----------------------------------------
------------------------                
,,opmerkingen ,,van ,,de ,,bewerker3    
,de tekst in dit bestand wordt          
weergegeven in de originele1            
verouderde spelling4 ,er is geen poging 
gedaan de tekst te                      
moderniseren4                           
,overduidelijke druk- en spelfouten in  
het origineel zijn                      
gecorrigeerd4 ,variaties in spelling    
zijn behouden3 met_/zonder      accent1 
met_/zonder koppelteken1 met_/zonder    
tussen-s en                             
ph_/f-verschillen4                      
,aan het eind van dit e-boek volgt een  
overzicht van de                        
aangebrachte correcties4                
,bladzijde-nummering is verwijderd4     
,afgebroken woorden aan het      einde  
van de regel zijn stilzwijgend hersteld4
                     ,voetnoten zijn    
hernummerd en verplaatst naar het eind  
van de       bijbehorende alinea4       
,in het origineel cursieve tekst is     

weergegeven als cursief4      ,vette    
tekst is weergegeven als vet4           
,uitgespatieerde tekst        is        
weergegeven als uitgespatieerd4         
,aanwijzingen in de            kantlijn 
zijn weergegeven als ,kantlijn3         
aanwijzing4                             
,de illustraties zijn beschikbaar bij de
 html-versie van dit        e-boek op   
http3_/_/www4gutenberg4org              
,de volgende in dit e-boek vermeldde    
titels zijn beschikbaar          99     
#aiab4 ,ontwerp van ,wet tot ,afsluiting
 en ,droogmaking van de                 
,zuiderzee met toelichtende ,memorie4   
,met #a ,kaart4 #b;e druk         eboek 
#cfcag                                  
7https3_/_/www4gutenberg4org_/ebooks_/#c
fcag7             99 ,de drooglegging   
der ,zuiderzee4 ,het plan ,j4 ,,ulehake 
contra          het plan ,c4 ,,lely4    
eboek #cfcai                            
7https3_/_/www4gutenberg4org_/ebooks_/#c
fcai7                                   
----------------------------------------

------------------------     ,,de       
,,afsluiting ,,en ,,droogmaking ,,der   
,,zuiderzee4  ,,weerlegging ,,van       
,,bezwaren4                             
,,deel ,i4                        ,,de  
,,afsluiting ,,en ,,droogmaking         
,,der ,,zuiderzee4                      
,,deel ,,ii4                            
,,weerlegging ,,van ,,bezwaren4         
,,uitgegeven ,,door ,,de                
,,zuiderzee-,,vereeniging4              
,decoratieve illustratie                
,n4 ,v4 ,,boekhandel ,,en ,,drukkerij   
voorheen ,e4 ,j4 ,,brill1 ,,leiden      
#aiag4     ,,boekdrukkerij voorheen ,e4 
,j4 ,,brill4--,,leiden4     ,,voorwoord4
   ,in den eersten jaargang van den     
,praktischen ,volks-,almanak1 een       
jaarboekje ter verspreiding van kennis  
der ,toegepaste ,wetenschappen1         
uitgegeven te ,haarlem bij ,a4 ,c4      
,,kruseman1 en verschenen #a ,januari   
#ahed1 komt als titelplaat voor         
,haarlemmermeer4  ,dit volgens onze     
begrippen vrij ouderwetsche prentje is  

verdeeld in #c afdeelingen3 de bovenste 
stelt voor een gevecht te water tijdens 
het beleg van de stad ,haarlem in #aegc2
 in het verschiet ziet men het ommuurde 
,haarlem liggen4 ,het tweede prentje    
geeft ons den toestand in #ahej1 een    
rustige ringvaart met eenige schepen1 en
 het stoomgemaal de ,lynden1 bij de     
uitmonding van het ,spaarne1 dat met de 
beide andere1 voor dien tijd zeer       
machtige machines de ,leeghwater en de  
,cruquius1 aangevangen is het water uit 
de ,meer te pompen1 tot afvoer door de  
,ringvaart1 en verder naar zee langs    
,spaarndam1 ,halfweg en den             
,katwijkschen ,rijn4  ,het onderste     
prentje bevat een toekomstbeeld2 het    
stelt voor vruchtbare landerijen met    
boerenwoningen1 een kerkje1 melkvee in  
de weiden en gemaaide hooilanden2 onder 
dit prentje staat bij wijze van open    
vraag het onbekende jaartal #ah444  ,een
 bijschrift bij de ,titelplaat bevat het
 volgende hoogst merkwaardige slotstuk3 
,en zoo is dan dit werk gelukkig ten    

einde gebragt2 #ahajj bunders     land  
zijn voor den landbouw gewonnen1 en     
reeds gedeeltelijk tot     hooge prijzen
 in handen van bijzondere personen      
geraakt4 ,thans heeft     het werk der  
ontginning eenen aanvang genomen en     
wordt dit met ijver     doorgezet1 en nu
 mogen wij ook verwachten1 dat onze     
oogen nog zullen     aanschouwen1 waarop
 velen de hoop reeds hadden             
opgegeven3--den     bodem van het       
voormalige ,haarlemmermeer veranderd in 
een groene     vlakte1 met vruchtbare   
bouwlanden en veerijke weiden1 met      
woningen     door geboomte omgeven1 met 
wegen en kanalen1 langs welke de        
voortbrengselen van dien aan de golven  
ontwoekerden grond naar     elders      
vervoerd zullen worden4      ,die       
gebeurtenis1 de droogmaking en          
ontginning van het     ,haarlemmermeer1 
is een gewigtige gebeurtenis4           
,vermeerdering van de     productie der 
eerste levensbehoeften1 ziedaar eene der
 grootste1 der     dringendste eischen  

van onzen tijd1 en aan dien eisch kan   
slechts     worden voldaan door het     
scheppen1 om zoo te zeggen1 van nieuwen 
bouwgrond1 en door de verhooging van het
 voortbrengingsvermogen     van alle    
bebouwd wordende gronden1 hetzij oude1  
hetzij nieuwe4     ,het eerste geschiedt
 door het droogmaken van tot dusver met 
water     overdekte bodems2 het tweede  
door de toepassing der regelen van den  
verbeterden landbouw2 de ontginning van 
heidevelden en duingronden     staat als
 het ware tusschen beide in4--,elke     
aanwinst van land1 en     met name zulk 
een groote aanwinst als van den         
,haarlemmermeer-polder1     is dus eene 
gewigtige1 een heugelijke gebeurtenis1  
waarvan de     gezegende gevolgen niet  
zullen uitblijven1 al vertoonen zij zich
     ook al niet terstond zoo duidelijk4
 ,verblijden wij ons daarom1 dat     het
 groote werk ten einde is gebragt2 maar 
wenschen wij tevens1 dat     het niet   
het laatste van dien aard moge blijven1 
maar dat de goede     uitslag daarvan   

eene aansporing moge zijn tot meer      
dergelijke     ondernemingen1 die niet  
anders dan voordeelig kunnen werken op  
den     welstand der natie4  ,die       
opmerkingen zijn zoo frisch1 die woorden
 zijn zoo juist gekozen1 dat zij even   
goed op het huidige oogenblik geschreven
 konden zijn4 ,hoe juist blijkt thans   
uit de opgedane ondervinding die blik in
 de toekomst geweest te zijn6 ,wanneer  
men bij deze woorden1 maar vooral naar  
aanleiding van het derde prentje1 de    
verwachte toekomst in #ah44 een         
opmerking zou willen maken1 dan zou het 
deze zijn3 dat de verwachtingen te      
bescheiden waren1 de boerenwoningen op  
die afbeelding zijn maar armzalige      
huisjes in vergelijking met de prachtige
 boerderijen1 welke thans alom in de    
,meer te vinden zijn4  ,de droogmaking  
van de ,haarlemmermeer heeft ook        
ongunstige tijden gekend2 zelfs toen het
 werk reeds aan den gang was1 lieten de 
ongeluksprofeten nog hun afkeurende stem
 hooren1 des te luider naarmate er      

eenige tegenvallers onder het werk      
kwamen4 ,later zijn bij de uitgifte     
fouten begaan2 zoowel door de uitgifte  
der gronden op een oogenblik1 dat deze  
nog niet voldoende afgewerkt waren1 als 
door een verkoop van de meer dan #ahjjj 
hectaren te spoedig na elkaar aan de    
meestbiedenden2 de verkoop werd zelfs   
voortgezet toen er bijna geen gegadigden
 meer waren4  ,hoe nietig en hoe onjuist
 gelijken ons nu de argumenten der      
tegenstanders2 zeker er waren bezwaren  
tegen de droogmaking in te brengen2 voor
 die bezwaren is echter een uitweg      
gevonden1 en stellig zou niemand thans  
tot den ouden toestand willen           
terugkeeren1 indien die droogmaking door
 eene tooverformule ongedaan gemaakt zou
 kunnen worden4 ,en toch heeft het twee 
honderd jaren geduurd sedert ,,jan      
,,adriaanszoon ,,leeghwater1 ingenieur  
en molenmaker in de ,rijp1 in #afdj een 
eerste ernstig ontwerp tot droogmaking  
in het licht gaf2 binnen drie jaar waren
 zijne plannen voor de derde maal       

herdrukt2 over gebrek aan belangstelling
 kon hij dus niet klagen4 ,eerst in het 
jaar #ahci werd tot de uitvoering       
besloten1 nadat hevige stormvloeden in  
#ahcf1 die zoowel ,leiden als ,amsterdam
 ernstige schade hadden toegebracht1 de 
minst belangrijke zijde van het         
vraagstuk aan den volke op gevoelige    
wijze duidelijk hadden gemaakt4 ,men    
vatte eerst den moed tot de onderneming1
 toen men de schade van den bestaanden  
toestand plotseling gewaar was geworden4
 ,de schitterende uitkomsten zouden pas 
worden erkend door een later geslacht1  
dat dan ook den twijfel om tot de       
uitvoering over te gaan niet meer heeft 
kunnen begrijpen4  ,bij de              
,zuiderzeezaak begint het er hard naar  
te gelijken1 dat de geschiedenis zich   
hier zal herhalen4 ,reeds jaren en jaren
 is op het groote belang van die        
afsluiting en drooglegging gewezen2 het 
,nederlandsche volk is weder traag      
geweest in het verwerken van deze       
gedachte1 in de aanvaarding van dit     

grootsche plan2 men gevoelde niet de    
dringende noodzaak om als verdediging   
tegen de woedende baren onverwijld dit  
werk te ondernemen en bleef dus         
beschouwen1 wikken en wegen ja erger    
nog3 de groote menigte gaf zich         
nauwelijks de moeite dit plan ook maar  
een oogenblik met ernst te onderzoeken4 
,in de laatste jaren is in dit opzicht  
een kentering gekomen2 aangezien        
ondernemende ministeries eenige malen   
een wetsontwerp tot gedeeltelijke       
afsluiting en drooglegging bij de       
,staten-,generaal indienden1 kwam de    
zaak meer algemeen ter sprake1 en       
gelukkig groeide het aantal voorstanders
 letterlijk bij den dag4 ,toch waren het
 weder noodtoestanden1 welke het besef  
in het nut der onderneming in ,nederland
 goed wakker schudden2 de hooge vloeden 
in vele illustratin afgebeeld1 spraken  
meer tot het gemoed1 ofschoon de        
voordeelen1 door het scheppen van een   
nieuw gebied1 zoo groot als eene        
provincie nog verre overtreffen de      

beindiging van de nadeelige toestanden1 
welke ook thans aan den lijve werden    
gevoeld4  ,ons tegenwoordig ministerie1 
dat door politieke vr- en tegenstanders 
wordt geroemd om zijn energie1 en       
doorzettingsvermogen in de hevige       
oorlogscrisis1 waaronder ook ,nederland 
gebukt gaat1 heeft ook den moed gevonden
 opnieuw een ontwerp in te dienen tot   
afsluiting en gedeeltelijke drooglegging
 der ,zuiderzee2 gelukkig vooral ook dat
 het grootsche plan der afsluiting      
wederom opgenomen is4  ,van de zijde der
 ,zuiderzee-,vereeniging mag voor deze  
daad zeker wel een eeresaluut aan de    
,regeering worden gebracht4  ,de        
,zuiderzee-,vereeniging heeft reeds een 
groot aantal rapporten1 boeken1         
verhandelingen enz4 over de             
,zuiderzeequaestie en hare details      
uitgegeven2 eene lijst van deze uitgaven
 is ook weder aan dit boekje toegevoegd4
 ,naar aanleiding van de indiening van  
dit wetsontwerp heeft de ,vereeniging   
het wenschelijk geoordeeld nog eens een 

beknopt overzicht te geven van het      
geheele plan tot afsluiting en          
gedeeltelijke drooglegging1 en van den  
inhoud der omvangrijke bibliotheek harer
 eigen uitgaven2 de heer dr4 ,a4 ,a4    
,,beekman1 de onvermoeide strijder voor 
de ,zuiderzeezaak1 heeft zich tot onze  
groote erkentelijkheid bereid verklaard 
een dergelijk1 kort overzicht samen te  
stellen1 dat wij hierbij als toelichting
 onzerzijds op het ,wetsontwerp aan het 
publiek voor leggen4 ,dit boekje bevat  
dus op zich zelf niets nieuws2 men vindt
 daarin terug feiten1 gegevens en       
gedachten1 die verspreid zijn over vele 
geschriften de ,zuiderzeezaak           
betreffende2 het is dus feitelijk eene  
verkorte opsomming van de hoofdzaken1 in
 die uitgebreide bibliotheek van        
uitgaven der ,zuiderzee-,vereeniging en 
van andere tijdschriften1 in vele       
details uitgewerkt4 ,het motief voor het
 uitgeven van dit boekje is dus1 dat het
 van groot nut kan zijn om voor de nog  
niet ingewijden in korte trekken een    

beeld te geven van het doel der         
afsluiting en drooglegging en van de    
werkwijze1 en om diegenen1 die verder   
studie van de zaak willen maken1 te     
helpen tot het vinden van een weg in de 
uitgebreide litteratuur over dit        
onderwerp4 ,daarom is telkens bij de    
behandeling van belangrijke onderdeelen 
verwezen naar de boekwerken en artikels 
bepaaldelijk daaraan gewijd4  ,in den   
laatsten tijd zijn een aantal           
geschriften en artikels uitgekomen tot  
bestrijding van de plannen tot          
afsluiting der ,zuiderzee2 er zijn      
daaronder1 welke nieuwe argumenten      
daartegen schijnen aan te voeren4 ,daar 
die artikelen allen berusten op onjuiste
 gegevens of onvolledige kennis van de  
werkelijke toestanden1 hebben wij het   
nuttig geoordeeld ook eene nadere       
bespreking aan die laatste artikelen te 
wijden1 welke ,dr4 ,,beekman op ons     
verzoek ook heeft willen te boek        
stellen2 onder den titel van            
,weerlegging van ,bezwaren is deze      

behandeling als tweede deel bij dezen   
bundel gevoegd4  ,wij geven dus thans   
het woord aan dr4 ,a4 ,a4 ,,beekman4    
,amsterdam1 #f ,januari #aiag4          
,het ,dagelijksch ,bestuur der          
,zuiderzee-,vereeniging3                
,mr4 ,g4 ,,vissering1 ,voorzitter4      
,mr4 ,h4 ,,smeenge1 ,onder-,voorzitter4 
,dr4 ,j4 ,,kraus4                       
,l4 ,,volker ,azn4                      
,jhr4 ,mr4 ,p4 ,,van ,,foreest4         
,,th4 ,,van ,,welderen ,baron ,,rengers4
                              ,jhr4 ,mr4
 ,j4 ,f4 ,,backer1 ,penningmeester4     
,mr4 ,c4 ,j4 ,,pekelharing1 ,secretaris1
                                        
,nieuwendijk #aba ,amsterdam4           
,,voorrede4   ,nu door de ,regeering een
 wetsvoorstel is ingediend tot          
afsluiting en droogmaking van een       
aanzienlijk gedeelte der ,zuiderzee en  
misschien binnen korten tijd een aanvang
 zal worden gemaakt met het groote werk1
 door velen reeds lang in 't belang van 
hun vaderland zoo vurig verlangd1--nu   

meende de ,zuiderzee-,vereeniging nog   
eens haar stem te moeten doen hooren    
voor de zaak waarvoor zij reeds zooveel 
jaren streed4  ,iets nieuws zal zij     
daarbij zeker niet meedeelen4 ,immers   
zij heeft reeds ruim #bh jaar de natie  
naar haar beste weten voorgelicht4 ,zij 
heeft dit o4 a4 gedaan door de uitgave  
van een groot aantal geschriften1 die de
 technische1 oeconomische1              
maatschappelijke en geldelijke zijden   
van de ,zuiderzeezaak behandelen in haar
 ganschen omvang niet alleen1 maar ook  
meer in 't bijzonder die zaken die      
daarmede in verband staan1 waaromtrent  
een nader onderzoek nog gewenscht       
scheen1 twijfel werd uitgesproken1      
bezwaren werden te berde gebracht4  ,de 
,zuiderzee-,vereeniging wil echter nog  
eens in 't kort samenvatten wat is      
geschied1 nog eens de krachtige         
argumenten doen hooren die pleiten voor 
de grootsche voorgenomen daad1 die      
,nederland zooveel krachtiger zal maken1
 nog eens den geopperden twijfel        

wegnemen1 de vernomen bezwaren          
weerleggen4 ,zij wil nog zooveel        
mogelijk onwetenden voorlichten1        
wankelmoedigen een hart onder den riem  
steken1 tegenstanders tot voorstanders  
maken1 opdat het ,nederlandsche volk    
zooveel mogelijk n van zin de schouders 
zette onder het werk1 om het met veel   
arbeid1 moeite en offers te brengen tot 
een goed einde4  ,de                    
,zuiderzee-,vereeniging wenscht daarom  
dat dit geschrift in veler handen kome4 
,voor dit doel werd het zoo beknopt     
mogelijk ingericht1 naar ik hoop voor   
iedereen goed verstaanbaar1 werden de   
mededeelingen wl gedocumenteerd1 terwijl
 voor hen die omtrent vraagstukken1     
samenhangende met de ,zuiderzeezaak1    
meer uitvoerig wenschen te worden       
ingelicht1 verwezen wordt naar de       
werken1 stukken en bescheiden1 die      
daarover het licht hebben gezien4       
,namens het ,bestuur der                
,zuiderzee-,vereeniging1                
het ,lid van het ,algemeen ,bestuur3    

,dr4 ,a4 ,a4 ,,beekman4     ,,inhoud4   
,deel ,i4--,de afsluiting en droogmaking
 der ,zuiderzee4                        
,blz4   ,voorwoord                      
,v   ,voorrede                          
,,xi   ,inleiding                       
#a     ,i4 ,beschrijving van de         
,zuiderzee4    ,,ii4 ,geschiedkundig    
overzicht der plannen tot afsluiting en 
droogmaking4        ,werk van ,,van     
,,diggelen                              
#i       ,plan ,,beijerinck             
#aj       ,gewijzigd plan ,,beijerinck  
#aj       ,regeeringsontwerp #ahgg      
#aa       ,circulaire ,,buma en ,,van   
,,diggelen                          #ac 
,oprichting ,zuiderzee-,vereeniging     
#ad       ,nota's der                   
,zuiderzee-,vereeniging                 
#ae       ,benoeming ,staatscommissie   
#ahib                           #af     
,verslag ,staatscommissie #ahid         
#ag       ,regeeringsontwerp #aija      
#ag       ,regeeringsontwerp #aijg      
#ag       ,regeeringsontwerp #aiaf      

#ah   ,,iii4 ,plan van afsluiting en    
droogmaking der                         
,zuiderzee-,vereeniging-,staatscommissie
4        ,beschrijving                  
#ai       ,duur van het werk en werkplan
                            #bh    ,,iv4
 ,de gevolgen van technischen aard4     
,voor de waterkeering                   
#bi       ,voor de afwatering           
#ca       ,verdwijnen der lage          
,zuiderzeestanden                       
#cc       ,invloed op de afwatering van 
,friesland                   #cd        
,voor de wateraanvulling en             
waterverversching             #cg       
,kwel door en onderdoor den afsluitdijk 
#dc       ,beschikbare hoeveelheid water
 ter inlating               #de         
,voor de scheepvaart                    
#df       ,zand- en slibaanvoer op het  
,i,jselmeer                    #dh      
,bezwaren van technischen aard          
#di       ,gebruik van gewapend beton   
#eb     ,v4 ,de aanwinst van            
grondgebied4        ,internationale     

beteekenis van ,nederland verhoogd      
#ee       ,aard der gronden             
#ee       ,ontzilting der nieuwe gronden
                            #eg         
,voorbereiding der gronden vr de        
uitgifte               #eh              
,verkaveling en perceelsindeeling       
#ei       ,teleurstellingen vroeger     
ondervonden met nieuwe         gronden  
#ei       ,bruto- en netto-opbrengsten  
der ,zuiderzeegronden         #fj       
,wijze van uitgifte der gronden         
#fb    ,,vi4 ,de ,zuiderzeevisscherij vr
 en na de afsluiting4        ,opbrengst 
van de ,zuiderzee-visscherij            
#fe       ,uitkomsten onderzoek geheel  
bedrijf                      #ff        
,vergelijking beteekenis visscherij met 
die van het         landbouwbedrijf in  
de nieuwe provincie                 #fh 
,schadeloosstelling oude visschers      
#fi       ,zoetwatervisscherij na de    
afsluiting                     #gj      
,,vii4 ,de economische1 maatschappelijke
 en finantieele zijde van         de    

afsluiting en droogmaking4              
,bevolking in de nieuwe provincie       
#gb       ,bewoonbaarmaking             
#gc       ,gevreesde daling van de      
waarde der oude gronden          #gd    
,tekort aan grond                       
#gd       ,voldoend aantal landbouwers  
beschikbaar                  #gf        
,geen werkloozen aan het einde van het  
werk               #gg                  
,arbeidsloonen op oude gronden          
#gg       ,vermoedelijke verkoopprijzen 
nieuwe gronden              #gh         
,grondwaarde en prijzen der producten   
#gi       ,tarweverbruik in ,nederland  
onafhankelijk van het         buitenland
                                        
#hj       ,ontginning woeste gronden    
#ha       ,maatschappelijke voordeelen  
#hd       ,vermeerdering der            
arbeidsgelegenheid                      
#hd       ,voordeelen voor de nijverheid
                            #he         
,idem voor verkeer en marktwezen        
#hf   ,de kosten4        ,verhooging der

 kosten in de laatste #be jaar          
#hf       ,raming der kosten            
#hg       ,beperking van het plan       
#hh       ,nadere finantieele           
beschouwingen                           
#ij       ,raming van de indirecte      
voordeelen der afsluiting        #ia    
,noodzakelijkheid van de uitvoering     
#ic       ,indijking bij kleine         
gedeelten zonder afsluitdijk        #id 
,achtereenvolgens indijken en droogmaken
 der #d deelen         zonder           
afsluitdijk                             
#if    ,deel ,,ii4--,weerlegging van    
bezwaren4        ,weerlegging van       
bezwaren                                
#ii       ,slotwoord                    
#adh     ,,deel ,i4  ,,de ,,afsluiting  
,,en ,,droogmaking ,,der ,,zuiderzee4   
,,inleiding4   ,midden in ons klein land
 ligt een groote dikwijls onstuimige    
plas zout water1 een binnenlandsche     
zeeboezem1 die door kostbare dijken en  
dammen binnen zijn perken moet worden   
gehouden1 waarop de scheepvaart dikwijls

 lastig en gevaarlijk is1 die in droge  
tijden voor gansche gewesten den aanvoer
 van zoet water uit de groote rivieren  
geheel belemmert1 die een schamele      
visschersbevolking slechts een sober of 
geheel onvoldoend bestaan oplevert444   
,als men een groot gedeelte van dien    
plas afsluit en hem daardoor in een veel
 kalmer zoetwatermeer verandert1 dan    
moet de welvaart van de omliggende      
gewesten zoo belangrijk stijgen1 dat    
daardoor alleen de kosten der afsluiting
 grootendeels1 zoo niet geheel worden   
goed gemaakt4  ,als men daarna de       
daarvoor geschikte gedeelten binnen de  
afsluiting droogmaakt1 dan verkrijgt men
 een nieuwe provincie1 #cjjjj ,h4,a4    
grooter dan de ,provincie ,zeeland1 met 
een bij uitnemendheid vruchtbaren bodem1
 waarop ongeveer tweehonderd vijftig    
duizend menschen een goed bestaan kunnen
 vinden1 waardoor handel1 nijverheid1   
marktwezen ook daarbuiten zullen gebaat 
worden4  ,daar zal men dan kunnen breken
 met het oude pachtstelsel en het       

sociaal-landhuishoudkundig vraagstuk    
oplossen op de beste wijze die theorie  
en praktijk aan de hand doen4  ,en wat  
in dat maagdelijk gewest door           
voorlichting van de meest bevoegden op  
menig gebied zal worden toegepast en    
goede uitkomsten geeft1 dat zal ook     
daarbuiten navolging vinden tot heil van
 het gansche land4  ,nederland zal zijn 
internationale beteekenis zien rijzen   
door de vreedzame verovering van een    
grondgebied1 #aa  #ab ,haarlemmermeren  
groot1 met een welvarende bevolking4    
,de natie zal door inspanning en strijd 
een grootsche daad hebben verricht en   
daardoor aan kracht hebben gewonnen4    
,en dat alles zal verkregen worden met  
betrekkelijk weinige1 misschien zonder  
geldelijke opofferingen4  ,dit alles zal
 in het volgende nog eens voor de       
zooveelste maal worden aangetoond4      
,illustratie     ,i4 ,beschrijving van  
de ,zuiderzee4   ,tot juist begrip van  
de plannen van afsluiting en droogmaking
 ga hier een korte beschrijving vooraf  

van den zeeboezem1 dien wij tegenwoordig
 de ,zuiderzee noemen4  ,de             
,noordzee-eilanden bestaan voor een     
groot gedeelte1 enkele zelfs geheel1 uit
 de overblijfselen van een duinrij en de
 onmiddellijk daaraan grenzende geest-  
of zandgronden4 ,die duinrij strekte    
zich eenmaal verder zeewaarts uit en was
 minder sterk doorbroken dan nu4        
,tusschen de tegenwoordige eilanden     
,vlieland en ,terschelling kwam een     
groote stroom in zee1 het ,vlie of de   
,flevus der ,romeinen1 die ,zuid-,noord 
loopend de uitwatering vormde van een   
groot meer1 het meer ,flevo1 dat een    
groot gedeelte van de tegenwoordige     
zuidelijke kom besloeg en waarin de     
,i,jsel1 de ,vecht en kleinere rivieren 
als de ,eem1 de ,overijselsche ,vecht1  
enz4 uitkwamen4  ,het ,eierlandsche ,gat
 tusschen ,eierland 7nu het noordelijk  
deel van het eiland ,texel7 en ,vlieland
 is later1 na het begin der #ad;de eeuw 
ontstaan4 ,het ,marsdiep bestond reeds  
in de vroege middeleeuwen als een       

kuststroom ten ,n4 van ,huisduinen1 een 
vlakke zandplaat met duin4 ,tusschen    
,schellinge en ,ameland kwam de ,boorn  
in zee4  ,de getijden die op onze kusten
 gaan veroorzaken een verschil tusschen 
dagelijksch of gewoon laag water        
7,l4,w47 en dagelijksch of gewoon hoog  
water 7,h4,w471--d4 z4 de gemiddelden   
van alle eb- en van alle vloedstanden   
gedurende het laatste tienjarig tijdvak 
7nu #aijj-aiaj7--1 dat aan de           
buitenzijde van ,texel ongeveer #a1be   
,m4 en aan de buitenzijde van ,ameland  
ongeveer #a1ij ,m4 bedraagt4            
,stormvloeden kunnen echter het water   
der ,noordzee hier op de kust ver boven 
,h4,w4 opzetten1 tot ong4 #c1ej  ,a4,p41
 stormebben het laag onder ,l4,w4 doen  
dalen1 tot ong4 -#b1ej ,a4,p4  ,achter  
de duinen in het noordelijk deel der    
tegenwoordige ,zuiderzee lagen          
uitgestrekte gronden1 bestaande evenals 
de tegenwoordige aangrenzende gewesten  
,noord-,holland en ,friesland1 uit klei 
rustend op zand en1 vooral meer         

zuidwaarts1 ook op veen1 dat op zijn    
beurt op zand ligt4 ,bij elken vloed    
drong door de genoemde riviermonden het 
water der zee naar binnen en            
overstroomde reeds lang vr den tijd der 
,romeinen--want deze kenden de ,wadden  
reeds--het land ter weerszijden1        
aanvankelijk niet ver1 doch             
langzamerhand al verder en verder       
landwaarts in1 naarmate de bodem in 't  
algemeen een weinig daalde en de        
zeegaten wijder werden3 daardoor        
ontstond de kleilaag op het zand en het 
veen4 ,door de voortdurende werking der 
stormvloeden bleven de zeegaten         
aanhoudend in vermogen toenemen2 de     
dagelijksche vloeden drongen daardoor al
 dieper en dieper landwaarts in en op   
dezelfde punten tot steeds grootere     
hoogte4 ,de bewoners t4 ,z4 van         
,wieringen en t4 ,o4 van het ,vlie      
moesten hun woonplaatsen op kunstmatig  
opgeworpen hoogten1 terpen of wierden   
terugtrekken en daarna ook hunne landen 
door dijken1 zeker reeds in de #hste en 

#i;de eeuw1 tegen de binnendringende    
wateren beschermen4 ,achter de duinen   
kwam toen zooveel beweging in het water 
buiten die dijken1 dat de lichte        
kleideeltjes daar niet konden blijven   
liggen2 deze werden weggeschuurd1 alleen
 het onderliggende zand bleef over1     
terwijl daarin en daarlangs steeds      
dieper wordende geulen werden gevormd4  
,nu liggen die gronden1 nagenoeg geheel 
uit zand en in de beschermde hoeken hier
 en daar uit een stukje veen bestaande1 
er nog2 voor een groot gedeelte loopen  
zij nog bij elk laag water als de       
bekende wad- of waardgronden droog4     
,het aldus gevormde noordelijk gedeelte 
der ,zuiderzee is dus in 't algemeen nog
 zeer ondiep1 maar doorsneden met eenige
 diepe geulen1 zooals het kaartje       
hierachter aanwijst2 de diepste is de   
,texelstroom1 van uit het ,marsdiep     
,n4,o4 waarts gaande en waarin #ae tot  
#cj ,m4 water staat2 ook de geul van het
 oude ,vlie is nog1 voor een groot      
gedeelte onder den naam van ,vliestroom1

 over4  ,de zuidelijke kom der          
,zuiderzee werd echter op geheel andere 
wijze gevormd4 ,daar lag1 zooals wij    
weten1 eenmaal het groote meer ,flevo te
 midden van het laagveen dat de         
verbinding vormde tusschen dat van      
,holland en ,utrecht ter eene en van    
,friesland en ,overijsel ter andere     
zijde4  ,evenals bij andere groote      
plassen geschiedt1 breidde het zich door
 de werking van den wind op de          
oppervlakte en afslag en verwijdering   
van het veen langs zijn oevers al meer  
en meer uit1 tot aan de hooge           
zandgronden van het ,gooi en de ,veluwe1
 enz4 en tot daar waar1 zooals langs de 
,hollandsche en een deel der ,friesche  
en ,overijselsche kusten1 aan verdere   
uitbreiding door den mensch1 door middel
 van dijken en dammen1 paal en perk     
gesteld werd4  ,de zuidelijke kom werd  
dus als het ware door de natuur         
uitgeveend tot op de onderliggende oude 
blauwe klei 7katteklei71 die ook in     
,holland en ,utrecht onder het veen ligt

 en er den bekenden vruchtbaren bodem   
der droogmakerijen vormt4  ,intusschen  
was het ,vlie tusschen ,enkhuizen en    
,stavoren1 door de werking der getijden 
van uit het ,noorden1 al meer en meer   
verruimd1 de wateren uit het noordelijk 
deel liepen samen met die van het       
zuidelijk en drongen bij elk gewoon tij 
hierin door tot iets t4 ,z4 van ,urk1   
bij hooge vloeden echter veel verder1 en
 ruimden er mede de nog in het ,n4,o4   
deel der zuidelijke kom overgebleven    
brokken veen op4 ,t4 ,w4 van ,urk vindt 
men den meest zuidelijken uitlooper der 
geulen van het noordelijk gedeelte1 het 
zoogenaamde ,val van ,urk1 waarin ruim  
#e ,m4 water staat4 ,op deze wijze werd 
het ,almere der ,middeleeuwen gevormd4  
,in deze zuidelijke kom1 waar in 't     
algemeen veel meer rust in het water    
heerscht dan in het noordelijk gedeelte1
 bezinken nu de kleideeltjes1 die het   
water op onze kusten steeds bevat1      
althans t4 ,z4 van het ,enkhuizerzand en
 ook in den luwen ,n4,o4 hoek tegen     

,friesland en ,overijsel4 ,die kom heeft
 een van de kusten naar het midden      
gelijkmatig dalenden bodem2 uit de ,z4- 
en ,o4kusten moet men  tot #a uur       
verwijderd zijn1 alvorens de lijn van #b
 ,m4 diepte te bereiken2 het diepste    
gedeelte is een strook tusschen ,marken 
en ,urk1 die tot #d1e ,m4 diep is4  ,in 
de aldus gevormde ,zuiderzee gaat dus   
ook eb en vloed4 ,d4 w4 z4 bij gewone   
getijen op de ,noordzeekust 7zonder     
harden wind7 loopt door de zeegaten het 
vloedwater naar binnen tot ongeveer de  
lijn ,enkhuizen-,ketelmond4 ,het water  
t4 ,z4 daarvan wordt bij elken gewonen  
vloed als 't ware iets teruggeduwd en   
bij eb iets losgelaten2 er is daar      
weinig verschil1 #bj  #cj c,m41 tusschen
 ,l4,w4 en ,h4,w4 ,men zou ook kunnen   
zeggen3 de zuidelijke kom verkeert dus  
eigenlijk in den blijvenden toestand van
 hoogwater4 ,het verschil tusschen      
,l4,w4 en ,h4,w41 dat bij den ,helder   
nog #a1bj ,m4 bedraagt1 is te ,medemblik
 nog slechts #j1fe ,m41 aan de          

,oranjesluizen in het ,,ij #j1eb ,m41 te
 ,muiden #j1cd ,m4 ,te ,harlingen is dat
 verschil #a1ca ,m41 te ,stavoren #j1dg 
,m41 te ,elburg #j1ch ,m41 het minst    
langs de zuidkust van ,friesland3 #j1bd 
,m4 te ,lemmer4  ,maar als het stormt1  
vooral als de storm1 zooals veelal bij  
ons te lande uit het ,z4,w4 begonnen1   
daarna ,w4 geworden1 waarbij veel water 
op onze kust gejaagd is1 eindelijk      
,n4,w4 is gedraaid1 dan worden          
ontzettende massa's ,noordzeewater      
binnen de ,zuiderzee gejaagd1 zoodat het
 water te ,harlingen tot #c ,m4 boven   
,a4,p41 te ,elburg tot #c1be ,m4 boven  
dat vlak kan stijgen6 ,daar al het      
ingestroomde water door de betrekkelijke
 nauwe zeegaten slechts langzaam kan    
wegloopen1 zijn de hooge standen dan    
veelal langdurig en hebben de dijken1   
vooral die waarop de wind staat1 zeer   
veel te verduren4  ,maar ook als        
betrekkelijk weinig of geen             
,noordzeewater naar binnen is gekomen1  
kunnen sommige kusten het erg te kwaad  

krijgen4 ,de ,zuiderzee is nl4 ondiep1  
zooals wij zagen1 en in ondiepe groote  
waterplassen kan1 door de werking van   
den wind1 het water sterk naar de een of
 andere zijde worden gestuwd4 ,dit      
verschijnsel van op- en afwaaiing had o4
 a4 plaats bij den bekenden ,z4,w4      
,pinksterstorm van ,mei #ahfj1 toen het 
water uit het ,z4,w4 der ,zuiderzee zoo 
laag afwoei1 dat de bodem van het ,,ij  
vr ,amsterdam droog lag1 en tegelijk aan
 de ,n4,o4kusten zoo hoog opwoei1 dat t4
 ,z4 van den ,i,jselmond een stand van  
#b1ag ,a4,p4 bereikt werd1 zoodat de    
oppervlakte der ,zuiderzee van het      
,z4,w4 naar het ,n4,o4 ruim #d ,m4      
helde4 ,toch was toen betrekkelijk      
weinig ,noordzeewater binnen de         
,zuiderzee 7gem4 stand #j1dg ,a4,p474   
,bij den ,z4,w4 storm van #bd ,jan1     
#ahhd1 toen de gemiddelde stand der     
,zuiderzee slechts #j1gj ,a4,p4 was1 was
 er een grootste hoogteverschil v4m4 #e 
uur tusschen de ,oranjesluizen en       
,blankenham van #d1fj ,m4  ,bij         

oostelijke winden1 die vooral in het    
voorjaar voorkomen1 komen langs de      
oostelijke kusten zeer lage ebbestanden 
voor2 in 't algemeen bevat bij zulken   
wind de ,zuiderzee het minste water4    
,illustratie     ,,ii4 ,geschiedkundig  
overzicht der plannen tot afsluiting en 
droogmaking4   ,kantlijn3 ,werk van ,v4 
,,diggelen4  ,in #ahdi verscheen van de 
hand den ,ingenieur van 's ,rijks       
,waterstaat ,b4 ,p4 ,g4 ,,van ,,diggelen
 te ,zwolle zijn bekend werk over de    
afsluiting en droogmaking der           
,zuiderzee#a4 ,de schrijver wilde de    
geheele ,zuiderzee met de ,wadden en de 
,lauwerszee afsluiten en droogleggen1   
doch z1 dat een breede open verbinding  
overbleef tusschen het ,marsdiep en het 
,vlie4 ,het water van den ,i,jsel zou   
door breede stroombanen langs de kusten 
van de ,zuiderzee naar de ,noordzee     
worden geleid4 ,het werk bevat          
betrekkelijk weinig omtrent techniek en 
uitvoering1 maar zet vooral uiteen de   
groote economische en andere voordeelen 

voor ons land1 die naar schrijver's     
meening van de uitvoering het gevolg    
zouden zijn4  #a ,de ,zuiderzee1 de     
,friesche ,wadden en de ,lauwerszee1    
hare bedijking en      droogmaking1     
besch4 door ,b4 ,p4 ,g4 ,,van           
,,diggelen4--,zwolle #ahdi4  ,de groote 
aandacht die dit werk trok noopte de    
,regeering den ,inspecteurs van 's      
,rijks ,waterstaat ,,ferrand en ,,van   
,,der ,,kun op te dragen daarover een   
rapport uit te brengen4 ,dit is #c ,nov4
 #ahdi uitgebracht1 maar eerst in #ahfg 
bekend geworden4 ,het adviseerde om eene
 ,staatscommissie te benoemen1 die zou  
bepalen of het plan wenschelijk         
was1--daarna aan den ,ingenieur ,,van   
,,diggelen het maken van een ontwerp op 
te dragen4  ,op initiatief van het #a;e 
en #b;e ,dijksdistrict van ,overijsel   
werd in #ahfd een request van           
waterschapsbesturen aan de ,regeering   
gericht om de afsluiting en droogmaking 
ter hand te nemen4  ,kantlijn3 ,plan    
,,beijerinck4  ,in #ahfe vestigde de    

