordt  dit denkbeeld in zijn primitieven
 eenvoud tot werkelijkheid1 dit         
denkbeeld waarvan een herinnering blijft
 nazweven over den kus des  menschen4   
,zoodra de paring is voltrokken opent   

zich de buik van den dar1  het orgaan   
scheurt af en neemt de massa der        
ingewanden met zich mee1 de  vleugels   
ontspannen zich en als had dit huwelijk 
hem met een  bliksemschicht gedood1     
draait het geledigde lichaam even rond  
en valt in  den afgrond4    ,dezelfde   
gedachte1 die straks in de              
parthenogenesis de toekomst van den     
korf aan de buitengemeene               
vermenigvuldiging der darren ten offer  
bracht1  offert hier het mannetje aan de
 toekomst van den korf4    ,deze        
gedachte zet ons altijd op nieuw in     
verbazing2 hoe meer men haar  zoekt te  
doorgronden1 des te minder zekerheid    
krijgt men1 en ,darwin  b4v41 om dengene
 te noemen die van alle menschen er de  
meest  hartstochtelijke en methodische  
studie van heeft gemaakt1 ,darwin raakt 
zonder het te willen bekennen bij iedere
 schrede meer van de wijs en  krabbelt  
achteruit tegenover het onverwachte en  
onvereenigbare4 ,zie hem  eens1 als ge  
getuige wilt zijn van het vernederend en

 toch edel  schouwspel van het          
menschelijk genie1 den strijd aanbindend
 tegen de  oneindige macht1 zie hem eens
 in zijn pogingen om de vreemde1        
ongelooflijke1 geheimzinnige en         
onsamenhangende wetten van de           
onvruchtbaarheid en de vruchtbaarheid   
der bastaardsoorten of die van de       
variteiten in de karakters der soorten  
of geslachten te ontwarren4  ,nauwelijks
 heeft hij een regel geformuleerd of    
uitzonderingen zonder tal  dringen op   
hem aan1 en al spoedig mag de           
aangevallen regel blij zijn als  hij een
 boekje vindt om zich in te verschuilen 
en onder den naam van  uitzondering zijn
 bestaan te kunnen rekken4    ,dit komt 
doordat in de bastaardsoorten1 in de    
variteiten 7vooral in de  gelijktijdige 
variteiten1 die men correlaties van     
groei noemt7 in het  instinct1 in de    
gevallen van vitale concurrentie1 in de 
selectie1 in de  geologische opvolging  
en de geographische verspreiding der    
bewerktuigde  wezens1 in de wederkeerige

 verwantschap1 evenals overal elders1 de
  gedachte der natuur uitvoerig en      
slordig1 zuinig en kwistig1 voorzichtig 
en onoplettend1 onstandvastig en        
onwankelbaar1 druk en onbewegelijk1 n   
en ontelbaar1 grootsch en popperig is   
uitgedrukt op hetzelfde oogenblik  en   
bij hetzelfde verschijnsel4 ,terwijl ze 
het onmetelijk en maagdelijk  veld van  
den eenvoud vr zich had1 bevolkt ze het 
met kleine  vergissingen1 tegenstrijdige
 wetjes1 kleine lastige vraagstukken1   
die in  het leven geen weg weten1 even  
als blinde kudden4 't ,is waar1 z       
gebeurt alles in onze oogen1 waarin     
alleen die werkelijkheid weerkaatst     
wordt1 die zich aanpast aan onze        
bevatting en onze behoeften1 en niets   
geeft ons het recht te gelooven1 dat de 
natuur hare verkeerde oorzaken  en      
gevolgen uit het oog verliest4    ,in   
ieder geval laat ze hun zelden toe al te
 ver te gaan en te naderen  tot         
gevaarlijke en onlogische gewesten4 ,ze 
beschikt over twee krachten1  die nimmer

 hun macht verliezen1 en wanneer de     
verschijnselen zekere  grenzen          
overschrijden1 dan geeft ze een wenk aan
 leven of dood1 die dan  weer de orde   
komen herstellen en onverschillig den   
weg weer nieuw  afbakenen4          ,v4 
,ze ontsnapt ons aan alle kanten1       
veronachtzaamt de meeste onzer regels   
en verbreekt al onze maatregelen4 ,ter  
rechterzijde staat ze verre  beneden    
onze gedachten1 maar plotseling stijgt  
ze ter linker hoog als  een berg4 ,ieder
 oogenblik schijnt het alsof ze zich    
vergist1 zoowel in  de wereld harer     
eerste proefnemingen1 als in die der    
laatste1 ik bedoel  de wereld des       
menschen4 ,daar wettigt ze het instinct 
der duistere massa1  de                 
onrechtvaardigheid en onwetendheid van  
het aantal1 de nederlaag van  verstand  
en deugd1 de moraal zonder verheffing1  
waardoor de groote  stroom der soort    
zich laat leiden en die kennelijk lager 
staat dan de  moraal volgens de         
opvatting en den wensch van een geest1  

die zich  aansluit bij de veel klaarder 
rimpeling1 welke zich stroomopwaarts    
beweegt4 ,vraagt echter deze zelfde     
geest zich in onze dagen ten onrechte   
af1 of het niet zijn plicht is alle     
waarheid1 bij gevolg de moreele even    
goed als de rest1 liever in dezen chaos 
te zoeken dan in zichzelf1 waar  ze     
betrekkelijk zoo helder en zoo duidelijk
 schijnt8    ,hij denkt er niet aan het 
verstand en de deugd van zijn ideaal1   
dat door  zoovele helden en wijzen      
gewijd is1 te verloochenen1 doch        
somtijds zegt  hij tot zichzelven1 dat  
dit ideaal misschien te veel buiten de  
enorme  massa om ontstaan is1 wier      
veelomvattende schoonheid het beweert te
  vertegenwoordigen4 ,met volle recht   
heeft hij tot nu toe moeten vreezen  dat
 hij1 wanneer hij zijn moraal pasklaar  
maakte naar die der natuur1  vernietigen
 zou wat voor hem juist het meesterstuk 
dier zelfde natuur  is4 ,nu hij deze    
echter eenigszins beter kent1 en nu     
enkele wel nog  eenigszins duistere1    

maar toch ongedacht uitvoerige          
antwoorden1 hem een  enkelen blik deden 
werpen op een plan en een verstand1 die 
hooger staan  dan al wat hij had kunnen 
uitdenken als hij zich in zichzelf had  
opgesloten1 nu koestert hij minder      
vrees1 hij heeft niet meer zoo  dringend
 behoefte aan een veilig schuilhoekje   
voor zijn eigen verstand  en deugd4 ,hij
 oordeelt nu1 dat wat z groot is1 ons   
nooit zal leeren af  te dalen4 ,hij zou 
gaarne weten of niet het oogenblik      
gekomen was om zijn  principes1 zijn    
zekerheid en zijn droomen aan een       
zorgvuldiger onderzoek  te onderwerpen4 
,ik herhaal1 hij denkt er niet aan1 zijn
 menschelijk ideaal prijs te  geven4    
,juist datgene wat aanvankelijk van dit 
ideaal afkeerig wil maken1  leert ons er
 toe terugkeeren4 ,de natuur zou geen   
verkeerden raad kunnen  geven aan een   
geest voor wien elke waarheid1 die niet 
althans even hoog  staat als de waarheid
 van zijn eigen verlangen1 niet verheven
 genoeg  lijkt om definitief te zijn en 

het groote plan waardig1 dat hij zich   
beijvert te omhelzen4 ,niets verandert  
in zijn leven van plaats1 of het  moet  
met hem stijgen1 en nog langen tijd zal 
hij tot zichzelf zeggen1  dat hij       
stijgt1 wanneer hij het oude beeld van  
het goede naderbij komt4  ,maar in zijn 
denken wijzigt zich alles met veel      
grooter vrijheid1 en in  zijn           
hartstochtelijke contemplatie kan hij   
ongestraft z ver afdalen1  dat hij de   
wreedste en onzedelijkste contradicties 
van het leven kan  lief krijgen als     
deugden2 want hij heeft er een          
voorgevoel van1 dat een  massa          
opeenvolgende valleien voeren tot de    
hoogvlakte waarnaar hij  verlangend     
uitziet4 ,deze contemplatie en deze     
liefde beletten niet dat  hij1 al       
zoekende naar zekerheid1 en zelfs dan   
wanneer zijne nasporingen  hem leiden   
naar het tegendeel van wat hij          
liefheeft1 toch zijn gedrag  regelt naar
 de waarheid die volgens zijn           
menschelijk inzicht het  schoonst is en 

zich bij al het voorbijgaande houdt aan 
het allerhoogste4  ,al wat de deugd doet
 toenemen wordt onmiddellijk een deel   
van zijn  leven2 al wat haar zou doen   
verminderen blijft er slechts in hangen1
  even als die onoplosbare3 zouten1 die 
eerst bij de beslissende proef in       
beweging komen4 ,hij kan een waarheid   
van lager orde aannemen1 maar met  het  
handelen in overeenstemming daarmee     
wacht hij--eeuwen lang1 indien  het     
moet1--totdat hij ziet in welk verband  
deze waarheid staat tot  andere         
waarheden1 die genoeg van 't oneindige  
in zich bevatten om alle  andere in zich
 op te nemen en te overtreffen4    ,in n
 woord hij maakt scheiding tusschen de  
zedelijke en de  verstandelijke orde1 en
 neemt in de eerste slechts datgene op  
wat  grooter en schooner is dan vroeger4
 ,en zoo het niet goed is deze beide  te
 scheiden1 zooals men maar al te        
dikwijls doet in het leven om minder    
goed te handelen dan men denkt--het     
slechtere te zien en het betere te      

volgen1 zijne gedachten te doen         
overtreffen door zijn daden1 dat is     
altijd heilzaam en verstandig1 want de  
menschelijke ervaring vergunt ons  van  
dag na dag met te meerder vastheid te   
hopen1 dat de hoogste gedachte  waartoe 
we kunnen stijgen1 nog langen tijd      
beneden de geheimzinnige  waarheid zal  
blijven1 die wij zoeken4 ,bovendien1 al 
behelsde al hetgeen  is voorafgegaan    
geenerlei waarheid1 dan nog zou er een  
eenvoudige en  natuurlijke reden voor   
hem overblijven om zijn menschelijk     
ideaal niet  op te geven4 ,hoe meer     
kracht hij toekent aan de wetten1 die   
ons  zelfzucht1 onrechtvaardigheid en   
wreedheid ten voorbeeld schijnen te     
stellen1 des te meer erkent hij         
tegelijkertijd de geldigheid dier andere
  wetten1 die aanmanen tot              
edelmoedigheid1 medelijden en           
rechtvaardigheid3  want zoodra hij      
begint de aandeelen die hij toekent aan 
het heelal en  aan zich zelven op       
methodische wijze aan elkaar gelijk te  

maken of  evenredig te verdeelen1 vindt 
hij in die laatste wetten iets dat in   
den  grond der zaak even natuurlijk is  
als in die eerste1 daar ze even diep  in
 hem zelven staan gegrift als die andere
 in al wat hem omringt4          ,,vi4  
,we keeren terug tot de tragische       
bruiloft der koningin4 ,in het          
voorbeeld1 waarmede wij ons bezig       
houden1 wil dus de natuur met het oog   
op de kruisbevruchting1 dat de paring   
van den dar en de koningin alleen       
mogelijk is hoog in de lucht4 ,maar hare
 wenschen raken in elkaar verward  als  
de draden van een net1 en haar          
dierbaarste wetten moeten  onophoudelijk
 tusschen de mazen van andere wetten    
doorsluipen1 die een  oogenblik later   
zich op hunne beurt door die der eerste 
moeten heen  werken4    ,daar ze deze   
zelfde lucht heeft bevolkt met tal van  
gevaren1 koude  wanden1                 
luchtstroomingen1 storm1 duizeling1     
vogels1 insekten1  waterdroppels1 die   
even goed aan onverbreekbare wetten     

gehoorzamen1 moet  ze maatregelen       
treffen om de paring zoo kort mogelijk  
te maken4 ,en dat  gebeurt door den     
bliksemsnellen dood van het mannetje4   
,eene omhelzing is  voldoende1 en de    
gevolgen van dit huwelijk spelen zich af
 in het lichaam  van de echtgenoote4    
,deze daalt van uit de blauwende hoogten
 weer neer tot den korf1 terwijl  de    
losgewikkelde ingewanden van den minnaar
 als vaandels achter haar aan  wapperen4
 ,sommige bijenhouders beweren1 dat de  
werkbijen bij hare  thuiskomst1 die zoo 
rijk is aan beloften1 groote vreugde aan
 den dag  leggen4 ,bchner o4a4 hangt er 
een uitvoerig tafereel van op4 ,ik heb  
herhaaldelijk deze thuiskomst van de    
bruiloft waargenomen en ik beken1  dat  
ik niets van buitengewone opwinding     
bemerkt heb1 behalve in die  gevallen   
waar men te doen had met een jeugdige   
koningin1 die aan het  hoofd van een    
zwerm was uitgetrokken en de eenige hoop
 van een  kortelings gestichte en nog   
ledige stad was4 ,dan zijn alle         

werkbijen  buiten zich zelven en vliegen
 haar tegemoet4 ,maar gewoonlijk1 al is 
er  dikwijls precies even veel gevaar   
voor de toekomst der stad1 schijnen ze  
haar te vergeten4 ,ze hebben alles      
voorzien tot op het oogenblik dat ze    
den moord der koninklijke mededingsters 
toestonden4 ,doch eenmaal op dat  punt  
gekomen1 schijnt hun instinct te        
stokken1 't is alsof er een gat is  in  
hunne voorzichtigheid4 ,ze schijnen dus 
vrij onverschillig4 ,ze heffen  don kop 
op1 herkennen misschien het moorddadig  
getuigenis van de  bevruchting1 maar    
leggen1 eenigszins wantrouwend1         
volstrekt niet die  blijdschap aan den  
dag1 die onze verbeelding verwachtte4   
,zeer positief  en weinig geneigd zich  
illusies te maken1 wachten ze           
waarschijnlijk  eerst andere bewijzen   
af1 vr ze zich vroolijk maken4 ,ten     
onrechte wil  men alle gevoelens van    
deze wezentjes1 die zoo zeer van ons    
verschillen1  logisch en menschelijk    
maken4 ,bij de bijen en bij alle overige

 dieren1  die een afschijnsel van ons   
verstand met zich omdragen1 komt men    
zelden  tot zulke duidelijke resultaten 
als die welke in de boeken worden       
beschreven4 ,te veel omstandigheden     
blijven ons nog verborgen4 ,waarom      
zouden we hen volmaakter afbeelden dan  
ze zijn1 door dingen te zeggen1  die    
geen waarheid behelzen8 ,indien sommige 
menschen meenen1 dat de bijen           
interessanter zouden zijn indien ze nog 
meer op ons geleken1 dan komt  dit      
doordat ze nog geen duidelijke          
voorstelling hebben omtrent hetgeen  de 
belangstelling van een oprechten geest  
moet wekken4 ,het deel van den          
waarnemer is niet zich te verbazen maar 
te begrijpen1 en 't is precies  even    
merkwaardig eenvoudig de leemten aan te 
wijzen van een verstand en  alle sporen 
van een hersen-systeem1 dat van het onze
 verschilt1 als er  wonderen van te     
verhalen4    ,toch is die               
onverschilligheid niet algemeen1 en     
wanneer de hijgende  koningin op het    

plankje verschijnt1 dan vormen zich     
eenige groepen1 die  haar vergezellen   
naar die gewelven1 waarin de zon1 de    
held van alle  feesten van den korf1    
slechts met kleine1 aarzelende schreden 
binnendringt en de wanden van was zoowel
 als de gordijnen van honing in  schaduw
 en azuur hult4 ,voor het overige is de 
jong-gehuwde al even kalm  als haar     
volk1 en in de bekrompen hersenen dezer 
praktische en  barbaarsche koningin is  
geen plaats voor velerlei aandoeningen4 
,ze  bekommert zich slechts om n ding1  
namelijk zich zoo spoedig mogelijk  te  
ontdoen van de lastige souvenirs van    
haren echtgenoot1 die haren gang        
belemmeren4 ,ze gaat vr de poort zitten 
en verwijdert zorgvuldig de  overbodige 
organen1 die dadelijk door de werkbijen 
worden meegenomen en  weggegooid2 want  
het mannetje heeft haar alles gegeven   
wat hij bezat1 en  veel meer dan        
vereischt werd4 ,ze houdt in haar       
zaadblaasje enkel het  zaadvocht1 waarin
 de millioenen kiemen zwemmen1 die tot  

aan haar  uiteinde1 n voor n1 bij het   
aanraken der eitjes1 in de duisternis   
van haar lichaam de geheimzinnige       
vereeniging van het mannelijke en het   
vrouwelijke element zullen tot stand    
brengen1 waardoor de werkbijen  geboren 
worden4 ,door een zonderlinge           
verwisseling verschaft zij het          
mannelijk1 en het mannetje het          
vrouwelijk principe4 ,twee dagen na de  
paring legt ze haar eerste eitjes1 en   
dan wordt ze door haar volk  dadelijk   
met groote zorg behandeld4 ,van dat     
oogenblik af1 nu ze een  dubbele sexe   
bezit1 daar ze een onuitputtelijk       
mannelijk element in zich  besloten     
houdt1 begint haar eigenlijk leven1 ze  
verlaat den korf niet  meer en ziet     
nimmer het licht meer terug1 tenzij om  
een zwerm te  vergezellen2 en haar      
vruchtbaarheid eindigt eerst bij het    
naderen van  haar dood4          ,,vii4 
,welk een wonderbaar bruiloftsfeest1 zoo
 sprookjesachtig als we maar  zouden    
kunnen bedenken daar in het volle azuur1