,minister ,,rochussen de aandacht van de
 ,maatschappij van ,grondcrediet op de  
,zuiderzeezaak4 ,deze deed daarop maken 
een ontwerp tot droogmaking van het     
zuidelijk gedeelte der ,zuiderzee door  
den ,inspecteur van 's ,rijks           
,waterstaat ,j4 ,a4 ,,beijerinck1 dat   
spoedig gereed was#b4 ,dit stelde voor  
een afsluiting door een dijk van        
,enkhuizen over ,urk naar een punt t4   
,z4 van den ,ketelmond 7,i,jsel7 en     
droogmaking van de geheele oppervlakte  
daarbinnen4  #b ,droogmaking van het    
,zuidelijk gedeelte der ,zuiderzee4     
,verzameling v4      officieele         
bescheiden1 uitg4 d4 d4 ,mij4 van       
,grondcrediet4 's-,grav4      #ahfh4    
,daarop werd #bh ,aug4 #ahff een ,raad  
v4 ,waterstaat ingesteld1 die had te    
onderzoeken of #a de uitvoering naar de 
hoofdtrekken van dat plan mogelijk was2 
#b of de uitvoering aan particulieren   
kon worden overgelaten1 dan wel of      
uitvoering van ,staatswege aan te raden 
was4 ,de ,raad1 hoewel hij veel         

technische bezwaren had1 nam de         
mogelijkheid der droogmaking aan2 zeide 
dat geen geldelijk voordeel daarmee te  
behalen was1 geloofde dat de            
noodzakelijkheid voor de uitvoering niet
 bestond en raadde daarom aan den ,staat
 de onderneming af4  ,kantlijn3         
,gewijzigd plan ,,beijerinck4  ,de      
,maatschappij van ,grondcrediet1 die    
zich met deze uitspraak niet vereenigen 
kon1 werd vervangen door een ,comit     
,,rochussen-,,bosch-,,van ,,randwijck4  
,dit deed een gewijzigd plan            
,,beijerinck opmaken in overleg met zijn
 technischen adviseur1 den ingenieur ,t4
 ,j4 ,,stieltjes4  ,er volgde toen #d   
,mei #ahgj de benoeming van een         
,staatscommissie ter beoordeeling van   
het ontwerp voor het indijken1 enz4 van 
het ,zuidelijk gedeelte der ,zuiderzee4 
,deze vond de zaak als onderneming niet 
winstgevend en medewerking van den      
,staat noodzakelijk#c4  #c ,verslag der 
,staatscommissie ter beoordeeling1 enz4 
,leiden #ahgc4  ,het ,comit vroeg toen  

aan de ,regeering een subsidie van      
f#bej4- per ,h4,a41 doch ontving eerst  
in #ahgc antwoord met de mededeeling1   
dat het werk beter door den ,staat      
zelven kon worden uitgevoerd4           
,kantlijn3 ,regeeringsontwerp #ahgg4    
,in de ,troonrede van #ahgd werd een    
plan tot droogmaking van het zuidelijk  
deel der ,zuiderzee in het vooruitzicht 
gesteld4 ,bij de ,wet van #e ,juni #ahge
 werden f#hjjj voor eenige              
onderzoekingen1 boringen1 enz4 op de    
,staatsbegrooting uitgetrokken en #ah   
,april #ahgg werd door het ,ministerie  
,,heemskerk het eerste wetsontwerp      
aangeboden betreffende de bedijking en  
droogmaking van het zuidelijk gedeelte  
der ,zuiderzee en het maken van een     
waterweg van ,amsterdam naar de rivier  
de ,waal4  ,de afsluitdijk was nog meer 
zuidelijk ontworpen dan in het ontwerp  
,,beijerinck1 nl4 van ,blokkershoek t4  
,z4 van het ,enkhuizerzand om1 naar     
hetzelfde punt t4 ,z4 van den           
,ketelmond4  ,de oppervlakte der droog  

te maken gronden was #aegjjj ,,ha41     
waarvan #addjjj ,,ha4 klei4 ,raming van 
kosten #aaf millioen gulden zonder de   
intresten4  ,het zuidelijker plaatsen   
van den afsluitdijk geschiedde om een   
groote oppervlakte zand1 die men als    
bouwgrond van weinig of geen waarde     
beschouwde1 buiten te sluiten1--en ter  
andere om den dijk op klei te kunnen    
leggen en niet op zand1 daar in dit     
laatste geval volgens ,prof4 ,,harting  
zooveel kwelwater onder den dijk door   
naar binnen zou dringen1 dat een        
voldoende afsluiting niet mogelijk zou  
zijn1 iets wat door ,,stieltjes         
bestreden werd4 ,over deze kwestie volgt
 hieronder nog een enkel woord4  ,toen  
in ,november van hetzelfde jaar het     
,ministerie ,,heemskerk was afgetreden  
en vervangen door een ,ministerie       
,,kappeijne1 was een der eerste daden   
van het nieuwe ,ministerie een          
intrekking van dit ,regeeringsontwerp4  
,geruimen tijd werd toen niets meer van 
de ,zuiderzeezaak vernomen1 behalve uit 

geschriften die1 evenals vr dien tijd1  
nu en dan daarover verschenen4 ,als     
merkwaardig is daarvan te noemen dat van
 ,jhr4 ,p4 ,,opperdoes ,,alewijn#d1     
omdat het voor 't eerst voorstelde een  
noordelijker afsluiting met behoud van  
een groot wateroppervlak                
daarbinnen1--welke eenvoudige oplossing 
tot voorloopige berging van groote      
massa's ,i,jselwater bij hooge          
rivierstanden1 zooals wij zien zullen1  
gevolgd is in het plan der              
,zuiderzee-,vereeniging-,staatscommissie
1 dat als het meest gewenschte is te    
beschouwen4  #d ,eenige bemerkingen     
betreffende de zoo gewichtige           
aangelegenheid der      indijking en    
inpoldering van een gedeelte der        
,zuiderzee in verb4 m4      d4 richting 
v4 d4 ,n4-,holl4-,frieschen spoorweg    
tusschen ,amsterdam en                  
,leeuwarden4--,amst4 #ahgc4         99  
99       99       99       99  ,in het  
jaar #ahhd diende de afgevaardigde ter  
,tweede ,kamer ,a4 ,,buma een           

wetsontwerp in1 luidende3 ,er zal een   
onderzoek worden ingesteld naar       a4
 het dichten der zeegaten en het vormen 
van een zoetwatermeer1       b4 het     
droogleggen of kanaliseeren daarvan van 
,staatswege of door      particulieren4 
,dit wetsontwerp werd echter weldra door
 den voorsteller ingetrokken1 toen hij  
zag dat het geen kans had om te worden  
aangenomen1 evenals een daarna door hem 
ingediende motie van gelijke strekking4 
,spoedig daarna echter brak het tijdperk
 aan in de geschiedenis der             
,zuiderzeezaak1 waarin deze met ruimer  
blik werd bezien en de uitvoering van   
het groote werk1 dat reeds zoo lang     
velen had beziggehouden1 op degelijke   
wijze werd voorbereid4 ,toen is het     
standpunt ingenomen1 waarop zij zich nu 
reeds geruimen tijd bevindt en van waar 
men meent nu tot de uitvoering- te      
kunnen overgaan4  ,kantlijn3 ,circulaire
 ,,buma en ,,van ,,diggelen4  ,in #ahhe 
stelden nl4 de ,heeren ,a4 ,,buma en    
,mr4 ,p4 ,j4 ,g4 ,,van ,,diggelen1 ,lid 

der ,prov4 ,staten van ,overijsel1 na   
bespreking met eenige leden der ,eerste 
en ,tweede ,kamer der ,staten-,generaal 
en der ,provinciale ,staten1 hunne      
bekende circulaire op en zonden die in  
,augustus van dat jaar aan besturen van 
,provincin1 gemeenten1 waterschappen1   
handelslichamen en                      
landbouwmaatschappijen1 die bij het tot 
stand komen van een afsluiting en       
droogmaking het meest belang hadden4    
,onder hen door wier samenspreking dit  
stuk was samengesteld waren geen        
technici en daardoor waarschijnlijk ging
 zij van de grondgedachte uit1 dat de   
zeegaten moesten worden afgesloten      
7waaronder het ,zeegat van ,texel1      
waarin #cj  #dj ,m4 water staat71 ter   
opheffing van het ,zuiderzeegevaar dat  
meer en meer zorgwekkend voor ,nederland
 wordt en dan zoo na mogelijk de geheele
 ,zuiderzee1 de ,friesche ,wadden en de 
,lauwerszee te bedijken en droog te     
maken1 enz4  ,daarom betoogden de       
schrijvers dat het niet in de           

allereerste plaats op de drooglegging   
maar op de afsluiting aankwam en dat de 
uitvoering van het ,regeeringsontwerp   
van #ahgg1 dat zich bepaalde tot het    
afsluiten van het zuidelijk deel alleen1
 een groote misgreep zou geweest zijn4  
,maar zij meenden ook--en dit is het    
begin geweest van een beter oordeel over
 alles wat met de ,zuiderzeezaak in     
verband staat en van een beteren        
grondslag waarop een plan van afsluiting
 en droogmaking kon worden gebouwd--1   
dat er nog zeer veel gegevens ontbraken 
en dat o4 a4 nog beantwoord moest worden
 welke gevolgen een afsluiting en       
droogmaking zou hebben voor de          
waterkeeringen1 voor de afwatering der  
aangrenzende gewesten1 voor handel-1    
scheepvaart- en nijverheidsbelangen4    
,en1 hoewel niet in 't bijzonder        
genoemd1 men zou dan ook moeten kennen  
den bodem1 niet alleen in het zuidelijk 
deel1 maar ook in andere deelen der     
,zuiderzee1 men zou moeten weten op     
welke wijze bij een afsluiting t4 ,n4   

van de monden van den ,i,jsel1 het water
 van deze rivier zou moeten worden      
afgevoerd1 enz4 enz4  ,betuiging van    
instemming en medewerking werd verzocht 
van genoemde besturen om te komen tot   
een grondig onderzoek4  ,kantlijn3      
,oprichting ,zuiderzee-,vereeniging4    
,als gevolg hiervan werd het volgend    
jaar op een bijeenkomst van             
afgevaardigden uit die besturen en van  
enkele particulieren de                 
,zuiderzee-,vereeniging opgericht1 van  
welker statuten ,art4 #b luidde3  ,het  
doel der ,vereeniging is het doen       
instellen van een volledig en grondig   
7technisch en financieel7 onderzoek of1 
en zoo ja1 naar de wijze waarop en de   
middelen waardoor eene afsluiting 7mede 
ter voorbereiding eener later           
geleidelijke drooglegging7 van de       
geheele ,zuiderzee1 de ,wadden en de    
,lauwerszee wenschelijk en uitvoerbaar  
is4  ,dit zeker niet fraai gesteld      
artikel werd aldus toegelicht3          
,hoofddoel is alzoo3 het onderzoek naar 

een betere beveiliging van ,nederland   
tegen het zeegevaar door opheffing der  
vrije gemeenschap tusschen de ,noord- en
 de ,zuiderzee4  ,men hield dus vast aan
 het denkbeeld1 dat een gestadige       
verruiming der zeegaten een steeds      
grooter wordend gevaar voor de kusten   
der ,zuiderzee meebracht4 ,maar van zulk
 een verruiming in de laatste eeuwen was
 geen sprake#e4 ,en reeds het begin van 
het onderzoek toonde aan1 dat een       
dichting der zeegaten1 vooral van het   
,marsdiep en het ,vlie een sprong in het
 duister zou zijn die men niet wagen    
mocht4  #e ,zie de ,notulen v4 d4       
vergadering van #i ,juni #ahhg v4 h4    
,kon4      ,instituut v4 ,ingenieurs4   
,voordracht van het lid ,,van           
,,kerckhoff4  ,maar de noodzakelijkheid 
van een onderzoek van al de hierboven   
genoemde punten en nog veel meer bleef  
toch bestaan4  ,de                      
,zuiderzee-,vereeniging1 #bh ,apr4 #ahhf
 geconstitueerd1 verkreeg #af ,aug4 d4  
a4 v4 de ,kon4 goedkeuring4 ,het        

,dagelijksch ,bestuur werd samengesteld 
uit de ,heeren ,,buma1 voorzitter1 ,,van
 ,,diggelen1 onder-voorzitter1          
,,wertheim1 penningmeester en ,,van     
,,der ,,houven ,,van ,,oordt1           
secretaris4 ,de ,vereeniging stelde in  
haar dienst de ingenieurs ,,van ,,der   
,,toorn en ,,lely4 ,eerstgenoemde       
verzocht en verkreeg spoedig daarna     
ontslag en het technisch onderzoek werd 
sedert geheel geleid door den ingenieur 
,c4 ,,lely1 den tegenwoordigen ,minister
 van ,waterstaat4  ,kantlijn3 ,nota's   
der ,zuiderzee-,vereeniging4  ,als      
uitkomsten van het onderzoek zijn       
#ahhg-,maart #ahib achtereenvolgens     
verschenen #h technische nota's1 met tal
 van berekeningen1 graphische           
voorstellingen1 platen en kaarten#f4  #f
 ,deze nota's1 als alle werken van de   
,zuiderzee-,vereeniging verschenen      
en verkrijgbaar bij de ,firma voorh4 ,e4
 ,j4 ,,brill te ,leiden1 dragen         
alle den titel3 ,onderzoek omtrent de   
afsluiting en droogmaking van      de   

,zuiderzee1 de ,wadden en de ,lauwerzee 
en--behalve de #f;e en #h;e             
,nota--,de afsluiting                   
,noord-,holland-,wieringen-,friesland en
 de      droogmaking van het gedeelte   
der ,zuiderzee binnen die afsluiting4   
,zij zijn3       #a;e ,nota4            
,beschouwingen over verschillende wijzen
 van afsluiting        van de geheele   
,zuiderzee en over de insluiting van den
 ,i,jsel4       #b;e ,nota4 ,de invloed 
der afsluiting op de waterkeering der   
provincin langs de ,zuiderzee4          
#c;e ,nota4 ,de invloed der afsluiting  
op de waterloozing der        provincin 
langs de ,zuiderzee4       #d;e ,nota4  
,de invloed der afsluiting op de        
waterverversching der        provincin  
langs de ,zuiderzee4         ,de invloed
 der afsluiting op de scheepvaart der   
,zuiderzee4       #e;e ,nota4 ,de       
constructie en de kosten van den        
afsluitdijk1 de        sluizen en de    
bijkomende werken4         ,m4 e4       
,bijlage v4 ,dr4 ,p4 ,p4 ,c4 ,hoek4 ,de 

invloed der afsluiting        en        
droogmaking op de visscherij in de      
,zuiderzee4       #f;e ,nota4           
,resultaten der terreinwerkzaamheden    
verricht in #ahhi en        #ahij4--a4  
,grondboringen1 #b4 ,stroommetingen1 #c4
 ,diverse        metingen4       #g;e   
,nota4 ,geologische toestand en algemeen
 plan van indijking4                    
,schetsontwerp ter indijking en         
droogmaking 7na de afsluiting7          
van het ,wieringermeer4         ,id4 van
 het zuidoostelijk gedeelte der         
,zuiderzee4         ,id4 van het        
zuidwestelijk gedeelte der ,zuiderzee4  
,id4 van het noordoostelijk gedeelte der
 ,zuiderzee4         ,tijd van          
uitvoering en kosten van het geheele    
ontwerp tot        afsluiting der       
,zuiderzee over ,wieringen met de       
indijkingen        binnen de afsluiting4
       #h;e ,nota4 ,vergelijking van    
verschillende ontwerpen ter afsluiting  
en droogmaking van de ,zuiderzee met o4 
a4 een ,bijlage3        ,schetsontwerp  

ter partieele indijking en droogmaking  
der        ,zuiderzee zonder afsluiting4
  ,in de #g;e ,nota gaf de              
,zuiderzee-,vereeniging zelve een       
bepaald plan van afsluiting en          
droogmaking4 ,dit plan is opgemaakt in  
verband met de uitkomsten van het       
bodemonderzoek4  ,tegelijk met de       
laatste nota #d ,maart #ahib verscheen  
ook3 ,oeconomische en finantieele       
beschouwingen van het ,dagelijksch      
,bestuur naar aanleiding der resultaten 
van het technisch onderzoek1 vervat in  
de #h nota's4 ,later1 ,apr4 #ahih1      
verscheen het uitgebreider werk van ,h4 
,c4 ,,van ,,der ,,houven ,,van ,,oordt  
en ,mr4 ,g4 ,,vissering1 ,de            
,oeconomische beteekenis van de         
afsluiting en drooglegging der          
,zuiderzee1 waarvan in ,juni #aija een  
tweede druk bezorgd werd4  ,kantlijn3   
,benoeming ,staatscommissie #ahib4      
,spoedig nadat de laatste der nota's het
 licht had gezien1 nl4 #h ,sept4 #ahib1 
werd een ,staatscommissie benoemd van   

#cj leden1 deskundigen op de            
verschillende gebieden waarover de      
afsluiting en droogmaking zich          
uitstrekken1 waaraan de beantwoording   
werd opgedragen van de vragen3  of eene 
afsluiting en eene droogmaking der      
,zuiderzee op een wijze als door de     
,zuiderzee-,vereeniging is voorgesteld1 
in 's ,lands belang behoort te worden   
ondernomen1 en zoo ja1  op welke wijze  
dit werk tot uitvoering moet worden     
gebracht4  ,kantlijn3 ,verslag          
,staatscommissie #ahid4  ,reeds #ad     
,apr4 #ahid werd door de ,commissie haar
 rapport uitgebracht4 ,de #a;e vraag    
werd bevestigend beantwoord door #ba van
 de #bg leden2--de #f leden die in      
ontkennenden zin antwoordden1 grondden  
in hoofdzaak hun bezwaren op de groote  
finantieele verplichtingen1 die het     
uitvoeren der geheele onderneming zal   
met zich brengen en op de onzekerheid   
van hare oeconomische uitkomsten4  ,de  
tweede vraag werd door alle leden       
beantwoord3 door den ,staat1 op den voet

 in dit verslag vermeld4  ,de           
,staatscommissie kon zich in 't algemeen
 wel met het plan der                   
,zuiderzee-,vereeniging vereenigen4     
,omtrent enkele punten verschilde zij   
met deze van inzicht of stelde zij      
wijzigingen voor in de uitvoering1--dit 
laatste vooral ten aanzien van de       
grootte en den vorm der droogmakerijen4 
,de belangrijkste afwijkingen zullen    
hierna bij de beschrijving der          
onderdeelen worden meegedeeld4          
99       99       99       99       99  
,kantlijn3 ,regeeringsontwerp #aija4  #g
 ,mei #aija4 ,tweede ,regeeringsontwerp 
7,min4 ,c4 ,,lely71--tot afsluiting der 
,zuiderzee en droogmaking van de        
,wieringermeer en den ,z4,w4 ,polder4   
7,naar het plan der                     
,staatscommissie74--,na aftreden van dit
 ,ministerie ingetrokken4  ,kantlijn3   
,regeeringsontwerp #aijg4  #d ,nov4     
#aijg4 ,derde ,regeeringsontwerp 7,min4 
,j4 ,,kraus71 voor den aanleg van een   
gedeelte van de afsluiting der          

,zuiderzee en indijking en droogmaking  
van de ,wieringermeer4 7,naar het plan  
der ,staatscommissie1 maar verkleind met
 het ,z4,o4 diepste gedeelte2           
verkoopbare klei- en zavelgronden #af   
#ejj ,,ha474 ,ingetrokken door een in   
#aiac opgetreden ,ministerie bij ,brief 
van #aa ,sept4 #aiac4  ,kantlijn3       
,regeeringsontwerp #aiaf4  #f ,sept4    
#aiaf4 ,vierde ,regeeringsontwerp 7,min4
 ,c4 ,,lely71 tot afsluiting en         
droogmaking der ,zuiderzee1 waarbij     
bepaald wordt dat de afsluitdijk en de  
beide westelijke gedeelten eerst zullen 
worden uitgevoerd en de beide oostelijke
 zullen worden voorbereid in een        
geraamden tijd van #ae jaar1 terwijl met
 deze laatstgenoemde gedeelten          
aangevangen zal worden op een nader bij 
de wet te bepalen tijdstip4             
,illustratie     ,,iii4 ,plan van       
afsluiting en droogmaking der           
,zuiderzee-,vereeniging-,staatscommissie
4   ,kantlijn3 ,beschrijving4  ,dit plan
 is in groote trekken het volgende4  ,er

 wordt een afsluitdijk gemaakt van ,van 
,ewijksluis 7,anna-,paulownapolder7 aan 
de ,noord-,hollandsche kust tot         
,wieringen en van de ,n4,o4 punt van dit
 eiland ,n4,o4 waarts tot bij het dorpje
 ,piaam aan de ,friesche kust4  ,deze   
plaats werd als de meest geschikte      
gekozen met het oog op lengte1 diepte   
van de te snijden geulen en grootte van 
de oppervlakte daarbinnen4  ,de         
voorgestelde dijk snijdt tusschen het   
vasteland en ,wieringen de geul van het 
,amsteldiep1 die hier een grootste      
diepte van #aa ,m4 beneden ,l4,w4 heeft4
 ,tusschen ,wieringen en ,friesland is  
de gemiddelde diepte #c1fj ,m42 de      
diepste geul die hier gesneden wordt is 
die van de ,vlieter1 die ruim #f4e ,m4  
beneden ,l4,w4 diep is4  ,de lengte van 
de beide deelen samen bedraagt #bicjj   
,m4 ,de hoogte van de kruin zal van     
#e1bj ,a4,p4 bij ,wieringen oploopen tot
 #e1fj ,a4,p4 bij de aansluiting aan den
 ,frieschen zeedijk4  ,de voet van den  
afsluitdijk 7zie het dwarsprofiel7      

steunt aan de buitenzijde tegen een     
rijzen dam1 opgewerkt tot laag water1   
met steen bestort4 ,die dam wordt gelegd
 op een rijzen grondstuk van voldoende  
breedte om bij overstorting van water   
tegen ontgronding te beschermen4 ,binnen
 tegen den dam wordt het lichaam van den
 dijk opgewerkt van grond1 afkomstig uit
 het hierna te noemen kanaal door       
,wieringen of--wat wel eenvoudiger en   
goedkooper zal zijn--van grond daar ter 
plaatse uit den ,zuiderzeebodem genomen4
 ,aan de binnenzijde wordt daartegenaan 
gebracht een breede berm1 dragende een  
rijweg en een spoorweg voor dubbel      
spoor4 ,de geheele aanleg wordt daar    
ongeveer #ij ,m4 op de diepte van -#d1dj
 ,a4,p4  ,illustratie3 ,,algemeen       
,,dwarsprofiel ,,van ,,den ,,afsluitdijk
 7,schaal #a3ejj47  ,in verband met de  
aangenomen hoogte van den afsluitdijk   
zullen de aansluitende dijken op        
,wieringen1 de ,balgdijk langs den      
,anna-,paulownapolder en de ,friesche   
zeedijk tot ,zurig worden verhoogd4     

,wat de wijze van uitvoering van dezen  
dijk betreft1 men stelt zich voor eerst 
op het midden van het ,breezand tusschen
 ,wieringen en ,piaam een eiland te     
maken van rijswerk en steen en dan van  
hieruit en van de kusten van ,wieringen 
en ,friesland uit den dijk op te werken4
 ,daar de getijen het water hier in en  
uit het af te sluiten gedeelte der      
,zuiderzee doen stroomen1 zouden in de  
aldus steeds nauwer wordende openingen  
tusschen de afgewerkte dijksgedeelten   
grooter en grooter wordende snelheden   
ontstaan1 die den bodem dermate zouden  
aantasten dat die openingen niet te     
dichten zouden zijn4 ,daarom laat men   
ter weerszijden van het eiland twee     
sluitgaten1 elk lang #hbej ,m4          
overblijven1 die op den bodem van een   
rijzen grondstuk worden voorzien tegen  
ontgronding4 ,in de #e;e ,nota der      
,zuiderzee-,vereeniging wordt           
voorgesteld in die sluitgaten dan eerst 
met horizontale lagen een rijzen dam tot
 de hoogte van ,l4,w4 aan te brengen2 de

 snelheden waarmee het water1 dat bij   
stormvloeden over dien dam stort1 den   
bodem bereikt1 zijn niet zoo groot1 dat 
daardoor belangrijke verdieping te      
vreezen is1 als die bodem met           
grondstukken is bekleed4 ,daarop en     
daartegen wordt dan het lichaam van den 
dijk opgetrokken1 ook met horizontale   
lagen1 doorgaande over de geheele       
lengte4  ,deze bijzonderheden der       
uitvoering worden hier alleen meegedeeld
 om te doen zien1 dat aan het werk van  
den afsluitdijk risico's verbonden zijn1
 wat tijd van uitvoering en kosten      
betreft1--veel zal van de               
weersgesteldheid afhangen4  ,maar1      
zooals wij zien zullen1 kunnen die      
risico's met het oog op de indirecte    
voordeelen die de afsluitdijk meebrengt1
 zeer goed worden geleden4  ,binnen den 
afsluitdijk zullen vier oppervlakten    
worden drooggemaakt1 in het ,verslag der
 ,staatscommissie minder juist polders  
genaamd4    ,de ,noordwestelijke        
,droogmakerij 7,wieringermeer71 gr4     

#ba4gjj ,,ha41 na aftrek van dijken1    
wegen1 water1 enz4     #ba4bjj ,,ha41   
waarvan klei- en zavelgronden           
#ah4gjj ,,ha4    ,de ,zuidwestelijke    
,droogmakerij 7,hoornsche ,hop71 gr4    
#ca4ebj ,,ha41 na aftrek van dijken1    
enz4 #cj4hjj ,,ha41     waarvan klei- en
 zavelgronden                           
#bg4hbj ,,ha4    ,de ,zuidoostelijke    
,droogmakerij1 gr4 #ajg4gfj ,,ha41 na   
aftrek van dijken1 enz4 #aje4ejj ,,ha41 
waarvan klei- en     zavelgronden       
#ih4iij ,,ha4    ,de ,noordoostelijke   
,droogmakerij1 gr4 #ej4hej ,,ha41 na    
aftrek van dijken1 enz4 #di4gjj ,,ha41  
waarvan klei- en     zavelgronden       
#dh4ijj ,,ha4  ,de geheele drooggemaakte
 oppervlakte is groot #baahcj ,,ha41 na 
aftrek van dijken1 wegen1 water1 enz4   
#bjgbjj ,,ha41 waarvan klei- en         
zavelgronden #aid4daj ,,ha4  ,de        
veranderingen in vorm en grootte aan de 
door de ,zuiderzee-,vereeniging         
voorgestelde droogmakerijen aangebracht 
betroffen in de eerste plaats de        

verbreeding van den waterweg tusschen de
 ,z4,w4 en de ,z4,o4 droogmakerijen van 
#aejj tot #ejjj ,m4 met het oog op de   
militaire verdediging2 voorts           
verkleining van de ,z4,w4 ,droogmakerij 
aan de ,n4 zijde en van ,z4,o4          
,droogmakerij aan den ,z4,w4 hoek bij   
,muiderberg met stukken waar zand aan de
 oppervlakte ligt2 en eindelijk         
vergrooting van de ,n4,o4 ,droogmakerij 
aan de ,n4 zijde met den langen nauw    
toeloopenden inham naar de ,lemmer1     
waarin men voor de scheepvaart te sterke
 opwaaiing vreesde1 en vermindering met 
een gedeelte aan de ,z4,o4 zijde met het
 oog op uitwateringsbelangen en de vaart
 op het ,zwolsche ,diep4  ,de           
meerdijken1 waarmee de vier             
droogmakerijen worden afgesloten zijn   
van verschillende hoogte1 #b1e tot #c1ej
 ,a4,p41 al naar zij blootgesteld zijn  
aan de meest voorkomende stormvloeden4  
,de bodem der droogmakerijen is ongelijk
 van diepte en daalt in 't algemeen     
geleidelijk van de kust naar buiten     

7,zie het ,kaartje74 ,de droogmakerijen 
moesten daarom in polders 7door de      
,staatscommissie polderafdeelingen      
genoemd7 met verschillende peilen1 nl4  
van het polderwater in de kanalen1      
tochten en slooten1 worden verdeeld4    
,daarbij is aangenomen1 dat de klink    
7ineenzakken7 van deze gronden1 die1 als
 bestaande uit #a  #b ,m4 klei op       
vasten1 lang onder druk geweest zijnden 
zandbodem1 waarschijnlijk slechts #j1e  
tot #j1fe zal                           
bedragen1--voorzichtigheidshalve op #a  
,m4 moet worden gesteld en dat de       
polderpeilen #a ,m4 beneden de laagste  
terreinen zullen genomen worden4 ,deze  
peilen zijn op het ,kaartje aangeduid4  
,elk der polders zal een eigen bemaling 
krijgen4  ,rekenende op de normale      
sterkte van #ab ,p4,k4 p4 #ajjj ,,ha4   
per #a ,m4 opvoerhoogte1 bovendien #a_/f
 daarvan voor reserve1 opmaling tot     
,a4,p41 nl4 #dj c,m4 boven het normale  
peil van het overblijvend afgesloten    
meer1 en #be c,m4 neerslag 7daling van  

het polderwater7 bij de gemalen1 dan zal
 volgens het plan het gezamenlijk       
vermogen der stoomwerktuigen tot        
drooghouding1 en waarmee ook de         
droogmaking geschiedt1 #af4icj ,p4,k4   
bedragen4 ,bij een uitvoering zal dit   
nog wel iets grooter genomen worden1    
daar men voor bouwland in den laatsten  
tijd nog lager peilen verlangt dan #bj  
jaar geleden--liefst met droge          
slootbodems4  ,de polders worden        
gescheiden door kaden1 waarin           
schutsluizen op de snijpunten met de    
kanalen die in de droogmakerijen worden 
aangelegd4 ,daardoor is het mogelijk om 
eerst de ondiepste af te malen en te    
verkavelen 7met tochten1 slooten en     
wegen doorsnijden71 daarna de volgende1 
enz4 ,op die wijze blijven groote       
oppervlakten niet lang dras liggen1 wat 
zeer schadelijk zou zijn voor de        
gezondheid1 ook in de aangrenzende oude 
landen4  ,na de droogmaking blijft      
binnen den afsluitdijk een waterplas    
over1 groot #ade4jjj ,,ha41 die reeds in

 het ontwerp van de                     
,zuiderzee-,vereeniging zeer juist met  
den naam van ,i,jselmeer werd           
aangeduid1--niet alleen omdat daarin de 
,i,jsel uitloopt1 maar ook omdat        
daardoor de oplossing gevonden is van   
een afsluiting met binnendijking van den
 ,i,jselmond4  ,is dat meer nl4 groot   
genoeg1 dan zal het ook bij geheel      
beletten afvoer en buitengewonen aanvoer
 van water niet zoo hoog kunnen stijgen1
 dat daardoor gevaar voor de            
aangrenzende landen ontstaat4  ,berekend
 is1 dat zoo de uitwateringssluizen van 
dat meer gedurende #c etmalen achtereen 
gesloten moesten blijven wegens hooge   
buitenwaterstanden en bij een           
buitengewonen toevoer van den ,i,jsel   
bij uiterst hooge standen en doorbraken 
van ,rijndijken op den rechteroever in  
,duitschland en van de kleinere rivieren
 en boezems afwaterend op het           
,i,jselmeer1 samen #dhjj ,m in de       
seconde1 dit meer slechts ongeveer #a   
,m4 zou kunnen stijgen1 dus bij een     

samenloop van omstandigheden zooals zich
 zelden of nooit zal voordoen4  ,de     
plaats van de vier droogmakerijen en van
 het ,i,jselmeer zijn zoo gekozen1 dat  
de vruchtbare klei- en zavelgronden     
grootendeels binnen de eerste vallen1 de
 zandgronden met de diepere geulen t4   
,z4 van den afsluitdijk den bodem van   
het ,i,jselmeer vormen1 zooals op het   
,kaartje te zien is4  ,voor de          
afwatering en de scheepvaart wordt een  
peil van -#j1dj ,a4,p4 op het           
,i,jselmeer noodig en wenschelijk       
geacht4 's ,zomers kan in gewone        
omstandigheden1 vooral om de            
waterverversching uit het meer1 dit peil
 zonder bezwaar tot -#j1bj ,a4,p4 worden
 verhoogd4  ,daarnaar is dan ook het    
vermogen der uitwateringssluizen        
berekend4 ,voorgesteld wordt een zeer   
wijd kanaal door de oostpunt van        
,wieringen te maken1 breed #ajjj ,m4 bij
 de daarin te maken sluizen1 #abjj ,m4  
aan de buitenzijde in de dieptelijn van 
#e ,m4 tusschen de koppen der dammen en 

aan de binnenzijde #aejj ,m4 bij de     
aansluiting aan het ,i,jselmeer4 ,daarin
 zullen worden gemaakt #cj              
uitwateringssluizen1 elk #aj ,m4 wijd en
 met de slagdrempels #d ,m4 beneden het 
,i,jselmeerpeil4 ,daarnaast komen een   
groote en een kleine schutsluis4  ,het  
spreekt echter van zelf1 dat genoemd    
peil van -#j1dj ,a4,p4 niet altijd juist
 kan worden gehandhaafd1 daar de standen
 afhankelijk zijn van den aanvoer op het
 meer1 voornamelijk van den ,i,jsel1 en 
van de buitenwaterstanden bij ,wieringen
 waarop geloosd moet worden4 ,nagegaan  
is dat in zeer ongunstige omstandigheden
 de stand slechts zelden en weinig boven
 ,a4,p4 zal kunnen stijgen4 ,maar door  
den wind kan het water naar een of      
andere zijde worden gejaagd1 zoodat     
tijdelijk hoogere en lagere standen     
kunnen voorkomen4 ,de op- en afwaaiingen
 zullen echter veel geringer zijn dan nu
 in de open ,zuiderzee1 ten eerste omdat
 het meer kleiner is1 ten andere omdat  
het ,i,jselmeer uit het diepste gedeelte

 van de afgesloten kom bestaat4  ,door  
de hier geschetste werken van afsluiting
 en droogmaking zouden afwatering en    
scheepvaart worden belemmerd en hier en 
daar geheel belet4 ,daarom worden nog de
 volgende werken voorgesteld4  ,voor de 
vaart op ,harlingen zal binnen langs den
 zeedijk tusschen ,piaam en ,harlingen  
een kanaal worden gegraven1 gedeeltelijk
 door verruiming van de bestaande       
dijkvaart1 terwijl de uitkomende grond  
dienen kan voor de genoemde verhooging  
van den zeedijk4 ,bij ,piaam zal een    
haven worden aangelegd en een schutsluis
 ter verbinding van het kanaal met het  
,i,jselmeer4  ,in de ,zuiderzee t4 ,o4  
van ,schokland1 waar de scheepvaart naar
 en van den mond van het ,zwolsche ,diep
 zeer druk is1 is nu dikwijls te weinig 
diepte1 vooral bij oostelijke winden4   
,de schepen wachten dan op hoog water en
 nemen zoo noodig niet den gewonen weg  
t4 ,z4 en t4 ,o41 maar t4 ,w4 en t4 ,n4 
van ,schokland om1 die iets dieper is   
of1 als ook het ,zwolsche ,diep door den

 lagen waterstand onbevaarbaar is1 langs
 den ,i,jsel over het ,katerveer door de
 ,willemsvaart naar ,zwolle4 ,ten deele 
hangt de vaart hier dus niet van den    
,l4,w4- maar van den ,h4,w4stand af1    
zoodat na de afsluiting de vaardiepte   
hier nu en dan onvoldoende zou zijn4    
,daarom wordt in het plan het ,zwolsche 
,diep verlengd tusschen twee leidammen  
door tot de lijn van #b4e ,m4 diepte t4 
,z4 van ,schokland en wel in gebogen    
vorm1 waardoor de vaarweg beter         
bezeilbaar wordt4  ,om de ,lemmer met   
zijn drukke scheepvaart1 gelegen aan den
 grooten waterweg van ,holland naar     
,friesland en ,groningen1 in gemeenschap
 met het ,i,jselmeer te brengen1 wordt  
in den meerdijk van de ,n4,o4           
droogmakerij t4 ,z4 van het punt van    
aansluiting aan de ,friesche kust een   
schutsluis gebouwd2 daarnaast komen ook 
een uitwaterings- en een inlaatsluis4   
,van hier naar de ,lemmer wordt een dijk
 gelegd1 die genoemde droogmakerij aan  
de ,n4-zijde begrensd en daarlangs een  

geul gebaggerd voor de scheepvaart      
tusschen de ,lemmer en de genoemde      
sluizen1 met een zijtak naar ,takozijl1 
zoodat de uitwateringssluizen te ,lemmer
 en ,takozijl kunnen vervallen4 ,t4 ,n4 
van de droogmakerij blijft dan een      
waterplas in open gemeenschap met       
,frieslands boezem2 de bodem daarvan is 
grootendeels zand en veen3 hooge dijken 
langs genoemde geulen worden hierdoor   
uitgespaard4 ,van de ,lemmer gaat door  
de droogmakerij een kanaal tot bij      
,slijkenburg in de ,linde om ook hiervan
 het water in het ,i,jselmeer te        
brengen4 ,ook wordt door de droogmakerij
 heen een kort kanaal gemaakt voor      
scheepvaart en afwatering van ,blokzijl 
tot het ,i,jselmeer4  ,voorts wordt de  
rivier de ,eem verlengd met een breed en
 diep kanaal1 gaande om de hooge gronden
 van het ,gooi heen en open uitkomend in
 het ,i,jselmeer bij ,muiderberg1       
terwijl van uit de ,eem een kanaal wordt
 gemaakt langs de tegenwoordige kust tot
 in den ,i,jsel 7,ketelmond71 van beide 

door schut- en uitwateringssluizen      
gescheiden4  ,achter de ,z4,w4          
droogmakerij is een kanaal ontworpen1   
uit het ,noord-,hollandsch ,kanaal bij  
,ilpendam langs de ,z4,o4 ringvaart van 
de ,purmer om ,edam heen tot voorbij    
,lutje-,schardam1 dan door de           
droogmakerij heen naar ,hoorn en van    
hier binnendijks tot ,blokkershoek aan  
het ,i,jselmeer4 ,een schutsluis bij    
,lutje-,schardam scheidt het kanaal in  
twee panden1 waarvan het eene met       
,schermerboezem het andere met het      
,i,jselmeer zal gemeen liggen4 ,een     
schut- en keersluis te ,blokkershoek kan
 het laatste afsluiten bij hooge standen
 op het ,i,jselmeer4 ,om te voorzien in 
de afwatering1 nu eenige sluizen aan de 
,zuiderzee door deze droogmakerij komen 
te vervallen1 wordt een kort zijkanaal  
gemaakt naar het ,i,jselmeer t4 ,n4 van 
,monnikendam met een stoomgemaal tot    
afmaling van ,schermerboezem aldaar4    
,door de ,n4,w4 droogmakerij zouden de  
afwatering en de scheepvaart langs het  