 doch zoo uitermate  tragisch2 door de  
vlucht van het verlangen over het leven 
heen gedragen1  bliksemsnel en          
onvergankelijk1 geheel eenig in zijn    
soort en  verblindend1 eenzaam en       
oneindig4 ,welk een wondere wellust     
waarbij de  dood1 die zijn offer komt   
verrassen in de maagdelijke en          
onbegrensde  ruimte1 het schoonste en   
klaarste wat er in deze sfeer te vinden 
is1  deze seconde van geluk1 vastlegt in
 de verheven doorschijnendheid van  den 
grooten hemel1 waar hij in het          
smetteloos licht reinigt wat toch       
altijd eenigszins laag is in de liefde1 
den kus onvergetelijk maakt1 en  met    
zijn eigen ditmaal moederlijke handen   
zelf zorg draagt twee kleine1  brooze   
levens in een enkel lichaam te          
vereenigen en voor een lange  toekomst  
onafscheidelijk samen te voegen1 waarbij
 hij zich vergenoegt  met het hem ten   
deel vallend tiende4    ,de diepe       
waarheid bezit niet zooveel pozie1 ze   
heeft er een andere1  voor ons minder   

gemakkelijk te vatten1 maar die we ten  
slotte misschien  zullen leeren         
begrijpen en liefhebben4 ,de natuur     
heeft er volstrekt niet  aan gedacht1   
aan deze beide raccourcis d'atme        
7deeltjes van atomen7  zooals ,pascal ze
 noemen zou1 een schitterend huwelijk1  
een ideaal  liefdes-geluk te            
verschaffen4 ,zij had enkel1 zooals we  
reeds gezien  hebben1 de verbetering der
 soort op het oog door kruisbevruchting4
 ,om  zeker daarvan te zijn heeft ze het
 orgaan van het mannetje op een z       
bijzondere wijze aangebracht1 dat hij er
 onmogelijk ergens anders dan  in de    
ruimte gebruik van kan maken4 ,eerst    
moet hij een heelen tijd  vliegen om    
daardoor zijn beide groote luchtbuizen  
flink te doen  uitzetten4 ,deze enorme  
blazen1 die zich geheel vullen met      
azuur1 dringen  dan de lagere deelen van
 het achterlijf terug en hebben de      
uitzetting  van het orgaan ten gevolge4 
,dit is1 wat de physiologie betreft1 het
  gansche geheim van die                

bewonderenswaardige vlucht der          
minnenden1 van die  verbijsterende jacht
 bij dit prachtig bruiloftsfeest2 vrij  
laag bij den  grond zullen sommigen1    
bijna kwetsend zullen anderen zeggen4   
,,viii4      ,en wij1 zoo vraagt de     
dichter1 moeten wij ons dan maar steeds 
blijven  verheugen in dingen1 die de    
waarheid te boven gaan8    ,ja zeker1   
laten we ons bij iedere gelegenheid1 ten
 allen tijde1 in alle  dingen blijven   
verheugen1 niet in wat de waarheid te   
boven gaat1 wat  onmogelijk is1 daar wij
 niet weten waar ze zich bevindt1 maar  
in wat die  kleine waarheden te boven   
gaat1 die wij te zien krijgen4 ,indien  
een of  andere herinnering1 illusie1    
hartstocht1 toeval1 of welk ander motief
  dan ook1 maakt dat een voorwerp zich  
voor onzen blik schooner vertoont  dan  
voor dien van anderen1 laat dan         
allereerst dit motief zelf ons lief     
zijn4 ,misschien berust het enkel op een
 dwaling3 die dwaling echter  belet     
geenszins1 dat het oogenblik1 waarop dit

 voorwerp ons het  bewonderenswaardigst 
voorkomt1 juist het oogenblik is1 waarop
 we de  meeste kans hebben1 de waarheid 
daarvan te ontdekken4 ,de schoonheid1   
die  wij er aan verleenen1 vestigt onze 
aandacht op zijn ware schoonheid en     
grootheid1 die niet zoo gemakkelijk     
ontdekt worden en die gedegen zijn  in  
de betrekking1 waarin ieder voorwerp    
onvermijdelijk staat tot  algemeene en  
eeuwige krachten4 ,het vermogen tot     
bewondering dat we  hebben doen ontstaan
 naar aanleiding van eene illusie1 is   
niet verloren  voor de waarheid1 die    
vroeger of later komen zal4 ,met woorden
 en  gevoelens1 met de warmte die is    
gewekt door denkbeeldige schoonheden van
  vroegere tijden1 ontvangt de          
menschheid van heden waarheden1 die     
misschien nooit het licht hadden        
aanschouwd1 en nooit een gunstigen      
bodem hadden gevonden1 indien deze      
prijsgegeven illusies niet eerst hart   
en verstand hadden verwarmd1 waarin nu  
die waarheden nederdalen4  ,gelukkig de 

oogen1 die geen illusies noodig hebben  
om te zien1 dat het  schouwspel grootsch
 is6 ,en voor de overigen is het juist  
de illusie1 die  hen leert zien1        
bewonderen en zich verinnigen4 ,en hoe  
hoog ze ook  opzien1 nimmer zullen ze te
 hoog zien4 ,zoodra men de waarheid     
nadert1  verheft ze zich hooger2 zoodra 
men haar bewondert1 komt men haar nader4
  ,en hoe hoog hunne vreugde zich ook   
verheffe1 ze zullen zich nooit          
verheugen in het ledig of wel boven de  
onbekende en eeuwige waarheid  uit1 die 
als schoonheid over alle dingen zweeft4 
,,ix4      ,wil dit nu zeggen1 dat we   
ons maar zullen blijven houden aan de   
leugen1  aan een willekeurige en onreele
 pozie en dat we bij gebrek aan beter   
daarin maar al onze vreugde moeten      
stellen8 ,wil dit zeggen1 dat we in 't  
voorbeeld1 dat we bespraken1--op        
zichzelf is dat niets1 maar we blijven  
er bij stilstaan1 omdat het als type kan
 dienen van duizend andere1 en  van onze
 gansche houding tegenover verschillende

 soorten van  waarheden1--wil dit nu    
zeggen1 dat we in dit voorbeeld de      
physiologische  verklaring maar moeten  
wegcijferen om enkel de aandoeningen    
vast te  houden en te smaken1 in ons    
gewekt door deze parings-vlucht1 die1   
wat er  dan ook de oorzaak van zij1     
niettemin een der schoonste lyrische    
daden  is van die belangelooze en       
onweerstaanbare macht1 waaraan alle     
levende  wezens gehoorzamen1 en die men 
liefde noemt8 ,niets ware kinderachtiger
  en onmogelijker1 dank zij de          
voortreffelijke neigingen van iederen   
geest  in onze dagen1 die te goeder     
trouw is4    ,dit kleine feit van de    
uitzetting van 't orgaan der mannelijke 
bij1 wat  enkel kan plaats hebben ten   
gevolge van de zwelling der luchtbuizen1
  wordt door ons natuurlijk aanvaard1   
daar het niet kan worden  weersproken4  
,maar indien we ons daarbij neerlegden1 
indien we in 't  geheel niet verder     
zagen1 indien we daaruit afleidden1 dat 
iedere  gedachte1 die te ver of te hoog 

reikt1 noodzakelijk verkeerd is1 en dat 
de waarheid altijd gelegen is in de     
materieele bijomstandigheden2 indien  we
 niet1 waar dan ook1 in allerlei nog    
veel grooter onzekerheden dan  die1     
welke werd verdreven door onze kleine   
verklaring1 b4v4 in het  vreemde        
mysterie der kruis-bevruchting1 in den  
duur der soort en van 't  leven1 in het 
plan der natuur1 indien we daarin niet  
zochten naar een  vervolg op die        
verklaring1 naar een voortzetting der   
schoonheid en  grootheid in het         
onbekende1 dan zouden we1 durf ik bijna 
beweren1 verder  van de waarheid ons    
leven leven dan zij die blindelings     
willen blijven  hangen aan de           
dichterlijke en fantastische uitlegging 
van dit wonderbaar  huwelijk4           
,klaarblijkelijk vergissen zij zich in  
den vorm of de nuance  der waarheid1    
doch veel meer dan degenen1 die zich    
vleien haar geheel in  handen te hebben1
 leven zij onder den indruk daarvan en  
in haar  atmosfeer4 ,zij staan klaar om 

haar te ontvangen1 de waarheid vindt bij
  hen een veel gastvrijer dak1 en zoo   
zij haar al niet zien1 toch richten  zij
 hunne oogen naar de plaats der         
schoonheid en grootheid1 waar het       
heilzaam is te gelooven dat zij zich    
bevindt4    ,we kennen het doel der     
natuur niet1 de waarheid1 die in onze   
oogen alle  andere overheerscht4 ,maar  
ter wille van deze waarheid zelve1 om   
onze  ziel warm te houden voor het      
nasporen daarvan1 is het noodig1 dat we 
haar voor groot houden4 ,en mochten we  
te eeniger tijd inzien1 dat we een      
verkeerden weg hebben ingeslagen1 dat ze
 klein is en onsamenhangend1 dan  zullen
 we juist tengevolge van de bezieling1  
die haar vermeende  grootheid ons had   
verleend1 hare kleinheid ontdekken1 en  
deze kleinheid  zal ons1 wanneer ze     
zekerheid voor ons geworden is1 leeren  
wat ons te  doen staat4 ,in afwachting  
daarvan echter doen we niet te veel1    
wanneer  we1 om haar op te sporen1 al   
wat ons verstand en ons hart aan kracht 

en  moed bezitten1 aan het werk zetten4 
,en ook al zou het laatste woord van    
dit alles nog zoo armzalig zijn1 dan is 
het toch geen geringe zaak1 dat  we de  
kleinheid en de ijdelheid van het doel  
der natuur in al hunne  naaktheid hebben
 ten toon gesteld4          ,x4         
,voor ons bestaat nog geen waarheid1    
sprak een der groote physiologen  onzer 
dagen tot mij1 terwijl ik een wandeling 
met hem deed1 wij hebben  de waarheid   
nog niet gevonden1 doch overal vinden we
 in drierlei vorm  een schoonen schijn1 
die zich als waarheid voordoet4 ,ieder  
doet een  keuze of liever deze dringt   
zich aan hem op1 en de keuze1 die hij   
ondergaat of dikwijls zonder nadenken   
doet1 en waaraan hij zich houdt1        
bepaalt den vorm en de houding van al   
wat hij in zich opneemt4 ,de  vriend1   
dien wij ontmoeten1 de vrouw die        
glimlachend op ons toetreedt1  de       
liefde1 die ons hart opent1 de dood of  
de smart1 die het weer  sluiten1 deze   
,september-hemel1 dien wij aanschouwen1 

deze prachtige1  liefelijke tuin1 waar  
men zooals in ,corneille's ,psyche      
overbladerde  laantjes met vergulde     
borstbeelden aan de uiteinden ziet1 de  
grazende  kudde met den slapenden       
herder1 de laatste huizen van het dorp1 
de  oceaan tusschen de boomen1 dat alles
 daalt of rijst1 alles neemt  schooner  
vormen aan of wordt van zijn tooi       
ontdaan1 vrdat het in ons  binnendringt1
 al naar den wenk1 dien onze keus hem   
geeft4 ,laat ons den  schijn leeren     
kiezen4 ,aan den avond eens levens1     
waarin ik steeds weer  de kleine        
waarheid en de physische oorzaak heb    
gezocht begin ik liefde  te koesteren   
niet voor 't geen daarvan verwijdert1   
maar voor 't geen  daaraan voorafgaat en
 vooral datgeen wat hen eenigszins      
overtreft4    ,we waren boven op een    
plateau gekomen in 't landschap ,caux in
 ,normandi1  dat doet denken aan een    
,engelsch park1 maar een natuurlijk en  
onbegrensd  park4 't ,is een der weinige
 punten van den aardbodem1 waar het     

landschap  zich volkomen gezond vertoont
 met een ongerept groen4 ,iets verder   
naar  het ,noorden loopt het gevaar1 te 
ruw te worden2 iets verder zuidelijk    
wordt het door de zon verteerd en       
verbrand4 ,aan 't eind eener vlakte1    
die zich tot aan de zee uitstrekte1     
waren boeren bezig koren op te          
stapelen4    ,zie eens hier1 sprak hij  
tot mij3 van hier beschouwd zijn ze     
schoon4  ,zij maken dat eenvoudig en    
toch zoo gewichtig voorwerp1 dat meer   
dan  alle andere het gelukkig en bijna  
onveranderlijk gedenkteeken is van het  
tot rust gekomen menschelijk leven3 een 
korenschelf4 ,de afstand1 de  avondlucht
 maken van hun blijde uitroepen een     
soort lied zonder woorden1  een         
weerklank op het edele lied der bladeren
 boven onze hoofden4 ,boven  hen een    
prachtige hemel1 alsof welwillende      
geesten1 voorzien van vurige  palmen1 al
 het licht naar den kant van den        
korenschelf gedreven hadden  om langer  
den arbeid te verhelderen4 ,en het spoor

 dier palmen is in het  azuur           
achtergebleven4 ,zie eens naar dat      
nederig kerkje1 dat daar ter  halver    
hoogte hen overheerscht en hen bewaakt1 
tusschen de volle  lindeboomen en het   
grasveld van het kerkhof1 dat hun zoo   
gemeenzaam is1  en dat het uitzicht     
heeft op den oceaan4 ,harmonisch bouwen 
ze daar hun  monument van leven onder de
 monumenten hunner dooden1 die deze     
zelfde  dingen deden en nog in hun      
midden zijn4    ,omvat dat alles met    
uwen blik3 geen enkele trek daarin1 die 
het te  bijzonder1 te karakteristiek    
maakt1 zooals 't geval zou zijn in      
,engeland1 ,provence of ,holland4 't ,is
 de groote schilderij1 algemeen  genoeg 
om symbolisch te kunnen wezen1 van een  
natuurlijk en gelukkig  leven4 ,hier    
ziet ge dus de schoonheid en harmonie   
van het menschelijk  leven in zijn      
nuttige bezigheden4 ,zie dien man1 die  
de paarden leidt1  zie 't gansche       
lichaam van dengeen1 die de schoof      
aanreikt op zijn  hooivork1 de vrouwen  

gebogen over 't graan en de spelende    
kinderen4 ,ze  hebben geen steen        
verlegd1 geen schop aarde omgespit met  
het doel het  landschap schooner te     
maken2 ze doen geen schrede1 planten    
geen boom1  zaaien geen bloem1 of 't    
moet noodig zijn4 ,dit gansche tafereel 
is  eenvoudig het onwillekeurig         
resultaat van de pogingen des menschen  
om in  de natuur een korten tijd te     
kunnen bestaan2 en toch weten diegenen  
onder ons1 die er enkel aan denken1     
tafereelen van vrede1 gratie of  diepen 
zin uit te denken of te scheppen1 niets 
volmaakters te vinden1 en  komen        
eenvoudig dit schilderen of beschrijven1
 wanneer ze ons schoonheid  of geluk    
willen afbeelden4 ,dit is de eerste     
schijn1 die door sommigen de  waarheid  
wordt genoemd4          ,,xi      ,laat 
ons nader treden4 ,begrijpt ge nu1 wat  
dat gezang was dat zoo  schoon in 't    
gebladerte der boomen8 ,het wordt       
gevormd door ruwe woorden  en vloeken2  
en de uitbarstingen van lachen1 die we  

hooren1 worden  teweeggebracht doordat  
een man of eene vrouw met vuil werpt of 
wel dat  men den zwakkere uitlacht1 den 
gebochelde1 die zijn vracht niet kan    
beuren1 den manke1 dien men omstoot1 den
 idioot1 dien men uitscheldt4    ,ik heb
 ze al verscheidene jaren waargenomen4  
,we zijn in ,normandi1 de  bodem is vet 
en willig4 ,rondom dezen schelf heerscht
 meerdere welvaart  dan elders rondom   
dergelijke tafereeltjes4 ,bijgevolg zijn
 de meeste  mannen en vele vrouwen      
eveneens alcoholisten4 ,nog een ander   
gif1 dat ik  niet behoef te noemen1     
vreet in dit geslacht in4 ,daaraan en   
aan den  alcohol hebben we zulke        
kinderen te danken1 als ge voor uwe     
oogen ziet1  dien dwerg1 dien           
klierachtige1 dien krombeen1 dien       
hazelip1 dat  waterhoofd4 ,allen hebben 
ze1 de mannen en vrouwen1 ouden en      
jongen1 de  gewone ondeugden van den    
boer2 ze zijn brutaal1 huichelachtig1   
leugenachtig1 diefachtig1 kwaadsprekend1
 wantrouwend1 jaloersch en zeer         

gemakkelijk te vinden voor oneerlijke   
voordeeltjes1 gemeene  uitleggingen1    
vleierij van den sterkste4 ,de          
noodzakelijkheid houdt hen  bijeen en   
dwingt hen elkaar te helpen1 maar ieders
 geheime wensch is1  elkaar nadeel toe  
te brengen1 zoodra ze het zonder gevaar 
doen kunnen4  ,het ongeluk van een ander
 is het eenige echte genoegen in het    
dorp4 ,een  groote ramp is er een       
onderwerp van heimelijk genot1 dat nog  
lang  nawerkt4 ,ze bespionneeren1       
benijden1 verachten en haten elkaar4    
,zoolang  ze arm zijn1 koesteren ze een 
steeds weer aangewakkerden en stillen   
wrok1 en zoo zij op hunne beurt         
dienstboden hebben1 dan maken ze gebruik
  van hun eigen ervaringen op dit       
gebied1 om de hardheid en vrekkigheid1  
waaronder zij geleden hebben1 in nog    
erger mate in praktijk te brengen4      
,ik zou u allerlei kunnen vertellen van 
de kleinzieligheid1 het bedrog1  de     
heerschzucht1 de onrechtvaardigheid1 den
 haat1 die hen vervult bij  dien arbeid1

 waarover de ruime hemel1 waarover vrede
 ligt uitgespreid4  ,meen niet1 dat het 
gezicht van dien bewonderenswaardigen   
hemel of van  die zee1 die achter de    
kerk een anderen hemel uitspant1 welke  
over de  aarde vloeit als een groote    
spiegel van kennis en wijsheid1 meen    
niet  dat deze hun blik ruimer of hooger
 maken4 ,ze kijken er nooit naar4 ,niets
  vervult hunne gedachten of brengt ze  
in beroering1 dan drie of vier  bepaalde
 dingen1 waar ze bang voor zijn2 ze     
vreezen den honger1 de  macht1 de       
openbare meening en de wet1 en de hel in
 de ure van hunnen  dood4 ,om te laten  
zien1 hoe ze zijn1 zou men ze n voor n  
moeten  nemen4 ,daar hebt ge b4v4 dien  
langen daar links1 die er zoo joviaal   
uitziet en zulke mooie schoven bindt4   
,nu1 verleden zomer werd door zijn      
vrienden zijn rechterarm gebroken bij   
een standje in de herberg4 ,ik heb  de  
breuk1 een leelijke en gecompliceerde1  
hersteld4 ,ik heb hem langen  tijd      
verpleegd1 heb voor zijn levensonderhoud

 gezorgd1 tot hij het werk  weer kon    
hervatten4 ,dagelijks kwam hij bij mij4 
,daarvan heeft hij  geprofiteerd om in  
het dorp te verspreiden1 dat hij mij    
eenmaal verrast  had in de armen mijner 
schoonzuster1 en dat mijn moeder dronk4 
,hij is  niet slecht1 hij is niet boos  
op mij2 integendeel1 zie maar1 er komt  
een  oprecht gemeende glimlach op zijn  
gelaat1 nu hij mij ziet4 ,evenmin wordt 
hij daartoe gedreven door socialen haat2
 de boer haat den rijke niet1  hij heeft
 veel te veel respekt voor den rijkdom4 
,maar ik houd het er  voor1 dat de goede
 man niet begreep1 waarom ik zooveel    
zorg voor hem zou  dragen zonder er     
voordeel bij te hebben4 ,hij vermoedt   
dat daar iets  achter zit1 en wil daar  
niet de dupe van worden4 ,vr hem had    
menigeen1  rijk of arm1 hetzelfde gedaan
 of nog erger4 ,hij dacht niet te liegen
 met  het verspreiden dezer verzinsels1 
hij gaf gehoor aan een vaag bevel van   
de zedelijkheid rondom hem4 ,hij        
gehoorzaamde zonder het te weten1 en om 

zoo te zeggen zijns ondanks1 aan den    
machtigen wensch van de algemeene       
kwaadsprekendheid4444 ,maar waarom een  
tooneel verder uit te werken1 dat  voor 
ieder1 die eenige jaren op het land     
heeft gewoond1 een bekende zaak  is4    
,dit hier is de tweede schijn1 die door 
het meerendeel der menschen  de waarheid
 genoemd wordt4 ,het is de waarheid van 
het noodzakelijk  leven4 ,dit is zeker1 
dat ze berust op zeer nauwkeurige       
feiten1 de  eenige1 die door iederen    
mensch kunnen worden waargenomen en     
beleefd4          ,,xii4      ,laten we 
op deze korenschoven gaan zitten1       
vervolgde hij1 en nog eens  om ons heen 
zien4 ,laten we geen dier kleine feiten 
afwijzen1 die de  werkelijkheid vormen1 
waarvan ik sprak4 ,ze moeten maar uit   
zich zelf in  de verte verdwijnen4 ,ze  
staan daar vooraan in den weg1 doch we  
moeten  erkennen1 dat er zich een       
geduchte1 bewonderenswaardige kracht    
achter  bevindt vindt1 die 't geheel in 
stand houdt4 ,is 't enkel in stand      

houden1 voert ze het niet steeds hooger8
 ,de menschen1 die we hier voor  oogen  
hebben1 zijn toch niet meer geheel en al
 wilde dieren1 zooals bij  ,la ,bruyre1 
die een soort van gearticuleerde stem   
hadden1 en zich des  nachts in laden    
terugtrokken1 waar ze leefden van zwart 
brood1 water en  wortels4444    ,het ras
 is minder sterk en minder gezond1 zult 
gij zeggen1 't is  mogelijk2 de alcohol 
en die andere geesel zijn rampen1 die de
 menschheid  moet te boven komen1       
misschien wel beproevingen1 welke aan   
sommige onzer  organen1 die van het     
zenuwstelsel b4v41 ten goede zullen     
komen2 want we  zien steeds1 dat het    
leven voordeel trekt uit het kwaad1 dat 
het  overwint4 ,bovendien zal een       
kleinigheid1 die morgen misschien reeds 
gevonden wordt1 voldoende zijn om ze    
onschadelijk te maken4 ,dat is dus  niet
 de reden waarom we onzen blik zoo laag 
bij den grond moeten houden4  ,deze     
menschen hebben gedachten en gevoelens1 
welke die van ,la ,bruyre  nog niet     

hadden4--,nog liever het eenvoudige1    
naakte beest1 dan dat  afschuwelijke    
half-beest4 mompelde ik4--,zoo spreekt  
ge onder den  invloed van dien eersten  
schijn1 dien der dichters1 waarover we  
gesproken hebben1 hernam hij2 laten we  
dien niet verwarren met dien1  welke we 
nu onderzoeken4 ,deze gedachten en      
gevoelens zijn gering en  laag1 zoo ge  
wilt1 maar wat gering en laag is1 is    
reeds beter dan 't  geen niet is4 ,zij  
gebruiken ze voor weinig anders dan om  
elkander te  benadeelen en even         
middelmatig te blijven als ze zijn2 maar
 zoo gaat het  dikwijls in de natuur4   
,van de gaven1 die zij verleent1 bedient
 men zich  aanvankelijk enkel voor het  
kwade om slechter te maken1 wat zij     
scheen  te willen verbeteren2 maar ten  
slotte is altijd een of ander goed het  
gevolg van al dat kwaad4 ,overigens wil 
ik volstrekt den vooruitgang niet       
bewijzen2 al naar de plaats1 waarop men 
zich bevindt1 is het iets heel  kleins  
of heel groots4 ,den toestand der       

menschen iets minder  afhankelijk1 iets 
minder moeielijk maken is een belangrijk
 punt1  misschien het zekerst ideaal2   
maar beschouwd met een geest1 die zich  
voor een oogenblik heeft losgemaakt van 
de materieele gevolgen1 is de  afstand  
tusschen den man1 die aan de spits gaat 
van den vooruitgang1 en  hem1 die zich  
blindelings voortsleept achteraan1      
uiterst gering4 ,onder  deze jonge      
boeren1 wier hersenen slechts met       
vormelooze ideen zijn  gevuld1 zijn er  
verscheidene1 bij wie het mogelijk is in
 korten tijd  dienzelfden graad van     
bewustheid te verkrijgen1 waarin wij    
beiden leven4  ,men is vaak getroffen   
door de kleine tusschenruimte1 die de   
volgens ons  idee volslagen onbewustheid
 dezer lieden scheidt van de bewustheid1
 die  men voor de hoogste houdt4    ,en 
bovendien1 waaruit bestaat ze eigenlijk1
 die bewustheid1 waar we zoo  trotsch op
 zijn8 ,uit veel meer schaduw dan licht1
 uit veel meer  verworven onkunde dan   
kennis1 uit veel meer dingen1 waarvan we

 weten1  dat we er maar van moeten      
afzien ze te leeren kennen1 dan dingen1 
die  wij kennen4 ,en toch bestaat daarin
 onze gansche waardigheid1 onze meest   
reele grootheid1 en is zij              
waarschijnlijk het verrassendste        
verschijnsel ter wereld4 ,zij is het1   
die ons veroorlooft het hoofd op te     
heffen waar we staan tegenover het      
onbekend principe1 en te zeggen3 ,ik    
ken u niet1 maar iets in mij houdt u    
reeds omvat4 ,ge zult mij misschien     
vernietigen1 maar zoo dat niet gebeurt  
om uit mijn overblijfselen een  beter   
organisme dan het mijne te vormen1 dan  
toont ge minder te zijn dan  ik1 en de  
stilte1 die dan volgen zal op den dood  
van de soort1 waartoe  ik behoor1 zal u 
verkondigen1 dat ge geoordeeld zijt4 ,en
 als ge zelfs  niet in staat zijt u er  
om te bekommeren of ge al of niet       
rechtvaardig  wordt beoordeeld1 wat     
beteekent dan uw geheim8 ,we zijn er    
niet meer op  gesteld1 het te           
doorgronden1 het moet onbeduidend en    

leelijk zijn4 ,ge  hebt bij toeval een  
wezen voortgebracht1 dat ge niet de     
bevoegdheid hadt  voort te brengen4 't  
,is maar gelukkig voor hem1 dat ge 't   
door een ander  toeval weer hebt uit den
 weg geruimd1 vr het nog de diepte van  
uwe  onbewustheid had gepeild1 en nog   
gelukkiger1 dat het niet de eindelooze  
reeks uwer proefnemingen heeft          
overleefd4 ,het hoorde niet thuis in een
  wereld1 waarin zijn intellect geen    
weerklank vond bij een eeuwig           
intellect1 waarin zijn verlangen naar   
het betere hem geen enkel  wezenlijk    
goed kon doen bereiken4    ,nogmaals1   
vooruitgang is niet noodig om ons warm  
te maken voor dit  schouwspel4 ,daartoe 
is het raadsel al voldoende1 en dit     
raadsel is even  groot en heeft een even
 geheimzinnigen glans in die boeren als 
in ons4  ,overal vindt men het1 als men 
het leven volgt tot in zijn almachtig   
principe4 ,van eeuw tot eeuw wijzigen we
 de benaming van dit principe4          
,somtijds had het namen1 die duidelijk  

en ook troostrijk waren2 men heeft      
ingezien1 dat die troost en die         
duidelijkheid zinsbedrog waren4 ,maar of
  we het ,god noemen of ,voorzienigheid1
 ,natuur1 ,toeval1 ,leven1 ,noodlot1 het
  mysterie blijft hetzelfde en al wat de
 ervaring van duizenden jaren ons  heeft
 kunnen leeren1 is dien naam omvattender
 te maken1 dichter bij ons  staande1    
buigzamer1 geschikter voor het verwachte
 en het onverwachte4  ,dezen draagt het 
tegenwoordig1 en daarom leek het nooit  
grooter dan nu4  ,en hier hebt ge een   
der tallooze vormen van den derden      
schijn1 en dat is  de laatste waarheid4 
,,zesde ,,boek4      ,,de               
,,darrenslacht4          ,i4      ,als  
na de bevruchting der koningin de hemel 
helder en de lucht warm  blijft1 als er 
overvloedig stuifmeel en honingsap in de
 bloemen is1 dan  dulden de werkbijen   
door een soort van vergeetachtige       
toegevendheid1 of  misschien uit        
overmaat van voorzichtigheid1 de lastige
 en schadelijke  aanwezigheid der darren

 nog eenigen tijd4--,deze gedragen zich 
in den  korf evenals de vrijers van     
,penelope in het huis van ,ulysses4 ,ze 
slempen  en maken goede sier1 ze leiden 
een werkeloos leven als verkwistende1   
onkiesche eere-minnaars3 welvoldaan1 dik
 en vet1 de wegen vullend1 den          
doortocht versperrend1 den arbeid       
belemmerend1 duwend en geduwd1          
gewichtig doende1 opgeblazen door een   
onverstandige en onschadelijke          
minachting1 zelven echter geminacht met 
verstand en nevenbedoeling1  onbewust   
van de toenemende verbittering en het   
lot dat hun te wachten  staat4 ,ze      
kiezen het lekkerste hoekje van de      
woning uit om er op hun  gemak te gaan  
sluimeren1 staan nonchalant op om op de 
open cellen zelf  van den geurigsten    
honing te smullen en bevuilen de raten1 
die ze  bezoeken1 met hunne             
uitwerpselen4 ,de geduldige werkbijen   
herstellen  stilletjes de schade1 met   
het oog op de toekomst4 ,tusschen twaalf
 en  drie uur1 wanneer het blauwende    

landschap van een aangename matheid     
trilt onder den onweerstaanbaren blik   
van een ,juli- of ,augustus-zon1        
vertoonen ze zich voor de poort4 ,ze    
hebben een helm op van groote zwarte    
kralen1 twee hooge bewegelijke          
vederbossen1 een overkleed van roodbruin
  fluweel1 met lichte plekken1 een      
helden-vacht1 een viervoudigen1         
deftigen en doffen mantel4 ,ze maken een
 verbazend lawaai1 verwijderen de       
schildwachten1 gooien de waaistertjes   
om1 en loopen de werkbijen omver1  die  
beladen met hun nederigen buit          
terugkeeren4 ,ze hebben de drukke1      
overdreven en onverdraagzame manieren   
van onmisbare goden1 die met veel       
drukte uitgaan voor eenig doel1 waarvan 
het plebs niet weet4 ,een voor  een     
wagen ze zich in de ruimte1 pralend en  
onweerstaanbaar1 en gaan  kalmpjes      
zitten op de naastbijzijnde bloemen1    
waarop ze inslapen tot ze  gewekt worden
 door de koelte van den namiddag4 ,dan  
komen ze met dezelfde  drukte en        

meesterachtigheid weer terug1 en altijd 
vol van datzelfde  groote doel1 waarvan 
niets uitlekt1 ijlen ze naar de         
voorraadschuur1  dompelen hun kop tot   
aan den hals in de vaten met honing om  
de verloren  krachten te herwinnen1     
zoodat ze opzwellen als groote          
wijnzakken1 en  keeren terug naar dien  
slaap zonder droom en zonder zorgen1 die
 hen  bevangen houdt tot aan den        
volgenden maaltijd4          ,,ii4      
,maar het geduld der bijen evenaart dat 
der menschen niet4 ,op zekeren  morgen  
wordt er een wachtwoord in den korf     
gegeven1 het gaat van mond  tot mond1 en
 de vreedzame werkbijen veranderen in   
rechters en beulen4  ,wie het geeft weet
 men niet2 plotseling duikt het op uit  
de koude en  beredeneerde               
verontwaardiging der werkbijen1 en      
geheel in den geest der  eenstemmige    
republiek1 vervult het alle harten1     
zoodra het maar is  uitgesproken4 ,dien 
dag ziet een deel van het volk van het  
honingzoeken  af1 om zich aan het werk  

der gerechtigheid te wijden4 ,de dikke  
luiaards1  die daar in trossen bijeen   
onbekommerd zitten te slapen op de      
honingdragende wanden1 worden plotseling
 gewekt door een leger woedende         
maagden4 ,ze ontwaken schijnheilig en   
onzeker1 gelooven hunne oogen niet1  en 
slechts met moeite breekt hun verbazing 
zich baan door hun luiheid  heen1 als   
een straal der maan door het water van  
een moeras4 ,ze  verbeelden zich1 dat ze
 het slachtoffer zijn van een           
misverstand1 zien  met verbazing om zich
 heen1 en daar de grondidee van hun     
leven in hunne  dikke hersenen het eerst
 weer opleeft1 doen ze een schrede in de
  richting van de honingcellen om zich  
daar te versterken4 ,maar ze zijn       
voorbij1 de dagen van den ,mei-honing1  
van den bloemen-wijn der linden1  van de
 zoo gemakkelijk te verkrijgen ambrozijn
 der salie1 van thijm1  marjolijn en    
witte klaver4 ,in plaats van den vrijen 
toegang tot die  heerlijke volle        
reservoirs1 die dadelijk bij de         

aanraking hunner lippen  hunnen lekkeren
 en zoeten voorraad openstelden1 zien ze
 een brandend  braambosch om zich heen  
van tegen hen gerichte vergiftigde      
angels4 ,de  geheele atmosfeer der stad 
is veranderd4 ,de weldoende geur van den
  nektar heeft plaats gemaakt voor den  
scherpen reuk van 't venijn1  waarvan   
duizenden droppeltjes aan het uiteinde  
der angels hangen1 en  wrok en haat     
voortplanten4 ,vr hij zich nog          
rekenschap heeft gegeven  van den       
ongehoorden ommekeer in zijn weelderig  
bestaan1 door het  omverwerpen van al   
die heerlijke wetten der stad1 ziet     
ieder der  ontstelde parasieten zich    
aangevallen door drie of vier           
dienaressen der  gerechtigheid1 die hun 
best doen zijn vleugels af te snijden1  
het dunne  steeltje door te zagen1 dat  
het achterlijf met het borststuk        
verbindt1  de trillende sprieten te     
verwijderen1 de pooten te ontwrichten1  
en een  opening te vinden tusschen de   
ringen van het harnas1 om hun zwaard    

daarin te steken4 ,in al hun grootte    
toch ongewapend1 niet in 't bezit  van  
een angel1 denken ze aan geen           
verdediging1 en trachten zich uit de    
voeten te maken1 of stellen hunne logge 
massa tegenover de stooten der          
aanvallers4 ,op den rug liggend1 houden 
ze met hunne krachtige pooten op        
onhandige wijze hunne vijandinnen vast1 
doch deze houden vol2 of wel al         
rondwentelend sleepen ze de heele groep 
mee in een dollen rondedans1 tot  ze    
weldra uitgeput blijven liggen4 ,na     
verloop van korten tijd verkeeren  ze in
 z deerniswaardigen toestand1 dat het   
medelijden1 hetwelk in de  diepste      
diepte van ons hart nooit zoo heel ver  
van de gerechtigheid  afstaat1 haastig  
terugkeert en--doch te vergeefs--gratie 
zou willen  vragen aan de hardvochtige  
werkbijen1 die enkel de diepe en dorre  
wet  der natuur kennen4 ,de vleugels der
 ongelukkigen zijn doorboord1 hunne     
pooten uitgerukt1 hunne sprieten        
afgeknaagd1 en hunne prachtige zwarte   