,kolhornerdiep worden belet4 ,daarom    
zijn ontworpen3 een kanaal uit dit diep 
binnenlangs den tegenwoordigen zeedijk  
en uitkomend met een schut- en          
uitwateringssluis in de ,binnenhaven te 
,medemblik2 een kanaal van de           
uitwateringssluis van de ,wieringerwaard
 door den ,anna-,paulownapolder heen    
naar de ,van ,ewijksvaart2 een kanaal1  
uit het ,noord-,hollandsch ,kanaal      
binnen langs den ,balgdijk van den      
,anna-,paulownapolder en t4 ,z4 langs en
 door ,wieringen1 uitkomend met een     
schut- en uitwateringssluis in het      
kanaal door ,wieringen4  ,voorts zullen 
in verband met het aangenomen peil van  
het ,i,jselmeer en het vervallen van de 
vloeden binnen de afsluiting sommige    
havens aan het meer worden verdiept door
 baggering en verlenging der            
havendammen4  ,kantlijn3 ,duur van het  
werk en werkplan4  ,wat den duur van het
 werk en het werkplan betreft1 de       
,staatscommissie meent dat de           
afsluitdijk in #i jaar zal kunnen worden

 voltooid2 in het #e;e-#i;e jaar zullen 
het ,zwolsche ,diep en de havens kunnen 
worden verbeterd en het kanaal          
,piaam-,harlingen worden gemaakt4       
,daarna volgen de aanleg van de         
meerdijken1 het droogmaken1 verkavelen  
en drooghouden der vier droogmakerijen  
en in verband daarmede de aanleg der    
ringvaarten1 zoodat de ,n4,w4           
droogmakerij in het #ad;e1 de ,z4,o4    
droogmakerij in het #ba;e1 de ,z4,w4    
droogmakerij in het #bh;e en de ,n4,o4  
droogmakerij in het #cc;e jaar gereed   
komen4 ,met dien verstande1 dat de      
drooggemaakte gronden nog #b  #c jaar   
zullen worden drooggehouden en          
voorloopig bebouwd en eerst in het #c;e 
jaar na de verkaveling zullen worden    
uitgegeven4  ,van belang is het echter  
op te merken dat in de ,memorie van     
,toelichting van het nu aanhangige      
wetsontwerp 7#aiaf7 een veel kortere    
tijd voor de droogmaking der vier       
inpolderingen als waarschijnlijk wordt  
aangenomen1 wat vooral met het oog op de

 rentebesparing van groot gewicht is4   
,voor de uitvoering van den afsluitdijk 
wordt ook #i jaar noodig geacht1 maar de
 in het #d;e jaar te beginnen ,n4,w4    
,droogmakerij zou in het #ab;e jaar1 en 
de in het #f;e jaar aan te vangen ,z4,w4
 ,droogmakerij reeds in het #ae;e jaar  
gereed kunnen zijn4#g  #g ,zie voorts   
bij ,hoofdstuk ,,vii4     ,,iv4 ,de     
gevolgen van technischen aard4   ,de    
voor- en nadeelen van technischen aard1 
die een gevolg zullen zijn van het      
hierboven geschetste werk en die1 zooals
 wij zien zullen1 van zeer groot belang 
zijn voor de omliggende gewesten1 zullen
 bijna uitsluitend voortvloeien uit de  
afsluiting4 ,wij zullen die hier eerst  
nagaan4  ,kantlijn3 ,voor de            
waterkeering4  ,voor de waterkeering4   
,op het afgesloten ,i,jselmeer zullen   
hooge waterstanden alleen kunnen worden 
veroorzaakt door grooten watertoevoer1  
voornl4 van den ,i,jsel1 belemmerden    
afvoer door de sluizen op ,wieringen bij
 westelijke en noordwestelijke stormen1 

terwijl bij storm het water naar de een 
of andere zijde kan worden opgezet1     
maar1 zooals wij zagen1 zeker niet meer 
in die mate als thans op de open        
,zuiderzee4  ,zeer hooge waterstanden   
bij stormvloeden kunnen nu langs de     
,zuiderzeekusten worden veroorzaakt #a4 
doordat groote massa's ,noordzeewater   
door de zeegaten naar binnen worden     
gejaagd1 #b4 door opwaaiing1 #c4 door de
 oorzaken onder #a4 en #b4 tegelijk1    
zooals o4 a4 bij den stormvloed van     
#ac_/ad ,januari #aiaf4 ,na de          
afsluiting vervalt dus voor de kusten t4
 ,z4 van den afsluitdijk de             
eerstgenoemde oorzaak1 zoodat aldaar    
veel minder hooge standen te verwachten 
zijn dan nu4  ,uit de #b;e ,nota der    
,zuiderzee-,vereeniging en het ,verslag 
der ,staatscommissie is af te leiden1   
dat de hoogste standen die op           
verschillende plaatsen langs het        
,i,jselmeer zullen kunnen voorkomen1    
zelfs nog #a1e  #b ,m4 zullen blijven   
beneden de hoogste die tot nu aldaar    

zijn waargenomen4  ,binnen de afsluiting
 worden de aangelegen landen door hooge 
zeedijken beschermd behalve op een      
drietal punten aan de zuidkust van      
,friesland1 bij ,vollenhove1 langs een  
gedeelte van de kusten van de ,veluwe en
 ,gooiland en bij ,muiderberg4 ,die     
dijken zullen f nagenoeg geheel van alle
 onderhoud worden ontlast1 voor zoover  
zij n4l4 aan de droogmakerijen grenzen1 
f zeker belangrijk minder onderhoud     
vereischen voor de gedeelten langs het  
,i,jselmeer4 ,kwestie's als die van de  
,dronter ,overlaat1 het onbedijkt       
gedeelte tusschen den ,i,jselmond en de 
,geldersch-,overijselsche grens         
7waardoor ook gronden in 't noorden van 
,gelderland op ongelegen tijden onder   
water komen71 die van het ,zwolsche     
,diep 7overstrooming van ,zwolle en     
belette waterloozing71 van de ,eem      
7dijkbreuken en overstroomingen er      
langs7 zijn dan van zelf opgelost4 ,voor
 zoover de graslanden aldaar dan het    
vruchtbaarmakend slib der               

overstroomingen zullen missen1 zij      
opgemerkt1 dat als de overstroomingen   
met zout- of brakwater ophouden1 zich   
daarop een andere grassoort zal         
vestigen1 die met kunstmest behandeld   
een nog hoogere opbrengst zal geven dan 
de tegenwoordige4  ,t4 ,n4 van den      
afsluitdijk zijn geen of slechts weinig 
hoogere stormvloedhoogten te verwachten 
dan daar nu voorkomen1 zooals ook de    
,regeering in de ,memorie van           
,toelichting van het thans door haar    
ingediende wetsontwerp zegt#h4  #h ,ald4
 ,bl4 #g4  ,wel zullen langs de         
,friesche kust tot op zekeren afstand t4
 ,n4 van ,piaam en ter plaatse van den  
afsluitdijk1 door de bijzondere wijze   
van vulling en lediging van de          
noordelijke kom bij de dagelijksche     
getijden 7dus zonder sterken wind71 de  
gemiddelde hoogwater- en                
laagwaterstanden aldaar misschien een   
#dj c,m4 resp4 hooger en lager worden en
 daardoor wellicht ook de stormvloeden  
zooveel rijzen1 vooral in den hoek bij  

,piaam bij ,n4,w4 winden1 maar daarvoor 
wordt ter geruststelling voorgesteld de 
,friesche dijken t4 ,n4 van ,piaam een  
verhooging te geven tot de hoogte van   
den afsluitdijk aldaar1 te niet loopende
 bij ,zurig4  ,de vrees dat de          
stormvloedshoogten langs de noordelijke 
,friesche en ,groningsche kusten        
aanzienlijk zullen verhoogen door de    
afsluiting is geheel ongegrond4 ,de     
geschriften daarover in den laatsten    
tijd verschenen gaan van de geheel      
onjuiste onderstelling uit1 dat door de 
zeegaten altijd evenveel water naar     
binnen zal blijven stroomen1 ook al     
wordt de zeeboezem daarachter tot op de 
helft verkleind4 ,voor de bestrijding   
van die verkeerde meening zie men       
hierachter het #b;de ,deel3 ,weerlegging
 van bezwaren4  ,kantlijn3 ,voor de     
afwatering4  ,voor de afwatering4  ,het 
weinig veranderlijk peil van -#j1dj     
,n4,a4,p4 van het ,i,jselmeer zal zeker 
een groote verbetering meebrengen voor  
de afwatering der omliggende gewesten1  

o4 a4 die langs de 7,utrechtsche7       
,vecht1 de ,eem1 voor de polders langs  
den ,beneden-,i,jsel1 het ,zwarte ,water
 en de 7,overijselsche7 ,vecht1 voor het
 ,land van ,vollenhove1 het             
,lindegebied1 enz4  ,dat in den regel   
lage peil van het ,i,jselmeer geeft ook 
een middel om schadelijke zeer hooge    
standen van ,frieslands boezem te       
voorkomen1--voor dit gewest1 waarvan de 
waterloozing zooveel bezwaren heeft1    
voorwaar geen kleinigheid1 als men      
bedenkt dat o4 a4 in ,juli-,augustus    
#ahid door hooge standen van ,frieslands
 boezem 7-#j1be  -#j1ad ,n4,a4,p47 een  
schade1 voornl4 aan den hooibouw1 werd  
toegebracht1 die toen op #b millioen    
gulden geschat werd1--en zulke hooge    
standen komen meermalen voor4 ,de       
bedoelde bezwaren zullen door de        
afsluiting niet geheel worden           
weggenomen1--men is trouwens reeds bezig
 aan de zuidzijde van ,friesland        
stoombemaling van den boezem aan te     
brengen--maar zij zullen belangrijk er  

door worden verminderd4  ,de kosten van 
gebruik en onderhoud der bestaande      
bemalingsmiddelen1 uitslaande op de     
,zuiderzee1 zullen dus minder worden1   
die van de werken welke ter verbetering 
zijn voorgesteld eveneens1 terwijl      
andere1 zelfs zeer kostbare1 geheel     
achterwege kunnen blijven4  ,daar is    
b4v4 het vraagstuk van de afwatering van
 den ,vechtboezem4 ,deze1 die behalve   
van de langsgelegen polders te ,utrecht 
het water ontvangt van een groot gebied 
en alleen door de sluis te ,muiden kan  
loozen1 als dit niet door hooge         
,zuiderzeestanden belet wordt1 is door  
die gebrekkige uitwatering elk jaar n of
 meermalen zoo hoog opgezet1 dat de     
loozing van de landen erlangs belet     
wordt1 sommige hiervan zelfs onder water
 komen1 doordat het ,vechtwater op      
enkele plaatsen over de kaden loopt4    
,middelen ter verbetering zijn          
voorgesteld1 die op   #a millioen gulden
 geraamd werden4 ,bij een weinig        
veranderlijken lagen stand van het      

,i,jselmeer1 dus voldoende loozing te   
,muiden1 zijn die werken echter geheel  
overbodig4  ,bekend is ook de eeuwenoude
 kwestie der afwatering van de          
,geldersche ,vallei1 vooral veroorzaakt 
door de weinige samenwerking en zelfs   
onderlinge tegenwerking der daarbij     
betrokken landen4 ,wordt aan de ,eem en 
het te maken verlengde1 zooals          
voorgesteld wordt1 een zeer ruim profiel
 gegeven1 dan wordt het lage            
,i,jselmeerpeil dicht bij ,amersfoort   
gebracht en kan door een eenvoudige     
verruiming van sommige waterleidingen in
 de ,vallei de zaak op minder kostbare  
wijze en gemakkelijker worden opgelost  
dan thans4  ,de afwatering van het      
,noordzeekanaal1 die van zooveel gewicht
 is1 omdat op dat kanaal o4 a4 de       
boezems van ,rijnland en ,amstelland en 
ook ,schermerboezem 7t4 ,n4 van het     
voormalige ,,ij7 loozen1 en die nu      
plaats heeft door een sluis te          
,i,jmuiden op de ,noordzee en           
grootendeels met behulp van een         

stoomgemaal te ,schellingwoude op de    
,zuiderzee1 zal door de afsluiting zeer 
worden gebaat1 omdat dan die afwatering 
grootendeels door sluizen op de         
,zuiderzee zal kunnen plaats hebben1    
zoodat de scheepvaart weinig of geen    
last van het spuien te ,i,jmuiden meer  
zal ondervinden1 terwijl zelfs groot    
waterbezwaar zonder afmaling zal kunnen 
worden beheerscht#i4  #i ,zie hierover  
,c4 ,w4 ,,lely c4 i4 ,beschouwingen v4  
d4 afwatering v4 h4      ,noordzeekanaal
 in verband m4 d4 afsl4 en droogm4 d4   
,zuiderzee      7,weekbl4 ,de           
,ingenieur1 ,jaarg4 #aiad1 bl4 #bjc74   
,kantlijn3 ,verdwijnen der lage         
,zuiderzeestanden  ,zal aldus de        
afwatering der omringende landen bij    
afsluiting der ,zuiderzee gebaat worden1
 #a doordat de loozing door hooge       
,zuiderzeestanden niet meer zoo dikwijls
 en langdurig als thans kan worden      
belet1 #b omdat wegens de minder sterke 
schommelingen van het buitenwater de    
bemalingswerktuigen minder kostbaar     

behoeven te zijn1--daartegenover staat  
het nadeel dat dan niet meer gebruik    
gemaakt zal kunnen worden van de lage en
 zeer lage ,zuiderzeestanden1 die nu de 
afwatering van sommige streken ten goede
 komen1 omdat een krachtige loozing     
vooral afhangt van het verschil in      
hoogte tusschen binnen- en buitenwater4 
,dit geldt vooral voor die streken1     
waarvan de waterloozing hoofdzakelijk   
van die lage standen afhangt1 zooals die
 van het ,n4,w4 van ,overijsel4 ,deze   
kunnen nu in het voorjaar bij de dan    
heerschende ,o4 en ,n4,o4 winden1 dus   
lage afwaaiing van de ,zuiderzee aldaar1
 hun groote massa's overtollig          
winterwater gemakkelijk kwijt worden4   
,maar daarna in den zomer1 bewegen de   
getijen zich hier tusschen nauwe        
grenzen1 de gemiddelde ebben loopen er  
dan niet lager dan -#j1aj  -#j1ae       
,n4,a4,p4 af en daar de landen dan      
waterstanden van -#j1dj  -#j1de         
,n4,a4,p4 noodig hebben1 zoo is thans   
hun afwatering toch vaak onvoldoende4   

,is de zomer nat en valt de regentijd   
vroeg in1 dan gaat dikwijls reeds de    
eerste snede van het hooigras1 het      
voornaamste voortbrengsel van deze      
landen1 verloren4 ,de tegenwoordige     
toestand is dus ook slecht of           
onvoldoende te noemen1 maar de meeste   
landen hebben tegen het aanschaffen van 
kostbare stoomgemalen opgezien4  ,wordt 
de ,zuiderzee afgesloten1 dan kunnen    
bedoelde lage standen niet meer         
voorkomen en de toestand wordt geheel   
onhoudbaar4 ,maar dan worden die landen 
gedwongen om stoomgemalen aan te        
schaffen1 sommige na zich eerst nog te  
hebben ingepolderd1 en de aanleg en het 
gebruik van de bemalingsmiddelen zal    
veel minder kostbaar zijn dan nu1 omdat 
zij het water dan niet meer op zoo hooge
 en veranderlijke buitenwaterstanden    
behoeven op te brengen4 ,ook kunnen zij 
dan 's winters droog blijven1--nu staan 
zij dan veelal onder water1--kunstmest  
aanwenden en dus ook daardoor in        
voortbrengingsvermogen toenemen#aj4  #aj

 ,zie hierover meer uitvoerig3 ,,deking 
,,dura4 ,iets over den toestand      der
 afwatering in een deel van ,overijsel4 
,tijdschr4 ,ned4 ,heide ,mij1           
#aiji1 bl4 #agc4  ,kantlijn3 ,invloed op
 de afwatering van ,friesland4  ,wat    
,friesland betreft1 daar zal dit bezwaar
 nog minder gelden4 ,wel zullen bij een 
afsluiting de zuidelijke sluizen bij de 
lage ,zuiderzeestanden in het voorjaar  
niet meer kunnen meehelpen om ,friesland
 van zijn overtollig winterwater te     
bevrijden1 maar dit nadeel is voor de   
provincie betrekkelijk gering4 ,dit     
gewest1 t4 ,n4 van de ,linde1 toch      
brengt zijn water op een groot samenstel
 van meren1 plassen1 kanalen1 enz4      
,frieslandsboezem vormend1 die door #ac 
sluizen langs de ,zuid-1 ,west- en      
,noordkust op zee uitwatert4 ,nu is de  
meest gewenschte stand van dien boezem  
in den zomer #aj  #ae c,m4 boven        
,friesch ,peil 7 ,z4,p4  #j1ff          
,n4,a4,p47 dus #j1ef  #j1ea beneden     
,a4,p41 maar de gemiddelde ebben t4 ,z4 

van ,makkum zijn hooger1 zoodat de      
sluizen aldaar slechts bij lagere       
zeestanden1 voornl4 bij oostelijke      
winden in het voorjaar tot de afwatering
 kunnen bijdragen4 ,t4 ,n4 daarvan      
echter dalen de ebben al meer en meer   
tot -#a1dd ,n4,a4,p4 in de ,lauwerszee  
aan de ,dokkumer ,nieuwe ,zijlen en daar
 dit ook de meest vermogende sluizen    
zijn1 zoo ligt daar het voornaamste punt
 van loozing van ,frieslandsboezem4     
,toch is die1 vooral voor onzen tijd    
onvoldoende1 voornl4 doordat de groote  
watermassa's van het geheele gewest niet
 spoedig genoeg bij de noordelijke      
sluizen te brengen zijn4 ,veel is reeds 
gedaan ten koste van veel tonnen gouds  
om door verruiming der waterleidingen   
daarheen1 enz4 daarin verbetering te    
brengen1 maar de toestand is nog        
onvoldoende3 men kan den boezemstand    
niet genoeg beheerschen4  ,dit brengt   
vooral zooveel schade teweeg1 omdat een 
gedeelte der lage landen1 vooral in het 
,zuiden dus1 niet ingepolderd is en dus 

bij hooge boezemstanden wordt           
overstroomd1--bij een stand van #j4be   
,z4,p4 staan reeds #fjjj1 bij #j4df     
,z4,p4 #cbjjj ,,ha4 van die buitenlanden
 onder water4  ,bovendien loopen bij    
zeer hooge standen ook een aantal       
polders in of komen door belette loozing
 onder water4 ,die lage landen zijn     
natuurlijk uitsluitend grasland2 zij    
staan 's winters in den regel voor een  
groot gedeelte onder1 maar komen in     
natte zomers hooge standen voor1 waarvan
 wij hierboven een voorbeeld zagen1 dan 
wordt ontzaglijke schade geleden#aa4    
#aa ,de afwatering van ,frieslandsboezem
 is uitvoerig behandeld door het        
,lid der ,ged4 ,st4 v4 ,friesl4 ,,van   
,,welderen ,bn ,,rengers in een rede1   
geh4 v4 d4 verg4 der ,afd4              
,tietjerksteradeel der ,fr4 ,mij van    
,landb4      #bh ,dec4 #aiji1--opgenomen
 i4 h4 ,tijdschr4 d4 ,ned4 ,heide ,mij1 
#bb;e      ,jaarg4 7#aiaj71 bl4 #ce4    
,zie ook bl4 #fi aldaar4  ,dat de       
overstrooming door boezemwater die      

landen vruchtbaar zou maken1 kan alleen 
in zekere mate gelden voor de           
kleistreken1 waar dat water eenige      
kleideeltjes bevat1 maar overigens niet4
 ,kan men bovendien die landen ook 's   
winters droog houden en ze met kunstmest
 behandelen1 dan stijgen zij ook        
daardoor zeker in waarde4  ,reeds vele  
plannen zijn gemaakt ter verbetering van
 dezen toestand4 ,zij zullen zich ten   
slotte wel oplossen in de stichting van 
n of meer groote stoomgemalen aan de    
zuidzijde der ,provincie1 waartoe reeds 
besloten werd4 ,maar kan men door de    
afsluiting der ,zuiderzee1 dus          
afwatering op -#j1dj ,a4,p41 in elk     
geval de zeer hooge boezemstanden       
voorkomen1 dan zullen aanleg en gebruik 
van die gemalen1 voor zooveel ze nog    
noodig zijn1 zeker minder kosten4  ,de  
heer ,,rengers meent dat in jaren van   
normalen regenval de boezem daardoor op 
#j4cj ,z4,p4 zal te houden zijn1 wat nu 
's winters nagenoeg nooit mogelijk is   
7,rapport a4 h4 ,dag4 ,best4 der        

,zuiderzee-,vereeniging omtr4 de        
voordeelen voor de ,prov4 ,friesland en 
,noord-,holland te verwachten v4 d4     
afsluiting der ,zuiderzee en de vorming 
van een zoetwatermeer74  ,wat echter    
,frieslands nu gebrekkige afwatering in 
hooge mate zal ten goede komen1 dat is1 
hoe vreemd dit oppervlakkig beschouwd   
ook moge schijnen1 de gelegenheid die   
door de afsluiting ontstaat voor        
aanvulling van zijn boezem met zoet     
water in droge tijden4  ,kantlijn3 ,voor
 de wateraanvulling en                  
waterverversching4  ,voor de            
wateraanvulling en waterverversching4   
,als door de sluizen op ,wieringen      
steeds op zee wordt geloosd1 terwijl    
aanhoudend zoet water1 hoofdzakelijk    
door den ,i,jsel wordt aangevoerd1 dan  
is het duidelijk dat het ,i,jselmeer    
reeds bij de afsluiting minder zout zal 
zijn dan bij het begin van het werk en  
dat het niet lang daarna zoet water of  
althans water van gering zoutgehalte zal
 bevatten4  ,dit nu is wel het grootste 

voordeel dat een gevolg zal zijn van een
 afsluiting der ,zuiderzee4 ,men is dit 
gelukkig al meer en meer gaan inzien4   
,de daardoor verkregen verhooging van   
het voortbrengingsvermogen der          
aangrenzende gewesten is zoo belangrijk1
 dat de kosten van de afsluiting op zich
 zelve1 dus zonder droogmaking1         
waarschijnlijk reeds daardoor           
grootendeels zouden worden goed gemaakt4
  ,andere deelen n4l4 van ons           
polderland1 gelegen niet ver van de     
groote rivieren1 zooals ,holland en     
,utrecht t4 ,z4 van de ,zuiderzee en het
 voormalige ,,ij1 kunnen daaruit altijd 
water verkrijgen in droge tijden4 ,zoo  
laat o4 a4 ,rijnland bij droogte en ter 
verversching van zijn boezem te ,gouda  
uit den ,hollandschen ,i,jsel water     
in1--#gj  #aij millioen ,m 's jaars al  
naar de behoefte1 soms #b millioen ,m   
per dag4 ,uit den aldus aangevulden     
boezem laten de polders dan water naar  
binnen4 ,maar zulk een bron van zoet    
water missen ,friesland en ,n4,w4       

,overijsel geheel1 ,noord-,holland t4   
,n4 van het ,,ij 7,noorderkwartier7     
grootendeels4  ,om de voordeelen van het
 bezit van zulk een zoetwaterbron voor  
deze gewesten naar waarde te kunnen     
schatten hebben twee bij uitstek        
deskundigen1 de ,,hh4 ,,th4 ,,van       
,,welderen ,baron ,,rengers1 ,lid v4    
,ged4 ,st4 v4 ,friesland1 en ,k4        
,,breebaart ,,jzn4 te ,winkel1 op       
verzoek der ,zuiderzee-,vereeniging     
verslag uitgebracht over de voordeelen  
van de voorziening met zoet water1 resp4
 van de ,provincin ,friesland en        
,noord-,holland welke heeren zich       
daarbij nog door eenige specialiteiten  
hebben doen voorlichten#ab4 ,in het     
volgende is ook daaraan een en ander    
ontleend4  #ab ,zie3 ,de afsluiting en  
drooglegging der ,zuiderzee4 ,uitg4 d4  
d4      ,zuiderzee-,vereeniging         
#aiaa4--,leid4 #aiaa4  ,het             
,noorderkwartier laat in tijden van     
watergebrek water in uit den boezem van 
het ,noordzeekanaal door de             

duikersluizen1 soms ook door de         
schutsluizen1 te ,nauerna en te         
,zaandam1 dat zich dan in de            
boezemwateren van dat geheele gewest1   
behalve in het oostelijk gedeelte van   
,westfriesland kan verspreiden4 ,maar   
dat water is brak door de vele          
schuttingen te ,i,jmuiden en te         
,schellingwoude4 ,bovendien wordt het   
vervuild1 doordat ,amsterdam zijn       
grachten doorspoelt--als men het zoo    
noemen wil1 want de drabbige massa heeft
 #h dagen noodig om van het oosten der  
stad naar het westen te komen--door     
,zuiderzeewater in te laten bij ,zeeburg
 en het te loozen op het                
,noordzeekanaal1 in plaats van andersom 
te spuien1 wat echter wegens de dikwijls
 hooge ,zuiderzeestanden f#ajj4jjj 's   
jaars aan opmaling te ,zeeburg zou      
kosten4 ,het genoemde oostelijk deel van
 ,westfriesland 7,vier ,noorder ,koggen 
en het grootste deel van ,drechterland7 
laat 's zomers bij droogte water in uit 
de ,zuiderzee1 dus zout water           

7zoutgehalte ongeveer #be p4 mille2 de  
,noordzee op onze kust ongeveer #cc p4  
m474  ,het voornaamste voordeel voor dit
 gewest van kaasproductie bij           
uitnemendheid is gelegen in de gevolgen 
voor de zuivelbereiding4 ,dr4 ,,van     
,,der ,,zande en ,dr4 ,,scheij van het  
,rijkslandbouwproefstation te ,hoorn    
zeggen3 #a dat door de gelegenheid van  
verversching met zoet water ketelwater  
zal worden verkregen dat niet te        
schadelijk is voor ketels en machines1  
ook in de streken waar het nortonwater  
zout of zeer zout is2 #b dat het vee    
door het gebruik van brak water licht   
diarrhee krijgt1 waardoor de melk aan   
sterke verontreiniging blootstaat1      
hetgeen gebreken in de zuivelproducten  
kan veroorzaken1 b4v4 losse kaas2 #c dat
 vermenging van den afval der           
zuivelbereiding met brak water in de    
slooten stankvorming bevordert4  ,in het
 ,verslag van den ,heer ,,breebaart1    
samen met deskundigen opgemaakt1 wordt  
gezegd dat de vruchtbaarheid van alle   

soorten van gronden1 vooral van de      
grasgronden zeker zal worden verhoogd   
door geheel zoet water in plaats van    
brak water1 dat--zoo wordt o4 a4 voor de
 zandstreken geconstateerd--voor den    
grasgroei zeer nadeelig is4  ,ook zal   
het ,i,jselmeer waarschijnlijk kunnen   
dienen als bron voor drinkwaterleidingen
 in gemeenten die zich nu moeilijk of   
niet van goed drinkwater kunnen         
voorzien4 ,te ,hoorn heeft men nu voor  
ongeveer drie ton gouds een 7bron7      
drinkwaterleiding aangelegd1 waarvoor   
het water door diepe boring moest worden
 verkregen en daarna scheikundig        
gezuiverd--duur dus voor zoo'n          
betrekkelijk kleine stad2 te ,medemblik 
is in droge zomers voor grof geld       
drinkwater verkrijgbaar1 dat per        
spoortrein aangevoerd wordt uit ,alkmaar
 of den ,helder1 enz4  ,maar veel erger 
nog dan van ,noord-,holland is de       
toestand van ,friesland in droge tijden1
 daar dit geen enkele zoetwaterbron van 
beteekenis bezit4 ,dan hoort men        

noodkreten uit dat gewest van water1    
meren1 poelen1 plassen en vaarten1      
zooals o4 a4 in de ,bolswarder ,courant 
v4 #ae ,sept4 #aijd uit ,workum3 ,in den
 omtrek van onze stad en verderop naar  
,bolsward en ,makkum ziet het er met de 
landerijen treurig uit4 ,vele perceelen 
hebben een echt wintersch aanzien1 dor  
en kaal1 waarop het weidende vee        
nauwelijks den honger kan stillen4      
,daarbij ontbreekt het drinkwater in de 
slooten1 zoodat het ongerief en de      
schade zeer groot zijn4 ,onder ,bolsward
 wordt op een boerderij nu reeds zeven  
weken hooi gevoederd aan de beesten en  
op verschillende plaatsen aldaar melkt  
men minder dan de helft in gewone jaren4
 ,met groote bezorgdheid zien de        
veehouders den winter tegemoet1 die lang
 en moeilijk zal worden4 ,of van dien   
ouden ,fries uit westelijk ,friesland1  
die aan den secretaris der              
,zuiderzee-,vereeniging schreef3 ,wij   
hebben geen bruikbaar slootwater meer in
 de polders1 noch voor drinken van het  

vee noch voor de afscheiding der        
perceelen4 ,de meeste slooten liggen    
eenvoudig droog4  ,in de vaarwaters     
staat nog een weinig en dat is pap      
geworden4 ,het scheepvaartverkeer gaat  
zeer bezwaarlijk4 ,het weinige water dat
 er overbleef is zout geworden door de  
vermenging met binnengeschut zeewater4  
,alle visch is dood4 ,ziedaar de        
toestand langs de westelijke kust van   
,friesland4 ,verder in de ,provincie is 
de toestand dezelfde op slechts ne      
uitzondering na3 daar is het            
overgebleven water iets minder zout#ac4 
#ac ,medegedeeld in het ,handelsblad v4 
#bg ,okt4 #aijd door ,mr4 ,g4           
,,vissering1 destijds ,secretaris van de
 ,zuiderzee-,vereeniging4  ,een ander   
nadeel voegt zich nl4 in droge tijden   
bij het gebrek aan water1 dat van het   
verzouten van het overblijvende1 vooral 
in het westen der ,provincie1 door het  
vele schutten1 voornamelijk te          
,harlingen1 ook te ,stavoren1 maar het  
zoutgehalte is daar geringer4 ,daardoor 

worden veel beesten ziek1 de            
hoedanigheid der zuivelproducten lijdt  
er door1 de visch sterft1 de industrie  
lijdt schade door het zoute ketelwater1 
enz4  ,in meergenoemd ,verslag zeggen de
 drie vakmannen-rapporteurs omtrent den 
invloed van zoet water in ,friesland op 
den toestand van landbouw1 veeteelt en  
zuivelbereiding3 ,veel grooter dan deze 
reeds zoo belangrijke schade--nl4 door  
te hoogen waterstand--is die welke te   
lage waterstand in den zomer            
veroorzaakt4 ,wanneer de droogte lang   
aanhoudt en ook de slooten beginnen     
droog te worden1 dan zijn de ellende en 
de schade niet te overzien4 ,in 't      
bijzonder wordt dan aangetoond de       
mindere opbrengst van de melk1 zoowel   
wat de hoedanigheid als de hoeveelheid  
betreft1 niettegenstaande krachtige     
voeding van het vee1 door het gebruik   
van onzuiver drinkwater4 ,de            
hoedanigheid hiervan laat bijna overal  
in de ,provincie te wenschen over4  ,ook
 de scheepvaart1 die in ,friesland van  

zooveel beteekenis is1 lijdt in zulke   
tijden zeer door watergebrek1 daar dan  
standen van #cj1 soms ook van #dj en #ej
 c,m4 beneden ,friesch ,peil            
voorkomen1--en dit geldt zoowel voor de 
kleine schipperij als voor de groote    
tjalkvaart op den waterweg de           
,lemmer-,stroobos1 deel uitmakende van  
dien van ,holland naar ,groningen2      
schepen raken dan aan den grond en      
versperren vaarwaters4 ,beide zullen dus
 zeer gebaat worden als de boezem altijd
 op peil kan gehouden worden door       
inlating uit het ,i,jselmeer4  ,een tak 
van bedrijf die bij den tegenwoordigen  
toestand dikwijls veel schade lijdt is  
ook de zoetwatervisscherij1--omdat nu   
elk jaar bij de voorjaarsafstrooming    
groote massa's vischkuit en broed op de 
droogvallende buitenlanden verloren     
gaan1 omdat nu 's zomers veel zout water
 op den boezem komt1 wat groote         
uitgestrektheden ongeschikt maakt voor  
visch 7behalve voor paling7 en veel     
visch doodt1 en eindelijk omdat het     

afvalwater van enkele fabrieken 7o4 a4  
van de beruchte stroocartonfabriek te   
,leeuwarden7 het zeer gedaalde          
boezemwater voor visch nog geheel       
bederft4 ,het ,verslag meent1 dat de    
opbrengst in een droog jaar wel tweemaal
 zoo groot zou kunnen zijn als een      
ververschingsbron achter de hand was4   
,de volksgezondheid wordt tegenwoordig  
benadeeld1 omdat de boezem niet zoo     
noodig ververscht kan worden bij        
vervuiling1 bij rotting veroorzaakt door
 het hooge zoutgehalte1 en omdat het    
boezemwater vaak door de schippers      
gedronken wordt4 ,het telkens           
droogvallen der gronden bevordert ook   
malaria1 voornamelijk als het           
overstroomingswater brak of zout was4   
,afsluiting der ,zuiderzee en inlaten   
van zoet water uit het ,i,jselmeer zal  
meebrengen zuiver water1 zuiverder lucht
 en vermindering van het gevaar voor    
epidemische ziekten4  ,handel en        
nijverheid zullen er ook zeker bij      
winnen als het gebrekkig verkeer door te

 lage waterstanden in den zomer niet    
meer zal voorkomen4 ,in het ,nieuwsblad 
van ,friesland van #g ,okt4 #aije deelt 
,aquarius mee1 dat het aantal           
stoomketels in ,friesland #eej bedraagt 
7incl4 die van de stoombooten7 en dat   
die minstens #f keer per jaar meer      
moeten gewasschen worden dan wanneer    
geheel zoet water ten dienste stond voor
 de ketelvoeding4 ,de kosten daarvan en 
de stagnatie in het bedrijf worden per  
keer gemiddeld op f#be4-1 dus per jaar  
op f#aej4- geschat1 dus voor alle ketels
 samen op f#hb4ejj per jaar1 welk bedrag
 echter vermeerderd moet worden wegens  
de grootere slijtage der ketels4  ,voor 
een deel is het gezegde ook van         
toepassing op het ,land van ,vollenhove 
t4 ,n4,w4 van het ,meppelerdiep4  ,en1  
zooals reeds werd opgemerkt1 nog een    
groot voordeel voor ,friesland en het   
,land van ,vollenhove zal aan de        
mogelijkheid van voldoende              
zoetwateraanvulling ten allen tijde     
verbonden zijn1 nl4 verbetering der     

afwatering4  ,in het voorjaar toch1 als 
het winterwater moet worden verwijderd  
en de landbouw flink lage waterstanden  
noodig heeft1 zoodat ook natte tijden   
daarna weinig of geen schade kunnen     
veroorzaken1 laat men veelal het water  
niet zooveel afstroomen als gewenscht   
is1--omdat men niet durft1 n4l4 met het 
oog op een drogen tijd die volgen kan4  
,gaat men de bijna angstvallige zorg na 
waarmee in ,friesland het tijdstip en de
 duur van afstrooming met de zeesluizen 
geregeld wordt#ad1 dan blijkt daaruit   
hoe de gezaghebbers altijd geslingerd   
worden tusschen de vrees voor te veel en
 die voor te weinig water4 ,de ,heer    
,,rengers1 die daaraan zelf zooveel     
deelnam1 zegt dan ook in zijn meermalen 
aangehaalden rede3 ,zoolang de          
waterinlating in ,friesland niet        
gevonden is1 zal de beheersching van den
 waterstand onvolkomen blijven4  #ad    
,tijdschr4 ,ned4 ,heide-,maatschij1     
#bb;e ,jaarg4 7#aiaj71 bl4 #da e4 v4    
,heeft men echter in het ,i,jselmeer    

steeds een zoetwaterbron beschikbaar1   
waaruit men altijd putten kan zooveel   
men noodig heeft1 dan zal men ook elk   
oogenblik den boezem zooveel durven     
verlagen als men wil1 omdat aanvulling  
daarna altijd mogelijk is4  ,kantlijn3  
,kwel door en onderdoor den afsluitdijk4
  ,er is wel eens twijfel gerezen       
omtrent de mogelijkheid om door een     
afsluitdijk het zeewater werkelijk van  
het ,i,jselmeer te scheiden1--eenige    
onvermijdelijke doorkwelling            
daargelaten4  ,indertijd heeft de       
,hoogleeraar ,,harting de vrees         
uitgesproken1 dat als de afsluitdijk op 
diluvisch zand of zelfs op een daarop   
rustende keilaag werd aangelegd1 zooveel
 water door dat zand naar binnen zou    
dringen1 dat men den bodem daarachter   
niet zou kunnen droogleggen3 door hem   
genomen proeven waren in dit opzicht    
niet geruststellend#ae4  #ae ,p4        
,,harting4 ,de geol4 en phys4           
gesteldheid v4 d4 ,zuiderzeebodem4      
,versl4 en ,med4 ,afd4 ,nat4 ,k4 ,ak4 v4