oogen1 waarin de weelderige bloemen zich
 afspiegelden1 waarin 't azuur  en de   
onschuldige aanmatiging van den zomer   
weerkaatsten1 geven nu1  verzacht door  
het lijden1 enkel een beeld te zien van 
wanhoop en van  angst voor het einde4   
,sommigen bezwijken aan hunne wonden en 
worden  onmiddellijk door twee of drie  
hunner beulen naar de verwijderde       
begraafplaats gedragen4 ,anderen1 die   
nog niet zoo erg zijn gekwetst1  weten  
zich in een hoek te verschansen1 waar ze
 zich allen op elkaar  hoopen en waar   
een onverbiddelijke wacht hen houdt     
ingesloten tot ze van  gebrek omkomen4  
,velen slagen er in de poort te bereiken
 en met hunne  tegenpartij in de ruimte 
te ontwijken2 tegen den avond echter    
komen ze1  door honger en koude         
gedreven1 bij massa's naar den ingang   
van den korf  om een schuilplaats af te 
smeeken4 ,daar vinden ze opnieuw een    
onverbiddelijke wacht4 ,den volgenden   
morgen houden de werkbijen  opruiming   
voor de poort1 waar de lijken der reuzen

 liggen opgestapeld  die tot niets nut  
waren1 en de herinnering aan dit ras van
 leegloopers  wordt in de stad totaal   
uitgewischt tot aan de volgende lente4  
,,iii4      ,dikwijls heeft die moord op
 denzelfden dag in een groot aantal     
kolonies  van den bijenstand plaats4 ,de
 rijkste en de best bestuurde geven het 
sein4 ,eenige dagen daarna volgen de    
minder voorspoedige republieken hun     
voorbeeld4 ,alleen de armste en zwakste 
volken1 die wier moeder zeer oud  en    
bijna onvruchtbaar is1 onderhouden hunne
 mannetjes tot aan den  winter1 daar zij
 de hoop niet willen opgeven1 de        
maagdelijke koningin1  die ze verwachten
 en die nog kan geboren worden1 bevrucht
 te zien4 ,dan  komt de onvermijdelijke 
ellende1 en de gansche stam1 moeder1    
parasieten  en werkbijen voegt zich     
bijeen tot een hongerige groep1 die     
elkaar eng  omvat houdt en nog vr de    
eerste sneeuw in de duisternis van den  
korf  in alle stilte omkomt4    ,na 't  
voltrekken van het vonnis aan de        

leegloopers wordt in de bevolkte  en    
rijke steden de arbeid hervat1 doch met 
afnemenden ijver1 want reeds  wordt het 
honingsap zeldzamer4 ,met de groote     
feestelijkheden en de  groote drama's is
 het gedaan4 ,het wonderbaar lichaam1   
waarin myriaden  zielen zich tot        
slingers aaneensloten1 het edel monster 
zonder slaap1  zich voedend met bloemen 
en lucht1 de roemrijke korf der schoone 
,juli-dagen1 slaapt langzamerhand in1 en
 zijn warme adem vol geuren  begint     
langzamer te gaan en verstijft4 ,toch   
wordt nog de herfst-honing  opgestapeld 
in de voedende wanden om den            
noodzakelijken voorraad  volledig te    
maken1 en de laatste vergaarbakken      
worden verzegeld met het  onschendbaar  
zegel der witte was4 ,men houdt op met  
bouwen1 het aantal  geboorten           
vermindert1 dat der dooden neemt toe1 de
 nachten worden langer  en de dagen     
korter4 ,de meedoogenlooze regens en    
windvlagen1 de nevelen  van den ochtend1
 de hinderlagen van de te vroeg         

invallende duisternis  rapen honderden  
werksters weg1 die niet weerkeeren1 en  
het gansche  volkje1 dat even begeerig  
haakt naar zonneschijn als de krekels   
van  ,attica1 voelt de koude bedreiging 
van den winter op zich neerdalen4    ,de
 mensch heeft zijn aandeel aan den oogst
 reeds weg4 ,iedere goede korf  heeft   
hem tachtig of honderd pond honing      
opgeleverd1 en de                       
allervoortreffelijkste geven er soms    
twee honderd1 enorme vlakten  vloeibaar 
licht vertegenwoordigend1 groote velden 
met bloemen1 die n  voor n moesten      
worden bezocht1 een duizendtal per dag4 
,nu werpt hij  een laatsten blik op de  
kolonies1 die op 't punt staan te       
verstijven4  ,aan de rijksten ontneemt  
hij hunne overvloedige schatten om ze   
uit te  deelen aan die anderen1 die in  
deze werkzame wereld zijn verarmd door  
steeds onverdiende rampen4 ,hij dekt de 
woningen warm toe1 neemt de  nuttelooze 
lijken weg en laat de bijen over aan hun
 grooten winterslaap4  ,dan verzamelen  

ze zich in 't midden van den korf1      
klemmen zich aan  elkaar vast en gaan   
hangen aan de raten1 die de getrouwe    
urnen bevatten1  waaruit in de dagen van
 ijzige koude1 de vervormde substantie  
van den  zomer zal te voorschijn komen4 
,midden in bevindt zich de koningin1    
omgeven door haar wacht4 ,de eerste rij 
werkbijen klampt zich vast aan de       
verzegelde cellen1 een tweede rij dekt  
hen1 en wordt op hare beurt door  een   
derde overdekt1 en zoo gaat het voort   
tot de laatste1 die het  omhulsel vormt4
 ,wanneer deze buitenste bijen voelen1  
dat de koude hen  bevangt1 gaan ze terug
 binnen in de massa1 en worden door     
andere  afgewisseld1 en zoo alle om     
beurten4 ,de hangende massa gelijkt op  
een  roodbruinen1 lauwwarmen bol1 die   
door de honingwanden wordt gesneden1 en 
die bijna onmerkbaar stijgt of daalt1   
vooruit of achteruit gaat naar  gelang  
de cellen1 waaraan hij zich vasthoudt1  
leeg raken4 ,want1 in  tegenspraak met  
wat men gewoonlijk meent1 vertraagt het 

leven der bijen  in den winter wel1 doch
 het staat niet stil#a4 ,door de        
eenparige  beweging hunner vleugeltjes1 
de in leven gebleven zusjes van het     
zonnevuur1 die sneller of langzamer gaan
 al naar de wisseling in de  temperatuur
 daar buiten1 onderhouden ze daar binnen
 in hunnen bol een  gelijkmatige warmte 
overeenkomende met die van een          
lente-dag4 ,deze  geheime lente spruit  
voort uit den heerlijken honing1 zelf in
 vroeger  tijd getransformeerd uit een  
zonnestraal1 en die nu tot zijne        
oorspronkelijke gedaante terugkeert4    
,hij vloeit door den bol heen als  het  
weldadig bloed4 ,de bijen1 die op de    
boordevolle cellen zitten1  bieden hem  
aan hunne naaste buren aan1 en deze op  
hunne beurt weer aan  anderen4 ,zoo gaat
 hij van poot tot poot en van mond tot  
mond1 tot hij de  verst verwijderde     
bereikt van de groep1 die slechts ne    
gedachte heeft1  en wier leven          
verscheiden is en toch n in duizenden   
harten4 ,hij  vervult de plaats van zon 

en bloemen1 tot zijn oudere zuster1 de  
werkelijke zon van de echte volle lente1
 door de poort hare eerste zoele        
blikken werpt1 waaronder viooltjes en   
anemonen herleven1 en zachtjes de       
werkbijen wekt1 om hen te doen zien1 dat
 het azuur zijne plaats in de  wereld   
heeft heroverd1 en dat de cirkel zonder 
einde1 die den dood aan  het leven      
verbindt1 weder een wenteling om zijne  
as heeft volbracht en  nieuw leven      
ontvangen4      #a ,een flinke korf     
verteert gewoonlijk gedurende de        
inwintering1 die in  onze streken       
ongeveer zes maanden duurt1 namelijk van
 ,october tot begin  ,april1 twintig    
dertig pond honing4          ,,zevende  
,,boek4      ,,de ,,vooruitgang ,,der   
,,soort4          ,i4      ,alvorens dit
 boek te besluiten1 zooals we den korf  
hebben gesloten over  de verstijfde     
stilte van den winter1 wil ik zelf een  
tegenwerping maken1  die slechts zelden 
uitblijft van de zijde dergenen1 voor   
wie men de  verrassende staatkunde en   

nijverheid der bijen ontvouwt4 ,ja1     
mompelen  zij1 dat alles is nu heel     
wonderbaarlijk1 maar zonder dat er      
eenige  verandering in komt4 ,daar leven
 ze nu reeds duizenden jaren onder      
merkwaardige wetten1 maar duizenden     
jaren zijn deze wetten dezelfde         
gebleven4 ,reeds duizenden jaren bouwen 
ze die merkwaardige raten1  waaraan men 
niets heeft toe te voegen of af te      
nemen1 en waarin men de  kennis van den 
scheikundige1 den landmeter1 den        
architect en den  ingenieur vereenigd   
aanschouwt2 doch deze raten zijn precies
 gelijk aan  die welke men in oude      
sarcophagen vindt of die staan afgebeeld
 op  ,egyptische steenen en             
papyrusrollen4 ,noem ons n enkel feit1  
dat wijst  op eenigen den minsten       
vooruitgang1 wijs ons op een of andere  
bijzonderheid1 die toont dat ze iets    
nieuws hebben ingevoerd1 een enkel      
punt1 waarop ze de routine van eeuwen   
hebben gewijzigd3 dan zullen we  ons    
buigen en erkennen1 dat in hen niet     

alleen een bewonderenswaardig  instinct 
schuilt1 maar een verstand1 hetwelk     
recht heeft dat van den  mensch ter     
zijde te streven1 en tegelijk met hem te
 hopen op een of  andere bestemming1    
hooger dan die van de onbewuste of      
afhankelijke  materie4    ,niet alleen  
de leek spreekt aldus1 maar bekende     
entomologen als ,kirby en  ,spence      
hebben hetzelfde argument aangevoerd1 om
 aan de bijen elk ander  intellect te   
ontzeggen buiten en behalve dat hetwelk 
zich nauw merkbaar  beweegt in den engen
 kerker van een verrassend doch         
onveranderlijk  instinct4 ,toon ons1    
zeggen zij1 n enkel geval1 waarin ze1   
door de  omstandigheden gedrongen1 b4v4 
op het denkbeeld zijn gekomen de was en 
de maagdenwas te vervangen door klei of 
mortel1 dan zullen we  toestemmen1 dat  
ze in staat zijn tot overleg'4    ,deze 
redeneering1 die ,romanes ,the question 
begging argument noemt1 en  die men ook 
wel de onverzadelijke redeneering zou   
kunnen noemen1 is  hoogst gevaarlijk en 

zou ons1 op den mensch toegepast1       
buitengewoon ver  doen afdwalen4 ,wel   
beschouwd spruit ze voort uit dat       
eenvoudig gezond  verstand1 dat dikwijls
 heel wat kwaad aanricht en dat aan     
,galile ten  antwoord gaf3 ,niet de     
aarde draait1 want ik zie de zon zich   
aan den  hemel bewegen1 's morgens weer 
opkomen en des avonds ondergaan1 en     
niets  gaat boven het getuigenis mijner 
oogen4 ,gezond verstand is uitstekend   
en noodig als grondslag voor onzen      
geest1 onder voorwaarde echter1 dat  het
 wordt gecontroleerd door iets hoogers1 
dat nimmer sluimert en dat  waar het    
noodig is1 aan datzelfde gezond verstand
 herinnert1 hoe  oneindig groot nog     
zijne onkunde is2 zoo niet1 dan is 't   
niets meer dan  de routine der lagere   
deelen van ons intellect4 ,de bijen     
zelven echter  hebben antwoord gegeven  
op de tegenwerping van ,kirby en        
,spence4  ,nauwelijks was ze            
uitgesproken1 of een ander              
natuuronderzoeker1 ,andrew  ,knight1    

kwam1 toen hij de zieke schors van      
zekere boomen had bestreken  met een    
soort van cement1 vervaardigd uit was en
 terpentijn1 tot de  ontdekking1 dat    
zijne bijen het inzamelen van maagdenwas
 geheel hadden  opgegeven en uitsluitend
 deze hun onbekende materie gebruikten1 
die  weldra beproefd werd bevonden en   
algemeen aangenomen1 daar ze die geheel 
gereed en in overvloed vonden in de     
omgeving hunner woning4    ,trouwens1 de
 helft van de theorie en de praktijk der
 bijenkunde is de  kunst1 vrijen loop te
 laten aan het initiatief der bij1 aan  
haar  ondernemend verstand gelegenheid  
te geven zich te oefenen1 en echte      
ontdekkingen1 wezenlijke uitvindingen te
 doen4 ,zoo gebeurt het b4v4 wel1  dat  
bijenhouders1 wanneer het stuifmeel     
schaarsch is in de bloemen1 een  zekere 
hoeveelheid meel in de nabijheid van den
 bijenstand uitstrooien1  om zoodoende  
mede te helpen aan het grootbrengen der 
larven en nymphen4  't ,is vrij         
duidelijk1 dat de bijen een dergelijke  

stof nooit hebben  aangetroffen in hun  
natuurstaat1 in hunne oorspronkelijke   
woonplaatsen1  de bosschen of           
,aziatische valleien1 waar zij          
waarschijnlijk het  levenslicht         
aanschouwden in het tertiaire tijdperk4 
,en toch1 wanneer men  zorg draagt er   
eenige te lokken1 door ze op het        
uitgestrooide meel te  zetten1 dan      
betasten ze het1 proeven het1 zien in1  
dat het in qualiteit  bijna gelijk staat
 met het stof der helmknopjes1 keeren   
naar den korf  terug1 deelen de tijding 
mede aan hunne zusteren en ziet1 daar   
komen  alle honingdraagsters op deze    
onverwachte en onbegrijpelijke spijze   
aanvliegen1 terwijl toch in hunne       
aangeboren herinneringen hun voedsel    
onafscheidelijk moet zijn van de        
bloemkelken1 waar zij reeds sedert zoo  
vele eeuwen zulk een weelderig en       
overdadig onthaal vinden4          ,,ii4
      ,nauwelijks honderd jaar1 namelijk
 sedert den arbeid van ,huber1 is men   
bezig een ernstige studie te maken van  

de bij en de eerste belangrijke         
waarheden te vinden1 die maken1 dat men 
ze met vrucht kan waarnemen4  ,iets meer
 dan vijftig jaar geleden werd1 dank zij
 de raten en korven met  lossen bouw van
 ,dzierzon en ,langstroth1 de rationeele
 en praktische  bijenkunde gegrondvest  
en was de korf niet langer dat          
onschendbaar huis1  waarin alles        
gebeurde in een diep mysterie1 dat men  
eerst eenigszins kon  doorgronden1 nadat
 de dood het in puin had gestort4 ,en   
eindelijk1 nog  geen vijftig jaar is het
 geleden1 dat de verbeteringen in het   
microscoop  en het laboratorium van den 
entomoloog het juiste geheim hebben     
geopenbaard van de voornaamste organen  
der werkbij1 koningin en darren4  ,is 't
 nu zoo vreemd1 dat onze kennis even    
weinig omvattend is als onze  ervaring8 
,de bijen leven al duizenden jaren en   
wij nemen ze waar sedert  tien of twaalf
 lustra4 ,zelfs dan1 wanneer het ware   
uitgemaakt1 dat er  niets veranderd is  
in den korf sedert wij dien hebben      

geopend1 zouden we  dan het recht hebben
 daaruit op te maken1 dat er ook nooit  
iets in  gewijzigd is vr wij hem hebben 
ondervraagd8 ,weten we dan niet1 dat een
  eeuw in de evolutie eener soort       
verloren gaat als een regendruppel in   
een draaikolk1 en dat een milennium voor
 het leven der algemeene materie  even  
snel voorbij gaat als een jaar voor de  
geschiedenis van een volk8              
,,iii4      ,maar 't is volstrekt geen  
uitgemaakte zaak1 dat er niets veranderd
 is in  de gewoonten der bijen4 ,wanneer
 men ze zonder vooroordeel onderzoekt1  
zal men zonder nog het kleine veld1     
waarop het licht van onze  hedendaagsche
 ervaring valt1 te verlaten1 integendeel
 zeer merkbare  afwijkingen vinden4 ,en 
wie zal zeggen1 welke ons ontgaan8 ,een 
waarnemer1  die ongeveer honderd vijftig
 maal onze grootte had en bijna zeven   
honderd duizend maal ons gewicht 7dit   
zijn de verhoudingen tusschen onze      
gestalte en ons gewicht en die van de   
nederige honingbij71 die onze taal  niet

 verstond en geheel andere zintuigen had
 dan wij1 zou er zich  rekenschap van   
geven1 dat er vrij merkwaardige         
materieele veranderingen  hebben plaats 
gehad in de laatste twee derden dezer   
eeuw1 doch hoe zou  hij zich een        
denkbeeld vormen van de moreele1        
sociale1 godsdienstige1  staatkundige en
 economische evolutie8    ,zoo straks   
zal die wetenschappelijke hypothese1    
welke onder alle de  grootste           
waarschijnlijkheid bezit1 ons           
veroorloven onze huis-bij in  verbinding
 te brengen met den grooten stam der    
,apirs1 waaronder zich  waarschijnlijk  
hare voorouders bevinden en die alle    
wilde bijen  omvat#a4 ,dan zullen we    
physiologische1 sociale1 economische1   
industrieele en bouwkundige             
veranderingen zien1 die nog van meer    
belang  zijn dan die van onze           
menschelijke evolutie4 ,voor 't         
oogenblik houden  wij ons aan onze      
eigenlijk gezegde honingbij4 ,men telt  
daarvan ongeveer  zestien vrij duidelijk

 te onderscheiden soorten2 maar in den  
grond der  zaak is het1 of men te doen  
heeft met de ,apis ,dorsata1 de         
grootste1 of  met de ,apis ,florea1 de  
kleinste die men kent1 precies hetzelfde
  insect1 enkel min of meer gewijzigd   
door het klimaat en de  omstandigheden1 
waaraan het zich heeft moeten aanpassen4
 ,al die soorten  verschillen onderling 
niet veel meer dan een ,engelschman van 
een  ,spanjaard of een ,japannees van   
een ,europeaan4 ,terwijl we zoodoende   
onze  eerste opmerkingen eenigszins     
beperken1 zullen we hier enkel          
aanvoeren1  wat we met onze eigen oogen 
en op dit zelfde oogenblik zien1 zonder 
behulp van eenige hypothese1 hoe        
waarschijnlijk en onvermijdelijk die    
zijn moge4 ,wij zullen niet alle feiten1
 die men zou kunnen opnoemen1 de  revue 
laten passeeren4 ,eenige der            
gewichtigste1 in vlugge opsomming1      
zullen voldoende zijn4      #a ,ziehier 
de plaats1 die onze gewone bij inneemt  
in de  wetenschappelijke classificatie3 

,klasse   ---- ,insecten    ,orde       
---- ,vliesvleugelige 7,hymenoptera7    
,familie  ---- ,apiden    ,geslacht ----
 ,apis    ,soort    ---- ,honingbij     
7,mellifica74    ,de term ,mellifica    
behoort tot de klassen-indeeling volgens
 ,linnaeus4  ,hij is niet zeer gelukkig1
 daar1 enkele parasieten misschien      
uitgezonderd1 alle ,apiden mellifica    
zijn4 ,scopoli zegt3 ,cerifera2  ,raumur
 domestica2 ,geoffroy gregaria4 ,de     
,apis ligustica1 de  ,italiaansche bij1 
is eene variteit van de ,apis           
,mellifica4          ,,iv4      ,en dan 
in de eerste plaats de belangrijkste en 
radicaalste verbetering1  die bij den   
mensch niet mogelijk ware zonder        
verbazend veel arbeid3 de  uitwendige   
bescherming van de gemeenschap4    ,de  
bijen bewonen niet als wij steden onder 
den blooten hemel1  overgeleverd aan de 
nukken van wand en storm1 doch steden1  
die geheel  door een beschuttend        
omhulsel zijn omgeven4 ,in den          
natuurstaat echter en  in een ideaal    

klimaat is dit niet zoo4 ,indien ze     
slechts gehoor gaven  aan hun dieper    
instinct1 dan zouden ze hunne raten     
onder den blooten  hemel bouwen4 ,de    
,apis ,dorsata in ,indi zoekt niet met  
voorliefde holle  boomen of rotskloven4 
,de zwerm gaat aan den oksel van een tak
 hangen1 en  de raat wordt gebouwd1 de  
eieren door de koningin gelegd1 de      
provisie  opgestapeld1 zonder andere    
beschutting dan de lichamen der         
werkbijen  zelf4 ,somtijds heeft men    
onze ,noordelijke bij wel zien          
terugkeeren tot  dit instinct en zwermen
 gevonden1 die aldus in de lucht leefden
 midden  in het struikgewas4#a    ,doch 
zelfs in ,indi heeft deze blijkbaar     
ingeschapen gewoonte  noodlottige       
gevolgen4 ,ze dwingt zulk een groot     
aantal werkbijen tot  werkeloosheid1    
wier eenige bezigheid daarin bestaat de 
noodzakelijke  warmte te onderhouden    
rondom degenen1 die het was bewerken en 
het  broedsel grootbrengen1 dat de ,apis
 ,dorsata zoo aan de takken hangend1    

maar n enkele raat kan bouwen4 ,de      
geringste schuilplaats daarentegen      
stelt haar in staat er vier1 vijf en    
meer te maken1 en vermeerdert in        
dezelfde mate de bevolking en de        
welvaart der kolonie4 ,alle bijenrassen 
der koude en gematigde streken hebben   
dan ook deze oorspronkelijke  methode   
bijna1 geheel opgegeven4                
,klaarblijkelijk heeft de natuurlijke   
teeltkeus dit verstandig initiatief van 
het insect begunstigd door  alleen de   
talrijkste en best beschermde stammen   
onze winters te doen  overleven4    ,wat
 eerst een denkbeeld was in strijd met  
het instinct1 is langzamerhand  een     
instinctieve gewoonte geworden4 ,doch   
dit neemt niet weg1 dat het             
oorspronkelijk een zeer koene gedachte  
was1 welke waarschijnlijk  vergezeld    
ging van allerlei opmerkingen1          
proefnemingen en redeneeringen1  de     
geduchte op deze wijze het groote       
natuurlijke en aanbiddelijke licht      
vaarwel te zeggen om zich in de duistere

 diepten van een boomstam of  grot te   
vestigen4 ,men zou bijna kunnen zeggen1 
dat dit denkbeeld even  gewichtig was   
voor het verder lot der bijen1 als de   
uitvinding van het  vuur voor dat van   
het menschelijk geslacht4      #a ,het  
geval komt zelfs vrij veelvuldig voor   
bij een tweeden en derden  zwerm1 omdat 
deze minder ervaren en minder           
voorzichtig zijn dan de  oorspronkelijke
 zwerm4 ,ze hebben een jonge en wufte   
koningin aan het  hoofd en bestaan bijna
 geheel uit zeer jonge bijen1 in wie het
  oorspronkelijke instinct zich nog     
luider doet hooren1 daar ze nog niets   
weten van de strengheid en de nukken van
 onzen barbaarschen hemel4  ,overigens  
overleeft geen dezer zwermen de eerste  
herfstvlagen1 en zoo  vermeerderen zij  
het ontelbaar aantal slachtoffer van de 
langzame en  raadselachtige             
proefnemingen der natuur4          ,v4  
,na dezen grooten stap vooruit1 die1 al 
is hij oud en overgerfd1 toch  ook      
aktueel is1 vinden we een massa oneindig

 verscheiden bijzonderheden1  die ons   
bewijzen1 dat de nijverheid en de       
staatkunde van den bijenkorf  niet zijn 
vastgelegd in onverbrekelijke formules4 
,we spraken over het  verstandig        
verwisselen van stuifmeel voor meel1 en 
van de maagdenwas  voor een kunstmatig  
cement4 ,we hebben gezien1 hoe knap ze  
de woningen1  waarin men hen bracht1 in 
plaats van zich daardoor uit het veld te
 laten  slaan1 voor hun doel geschikt   
wisten te maken4 ,we hebben ook gezien1 
hoe  verbazend handig ze onmiddellijk   
partij wisten te trekken van de         
kunstraten voorzien van cellen-indruk1  
die men voor hen had bedacht4  ,hier is 
het werkelijk iets heel buitengewoons1  
hoe ze een wonderbaar  gelukkig1 maar   
onvolmaakt verschijnsel zich ten nutte  
wisten te maken4  ,ze hebben werkelijk  
den mensch met een half woord begrepen4 
,stel u eens  voor1 dat wij sedert      
eeuwen onze steden in plaats van met    
hardsteen1  kalk en baksteen1 met een   
zekere smeedbare substantie hadden      

gebouwd1  die we met moeite moesten     
afscheiden door speciaal daartoe        
bestemde  organen van ons lichaam4 ,op  
zekeren dag zet een almachtig wezen ons 
neer  midden in een fabelachtige stad4  
,we zien al spoedig1 dat deze gemaakt is
  van een zelfde stof als die1 welke wij
 afscheiden1 maar de rest is als  een   
droom1 waarin wel samenhang is1 doch z  
vervormd en verkleind en  saamgedrongen1
 dat hij ons nog meer van de wijs brengt
 dan het geval zou  zijn als we er geen 
samenhang in bespeurden4 ,ons gewone    
bouwplan vinden  we er in terug1 alles  
is er wat we verwachtten1 doch slechts  
in aanleg  en als 't ware verpletterd   
door een reeds vr zijn ontstaan daarop  
inwerkende kracht1 die het heeft        
vastgehouden als ontwerp en verhinderd  
zich verder te ontwikkelen4 ,de huizen1 
die vier of vijf meter hoog  moeten     
zijn1 vormen kleine verhevenheden1 welke
 we met onze beide handen  kunnen       
bedekken4 ,duizenden muren zijn         
aangegeven door een streepje1 dat       

tegelijkertijd hun omtrek aangeeft en de
 stof1 waarvan ze gebouwd zullen        
worden4 ,elders weer zijn groote        
onregelmatigheden1 die we zullen moeten 
in orde brengen1 afgronden om te dempen 
en in harmonie te brengen met  het      
geheel1 uitgestrekte wankelende massa's1
 die een stut noodig hebben4  ,want 't  
werk is wel verrassend1 maar onzeker en 
gevaarlijk1 ,het is  uitgedacht door een
 scherp verstand1 dat de meeste onzer   
bedoelingen  heeft geraden1 doch ze     
slechts heel ruw heeft kunnen uitvoeren1
 daar  juist zijn reusachtigheid het in 
den weg stond4 't ,komt er dus nu maar  
op aan1 dit alles te ontwarren1 partij  
te trekken van de geringste  bedoelingen
 van den bovennatuurlijken gever1 in    
enkele dagen te bouwen1  wat anders     
jaren vereischt1 organische gewoonten op
 te geven1 de  methode van arbeid totaal
 onderst boven te werpen4 ,zeer zeker   
zou de  mensch al zijn opmerkzaamheid   
noodig hebben om de vraagstukken op te  
lossen1 die zich hier voordeden1 en     

niets te verliezen van de hulp1 die  hem
 op deze wijze door een grootsche       
voorzienigheid werd aangeboden4 ,en     
toch dit alles doen zoo ongeveer de     
bijen in onze nieuwerwetsche            
bijenkorven#a4      #a ,daar we ons hier
 voor het laatst met de bouwkunst der   
bijen  bezighouden1 willen we in 't     
voorbijgaan een merkwaardige            
bijzonderheid  van de ,apis ,florea     
aanteekenen4 ,enkele wanden van hare    
darren-cellen  zijn cylindrisch in      
plaats van zeshoekig4 ,zij schijnt nog  
niet geheel in  't gereede te zijn met  
den overgang van den eenen vorm tot den 
anderen1  en het definitief aannemen van
 den besten4          ,,vi4      ,zelfs 
de staatkunde der bijen1 heb ik gezegd1 
staat waarschijnlijk niet               
onveranderlijk vast4 ,dit is het        
duisterste punt1 dat ook het moeilijkst 
valt te constateeren4 ,ik zal niet      
stilstaan bij de verschillende          
manieren1 waarop ze hunne koninginnen   
behandelen1 bij de wetten van het       

zwermen1 die iedere korf voor zichzelf  
heeft en die blijkbaar van  geslacht op 
geslacht worden overgeleverd1 enz4 ,doch
 naast deze feiten1  die nog niet       
voldoende vaststaan1 zijn er andere     
constante en scherp  omlijnde1 die ons  
doen zien1 dat niet alle rassen der     
honingbij  denzelfden trap van          
staatkundige ontwikkeling hebben bereikt
 en dat men  er vindt1 waar de publieke 
opinie zich tastend voortbeweegt en     
misschien  een andere oplossing zoekt   
voor het probleem van het koningschap4  
,de  ,syrische bij b4v4 voedt gemeenlijk
 honderd twintig koninginnen op en      
dikwijls nog meer1 terwijl onze ,apis   
mellifica er hoogstens tien of  twaalf  
groot brengt4 ,cheshire spreekt van een 
volstrekt niet abnormalen  ,syrischen   
korf1 waarin men een en twintig doode en
 negentig levende en  vrije koninginnen 
ontdekte4 ,hier staan we dus aan het    
aanvangs- of  eindpunt van een tamelijk 
vreemde evolutie1 waarvan het           
interessant zou  zijn ze grondig te     

bestudeeren4 ,laat ons er nog bijvoegen1
 dat wat de  koninginnen betreft1 de    
,cyprische bij de ,syrische zeer nabij  
komt4 ,is  dit een nog eenigszins       
onzekere terugkeer tot de oligarchie1 na
 de  ervaring opgedaan met de monarchie1
 tot het moederschap van velen na dat   
der ne8 ,dit is zeker1 dat de ,syrische 
en ,cyprische bijen1 nauw verwant  met  
de ,egyptische en ,italiaansche1        
waarschijnlijk de eersten zijn1 die     
door den mensch zijn tam gemaakt4 ,en   
ten slotte doet een laatste  waarneming 
ons ng duidelijker zien1 dat de zeden1  
evenals de  omzichtigheid1 die blijkt   
uit de organisatie van den korf1 niet   
het  resultaat zijn van een             
oorspronkelijken impuls1 werktuigelijk  
volgehouden in den loop der eeuwen en de
 onderscheiden klimaten1 maar  dat de   
geest1 die de kleine republiek regeert1 
alle nieuwe  omstandigheden weet op te  
merken1 er zich naar te voegen en er    
partij  van te trekken1 evenals hij     
vroeger reeds geleerd had gevaren af te 

wenden4 ,naar ,australi of ,californi   
overgebracht1 verandert onze zwarte  bij
 totaal van gewoonten4 ,reeds van het   
tweede of derde jaar af leeft  ze1 nu ze
 gezien heeft1 dat het daar voortdurend 
zomer is en de bloemen  haar nooit in   
den steek laten1 van den eenen dag op   
den anderen1  vergenoegt zich met een   
zoo geringe hoeveelheid honing en       
stuifmeel als  voor het dagelijksch     
voedsel vereischt wordt1 en doet zelfs  
geen  voorraad op voor den winter2 zoo  
winnen hare nieuwe en verstandige       
waarnemingen het van hare overgerfde    
ervaring#a4    ,zelfs kan men haar      
alleen door haar gaandeweg de vruchten  
van haar  arbeid af te nemen1 in        
voortdurende werkzaamheid houden4       
#a ,een dergelijk feit vindt men        
opgeteekend bij ,bchner1 dat eveneens   
bewijst1 hoe het aanpassen aan de       
omstandigheden niet iets is van langen  
duur1 een questie van eeuwen1 iets      
onbewusts en gedwongens1 maar           
onmiddellijk plaats heeft en met        

verstandig overleg3 ,in ,barbados1 waar 
ze leven te midden der raffinaderijen1  
en dus 't geheele jaar door  suiker in  
overvloed vinden1 staken ze totaal het  
bezoeken der bloemen4          ,,vii4   
,dit alles kunnen we met onze eigen     
oogen zien4 ,men zal moeten toegeven1   
dat dit feiten van belang zijn1 wel     
geschikt de meening aan het wankelen  te
 brengen van degenen1 die zichzelf wijs 
maken1 dat in geen enkel  verstand      
vooruitgang is te bespeuren en iedere   
toekomst onbewegelijk  vast staat1      
behalve het verstand en de toekomst des 
menschen4    ,nemen we echter voor een  
oogenblik de hypothese van de evolutie  
aan1 dan  breidt het tooneel zich uit en
 het onzekere1 grootsche licht daarvan  
reikt weldra tot aan ons eigen          
levenslot4 ,een onweersprekelijk feit is
  het niet1 maar voor wie nauwkeurig    
waarneemt is het moeielijk voorbij te   
zien1 dat er in de natuur een wil       
schuilt1 die er naar streeft1 een deel  
der materie tot een teederder en        

misschien beter staat te verheffen1     
haar oppervlak langzamerhand te         
doordringen van een hoogst geheimzinnig 
fludum1 dat we in den aanvang leven     
noemen1 daarna instinct1 en spoedig     
daarop verstand2 het bestaan van alles1 
wat leeft voor een onbekend doel  te    
verzekeren1 te organiseeren en te       
verlichten4 ,zeker is het niet1 maar    
vele voorbeelden rondom ons maken ons de
 veronderstelling aannemelijk1  dat1 zoo
 men de hoeveelheid materie kon         
schatten1 die sedert haren  oorsprong   
aldus hooger is opgevoerd1 men zou      
bevinden1 dat deze  aanhoudend is       
toegenomen4 ,ik herhaal het1 de         
opmerking mist alle  vastheid1 maar 't  
is de eenige die we hebben kunnen maken 
omtrent de  verborgen kracht1 die ons   
leidt2 en dat is al veel in een wereld1 
waar  het onze eerste plicht is1        
vertrouwen te stellen in het leven1     
zelfs al  ontdekte men daarin geen      
enkelen bemoedigenden lichtstraal1 en   
zoolang  er geen zekerheid bestaat voor 

het tegendeel4    ,ik weet al wat men   
kan aanvoeren tegen de evolutieleer4 ,ze
 heeft  talrijke bewijzen en machtige   
redeneeringen1 die echter1 waar het er  
op  aan komt1 geen overtuigende kracht  
hebben4 ,men moet zich nooit geheel     
zonder voorbehoud overgeven aan de nieuw
 ontdekte waarheden van den tijd  waarin
 men leeft4 ,misschien zullen over      
honderd jaar vrij wat  hoofdstukken1 die
 daarvan doortrokken zijn1 juist        
daardoor verouderd  lijken1 even als    
heden ten dage de werken van de         
philosophen der vorige  eeuw1 met hunnen
 veel te volmaakten mensch1 zooals er   
geen bestaat1 en  verscheidene          
bladzijden uit de ,x,v,i,ide eeuw1      
ontsierd door de idee van  den boozen en
 kleingeestigen god van de door zooveel 
ijdelheid en leugen  verdraaide         
katholieke overlevering4    ,nochtans1  
als men de waarheid omtrent eenige zaak 
niet te weten kan  komen1 dan is het    
goed de hypothese te aanvaarden1 die op 
het oogenblik  waarin het toeval ons    