 ,wet41 ,dl4 ,,xi1 #b;e ,reeks4  ,een   
commissie uit de ,kon4 ,akademie van    
,wetenschappen benoemd om dit vraagstuk 
in 't bijzonder te onderzoeken1 meende  
evenwel terecht1 dat uit                
laboratoriumproeven in nauwe glazen     
buizen en met van elders 7dus niet van  
den ,zuiderzeebodem7 gehaald zand       
genomen1 dus onder omstandigheden die   
zeer van de werkelijkheid verschilden1  
voor de praktijk weinig of niets viel af
 te leiden#af4  #af ,verslag v4 d4      
,comm4 t4 onderzoek n4 d4 mate waarin   
water onder verschillende drukhoogte    
door zandmassa's van verschillende      
samenstelling en breedte stroomt4 ,uitg4
 d4 d4 ,kon4 ,ak4 v4 ,wet4 ,amst4 #ahhg4
  ,,harting zelf kende aan die proeven  
daarom ook slechts een betrekkelijke    
waarde toe4 ,de kwel1 die afhangt van de
 geaardheid van den grond1 van de lengte
 over welke de doorkwelling plaats heeft
 en van het verschil in waterstand      
buiten en binnen 7drukhoogte71 zou op   
grond van op verschillende plaatsen in  

ons land opgedane ondervinding1 volgens 
de ,commissie bij een drukhoogte van #d 
,m4 nog betrekkelijk gering zijn4 ,en   
hierbij werd niet alleen rekening       
gehouden met een kwel door den          
afsluitdijk1 maar ook met die door de   
kaden langs boezemmeren en boezemkanalen
 7,regeeringsontwerp #ahgg71 samen #f   
maal zoo lang als de dijk zelf4  ,bij   
het ontwerp                             
,zuiderzee-,vereeniging-,staatscommissie
 is de drukhoogte in normale            
omstandigheden bij ,h4,w4 slechts #j1hj 
,m41 terwijl er zelfs gedurende een     
gedeelte van elk getij overdruk van     
binnen naar buiten zal zijn4 ,gebruik   
makende van dezelfde wijze van          
berekening als de genoemde commissie    
vindt men1 dat in gewone omstandigheden 
slechts #a_/ij1 bij stormvloed slechts  
#a_/bb naar binnen zou kwellen van de   
hoeveelheid zoetwater die in dezelfden  
tijd bij middelbaren ,i,jselstand op het
 meer vloeit4  ,de kwel zal dus geen    
noemenswaardigen invloed hebben op het  

zoutgehalte van het water van het       
,i,jselmeer4  ,kantlijn3 ,beschikbare   
hoeveelheid water ter inlating4  ,een   
andere vraag is3 ,zal in droge zomers   
altijd een voldoende hoeveelheid zoet   
water beschikbaar zijn ter inlating in  
de nieuwe polders en de aangrenzende    
gewesten8  ,deze kwestie wordt uitvoerig
 behandeld in de #d;e ,nota der         
,zuiderzee-,vereeniging4  ,de waterplas 
binnen de afsluiting verliest door      
verdamping en wordt aangevuld uit het   
water dat rivieren en boezems1 vooral de
 ,i,jsel er op brengen4 ,een gunstige   
omstandigheid is1 dat in de maanden als 
de verdamping het grootst is 7#a ,mei-#a
 ,september7 de ,i,jsel gewoonlijk niet 
het minst afvoert1 daar hij dan ook     
gevoed wordt door het smelten van sneeuw
 en ijs in het brongebied van den ,rijn2
 in 't algemeen is de afvoer het kleinst
 in de herfstmaanden4  ,uit die nota    
blijkt o4 a41 dat in #aj jaren van het  
tijdvak #ahga-ahhe 7in de andere jaren  
zou f weinig ingelaten of de aanvoer    

betr4 groot geweest zijn7 alleen in ,mei
 #ahhj en ,aug4 #ahhe eenig tekort zou  
geweest zijn om de nieuw drooggemaakte  
gronden1 ,friesland en ,hollands        
,noorderkwartier van water te           
voorzien1--wat echter slechts een daling
 van #b c,m4 van het ,i,jselmeer zou    
kunnen veroorzaakt hebben4 ,dit zou dus 
zeker geen bezwaar geweest zijn1 vooral 
als men bedenkt1 dat op zeer ruime      
waterinlating behalve in de nieuwe      
landen 7#e  die van ,rijnland7 en een te
 groote verdamping 7gemeten n4l4 in     
kleine verdampingsmeters7 gerekend is4  
,daar het aangenomen peil van het       
,i,jselmeer -#j4dj ,a4,p41 dat van      
,frieslandsboezem -#j1ff en dat van     
,schermerboezem 7,noorderkwartier7      
-#j4eh ,a4,p4 is1 zoo zal bij dien stand
 altijd water ingelaten kunnen worden4  
,mocht de stand van het meer lager zijn 
of plaatselijk door afwaaiing dalen1 dan
 kan men dien tijdelijk b4 v4 in ,april 
en ,mei door het sluiten der sluizen wat
 verhoogen1 b4 v4 tot -#j1bj ,a4,p41 wat

 ook voor de scheepvaart gewenscht is4  
,van ,frieslands sluizen is alleen de   
bestaande ,lemstersluis voor            
waterinlating geschikt1 maar zij alleen 
is daartoe niet vermogend genoeg4 ,er   
zal daarom aan de zuidzijde nog een     
inlaatsluis moeten bijgebouwd worden4   
,kantlijn3 ,gevolgen der afsluiting voor
 de scheepvaart4  ,voor de scheepvaart4 
,door de afsluiting zal de scheepvaart  
geen nadeel ondervinden1 integendeel in 
menig opzicht worden gebaat4  ,de       
scheepvaart op de ,zuiderzee is n4l4    
voor een zeer groot gedeelte1 #a_/c     
van de geheele scheepvaartbeweging1 van 
en naar ,amsterdam gericht4  ,dan volgen
 wat de grootte van die beweging betreft
 het ,zwolsche ,diep1 de ,lemmer en het 
,keteldiep 7,i,jsel71 voorts ,harlingen1
 ,muiden1 ,hoorn4  ,in gewone           
omstandigheden wordt1 bij de            
grootendeels langdurige vaarten1 niet op
 tij gevaren2 de verschillen tusschen   
,h4,w4 en ,l4,w4 zijn trouwens          
gering1--in de zuidelijke kom #be  #ej  

c,m4--ook in vergelijking met de        
schommelingen van den waterstand door   
den wind veroorzaakt4  ,het peil van    
-#j1bj ,a4,p4 van het ,i,jselmeer in den
 zomer is ongeveer gelijk aan den       
tegenwoordigen laagwaterstand in het    
midden van de zuidelijke kom1 dat van   
-#j1dj ,a4,p4 's winters ongeveer #bj   
c,m4 lager4 ,maar deze verlaging komt   
ook nu herhaaldelijk voor bij lage      
ebben1 of door afwaaiing4 ,standen      
beneden -#j1fj ,a4,p41 zooals nu wel    
eens voorkomen1 zullen zelden meer op   
het ,i,jselmeer worden aangetroffen4    
,zooals reeds bij de beschrijving van   
het plan is opgemerkt1 zou echter door  
de afsluiting de bevaarbaarheid t4 ,o4  
van ,schokland onvoldoende worden4      
,daarin zal worden tegemoet gekomen door
 de verlenging van het ,zwolsche ,diep  
tot t4 ,z4 van ,schokland4  ,ook zagen  
wij dat vr het tot standkomen der       
afsluiting eenige havens1 die nu niet   
met ,l4,w4 bevaren kunnen worden en     
waarvoor dan ,h4,w4 moet worden         

afgewacht1 door uitbaggering en         
verlenging der havendammen eenige       
meerdere blijvende diepte moet worden   
gegeven1--zoodat zij dan ten allen tijde
 bevaarbaar worden4  ,na de droogmaking 
der vier deelen blijft in 't algemeen   
het diepste gedeelte der ,zuiderzee over
 voor het ,i,jselmeer en voor den       
breeden waterweg van ,amsterdam         
daarheen4 ,de ondiepste plaatsen komen  
voor in de geul die naar de             
,oranjesluizen voert en waarin nu bij   
het ,vuurtoreneiland bij ,l4,w4 slechts 
#ba  #bc d,m4 water staat4 ,eenige      
baggering zal daar plaatselijk moeten   
helpen4  ,een voordeel is dat de        
schuttingen door de ,oranjesluizen te   
,schellingwoude zeer zullen worden      
bekort wegens het kleiner verschil      
tusschen de standen op het              
,noordzeekanaal en het ,i,jselmeer2     
waarschijnlijk zal de doorvaart nu en   
dan bij gelijk water kunnen plaats      
hebben4  ,voor de vaart op ,harlingen   
zal1 zooals wij zagen1 een nieuw aan te 

leggen kanaal van ,piaam naar die plaats
 dienst doen4  ,zal dus de              
bevaarbaarheid door het aangenomen peil 
van hef ,i,jselmeer niet worden         
geschaad1 in enkele opzichten zelfs     
bevorderd1 er zal zeker een veel        
veiliger vaart worden verkregen4 ,op het
 ,i,jselmeer zal het niet meer in die   
mate spoken als nu en dan op de         
,zuiderzee het geval is4 ,menige hooge  
lading of deklast ging op de soms woeste
 watervlakte van dezen zeeboezem        
verloren1 om van het verlies van        
vaartuigen en menschenlevens niet te    
spreken2--zulke ongevallen zullen na de 
afsluiting wel nooit meer voorkomen4    
,die veiliger vaart is van groot belang1
 ook in verband met de groote waterwegen
 in het noorden des lands4  ,kantlijn3  
,zand- en slibaanvoer op het            
,i,jselmeer4  ,een kwestie die in de    
eerste plaats de scheepvaart raakt is de
 verondieping van het ,i,jselmeer door  
het zand en de slib die de ,i,jsel      
daarin zal aanvoeren4  ,wat den         

zandafvoer van die rivier aangaat1 die  
op ongeveer #bjj4jjj ,m per jaar kan    
worden geschat#ag1 het zand zal zich na 
de afsluiting wel op dezelfde plaats    
blijven neerzetten als daarvr1 nl4 op   
een #bgjj ,,ha4 groote oppervlakte      
buiten den ,ketelmond1 van waar het dan 
evenals nu kan worden weggebaggerd4  #ag
 ,not4 ,verg4 ,kon4 ,inst4 v4           
,ingenieurs4 #ac ,sept4 #ahhg4  ,de     
massa slib door den ,i,jsel meegevoerd  
moet op #djj4jjj ,m 's jaars gesteld    
worden#ah4 ,werd deze hoeveelheid       
gelijkmatig verdeeld over den bodem van 
het #ade4jjj ,,ha4 groote meer1 dan zou 
die in de eerste halve eeuw na de       
afsluiting den bodem slechts #a1e c,m4  
verhoogen4 ,het spreekt echter van zelf 
dat de verdeeling niet gelijkmatig over 
de geheele oppervlakte zal geschieden en
 dat1 waar voorkomen moet worden dat de 
ophooging hinderlijk voor de scheepvaart
 wordt1 de slibneerslag moet worden     
weggebaggerd4  #ah ,nota's der          
,zuiderzee-,vereeniging ,i en ,,viii4   

,bijl4 #b4  ,daarom werd door de        
,staatscommissie op de voorloopige      
begrooting van het werk in het eerste   
jaar een kapitaal van f#cjj4jjj         
gebracht1 dat na #ff jaar tegen #c      
percent aangegroeid tot f#b4heg4jjj een 
rente zou geven voldoende om jaarlijks  
#djj4jjj ,m tegen #be cts per ,m uit het
 ,i,jselmeer te baggeren4 ,daarbij werd 
echter de neerslag in de eerste #ff jaar
 over het hoofd gezien1 al zal die wel  
voor een groot deel binnen de           
droogmakerijen vallen4  ,intusschen is  
de juiste daarvoor noodige som vooruit  
moeilijk te bepalen4 ,immers er zullen  
aanhoogingen kunnen voorkomen1 b4v4 ter 
weerszijden van het verlengde ,zwolsche 
,diep1 aan de binnenzijde tegen den     
afsluitdijk1 die kunnen blijven liggen1 
daar zij de scheepvaart niet hinderen en
 ook de waterberging van het            
,i,jselmeer1 die alleen van zijn        
oppervlakte en niet van de diepte       
afhangt1 niet kunnen wijzigen4          
,daarentegen is op enkele andere        

plaatsen veel hinderlijke neerslag te   
verwachten o4 a4 in het zuidelijk einde 
van den breeden waterweg naar           
,amsterdam1 in verband met de richting  
van den meest heerschenden wind 7,z4,w47
 en de daardoor veroorzaakte            
onderstrooming in tegengestelde         
richting#ai4  #ai ,zie de ,nota van het 
lid der ,staatscommissie ,j4 ,w4        
,,welcker als      ,bijlage bij het     
,verslag dier ,commissie4  ,kantlijn3   
,bezwaren van technischen aard4  ,tegen 
sommige van de voorgestelde werken zijn1
 vooral in den laatsten tijd1 bezwaren  
gemaakt van technischen aard1 veelal    
door tegenstanders breed uitgemeten ter 
bestrijding van het geheele plan4 ,dit  
nu is een fout4 ,al mochten enkele      
opmerkingen omtrent den aanleg van      
onderdeelen gegrond zijn1 dan nog kunnen
 zij het geheele plan als zoodanig niet 
treffen4 ,die onderdeelen moeten dan op 
andere wijze worden aangelegd4  ,maar in
 elk geval zijn zulke opmerkingen geheel
 ontijdig4  ,want men bedenke wel1 dat  

het plan der                            
,zuiderzee-,vereeniging-,staatscommissie
 niets anders is dan een voor-ontwerp in
 groote trekken1 om de gedachten te     
bepalen en de kosten ongeveer te kunnen 
nagaan4  ,maar als de verantwoordelijke 
ingenieurs aan het werk gaan en van de  
onderdeelen de ontwerpen gaan opmaken1  
waarnaar zij zullen worden uitgevoerd1  
dan zullen zij ongetwijfeld rekening    
houden met het beste en nieuwste wat de 
wetenschap hun aan de hand doet en      
zullen die ontwerpen dikwijls in menig  
opzicht afwijken van het globale plan4  
,daarom leest men o4 a4 in de ,memorie  
van ,toelichting bij het ,ontwerp van   
,wet tot indijking en droogmaking van de
 ,wieringermeer 7,wetsontwerp ,,kraus1  
#aijg73 ,het ligt niet in de bedoeling  
van de ondergeteekenden1 dat het plan   
der indijking en droogmaking van de     
,wieringermeer en van de overige in     
verband daarmede uit te voeren werken   
reeds thans tot in onderdeelen zouden   
worden vastgelegd4 ,het voornemen       

bestaat om1 zoodra door aanneming van   
dit wetsontwerp in beginsel tot de      
uitvoering van het werk zal zijn        
besloten1 de nadere uitwerking der      
plannen ter hand te doen nemen4 ,enz4   
,ten duidelijkste blijkt het boven      
gezegde uit het ,verslag der            
onderzoekingen v4 h4 ,bureau voor het   
opmaken van een meer uitgewerkt plan met
 begrooting voor den aanleg van een     
gedeelte van de afsluiting der          
,zuiderzee en indijking en droogmaking  
van de ,wieringermeer1 samengesteld door
 den ingenieur van 's ,rijks ,waterstaat
 de ,blocq van ,kuffeler4 ,men ziet     
daaruit dat in bijna alle               
onderdeelen1--in sommige zeer veel6--is 
afgeweken van het globale plan der      
,staatscommissie1 o4 a4 ten opzichte van
 de plaats1 afmetingen1 enz4 der        
buitendijken1 van de afwaterings- en    
scheepvaartkanalen ten behoeve der      
aangrenzende landen1 vooral ook ten     
aanzien van de bestrijding der kwel uit 
de diluviale gronden van ,wieringen1    

enz4 enz4  ,zoo is b4v4 critiek         
uitgeoefend op de wijze van aanleg1 de  
afmetingen1 enz4 van de meerdijken die  
de vier droogmakerijen moeten           
beschermen--een zaak van belang1 omdat  
zelfs twijfel aan de veiligheid der     
bewoners van de nieuwe landen van       
grooten invloed zou kunnen zijn op de   
oeconomie van het geheele plan4 ,maar   
het is immers niet denkbaar1 dat de     
waterstaats-ingenieurs1 belast met het  
ontwerpen en uitvoeren van die dijken1  
hetgeen daaromtrent in het ,verslag der 
,staatscommissie gezegd en geteekend is 
klakkeloos zouden overnemen4  ,zoo is   
ook beweerd1 dat de kruin van den       
afsluitdijk te laag ontworpen is1 omdat 
na de afsluiting aldaar hoogere         
stormvloeden zullen voorkomen dan nu4   
,de ,zuiderzee-,vereeniging 7#b;e ,nota1
 bl4 #ae7 en de ,staatscommissie meenen 
dat bij storm in de diepe geulen1 zooals
 die van het ,vlie en van den           
,texelstroom weinig of geen opwaaiing   
plaats heeft1 maar dat van daaruit het  

water opwaait over de ondiepere         
gedeelten1 b4v4 uit het ,vlie naar de   
,friesche kust1 wat te ,harlingen eene  
hoogste waterstand bij stormvloed van   
#b1ij ,a4,p4 heeft veroorzaakt4 ,daar nu
 de ,texelstroom op ongeveer denzelfden 
afstand van den afsluitdijk komt te     
liggen als het ,vlie van de ,friesche   
kust1 zoo zal de opwaaiing daaruit naar 
den dijk niet grooter zijn en hiernaar  
is1 rekening houdende met een sterken   
golfoploop tegen den dijk1 de hoogte    
hiervan bepaald4 ,deze redeneering zal  
wel juist zijn1 wordt ook niet          
weersproken4  ,maar het is de vraag of  
de gewone 7gemiddelde of dagelijksche7  
vloeden bij den afsluitdijk misschien   
wat hooger zullen stijgen dan nu en in  
verband daarmede ook de stormvloeden    
daardoor wat zullen rijzen#bj4  #bj ,zie
 ,weerlegging van bezwaren1 bl4 #abc4   
,een aanzienlijke verhooging der        
stormvloeden t4 ,n4 van den afsluitdijk 
en zelfs langs de noordelijke kusten van
 ,friesland en ,groningen1 doordat de   

bergruimte van de ,zuiderzee en de      
,wadden dan tot op ongeveer de helft    
verkleind wordt1 is een schrikbeeld     
waarmee in den laatsten tijd geheel ten 
onrechte onrust wordt veroorzaakt4      
,immers er behoeft dan ook slechts      
ongeveer de helft van het water door de 
zeegaten naar binnen te stroomen om de  
overgebleven kom zoo hoog op te zetten  
dat er evenwicht is tusschen het water  
binnen en buiten#ba4 ,terecht zegt dan  
ook de ,regeering in de ,memorie van    
,toelichting van het nu ingediende      
wetsontwerp1 dat geene of slechts       
geringe verhooging van de               
stormvloedhoogten1 als gevolg van de    
afsluiting1 is te verwachten 7bl4 #g74  
#ba ,ald41 bl4 #aah e4 v4  ,hoe dit zij1
 deze quaestie zal nog wel worden       
nagegaan1 voordat met den bouw van den  
afsluitdijk begonnen wordt1 niet alleen 
om de hoogte van dien dijk zelven en van
 die der aansluitende ,friesche en      
,noord-,hollandsche dijken1 maar ook om 
andere zaken die met de waterstanden    

aldaar samenhangen1 o4 a4 de te         
verwachten snelheden in de sluitgaten1  
enz4 ,mocht dan blijken dat de          
afsluitdijk #j1ej ,m4 hooger moet worden
 gemaakt1 welnu dan kan en zal dat zeker
 gebeuren1 maar daarmee staat of valt   
niet de wenschelijkheid of de           
mogelijkheid van het geheele werk4      
,kantlijn3 ,gebruik van gewapend beton4 
,het voor-ontwerp van de                
,staatscommissie is reeds #bj jaar oud4 
,het kan en zal waarschijnlijk gebeuren 
dat sommige onderdeelen geheel anders   
zullen worden gemaakt dan werd          
voorgesteld4  ,vooral het gebruik van   
gewapend beton1 dat in den laatsten tijd
 meer en meer toepassing vindt1 zal     
misschien zulke belangrijke wijzigingen 
meebrengen1--wat ook invloed kan hebben 
op de kosten4  ,daarom noodigde de      
,zuiderzee-,vereeniging in #aiji een    
commissie uit om verslag uit te brengen 
over de vraag3 in welke mate kan        
gewapend beton in uitgebreiden zin van  
toepassing zijn bij den afsluitdijk1 de 

meerdijken1 den bouw der kunstwerken1   
enz41 ter bezuiniging bij de uitvoering1
 onder behoud van gelijke deugdelijkheid
 in aanleg en onderhoud8  ,deze         
gewapend-betoncommissie1 samengesteld   
uit de ,,hh4 ,mr4 ,p4 ,,van ,,foreest1  
,dijkgraaf v4 d4 ,hondsbossche en       
,duinen tot ,petten1 ,a4 ,w4 ,,bos1     
,dir4 ,gemeentewerken ,amsterdam1 ,j4   
,m4 ,,van ,,elzelingen1 ,hoofdingenieur 
v4 d4 ,prov4 ,waterstaat in             
,zuid-,holland1 ,b4 ,,hogenboom1        
,oud-,inspecteur ,generaal van 's ,rijks
 ,waterstaat1 ,g4 ,j4 ,,de ,,jongh1     
,dir4 ,gemeentewerken ,rotterdam1 ,j4   
,w4 ,c4 ,,tellegen1 ,dir4 ,gem4 ,bouw-  
en ,woningtoezicht ,amsterdam en ,l4    
,,volker ,,azn41 aannemer1 bracht ,sept4
 #aiaa haar verslag uit#bb4  #bb        
,uitgave v4 d4 ,zuiderzee-,vereeniging4 
,leiden #aiaa4  ,de groote meerderheid  
der ,commissie stelt voor de afsluiting 
te verkrijgen door in de sluitgaten1 na 
aanvulling der geulen met zand en       
zinkwerk1 twee rijen bakken van gewapend

 beton1 lang #ej1 breed en hoog #e ,m41 
met tusschenruimten in verband tegen    
elkaar steunend1 te doen zinken en      
daarop en daartegen het lichaam van den 
dijk op te werken1 zoodat zij niet aan  
de inwerking van zeewater zijn          
blootgesteld4 ,eenige besparing van     
kosten is misschien daardoor te         
verkrijgen1 maar nog moeilijk te        
bepalen4 ,maar de ,commissie meende dat 
daarmede aanzienlijke besparing in tijd 
zou te verkrijgen zijn en dit is een    
groot voordeel1 ook uit finantieel      
oogpunt4  ,op de andere werken zouden   
niet veel kosten te besparen zijn       
behalve op de sluiswerken op of bij     
,wieringen4 ,de meerderheid was van     
oordeel1 dat het beter was deze binnen  
een cirkelvormigen ringdijk in zee t4   
,o4 van ,wieringen aan te leggen1 omdat 
daardoor #g ton onteigeningskosten voor 
het kanaal door ,wieringen zouden worden
 uitgespaard1 #bej ,,ha4 aldaar niet    
behoeven te worden opgeofferd en de     
afsluitdijk #a ,,km4 korter 7#a millioen

 gulden7 kan worden4  ,illustratie      
,v4 ,de aanwinst van grondgebied4       
,kantlijn3 ,internationale beteekenis   
van ,nederland verhoogd4  ,door de      
vergrooting van het grondgebied van een 
staat met een gansche provincie1        
bestaande uit zeer vruchtbare gronden1  
wordt de beteekenis van dien staat      
belangrijk verhoogd4  ,wel wordt met    
zulk een annexatie als hier bedoeld geen
 nieuwe bevolking onmiddellijk          
ingelijfd1 maar de uitbreiding der      
bestaansmiddelen1 die vele duizenden tot
 welvaart zal voeren1 brengt mede een   
betrekkelijk sneller toename der oude   
bevolking4  ,kantlijn3 ,aard der        
gronden4  ,die vermeerdering van        
beteekenis hangt echter voor een groot  
gedeelte af van den aard van den        
aangewonnen grond4 ,en daaromtrent      
behoeft geen twijfel te bestaan4  ,een  
groot aantal grondboringen zijn         
verricht4 ,voor het plan ,,beijerinck   
werden in #ahff in het zuidelijk deel   
reeds #acd grondboringen gedaan2 deze   

werden voor het ,regeeringsontwerp in   
#ahge nog met #bga vermeerderd4         
,tusschen ,vollenhove1 de noordpunt van 
,schokland en den ,ketel deed de        
,staatscommissie van #ahgh voor de      
verbetering van het ,zwolsche ,diep #ajb
 boringen uitvoeren4 ,in het            
,wieringermeer zijn in #ahfi            
grondboringen verricht#bc2 bovendien    
zijn er daar in #ahhj nog #abj gedaan4  
,op de ,wadden t4 ,z4 van ,ameland zijn 
blijkens het ,verslag v4 ,commissarissen
 der ,maatschappij tot landaanwinning op
 de ,friesche ,wadden in #ahgi #bhj     
boringen verricht2 in #ahhi is daar door
 den ,heer ,,lely een nader onderzoek   
gedaan4 ,toen moesten nog over ruim de  
helft der ,zuiderzee-oppervlakte 7met   
inbegrip der ,wadden7 boringen plaats   
hebben1 die in #ahhi en #ahij door de   
,zuiderzee-,vereeniging ten getale van  
#babh zijn uitgevoerd4  #bc ,ontwerp tot
 ,indijking van de ,wieringermeer1      
opgem4 d4 d4 ,commissie      uit de     
,waterschappen4--,haarlem #ahgd4        

,binnen den ontworpen afsluitdijk vallen
 #ajdi van genoemde boringen4  ,het     
onderzoek der grondmonsters in het      
zuidelijk gedeelte is indertijd gedaan  
door ,prof4 ,,van ,,bemmelen en de      
uitkomsten zijn meegedeeld in zijn      
rapport1 overgelegd als ,bijlage ,n bij 
het ,regeeringsontwerp van #ahgg4       
,prof4 ,,van ,,bemmelen was van oordeel1
 dat de kleigronden van de ,zuiderzee   
7klei tot #ej perc4 zand7 in kwaliteit  
gelijk zullen zijn aan de kleigronden   
der ,i,jpolders en dat de lichte        
kleigronden 7#ej  #gj perc4 zand7 der   
,zuiderzee in kwaliteit gelijk zullen   
zijn aan de gronden der ,groninger      
noordelijke zeepolders4  ,prof4 ,,mayer1
 ,dir4 v4 h4 ,landbouwproefstation te   
,wageningen1 onderzocht de grondsoorten 
na de laatste boringen van #ahij en kwam
 op grond daarvan en van het onderzoek  
van ,prof4 ,,van ,,bemmelen tot het     
besluit3 dat minstens  van de gronden   
der toekomstige polders zal zijn        
bouwgrond van groote waarde en slechts  

een ondergeschikt gedeelte van geen     
onmiddellijke waarde4#bd  #bd ,over de  
boringen en het onderzoek der           
grondmonsters handelt      uitvoerig    
,nota #f der ,zuiderzee-,vereeniging4   
,bij deze uitspraak werd echter het zand
 als van geen onmiddellijke waarde      
beschouwd4 ,maar nu1 #be jaar later1    
weten wij dat ook vele zandgronden bij  
een goede behandeling en bemesting wel  
degelijk een belangrijk                 
voortbrengingsvermogen vermogen kunnen  
hebben1 vooral als zij laag genoeg      
liggen ten opzichte van den algemeenen  
waterstand om tot grasland te worden    
gemaakt4 ,zand werd hier genoemd alle   
zandgrond die uit meer dan #ij percent  
zand bestaat2 het bevat dus nog         
kleideeltjes die tot de vruchtbaarheid  
er van bijdragen4  ,wat de geologische  
gesteldheid der nieuwe gronden betreft  
kan men dus gerust zijn4  ,intusschen   
hangt de vruchtbaarheid niet alleen van 
de geaardheid der gronden zelve af1 maar
 ook van een goede afwatering en1 in    

droge tijden1 van een voldoende         
wateraanvulling4  ,de nieuwe gronden    
moeten flink diep uit het water gehaald 
kunnen worden1 m4 a4 w4 het polderwater 
moet op voldoend laag peil kunnen       
gebracht worden en spoedig gebracht     
kunnen worden1 ook bij sterken regenval4
  ,kantlijn3 ,ontzilting der nieuwe     
gronden4  ,is dit het geval1 dan kunnen 
zij na de droogmaking ook spoedig       
ontzilt worden door de daarop vallende  
regens4 ,prof4 ,,van ,,bemmelen zegt    
daaromtrent3 ,hoe snel de uitspoeling   
van de chloruren plaats heeft1 zoodra de
 aan zee ontwoekerde akkers aan een     
krachtige bemaling worden blootgesteld1 
is in de ,i,jpolders gebleken4  4444    
,vergelijkt men dezen goeden afloop met 
de lijdensgeschiedenis van den          
,anna-,paulownapolder 7#ahdg7 en den    
,waard- en ,groetpolder 7#ahdd7 en vele 
,zeeuwsche polders1 dan valt het groote 
verschil in het oog4 ,dit verschil is   
alleen aan de bemaling toe te schrijven4
 ,de genoemde polders werden gebrekkig  

door windmolens bemalen1 de ,i,jpolders 
van het begin af door stoomwerktuigen1  
welker vermogen in sommige polders later
 nog versterkt is geworden4#be  #be ,zie
 hierover meer uitvoerig ,,van          
,,bemmelen4 ,verslag omtr4 het          
onderzoek v4 d4 monsters der            
grondboringen in de ,zuiderzee      v4  
#ahge1 gev4 als ,bijl4 ,n bij het       
,ontwerp van ,wet omtrent de            
bedijking en droogmaking v4 h4 zuidelijk
 deel der ,zuiderzee1      enz4 v4      
#ahgg1 ,hoofdst4 ,,iv4       ,en ,,van  
,,bemmelen4 ,bijdr4 t4 d4 kennis v4     
alluvialen bodem v4      ,nederland     
7,uitg4 d4 ,kon4 ,ak4 v4                
,wetenschappen74 ,amst4 #ahff1      blz4
 #af e4 v4  ,voor een uitstekende       
afwatering is in het ontwerp zorg       
gedragen4 ,wij zagen dat daartoe de     
droogmakerijen in polders zijn verdeeld1
 waarvan de polderpeilen                
voorzichtigheidshalve op #b ,m4 beneden 
de laagste daarin voorkomende terreinen 
zijn gesteld op het tijdstip dat deze   

droogvallen1--de                        
,zuiderzee-,vereeniging1 die niet op #a 
,m4 maar op #j1e ,m4 inklinking rekende1
 had hiervoor slechts #a1e ,m4 genomen4 
,de bemaling werd zoo berekend1 dat zij 
onder alle omstandigheden die peilen    
volkomen kan beheerschen4  ,kantlijn3   
,voorbereiding der gronden vr de        
uitgifte4  ,zijn de gronden in een      
polder drooggevallen en verkaveld1 dan  
wordt er op gerekend1 dat die niet      
dadelijk op een of andere wijze zullen  
uitgegeven worden4 ,men wil die dan nog 
gedurende ongeveer #c jaar doen         
behandelen1 bebouwen1 enz4 om ze        
volkomen geschikt in handen der         
gebruikers over te geven#bf4 ,de gronden
 worden dan zoogenaamd zwart gemaakt1   
gruppels en slooten1 die in 't begin    
telkens weer toeschieten1 worden        
geschoten en herschoten1 de verharding  
der wegen waar noodig verbeterd1 enz4   
,ook in het ,wetsontwerp v4 #aijg betr4 
de droogmaking van de ,wieringermeer    
werd daarop gerekend4 ,in dien tijd     

kunnen de gronden toch reeds rijke      
vruchten dragen3 de uit den ,dollart in 
#agdj bedijkte ,stadspolder 7#dbg ,,ha47
 werd in dat jaar gedeeltelijk met      
koolzaad bezaaid2 dit leverde in het    
volgende jaar een oogst1 waarvan de     
verkoop na aftrek van alle onkosten de  
bedijkingskosten met #dheb gl41 #f st4  
en #b d4 overtrof6  #bf ,zie ,v4 ,d4    
,,houven ,,van ,,oordt en ,,vissering4  
,de ,economische ,beteekenis      van de
 ,afsluiting en ,drooglegging der       
,zuiderzee1 #b;e ,dr41 blz4 #hc4  ,ook  
kan in dien tijd het landbouwkundig     
onderzoek plaats hebben voor de         
rationeele cultuur der nieuwe gronden1  
door het bebouwen van proefvelden1      
cultuurvakjes1 enz4#bg4  #bg ,zie o4 a4 
,,hudig4 ,wat kan het landbouwkundig    
onderzoek doen voor de      droog te    
leggen ,zuiderzeepolders8 ,cultura      
#aiad4  ,kantlijn3 ,verkaveling en      
perceelsindeeling4  ,wat de eigenlijke  
verkaveling of verdeeling der gronden   
aangaat door de kanalen met hoofdwegen  

er langs1 landwegen1 hoofd- en          
kruistochten1 kavel- en hein- of        
tusschenslooten1 zij opgemerkt1 dat ook 
deze zaak reeds van verschillende zijden
 bezien is4  ,de ,staatscommissie gaf   
daarvoor in haar ,verslag#bh een plan   
met kavels van #bj ,,ha41 terwijl voor  
het ,regeeringsontwerp voor de          
droogmaking van de ,wieringermeer van   
#aijg door den toenmaligen ,minister van
 ,landbouw1 ,handel en ,nijverheid een  
,commissie van ,landhuishoudkundigen    
werd benoemd1 die een andere wijze van  
verkaveling voorstelde met kavels van   
#aj ,,ha4#bi4  #bh  #de4  #bi ,zie de   
,mem4 v4 ,toelichting bij dat           
,wetsontwerp1 bl4 #e4  ,kantlijn3       
,teleurstellingen vroeger ondervonden   
met nieuwe gronden4  ,meer dan eens is  
de vrees geuit1 dat de uit de ,zuiderzee
 aangewonnen gronden evenzeer           
teleurstelling zouden opleveren als dit 
reeds vroeger met nieuw drooggemaakte of
 ingedijkte gronden het geval is        
geweest4 ,maar die vrees kwam voort uit 

onvoldoende kennis van de               
omstandigheden1 waaronder de aanwinst   
van die gronden weleer heeft plaats     
gehad of door vergelijking van          
ongelijksoortige gronden4  ,zoo vielen  
o4 a4 de gronden van de ,wormer         
7#afbe--;in 't zuiden zand7 en van de   
,heer ,hugowaard 7#afca--;grootendeels  
zand7 tegen1 daar zij vooraf niet       
behoorlijk waren onderzocht4 ,daarom mag
 men de ,zuiderzeegronden niet          
vergelijken met die van den             
,haarlemmermeerpolder1 die gedeeltelijk 
uit zand en veen bestaan1 en die dan ook
 in onzen tijd met zijn nieuwere        
hulpmiddelen nog ongeveer f#ajj4- bruto 
per ,,ha4 's jaars minder opleveren dan 
die van de ,waard- en ,groetpolders 7in 
#aiji-aiaa resp4 gem4 f#bhc4- en        
f#chb4-74  ,zeker6 in den               
,haarlemmermeerpolder ging het den      
eersten tijd na de droogmaking zeer     
slecht4 ,de gronden waren verkocht met  
de verplichting voor de verkoopers om ze
 nog met slooten en gruppen te          

doorsnijden en dit geschiedde door velen
 min of meer gebrekkig4 ,het langjarig  
gesukkel met de afwatering was1 behalve 
aan de onvoldoende loozingsmiddelen1    
vooral te wijten aan de omstandigheid1  
dat de slooten door de eigenaars voor   
ophouding van water mochten afgedamd    
worden1 zoodat de waterberging in den   
polder veel te klein was4 ,maar         
tegenvallers in dit opzicht zijn1 zooals
 wij zagen1 voor de ,zuiderzeegronden   
geheel uitgesloten4 ,bij de ,i,jgronden 
zijn zij ook niet voorgekomen4  ,juist  
met hetgeen de geschiedenis ons in dit  
opzicht geleerd heeft kunnen wij ons    
voordeel doen1 terwijl de hulpmiddelen  
der moderne techniek geheel andere zijn 
dan die van vroegere tijden4         99 
99       99       99       99           
,kantlijn3 ,bruto- en netto-opbrengsten 
der ,zuiderzeegronden4  ,men mag daarom 
aannemen1 dat de aldus voorbereide      
vruchtbare gronden der                  
,zuiderzee-,provincie opbrengsten zullen
 geven1 gemiddeld als die van de ,waard-

 en ,groetpolders1 al komen zij voor het
 grootste gedeelte waarschijnlijk nog   
meer met de zwaardere gronden der       
drooggemaakte ,i,jpolders overeen1 wat  
voor de kleigronden in de zuidelijke kom
 trouwens reeds door ,prof4 ,,van       
,,bemmelen werd uitgesproken4  ,in het  
,regeeringsontwerp van de droogmaking   
van de ,wieringermeer van #aijg wordt   
meegedeeld1 dat in dat jaar de pacht van
 kleigronden in de ,waard- en           
,groetpolders bedroeg droeg f#ajj4-     
f#abj4-1 van de zavelgronden f#gj4-     
f#ij4-2 in den ,anna-,paulownapolder van
 lichte zavelgronden f#ej4- en van de   
zwaardere f#ij4- de ,,ha4 en dat men dus
 met de ,staatscommissie van de         
,zuiderzeegronden een gemiddelde        
jaarlijksche netto-opbrengst van f#fj4- 
p4 ,,ha4 veilig mag aannemen1 na aftrek 
van de polderlasten4 ,in het nu         
aanhangige ,wetsontwerp tot afsluiting  
en droogmaking van de ,zuiderzee#cj komt
 de ,regeering tot een hooger bedrag1   
nl4 van f#hj4-1 gegrond op de koopsommen

 der gronden die in ,nederland in het   
tijdvak #aijj-aiji gekocht en na #aiji  
weer verkocht zijn1--waarover hierna    
meer4  #cj ,blz4 #ae4  ,voor de         
inzending der ,zuiderzee-,vereeniging op
 de ,e4 ,n4 ,t4 ,o4 ,s4 in #aiac te     
,amsterdam werden door het ,departement 
van ,landbouw1 ,handel en ,nijverheid   
aan die vereeniging welwillend een      
aantal gegevens verstrekt1 waaruit de   
gemiddelde jaarlijksche                 
bruto-opbrengsten berekend zijn van de  
kleigronden in verschillende deelen des 
lands over de jaren #aiji1 #aiaj en     
#aiaa4 ,deze waren3    in de ,waard- en 
,groetpolders                           
f#chb4- de ,,ha4   in de ,i,jpolders    
#cgd4-      en over #aiaa en #aiab    in
 noordwestelijk ,noord-,brabant 7klei7  
#ceg4-       op ,noord-,beveland 7klei7 
#cei4-       in de noordelijke          
landbouwstreek van ,groningen 7zavel7   
#ccf4-      ,voor de ,zuiderzeegronden  
zal men dus wel een gemiddelde          
bruto-opbrengst van f#cej4- de ,,ha4    

mogen verwachten4  ,de oppervlakte der  
,zuiderzee-,provincie op rond #bjj4jjj  
,,ha4 stellend1 komt men dus tot een    
netto-opbrengst van #af millioen gulden 
en een bruto-opbrengst van #gj millioen 
gulden 's jaars4         99       99    
99       99       99  ,kantlijn3 ,wijze 
van uitgifte der gronden4  ,het hier    
genoemde cijfer van de vermoedelijke    
netto-opbrengst werd o4 a4 afgeleid uit 
de pachtprijzen van bestaande           
gelijksoortige gronden4 ,maar het zal   
wel allerminst het pachtstelsel zijn1   
althans zooals dat tegenwoordig geldt1  
dat in het nieuwe gewest bij de uitgifte
 van gronden zal worden toegepast4      
,immers bekend zijn de groote gebreken  
die het aankleven1 vooral daarin        
bestaande1 dat de goede kansen gedurende
 den pachttijd grootendeels ten goede   
komen aan den eigenaar1 de kwade        
daarentegen aan den pachter4            
,verbetering der gronden b4v4 door      
verbeterde afwatering of door betere    
behandeling door den gebruiker zelven1  

verbetering der verkeersmiddelen1 enz4  
teekenen zich dadelijk af in verhooging 
der pacht aan het einde van den         
pachttermijn4 ,de schade door droogte1  
natte jaren1 misgewas1 enz4 veroorzaakt1
 worden door den pachter geleden4 ,deze 
kan zelden of nooit de verliezen van    
slechte jaren met het voordeel van goede
 herstellen4 ,de pachter heeft geen     
langdurig belang bij verbetering van    
grond en bedrijf4 ,daardoor bereikt de  
landbouw zelf op de pachtgronden veelal 
niet de hoogte waarop hij te brengen zou
 zijn1 zooals o4 a4 bevestigd is door   
het onderzoek van den toestand van den  
landbouw door de ,staatscommissie van   
#ahib-ahic4 ,in 't algemeen staat de    
landbouw dr het hoogst1 waar de grond   
het eigendom is van de gebruikers4      
,daarom zal het wenschelijk zijn in het 
nieuwe gewest zooveel mogelijk een      
eigenerfden-boerenstand in 't leven te  
roepen4 ,verkoop zonder meer--daarover  
is men 't vrijwel eens--moet uitgesloten
 zijn1 opdat niet het grootkapitaal zich

 op de nieuwe gronden werpt met alle    
nadeelen aan het oude pachtstelsel      
verbonden4 ,verkoop zou echter toch wel 
kunnen plaats hebben aan de             
grondgebruikers zelven en onder zekere  
voorwaarden1 alle ten doel hebbende om  
de gronden zooveel mogelijk in handen   
der gebruikers te doen blijven4  ,om ook
 hen die weinig gegoed zijn1 maar       
werkkracht1 ijver en kennis bezitten1 in
 staat te stellen tot meer welvaart te  
komen1 zou men b4 v4 den grond kunnen   
uitgeven tegen betaling van rente en    
aflossing bij annuteiten1 zoodat na     
zeker aantal jaren grondeigendom kan    
worden verkregen4  ,dit komt dus        
eigenlijk neer op een verkoop met       
hypotheek op den grond1 die binnen      
zekeren tijd moet worden afgelost4 ,men 
wil zelfs aan hen die zulks verlangen   
een gedeelte der bouwkosten van woningen
 en andere gebouwen voorschieten4       
,intusschen heeft men bij de uitgifte   
van gronden in dit maagdelijk gewest een
 grootere vrijheid van handelen dan voor

 de oude landen1 waarbij met allerlei   
bestaande toestanden is rekening te     
houden en waarvoor de wetgeving in      
sommige opzichten moeilijk en slechts   
geleidelijk te veranderen is4 ,voor     
zoover het noodig of gewenscht zal zijn 
de gronden ook in handen van            
niet-eigenerfde gebruikers te brengen1  
zal men een stelsel kunnen volgen1 dat  
door de meest gezaghebbende deskundigen 
als het beste wordt aanbevolen1 b4 v4   
een verbeterd pachtstelsel met          
veranderlijke cijns1 lage erfpacht of   
eenig ander stelsel4 ,prof4 ,,moltzer   
sprak eens van de ,zuiderzee1 proefveld 
onzer agrarische wetgeving4#ca  #ca ,zie
 over dit onderwerp o4 a4 ,,van ,,der   
,,houven ,,van ,,oordt en ,,vissering4  
,de ,economische ,beteekenis v4 d4 afsl4
 en droogl4 d4 ,zuiderzee1 #b;e         
,dr4 ,leiden #aija1 blz4 #hc e4 v4      
,verslag der ,staatscommissie #ahib1    
#abh en ,bijl4 ,,xi van dat             
,verslag3 ,rapport v4 d4 ,,hh4 ,,fontein
 ,,de ,,jong en ,v4 ,d4 ,,houven ,,van  

,,oordt4       ,k4 ,,reijne4 ,een       
pleidooi v4 d4 droogmaking der          
,zuiderzee4 ,beverwijk      #aija4 7,het
 agrarisch vraagstuk in de nieuwe       
polders74     ,,vi4 ,de                 
,zuiderzee-visscherij vr en na de       
afsluiting4   ,als de ,zuiderzee wordt  
afgesloten en drooggemaakt1 dan zal     
zeker de ,zuiderzee-visscherij1 althans 
in haren tegenwoordigen vorm1           
verdwijnen4  ,daar er dus hier een      
werkelijk verlies aan te toonen valt1   
dat een gevolg is van de afsluiting1 is 
daarvan door de tegenstanders van het   
groote werk altijd zooveel mogelijk     
gebruik gemaakt om de wenschelijkheid   
daarvan te bestrijden4  ,illustratie    
,men heeft die bestrijding zelfs kracht 
trachten bij te zetten door             
demonstraties4 ,een revue is gehouden   
over de visschersvloot op het ,pampus   
als een vlootschouw bij ,spithead4 ,en  
ongeveer een jaar geleden is in eene    
vergadering van den                     
,zuiderzee-visschersbond te ,amsterdam  

besloten te ageeren tegen de droogmaking
 der ,zuiderzee4  ,maar dit alles       
bewijst niets1 of liever444 het bewijst 
alleen dat het visschersvolkje aan zijn 
oud middel van bestaan--als het in 't   
algemeen dien naam verdient6--nog zeer  
gehecht is4 ,iets wat reeds lang bekend 
was4  ,aangetoond moet worden dat het   
visscherijbedrijf van zooveel beteekenis
 is1 dat het niet door een ander mag    
worden verdrongen en dit is alleen te   
bereiken1 als men de uitkomsten van dat 
bedrijf kent4  ,wel beweerde de         
,minister van ,waterstaat ,,de ,,marez  
,,oyens bij de behandeling der          
,staatsbegrooting van #aije1 dat de     
,zuiderzeevisscherij1 nog altijd is een 
bloeiende tak van bedrijf en dat de     
afsluiting aan een groot deel der       
bevolking van een kuststreek van groote 
lengte in #e provincin 7zou7 ontnemen   
bestaansmiddelen op overouden toestand  
berustend4  ,maar wat heeft men aan     
zulke woorden8  ,feiten1 cijfers moeten 
aantoonen hoe het met dien bloeienden   

tak van bedrijf gesteld is4  ,kantlijn3 
,opbrengst v4 d4 ,zuiderzee-visscherij4 
,het is zeer moeilijk de waarde van de  
jaarlijks gevangen visch te schatten1   
daar de vangsten zeer uiteenloopen1     
vooral van de kostbaarste visch1 de     
ansjovis 7in #ahhj #ajjj ankers1 in     
#ahij #aij4jjj ankers2 n anker  #ej     
,,kg4  #bhjj stuks74 ,de geheele        
jaarlijksche opbrengst bedraagt soms    
niet meer dan #a millioen gulden1 in    
#ahij1 het ansjovisjaar1 #d millioen4   
,men zal niet ver van de waarheid zijn1 
als men de gemiddelde jaarlijksche      
opbrengst schat op #b millioen gulden4  
,hiervan leven1--als men het zoo noemen 
wil1--een zeker aantal visschers met    
hunne gezinnen1 na aftrek van hetgeen   
aan aanverwante bedrijven als           
scheepswerven1 zeilmakerijen1 mast- en  
blokmakerijen1 nettenfabrieken          
7gedeeltelijk in het buitenland71       
touwslagerijen1 kuiperijen1 rookerijen1 
enz4 moet worden uitbetaald4  ,kantlijn3
 ,uitkomsten onderzoek geheel bedrijf4  

,om den toestand van het geheele bedrijf
 tot in bijzonderheden te leeren kennen 
heeft de ,zuiderzee-,vereeniging een    
,commissie van onderzoek benoemd1 waarin
 n lid van het ,dagelijksch ,bestuur van
 die ,vereeniging zitting had1 welke    
,commissie na persoonlijke en           
plaatselijke onderzoekingen in #aije een
 uitvoerig verslag heeft uitgebracht4#cb
  #cb ,verzameling van ,rapporten uitg4 
d4 d4 ,zuiderzee-,vereeniging4      ,dl 
,i4 ,de ,zuiderzee-visscherij1 rapport  
eener ,commissie tot                    
onderzoek4--,leid4 #aije4  ,wat die     
,commissie ons van dat op overouden     
toestand berustend bestaansmiddel moest 
meedeelen1 geeft daarvan waarlijk geen  
fraai beeld6 ,daardoor weten wij nu1 dat
 van de #bjfi vaartuigen die t4 ,z4 van 
den afsluitdijk visschen1 slechts #acij 
zich daarmee gedurende het geheele jaar 
bezighouden1 de overige slechts #b tot  
#i maanden4 ,rekent men deze laatste    
voor de helft1 dan komt men tot een     
geheel van #agcj volledige bedrijven4   

,daaraan nemen deel #ddcd visschers1    
waarvan echter #gbd beneden #bj jaar oud
 zijn1 #fdc ook een ander beroep        
uitoefenen1 #edh gedurende #f  #g       
maanden op ,noordzeeloggers dienen en   
#aif bedeeld worden4 ,deze laatste drie 
groepen voor de helft rekenend1 krijgt  
men een totaal van #cjag meerderjarige  
visschers4  ,volgens het ,verslag is de 
toestand der visschersbevolking in 't   
algemeen treurig4 ,er is bijna nergens  
welvaart4 ,de toestand der schepen is   
slecht4  ,de visschers krijgen schepen  
en want op crediet en zijn dan niet meer
 vrij4 ,er wordt veel geleefd van schip 
en want 7door herstellingen en onderhoud
 na te laten74 ,als de schipper van zijn
 gemaakte besommingen loon aan knechts1 
nettenverlies1 slijtage en rente aftrekt
 en afschrijft op de netten 7  #a_/c der
 waarde71 dan blijft daarvan veelal     
weinig over4 ,de knechts hebben meestal 
een zeer karig loon4  ,op veel plaatsen 
zit de visschersbevolking diep in de    
schuld 7,urk1 ,bunschoten1 ,hoorn1      

enz474  ,te ,elburg wordt 's winters    
#bd1 te ,bunschoten #ah en te ,enkhuizen
 #ae percent bedeeld4 ,de toestand is   
nog 't best daar1 waar de visschers     
steun vinden in andere bedrijven1 b4 v4 
op ,wieringen1 waar bijna allen een huis
 en wat grond hebben en zij tevens wat  
aan landbouw doen2 te ,enkhuizen1 waar  
veel tuinbouwwerk is te vinden in de    
,streek en waar met groenten gevaren    
wordt en met steenkolen1 enz4 voor ,urk2
 een derde vaart op loggers op de       
,noordzee4  ,vroeger waren die visschers
 er het best aan toe1 die het geheele   
jaar of een deel er van op de ,noordzee 
vischten4 ,maar die tijd is voorbij4 ,de
 ,noordzee-visscherij is meer en meer   
grootbedrijf geworden1 grootendeels     
uitgevoerd met stoomtrawlers1           
stoomloggers1 enz41 die meer zekerheid  
geven op bepaalde dagen met hunne       
vangsten binnen te komen1 die veel      
verder kunnen gaan en spoediger kunnen  
terugkomen en waarvan de groote aanvoer 
de marktprijzen beheerscht4  ,het       

gevaarlijke visschen met kleine         
zeilschepen op de kust vormde wel goede 
zeelui1 maar de weinige daarmee te      
,i,jmuiden aangevoerde visch moet       
wachten op den aanvoer van grootere     
partijen om verkocht te worden4 ,voor de
 ,zuiderzeevisscherij is het ook        
moeilijk om tegen den geregelden aanvoer
 en de prijzen aldaar te concurreeren4  
,wat blijft er dus over van dit op      
overoude toestanden berustend           
bestaansmiddel8 ,trouwens ook           
ouderwetsche trekschuiten1 diligences en
 hondekarren waren eenmaal voor velen   
een op overoude toestanden berustend    
bestaansmiddel en toch heeft men ze door
 den aanleg van spoor- en tramwegen     
wreedaardig vermoord6 ,de vraag is niet 
wat het oude waard is1 maar wat de      
waarde daarvan beteekent in vergelijking
 met het nieuwe dat zijn plaats inneemt4
  ,kantlijn3 ,vergelijking beteekenis   
visscherij met die v4 h4                
landbouwbedrijf in de nieuwe provincie4 
,men heeft het ,rapport van de          

,commissie van de                       
,zuiderzee-,vereeniging onwaar en       
tendentieus genoemd1 den samenstellers  
verweten dat zij bevooroordeeld waren4  
,welnu laten we eens aannemen1 dat dit  
bedrijf1 met zijn tal van bedeelde en in
 schulden zittende visschers en zijn    
slecht materieel1 is een bloeiende tak  
van bedrijf4 ,wat zou dit met zijn      
bruto-opbrengst van #b millioen gulden  
's jaars dan nog beteekenen bij het     
landbouwbedrijf in de nieuwe provincie  
met een bruto-opbrengst van #gj         
millioen8 ,wat is het bestaan van die   
hoogstens #aejjj menschen1 verbonden aan
 het visscherijbedrijf1 vergeleken bij  
dat van een welvarende bevolking van    
#bej4jjj  #cjj4jjj menschen in het      
nieuwe gewest1 die bovendien 's jaars   
een netto-opbrengst van #af millioen    
gulden vergaren8  ,een voorbeeld uit de 
praktijk#cc4 ,vrdat het westelijk       
gedeelte van het voormalige ,,ij1 de    
,wijkermeer was drooggemaakt1 vischten  
daar #b visschers uit ,beverwijk1       

waarvan een bedeeld werd4 ,nu1 na de    
droogmaking1 zijn in dat gedeelte der   
vruchtbare ,i,jpolders #aj groote       
boerderijen1 waar dus even zooveel      
boeren met hun gezinnen van den landbouw
 leven1 's jaars #ej4jjj gulden         
arbeidsloon uitkeeren en zeker nog een  
aanzienlijke som als winst maken of als 
pacht betalen4 ,ware het misschien beter
 geweest de ,wijkermeer als vischwater  
te behouden om de verdiensten van dien  
anderhalven visscher8  #cc ,k4 ,,reijne4
 ,een pleidooi voor de droogmaking der  
,zuiderzee4      ,beverwijk #aija1 bl4  
#aa4  ,in het midden der vorige eeuw    
werd de aanleg van den ,rijnspoorweg    
door de ,volksvertegenwoordiging        
afgestemd1 o4 a4 omdat daardoor vele    
ondernemingen als beurtschepen1         
vrachtwagens1 enz4 te gronde zouden     
gaan4 ,men glimlacht nu daarom1 maar wil
 ter wille van een schamele             
visschersbevolking de aanwinst van een  
groote vruchtbare provincie niet6       
,kantlijn3 ,schadeloosstelling oude     

visschers4  ,toen later toch de         
,rijnspoorweg is tot stand gekomen1 is  
aan het personeel1 verbonden aan de oude
 middelen van vervoer geen cent         
schadeloosstelling toegekend4 ,maar dat 
personeel zal in de vele nieuwe         
bestaansmiddelen1 die de spoorweg       
schiep1 wel spoedig ruime               
schadeloosstelling hebben gevonden4  ,op
 de begrooting van de afsluiting en     
droogmaking der ,zuiderzee in het       
,verslag der ,staatscommissie1 was een  
bedrag van #d millioen gulden           
uitgetrokken voor schadeloosstelling aan
 de oude visschers1 enz41 welke som in  
het aanhangig wetsontwerp op #f millioen
 gebracht is1 en toch werd soms op      
hoogen toon geischt dat die som grooter 
moest zijn#cd4  #cd ,omtrent de wijze   
van schadeloosstelling en de berekening 
van het      bedrag er van zie het      
,verslag der ,visscherij-,commissie1 bl4
      #bci-bfj4  ,de ,zuiderzeevisschers
 zullen zich gedurende een werk dat #cj 
#dj jaar duurt langzamerhand aan den    

nieuwen toestand aanpassen4 ,sommigen   
zullen gaan varen op de ,noordzee en op 
de handelsvloot1 vooral als daartoe voor
 goed voorbereidend onderwijs gezorgd   
wordt1 waarop zij zeer gesteld zijn4    
,anderen zullen materialen gaan varen   
voor het groote werk1 rijs1 steen1 enz4 
voor den afsluitdijk1 enz4 ,acht men    
voor de oude visschers                  
schadeloosstelling toch billijk1 zoo    
geve men die4 ,kan aangetoond worden1   
dat #f millioen niet voldoende is1 dan  
geve men meer4 ,die post zal de         
kostenrekening der ,zuiderzeezaak niet  
te zeer bezwaren4  ,kantlijn3           
,zoetwatervisscherij na de afsluiting4  
,in deze beschouwingen werd uitgegaan   
van de onderstelling1 dat de            
,zuiderzeevisscherij geheel zal         
verdwijnen4 ,zeker zal zij verdwijnen in
 den tegenwoordigen vorm4  ,maar wat zal
 de visscherij opleveren op het #ade4jjj
 ,,ha4 groote ,i,jselmeer en in de      
#aj4jjj ,,ha4 polderwateren van het     
nieuwe gewest8 ,het is niet aan te nemen

 dat die onbelangrijk zal zijn4 ,die    
oppervlakte is grooter dan die van de   
tegenwoordige zoetwatervisscherij in    
geheel ,nederland 7#acd4jjj ,,ha474 ,nu 
hangt wel de vischopbrengst niet alleen 
van de grootte van het vischwater af1   
maar zij zal toch aanzienlijk moeten    
zijn in die wateren4  ,de               
,zuiderzee-,vereeniging verzocht in     
#aije aan de ,nederlandsche             
,heidemaatschappij verslag te willen    
geven over de zoetwatervisscherij in het
 toekomstige ,i,jselmeer en in de       
polderwateren der droogmakerijen4 ,deze 
maatschappij bracht in het volgend jaar 
haar zeer voorzichtig gesteld rapport   
uit#ce1 waarin men o4 a4 leest dat      
paling en spiering het ,i,jselmeer      
zullen blijven bevolken1 bot misschien  
ook 7is ook gebleven in het ,,ij71      
terwijl een nieuwe vischstand daaraan   
zal worden toegevoerd voornamelijk door 
den ,i,jsel en het ,zwarte ,water4 ,en  
ook3 ,wanneer door een doelmatig        
bevisschen1 waarbij waardevolle visschen

 gespaard worden1 zoolang ze nog te     
klein zijn1 en door het uitzetten van   
nieuwe marktwaardige vischsoorten       
gezorgd wordt1 dat op het ,i,jselmeer   
een rijke vischstand ontstaat en bewaard
 blijft1 dan zal op het ,i,jselmeer     
ongetwijfeld een bloeiend               
visscherijbedrijf kunnen worden         
gedreven4 ,cijfers omtrent te verwachten
 opbrengsten worden echter niet genoemd4
  #ce ,verzameling v4 ,rapporten uitg4  
d4 d4 ,zuiderzee-,ver4 ,dl4 ,,iii4      
,rapp4      v4 d4 ,ned4 ,heide-,mij4 o4 
d4 ,zoetwatervisscherij in het          
toekomstige      ,i,jselmeer en in de   
wateren der droog te leggen polders4    
,leiden1     #aijf4  ,merkwaardig is dat
 de visscherij op het tegenwoordige     
,noordzee-,kanaal en zijn zijtakken1    
waarvan men het voortbestaan ook door de
 droogmaking der ,i,jpolders bedreigd   
achtte1 nu van meer beteekenis is dan   
die van weleer op het open ,,ij#cf4 ,zou
 dat niet eveneens het geval kunnen zijn
 in de afgesloten ,zuiderzee8  #cf ,zie 

ook den ,heer ,,dil van ,koog a4 d4     
,zaan i4 h4 ,alg4 ,handelsblad v4       
#aijj4     ,,vii4 ,de economische1      
maatschappelijke en financieele zijde   
van de afsluiting en droogmaking4   ,het
 nieuwe gewest zal in elk geval een     
landbouwgewest zijn bij uitnemendheid4  
,of ligging of bijzondere omstandigheden
 daarin ook belangrijke                 
nijverheidsondernemingen zullen in 't   
leven roepen is mogelijk1 maar daarop   
valt nog niet met eenige zekerheid te   
rekenen4  ,kantlijn3 ,bevolking in de   
nieuwe provincie4  ,op #a ,december     
#aiji was de bebouwbare oppervlakte van 
den grond in ,nederland #b4dcc4fhf      
,,ha41 daaronder begrepen tuin- en      
warmoezerijgronden1 kweekerijen en      
bosschen1 die bebouwd werden door       
#ejd4aga beroepslandbouwers van het     
mannelijk geslacht1 dus ongeveer n per  
#d1h ,,ha4 ,grasland1 dat minder        
krachten vereischt dan bouwland1 zal in 
de ,zuiderzee-provincie waarschijnlijk  
niet veel voorkomen1 nog minder dan in  

,zeeland1 waar het ruim #bc percent der 
oppervlakte bedraagt4 ,rekent men voor  
het groot landbouwbedrijf n man per #d1e
 ,,ha41 dan zullen dus in de nieuwe     
provincie ongeveer #dejjj               
beroepslandbouwers noodig zijn1 met     
hunne gezinnen een bevolking van        
#bbe4jjj personen uitmakend2--door      
tuinbouw1 kweekerijen1 enz4 zal dit     
aantal misschien nog iets grooter kunnen
 zijn4  ,voorts zullen een groot aantal 
neringdoenden1 handwerkslieden1         
ambtenaren1 enz4 in het nieuwe gewest   
zich moeten vestigen1 zoodat de         
toekomstige bevolking1 als de ,zuiderzee
 een zuiver landbouwende provincie      
blijft1 #bej4jjj  #cjj4jjj bewoners zal 
bedragen4 ,ter vergelijking diene1 dat  
de in hoofdzaak landbouwende ,provincie 
,zeeland 7#aha4jjj ,,ha47 #ca ,dec4     
#aiji op een geheele bevolking van      
#bce4jjj inwoners buiten de landbouwers 
#dg4gcd werklieden1 ambtenaren1 enz4    
telde1 waarvan #aa4hcf vrouwen4         
,natuurlijk zal die bevolking er eerst  

langzamerhand binnentrekken4 ,doch ook  
niet zoo langzaam als vroeger op andere 
nieuwe gronden1 waar in het begin de    
toestand nog veel te wenschen overliet4 
,bovendien wonen bij kleinere           
drooggemaakte oppervlakten de           
grondgebruikers1 enz4 voor een groot    
deel niet daarop1 maar in de nabijheid  
er buiten4  ,kantlijn3                  
,bewoonbaarmaking4  ,het komt er niet   
alleen op aan de nieuwe gronden vr de   
kolonisatie geschikt te maken voor      
gebruik1 maar ook voor bewoning4 ,de    
vestiging in de ,zuiderzeepolders1 zegt 
de ,staatscommissie terecht1 moet niet  
bemoeilijkt worden door het denkbeeld1  
dat men er verplaatst is in eene1 zij 't
 dan ook vruchtbare wildernis4  ,daartoe
 wil de ,staatscommissie niet de        
woningen door den ,staat laten bouwen1  
maar aan den verkrijger van minstens #bj
 ,,ha4 grond des gewenscht #gj percent  
van de werkelijke bouwkosten            
voorschieten voor woning en stalling1 na
 goedkeuring van bestek en              

teekening1--terug te betalen bij        
annuiteiten binnen #bj jaar4  ,ook wordt
 voorgesteld vr de uitgifte der gronden 
een aantal gebouwen van openbaar nut te 
stichten1 vooral omdat de eerste        
bewoners niet dadelijk talrijk genoeg   
zullen zijn om dat zelven te doen4 ,het 
ligt daarom in de bedoeling voor elke   
gemeente van #bejjj ,,ha4 te bouwen n   
gemeentehuis1 n post- en                
telegraafkantoor met bijkantoren1 n     
groote school en #d kleine1 zoodat voor 
de acht gemeenten noodig zal zijn #h    
f#abejjj  #a millioen gulden1 d4 i4     
f#e4- per ,,ha4 7wel wat matig          
berekend67  ,om den gemeenten dadelijk  
eenige inkomsten te geven wil men1      
rekenend op #e kerkdorpen per gemeente1 
aan elk #e  #ej ,,ha4 grond geven om te 
kunnen uitgeven als bouwterreinen1      
naarmate de kommen der dorpen zich      
uitbreiden4 ,dit is dus een oppervlakte 
reservegrond van #a van het             
geheel1--zoodat #bjjj ,,ha4 minder      
zullen worden uitgegeven4  ,kantlijn3   

,gevreesde daling v4 d4 waarde der oude 
gronden4  ,door een der leden van de    
,staatscommissie van #ahib1 die tegen   
het besluit der meerderheid stemde1 ,mr4
 ,,van ,,nierop is indertijd gezegd3#cg 
het groot aanbod van grond overtreft de 
behoeften2 dientengevolge zal de grond  
niet in cultuur gebracht kunnen worden1 
tenzij op zoo gunstige voorwaarden1 dat 
elders storing ontstaat4  #cg ,de       
,economist4 ,jaarg4 #ahig4  ,de bewering
 dat het groote aanbod van grond de     
behoeften zal overtreffen is echter in  
strijd met de sedert vele jaren         
waargenomen feiten4  ,kantlijn3 ,tekort 
aan grond4  ,niettegenstaande toch dat  
de gemiddelde toeneming van onzen       
bebouwbaren grond 7zonder warmoezerijen1
 kweekerijen1 boomgaarden en bosch7 in  
de laatste #ae  #bj jaren #djjj  #ejjj  
,,ha4 's jaars bedroeg1 wordt niet      
alleen in de laatsten tijd1 maar reeds  
tientallen van jaren geklaagd over het  
tekort aan grond4 ,in nagenoeg alle     
deelen van het land kan men die klacht  

vernemen4 ,onze boerenbevolking is er   
aan gehecht te blijven in het bedrijf   
der vaderen4 ,maar bij de betrekkelijk  
veel sterker toename van de bevolking   
dan van den beschikbaren grond is het   
voor tal van boerenzoons die een eigen  
bedrijf wenschen niet mogelijk om       
hieraan te komen4  ,vooral in sommige   
zandstreken is dit zeer moeilijk1 omdat 
men er van uit de streken des lands met 
rijkeren bodem en meer welvarende       
bevolking mede komt bemachtigen wat er  
nog open komt2 in dit opzicht doen b4 v4
 de ,zuid-,hollandsche eilanden de      
,veluwe concurrentie aan1--wat in elk   
geval bewijst dat er gebrek is aan      
grond4  ,ook op de in de laatste jaren  
in ,drente ontgonnen heidegronden 7van  
#aijh tot #aiad ong4 #hjjj ,,ha467      
hebben zich tal van landbouwers uit oude
 provincin1 vooral uit ,holland1        
,zeeland1 ,friesland en ,groningen      
gevestigd4  ,een nadeelig gevolg hiervan
 is1 dat de landprijzen en pachtprijzen 
dikwijls te hoog worden opgedreven1     

zoodat vooral in ongunstige             
landbouwjaren het bedrijf niet meer     
loonend is1--een klacht die men om zoo  
te zeggen overal vernemen kan4  ,tal van
 boerenzoons moeten dus ambtenaar1      
onderwijzer1 werkman1 enz4 worden of--en
 dit zijn meestal de minsten niet1 omdat
 zij toonen behalve eenig geld1 energie1
 en vakkennis te bezitten--zij verlaten 
als landverhuizers het vaderland1 dat   
hen niet langer voeden kan4 ,en zulk een
 verscheuring van den band tusschen     
bevolking en geboortegrond is toch zeker
 niet in het belang van den ,staat4     
,een eenvoudige redeneering verklaart   
trouwens gemakkelijk het bestaan van    
zulk een landhonger4 ,immers volgens de 
telling van ,mei-,juni #aiaj bedroeg    
toen het aantal landgebruikers          
7eigenaars en pachters7 van meer dan #a 
,,ha4 land in ,nederland ongeveer       
#bji4jjj4 ,aannemende dat de bevolking  
jaarlijks met #a1d percent toeneemt1 dan
 zal deze beroepsgroep1 als de          
verhouding tusschen de verschillende    

groepen niet door een of andere         
omstandigheid gestoord wordt1 denzelfden
 aanwas vertoonen1 dus zou het aantal   
landgebruikers dan met ruim #bijj moeten
 toenemen1 terwijl de #ajjjj ,,ha4      
,zuiderzeegronden die jaarlijks kunnen  
verkaveld en uitgegeven worden voor het 
groot landbouwbedrijf slechts ongeveer  
#ejj nieuwe bedrijven zullen vereischen4
 ,en de #ejjj1 in de laatste jaren zelfs
 tot #h  #ajjjj ,,ha4 gestegen aanwas   
van gronden1 op andere wijze verkregen1 
kan dan zonder bezwaar nog een ongeveer 
gelijk aantal landgebruikers aan zich   
trekken4  ,de ,regeering meent ook1 op  
grond van de door de ,directie van den  
,landbouw verzamelde gegevens#ch1       
omtrent de ontginning van heidegronden1 
dat de vraag naar bebouwbaar land nog   
steeds toenemend is4 ,in #aija werden   
ontgonnen tot bouw- en grasland #hga    
,,ha4 en tot bosch #edj ,,ha42 in #aiaa 
waren die cijfers resp4 #gici en #ijc   
,,ha4 ,in verband daarmede laat het zich
 aanzien1 dat de gronden in de ontworpen

 inpolderingen1 die van veel betere     
kwaliteit zijn dan ontgonnen            
heidegronden1 thans spoediger zullen    
kunnen worden uitgegeven dan door de    
,staatscommissie en bij de indiening van
 het wetsontwerp #aija werd gedacht4    
#ch ,zie ,memorie van ,toelichting b4 h4
 ,wetsontwerp #aiaf1 bl4 #ae en #af4    
,kantlijn3 ,voldoend aantal landbouwers 
beschikbaar4  ,dat het geheele aantal   
landbouwers 7dus met de arbeiders7 voor 
de nieuwe gronden ook steeds beschikbaar
 zal zijn1 kan op dezelfde wijze        
aangetoond worden4 ,op #ca ,dec4 #aiji  
waren in ons land #ejd4jjj mannelijke   
landbouwers1 die dus bij gelijke toename
 als de overige bevolking jaarlijks met 
#a1d  #ejdj  ong4 #gjjj zouden moeten   
vermeerderen4 ,en een aanwas van #ae4jjj
  #bj4jjj ,,ha4 vereischt er slechts    
#cejj  #dejj 's jaars4  ,voor de        
,zuiderzeegronden zijn de noodige       
arbeiders als van zelf reeds vr de      
uitgifte van die gronden aanwezig4 ,onze
 polderwerkers toch zijn dezelfde die op

 sommige tijden van het jaar als losse  
arbeiders boerenarbeid verrichten       
7maaien1 graanoogst1 bieten rooien7 en  
zij die aan de verkaveling der nieuwe   
gronden hebben gewerkt1 zullen daarna   
als vaste of losse arbeiders aldaar werk
 kunnen vinden in het landbouwbedrijf4  
,hierbij verdient opgemerkt te worden1  
dat het aantal losse of seizoenarbeiders
 hoe langer hoe geringer wordt1 dat zij 
in den hooitijd1 bietentijd1 enz4 hoe   
langer hoe moeilijker te krijgen zijn4  
,de voornaamste oorzaak hiervan is1 dat 
hun bestaan te weinig vast1 te          
veranderlijk en te weinig zeker is4 ,om 
in die tijden dan niet zonder           
werkkrachten te zitten schijnt men in   
sommige streken o4 a4 in ,zeeland1 in de
 ,haarlemmermeer1 enz4 er meer en meer  
toe over te gaan1 vooral in het         
groot-landbouwbedrijf om die menschen   
voor vast te houden3 in slappe tijden   
worden zij dan gebruikt voor            
grondverbetering1 slatting van slooten1 
enz4 ,dit is een voordeel n voor het    

landbouwbedrijf n voor die arbeiders4   
,het groot-landbouwbedrijf nu zal       
uitgeoefend worden in de                
,zuiderzee-,provincie en op die wijze   
werkt dus de afsluiting en droogmaking  
ook min of meer normaliseerend op het   
verschaffen van arbeid4  ,kantlijn3     
,geen werkloozen aan het einde van het  
werk4  ,het wel eens geopperde bezwaar1 
dat na afloop van het werk veel volk    
werkloos zal worden1 zal zich dus in 't 
algemeen niet voordoen4  ,kantlijn3     
,arbeidsloonen op oude gronden4  ,de    
,staatscommissie1--dus #bj jaar geleden 
en juist in een tijd dat het onzen      
landbouw1 vooral door de lage           
graanprijzen slecht ging1--oordeelde1   
dat de arbeidsloonen op de zandgronden  
reeds vrij hoog waren en dat1 als deze  
door meer vraag naar arbeidskrachten nog
 zouden stijgen1 het bedrijf aldaar     
daaronder zou lijden4  ,maar het        
voortbrengingsvermogen van die soort van
 gronden zoowel als de prijzen der      
producten zijn sedert dien tijd zeer    

gestegen1 zoodat het door de ,commissie 
genoemde bezwaar nu zeker veel minder   
zou wegen4 ,en waar in sommige streken1 
vooral bij de boschcultuur de loonen der
 losse arbeiders wat zullen stijgen1    
daar is dit in 't algemeen niet te      
betreuren1 als men weet dat die loonen  
dikwijls zoo laag zijn1 dat het een     
raadsel mag heeten hoe men daarvan een  
menschwaardig bestaan kan leiden4       
,kantlijn3 ,vermoedelijke verkoopprijzen
 nieuwe gronden4  ,om te bewijzen dat de
 verkoopprijzen van de nieuwe nieuwe    
gronden bij zulke groote aanbiedingen   
jaren achtereen zeer zullen worden      
gedrukt1 heeft men zich o4 a4 beroepen  
op de prijzen gemaakt bij den verkoop   
der gronden in den ,zuidplaspolder1 in  
den ,haarlemmermeerpolder1 enz4 ,maar   
wij zagen reeds dat deze niet met       
,zuiderzeegronden mogen vergeleken      
worden1 evenmin wat de bodemsoort als   
wat de afwatering1 verkaveling1 enz4    
betreft4 ,waar deze alle van zeer goede 
hoedanigheid waren1 daar werden ook     

dadelijk hooge prijzen besteed1 zooals  
in de ,i,jpolders1 waarmee de           
,zuiderzeegronden veel overeenkomst     
zullen hebben4 ,daar werden de gronden  
verkocht3    in ,polder   ,i            
7,wijkermeer7 #ajjj ,,ha4 tegen gem4    
f#bjjj p4 ,,ha4            ,,ii         
#abjj              #bjdf                
,,iii              #aajj                
#bhfh                ,v en ,,vi 7waarin 
een strook veen71 #ccd ,,ha4 tegen      
gem4 f#ahjj p4 ,,ha4#ci4  #ci ,volgens  
de ,mem4 v4 ,toel4 bij het              
,regeeringsontwerp van #ahgg4           
,volgens de ,gesch4 en ,beschr4 v4 h4   
,noordzeekanaal door de ,ingrs4      v4 
d4 ,r4-,wat4 ,,wortman en ,v4 ,d4       
,,broek1 uitg4 d4 h4 ,dept4 v4          
,waterstaat1 werden de gronden1 gerekend
 naar hunne grootte en      behalve de  
aangeplempte grond bij ,nieuwendam      
verkocht voor      gemiddeld #bccj      
gulden de ,,ha4 ,sommige perceelen      
brachten ruim      f#cbjj de ,,ha4 op4  
,men zal misschien opmerken dat de      

drooggemaakte ,i,jpolders slechts ruim  
#eejj ,,ha4#dj groot zijn1 dat daarvan  
de prijzen niet gedrukt werden door het 
groote aanbod4 ,maar zou dit bij de     
,zuiderzeegronden wl het geval zijn8 ,de
 werkelijke waarde van den grond hangt  
niet af van eenige reeds daarvoor       
bestede koopprijzen4 ,zeer spoedig moet 
men wel inzien met zeer vruchtbare      
gronden te doen te hebben1 waar alles   
voor hun gebruik op uitstekende wijze is
 voorbereid4 ,en is het dan te denken1  
bij het bestaande tekort aan            
cultuurgrond en de nog steeds toenemende
 vraag daarnaar1 dat men zulke gronden  
niet voor flinke koopsommen zal willen  
machtig worden1 vooral als deze1 zooals 
gezegd is1 op verschillende wijzen      
zullen kunnen worden voldaan8  #dj      
,volgens ,,de ,,vries en ,,schorer4     
,zeeweringen en ,waterschappen v4       
,noord-,holland1 volgens de             
,waterstaatskaart #ehji ,,ha4  ,en      
mochten door een of andere oorzaak de   
aanbiedingen te laag worden geacht1 dan 

is de ,staat niet tot verkoop gedwongen1
 maar kan ze zoolang zelf doen bebouwen 
als hij dat noodig vindt4  ,dat de      
nieuwe gronden dus alleen tegen zulke   
gunstige voorwaarden in cultuur gebracht
 zouden kunnen worden1 dat elders       
storing ontstaat1 is niet in te zien3   
door het ruime aanbod zullen de prijzen 
noch wegens te weinig vraag noch wegens 
te weinig arbeidskrachten blijvend      
worden gedrukt4  ,kantlijn3 ,grondwaarde
 en prijzen der producten4  ,hierboven  
werd gesproken van de werkelijke waarde 
der gronden en misschien zal de         
opmerking worden gemaakt1 dat deze niet 
alleen van den aard der gronden1 maar   
ook van de prijzen der producten        
afhankelijk is4 ,maar men behoeft       
waarlijk niet te vreezen1 dat de        
aanwinst der ,zuiderzeegronden zelve    
invloed zal uitoefenen op die prijzen3  
wat zij voortbrengen immers is ten      
aanzien van de wereldproductie als een  
droppel in de zee4 ,van de geheele      
wereldtarweoogst in #aiji van #ddgceajjj

 quarters 7#a qu4  #b1i ,,hl47 bracht   
,nederland er #fjjjjj voort en had nog  
ongeveer #d1e maal zooveel noodig voor  
eigen gebruik2 de behoefte neemt nog    
steeds toe door aanwas van bevolking1   
meer gebruik als veevoeder en voor de   
nijverheid4 ,nu zijn in ons land        
ongeveer #fj4jjj ,,ha4 met tarwe bezet1 
die in #aiad ruim #gjj4jjj quarters     
opbrachten2 al werd dus in de           
,zuiderzee-,provincie niets dan tarwe   
verbouwd en al bracht ,nederland dan #d-
  #e-maal zooveel voort als nu1 dan kon 
dit van niet den minsten invloed zijn op
 de graanprijzen4  ,die graanprijzen    
worden voornamelijk bepaald door den    
uitvoer van de ,vereenigde ,staten van  
,noord-,amerika1 het tweede             
tarweland1--alleen ,rusland 7met ,polen 
en ,siberi7 levert nog iets meer1--en   
hoewel de bebouwde oppervlakte er nog   
toeneemt1 neemt de uitvoer af wegens den
 groei der bevolking en der beschaving1 
zoodat daardoor eer verhooging dan      
verlaging van prijzen te verwachten     

is1--misschien kan de uitbreiding van   
den graanbouw elders1 voornamelijk in   
,canada en in ,argentini1 daarin        
verandering brengen4  ,kantlijn3        
,tarweverbruik in ,nederland            
onafhankelijk v4h4 buitenland4  ,maar   
door de droogmaking der vruchtbare      
kleigronden in de ,zuiderzee1 zal       
,nederland in tijden als wij nu beleven 
zichzelf geheel van de noodige tarwe    
kunnen voorzien4 ,als van de            
,zuiderzeegronden #afj4jjj ,,ha4 met    
tarwe worden bebouwd1 kunnen deze       
#afj4jjj  #ej  #h millioen ,h4,l4 tarwe 
geven4 ,voegt men hierbij de ruim #b    
millioen ,h4,l4 die ,nederland nu       
voortbrengt1 dan krijgt men eene        
hoeveelheid van ruim #aj millioen       
,h4,l41 die nagenoeg voldoende is voor  
onze geheele behoefte4         99       
99       99       99       99           
,kantlijn3 ,ontginning van woeste       
gronden4  ,tegenstanders van de         
afsluiting en droogmaking der ,zuiderzee
 hebben meer dan eens de ontginning van 

woeste gronden daartegenover gesteld4   
,waarom niet liever onze woeste gronden 
in vruchtbaar land herschapen1 zoo      
vragen zij dan1 dan nieuwe gronden te   
gaan veroveren op den bodem der zee8    
,maar waarom die tegenstelling8 ,beide  
zaken zijn hoogst nuttig4 ,waarom dan   
een van beide uitgesloten8 ,en het tot  
stand komen van de eene schaadt toch de 
andere niet4 ,zelfs kan de eene de      
andere bevorderen4 ,veel zoogenaamde    
woeste grond immers is alleen te        
ontginnen voor boschbouw4 ,en vr den    
oorlog hoorde men vaak klagen1 dat men  
in het binnenland geen voldoenden afzet 
kon vinden voor jong sparhout4 ,in het  
nieuwe ,zuiderzee-gewest zullen1 vooral 
in den tijd van de eerste bewoning en   
bebouwing groote hoeveelheden van dat   
hout noodig zijn voor boonenhout1       
afrasteringen1 bergen1 zolders1 dakhout1
 enz41--wat dus de ontginning tot bosch 
zal steunen4  ,bovendien wordt er soms  
geheel verkeerd geoordeeld over de      
ontginning van woeste gronden4 ,sommigen

 meenen dat men deze alle herscheppen   
kan in wat men wil4 ,het lijkt er niet  
naar6 ,vooreerst zijn er gedeelten die  
volstrekt onontginbaar zijn 7loodzand1  
oerbanken1 enz473 in het ,rapport van de
 ,heide-,maatschappij aan ,gedeputeerde 
,staten van ,drente over den aard der   
woeste gronden aldaar#da wordt o4 a4    
meegedeeld1 dat een groot gedeelte voor 
geen enkele cultuur1 ook niet voor      
boschbouw1 geschikt is4 ,het overgroot  
gedeelte van onze heidevelden dat       
ontginbaar is1 is alleen geschikt voor  
bebossching4 ,maar eerst na vele jaren1 
#ah  #bj jaar1 gaat aldaar aangelegd    
bosch een matige rente geven van het    
daarin gestoken kapitaal4 ,laag gelegen 
landen1 als broekgronden1 dalgronden en 
ook lage heiden1 die men een goede      
afwatering kan geven1 zijn bij goede    
behandeling veelal betrekkelijk spoedig 
tot grasland te maken en vele geven dan 
weldra goede rente1--zooals o4 a4 op    
vele plaatsen1 voornamelijk langs de    
riviertjes in oostelijk ,noord-,brabant1

 de aan de gemeenten toebehoorende en   
niets opleverende landen4 ,met andere1  
waaraan veel arbeid noodig is1 gaat dit 
echter niet zoo voorspoedig4 ,de hooger 
gelegen landen in diezelfde streek1 die 
eerst na veel arbeid en bemesting tot   
bouwland zijn gemaakt1 geven slechts dan
 een matige rente als de arbeidskrachten
 zeer goedkoop zijn1 b4v4 als zij 's    
winters door boeren met eigen volk      
bewerkt worden of door arbeiders die uit
 geldgebrek of uit verveling zich met   
uiterst lage dagloonen tevreden stellen4
 ,elders ondernomen groote en goed      
geleide ontginningen schijnen echter ook
 een goed bestaan aan de gebruikers en  
bovendien een matige rente te geven4    
,zoo heeft de ontginning van het        
,zeijerveld onder ,norg1 groot #fcj     
,,ha41 #daf ,,ha4 bouw- en grasland en  
#afd ,,ha4 bosch opgeleverd--de rest    
werd ingenomen door wegen1 kanalen en   
slooten1 waarvan de kosten met inbegrip 
van het gebouwenkapitaal1 het           
aankoopkapitaal 7f#ajj4- de ,,ha47 en de

 samengestelde rente daarvan en van de  
ingestoken kapitalen  #c percent1       
f#aajj4- de ,,ha4 hebben                
bedragen1--waarbij echter nog de kosten 
van een verharden weg daarheen moeten   
gevoegd worden4 ,de #ae boerderijen     
daarop gesticht zijn verpacht voor #cb1e
  #ee gulden per ,,ha4 voor #f jaar#db4 
#da ,tijdschrift ,heide-,maatschappij4  
,jaarg4 #aijj4  #db ,tijdschr4          
,heide-,mij4 #aiae1 bl4 #bhe e4 v4      
,maar op de ,zuiderzeegronden kan men   
jaren lang roofbouw drijven2 bemesting  
zou zelfs in den eersten tijd schadelijk
 zijn4 ,en zwaar zullen de vrachten     
kostelijke vruchten zijn die zij        
dadelijk opleveren4  ,men ziet dus dat  
dooreengenomen het                      
voortbrengingsvermogen van ontgonnen    
woeste gronden niet gelijkgesteld mag   
worden met dat van het te veroveren     
,zuiderzeegebied4  ,maar toch1 wie zou  
niet de ontginning van de tot nu geheel 
ongebruikt liggende oppervlakten gronds 
van harte toejuichen8 ,hoeveel goeds    

hunne ontginning in vele streken brengt1
 vooral ook voor den kleinen landbouwer 
en den boerenarbeider1 hoe het geheele  
landbouwbedrijf1 ook op de oude gronden1
 er door verbeterd wordt1 armoede en    
werkloosheid er door worden weggenomen1 
de veestapel er door uitgebreid wordt1  
enz4 kan men o4 a4 vinden in de         
,verslagen en ,mededeelingen van de     
,directie van den ,landbouw#dc4  #dc    
,zie o4 a4 ,jaargang #aijh1 ,no4 #f4    
,maar daarom kenne men de ontginning van
 de zoogenaamde woeste gronden niet een 
voorrang toe boven de droogmaking van   
een deel der ,zuiderzee4  ,dit zijn     
beide zeer nuttige zaken1 die weinig of 
niets met elkaar te maken hebben4       
,waarom zouden wij ze dan niet beide    
uitvoeren met al den ijver en de        
toewijding die zij zoo ten volle        
verdienen8  ,op merkwaardige wijze      
worden bovenstaande beschouwingen       
bevestigd in een brief uit ,new-,york   
van den correspondent der ,nieuwe       
,rotterdamsche ,courant van #ab ,sept4  