deed geboren worden1 zich met den       
meesten klem aan  het verstand opdringt4
 ,tien tegen n dat ze verkeerd is1 doch 
zoolang  men haar voor waar houdt1 is ze
 nuttig2 ze vuurt den moed aan en stuurt
  de onderzoekingen in eene nieuwe      
richting4 ,op 't eerste gezicht lijkt   
het verstandiger1 waar men deze         
vernuftige veronderstellingen wil doen  
plaats maken voor iets anders1 eenvoudig
 de diepe waarheid zelve te  zeggen1    
deze namelijk1 dat men niets weet4 ,doch
 deze waarheid zou alleen  dan heilzaam 
zijn1 wanneer het was uitgemaakt1 dat   
men nooit iets te  weten zal komen4 ,en 
ondertusschen zou ze ons laten staan1   
waar we staan1  wat veel noodlottiger is
 dan de ergste illusies4 ,we zijn nu    
eenmaal zoo1  dat niets ons verder of   
hooger brengt dan de sprongen onzer     
dwalingen4  ,in den grond der zaak zijn 
we het weinigje1 dat we weten1          
verschuldigd  aan hypotheses1 die altijd
 gewaagd1 somtijds onzinnig en voor 't  
meerendeel nog minder voorzichtig waren 

dan die van onzen tijd4  ,misschien     
waren ze onverstandig1 doch ze hebben de
 nasporingen levendig  gehouden4 ,al was
 de wachter bij den haard van het hotel 
der menschheid  blind of heel oud1 wat  
zou het den reiziger deren1 die zich    
verkleumd  naast hem nederzet8 ,als het 
vuur onder zijn hoede maar niet is      
uitgegaan1 dan heeft hij gedaan wat de  
beste had kunnen doen4 ,laat ons  dat   
vuur op anderen overdragen1 niet slechts
 ongeschonden maar ook  verlevendigd1 en
 niets kan dit beter aanwakkeren dan    
deze hypothese van  de evolutie1 die ons
 noodzaakt al wat daar leeft op de      
aarde1 in haar  binnenste1 in de diepten
 der zeen en de wijdte der hemelen1 met 
nog  strenger methode en meer           
onverflauwde belangstelling te          
ondervragen4 ,wat  stelt men er         
tegenover1 wat kunnen we in haar plaats 
aanbieden1 als we  haar verwerpen8 ,de  
openhartige bekentenis van de geleerde  
onwetendheid1  die zichzelve kent1 maar 
gewoonlijk werkeloos is en de           

nieuwsgierigheid  verlamt1 welke nog    
noodzakelijker is voor den mensch dan de
 wijsheid  zelve1 of wel de hypothese   
van de onveranderlijkheid der soort1 die
 nog  minder bewezen is dan de onze1 die
 voor altijd de levende deelen van het  
probleem afsnijdt en zich ontdoet van   
het onverklaarbare door zichzelf  alle  
onderzoek te ontzeggen4          ,,viii4
      ,op dezen ,april-morgen heb ik in 
mijn tuin1 die weer tot nieuw leven     
ontwaakt onder een goddelijken groenen  
dauw1 voor de bloemperken van  rozen en 
bevende primula's met hunnen rand van   
wit taschjeskruid1 dat  men ook wel     
boerenkers of visselkruid noemt1 de     
wilde bijen weergezien1  de voorouders  
van die1 welke zich naar onze wenschen  
hebben geschikt1 en  ik dacht weer aan  
de lessen van den ouden bijenkweeker in 
,zeeland4 ,meer  dan eens geleidde hij  
mij langs zijn veelkleurige bloembedden1
 die waren  aangelegd en onderhouden als
 in den tijd van vader ,cats1 den       
goeden1  prozaschen en onuitputtelijken 

dichter4 ,ze vormden rozetten1 sterren1 
slingers1 hangers en kroonluchters aan  
den voet van een hagedoorn of een       
vruchtboom gesnoeid in den vorm van een 
bol1 een pyramide of een  spinrokken1 en
 de maagdenpalm liep waakzaam als een   
herdershond langs  de randen om de      
bloemen te beletten in de paden te      
groeien4 ,daar heb ik  de namen en de   
gewoonten leeren kennen van die         
onafhankelijke  honingdraagsters1 aan   
wie wij nooit onze aandacht schonken1   
daar we ze  voor gewone vliegen1 voor   
kwade wespen of domme torren houden4 ,en
 toch  draagt ieder hunner onder het    
dubbel paar vleugels1 dat hen kenmerkt  
in  het land der insecten1 een          
levensplan1 de idee en de middelen tot  
een  verschillend en dikwijls zeer      
wonderbaar levenslot4 ,hier hebben we in
 de  eerste plaats de naaste            
bloedverwanten onzer gewone bij1 de     
behaarde en  ineengedrongen hommels1 een
 enkelen keer klein1 doch meestal zeer  
groot  en even als de oorspronkelijke   

mensch bedekt met een loshangend kleed  
zonder snit1 waaromheen zich de koper-  
of vermiljoenkleurige ringen  bevinden4 
,het zijn nog halve barbaren2 ze        
verkrachten de bloemkelken1  scheuren ze
 indien ze weerstand bieden en dringen  
onder de satijnen  sluiers der          
bloemkroon door1 zooals de holenbeer de 
geheel met zijde en  paarlen bewerkte   
tent van een ,byzantijnsche prinses zou 
binnendringen4    ,naast hem vliegt een 
monster met duisternis bekleed1 grooter 
dan de  grootste onder hen4 ,hij gloeit 
van een somber vuur1 eenigszins groen en
  violetkleurig2 dit is de ,xylocopa of 
,houteter1 de reuzin in de  bijenwereld4
 ,als tweede in rang naar de grootte    
komt dan de ,chalicodoma  of metsel-bij1
 die in zwart laken gekleed is en van   
klei en kiezelzand  woningen vervaardigt
 zoo hard als steen4 ,dan komen in bonte
 mengeling de  ,dasypoden en ,halicten1 
die op wespen gelijken1 de ,andrena's1  
dikwijls  ten prooi aan een             
fantastischen parasiet1 den ,stylops1   

die het voorkomen  van het slachtoffer1 
dat hij zich heeft uitgekozen1 totaal   
verandert1  de ,panurgen1 bijna dwergjes
 en altijd beladen met een zware vracht 
stuifmeel1 de veelvormige ,osmin1 die   
honderden bijzondere industrien  hebben4
 ,een hunner1 de ,osmia papaveris1      
vergenoegt er zich niet mee  het        
noodzakelijke eten van de bloemen te    
vorderen2 ze snijdt van de  bloemkroon  
zelf van papaver en klaproos groote     
purperen lappen af1 om  daarmee het     
paleis harer dochters koninklijk te     
behangen4 ,een andere  bij1 de kleinste 
van alle1 een stofje zwevend op vier    
elektrische  vleugeltjes1 de            
lappendeken1 ,megachilis1 snijdt uit de 
blaadjes van de  rozenstruik            
halve-maantjes1 zoo nauwkeurig1 dat het 
is1 alsof ze de  blaadjes had laten     
uitslaan2 ze vouwt die1 past ze in      
elkaar en vormt  een kokertje van eenige
 wonderbaar regelmatige vingerhoedjes1  
die alle  tot cel van een larfje dienen4
    ,doch een geheel boek zou nauwelijks

 voldoende zijn om de gewoonten en      
verschillende talenten op te sommen van 
deze honing-lievende menigte1  die zich 
in alle richtingen over de verlangende  
en passieve bloemen  beweegt1 deze      
vastgeketende gelieven1 die wachten op  
de  liefde-boodschap1 hun gebracht door 
verstrooide gasten4          ,,ix4      
,men kent ongeveer vier duizend vijf    
honderd soorten van wilde bijen4        
,natuurlijk zullen we ze niet alle de   
revue laten passeeren4 ,misschien  zal  
men eenmaal door grondige studie1 door  
waarnemingen en  proefnemingen welke tot
 nu toe niet gedaan zijn en die meer dan
 n  menschenleven zouden vereischen1 een
 helder licht kunnen doen vallen op  de 
geschiedenis van de evolutie der bij4   
,voor zoover ik weet is deze            
geschiedenis nog nooit methodisch       
geschreven4 't ,is te hopen1 dat het    
gebeuren zal1 want ze zou meer dan n    
probleem moeten aanroeren1 even  groot  
als die van menige geschiedenis der     
menschheid4 ,wat ons betreft1  zonder   

iets met beslistheid te zeggen1 daar we 
hier in de gesluierde  gewesten der     
veronderstellingen komen1 we zullen er  
ons mee vergenoegen  een enkelen stam   
der vliesvleugeligen te volgen op zijn  
weg naar een  hooger bestaan1 naar een  
weinigje welvaart en veiligheid1 en met 
een  enkelen trek zullen we de          
belangrijkste punten van deze stijging  
aangeven1 die over vele duizenden jaren 
loopt4 ,de stam in questie is1  zooals  
we reeds weten1 die der ,apinen#a1 welke
 zoo scherp geteekende en  duidelijk    
waarneembare kenmerken bezit1 dat men   
veilig mag gelooven1 dat  al zijne leden
 van een enkelen voorvader afstammen4   
,de leerlingen van ,darwin1 o4a4        
,hermann ,mller1 beschouwen een kleine  
wilde bij1 die over het gansche heelal  
verspreid is en ,prosopis  genoemd      
wordt1 als de hedendaagsche             
vertegenwoordigster van de              
oorspronkelijke bij1 van wie alle bijen1
 die wij in onze dagen kennen1  zouden  
afstammen4    ,de ongelukkige ,prosopis 

is tegenover de bewoonster onzer korven 
vrij  wel wat de holbewoner zou zijn in 
vergelijking met de gelukkige bewoners  
onzer groote steden4 ,misschien hebt ge 
haar meer dan eens in een  verlaten     
hoekje van uw tuin1 waar ze zich bewoog 
in het struikgewas1  gezien1 zonder er  
op te letten en zonder te vermoeden1 dat
 gij de  eerwaardige stammoeder voor u  
zaagt1 aan wie wij waarschijnlijk de    
meeste onzer bloemen en vruchten te     
danken hebben4 7,inderdaad1 men houdt   
het er voor1 dat er meer dan honderd    
duizend plantensoorten verdwijnen       
zouden1 indien onze bijen ze niet meer  
bezochten4 ,en wie weet of we haar  ook 
niet onze beschaving moeten dank weten1 
want in deze mysterin  schakelt zich    
alles aaneen74 ,ze is schoon en         
levendig2 de in ,frankrijk  meest       
verbreide soort is bevallig wit gevlekt 
op een zwarten grond4 ,doch  deze       
sierlijkheid verbergt een ongeloofelijke
 naaktheid4 ,ze leidt een  kommerlijk   
leven4 ,ze is bijna naakt1 terwijl al   

hare zusteren met warme  en weelderige  
vachten zijn bekleed4 ,ze bezit geen    
enkel werktuig voor  den arbeid4 ,ze    
heeft geen korfjes om het stuifmeel in  
te verzamelen1  zooals de ,apiden1 of   
bij gebreke daarvan den uitwas aan de   
heup van de  ,andrena's1 noch die aan   
den buik van de ,gastrilegiden4         
,moeizaam moet ze  met behulp van haar  
pootjes het meel uit de kelken inzamelen
 en het  inslikken om het naar hare     
woning te brengen4 ,ze heeft geen andere
  hulpmiddelen dan haar tong1 haar mond 
en haar pootjes1 maar haar tong is  te  
kort1 haar pootjes zijn zwak en hare    
kaken krachteloos4 ,daar ze geen  was   
kan voortbrengen1 geen hout kan         
uithollen1 geen grond kan omwoelen1     
vervaardigt ze op onhandige wijze gangen
 in het weeke merg van droge  bramen1   
maakt er eenige ruw bewerkte cellen in1 
voorziet die van een  klein weinigje    
voedsel voor kinderen1 die ze nooit zien
 zal en dan1 als  hare armzalige taak is
 volbracht voor een doeleinde1 dat zij  

niet kent  en wij al evenmin1 legt ze   
zich in een hoekje neer om te sterven1  
alleen  in de wereld1 evenals ze geleefd
 heeft4      #a't ,is van belang de drie
 benamingen ,apinen1 ,apiden en ,apiten 
niet  met elkaar te verwarren1 die wij  
beurtelings zullen gebruiken en die we  
ontleenen aan de klassen-indeeling van  
,emile ,blanchard4 ,de stam der  ,apinen
 omvat alle families der bijen4 ,de     
,apiden vormen de eerste dezer  families
 en worden weder in drie groepen        
ingedeeld3 ,de ,meliponiten1 de  ,apiten
 en de ,bombiten 7,hommels74 ,de ,apiten
 eindelijk omvatten de  verschillende   
variteiten van onze honingbij4          
,x4      ,we gaan heel wat              
overgangsvormen voorbij1 bij welke we   
langzamerhand de  tong konden zien      
langer worden om het honingsap uit de   
diepte van een  grooter aantal          
bloemkronen te kunnen putten1 het       
apparaat voor het  inzamelen van        
stuifmeel ontstaan en zich ontwikkelen1 
nl4 borstels en  haartjes aan           

scheenbeen1 tars en buik1 de pootjes en 
kaken sterker  worden1 nuttige          
afscheidingen zich vormen1 en den       
genius1 die voorzit  bij het bouwen van 
woningen1 naar alle kanten verrassende  
verbeteringen  zien zoeken en vinden4   
,zulk een studie zou een boekdeel       
vereischen4 ,ik  wil er slechts een     
enkel hoofdstuk1 en nog minder1 een     
enkele bladzijde  van schetsen1 die ons 
door al de aarzelende pogingen heen van 
den wil om  te leven en gelukkig te     
zijn1 de geboorte1 het ontluiken en de  
bevestiging van de sociale              
verstandhouding aantoont4    ,we hebben 
de ongelukkige ,prosopis zien fladderen1
 die haar klein eenzaam  bestaan in dit 
groot heelal vol vreesaanjagende        
krachten1 in stilte  draagt4 ,een zeker 
aantal harer zusteren1 die reeds tot    
beter gewapende  en bekwamer rassen     
behooren1 de goed gekleede ,colleta's   
b4v4 of de  merkwaardige                
rozenblad-snijdster1 en de lapjesdeken  
,megachilis1 leven  in even groote      

afzondering1 en indien bij toeval zich  
een wezen aan haar  hecht en haar woning
 komt deelen1 dan is 't een vijand of   
nog  veelvuldiger een parasiet4 ,want de
 wereld der bijen is met nog vreemder   
spooksels bevolkt dan de onze1 en menige
 soort heeft aldus een  geheimzinnigen  
en werkeloozen dubbelganger1 volkomen   
gelijk aan het  slachtoffer1 dat hij    
zich kiest1 behalve dat reeds sinds     
onheugelijke  tijden zijn luiheid hem n 
voor n alle werktuigen voor den arbeid  
heeft doen verliezen1 en dat hij nog    
enkel kan blijven bestaan ten koste  van
 het werkzaam type van zijn ras#a4      
,toch broeit het sociaal instinkt reeds 
onder die bijen1 die men wel wat  al te 
categorisch eenzame ,apiden genoemd     
heeft1 als een vlam die wordt  gedoofd  
onder de opeenhooping der materie1 welke
 alle oorspronkelijk  leven onderdrukt4 
,hier en daar1 waar men het volstrekt   
niet verwachten  zou1 gelukt het dit    
instinct bij wijze van verkenningstocht1
 in  aarzelende en somtijds             

vreemdsoortige uitbarstingen1 den       
houtstapel te  doordringen1 die hem     
drukt en die eens door zijn zegepraal   
zal worden  verteerd4    ,indien alles  
stof is in deze wereld1 dan staat men   
hier wel voor de  meest onstoffelijke   
verandering der materie4 ,het geldt hier
 over te gaan  van het zelfzuchtig1     
onzeker en onvolmaakt leven tot het     
eenigszins  veiliger en eenigszins      
gelukkiger leven van broederschap4 ,het 
geldt op  ideele wijze door den geest te
 vereenigen1 wat in werkelijkheid is    
gescheiden door het lichaam2 te         
bewerken1 dat het individu zich zal     
opofferen voor de soort1 en de dingen1  
die men niet ziet in de plaats  stellen 
van dat wat men ziet4 ,is het te        
verwonderen1 dat de bijen niet          
onmiddellijk verwezenlijken1 wat wij1   
die staan op het bevoorrecht  standpunt1
 waar het instinct van alle kanten in   
het bewustzijn straalt1  nog niet eens  
hebben ontward8 't ,is dan ook          
interessant1 bijna  aandoenlijk1 te zien

 hoe de nieuwe idee nog tastend zich    
voortbeweegt te  midden van de          
duisternis1 die al wat op deze aarde    
ontstaat1 omhult4 ,ze  komt uit de      
materie en is aanvankelijk nog geheel   
stoffelijk4 ,ze is  niets dan koude1    
honger of angst omgezet in iets1 dat nog
 geene gestalte  heeft4 ,ze kruipt      
onzeker rondom de groote gevaren1 de    
lange nachten1 de  nadering des winters1
 en een verdachten slaap1 die bijna     
gelijk is aan  den dood4      #a        
,voorbeelden4--,de ,hommels1 die de     
,psithyren tot parasieten hebben1 de    
,stelida's1 die leven ten koste van de  
,anthidin4 ,men moet wel  aannemen1 zegt
 ,j4 ,perez 7,de ,bijen7 zeer terecht   
naar aanleiding van  de veelvuldig      
voorkomende gelijkheid van den parasiet 
en zijn  slachtoffer1 men moet wel      
aannemen1 dat de beide soorten slechts  
twee  vormen zijn van een zelfde type1  
en in de nauwste verwantschap tot       
elkaar staan4 ,voor de natuurkundigen1  
die de evolutie-leer aanhangen1 is  deze