#aiaa1 ,avondblad ,c1 waaruit blijkt1   
dat ook in voor den landbouw gunstige   
tijden zooals tegenwoordig1 het bezwaar 
van het tekort aan grond sterk gevoeld  
wordt4 ,daarin wordt er op gewezen1 dat 
de landverhuizing van ,nederlanders naar
 7,noord-7,amerika in de laatste jaren  
toeneemt4 ,uit persoonlijke besprekingen
 met de landverhuizers bleek den        
schrijver1 dat zij voor de groote       
meerderheid tot den landbouwenden stand 
behoorden en dat de oorzaak van hun     
vertrek uit het vaderland was3 uiterst  
hooge prijzen voor bouwland1 aankoop van
 vruchtbaren grond voor groote gezinnen 
onbereikbaar1 terwijl woeste            
heidevelden1 enz4 te kostbare en        
tijdroovende ontginning vorderen4 ,ook  
vernam hij1 dat het huren van           
bouwhoeven1 dus het pachtersbedrijf1    
niet tot welstand kon voeren4         99
       99       99       99       99    
,kantlijn3 ,maatschappelijke voordeelen4
  ,aan de uitvoering van het groote werk
 der afsluiting en droogmaking zijn nog 

eenige maatschappelijke voordeelen      
verbonden4  ,kantlijn3 ,vermeerdering   
arbeidsgelegenheid4  ,vooreerst de      
vermeerdering der arbeidsgelegenheid#dd4
 ,hierbij is het volgende wl te         
onderscheiden4  #dd ,zie de praeadviezen
 over het onderwerp3 ,de invloed van de 
,drooglegging der ,zuiderzee op de      
werkloosheid van ,a4 ,,plate en      ,a4
 ,a4 ,,beekman i4 h4 ,tijdschr4 d4 ,nat4
 ,ver4 tegen de werkloosheid4           
,jaarg4 #a1 ,afl4 ,,iii en ,,iv4        
,gedurende de uitvoering van het werk1  
doch buiten de verkaveling1 enz4 der    
gronden zal er veel werk komen voor     
eenige groepen van arbeiders1           
voornamelijk voor rijswerkers1 voor de  
arbeiders in de grienden langs onze     
benedenrivieren1 voor grondwerkers      
7polderjongens71 metselaars en          
betonbewerkers1 die vooral aan de groote
 sluiswerken op ,wieringen veel arbeid  
zullen vinden1 voor dijkwerkers         
7steenzetters1 enz471 en niet het minst 
voor de schippers1 die voor den         

afsluitdijk en de meerdijken ontzettende
 massa's klei1 bazalt en anderen steen1 
eiken palen1 enz4 zullen hebben te      
vervoeren4  ,ook de verkaveling en de   
bewoonbaarmaking der gronden1 die dus   
gedeeltelijk met de uitvoering van de   
andere werken zal samenvallen1 zal veel 
arbeid brengen voor werklieden van      
zekere beroepen1 voor grondwerkers2 voor
 metselaars1 timmerlieden en smeden aan 
honderden bruggen1 sluizen1 duikers en  
gebouwen voor de stoomgemalen4  ,aan het
 werk zelf in de beide eerste perioden  
zullen1 naar de begrooting der          
,staatscommissie van voor #bj jaar1 #de 
millioen 7dus nu minstens #ee millioen7 
gulden aan arbeidsloonen en             
scheepsvrachten worden betaald4  ,en    
eindelijk gedurende de blijvende        
vestiging of kolonisatie1 eveneens ten  
deele met de beide genoemde soorten van 
arbeid elders samenvallend1 moeten de   
woningen voor de vaste bevolking1       
gebouwen voor de boerderijen1 enz4      
worden gebouwd4 ,de hiervoor genoemde   

openbare gebouwen moeten vr en na worden
 gesticht1 samen voor ongeveer n        
millioen gulden4 ,het spreekt van zelf  
dat dan al naar de behoefte             
arbeidskrachten1 vertegenwoordigend alle
 beroepen1 zich in de nieuwe landen     
zullen neerzetten1 voor een gedeelte    
voor goed2 zonder hen is daar geen      
geordende maatschappij denkbaar4        
99       99       99       99       99  
,kantlijn3 ,voordeelen v4 d4 nijverheid4
  ,ten andere is het gemakkelijk in te  
zien1 dat onze nijverheid1 vooral de    
steenbakkerij1 vruchten van het groote  
werk zal plukken4 ,behalve voor #bf     
millioen gulden steen uit het           
buitenland1 zal voor #aah millioen aan  
materialen uit ,nederland zelf noodig   
zijn 7begrooting #ahib-ahid74 ,en bij de
 ontwikkeling van het nieuwe gewest zal 
aldaar behoefte bestaan aan steen1 hout1
 steenkool1 turf1 landbouwwerktuigen1   
enz42 onze nijverheid daarbuiten zal er 
hare producten kunnen plaatsen en       
daarvan zeker nog geheel andere gevolgen

 kunnen ondervinden dan tegenwoordig de 
touwslagerijen1 rookerijen en           
garnalenpellerijen bij het bestaan der  
,zuiderzee4         99       99       99
       99       99  ,kantlijn3 ,idem    
voor verkeer en marktwezen4  ,de aanvoer
 van al die artikelen en nog veel meer  
en de afvoer der jaarlijksche producten 
van den landbouw1 zal het verkeer per   
spoorweg1 per as en per schip ook buiten
 het nieuwe gewest verlevendigen en de  
villes mortes langs de kusten van den   
ouden plas zullen marktplaatsen worden  
in de hedendaagsche beteekenis1 nl4     
plaatsen van inkoop en doorvoer voor de 
welvarende bevolking van een rijke      
twaalfde provincie4         99       99 
99       99       99  ,de kosten4       
,kantlijn3 ,verhooging der kosten in de 
laatste #be jaar4  ,de cijfers van de   
berekeningen der kosten en van de       
geldelijke gevolgen1 door de            
,staatscommissie van #ahib genoemd1 zijn
 natuurlijk nu niet meer geldig maar    
moeten1 vooral wegens de verhooging der 

arbeidsloonen1 met een aanzienlijk      
bedrag worden vermeerderd4  ,toch       
behoeft dit volstrekt geen bezorgdheid  
te doen ontstaan omtrent de             
uitvoerbaarheid van het werk uit een    
geldelijk oogpunt4 ,immers ook het      
productievermogen van den grond is door 
den grooten vooruitgang van den landbouw
 sedert dien tijd in niet mindere mate  
toegenomen4 ,nog ongeveer #aj jaar      
geleden kon men aannemen1 dat een ,,ha4 
goede kleigrond gem4 #db ,,hl4 tarwe    
opbracht1--nu mag men die opbrengst op  
#eb ,,hl4 stellen4  ,en waar toen de    
,,ha4 #cjj4jjj ,,kg4 suikerbieten gaf1  
levert die thans1 mits naar de eischen  
der tegenwoordige wetenschap behandeld1 
wel #djj4jjj ,,kg4 op4  ,het aanhangige 
regeeringsontwerp bevat een opgave van  
koopsommen van klei- en zandgronden1    
beide in #f provincin1 die #aijj-aiji   
gekocht en na #aijj weer verkocht zijn  
7bl4 #ae71 waaruit blijkt dat de        
koopsommen van een ,,ha4 zeeklei in     
,nederland gem4 gestegen zijn van       

f#ajjd4- in #aijj-aiji tot f#afih4- n   
#aiji en van zand resp4 van f#ebh4- tot 
f#hab4-4 ,op grond daarvan meent de     
,regeering nu een jaarlijksche zuivere  
opbrengst van f#hj4- per ,,ha4 te mogen 
aannemen tegen slechts f#fj4- in het    
wetsontwerp van #aijg4  ,kantlijn3      
,raming der kosten4  ,in verband met de 
hier bedoelde algemeene stijging der    
prijzen is in #aiad een ,staatscommissie
 benoemd om de ramingen der             
,staatscommissie van #ahib aan een nader
 onderzoek te onderwerpen4 ,door deze   
zijn de kosten van het geheele werk     
7zonder die voor de voorzieningen in de 
belangen der landsverdediging71 die     
volgens de raming der ,staatscommissie  
van #ahib #agi millioen gulden zouden   
bedragen1 geraamd op #bbb millioen      
gulden4  ,hierbij valt echter op te     
merken1 dat de verhoogde raming niet    
uitsluitend het gevolg is van hoogere   
loonen en prijzen van materialen1 maar  
ook in niet onbelangrijke mate van de   
omstandigheid1 dat alle risico's die    

zich bij zulk een omvangrijk werk kunnen
 voordoen1 nader zijn overwogen1 ook aan
 de hand van hetgeen wordt meegedeeld in
 het ,verslag van het meer uitgewerkt   
plan van de droogmaking van het         
,wieringermeer1--en dat meer speciaal de
 aandacht is gewijd aan de werken       
ontworpen binnen de beide het eerst aan 
de orde zijnde inpolderingen 7,,nw4 en  
,,zw4 droogmakerijen7 en de daarmee in  
verband staande werken1 als scheepvaart-
 en afwateringskanalen1 enz4 ,daardoor  
kunnen meer dan vroeger groote          
tegenvallers bij de uitvoering als      
uitgesloten worden beschouwd1 temeer    
omdat geen rekening is gehouden met de  
omstandigheid1 dat waarschijnlijk bij   
eenige werken door een minder kostbare  
constructie of werkwijze bezuinigingen  
zullen worden verkregen4  ,de raming van
 de groote onderdeelen van het plan1    
wordt dan als nevenstaande tabel        
aangeeft4  ,kantlijn3 ,beperking van het
 plan4  ,in het aanhangig wetsontwerp   
wordt evenals in dat van #aija          

voorgesteld nu alleen in de wet vast te 
leggen de afsluiting en de uitvoering   
van de beide westelijke polders4 ,later 
kan dus bij de wet het begin van        
uitvoering der beide oostelijke polders 
worden bepaald4  ,maar deze laatste     
worden toch ook genoemd onder de uit te 
voeren werken en zij zullen reeds       
spoedig nadat aan den afsluitdijk       
begonnen is worden voorbereid4  ,de     
,regeering meent nl4 dat het1 in verband
 met de sedert #aija veranderde         
omstandigheden met betrekking tot de    
waarde van en de vraag naar land1       
waarschijnlijk is1 dat de droogmaking   
der vier polders in veel korteren tijd  
zal kunnen plaats hebben dan destijds   
werd verondersteld4 ,terwijl zij den    
werkduur voor den afsluitdijk alleen    
evenals vroeger op #i jaar stelt1 meent 
zij dat de droogmaking1 enz4 der        
,wieringermeer reeds in het #ab;e jaar  
7in plaats van in het #ad;e7 zal zijn   
tot stand te brengen en die van den     
,hoornschen ,polder in het #ae;e 7in    

plaats van in het #ah;e74 ,de uitvoering
 van dit beperkte plan1 waardoor de     
afsluiting en een oppervlakte van ruim  
#gd4cbj ,,ha4 zal worden verkregen1 zal 
een uitgave van #aaj millioen gulden    
vereischen 7zie boven71--dus ongeveer de
 helft van die voor het geheele plan4   
,ram4 ,st4 ,comm4 #ahib4    ,ram4 ,st4  
,comm4 #aiad4                           
----------------------------------------
------   ,uit te voeren werken4         
,benoodigd  ,gezamenlijk ,benoodigd     
,gezamenlijk                            
bedrag4     bedrag4    bedrag4          
bedrag4       ,de afsluiting4           
,i4 ,de afsluitdijk met                 
daarbij behoorende                      
werken4                                 
a4 ,afsluitdijk        f#bh4acj4jjj     
f#da4bjj4jjj                            
b4 ,werken op ,wieringen #h4jjj4jjj     
#h4gjj4jjj                              
c4 ,kan4 ,harl4-,piaam                  
en verhooging zeedijk                   
,piaam-,zurig            #b4ehe4jjj     

#c4eej4jjj                              
d4 ,verhooging ,balgdijk                
en verbetering van de                   
havens                   #fjj4jjj       
#fjj4jjj                                
e4 ,onvoorziene werken                  
in verb4 m4 de afsl4                    
en ter afronding       #a4dhe4jjj       
#iej4jjj                                
-----------f #dj4hjj4jjj-----------;f   
#ee4jjj4jjj                             
,,ii4 ,de verbetering v4                
h4 ,zwolsche ,diep           --         
#c4efd4jjj             #e4jjj4jjj       
,,iii4 ,de voorziening                  
i4 d4                                   
visscherijbelangen4        --           
#d4ejj4jjj             #f4jjj4jjj       
,,iv4 ,de voorz4 i4 d4                  
belangen der                            
waterverversching v4                    
,amsterdam en ter afr4                  
#bcf4jjj               #bej4jjj         
,de droogmaking4                        
,v4 ,de inpolderingen                   

achter den                              
afsluitdijk4                            
a4 ,de                                  
,wieringermeerpolder   f#ab4gjj4jjj     
f#ae4iej4jjj                            
b4 ,de ,hoornsche polder#bb4hej4jjj     
#bh4acj4jjj                             
c4 ,de ,zuidoostelijke                  
polder                #fa4hej4jjj       
#gb4fej4jjj                             
d4 ,de ,noordoostelijke                 
polder4               #cb4ejj4jjj       
#ch4bbj4jjj                             
-----------#abi4ijj4jjj-----------aed4ie
j4jjj                                   
------------           ------------     
,totaal                  f#agi4jjj4jjj  
f#bba4bjj4jjj                           
,doordat dan vroeger tot de uitgifte van
 de drooggelegde gronden zal kunnen     
worden overgegaan1 zal ook              
rentebesparing worden verkregen4        
,kantlijn3 ,nadere finantieele          
beschouwingen4  ,in verband met het     
bovenstaande zegt nu de ,regeering dat  

indien de duur van het werk--de         
afsluiting en de vier polders--op #cj   
jaar wordt gesteld1 en wordt aangenomen 
dat de pachtopbrengst der vier polders  
resp4 #ae1 #bj1 #be en #ce jaar na den  
aanvang der afsluiting in mindering der 
kosten zou komen1 de rente eener #d pct4
 leening van #bbb millioen              
gulden--zijnde de totale raming--waarvan
 gemiddeld f#g4ejj4jjj per jaar zou     
worden verbruikt1 met rente op rente1   
gedekt zoude zijn bij een pachtopbrengst
 van gemiddeld f#hj4- per ,,ha4  ,hoewel
 nu een zuivere pacht van f#hj4- de     
,,ha4 zeker niet te hoog is te achten1  
zoo wil de ,regeering1 in aanmerking    
nemende de wisseling van omstandigheden1
 die zich zou kunnen voordoen1 deze     
berekening niet als grondslag voor haar 
wetsvoorstel nemen4 ,wel stelt zij voor 
gedurende de eerste #ad jaar1 wanneer   
nog geen rechtstreeksche baten zullen   
worden ontvangen1 de renten van de dan  
op te nemen gelden tegen #d percent1 uit
 de gewone middelen te betalen1 benevens

 de renten van de gelden1 noodig voor 's
 lands verdediging4 ,zij acht het niet  
wenschelijk om voor een langdurig       
tijdperk nu reeds verdere regelingen te 
treffen tot dekking der kosten4  ,maar  
uit een ander blijkt toch dat de rente  
van het in het werk gestoken kapitaal   
door de baten ruimschoots gedekt wordt4 
,bovendien genieten dan twee-           
driehonderd duizend menschen een goed   
bestaan1 terwijl de ,staat de indirecte 
voordeelen daarvan geniet en ook van de 
afsluiting1 voortvloeiende uit de       
verhoogde welvaart van de aan de        
,zuiderzee gelegen gewesten4  ,uit deze 
beschouwing blijkt ook duidelijk waarom 
de ,staat dit werk met gerustheid kan   
uitvoeren1 waar het als onderneming aan 
particulieren misschien zou moeten      
worden ontraden4 ,de ,staat zal in elk  
geval nog goede winsten behalen4  ,ook  
,mr4 ,,van ,,nierop erkent dat de ,staat
 zich in dit geval op een geheel ander  
standpunt heeft te stellen dan          
particulieren dat kunnen doen4 ,maar ten

 slotte zegt hij3 ,de warmste           
voorstander van de droogmaking moet nog 
aantoonen1 dat deze indirecte voordeelen
 van dien aard zullen zijn1 dat het er  
niet toe doet of de kosten verscheiden  
millioenen meer of minder zullen        
bedragen en dat het voor de             
belastingschuldigen onverschillig zou   
zijn of zij gedurende de inpoldering    
belangrijke sommen aan rente zullen     
moeten opbrengen4  ,kantlijn3 ,raming   
van de indirecte voordeelen der         
afsluiting4  ,daar er ongetwijfeld aan  
dit groote werk risico verbonden is1 is 
de hier gestelde eisch gerechtvaardigd1 
maar toch in zooverre onbillijk dat het 
zeer moeilijk1 zoo niet onmogelijk is om
 de indirecte voordeelen in aantallen   
guldens kapitaal of rente uit te        
drukken4  ,toch is het niet moeilijk in 
te zien1 dat de ruime marge die ,mr4    
,,van ,,nierop verlangt om eventueele   
overschrijding der ramingen te dekken1  
inderdaad bestaat4  ,om eenig denkbeeld 
te verkrijgen van de verhooging van het 

voortbrengend vermogen van              
,noord-,holland t4 ,n4 van het ,,ij1 zou
 men kunnen stellen1 dat van #aej4jjj   
,,ha4 binnen de duinen #ajj4jjj ,,ha4   
belang hebben bij het zoet worden van   
het boezemwater en dat daardoor de      
opbrengst per ,,ha4 f#e4- stijgt4 ,voor 
,westfriesland schatte een              
zuivelconsulent die op f#aj4- de ,,ha4  
,men krijgt aldus f#ejj4jjj 's jaars of 
gekapitaliseerd tegen #d percent #ab    
millioen meerwaarde4 ,of neemt men het  
aantal runderen t4 ,n4 van het ,,ij aan 
op #adj4jjj en de hoogere opbrengst van 
elk beest op f#e4---wat voor eenige     
jaren op het landbouwcongres te ,hoorn  
niet te veel werd geacht--1 dan krijgt  
men f#gjj4jjj meer jaarlijksche         
opbrengst1 dus #ag1e millioen           
meerwaarde4  ,wat ,friesland betreft1   
stellen wij dat #dj4jjj ,,ha4           
buitenlanden daardoor f#aj4- p4 ,,ha4 's
 jaars meer zullen opbrengen en dat van 
nog #afj4jjj ,,ha4 van het boezemgebied 
de jaarlijksche gebruikswaarde met f#e4-

 de ,,ha4 zal toenemen1 dan komt men tot
 een hoogere opbrengst van f#a4bjj4jjj  
's jaars--een meerwaarde van #cj        
millioen dus1--buiten de voordeelen voor
 de nijverheid1 de scheepvaart en de    
visscherij4  ,intusschen zijn deze      
cijfers natuurlijk altijd min of meer   
willekeurig4 ,de ,regeering noemt alleen
 die waarop het voordeel van            
zoetwateraanvulling en waterverversching
 ingevolge een onderzoek van den        
,zuiderzeebond in ,september #ahig zijn 
geschat en die voor ,noord-,holland en  
,friesland samen f#fhj4jjj 's jaars     
zouden bedragen1 dus gekapitaliseerd    
tegen #d percent een kapitaal van #ae   
millioen zouden vertegenwoordigen1--een 
schatting die m4 i4 zeker te laag is4   
,maar bovendien moeten in rekening komen
 de andere indirecte voordeelen hiervoor
 genoemd1 nl4 die voor de waterkeering1 
waterloozing1 enz4 en vooral van de     
aanwinst van een groote vruchtbare      
provincie1 waar zoovelen een goed       
bestaan zullen vinden1 al worden die    

verminderd met hetgeen de ,zuiderzee nu 
als vischwater oplevert4 ,is het nog    
noodig te trachten ook die onder cijfers
 te brengen8  ,de verlangde dekking voor
 eventueele tegenvallers is dus in ruime
 mate aanwezig4  ,wel herhaalt de       
,regeering de zoowel door de            
,zuiderzee-,vereeniging als door de     
,staatscommissie uitgesproken meening3  
dat de voordeelen van den afsluitdijk   
niet van dien aard zijn1 dat het        
wenschelijk zou zijn om alleen met het  
oog daarop1 geheel afgescheiden van een 
latere droogmaking1 de afsluiting ten   
uitvoer te leggen1--maar het blijft toch
 m4 i4 niet onmogelijk dat de waarde van
 die voordeelen de kosten van den       
afsluitdijk zeer nabij zullen komen of  
zelfs overtreffen4         99       99  
99       99       99  ,kantlijn3        
,noodzakelijkheid van de uitvoering4    
,men heeft wel eens de vraag gedaan3    
,waarom dit groote werk8 ,is het        
volstrekt noodig8 ,het antwoord op deze 
vraag is uit de voorgaande beschouwingen

 gemakkelijk op te maken4 ,naar         
aanleiding van de opmerking dat er wel  
meer zulke groote sommen 7ook gedurende 
vele jaren7 uitgegeven zijn1 zooals #bfe
 millioen gulden voor aanleg van        
,staatsspoorwegen1 in #bj jaar tijds    
#bei millioen aan openbare werken1 enz41
 zegt ,mr4 ,,van ,,nierop3 ,deze werken 
strekten om te voorzien in een behoefte1
 die bevrediging eischte4 ,het openbaar 
verkeer vorderde den aanleg van spoor-  
en waterwegen4 ,en verder3 ,al is het   
geen onderneming 7de afsluiting en      
droogmaking der ,zuiderzee71 zij is     
daarmede zeer verwant4 ,geen openbaar   
belang vordert haar uitvoering4  ,och   
kom6 ,werken ter bevordering van het    
openbaar verkeer en die tot afsluiting  
en droogmaking der ,zuiderzee--er is    
immers geen onderscheid in het doel van 
die beide4 ,het verkeer bevordert men   
toch niet om het verkeer zelf6 ,het doel
 van beide soorten van werken is toch3  
de bestaansmiddelen uit te breiden of   
nieuwe te scheppen4 ,daarom en daarom   

alleen worden zulke werken tot stand    
gebracht4 ,zeker6 ,hadden wij dat       
aanleggen van spoorwegen nagelaten1 dan 
zouden wij onze eigen belangen al zeer  
slecht hebben gediend1 maar dit zal     
evenzeer het geval zijn als wij de      
afsluiting en droogmaking der ,zuiderzee
 nalaten4 ,een wijs ,regeeringsbeleid   
moet er niet alleen op gericht zijn te  
doen wat men onmogelijk kan nalaten1    
maar om van alle aanwezige middelen     
gebruik te maken om de welvaart van het 
land te verhoogen4 ,en als een land de  
gelegenheid heeft om zijn innerlijke    
kracht en zijn internationale beteekenis
 belangrijk te doen toenemen1 wordt dan 
het openbaar belang niet in hooge mate  
gediend door van die gelegenheid gebruik
 te maken8  ,dat is niet alleen wijs    
,regeeringsbeleid1 het is ook           
,regeeringsplicht4  ,in de ,memorie van 
,toelichting bij het nu aangeboden      
wetsontwerp stelt de ,regeering zich    
blijkbaar ook op dit standpunt1 waar zij
 de vraag beantwoordt of er voor het    

,rijk voldoende reden voor de uitvoering
 van het groote werk bestaat en waarin  
zij zegt1 dat al zou het werk misschien 
nog een geldelijke bate opleveren1 dit  
op zichzelf voor het ,rijk nog niet     
alleen de drijfveer mag zijn om het werk
 te ondernemen4 ,en3 ,hoofddoel moet    
zijn het vermeerderen van de algemeene  
welvaart door het scheppen van een      
beteren waterstaatstoestand in een      
belangrijk deel des lands1 door de      
vergrooting van den vaderlandschen bodem
 met een aanzienlijke uitgestrektheid   
vruchtbaar land en door het openen van  
een uitgebreid arbeidsveld voor         
,nederlandsche nijverheid en werkkracht4
  ,kantlijn3 ,indijking bij kleine      
gedeelten zonder afsluitdijk4  ,ten     
slotte4 ,vooral met het oog op de       
geldelijke en oeconomische zijde van de 
,zuiderzeezaak heeft men meer dan eens  
het denkbeeld aanbevolen om den         
afsluitdijk weg te laten en al naar de  
behoefte binnen de ,zuiderzee gronden   
geleidelijk in te dijken en droog te    

maken4  ,voor zooveel daarmee bedoeld   
wordt het achtereenvolgens indijken van 
betrekkelijk kleine stukken#de1 is het  
gemakkelijk te begrijpen dat dit zeker  
de meest nadeelige wijze zou zijn om    
grond aan te winnen4 ,het betreft hier  
niet het leggen van nieuwe dijken op de 
oevers van nieuw aangewassen gronden1 om
 deze van de zee af te sluiten1 zooals  
in ,zeeland en elders nu en dan         
geschiedt4 ,maar hier zouden zware en   
hooge afsluitdijken gelegd moeten worden
 op den bodem der ,zuiderzee en de aldus
 afgesloten stukken moeten worden       
drooggemaakt4 ,hoeveel tienduizenden    
meters dijk zouden op die wijze moeten  
worden gelegd1 voordat men b4 v4        
#ajj4jjj ,,ha4 had ingedijkt8 ,dat zou  
toch zeker millioenen guldens noodeloos 
in het water werpen zijn6  #de ,a4      
,,huet4 ,de meest voordeelige wijze van 
landaanwinning in de                    
,zuiderzee4--,zwolle #ahie4  ,bovendien 
zou men op die wijze na zekeren tijd een
 oppervlakte hebben aangewonnen1 waarin 

wegen1 spoorwegen1 kanalen1 enz4        
stuksgewijze aangelegd zijn en dus zeker
 niet zulk een goed geheel zouden       
vormen1 als wanneer dat in eens had     
kunnen geschieden1 terwijl ook in andere
 opzichten niet zulk een goed geheel zou
 zijn verkregen dan bij uitvoering in   
eens4  ,en hoe zou het dan met enkele   
minderwaardige veen- en zandgronden     
gaan8 ,wie zal b4v41 ook in onzen tijd1 
bereid gevonden worden om met veel      
kosten de zandgronden op den bodem der  
,zuiderzee langs de ,veluwe te gaan     
droogleggen8 ,bij droogmaking in eens   
kunnen zij echter mede binnen de groote 
,z4,o4 droogmakerij vallen1 die         
overigens uit zeer vruchtbare           
kleigronden bestaat1 en bezwaren de     
kosten hiervan weinig1 zelfs al hadden  
zij in 't geheel geen waarde4         99
       99       99       99       99    
,kantlijn3 ,achtereenvolgens indijken en
 droogmaken der #d deelen zonder        
afsluitdijk4  ,men kan echter nog anders
 handelen1 nl4 eenvoudig den afsluitdijk

 weglaten en achtereenvolgens de vier   
groote deelen gaan droogmaken1 zooals   
dan ook n door de                       
,zuiderzee-,vereeniging n door de       
,staatscommissie ernstig is overwogen en
 vergeleken met het plan met            
afsluitdijk4  ,voor zulk een droogmaking
 zonder afsluitdijk is meer te zeggen   
dan voor een bij kleine gedeelten4 ,de  
groote kosten van dien dijk1 die in de  
eerste #i jaar van het werk moet worden 
aangelegd1 drukken dus door hunne renten
 sterk die van het geheel4              
,daartegenover staat echter dat dan de  
dijken der vier droogmakerijen niet     
meerdijken maar zeedijken moeten zijn1  
waarvan de kosten #fa millioen gulden   
hooger geraamd worden                   
7,staatscommissie74 ,ook zullen dan de  
gemalen voor droogmaking en drooghouding
 het water hooger moeten kunnen         
opbrengen1 dus kostbaarder zijn in      
aanleg en onderhoud 7in aanleg          
f#c4cfg4jjj meer74 ,ten slotte zouden de
 geheele kosten zonder afsluitdijk zijn 

7,staatscommissie73 f#bab4gjj4jjj1 met  
rente f#bgi4jjj4jjj en met rente op     
rente f#bic4jjj4jjj1--;alleen deze      
laatste som is iets minder dan die met  
afsluitdijk4  ,het verschil in kosten   
kan dus niet beslissen4  ,zwaarder weegt
 het argument dat door den afsluitdijk  
het werk tot n geheel gestempeld wordt3 
is eenmaal die dijk gelegd1 dan moet men
 zoo spoedig mogelijk alle vier genoemde
 gedeelten droogmaken en zoo spoedig    
mogelijk alle gronden uitgeven4  ,kwamen
 er eens tijdsomstandigheden1 waardoor  
de voortgang zeer vertraagd of tijdelijk
 geschorst zou worden1 dan konden       
daardoor verliezen geleden worden4      
,maar juist dat groote geheel en wel    
zoodra mogelijk is het wat velen in de  
eerste plaats wenschen en dat daarom    
naar hunne meening mag en moet gewaagd  
worden4  ,wat den een een bezwaar       
toeschijnt1 vindt de ander juist een    
voordeel2 de een deinst voor mogelijke  
verliezen terug1 de ander durft het aan1
 ook al mochten zulke verliezen zich    

voordoen1 het werk als n geheel aan te  
pakken en te voltooien4  ,daarover valt 
moeilijk te redeneeren2 dat is1 om met  
de ,staatscommissie te spreken1 voor een
 deel een quaestie van temperament4  ,en
 dit argument van spoedig te moeten     
afwerken vervalt grootendeels1 als men  
den afsluitdijk met bijkomende werken   
als een op zich zelf productief werk    
beschouwt1 waarvan de kosten althans    
voor een groot gedeelte door de         
indirecte voordeelen zullen worden      
goedgemaakt1 welk gedeelte dus niet ten 
laste van de volgende werken zal        
behoeven te worden gebracht4  ,en het   
zijn juist die groote voordeelen1 die   
men mist bij een uitvoering zonder      
afsluitdijk4  ,de ,staatscommissie kwam 
daardoor toch tot het besluit dat een   
inpoldering met afsluitdijk te verkiezen
 is boven inpolderingen in de ,zuiderzee
 zonder voorafgaande afsluiting4 ,nu die
 voordeelen door nadere beschouwing meer
 en meer van groote beteekenis zijn     
gebleken1 veel grooter dan waarop de    

,staatscommissie die schatte1 is men    
zooveel temeer gerechtigd tot het       
besluit3 ,afsluiting en droogmaking     
volgens het plan van de                 
,zuiderzee-,vereeniging-,staatscommissie
4     ,,deel ,,ii4  ,,weerlegging ,,van 
,,bezwaren4     ,in den laatsten tijd   
zijn eenige geschriften verschenen      
waarin het plan der                     
,zuiderzee-,vereeniging-,staatscommissie
 tot afsluiting en gedeeltelijke        
drooglegging der ,zuiderzee voornamelijk
 uit een technisch oogpunt wordt        
bestreden of een ander beter geacht plan
 wordt aanbevolen4 ,ook in enkele       
mondelinge voordrachten is dat geschied4
  ,in 't algemeen kunnen blijken van    
belangstelling in een zaak1 waarbij de  
belangen van het gansche land in zoo    
hooge mate betrokken zijn1 slechts als  
een verblijdend teeken worden begroet4  
,maar wanneer de beschouwingen afkomstig
 zijn van niet-deskundigen1 wien de     
kennis ontbreekt van de grondbeginselen 
der wetenschappen die bij de zaak       

betrokken zijn1 dan hebben die op zich  
zelve weinig of geen waarde en dan is   
een ernstige kritische beoordeeling     
daarvan zoo goed als onmogelijk4        
,hiermee is niet gezegd dat ook een     
niet-deskundige niet eens een goed      
denkbeeld kan hebben1 maar ten slotte   
moeten deskundigen over de waarde       
daarvan beslissen4  ,de bovenbedoelde   
geschriften zijn op een enkel na helaas 
van onbevoegden en het gevolg daarvan   
is1 dat dezen zooals gewoonlijk hun     
gebrek aan kennis trachten aan te vullen
 door groote woorden1 zeer kras gestelde
 uitspraken1 ja in een enkel geval zelfs
 door te schelden4  ,toen de            
,zuiderzee-,vereeniging mij verzocht ook
 mijne meeningen eens te stellen        
tegenover zooveel ongegronde en los     
daarheen geworpen beweringen1 trok die  
taak mij dan ook zeker niet aan4 ,debat 
toch is het stellen van argumenten      
tegenover argumenten1 maar waar deze bij
 de tegenpartij ontbreken1 daar slaat   
men in de lucht1 daar kan van een       

eigenlijken vruchtbaren strijd geen     
sprake zijn4 ,men moet dan en passant   
wat kennis trachten bij te brengen1 wat 
echter f zeer moeilijk f onmogelijk is4 
,en men vraagt dan allicht zich zelven  
af of men niet wat beters te doen heeft 
dan zich uit te putten in redeneeringen 
die op den ander toch geen vat kunnen   
hebben1 omdat hij bij voorbaat onwillens
 is om overtuigd te worden4  ,intusschen
 moet nog een andere overweging gelden4 
,hoe betreurenswaardig het ook is1 het  
is meermalen gebleken1 dat de openbare  
meening door onbevoegden op een         
dwaalspoor geleid werd1 temeer doordat  
dezen uit den aard der zaak de          
hulpmiddelen van heftigheid1 geschreeuw1
 enz4 veelal niet versmaden4  ,uit deze 
laatste overweging heb ik toegegeven4   
,ik nam de minder aangename en misschien
 ook zeer ondankbare taak op mij te     
trachten het ontstaan van wanbegrippen1 
onrust1 enz4 betreffende de             
,zuiderzeezaak te voorkomen en de       
openbare meening in het rechte spoor te 

houden1 nu sommigen door hunne scheeve  
voorstellingen en niet op juiste kennis 
van feiten gegronde beweringen1 die     
meening op een dwaalspoor zouden kunnen 
brengen4     ,als ik1 de verschillende  
bedoelde bestrijders der ,zuiderzeezaak 
gaande beantwoorden1 den ,heer ,,gelder1
 directeur en aandeelhouder van de      
,visscherij-,courant1 het eerst noem1   
dat is dat niet om zijn grof geschreeuw 
en geschetter te gaan weerleggen4 ,ik   
heb dat eens beproefd op een vergadering
 te ,amsterdam1 waar de ,heer ,,gelder  
aldus begon3  ,die afsluitdijk deugt    
niet4 ,hij zal spoedig bezwijken en de  
menschen die er achter wonen1 zullen    
verdrinken als ratten4  ,waarom deugt   
die afsluitdijk niet8 zoo vroeg ik4     
,dat kan ik niet zeggen1 want ik ben    
geen technicus4  ,hoe kunt u dan        
beweren1 dat die dijk niet deugt8       
,ingenieurs 7meervoud7 hebben het       
gezegd4  ,wie zijn die ingenieurs8  ,de 
ingenieur ,,van ,,veen 7enkelvoud7 te   
,breda4  ,die heeft nooit bezwaren tegen

 den afsluitdijk ingebracht1 wl tegen de
 meerdijken4  ,en dan klaagt de ,heer   
,,gelder er over1 dat men niet met hem  
debatteeren wil6 ,en in zijn blaadje    
scheldt hij daarom ,mr4 ,,smeenge en mij
 lafaards4  ,het spreekt wel van zelf   
dat men zoo iemand niet meer te woord   
staat4 ,de ,heer ,,gelder moge voortaan 
zoo hard schreeuwen als hij wil en het  
goedmoedig visschersvolkje van alles    
trachten wijs te maken en adressen doen 
teekenen tegen de afsluiting 7als ik    
voor hen sprak1 teekenden zij adressen  
er voor671 hij moge in zijn lijforgaan  
de dolzinnigste beweringen met allerlei 
groote en vette letters laten drukken1  
hij zal van mij noch mondeling noch     
schriftelijk een enkel woord meer hooren
 over zijn onverantwoordelijk kabaal4   
99       99       99       99       99  
,over de bezwaren van den ,heer ,,van   
,,veen1 civ4 ingenieur1 oud-direkteur   
der openbare werken te ,breda1 kan ik   
kort zijn4 ,deze heeft onlangs een      
brochure uitgegeven1 getiteld ,de       

,januari-ramp en de hoogst gevaarlijke  
constructie van de dijken in het        
aanhangige plan tot droogmaking der     
,zuiderzee1 waarin hij betoogt1 dat waar
 de meerdijken der vier droog te maken  
deelen van het plan der ,staatscommissie
 op slappen bodem komen te liggen1 de   
voorzieningen die de commissie daartegen
 aanbeveelt niet voldoende zijn1--een   
zuiver technische quaestie dus4  ,de    
,heer ,,van ,,veen heeft ook nog op     
andere groote gevaren en bezwaren       
gewezen1 alle van technischen aard1     
althans die welke ik eens uit een       
voordracht te ,amsterdam gehouden van   
hem vernam4  ,maar het kan tot niets    
dienen die technische quaestie's nu te  
bespreken4 ,ik zou den ,heer ,,van      
,,veen nl4 willen vragen of hij         
werkelijk meent1 dat1 als het tot een   
uitvoering komt1 het plan der           
,staatscommissie blindelings zal gevolgd
 worden--of liever3 of hij meent dat    
naar de enkele groote lijnen van dat    
plan zelfs een begin van uitvoering     

mogelijk is4  ,dat plan is immers alleen
 in eenige algemeene trekken aangegeven 
om het geheel te kunnen overzien1 de    
gedachten te kunnen bepalen bij de      
voornaamste zaken die zich zullen kunnen
 voordoen en een zeer globale raming van
 kosten te kunnen opmaken4 ,bovendien is
 het #bb jaar oud en is de techniek in  
dien tijd zeer vooruitgegaan            
7baggerwerk1 gewapend beton1 toepassing 
van elektriciteit als beweegkracht1     
enz474  ,komt het tot een uitvoering1   
dan worden een of meer bureaux          
ingericht1 waar de ingenieurs aan het   
werk gaan om meer in 't bijzonder studie
 te maken van de onderdeelen en van de  
vele moeilijkheden die ongetwijfeld nog 
zullen voorkomen en waaronder er zelfs  
zeker zullen zijn die door de ontwerpers
 van het groote plan niet zijn voorzien4
 ,zij die de verantwoordelijkheid hebben
 te dragen zullen b4v4 ongetwijfeld     
bezwaren als die van een slappen bodem  
onder de meerdijken naar hun beste weten
 trachten op te lossen en niet          

werktuigelijk een daaromtrent geopperd  
denkbeeld van de ,staatscommissie       
volgen4 ,daarom worden de werken in     
bijzonderheden ontworpen en wordt de    
uitvoering daarvan geleid door          
ingenieurs4  ,het is wel zonderling dat 
men dit aan een ingenieur moet in       
herinnering brengen4  ,ten overvloede   
wijs ik den ,heer ,,van ,,veen op het in
 dit jaar verschenen ,verslag der       
onderzoekingen van het ,bureau voor het 
opmaken van een meer uitgewerkt plan met
 begrooting voor den aanleg van een     
gedeelte van de afsluiting der          
,zuiderzee en indijking en droogmaking  
van de ,wieringermeer1 samengesteld door
 den ingenieur van den                  
,rijks-,waterstaat ,,de ,,blocq ,,van   
,,kuffeler4 ,hij zal daaruit zien hoe in
 bijna alle onderdeelen is afgeweken 7in
 sommige zeer veel67 van het globale    
plan der ,staatscommissie1 o4 a4 ten    
opzichte van de plaats der buitendijken 
en van hunne samenstelling en           
afmetingen1 van de afwaterings- en      

scheepvaartkanalen ten behoeve der      
aangrenzende landen1 van de verdeeling  
in polders en van hunne bemaling1 vooral
 ook ten aanzien van de bestrijding der 
kwel uit de diluviale gronden van       
,wieringen1 welke quaestie door de      
,staatscommissie in 't geheel niet onder
 de oogen is gezien4 ,enz41 enz4  ,laat 
men toch nu niet gaan strijden over de  
technische uitvoering der onderdeelen1  
die nog volstrekt niet vaststaat4 ,dat  
is immers vechten tegen windmolens6     
99       99       99       99       99  
,de drooglegging der ,zuiderzee4 ,het   
plan ,j4 ,,ulehake contra het plan ,c4  
,,lely4  ,aldus luidt de bescheiden     
titel van een in dit jaar verschenen    
boekje van iemand die zijn naam niet    
noemt 7maar blijkbaar ook een           
niet-technicus71 waarin hij op          
geestdriftige wijze het plan aanbeveelt 
van den ,heer ,,ulehake1 onderwijzer in 
den ,grooten ,i,jpolder1 dat deze een   
jaar of negen geleden aan ,h4 ,m4 de    
,koningin heeft aangeboden en waarvan de

 resultaten veel schitterender zullen   
zijn dan die van 't plan ,,lely4  ,dat  
plan komt in hoofdzaak neer op het      
afsluiten der zeegaten van den ,helder  
tot de ,eems1 zoodat ook al het         
inktkokerzand achter de eilanden zal    
worden drooggelegd4 ,die zeegaten zijn  
wel diep1 o4 a4 dat van den ,helder tot 
#da ,m41 maar men schrikt daarvan alleen
 zoo erg1 omdat in de nota's der        
,zuiderzee-,vereeniging de hoogteschaal 
veel grooter is genomen dan de          
lengteschaal4 ,alsof dit het feit       
wegneemt dat het gat toch #da ,m4 diep  
is6  ,onze bescheiden onderwijzer1 die  
een afsluitdam door zulk een diepte toch
 ook wel wat bar schijnt te vinden1     
heeft er wat op gevonden3 hij legt dien 
meer naar buiten in een gebogen vorm1   
zoodat hij dan #b of #c gaten heeft af  
te sluiten1 waar hij ook nog met diepten
 van #aj  #aa ,m4 te doen heeft1 maar   
waarin natuurlijk de strooming veel     
minder sterk zal zijn dan in de         
,helsdeur--waarom dit natuurlijk is     

schijnt niet recht duidelijk4 ,dat      
werkje in volle zee--een sprong in 't   
duister1 waarvan zeker niemand kan      
zeggen of het #cj of #cjj millioen zal  
kosten--is een natuurlijk plan1 omdat   
het van de bestaande banken en eilanden 
profiteert4  ,er moeten dan nog minstens
 zes andere zeegaten worden gedicht en  
een afsluitdijk langs de ,eems worden   
gemaakt1 maar daaromtrent verneemt men  
slechts de teleurstellende mededeeling3 
,het spreekt van zelf1 dat de zeegaten  
en ,waddengedeelten1 als vallende buiten
 het plan ,,lely1 niet in die mate en   
richting werden onderzocht1 om voldoende
 gegevens voor het plan ,u4 te          
verschaffen4 ,wel verklaarde een ervaren
 waterbouwkundig ingenieur1 dat de      
technische bezwaren1 aan het dempen     
7sic7 der zeegaten verbonden1 enkel     
geldelijke waren1 en het dus volstrekt  
niet onmogelijk blijkt1 dat de          
resultaten van 't plan ,u4 veel         
schitterender zullen zijn dan die van 't
 plan ,,lely4 ,als die ervaren ingenieur

 werkelijk dien volstrekten onzin heeft 
uitgesproken1 dat nl4 de technische     
bezwaren enkel geldelijke waren1 dan is 
't maar goed dat zijn naam niet genoemd 
wordt4  ,maar toch heeft onze           
plannenmaker al die afsluitingen        
aangeduid door streepjes op een         
schetsje1 waarop de eigenlijke          
,zuiderzee de grootte heeft van een     
rijksdaalder4  ,daarop staan ook veel   
dunne en dikke lijntjes die de          
verlenging van den ,i,jsel naar het     
zeegat van den ,helder en daarop        
uitkomende kanalen voor de afwatering en
 de scheepvaart schijnen te moeten      
voorstellen4 ,deze zullen dus1 voor     
zooveel het verlengde van den ,i,jsel en
 de daarmee in open verbinding staande  
kanalen betreft1 ter weerszijden van    
dijken moeten worden voorzien1 gemiddeld
 #aj ,m4 hoog en samen zeker eenige     
honderdduizenden meters lang4 ,dat de   
vele groote en zeer diepe geulen in het 
noordelijk deel der ,zuiderzee en       
tusschen ,enkhuizen en ,stavoren        

doorgaande tot t4 ,w4 van ,urk 7de      
,texelstroom b4 v4 is #ae  #cj ,m4 en de
 ,vliestroom #f  #bj ,m4 diep7 totaal   
worden genegeerd1 toont ons den         
bewonderenswaardigen durf van den voor  
niets terugdeinzenden ontwerper4  ,hij  
heeft blijkbaar 't land aan een         
,i,jselmeer tot voorloopige             
waterberging1 want 't is hem in de      
eerste plaats om ,land te doen1 land1   
dat dan beschikbaar zal komen voor de   
werkmenschen1 die nu met bloote kaken   
hunne ruggen krom moeten werken in den  
turfkuil en den modderbak4 ,maar het    
gemis van zulk een meer is zoo erg niet1
 want de bescheiden ,heer ,,ulehake     
meende gerechtigd te zijn eenigszins    
critiek uit te oefenen op het plan      
,,lely en bestudeerde het ,i,jselmeer4  
,en daar komt de minister ,,lely maar   
treurig af6 ,hoor1 hoor6  ,de ,heer ,u4 
wil trachten alle rivieren uitloozende  
in de ,zuiderzee te kanaliseeren1 ten   
einde den watertoevoer te beperken en te
 beheerschen4  ,onze                    

dillettant-civiel-ingenieur1 die        
blijkbaar niet weet wat kanaliseeren is1
 schijnt zich te verbeelden dat zoo'n   
rivier na de kanalisatie minder water   
afvoert6 ,maar hij wil bovendien dien   
lastigen ,i,jsel nog op een andere wijze
 klein krijgen1 door nl4 door werken bij
 ,westervoort een deel van zijn water   
langs den ,rijn af te voeren en1 omdat  
hij waarschijnlijk noodkreten voorziet  
uit de landen langs die rivier1 gaat hij
 den ,krommen ,rijn-,ouden ,rijn-,vecht 
weer openen1 dus den middelsten ,rijnarm
 uit den ,romeinschen tijd herstellen4  
,al wordt aldus ons gansche             
rivierstelsel1 waaraan wij nu anderhalve
 eeuw gewerkt hebben1 in de war gebracht
 en al zullen die veranderingen         
honderden millioenen kosten1 deze       
waterstaatsdictator ziet niet daartegen 
op4 ,is er niet iets grootsch1 iets     
geniaals in zulke denkbeelden8  ,de     
bescheiden ,heer ,,ulehake gevoelt als  
onderwijzer zeer goed het ongelijke van 
den strijd dien hij aanbond tegen den   

,minister-ingenieur4 ,maar door zijn    
studie over het ,i,jselmeer verslaat hij
 zijn tegenstander toch totaal4 ,hoor   
maar naar zijn bewonderaar4 ,daar de    
,minister de uitmonding van 't ,zwarte  
,water van ,kraggenburg uit wenscht te  
verlengen tot ongeveer de ,zuidpunt van 
,schokland 7en dat werk is lang geen    
peulschilletje71 roept hij aldaar een   
toestand in 't leven1 die veroorzaakt   
dat het westelijk deel van ,overijsel   
tot verre t4 ,o4 van ,dalfsen van tijd  
tot tijd in een bare zee verandert1 of  
de ,n4,o4 polder verdrinkt4 ,die        
onnoozele minister1 die nog wel zoo     
netjes had uitgerekend dat de standen op
 het ,i,jselmeer #a1e  #b ,m4 lager     
zouden blijven dan die op de open       
,zuiderzee6 ,ware hij toch eerst maar   
met zijn plan bij den ,heer ,,ulehake   
gekomen met verzoek om consideratie en  
advies6  ,maar nu dit helaas niet       
geschied is1 maakt de bescheiden ,heer  
,,ulehake in zijn ongelijken strijd zijn
 tegenstander totaal af4  ,zijn         

vernietigende uitspraak berust op deze  
twee axioma's3  a4 ,de waterbouwkunde1  
voorgelicht door de scheikunde kreeg te 
beschikken over gewapend en cementbeton1
 eene specie1 die uitnemend geschikt is 
tot het leggen van den afsluitdijk en de
 bijkomende werken4  b4 ,de landbouw    
kreeg1 voorgelicht en geschraagd door de
 scheikunde1 te beschikken over de      
hulpmeststoffen1 waarmede men zelfs     
heide maakt tot weide4  ,en deze twee   
grondwaarheden geven volgens den ,heer  
,,ulehake den doodsteek aan 't plan ,l4 
en doen 7ze7 het zijne zegevieren4  ,the
 villain dies6 ,wij kunnen nu           
gerustgesteld naar huis toe gaan4  ,de  
auteur van 't stuk beoogt als voorloopig
 doel1 dat zijn plan door de ,regeering 
worde onderzocht4  ,wie weet68          
99       99       99       99       99  
,in de ,nieuwe ,rotterdamsche ,courant  
van #ag ,januari ll4 komt de ,heer ,d4  
,r4 ,,mansholt op tegen het plan van den
 ,minister van ,waterstaat om een bijna 
waardeloos moeras met ontzaglijke kosten

 onder water weg te pompen1 om          
daarentegen en daardoor de vruchtbare en
 met groote kosten door de ingelanden   
ingedijkte polders langs onze           
,noordzeekusten te verzuipen4 ,de ,heer 
,,mansholt tracht dan voornamelijk aan  
te toonen1 dat de voorgestelde          
afsluiting der ,zuiderzee de            
stormvloedhoogten langs de ,friesche en 
,groningsche kusten zoo zal doen        
stijgen1 dat voor deze groote gevaren te
 duchten zijn4  ,in zijn repliek van #ca
 ,jan4 d4a4v4 op het ingezonden stuk van
 den ,voorzitter der                    
,zuiderzee-,vereeniging in het          
,handelsblad van #be ,januari wordt     
ongeveer hetzelfde betoogd4 ,de zoon van
 den ,heer ,d4 ,r4 ,,mansholt1 de ,heer 
,l4 ,h4 ,,mansholt1 heeft daarna in eene
 ,juni #aiaf verschenen brochure ,de    
afsluiting der ,zuiderzee1 een ernstig  
gevaar voor ,friesland en ,groningen    
ongeveer dezelfde denkbeelden verdedigd4
  ,hoewel ik in de oogen van den ,heer  
,,mansholt ,sr4 slechts een zoogenaamd  

deskundige ben1 durf ik mij verstouten  
zijne meeningen te bestrijden en te     
bewijzen dat die geheel onjuist zijn4   
,de hoofdfout in zijne                  
redeneering1--dezelfde trouwens die door
 nagenoeg alle niet-deskundigen gemaakt 
wordt1--is gemakkelijk aan te wijzen en 
toch is het eenigszins moeilijk de      
heeren ,,mansholt ,sr4 en ,jr4 te       
weerleggen1 omdat zij blijkbaar het     
verschijnsel der getijden langs onze    
,noordzeekusten en de wijze waarop het  
zich in de ,zuiderzee voortplant niet   
voldoende kennen1 terwijl ook de        
oorzaken van de stormvloeden tegen de   
kusten van die binnenzee niet juist     
worden ingezien3 volloopen1 opstuwen en 
opwaaien1 drie verschillende            
verschijnselen1 worden daarbij telkens  
met elkaar verward4  ,ik moet daarom wel
 eerst even het volgende in herinnering 
brengen4  ,de getijden op onze kusten   
worden veroorzaakt voornamelijk door    
twee indirecte getijwerkingen die van   
den ,atlantischen ,oceaan uitgaan en    

waarvan de eene1 het zoogenaamde        
,zuidtij1 tot ons komt door het ,kanaal 
tusschen ,engeland en ,frankrijk en de  
andere1 het ,noordtij1 t4 ,n4 om        
,schotland heen zich voortzet in de     
,noordzee en tot onze kusten doordringt4
 ,nog een derde getijwerking1 als van   
minder belang1 laten wij nu maar buiten 
beschouwing4 ,het ,zuidtij veroorzaakt  
te ,calais nog een verschil tusschen    
gemiddeld hoog water 7,h4 ,w47 en       
gemiddeld laag water 7,l4 ,w47--dit     
verschil heet de hoogte van de          
vloedgolf--van #e1fj ,m41 aan de        
,wielingen van #c1fg ,m4 en dat verschil
 neemt noordwaarts natuurlijk meer en   
meer af tot een eind t4 ,n4 van ,petten2
 bij deze plaats bedraagt het nog #a4cd 
,m4 ,maar voorbij dat punt gaat dat     
verschil toenemen langs onze            
,noordzeekust 7d4 i4 langs de           
buitenzijde van de eilanden7 onder den  
meer en meer toenemenden invloed van het
 ,noordtij tot aan den mond van de      
,elbe1 volgens de waarnemingen          

,,moens-,,nolthenius3                   
,plaatsen              buiten           
binnen      ,texel                      
#a1be ,m4           #a1je ,m4           
----------------------------------------
------------------------   ,eierlandsche
 ,gat               #a1de               
----------------------------------------
------------------------   ,vlieland    
#a1fe             #a1dj                 
----------------------------------------
------------------------   ,terschelling
                   #a1hj                
#a1gj                                   
----------------------------------------
------------------------   ,ameland     
#a1ij             #a1gj                 
----------------------------------------
------------------------                
,schiermonnikoog                #b1ae   
#b1aj ,m4 7,friesche ,gat7              
----------------------------------------
------------------------   ,rottum      
#b1cj                                   
----------------------------------------

------------------------   ,borkum      
#b1ej                                   
----------------------------------------
------------------------   ,cuxhaven    
7volgens ,h4 ,lentz7 ong4 #b1hj ,m4     
,om dezelfde reden stijgen ook de       
stormvloeden buitengaats noord- en      
oostwaarts tot de ,elbe en dus ook de   
hoogste zeestanden binnengaats op       
geringen afstand achter de zeegaten1    
b4v4 bij den stormvloed van #ac_/ad     
,januari #aiaf3    ,helder              
#a1ge ,n4,a4,p4   ,texel 7,oude ,schild7
                   #a1ih       ,vlieland
 7,oost-,vlieland7              #b1ba   
,terschelling 7,west-,terschelling7     
#a1ih       ,roptazijl                  
#b1hf       ,nieuw ,bilt                
#b1ij       ,ameland                    
#c1bj       ,schiermonnikoog            
#c1df      ,hierbij echter in het oog te
 houden1 dat op eenige van deze plaatsen
 afwaaiing op de andere opwaaiing van   
water plaats had1 zooals hierna zal     
worden verklaard4 ,met deze werking der 

getijen schijnen de ,heeren ,,mansholt  
onbekend te zijn1 althans de ,heer      
,,mansholt ,jr4 zegt1 naar aanleiding   
van door hem geconstrueerde lijnen van  
stormvloedhoogten3 op 't eerste gezicht 
ziet men1 dat het een normaal           
verschijnsel is1 dat juist op de plaats 
waar het zeewater door drie groote diepe
 zeegaten de ,zuiderzee kan             
binnenstroomen1 de vloedhoogte ook bij  
de eilanden aanzienlijk lager is dan    
naar het ,n4,o4 en naar 't ,z4,w4 ,ligt 
het nu weer niet voor de hand1 voor dit 
merkwaardig verschijnsel als oorzaak aan
 te nemen1 dat de vloed bij ,texel1     
,vlieland en ,terschelling slechts      
gedeeltelijk gestuit wordt en verder in 
ontzaggelijke massaas in de ,z4,z4 wordt
 gestuwd8 ,wanneer we straks globaal    
nagaan van welke beteekenis deze        
watermassa is1 zal daaruit m4 i4        
noodzakelijk moeten volgen1 dat ook hier
 de ,z4,z4 dien opmerkelijk lageren     
plaatselijken vloedstand veroorzaakt4   
,de schrijver meent dus dat de vloeden  

tusschen den ,helder en ,terschelling   
buitengaats minder hoog stijgen1 omdat  
het vloedwater in ontzaggelijke massaas 
binnen de ,zuiderzee gestuwd wordt4 ,och
 herm6 ,zouden de vloedhoogten op onze  
,noordzeekusten werkelijk onder den     
invloed staan van het waterverlies in   
dat kleine binnenzeetje1 de ,zuiderzee1 
dat dan #b  #c ,m4 hooger dan gewoonlijk
 wordt opgezet8 ,waarmee natuurlijk niet
 gezegd is1 dat in de onmiddellijke     
nabijheid der zeegaten en in deze zelve 
niet eenige plaatselijke daling ontstaat
 door het naar binnen vloeien van het   
,noordzeewater4  ,door de zeegaten      
vloeit ,noordzeewater in de daarachter  
gelegen zeeboezems4 ,wordt de zeeboezem 
naar achteren nauwer1 dan wordt het     
vloedwater daarin opgestuwd1 waardoor   
achterin hoogere ,h4,w4- en lagere      
,l4,w4-standen voorkomen dan aan den    
mond1 zooals b4v4 op de                 
,wester-,schelde1 in het ,friesche      
,gat-,lauwerszee en in de               
,eems-,dollart4 ,terwijl b4v4 in het    

,friesche ,gat het verschil tusschen    
,h4,w4 en ,l4,w4 #b1aj ,m4 bedraagt1 is 
het te ,zoutkamp #b1ch1 terwijl het aan 
den ,eemsmond bij ,borkum #b1ej ,m4 is1 
is het te ,delfzijl toegenomen tot #b1gh
 ,m4 en zou te ,emden1 waar het ongeveer
 #b1gj ,m4 bedraagt1 grooter zijn dan te
 ,delfzijl1 als het vloedwater zich     
tusschen die beide plaatsen niet over de
 ,dollart kon verspreiden4 ,het is      
daarom niet geoorloofd om1 zooals de    
,h4,h4 ,,mansholt doen1 onder de standen
 langs de noordelijke ,friesche en      
,groningsche kusten die te ,ezumazijl1  
aan de ,friesche ,zijl en te ,zoutkamp  
en die te ,delfzijl en ,statenzijl op te
 nemen4 ,en evenmin mag dit geschieden  
met de stormvloedshoogten aldaar4 ,men  
krijgt dan een valsch beeld van de      
zeestanden langs die kusten4  ,blijft de
 zeeboezem naar binnen ongeveer dezelfde
 wijdte behouden als aan den mond1 dan  
blijft de hoogte van de vloedgolf ook   
dezelfde4  ,maar is de zeeboezem wijder 
dan het zeegat waardoor de vloed naar   

binnen komt1 dan wordt de grootte van de
 vloedgolf al minder en minder naarmate 
de ruimte achter het zeegat toeneemt4   
,dit heeft o4 a4 plaats bij de          
,zuiderzee1 waarin de getijen werken    
door verscheidene zeegaten1 die nauw    
zijn met betrekking tot de groote ruimte
 daarachter1 zoodat b4v4 ,h4,w4 en      
,l4,w4 buiten vr het zeegat van den     
,helder #j1ch en -#j1hg ,n4,a4,p4 en vr 
het ,vlie #j1fe en -#a1jj ,n4,a4,p4     
zijn1 terwijl die cijfers te ,enkhuizen 
#j1cb ,n4,a4,p4 en -#j1bc en te         
,stavoren #j1ba en -#j1bh ,n4,a4,p4     
bedragen4  ,zien wij dus dat de         
waterstanden in de zeeboezems niet      
alleen van hunne grootte maar ook van   
hun vorm afhangen1 als zij groot zijn en
 hun gedaante nog al grillig is1 zooals 
bij de ,zuiderzee met haar nauwen hals  
tusschen ,enkhuizen en ,stavoren1 dan is
 de getijwerking--ik bedoel nu in       
normale omstandigheden1 dus zonder      
wind--nog samengestelder4 ,daar         
verspreidt zich nl4 het vloedwater dat  

door de zeegaten naar binnen dringt vrij
 snel over de noordelijke kom1 zoodat   
als 't bij springtij ,h4,w4 te          
,nieuwediep is te ong4 #g1be u41 dit te 
,texel 7,oude ,schild7 te #g1ei u41 te  
,oost-,vlieland te #h1ai u41 te         
,harlingen te #h1dg u4 en te ,stavoren  
te #i1bj u4 het geval is1--in de        
gedeeltelijk afgesloten ,wieringermeer  
echter te ,medemblik eerst te #aj4ad u4 
en voorbij het nauwe gedeelte van       
,stavoren eerst te #aj4bj te ,enkhuizen4
 ,het dringt dan 7dus zonder harden wind
 of storm7 in de zuidelijke kom niet    
verder naar het ,zuiden door dan tot    
ongeveer een lijn ,enkhuizen-,ketel1 dus
 tot iets t4 ,z4 van ,urk4 ,het water in
 die kom wordt dan alleen als 't ware   
eenigszins teruggeduwd en daarop komen  
dan nog gemiddelde getijverschillen voor
 van hoogstens een halven meter 7in den 
,z4,w4 hoek72 de plaatsen langs de      
zuidelijke en oostelijke kusten hebben  
dan hoog water te #ab  #a uur4  ,de     
genoemde verschillen in tijd nu waarop  

de hoogwaterstanden voorkomen zijn      
oorzaak1 dat als de noordelijke kom op  
't hoogst gevuld is1 het in de          
zuidelijke laagwater is1 terwijl de     
noordelijke kom het minste water bevat  
als de zuidelijke hoog water heeft4     
,een gevolg hiervan is dat de           
noordelijke kom van twee zijden1 van uit
 het ,noorden en uit het ,zuiden1 zij   
het ook niet in gelijke mate1 gevuld    
wordt en ook dat zij na het tijdstip van
 ,h4,w4 zich naar twee zijden1 nl4 door 
de zeegaten en naar de zuidelijke kom   
ledigt4  ,maar bij sterken wind of storm
 wordt de geschetste toestand zeer      
gewijzigd4  ,hooge waterstanden in de   
,zuiderzee kunnen nl4 worden veroorzaakt
 door3  #a inloopen van ,noordzeewater  
door de zeegaten1  #b opwaaien van het  
,zuiderzeewater naar een of andere      
zijde4  #c beide oorzaken onder #a en #b
 te gelijk4  ,deze oorzaken hangen niet 
alleen af van de sterkte doch ook van de
 richting van den wind4  ,begint het1   
zooals meestal bij ons te lande1 uit het

 ,z4,w4 te stormen1 dan komt daardoor   
weinig of geen water binnen de          
,zuiderzee4 ,blijft de storm aanhouden  
en draait1 zooals gewoonlijk1 de wind   
naar ,w41 waardoor veel van het eerst   
uit het ,z4,w4 langs onze kusten        
gejaagde water hoog daartegen wordt     
opgezet1 dan gaat meer water naar binnen
 komen en blijft de storm dan nog langer
 doorgaan1 terwijl de windrichting      
,n4,w4 wordt1 dan komen groote massa's  
,noordzeewater binnen de ,zuiderzee4    
,dit water blijft dan niet ten ,n4 van  
,urk1 maar verspreidt zich weldra over  
de geheele zuidelijke kom4 ,hooge       
standen langs de kusten aldaar worden   
daardoor veroorzaakt4  ,maar ook zonder 
dat een droppel ,noordzeewater binnen de
 ,zuiderzee is gekomen1 kunnen langs de 
kusten daarvan zeer hooge zeestanden    
voorkomen en wel door het verschijnsel  
van op- en afwaaiing4  ,als het nl4 hard
 waait of stormt1 wordt de bovenste laag
 van een of ander water van eenige      
uitgebreidheid voor den wind uit naar ne

 zijde voortbewogen1 stel ter diepte van
 #b1 #c1 #d1 #e ,m4--dit hangt van de   
kracht van den wind af4 ,in diep water  
nu wordt de leegte1 ontstaan door het   
wegwaaien van water op zeker punt1      
onmiddellijk aangevuld door het water   
daaronder1 waarin dan een tegenstroom   
ontstaat1 en dus blijft de              
wateroppervlakte overal nagenoeg op     
dezelfde hoogte1 m4a4w4 neemt geen      
helling aan4 ,maar bij ondiepe wateren  
ontbreekt het water onder de            
voortgejaagde massa grootendeels of     
geheel1 daar kan dus weinig of geen     
aanvulling plaats hebben en dus neemt de
 waterspiegel daar een helling aan4 ,de 
grootte van die opwaaiing hangt af van  
de windkracht en van den afstand        
waarover de opwaaiing plaats heeft4 ,bij
 den bekenden ,pinksterstorm van ,mei   
#ahfj1 die uit het ,z4,w4 woei1 woei het
 ,,ij vr ,amsterdam zoo laag af dat hier
 en daar de bodem droog lag1 terwijl het
 water tegen de oostelijke kusten der   
,zuiderzee zoo hoog opwoei1 dat er      

tusschen ,amsterdam en ,dronten een     
verschil in stand was van #d1cj ,m4 ,en 
bij den vloed van ,januari #ahhd1 ook   
door ,z4,w4 storm veroorzaakt1 werd een 
verschil tusschen gelijktijdige standen 
aan de ,oranjesluizen en te ,blankenham 
waargenomen van #d1fj ,m4 ,toch was er  
in deze beide gevallen weinig           
,noordzeewater binnen de ,zuiderzee4    
,een voorbeeld van inloopen en opwaaien 
biedt de stormvloed van #ac_/ad ,januari
 #aiaf4 ,in de #b etmaal nl41 die       
voorafgingen aan den storm1 die den     
#ac;en te #aa uur begon1 had het den    
meesten tijd uit ,n4,w4 richting        
stormachtig gewaaid met vlagen van      
storm1 behalve gedurende #bj uur dat de 
wind ,w4 en ,z4,w4 was4 ,daardoor was de
 ,zuiderzee reeds grootendeels          
volgewaaid met ,noordzeewater1 toen de  
eigenlijke storm begon4 ,en deze woei   
ook uit het ,noordwesten en tegen het   
einde 7#f u4 voorm4 #ad ,jan47 zelfs uit
 noordelijke richting en deed dus uit   
die richting het water opwaaien in de   

zuidelijke kom en vooral tegen de       
zuidelijke kusten1 zoodat daar          
zeestanden voorkwamen1 die op eenige    
plaatsen zelfs hooger waren dan die van 
den beruchten stormvloed van ,febr4     
#ahbe4 ,in de noordelijke kom waren de  
standen ook wel hoog1 doch bleven       
beneden die van sommige voorafgaande    
stormvloeden1--wat uit de afwaaiing van 
dat gedeelte te verklaren is4  ,ik heb  
gemeend deze eigenschappen van de ons   
begrenzende zee en van de ,zuiderzee    
hier nog eens te moeten uiteenzetten1   
omdat bij de beschouwingen van sommigen 
daarmee geen rekening gehouden wordt4   
,dit leidt dan natuurlijk tot verkeerde 
gevolgtrekkingen1 zooals een enkele die 
ik hierboven reeds aanwees en zooals ik 
er hierna nog een paar zal noemen4      
99       99       99       99       99  
,de ,heer ,,mansholt ,sr4 zegt3 ,met het
 oog op deze feiten ligt het m4 i4 toch 
voor de hand1 dat de ,z4,z4 als         
bergplaats van het vloedwater van groot 
belang is4 ,wanneer wij een blik op de  

kaart slaan1 dan zien wij direkt1 dat de
 oppervlakte der ,z4,z4 binnen den      
afsluitdijk1 die1 zooals men weet       
geprojecteerd is van het eiland         
,wieringen op de ,friesche kust1        
minstens zoo groot is als de oppervlakte
 van het wad binnen de eilanden4 ,bij   
den tegenwoordigen toestand zijn deze   
beide ruimten te beschouwen als         
bergplaatsen van het vloedwater dat in  
den korten tijd1 dat de stormvloeden    
opkomen1 door de zeegaten kan           
binnenstroomen4 ,indien wij nu deze     
bergplaats de helft verkleinen1 zooals  
bij afscheiding van de ,z4,z4 zal       
geschieden1 dan ligt het toch voor de   
hand1 dat deze verkleinde               
bergruimte--alle andere factoren gelijk 
gerekend--precies1 in de helft van den  
gewonen tijd zal volstroomen4  ,niet    
alleen dat daardoor de golven onze      
dijken dubbel zoo lang zullen beuken--'t
 geen op zich zelf reeds bedenkelijk    
is--het water zal ook ongeveer zooveel  
hooger rijzen als geborgen kan worden in

 de ,z4,z4 verdeeld over de oppervlakte 
der wadden4  ,ik zou niet weten wat op  
deze redeneering is af te dingen en     
daarom moet het des te meer bevreemden  
dat noch de ,staatscommissie van #ahib  
noch de minister van waterstaat eenige  
aandacht schenkt aan dit belangrijke    
punt6  ,en toch is op deze redeneering  
alles af te dingen6  ,zij is fout en    
doordat de ,heer ,,mansholt dit niet    
bemerkt heeft1 bemerkte hij ook niet1   
dat de #b;e alinea in tegenspraak is met
 de eerste4  ,zeker6 ,het is volkomen   
juist dat een bergruimte die half zoo   
groot is als een andere in de helft van 
den tijd volstroomt4  ,maar hoe komt    
dat8 ,waarom wordt een bakje van een    
halven liter inhoud gevuld in de helft  
van den tijd die noodig is om een bakje 
van een liter inhoud te vullen          
7natuurlijk door dezelfde opening1 met  
dezelfde snelheid van instroomen1 enz478
  ,het antwoord kan niet anders luiden  
dan3  ,omdat om dat half zoo groote     
bakje te vullen slechts de helft door de

 opening naar binnen behoeft te loopen4 
,om de ,wadden1 enz4 ten ,n4 van den    
ontworpen afsluitdijk tot zekere hoogte 
te vullen is slechts de helft van het   
water noodig1 dat tot vulling van       
,wadden  ,zuiderzee vereischt wordt en  
dus is er geen enkele oorzaak aan te    
wijzen waardoor de rijzing van het water
 daar het dubbele zou bedragen4  ,de    
fout die de ,h4,h4 ,,mansholt           
maken1--dezelfde trouwens die zoovelen  
maakten en nog maken--is1 dat zij       
uitgaan van de door niets te bewijzen   
stelling dat1 hoe groot de achter de    
zeegaten gelegen bergruimte ook is1 er  
door die gaten altijd dezelfde          
hoeveelheid water naar binnen zal       
stroomen4 ,maar er loopt immers slechts 
zoolang water naar binnen1 totdat er    
evenwicht is tusschen de watermassa's   
binnen en buiten onder de werking van de
 drie krachten3 getijden1 wind en       
zwaartekracht4 ,het water dat nu ten ,z4
 van de plaats van den afsluitdijk in de
 ,zuiderzee geborgen wordt komt na de   

afsluiting niet binnen de zeegaten1     
blijft buiten op de ,noordzee4  ,door   
die fout komt de ,heer ,,mansholt tot de
 bewering dat het water binnen de gaten 
bij verkleining van de bergruimte aldaar
 tot op de helft veel hooger zal moeten 
stijgen 7dus #b1e  #c ,m4 hooger67 en   
daardoor ook tot de tegenspraak daarvan1
 dat nl4 voor diezelfde hoeveelheid die 
volgens hem altijd naar binnen stroomt  
slechts de helft van den tijd noodig is 
tot vulling van die half zoo groote     
bergruimte4  ,de fout is gemakkelijk in 
te zien als men de foutieve redeneering 
doorzettend tot een onmogelijkheid komt4
 ,immers1 onderstel dat men de          
bergruimte ten ,n4 van den afsluitdijk  
nog eens door een of anderen dijk tot de
 helft verkleinde1 doch ook dat deze    
helft door alle zeegaten met de         
,noordzee in verbinding bleef1 dan zou  
volgens de redeneering van de ,heeren   
,,mansholt het water daarin weer        
tweemaal zoo hoog moeten rijzen dan in  
de geheele kom ten ,n4 van den          

afsluitdijk4 ,en zoo voortgaande zou men
 het door een afsluitdijk zeer dicht    
achter de zeegaten hemelhoog kunnen doen
 rijzen6  ,zoo zeide de ,heer ,,obreen  
w4 i4 eens in het ,weekblad de          
,amsterdammer1 dat elke verkleining van 
den ,zuiderzeeboezem1 b4v4 door         
indijking1 den waterstand daarbinnen    
noodwendig moest verhoogen4 ,want het   
water dat gewoon is om door de zeegaten 
naar binnen te stroomen moest dan in een
 kleinere ruimte worden opborgen4 ,ja1  
als men met water te doen heeft dat uit 
gewoonte zoo koppig is1 dan houdt alle  
redeneering op6  ,ook de ,heer ,c4 ,p4  
,,vijverberg c4 i4 in zijn onlangs      
verschenen brochure ,eenige             
beschouwingen in verband met de         
,zuiderzeeplannen1 die hierachter ook   
nog in haar geheel zal besproken worden1
 komt door dezelfde verkeerde           
redeneering althans tot de groote       
waarschijnlijkheid1 dat door de         
voorgestelde afsluiting de stormvloeden 
langs de noordelijke kusten tot aan den 

,dollart hooger zullen stijgen4 ,hij    
zegt nl43 ,het wil mij echter voorkomen 
dat het gevaar voor verhoogde           
waterstanden niet illusoir mag genoemd  
worden3 de ,zuiderzee toch maakt deel   
uit van den bergboezem die zich         
uitstrekt tusschen de ,geldersche1      
,overijselsche1 ,friesche en            
,groningsche kust eenerzijds en de      
kusten van ,noord-,holland en de        
,wadden-eilanden anderzijds en waar deze
 boezem door het leggen van den         
afsluitdijk ,wieringen-,piaam in zeer   
belangrijke mate zal worden verkleind1  
is de waarschijnlijkheid zeer groot1 dat
 het overgroote deel van het quantum    
water1 hetwelk nu in de ,zuiderzee wordt
 geborgen1 dan zal geperst worden in    
noordelijke en noordoostelijke richting 
door de ,waddenzee1 waardoor bij        
krachtigen westen en noordwesten wind   
een belangrijke vloedverhooging op de   
,friesch ,groningsche kust zal vallen   
waar te nemen4  ,altijd weer hetzelfde6 
,het quantum water1 hetwelk nu in de    