 verwantschap niet zuiver ideel maar    
reel4 ,die woekerdieren zouden  dan     
enkel een zijlijn zijn van de           
inzamelende soort1 en zouden juist die  
organen voor de inzameling verloren     
hebben tengevolge van het  parasitisch  
leven4          ,,xi4      ,de          
,xylocopen zijn1 zooals we gezien       
hebben1 machtige bijen1 die hun nest  in
 droog hout schroeven4 ,zij leven altijd
 alleen4 ,toch gebeurt het wel1  dat men
 tegen het einde van den zomer1 enkele  
individuen van een  bijzondere soort    
7,xylocopa ,cyanescens7 in hunne        
kouwelijkheid tot een  heele groep      
vereenigd in den steel van een affodil  
ziet kruipen om er  den winter          
gezamentlijk door te brengen4 ,deze     
broederschap in het late  seizoen is    
uitzondering bij de ,xylocopen1 maar bij
 hunne naaste  verwanten1 de ,ceratinen1
 is ze reeds tot een vaste gewoonte     
geworden4  ,het denkbeeld breekt zich   
baan4 ,dadelijk echter komt het tot     
stilstand1  en tot nu toe heeft het bij 

de ,xylocopen de eerste onduidelijke    
linie  van de liefde nog niet kunnen    
overschrijden4    ,bij andere ,apinen   
neemt de nog tastende idee andere vormen
 aan4 ,de  ,chalicodomen der schuren1   
die tot de metsel-bijen behooren1 de    
,dasypoden  en ,halicten1 die legers    
graven1 vereenigen zich in talrijke     
kolonies om  hunne nesten te bouwen4    
,maar 't is een denkbeeldige menigte1   
gevormd uit  op zichzelf staande wezens4
 ,geenerlei overleg1 geen enkele        
gemeenschappelijke daad4 ,ieder staat   
geheel gesoleerd in de menigte en  bouwt
 hare woning voor zich alleen1 zonder   
zich om hare buren te  bekommeren4 ,het 
is1 zegt ,j4 ,perez1 enkel een          
verzameling individuen1  die door       
gelijkheid van smaak en vermogens op    
eenzelfde plaats worden  saamgebracht1  
bij wie de stelregel van het ieder voor 
zich in zijn  ganschen omvang in        
praktijk wordt gebracht2 't is een troep
 arbeiders1  die enkel door hun aantal  
en hun werklust aan den zwerm van den   

korf  doen denken4 ,zulke vereenigingen 
zijn dus eenvoudig het gevolg van het   
groot aantal individuen1 die dezelfde   
localiteit bewonen4    ,doch bij de     
,panurgen1 de nichten der ,dasypoden1   
breekt plotseling een  lichtstraaltje   
door1 en laat het ontluiken van een     
nieuw gevoel in de  toevallige          
bijeenvoeging zien4 ,ze vereenigen zich 
op dezelfde wijze als  de vorigen en    
ieder graaft voor zich hare             
onderaardsche woning2 doch de  ingang1  
de gang die van de aardoppervlakte naar 
de verschillende holen  geleidt1 is     
gemeenschappelijk4    ,zoo gedraagt zich
 dus ieder1 zegt dezelfde ,perez1 wat   
het  vervaardigen der cellen betreft1   
alsof zo alleen ware2 doch allen maken  
gebruik van de gang1 die den toegang    
verleent2 hierin profiteeren allen  van 
den arbeid eener enkele en sparen       
zoodoende den tijd en de moeite  uit1   
die vereischt zouden worden om ieder    
eene afzonderlijke gang te              
vervaardigen4 't ,zou interessant zijn  

na te gaan of ook deze  voorafgaande    
arbeid niet gemeenschappelijk werd      
verricht1 en of niet  verscheidene      
wijfjes elkaar aflosten om er           
beurtelings aan deel te  nemen4    ,hoe 
dit ook zij1 het denkbeeld van          
broederschap hoeft reeds de wand        
doorboord1 die twee werelden van        
elkander scheidde4 't ,zijn nu niet meer
  de winter1 de honger of de angst1 die 
het1 nog geheel onkenbaar1  afdwingen   
van 't instinct2 hier doet het werkzaam 
leven het aan de hand4  ,doch ook       
ditmaal komt het dadelijk tot stilstand1
 en weet zich nog niet  verder in deze  
richting te bewegen4 ,dat doet er niet  
toe1 het verliest  den moed niet1 en    
beproeft andere wegen4 ,en ziet1 nu     
dringt het door bij  de ,hommels1 rijpt 
daar1 neemt er in een andere atmosfeer  
gestalte aan en  bewerkt de eerste      
beslissende wonderen4          ,,xii4   
,de ,hommels1 die groote behaarde bijen1
 met hun zwaar geluid1 die ons wel      
vrees aanjagen1 doch zeer vreedzaam     

zijn1 en die wij allen kennen1  leven   
eerst in afzondering4 ,dadelijk in de   
eerste dagen van ,maart begint  het     
bevruchte wijfje1 dat den winter heeft  
overleefd1 haar nest te  bouwen1 't zij 
onder den grond1 't zij in een heester1 
al naar de soort1  waartoe ze behoort4  
,in de ontwakende lente is zij alleen op
 de wereld4  ,ze gaat aan 't opredderen1
 aan 't graven en aan 't bekleeden van  
de  uitgekozen plaats4 ,dan maakt ze    
vrij vormelooze cellen van was1 voorziet
  ze van honing en stuifmeel1 legt      
eieren en broedt ze uit1 verzorgt en    
voedt de larfjes1 die uitkomen1 en      
weldra ziet ze zich omringd van eene    
schare dochters1 die haar bijstaan bij  
haar werk binnen en buitenshuis1  en    
waarvan er eenige op hare beurt eieren  
gaan leggen4 ,de welvaart neemt  toe1 de
 bouw der cellen wordt beter1 de kolonie
 breidt zich uit4 ,de  stichteres blijft
 er de ziel en de voornaamste moeder van
 en ziet zich  geplaatst aan het hoofd  
van een koninkrijk1 dat is als het      

ontwerp van  dat onzer honingbij4 ,en   
een nog zeer ruw ontwerp4 ,de welvaart  
is er  altijd nog zeer beperkt1 de      
wetten zijn er slecht omschreven en     
worden  slecht gehoorzaamd1 bij         
tusschenpoozen duiken het oorspronkelijk
  cannibalisme en de kindermoord weer   
op1 de bouworde is nog vormeloos en     
kostbaar1 doch wat het grootste         
onderscheid tusschen de beide rijken    
uitmaakt is dit1 dat het ne duurzaam en 
het andere slechts tijdelijk  is4       
,inderdaad1 dat der ,hommels zal in den 
herfst volledig te gronde  gaan1 zijne  
drie- of vierhonderd bewoners zullen    
omkomen zonder een  spoor van hun       
aanzijn achter te laten1 al deze        
inspanning vergaat1 en er  zal slechts n
 wijfje overblijven1 dat in de volgende 
lente even  eenzaam als hare moeder en  
evenals deze niets bezittende1          
denzelfden  nutteloozen arbeid opnieuw  
zal beginnen4 ,en toch blijft het feit  
bestaan1 dat ditmaal het denkbeeld zich 
zijner kracht bewust is  geworden4      

,bij de ,hommels zien we het deze grens 
nog niet overschrijden1 doch  getrouw   
aan zijne gewoonte1 gaat het zich       
onmiddellijk door een soort  van        
onvermoeide zielsverhuizing1 nog        
trillend van zijn laatste  zegepraal1   
overmachtig en reeds bijna volmaakt1    
incarneeren in een  andere groep1 de    
voorlaatste van het ras1 die welke onze 
honingbij  onmiddellijk voorafgaat1     
waarin het zijn glanspunt bereikt1 ik   
bedoel de  groep der ,meliponiten1 die  
de tropische ,meliponen en ,trigonen    
omvat4          ,,xiii4      ,hier is   
alles georganiseerd1 evenals in onze    
korven4 ,waarschijnlijk is  er maar ne  
moeder#a en verder zijn er              
geslachtloozen en darren4 ,zelfs  zijn  
sommige bijzonderheden er beter         
geregeld4 ,de mannetjes zijn er b4v4    
niet geheel werkeloos1 ze scheiden was  
af4 ,de toegang tot de stad wordt  met  
meer zorg verdedigd3 gedurende de koude 
nachten is hij afgesloten  door een     
poort1 in de warme nachten door een     

soort gordijn1 dat lucht  doorlaat4     
,doch de republiek is minder sterk1 het 
leven der leden minder veilig1 de       
welvaart beperkter dan bij onze bijen1  
en overal waar men deze laatsten  er in 
brengt1 hebben de ,meliponiten de       
neiging1 voor hen de plaats te  ruimen4 
,het denkbeeld van broederschap hoeft   
zich gelijkelijk en  prachtig in de     
beide rassen ontwikkeld1 behalve op n   
punt1 waarop het  bij een van hen       
nauwelijks verder is dan wat het reeds  
bij de beperkte  familie der ,hommels   
bereikt had4 ,dit punt is de mechanische
 organisatie  van den                   
gemeenschappelijken arbeid1 het         
uitsparen van alle overbodige           
inspanning1 in n woord de bouworde van  
den korf1 die1 zooals duidelijk  is te  
zien1 van minder gehalte is4    ,ik kan 
volstaan met te herinneren aan hetgeen  
ik in ,boek ,,iii1 ,hoofdstuk  ,,xviii  
gezegd heb1 en voeg er nog aan toe1 dat 
in de korven dor ,apiten  alle cellen   
gelijkelijk geschikt zijn voor het      

kweeken van broedsel of  voor het       
bewaren van de provisie1 en dat ze even 
lang bestaan als de  stad zelve1 terwijl
 ze bij de ,meliponiten slechts tot n   
doeleinde  kunnen gebruikt worden en dat
 die1 welke tot wiegjes der jeugdige    
nymphen dienen1 vernietigd worden1 nadat
 deze zijn uitgekomen4    ,bij onze     
honingbijen heeft dus het denkbeeld zijn
 volmaaktsten vorm  aangenomen4 ,en zoo 
hebben we dan hier een vlug ontworpen en
 onvolledig  overzicht van de           
ontwikkeling dezer idee4 ,staan die     
verschillende vormen  eens voor goed    
vast bij iedere soort en zou de lijn1   
die hen verbindt1  enkel in onze        
verbeelding bestaan8 ,baat ons nog geen 
systeem gaan  opbouwen in deze nog zoo  
gebrekkig onderzochte gewesten4 ,we     
kunnen  enkel voorloopige               
gevolgtrekkingen maken en1 als we       
willen1 bij voorkeur  overhellen tot    
die1 welke de meeste hoop geven2 want   
zoo we noodzakelijk  moesten kiezen1 dan
 hebben we reeds een schemerachtige     

aanduiding1 dat  de meest gewenschte    
tevens die zijn1 welke de meeste        
zekerheid hebben4  ,en laat ons         
overigens erkennen1 dat onze            
onwetendheid nog zeer groot is4         
,duizenden proefnemingen1 die men zou   
kunnen doen1 zijn nog niet gedaan4      
,zouden b4v4 de ,prosopis1 de           
gevangenen1 die genoodzaakt zijn met    
hunne  gelijken samen te wonen1 op den  
langen duur den ijzeren drempel van de  
volstrekte eenzaamheid kunnen           
overschrijden1 er evenals de ,dasypoden 
pleizier in krijgen zich te vereenigen1 
en een poging tot verbroedering  doen   
zooals de ,panurgen8 ,zouden de         
,panurgen op hare beurt van de          
gemeenschappelijke gang den overgang    
kunnen maken tot een  gemeenschappelijke
 kamer8 ,zouden de moeders der ,hommels1
 die samen  overwinterden1 in           
gevangenschap grootgebracht en gevoed1  
er toe kunnen  komen samen overleg te   
plegen en den arbeid te verdeelen8 ,en  
wat de  ,meliponiten betreft1 heeft men 

hun wel eens kunstraten met             
cellen-indruk  gegeven8 ,heeft men hun  
kunstmatige honing-amphora's aangeboden 
om de  zonderlinge1 die zij bouwen1 te  
vervangen8 ,zouden ze die aannemen en er
  partij van trekken2 en hoe zouden ze  
hunne gewoonten plooien en schikken     
naar dezen ongewonen bouw8 ,dit zijn    
alles vragen1 die we richten tot  zeer  
kleine wezentjes en die toch de kern van
 onze grootste geheimen  inhouden4 ,we  
kunnen er geen antwoord op geven1 want  
onze ondervinding  dateert eerst van    
gisteren4 ,als we rekenen van af        
,raumur1 dan is men  ongeveer anderhalve
 eeuw bezig met het waarnemen van de    
zeden van  enkele wilde bijen4 ,raumur  
kende er maar een paar1 wij hebben er   
eenige  andere bestudeerd2 doch         
honderden1 misschien duizenden1 zijn tot
 op  heden enkel ondervraagd door       
onwetende of haastige reizigers4 ,die   
welke  wij kennen sedert den schoonen   
arbeid van den schrijver der            
,gedenkschriften1 hebben niets in hunne 

gewoonten veranderd1 en de  ,hommels1   
die omstreeks #agcj met goudpoeder waren
 bestrooid1 trilden als  het            
verkwikkelijk gemurmel der zon1 en zich 
te goed deden aan honing in  de tuinen  
van ,charenton1 geleken volkomen op die 
welke1 nu de  ,april-maand is           
weergekeerd1 morgen zullen gonzen eenige
 schreden van  daar verwijderd1 in het  
bosch van ,vincennes4 ,doch van ,raumur 
tot op  onze dagen1 dat is slechts een  
wenk des tijds voor ons onderzoek1 en   
verscheidene menschenlevens aan elkander
 gevoegd vormen slechts eene  seconde in
 de geschiedenis van eene gedachte der  
natuur4      #a 't ,staat niet vast1 dat
 de regel van slechts ne koningin of    
moeder  streng wordt volgehouden bij de 
,meliponiten4 ,blanchard meent terecht1 
dat er waarschijnlijk verscheidene      
wijfjes in een zelfden korte leven1     
daar ze niet voorzien zijn van een angel
 en bijgevolg elkander niet zoo         
gemakkelijk kunnen dooden als de        
bijen-koninginnen4 ,toch heeft men zich 

tot nu toe niet van de waarheid daarvan 
kunnen overtuigen wegens de  groote     
overeenkomst tusschen wijfjes en        
werkbijen en de onmogelijkheid1  in ons 
klimaat ,meliponen te kweeken4          
,,xiv4      ,al heeft nu de idee1 die   
wij met de oogen hebben gevolgd1 haren  
hoogsten  vorm aangenomen bij onze      
honingbijen1 daarmede is niet gezegd1   
dat alles  in den korf onverbeterlijk   
is4 ,een meesterstuk1 de zeshoekige cel1
  bereikt daarin in ieder opzicht hare  
absolute volmaking1 en aan alle  genien 
vereenigd zou het onmogelijk zijn iets  
daaraan te verbeteren1  ,geen enkel     
levend wezen1 niet eens de mensch1 heeft
 in zijne sfeer tot  stand gebracht1 wat
 de bij tot stand bracht in de hare2 en 
indien er  eens een geest1 die niet tot 
de aarde behoorde1 haar het meest       
volmaakte  voorwerp van de logica des   
levens kwam vragen1 zou men hem een     
eenvoudige honingraat moeten aanbieden4 
,doch niet alles evenaart dit           
meesterstuk4 ,in 't voorbijgaan hebben  

we  reeds eenige fouten en vergissingen 
aangeteekend1 nu eens in 't oog         
vallend1 dan weer meer bedekt3 de       
schadelijke overvloedigheid en          
werkeloosheid der darren1 de            
parthenogenesis1 de gevaren van de      
parings-vlucht1 het overdreven veel     
zwermen1 het gebrek aan meegevoel1  het 
haast monsterachtig opofferen van den   
individu aan de gemeenschap4  ,laten we 
er nog aan toevoegen een zonderlinge    
neiging om enorme massa's  stuifmeel op 
te zamelen1 die niet gebruikt al spoedig
 ransig en hard  worden en maar in den  
weg staan2 verder de lange onvruchtbare 
tusschenpoos tusschen het eerste zwermen
 en de bevruchting der tweede  koningin1
 enz4    ,van deze fouten is de ergste1 
de eenige1 die in ons klimaat bijna     
altijd  noodlottig is1 het herhaald     
zwermen4 ,doch laat ons1 wat dit        
betreft1  niet vergeten1 dat de         
natuurlijke teeltkeus van onze gewone   
bij reeds  sedert duizenden van jaren   
door den mensch is tegengewerkt4 ,van   

den  ,egyptenaar uit den tijd der       
,pharao's tot op de boeren van onze     
dagen  heeft de bijenhouder altijd tegen
 de wenschen en belangen der soort in   
gehandeld4 ,de voorspoedigste korven    
zijn die1 welke slechts n zwerm         
uitzenden dadelijk in 't begin van den  
zomer4 ,zoo vervullen zij hun           
moederlijk verlangen1 verzekeren de     
instandhouding van den moederstok1  de  
noodzakelijke vernieuwing der           
koninginnen1 en de toekomst van den     
zwerm1 die zoo talrijk en zoo vroeg in  
den tijd1 gelegenheid heeft  stevige en 
welvoorziene woningen te bouwen voorliet
 invallen van den  herfst4 't ,is wel   
zeker1 dat1 wanneer men ze aan zichzelf 
overliet1 het  bij onze ,noordelijke    
rassen langzamerhand regel geworden zou 
zijn weinig  te zwermen1 daar dan deze  
korven en hunne afstammelingen alleen de
  bezwaren van den winter zouden        
overleven1 die bijna geregeld de door   
andere instincten beheerschte kolonies  
zouden vernietigd hebben4 ,maar  juist  

deze voorzichtige1 welvarende en goed   
geacclimatiseerde korven  worden altijd 
door den mensch vernield1 om in 't bezit
 te komen van  hunne schatten4 ,hij liet
 en laat nog in de tot gewoonte geworden
  praktijk enkel de uitgeputte          
moederstokken1 de tweede of derde       
nazwermen  overleven1 die zoo ongeveer  
genoeg hebben om den winter door te     
komen of  waaraan hij wat honing-afval  
meedeelt om hunne armelijke provisie aan
 te  vullen4 ,het gevolg daarvan is     
geweest1 dat waarschijnlijk de soort is 
verzwakt1 dat de neiging tot al te      
veelvuldig zwermen zich erfelijk  heeft 
ontwikkeld en dat tegenwoordig bijna al 
onze bijen1 vooral de  zwarte1 te vaak  
zwermen4 ,sedert enkele jaren is de     
nieuwe methode van  het bijenkweeken met
 mobielbouw deze gevaarlijke gewoonte   
komen  bestrijden1 en wanneer men ziet1 
met hoeveel snelheid de teeltkeus       
inwerkt op de meeste onzer huisdieren1  
op ossen1 honden1 schapen1  paarden1    
duiven1 om ze niet alle op te noemen1   

dan is 't geoorloofd te  meenen1 dat wij
 over niet te langen tijd een geslacht  
van bijen zullen  bezitten1 die het     
natuurlijk zwermen bijna geheel zullen  
opgeven en zich  met alle kracht zullen 
toeleggen op het inzamelen van honing en
  stuifmeel4          ,,xv4      ,maar  
hoe staat het met die andere fouten2 zou
 een verstand1 dat zich  klaarder bewust
 was van het doel des                   
gemeenschappelijken levens1 zich  ook   
daarvan niet kunnen bevrijden8 ,er zou  
heel wat te zeggen vallen  omtrent deze 
fouten1 die nu eens 't gevolg zijn van  
onbekendheid met den  korf1 dan weer van
 't zwermen met zijne misgrepen1 waarin 
wij de hand  hebben gehad4 ,maar naar   
hetgeen hij tot nu toe gezien heeft1 kan
 ieder  naar willekeur aan de bijen     
verstand toekennen of ontzeggen4 ,ik ben
 er  niet op gesteld hen te verdedigen4 
,mij komt het zoo voor1 dat ze in       
verschillende omstandigheden begrip     
toonen te bezitten2 doch al deden ze    
blindelings al wat ze doen1 dan zou     

mijne nieuwsgierigheid er niet  minder  
om zijn4 't ,is interessant op te       
merken1 hoe eenig brein in  zichzelf    
buitengewone hulpmiddelen vindt om te   
strijden tegen de koude1  den honger1   
den dood1 den tijd1 de ruimte of de     
eenzaamheid1 al die  vijanden van de    
materie1 die leven heeft verkregen2 maar
 dat een wezen  er in slaagt zijn       
ingewikkeld en diep leventje te         
onderhouden zonder  iets meer dan zijn  
instinct1 zonder iets anders te doen dan
 het zeer  gewone1 dat is eveneens zeer 
interessant en zeer buitengewoon4 ,het  
gewone en het buitengewone vloeien ineen
 en wegen tegen elkander op1  wanneer   
men ze op de rechte plaats stelt te     
midden der natuur4 ,niet zij1  die      
aangematigde namen dragen1 maar het     
onbegrepene en onverklaarde  moeten onze
 blikken tot zich trekken1 onze         
werkzaamheid aanvuren en een  nieuwen1  
juisten vorm geven aan onze gedachten1  
gevoelens en woorden1 't  ,is verstandig
 zich niet op iets anders toe te leggen4

          ,,xvi4      ,bovendien1 wij   
hebben eigenlijk niet de bevoegdheid1 in
 naam van ons  verstand de fouten der   
bijen te veroordeelen4 ,zien we onder   
ons het  verstand en het bewustzijn niet
 langen tijd leven te midden van        
dwalingen en fouten zonder ze op te     
merken1 en nog langer zonder  genezing  
aan te brengen8 ,indien er n wezen      
bestaat1 dat door zijn  bestemming er   
speciaal1 bijna organisch toe is        
aangewezen zich ten volle  bewust te    
worden1 volgens de zuivere rede te leven
 en het  gemeenschappelijk leven te     
organiseeren1 dan is het wel de mensch4 
,en  toch1 zie eens wat hij er van      
maakt1 en vergelijk eens de gebreken van
  den bijenkorf met die van onze        
maatschappij4 ,indien wij bijen waren1  
die  de menschen waarnamen1 dan zou onze
 verbazing groot zijn1 als we b4v4 de   
onlogische en onjuiste organisatie van  
den arbeid zagen bij een stam van       
wezens1 die ons toch overigens met een  
eminent verstand begaafd leken4  ,we    

zouden zien hoe de oppervlakte der      
aarde1 de eenige bron van alle          
gemeenschappelijk leven1 moeizaam en    
ontoereikend werd bebouwd door twee  of 
drie tiende van de gansche bevolking2   
hoe een ander tiende in  volslagen      
werkeloosheid het beste doel der        
produkten van dien arbeid  verslond2 hoe
 de overige zeven tiende1 tot een       
eeuwigdurenden  half-honger veroordeeld1
 hunne krachten onophoudelijk moesten   
inspannen  voor vreemdsoortig en        
onvruchtbaar werk1 waarvan ze zelven    
nooit  voordeel trekken en dat er enkel 
toe schijnt te dienen1 het leven der    
leegloopers nog ingewikkelder en        
onverklaarbaarder te maken4 ,we zouden  
er uit afleiden1 dat het verstand en de 
zedelijkheid dezer wezens tot  een      
gansch andere wereld behoorden dan de   
onze en dat ze principes  volgden1 die  
wij maar niet zonden wenschen te        
begrijpen4 ,laat ons dit  overzicht over
 onze gebreken maar niet verder         
voortzetten4 ,ze staan ons  toch altijd 

voor den geest4 ,doch 't is waar1 al    
zijn ze daar1 ze richten  er al heel    
weinig uit4 ,niet veel meer dan van eeuw
 tot eeuw staat een  hunner even op1    
schudt voor een oogenblik den slaap van 
zich af1 stoot  een kreet van verbazing 
uit1 rekt den pijnlijken arm eens1 die  
het hoofd  heeft gestut1 verandert van  
houding1 legt zich weer neder en slaapt 
opnieuw in1 totdat een nieuwe pijn1     
gevolg van de doffe vermoeienis der     
rust1 het wederom wekt4          ,,xvii4
      ,nemen we nu de evolutie der      
,apinen of althans der ,apiten eenmaal  
aan1  daar ze waarschijnlijker is dan   
het tegendeel1 dan rijst de vraag welke 
vaste en algemeene richting deze        
evolutie neemt8 ,ze schijnt dezelfde    
lijn te volgen als de onze4             
,klaarblijkelijk streeft ze er naar     
inspanning1 onveiligheid1 gebrek te     
verminderen1 en het welzijn1 de         
gunstige kansen en het gezag der soort  
te bevorderen4 ,aan dit doeleinde       
schroomt ze niet het individu ten offer 

te brengen en geeft door de             
gemeenschappelijke voordeelen van kracht
 en geluk vergoeding voor de  trouwens  
denkbeeldige en ongelukkige             
onafhankelijkheid der eenzaamheid4  't  
,heeft er veel van alsof de natuur1     
evenals ,pericles bij ,thucidides1  het 
er voor houdt1 dat de individuen        
gelukkiger zijn in een stad1 die in     
haar geheel voorspoedig is1 zelfs indien
 zij er moeten lijden1 dan  wanneer het 
individu welvaart geniet en de staat    
kwijnt4 ,ze beschermt  den ijverigen    
slaaf in de machtige stad1 en geeft den 
voorbijganger1 die  geen taak heeft in  
deze onbestendige associatie1 aan de    
vele vijanden  zonder naam en gedaante  
prijs1 die schuilen in alle oogenblikken
 des  tijds1 alle bewegingen van 't     
heelal1 alle oneffenheden van de ruimte4
  't ,is nu niet de tijd om over deze   
gedachte der natuur te disputeeren1     
noch om ons af te vragen1 of het den    
mensch betaamt zich daarnaar te         
richten2 doch 't is wel zeker1 dat      

overal waar de oneindige massa ons in   
de gelegenheid stelt den schijn eener   
idee te vatten1 die schijn dezen  weg   
inslaat1 waarvan we het einde niet      
kennen4 ,wat ons aangaat zal 't         
voldoende zijn te constateeren1 met     
hoeveel zorg de natuur er zich op       
toelegt1 al wat op de vijandelijke      
inertie der materie eenmaal is          
veroverd1 te bewaren en vast te leggen  
in het zich ontwikkelend ras4 ,ze  zet  
een punt achter de welgeslaagde poging  
en legt den achteruitgang1  die         
onvermijdelijk zou zijn na die          
inspanning1 allerlei speciale en        
welwillende wetten in den weg4 ,deze    
vooruitgang1 dien men bij de            
verstandelijk meest ontwikkelde soorten 
moeielijk zou kunnen loochenen1  heeft  
wellicht geen ander doel dan die        
beweging zelf en weet niet waar  hij    
heen gaat4 ,in ieder geval1 in een      
wereld waarin niets1 uitgenomen  enkele 
feiten van dezen aard1 op een           
duidelijken wil wijst1 is het van  veel 

beteekenis enkele wezens zich           
trapsgewijze en onafgebroken te zien    
ontwikkelen1 sedert den dag1 waarop wij 
onze oogen geopend hebben2 en al  hadden
 de bijen ons niets anders geopenbaard  
dan deze geheimzinnige  spiraal van     
licht in den alles overheerschenden     
nacht1 dan zou dit  genoeg zijn om ons  
den tijd niet te doen betreuren1 gewijd 
aan de studie  hunner kleine daden en   
nederige gewoonten1 die zoo ver af staan
 van en  toch eigenlijk zoo dicht bij   
onze groote passies en onze trotsche    
bestemming4            ,,xviii4      't 
,is mogelijk dat dit alles ijdel is1 en 
dat onze spiraal van licht en  die der  
bijen evenzeer enkel schijnt om de      
duisternis op te vroolijken4  't ,is ook
 mogelijk dat een geweldig incident van 
buiten af komend1 van  een andere wereld
 of van een nieuw natuurverschijnsel1   
plotseling een  beslissende richting    
geeft aan dat pogen of het voor goed    
vernietigt4  ,doch laat ons onzen weg   
vervolgen alsof er niets abnormaals     

gebeuren  zou4 ,al wisten we1 dat morgen
 eene of andere openbaring1 b4v4 de     
aanraking met een oudere en meer        
lichtgevende planeet1 onze gansche      
natuur zou in de war brengen1 de diep in
 ons binnenste gewortelde  hartstochten1
 wetten en waarheden van ons wezen zou  
onderdrukken1 dan  nog zou 't het       
verstandigst wezen in het heden al onze 
belangstelling te  wijden aan die       
hartstochten1 wetten en waarheden1 ze in
 onzen geest tot  harmonie te brengen1  
en getrouw te blijven aan onze          
bestemming1 die  hierin bestaat1 de     
duistere machten van het leven aan ons  
te onderwerpen  en tot een eenigszins   
hooger peil te brengen in ons zelven en 
rondom  ons4 't ,kan zijn dat er in de  
nieuwe openbaring niets van blijft      
bestaan1 doch 't kan niet zijn1 dat zij 
die tot den einde toe hunne  zending1 de
 menschelijke zending bij uitnemendheid1
 hebben vervuld1 niet  in de eerste     
rijen zouden staan om deze openbaring te
 ontvangen3 en  zelfs indien ze hun     

mocht leeren1 dat de eenige ware plicht 
bestond in  niet vragen en zich er in   
schikken1 dat men niet weten kan1 dan   
zullen  zij beter dan anderen dezen     
plicht weten te begrijpen en er partij  
van  te trekken4          ,,xix4        
,en bovendien1 laten we aan onze droomen
 niet die richting geven4 ,laten  we de 
mogelijkheid eener algeheele            
vernietiging evenmin opnemen in de      
becijfering onzer behoeften1 als de     
wonderbare hulp van eenig toeval4  ,tot 
nu toe waren we ondanks de schoone      
beloften onzer verbeeldingskracht  toch 
altijd aan ons zelven en onze eigen     
hulpmiddelen overgeleverd4 ,door  onze  
eigen nederigste pogingen hebben wij al1
 wat er nuttigs en  duurzaams op deze   
aarde is verricht1 tot stand gebracht4  
't ,staat ons  vrij het beste of het    
ergste te verwachten van eenig          
buitengewoon  voorval1 doch alleen op   
voorwaarde1 dat deze verwachting zich   
niet  bemoeit met onze taak als         
menschen4 ,ook hier geven ons de bijen  

een  uitstekende les1 uitstekend als    
alle lessen der natuur4 ,voor hen kwam  
er  werkelijk een wonderdadige          
tusschenkomst4 ,veel beslister dan wij  
zijn  zij overgeleverd aan de handen van
 een wil1 die hun geslacht kan          
vernietigen of wijzigen1 en aan hun lot 
een andere wending geven4 ,en  niettemin
 volgen zij hun oorspronkelijken en     
grooten plicht4 ,en 't zijn  juist      
diegenen onder hen1 welke 't best gehoor
 geven aan dezen plicht1  die er het    
geschiktst voor zijn te profiteeren van 
die bovennatuurlijke  tusschenkomst1    
waardoor in onze dagen het lot hunner   
soort aan 't  stijgen is4 ,nu is het    
minder moeielijk dan men meent1 den     
onafwijsbaren  plicht van een wezen te  
ontdekken4 ,men kan dien altijd lezen   
uit het  orgaan1 dat juist hem          
onderscheidt en waaraan alle andere     
ondergeschikt  zijn4 ,en zoo goed als 't
 op de tong1 in den mond en de maag der 
bijen  geschreven staat1 dat zij honing 
moeten voortbrengen1 zoo goed is het in 

onze oogen1 onze oren1 ons merg1 alle   
uitwendige organen van ons hoofd1  in 't
 gansche zenuwstelsel van ons lichaam te
 lezen1 dat wij er toe  geschapen zijn1 
al wat wij in ons opnemen van de dingen 
der aarde1 om te  zetten in een         
bijzondere en geheel eenige kracht op   
dezen aardbol4 ,zoo  ver ik weet is geen
 wezen z zeer als wij bewerktuigd om dat
 vreemde  fludum voort te brengen1 dat  
we noemen met den naam van gedachte1    
verstand1 begrip1 rede1 ziel1 geest1    
hersenvermogen1 deugd1 goedheid1        
kennis2 want het bezit duizenden namen1 
al heeft het slechts n  essence4 ,alles 
in ons werd daaraan opgeofferd4 ,onze   
spieren1 onze  gezondheid1 de lenigheid 
onzer ledematen1 het evenwicht onzer    
dierlijke  functies1 de rust onzes      
levens1 dragen den steeds grooter       
wordenden last  van zijn overwicht4 ,het
 is de kostelijkste en moeielijkste     
toestand  waartoe men de materie kan    
verheffen4 ,de vlam1 de warmte1 het     
licht1 het  leven zelf1 het instinct1   

dat nog fijner is dan het leven1 en de  
meeste  der onvatbare machten1 die de   
kroon der wereld waren vr onze komst1   
dat alles is verbleekt bij de aanraking 
met het nieuwe fludum4 ,we weten  niet1 
waarheen het ons leidt1 wat het met ons 
doen zal1 wat wij er mee  doen zullen4  
't ,zal aan hem staan ons dit te doen   
weten1 wanneer het in  volheid van      
kracht heerschen zal4 ,laat ons in      
afwachting daarvan er  enkel aan denken 
daaraan te geven1 al wat het van ons    
vraagt1 daaraan  alles ten offer te     
brengen1 wat zijn ontwikkeling zou      
kunnen  tegenhouden4 't ,is wel niet    
twijfelachtig of dat is voor 't         
oogenblik  onze eerste en duidelijkste  
plicht4 ,deze zal ons de overige bij    
toeneming leeren4 ,hij zal ze voeden en 
versterken al naardat hijzelf  gevoed   
wordt1 even als het water der bergen in 
rechte reden met het  geheimzinnig      
voedsel van zijn top de beken der vlakte
 voedt en  versterkt4 ,laten we ons niet
 kwellen met den wensch1 te weten wie   

partij  zal trekken van de kracht1 die  
aldus ten onzen koste vermeerderd wordt4
  ,de bijen weten niet of zij den honing
 zullen eten1 dien zij inzamelen4       
,evenmin weten wij1 wie voordeel zal    
trekken van de geestelijke kracht1  die 
wij in 't heelal brengen4 ,even als zij 
van bloem tot bloem gaan om  meer honing
 in te zamelen dan zij zelven en hunne  
kinderen behoeven1  laat ons zoo gaan   
van werkelijkheid tot werkelijkheid om  
alles bijeen te  garen wat tot voedsel  
kan strekken aan deze onvatbare vlam1   
opdat wij op  alles zijn voorbereid in  
de zekerheid onzen organischen plicht te
 hebben  vervuld4 ,laat ons haar voeden 
met onze gevoelens1 onze hartstochten1  
met  al wat we zien1 hooren1 ruiken1    
aanraken en met haar eigen essence1 dat 
is de idee1 die ze haalt uit de         
ontdekkingen1 ervaringen1 opmerkingen1  
uit al wat ze bezoekt4 ,dan komt er een 
oogenblik1 waarop alles zich z          
natuurlijk ten goede keert voor een     
geest1 die zich heeft ondergeschikt     

gemaakt aan de eischen van den echt     
menschelijken plicht1 dat zelfs het     
vermoeden dat al zijn krachtsinspanning 
misschien doelloos is1 den ijver  zijner
 nasporingen nog klaarder1 zuiverder1   
belangloozer1  onafhankelijker en edeler
 maakt4