,zuiderzee wordt geborgen1 dat moet en  
dat zal naar binnen komen1 ook al is er 
geen ,zuiderzee meer4 ,neen1 dat komt er
 dan niet meer in4  ,het al of niet     
verhoogen van de stormvloedstanden      
binnen de eilanden moet niet verward    
worden met andere wijzigingen die aldaar
 na de afsluiting zullen optreden1      
zooals snellere vulling1 uitschuring en 
verlegging van geulen1 enz4 ,dr4 ,,lori 
zegt#df ,nu wordt evenwel de            
,zuiderzeekom door de voorgestelde      
afsluiting aanzienlijk verkleind1 dus   
met stormvloed sneller gevuld4 ,bestaat 
er niet veel kans1 dat het1 door storm  
uit het westen voortgezweepte water1 na 
de afsluiting meer dan vroeger een      
uitweg in oostelijke richting zal zoeken
 en dus het ,terschellinger ,wad        
uitschuren8 ,het komt mij voor1 dat     
daarop veel kans zal bestaan en dus met 
goed gevolg de stelling verdedigd kan   
worden3 ,de aanleg van een dam naar     
,terschelling--om die uitschuring te    
voorkomen en aanwas te bevorderen--moet 

aan de afsluiting der ,zuiderzee        
voorafgaan4  #df ,tijdschr4 v4 ,gesch41 
,land- en ,volkenkunde1 #aijj1 bl4 #cf4 
,begrijp ik den ,heer ,,lori wel1 dan   
heeft hij hier niet een verhooging der  
stormvloeden op het oog1 maar meent hij 
dat door de snellere vulling een        
langduriger en dus sterker uitschuring  
van het ,wad zal plaats hebben4 ,mocht  
dit juist zijn1--wat m4 i4 nog niet     
vaststaat1--dan zou de aanleg van dien  
dam gelijktijdig met de afsluiting      
moeten plaats hebben1 in elk geval niet 
tot uitstel van dit groote werk moeten  
lijden4  ,het kan blijkbaar niet genoeg 
gezegd worden3 wordt de bergruimte der  
,zuiderzee-,wadden verkleind door het   
leggen van een afsluitdijk1 dan zal ook 
de hoeveelheid water die bij            
stormvloeden door de zeegaten naar      
binnen loopt worden verkleind en wel    
ongeveer in dezelfde verhouding4 ,en dus
 is door die verkleining geen verhooging
 der stormvloeden te wachten4  ,de ,heer
 ,,mansholt ,sr4 beroept zich op een    

paar deskundigen1 die zijne meening     
zouden deelen4 ,geheel ten onrechte6    
,want hij heeft de betoogen van die     
heeren niet begrepen4  ,de              
,hoofdingenieur van 's                  
,rijks-,waterstaat ,h4 ,e4 ,,de ,,bruyn 
betoogde nl4 in het feestnummer van ,de 
,ingenieur van #aiaa1 dat door het      
leggen van den voorgestelden afsluitdijk
 de gemiddelde vloedhoogte ten ,n4      
daarvan zal stijgen1 omdat daardoor aan 
de noordelijke kom de gelegenheid zal   
worden benomen zich ook naar het ,zuiden
 te ledigen1 zooals blijkens het        
hierboven gezegde nu plaats heeft4      
,daardoor zou te ,piaam de hoogte van de
 vloedgolf 7d4 i4 dus het verschil in   
hoogte tusschen ,h4,w4 en ,l4,w47 van   
#j1hj tot #a1fj ,m41 dus met #j1hj ,m4  
toenemen1 zoowel door verhooging van    
,h4,w4 als verlaging van ,l4,w4 ,stel   
dat deze laatste evenveel bedragen1 dus 
#dj c,m4 groot zijn te ,piaam1 dan zal  
de verhooging die de ,heer ,,de ,,bruyn 
ook te ,harlingen verwachtte niet meer  

kunnen bedragen1 en het dus ook verder  
oostwaarts1 dat de ,heer ,,mansholt er  
bij voegt1 zal nog minder beteekenen en 
waarschijnlijk reeds bij ,roptazijl zijn
 verloopen4  ,nu zeide de               
,hoofdingenieur ,,de ,,bruyn wel3       
,verhoogt het hoogwater1 dan is ook     
verhooging van de stormvloeden te       
wachten4 ,als deze even hoog boven      
,h4,w4 blijven oploopen1 zeker1 dan     
zullen de stormvloeden mede #dj c,m4    
hooger rijzen4 ,maar den ,heer          
,,mansholt ,sr4 schijnt zich daarvan een
 nog veel grooter verhooging voor te    
stellen1 die zelfs langs de ,groningsche
 kusten nog belangrijk zal zijn1 en de  
,heer ,,mansholt ,jr4 roept naar        
aanleiding van die bewering van den     
hoofdingenieur ,,de ,,bruyn1 dat nl4 het
 ,h4,w4 zal verhoogen1 uit3 ,dit is bij 
gewone vloeden reeds 't geval4 ,hoe zal 
de toestand dan worden bij              
stormvloeden1--na afsluiting der        
,zuiderzee8  ,welnu1 dan zal men er in  
't geheel niets van bemerken1 want voor 

dat geval vervalt de geheele redeneering
 van den ,heer ,,de ,,bruyn4 ,immers dan
 is er geen sprake van1 dat de          
noordelijke kom van den tegenwoordigen  
zeeboezem zoowel naar het ,noorden als  
naar het ,zuiden zal worden geledigd1   
want het water in de zuidelijke kom     
staat dan ongeveer even hoog of nog     
hooger dan ten ,noorden daarvan4  ,en   
evenmin mag de heer ,,mansholt ,sr4 zich
 beroepen op den oud-,hoofdinspecteur   
van 's ,rijks ,waterstaat1 den ,heer ,a4
 ,,bekaar1--hij heeft diens artikel over
 de wijziging der waterstanden op het   
,sloe na de afdamming niet alleen niet  
begrepen1 maar zelfs niet goed          
gelezen#dg4 ,daar nl4 de lijn van       
kentering tusschen de vloeden1 die van  
uit het ,noorden door het ,veersche ,gat
 en van uit het ,zuiden door het ,sloe1 
ten ,n4 van den afsluitdam lag1 is1 toen
 deze gelegd was1 ruim #bj c,m4         
verhooging van ,h4,w4 ontstaan          
onmiddellijk ten ,zuiden van dien dam   
7,sloeveer7 en ruim #bj c,m4 verlaging  

onmiddellijk ten ,n4 daarvan            
7,arnemuiden71 welke wijzigingen        
natuurlijk zuid- en noordwaarts         
verloopen4 ,de ,heer ,,mansholt maakt   
daarvan1 dat de ,heer ,,bekaar heeft    
aangetoond1 dat het vloedwater op de    
,wester-,schelde minstens #b decimeter  
was gerezen--iets wat natuurlijk in     
diens geschrift niet te vinden is4 ,en  
nog erger maakt 't de ,heer ,,mansholt  
,jr4 als hij zegt1 dat de ,heer ,,bekaar
 in een uitstekend gedocumenteerd       
artikel als zijn stellige meening heeft 
te kennen gegeven1 dat na de afsluiting 
van de ,zuiderzee de vloeden ten noorden
 van den afsluitdijk belangrijk hooger  
zullen oploopen 7brochure1 bl4 #d74     
,zoover ik heb kunnen nagaan1 heeft de  
,heer ,,bekaar nooit iets betreffende   
afsluiting der ,zuiderzee geschreven4   
#dg ,versl4 ,kon4 ,inst4 v4 ,ingrs4     
#ahgc-ahgd1 blz4 #bee4         99       
99       99       99       99  ,de ,heer
 ,,mansholt ,jr4 heeft er nog iets      
anders op bedacht om aan te toonen dat  

de noordelijke kusten van ,friesland en 
,groningen bij den tegenwoordigen       
toestand ontzet worden door dien eenigen
 redder in den nood1 de alles in zich   
opnemende ,zuiderzee4  ,in zijn boekje  
leest men nl43 ,welnu1 op grond van de  
gegevens betreffende de vloedhoogten    
langs de ,zuiderzee en de               
,zuiderzee-eilanden mag stellig worden  
aangenomen dat gemiddeld die plotselinge
 stijging over de geheele ,zuiderzee    
binnen den geprojecteerden afsluitdijk  
niet minder heeft bedragen dan #ahj c,m4
 7nl4 bij den stormvloed van #ac_/ad    
,jan4 #aiaf71 waarbij we aannemen dat   
tevoren reeds het water #a ,m4 boven    
,n4,a4,p4 was opgestuwd4  ,de           
oppervlakte van de ,zuiderzee bedraagt  
#cfj4jjj ,,ha4 ,in enkele uren tijds    
wordt daarin dus #c4fjj4jjj4jjj  #a1h   
#fdhj millioen ,m water opgestuwd4 ,we  
mogen aannemen dat deze watermassa      
binnen een tijdsverloop van #f uren is  
opgejaagd1 zoodat de ,z4,z4 per uur dus 
#ajhj millioen ,m water heeft geborgen1 

of niet minder dan #cjj4jjj ,m per      
seconde4 ,men houde hierbij in 't oog1  
dat dit geschiedt op het tijdstip1 dat  
voor de zeeweringen van ,friesland en   
,groningen het meest kritiek is1 wanneer
 nl4 de storm omloopt van het ,westen   
naar het ,noord-,westen of ,noorden4    
,de zeegaten bij ,texel1 ,vlieland1     
,terschelling en ,ameland hebben samen  
een doorstroomwijdte van vrijwel #ae    
,k4,m4 ,nemen we nu aan dat bij         
stormvloed de diepte over de geheele    
breedte gemiddeld #e ,m4 bedraagt1 dan  
is dus het instroomingsoppervlak dezer  
zeegaten1 totaal #gejjj ,m4 ,het        
zeewater zal dus door genoemde zeegaten 
met een snelheid van #d ,m4 per seconde 
moeten binnenstroomen om de boven       
omschreven opstuwing in de ,zuiderzee   
mogelijk te maken4 ,dit is een enorme   
snelheid1 die zeker wel nooit zal worden
 bereikt4 ,welnu1 terzelfder tijd wordt 
bovendien de vloed in de groote         
,waddenzee ten ,noorden van den         
geprojecteerden afsluitdijk eenige      

meters opgestuwd4  ,het ligt dus wel    
voor de hand1 dat behalve door genoemde 
zeegaten1 ook een enorme massa water    
wordt verplaatst van uit het ,oostelijk 
deel der ,waddenzee1 boven ,groningen1  
naar het ,zuiden4 ,deze conclusie mag   
met stelligheid uit de gegeven          
becijfering worden getrokken1 en ze is  
bovendien geheel in overeenstemming met 
de stormvloedhoogten langs de           
,groninger- en ,friesche kust1 zooals   
onze grafische tabel die aangeeft4 ,deze
 vloedhoogten toch nemen regelmatig en  
vrij sterk af1 tot de plaats van den    
geprojecteerden afsluitdijk1 't geen    
wijst op een krachtigen stroom van het  
vloedwater in die richting4  444 ,kon   
tot nu toe langs de kust van ,noordelijk
 ,friesland en ,groningen steeds        
gekonstateerd worden dat bij het        
doorloopen van den storm naar het       
,noorden de vloed direkt begint te      
dalen1--daarvan zal na de afsluiting der
 ,zuiderzee geen sprake meer zijn1 daar 
de ,waddenzee bij ,harlingen dan reeds  

is volgestuwd en het vloedwater in den  
daar gevormden zak niet voldoende kan   
ontwijken4  ,dit betoog wijst op een    
aaneenschakeling van wanbegrippen en    
verwarring van begrippen4 ,de ,heer     
,,mansholt ,jr4 had daarom beter gedaan 
zich te onthouden van beschouwingen op  
dat gebied en vooral niet in            
becijferingen moeten treden met getallen
 die hij niet kent en die kant noch wal 
raken4 ,zulk geschrijf1--het moge dan te
 goeder trouw tot waarschuwing van zijn 
landgenooten zijn openbaar gemaakt1--is 
meer dan overmoedig4  ,vooreerst is de  
genoemde doorsnede der zeegaten geheel  
onjuist1 want de ,heer ,,mansholt heeft 
er niet aan gedacht dat die doorsnede1  
die afhangt van den waterstand1 bij     
stormvloed genomen moet worden van duin 
tot duin en dat de breedte dan niet #ae 
,k4,m4 maar meer dan het dubbele        
bedraagt3 de breedte van het ,texelsche 
,zeegat is #d ,k4,m41 de afstand        
tusschen de duinen van ,eierland en die 
op ,vlieland #aj1e ,k4,m41 tusschen die 

van ,vlieland en ,terschelling #aj      
,k4,m4 en tusschen die van ,terschelling
 en van ,ameland #ab1e ,k4,m4 ,bij een  
stormvloed van #b ,m4 boven ,volzee 7nog
 niet de hoogste67 bedraagt het         
gezamenlijk profiel van instrooming der 
drie zeegaten van ,texel1 het           
,eierlandsche ,gat en het ,vlie #afdjfj 
,m#dh1 terwijl ik dat van de opening    
tusschen ,terschelling en ,ameland op   
zeker niet minder dan #cfjjj ,m schat4  
,de geheele doorsnede wordt dan niet    
#gejjj maar #bjj4jjj ,m4 ,deelt men dit 
op een ingestroomde watermassa van      
#cjj4jjj ,m1 dan verkrijgt men een      
snelheid van niet #d maar #a1e ,m4      
ongeveer p4 sec46 ,en hiermede vervalt  
dus de geheele redeneering dat er water 
van de ,groningsche en ,friesche ,wadden
 moet komen om die alles opslokkende    
,zuiderzee te vullen4  #dh ,not4 ,verg4 
#i ,juni #ahhg ,k4 ,inst4 v4 ,ingrs4    
7,voordracht ,kerckhoff74  ,toch meent  
de ,heer ,,mansholt ,jr4 dat werkelijk  
zulk een westwaartsche waterverplaatsing

 over de ,wadden moet plaats hebben1    
want de stormvloedhoogten langs de      
,groningsche en ,friesche kusten nemen  
in die richting af4 ,maar waardoor wordt
 juist veroorzaakt dat die standen in 't
 oosten hooger zijn dan die in 't       
westen8 ,doordat twee krachten1 nl4     
getijwerking 7zie boven7 en de          
7westelijke7 wind1 het water hooger     
opzetten naarmate de punten van         
waarneming meer oostelijk liggen en dus 
het zeeoppervlak een helling doen       
aannemen1 m4 a4 w4 die beide krachten   
houden een andere kracht die in         
tegengestelde richting werkt1 d4 i4 de  
zwaartekracht1 in evenwicht1 beletten   
dus juist het water in westelijke       
richting weg te vloeien4  ,maar als het 
dan gaat ebben en de wind gaat liggen8  
zoo zal de ,heer ,,mansholt vragen4     
,wel1 dan zal het water dat tegen de    
,groningsche en ,friesche kusten staat  
terug gaan langs dezelfde wegen         
waarlangs het grootendeels gekomen is1  
nl4 door de zeegaten t4 ,o4 van het     

,vlie naar de ,noordzee4  ,waarom dan op
 de noordelijke kusten van ,friesland en
 ,groningen de vloed direkt begint te   
dalen bij het doorloopen van den storm  
naar het ,noorden8 ,omdat dan de        
opwaaiing minder wordt4 ,de grootte der 
opwaaiing hangt nl4 mede af van de      
lengte waarover de opwaaiing plaats     
heeft 7zie boven74 ,zoolang de wind west
 blijft heeft opwaaiing plaats over de  
lengte der ,wadden 7,vlie-,friesche ,gat
 #fd ,k4,m4 en ,friesche ,gat-,eems #dd 
,k4,m472 wordt de wind noord dan over de
 breedte 7#h  #ae ,k4,m474         99   
99       99       99       99  ,wat er  
dan wel gebeuren zal als de afsluitdijk 
ligt8  ,niet veel anders dan nu4 ,de    
,regeering zegt in de ,memorie van      
,toelichting van het aanhangige         
wetsontwerp betreffende de afsluiting en
 droogmaking van de ,zuiderzee dan ook  
terecht1 dat langs de ,friesche en      
,noord-,hollandsche kusten t4 ,n4 van   
den afsluitdijk geene of slechts geringe
 verhooging van de stormvloedhoogten als

 gevolg van de afsluiting is te         
verwachten4  ,wel zal ter hoogte van den
 afsluitdijk het water bij storm wat    
hooger dan nu kunnen rijzen1 want over  
de ondiepe gronden t4 ,n4 daarvan zal   
het uit den diepen ,texelstroom bij     
noordelijken wind opwaaien tegen den    
dijk1 ongeveer evenveel als het nu uit  
den ,vliestroom opwaait tegen de        
,friesche dijken bij westelijken wind1  
daar die diepe geulen op ongeveer       
gelijke afstanden van die dijken gelegen
 zijn2--dus tot ongeveer #c ,a4,p41     
waartoe het nu ook op zijn hoogst op de 
lijn ,workum-,harlingen stijgt4 ,als dan
 daarbij nog een verhooging van #dj c,m4
 te voegen is 7om bovengenoemde reden71 
dan zal men dus tegen den afsluitdijk   
standen van hoogstens #c1dj ,a4,p4      
hebben te verwachten4 ,daarvoor zijn de 
afmetingen van den afsluitdijk 7kruin   
#e1bj tot #e1fj ,a4,p47 wel             
voldoende1--voor volkomen veiligheid bij
 den golfoploop zal bij de uitvoering   
door de verantwoordelijke ingenieurs de 

hoogte misschien op #f ,a4,p4 worden    
gebracht4 ,vooral als de windrichting   
,w4,n4,w4 is1 is in den hoek bij ,piaam 
bovendien eenige opstuwing te verwachten
 en het is daarom dat de ,regeering     
voorstelt de ,friesche dijken t4 ,n4 van
 ,piaam wat te verhoogen1 van #e1fj     
,a4,p4 aldaar afloopend tot bij ,zurig4 
,ook aan het westelijk einde van den    
afsluitdijk1 in den hoek bij de van     
,ewijksluis1 zal bij ,n4 en ,n4,o4-wind 
eenige verhooging van vloeden kunnen    
voorkomen1 waarom ook voorgesteld wordt 
om den ,balgdijk van den                
,anna-,paulownapolder eene verhooging te
 geven die noordwaarts verloopt4        
99       99       99       99       99  
,voor een verhooging van het peil der   
stormvloeden ten ,n4 van den afsluitdijk
 en zelfs op de ,friesche en            
,groningsche ,wadden door het water dat 
nu de zuidelijke kom vult1 maar na de   
afsluiting niet meer door de zeegaten   
naar binnen zal stroomen1 behoeft men   
heusch niet te vreezen4 ,op de          

noordelijke kusten van ,friesland en    
,groningen zal men niets van een        
verhooging der stormvloeden bemerken4   
,wat de ,,hh4 ,,mansholt daartegen      
inbrengen berust op onvoldoende kennis  
van de werking der getijden op onze     
kusten1 enz4 ,en daarom behoorden zij op
 te houden met in de ,provincin         
,friesland en ,groningen noodeloos      
onrust te verwekken omtrent een plan1   
welks uitvoering vooral voor de eerste  
provincie een zegen zal zijn4           
,misschien wordt het oordeel der ,h4,h4 
,,mansholt beheerscht door hun          
antipathie tegen de droogmaking van     
groote oppervlakten gronds4 ,ik meen dit
 te mogen zeggen1 omdat de ,heer        
,,mansholt ,sr4 zich niet ontziet om de 
in 't algemeen bij uitstek vruchtbare   
gronden die door de droogmaking zullen  
worden verkregen een bijna waardeloos   
moeras te noemen4  ,dat is heel leelijk 
gezegd1 want hij kon weten dat dit een  
onwaarheid is4  ,voor een uitstekende   
afwatering en daarmede spoedige         

ontzilting van den bodem zal natuurlijk 
worden gezorgd4 ,en wat de hoedanigheid 
der gronden betreft1 worde hier nog eens
 het volgende herhaald4  ,prof4 ,v4     
,,bemmelen was van oordeel1 dat de      
kleigronden van de ,zuiderzee 7klei tot 
#ej perc4 zand71 in kwaliteit gelijk    
zullen zijn aan de kleigronden der      
,i,jpolders en dat de lichte kleigronden
 7#ej  #gj perc4 zand7 der ,zuiderzee in
 kwaliteit gelijk zullen zijn aan de    
gronden der ,groninger noordelijke      
zeepolders 7,bijlage ,n4 bij het        
,regeeringsontwerp van #ahgg74  ,prof4  
,,mayer1 ,dir4 v4 h4                    
,landbouwproefstation te ,wageningen1   
onderzocht de grondsoorten na de laatste
 boringen van #ahij en kwam op grond    
daarvan en van het onderzoek door ,prof4
 ,v4 ,,bemmelen tot het besluit3 dat    
minstens  van de gronden der toekomstige
 polders zal zijn bouwgrond van groote  
waarde en slechts een ondergeschikt     
gedeelte van geen onmiddellijke waarde4 
,met dit laatste wordt voornamelijk     

bedoeld het vele zand dat het           
oorspronkelijk plan der                 
,zuiderzee-,vereeniging nog bevatte1    
maar dat toch nu niet meer als van geen 
onmiddellijke waarde zou genoemd worden4
         99       99       99       99  
99  ,ten slotte de bezwaren van den     
,heer ,,vijverberg1 in zijn             
bovengenoemde brochure neergelegd4  ,hij
 begint met er op te wijzen dat de      
uitvoering van het plan ,,lely1 door de 
,staatscommissie in #ahid geraamd op    
#ahi millioen gulden en door een in 't  
bijzonder voor de herziening der kosten 
benoemde ,staatscommissie van #aiad     
geraamd op #bcj millioen1 na den oorlog 
gesteld kan worden op #cjj millioen1    
daar prijzen en loonstandaard nog       
aanzienlijk zullen stijgen4 ,daar nu de 
ramingen van vele groote werken in      
binnen- en buitenland door de werkelijke
 kosten verre zijn overschreden en aan  
het werk van de afsluiting en           
droogmaking der ,zuiderzee groote       
risico's zijn verbonden1 zoo meent de   

,heer ,,vijverberg de kosten van        
uitvoering tweemaal zoo hoog als de     
raming en dus niet lager te 7moeten7    
stellen dan zes honderd millioen gulden 
en den tijd van uitvoering niet korter  
aan te nemen dan veertig jaar4  ,dat    
hier de raming eenvoudig met twee moet  
worden vermenigvuldigd1 wordt niet      
voldoende aangetoond en gelijkt dus een 
greep in 't wilde4 ,als grondslag voor  
zijne redeneering nl4 geeft de ,heer    
,,vijverberg het volgende staatje4      
,raming der kosten      ,werkelijke     
kosten                                  
----------------------------------------
----------------------------            
,manchester-kanaal           f #gj      
millioen           f#aie millioen       
,congo-spoorweg               #ab       
#ce      ,kanaal van ,korinthe          
#ad                    #bh              
,suez-kanaal                 #ajj       
#bbh                                    
,verwerkt tot op                        
f#aej mill4 7,de ,lesseps7#cj ,juni     

#aiac                          #bha     
in #ahid      f#hgd millioen1           
,panama-kanaal           #bef      in   
#ahih     geautoriseerd op              
#cfj      in #aijj     dien datum f#ich 
#cdi      in #aijc     millioen1        
werkelijke                              
kosten meer dan n                       
milliard4  ,rotterdamsche ,waterweg     
f  #f millioen           f #dc millioen 
,noordzeekanaal               #ae       
#cb      ,merwedekanaal                 
#ad                    #ba      ,sluis  
te ,i,jmuiden             #c1e          
#f      ,verlegging van den             
#ac1e                  #bb              
,maasmond                               
,solo-vallei-werken                     
,gestaakt nadat ruim                    
#aa millioen gulden                     
waren verwerkt4  ,tijdens indiening     
#ai                   wetsontwerp       
,na staking der werken        #ci       
,vooreerst is wat de werken in          
,nederland betreft 7van de              

buitenlandsche staan mij geen gegevens  
ten dienste7 op de hier gegeven cijfers 
aan te merken1 dat de werkelijke kosten 
tevens die werken betreffen1 die eerst  
later1 gedurende het werk1 zijn         
toegevoegd aan die van het              
oorspronkelijk plan waarvoor de raming  
gemaakt is3 zij geven dus geen juisten  
maatstaf ter beoordeeling van het       
overschrijden van die raming4 ,ten      
aanzien van den ,rotterdamschen         
,waterweg erkent de schrijver dit zelf1 
als hij zegt3 ,opgemerkt dient hierbij  
te worden1 dat de werken aan den        
,rotterdamschen ,waterweg veel verder   
zijn voortgezet dan oorspronkelijk in de
 bedoeling lag4 ,natuurlijk6 ,men dacht 
er bij het begin zeker niet aan den     
nieuwen waterweg een doorgaande diepte  
van #i ,m4 beneden ,l4,w4 te geven1     
zooals nu feitelijk reeds verkregen is4 
,maar ook bij de andere genoemde werken 
is dit het geval4 ,zoo was de raming van
 de werken aan het ,noordzeekanaal #ba  
millioen 7dus niet #ae71 terwijl het    

geheele werk gekost heeft f#cg4bbe4jjj  
7dus nit #cb millioen71--maar onder dit 
laatste bedrag zijn begrepen de kosten  
van bijkomende werken1 als lichttorens  
en twee spoorwegbruggen 7f#a4ajc4jjj7 en
 van werken1 niet voorzien in de        
concessie1 f#e4igj4jjjdi4 ,omtrent deze 
laatste zal de ,heer ,,vijverberg       
misschien opmerken1 dat er bij zijn     
waarvan men eerst gedurende het werk de 
noodzakelijkheid inzag2 gedeeltelijk is 
dit echter niet het geval4  #di         
,,wortman en ,v4 ,d4 ,,broek4 ,gesch4 en
 ,beschr4 v4 h4 ,noordzeekanaal4  ,nog  
minder kan dit gezegd worden van de     
werken ter verlegging van den ,maasmond4
 ,de raming was f#ae4ajf4hej 7niet #ac1e
 millioen dus7 en de kosten waren 7tot  
,juni #aijh7 f#bd4baj4ddc 7niet #bb     
mill472 maar hiervoor zijn uitgevoerd1  
behalve de in het ,regeeringsontwerp    
genoemde werken1 de dichting der        
,heerewaardensche ,overlaten 7amendement
 ,,ro,l-,,kool7 voor f#a4ede4ija en als 
gevolg daarvan de verhooging der        

,waaldijken voor f#fdf4jbj1 de brug bij 
,heusden 7amendement ,,seret7 voor      
f#fic4abg1 terwijl in plaats van het    
oorspronkelijk voorgesteld kanaal 's    
,hertogenbosch-,hedikhuizen1 geraamd op 
f#edi4bjj1 de voorziening in het        
inundatiegebied van ,dommel en ,a       
f#b4bfe4gaj en het scheepvaartkanaal    
,engelen-,henriettewaard f#a4aaf4caf    
gekost hebben4 ,houdt men hiermee       
rekening1 dan wordt de verhouding van   
raming en werkelijke kosten niet        
#ac1e3bb maar ong4 #cj3cg4  ,beschouwt  
men alleen de genoemde werken in        
,nederland1 dan is er dus geen reden om 
de werkelijke kosten op het dubbele van 
de ramingen te stellen4  ,maar bovendien
 zou dit eerst mogen geschieden1 wanneer
 zulk een uit de ondervinding verkregen 
verhoudingsgetal uit alle in ,nederland 
uitgevoerde werken was gebleken4        
,hoeveel werken zijn wl uitgevoerd voor 
het bedrag der raming of voor minder8   
,het gaat dus niet aan om1 zooals de    
,heer ,,vijverberg doet1 de kosten van  

de afsluiting en droogmaking der        
,zuiderzee kortweg vast te stellen op   
het dubbele van de raming en dan bij    
andere beschouwingen van het aldus      
verkregen cijfer uit te gaan1 als stond 
dit onomstootelijk vast4  ,bovendien is 
er overdrijving in zijne voorstelling   
van het risico verbonden aan de         
uitvoering van dit groote werk4 ,zeker6 
er is risico aan verbonden en wel vooral
 ten aanzien van den afsluitdijk3       
gedurende de uitvoering kan de          
weersgesteldheid mee- of tegenvallen1   
enz42 ook ten aanzien van de meerdijken1
 die hier en daar op slappen ondergrond 
komen te rusten1 is dat het geval4 ,maar
 de schrijver wil m4 i4 te veel         
bewijzen1 als hij zegt3 ,hoewel het     
opgemaakt project ongetwijfeld technisch
 uitvoerbaar is en alle bezwaren1 welke 
tegen de soliditeit en tegen de wijze   
van uitvoering der voorgestelde werken  
aangevoerd zijn en nog worden1 m4 i4    
niet steekhoudend zijn1 neemt het niet  
weg1 dat die werken moeten worden       

uitgevoerd in volle zee1 onder allerlei 
slechte invloeden van weer en wind en   
stroom1 en niet gedurende een kort      
tijdsbestek1 maar gedurende een periode 
van #cj tot #dj jaar4  ,in volle        
zee--lees3 in de ,zuiderzee1 d4 i4 een  
zeer ondiepe1 aan alle zijden door      
gronden ingesloten golf of              
zeeboezem1--wordt dan toch alleen de    
afsluitdijk gemaakt1 die wat de kosten  
betreft slechts   #a_/c van het werk    
omvat en waarvan de duur van uitvoering 
op #i jaar geschat wordt4 ,het daarna   
afsluiten en droog maken der vier groote
 droogmakerijen1 het verkavelen der     
gronden1 de aanleg van de kanalen voor  
de aangrenzende gewesten1 enz4 kunnen   
toch moeilijk werken in volle zee       
genoemd worden en het daarbij te loopen 
risico is zeker al zeer gering4  ,de    
financieele beschouwingen over het werk 
die de ,heer ,,vijverberg vervolgens    
geeft1 zijn gegrond op die willekeurig  
aangenomen kosten van #fjj              
millioen1--zoodat de ,provincie         

,lelyland1 als de gronden voor gemiddeld
 f#aejj per ,h4,a4 van de hand worden   
gedaan1 na afloop van het werk1 volgens 
hem aan het land nog een schuld van     
f#cjj millioen zal te dragen geven4 ,ik 
behoef daarop hier dus niet verder in te
 gaan4  ,alleen wil ik nog opmerken dat 
de schrijver met geen woord rept van de 
groote niet-rechtstreeksche voordeelen1 
die voor het geheele land zullen        
voortvloeien uit de aanwinst van een    
groote uiterst vruchtbare provincie en  
van de belangrijke verhooging van het   
voortbrengend vermogen der omliggende   
gewesten door verbetering der afwatering
 en wateraanvulling1 alsook van de      
vermindering der dijklasten1 welke      
voordeelen gekapitaliseerd een bedrag   
van vele millioenen vertegenwoordigen en
 waardoor er een groote ruimte bestaat  
voor het onverhoopt geval dat de raming 
met zeker bedrag wordt overschreden4    
99       99       99       99       99  
,ten sterkste moet opgekomen worden     
tegen de bewering van den ,heer         

,,vijverberg1 dat in den laatsten tijd  
de rampen door den stormvloed van       
#ac_/ad ,jan4 #aiaf veroorzaakt aan de  
zeedijken als het ware misbruikt        
7werden7 als propaganda voor de         
afsluiting der ,zuiderzee4 ,en daarop   
volgt3 ,sommigen trachten de meening    
ingang te doen vinden1 dat die rampen   
niet zijn te wijten aan een gebrek in de
 goede constructie of het behoorlijk    
onderhoud der beschadigde zeeweringen1  
maar vooral aan het voortdurend in      
capaciteit toenemen der zeegaten 7zeegat
 van ,texel1 ,eierlandsche ,gat1 het    
,vlie71 waardoor het mogelijk zou worden
 gemaakt1 dat bij elken opvolgenden     
storm meer water de ,zuiderzee wordt    
ingejaagd1--welke meening dan door den  
,heer ,,vijverberg terecht wordt        
bestreden1 want zij is geheel onjuist4  
,maar de ,heer ,,vijverberg noemt de    
geschriften niet waaruit hem dat        
misbruik en die verkeerde meening       
omtrent zeegaten zouden zijn gebleken4  
,bedoelt hij misschien de artikelen van 

den ,voorzitter der                     
,zuiderzee-,vereeniging ,mr4 ,,vissering
 in het ,handelsblad1 ,een harde les1   
enz4 van #ae ,jan4 e4 v41 of van dat van
 mijn hand in de ,n4 ,r4 ,courant van #b
 ,febr4 #aiaf1 waarin echter niet gerept
 wordt van het toenemend vermogen der   
zeegaten8  ,maar daarin wordt er slechts
 op gewezen1 dat als de ,zuiderzee      
afgesloten geweest ware1 zooals wordt   
voorgesteld1 de bedoelde ramp niet      
voorgekomen zou zijn1--iets wat volkomen
 juist is4 ,men moge dit nu het maken   
van propaganda noemen1 dat was dan toch 
zeker geoorloofd en niet een misbruik   
maken van de omstandigheden4  ,niemand  
toch heeft beweerd1 voor zoover ik heb  
kunnen nagaan1 dat afsluiting van de    
,zuiderzee het eenige middel is om voor 
goed van dergelijke rampen ontslagen te 
worden4 ,en de ,zuiderzee-,vereeniging  
beaamt nog de woorden van den           
tegenwoordigen ,minister ,dr4 ,,lely in 
hare ,nota #e1 nl4 dat eene afsluiting  
der ,zuiderzee niet noodzakelijk kan    

worden geacht om de ,zuiderzee-provincin
 op den duur tegen het geweld der zee te
 beveiligen4 ,maar toch zou die         
afsluiting het meest afdoend middel     
zijn1 want past men dit toe1 dan behoeft
 men zich niet meer af te tobben over de
 vraagstukken van de oorzaak der        
langsscheuren in de dijken en het       
verzakken der binnentaluds 7waarover    
reeds maanden geschreven is en strijd is
 gevoerd door deskundigen1 o4 a4 in ,de 
,ingenieur71 over de afmetingen en de   
beste samenstelling der dijken1 over de 
maatregelen te nemen waar deze op slecht
 staal rusten1 enz4--vraagstukken       
waarvan de oplossing zeker millioenen   
schats zal kosten4  ,het wegnemen van   
het ,zuiderzeegevaar voor de dijken     
binnen de afsluiting is slechts n der   
voordelen uit een technisch oogpunt1--en
 zelfs volstrekt niet het               
belangrijkste1--die een gevolg zullen   
zijn van de afsluiting4 ,in zijn opstel 
,de afdoende verbetering wordt dit dan  
ook duidelijk door den ,voorzitter der  

,zuiderzee-,vereeniging uiteengezet en  
worden nog eens de andere voornaamste   
voordeelen opgenoemd#ej4  #ej ,zie ,de  
,watervloed van #ac_/ad ,januari #aiaf1 
uitg4 d4d4      ,zuiderzee-,vereeniging1
 blz4 #af4  ,dit nog eens voor de       
zooveelste maal in herinnering brengen  
naar aanleiding van de ramp van #ac_/ad 
,januari ll4 is toch zeker niet een     
misbruik maken van het ongeluk dat      
,nederland toen getroffen heeft4        
99       99       99       99       99  
,de hierop volgende beschouwing van den 
,heer ,,vijverberg handelt over het     
bezwaar van den ,heer ,d4 ,r4 ,,mansholt
 omtrent de verhooging der waterstanden 
ten ,n4 van den afsluitdijk en daarin   
valt de schrijver dezen laatste bij1 ook
 uitgaande van de onjuiste onderstelling
 dat het quantum water dat nu bij       
stormvloed in de ,zuiderzee geborgen    
wordt er in zal blijven stroomen1 al    
wordt de oppervlakte tot op de helft    
verkleind1 en dat zich dan ook een      
verhoogde getijwerking zal doen gevoelen

 op de ,waddenzee1 waardoor de ,wadden  
zullen uitschuren en verdiepen4 ,deze   
quaestie is reeds hiervoor 7bl4 #aah    
e4v47 uitvoerig behandeld waarnaar ik   
dus hier kan verwijzen4 ,over de        
billijkheid van schadeloosstelling der  
grondbezitters langs de ,wadden behoeft 
dus ook niets meer te worden gezegd4    
,de ,heer ,,vijverberg zegt ook3 ,het   
komt me echter niet meer dan billijk    
voor1 dat1 indien de ,zuiderzee-plannen 
uitgevoerd worden1 de eigenaren van     
gronden1 gelegen in bovenbedoelde       
polders--nl4 die langs de ,zuiderzee    
binnen den afsluitdijk--hunne dijklasten
 ook in 't vervolg blijven bijdragen ten
 behoeve van het onderhoud der nieuwe   
,zuiderzeewerken1 zooals dat ook in     
,zeeland bij de z4 g4 achterliggende    
polders geschiedt1 of wel1 dat die      
polders in de kosten van uitvoering der 
plannen ,,lely eene bijdrage in eens    
verleenen1 waarvan de grootte wordt     
vastgesteld naar het gekapitaliseerd    
bedrag der jaarlijksche onderhouds- en  

vernieuwingskosten hunner zeeweringen1  
berekend naar het gemiddelde daarvan    
over de laatste #aj jaar4  ,met het     
bovenstaande schijnt in het aanhangig   
wetsontwerp geen rekening gehouden te   
zijn4  ,omtrent eene verplichte bijdrage
 der polders in ,zeeland ingeval van    
voorbedijking vergist de ,heer          
,,vijverberg zich4 ,dat zoogenaamd recht
 van dijkvelling bestond vroeger in     
,vlaanderen als een costumier recht en  
is ook wel een enkele maal in ,holland  
en ,zeeland toegepast1 maar heeft nooit 
als een recht in ,zeeland gegolden en   
bestaat daar ook nu nog niet4 ,de ,heer 
,,vijverberg verwart hiermede           
waarschijnlijk de bijdragen van de      
aangrenzende polders na                 
calamiteusverklaring van een polder of  
waterschap4  ,maar over de hier bedoelde
 bijdrage bij uitvoering van het        
,zuiderzee-ontwerp kan men van gevoelen 
verschillen4  ,men kan echter deze zaak 
uit een oogpunt van algemeen landsbelang
 ook anders beschouwen4 ,de ,zuiderzee  

heeft nl4 gedurende vele eeuwen reeds   
den omliggenden landen op verschillende 
wijzen nadeel toegebracht1 niet alleen  
aan die welke met dijklasten zijn       
bezwaard1 maar nog veel grootere        
gebieden die nu en dan zijn overstroomd 
geworden1--men denke b4v4 aan de ramp   
van #ahbe en vele daarvr4 ,bovendien    
werd na de uitbreiding van die binnenzee
 de afwatering der omliggende landen    
telkens gestoord en1 doordat zij met    
zout water gevuld werd1 werden de       
binnenwateren verzout en sommige        
gewesten1 zooals ,friesland geheel1     
andere1 zooals ,hollands                
,noorderkwartier grootendeels van       
zoetwateraanvulling in droge tijden     
verstoken4 ,zou het nu zoo onbillijk    
zijn als al die gronden1 ja geheele     
gewesten1 die samen een groot gedeelte  
van ,nederland beslaan1 op kosten van   
den ganschen ,staat1 dus mede van die   
landen zelve1 uit dien ongunstigen      
toestand werden verlost8 ,hun daardoor  
zeer verhoogde waarde komt toch1 al is  

het niet rechtstreeks1 de ,nederlandsche
 schatkist ten goede4 ,kapitaliseert men
 echter het bedrag van hun dijklasten1  
vermeerderd met dat van                 
dijksverbeteringen en de door           
overstroomingen toegebrachte schade#ea  
#d percent1 dan zou men een bijdrage in 
eens van misschien #aj  #aa millioen    
kunnen verwachten1 maar wat beteekent   
dit in vergelijking met de kosten van   
afsluiting en gedeeltelijke droogmaking 
der ,zuiderzee8  #ea ,zie de #e;e ,nota 
van de ,zuiderzee-,vereeniging4         
99       99       99       99       99  
,de ,heer ,,vijverberg wijst er ook op1 
dat de voordeelen voor de afwatering der
 aangelegen landen bij een afsluiting   
der ,zuiderzee1--daarin bestaande dat   
die landen daarop beter en gedurende    
langere perioden langs natuurlijken weg 
7d4 i4 door sluizen7 zullen kunnen      
afwateren1--worden overschat4 ,want1 zoo
 zegt hij1 bij zuidelijken tot          
noordwestelijken wind toch zal in het   
toekomstig ,i,jselmeer een niet         

onbelangrijke opwaaiing van meerwater   
plaats hebben1 waardoor de gelegenheid  
tot afwatering der op lager wal gelegen 
streken onmogelijk zal worden gemaakt of
 in elk geval zeer ernstig geschaad4 ,ik
 zou er bij willen voegen3 niet alleen  
bij de genoemde winden1 maar ook bij    
alle andere zal opwaaiing voorkomen4    
,maar de hooge ,zuiderzeestanden worden 
nu veroorzaakt3 ten eerste door het     
inloopen van ,noordzeewater1 wat na de  
afsluiting niet meer zal kunnen plaats  
hebben1 ten andere door opwaaiing die nu
 echter veel grooter is dan zij op het  
kleinere ,i,jselmeer zijn kan1 omdat de 
grootte der opwaaiing behalve van de    
windkracht ook afhangt van de lengte    
waarover de opwaaiing plaats heeft4 ,om 
deze beide redenen zullen de hoogste    
standen op het ,i,jselmeer nog #a1e tot 
#b ,m4 blijven beneden die welke nu op  
de open ,zuiderzee voorkomen en zal de  
duur van het gesloten blijven der       
uitwateringssluizen zeer verminderen4   
,bovendien bedenke men dat1 als er      

opwaaiing is naar ne zijde1 aan de      
andere zijde afwaaiing plaats heeft1 wat
 dus aldaar de afwatering kan ten goede 
komen4  ,de ,heer ,,vijverberg neemt in 
't bijzonder ,friesland's boezem tot    
voorbeeld1 hoewel er gebieden zijn1     
zooals de ,vechtstreek1 de ,geldersche  
,vallei1 enz4 die wat hunne afwatering  
betreft zeker meer door de afsluiting   
gebaat zullen zijn4 ,hij had zelfs een  
nadeel voor ,frieslands afwatering      
kunnen noemen1 nl4 dat nu in 't         
voorjaar1 door de dan veel heerschende  
oostelijke en noordoostelijke winden de 
sluizen in het ,zuiden althans eenigen  
tijd mee kunnen helpen loozen1 wat na de
 afsluiting en de droogmaking van den   
,n4,o4-polder niet meer mogelijk zal    
zijn4 ,maar daartegenover staat3  #a    
,friesland zal zijn boezemwater des     
winters in den regel tot -#j1cj  -#j1dj 
,a4,p4 kunnen laten afloopen1 iets wat  
nu gedurende het grootste gedeelte van  
dat seizoen niet mogelijk is4 ,door het 
gebruik van kunstmest zullen de         

graslanden dan kunnen worden verbeterd2 
#b doordat het ,i,jselmeer spoedig zoet 
water zal bevatten en er dus voortdurend
 een voldoende zoetwaterbron achter de  
hand is voor het inlaten bij droge      
zomertijden1 behoeven ,gedeputeerde     
,staten in het voorjaar niet zoo        
angstvallig te werk te gaan met het oog 
op mogelijk watergebrek daarna1 maar    
zullen zij dan met de sluizen flink     
kunnen laten afstroomen4  ,wat de ,heer 
,,vijverberg dan nog zegt omtrent aan te
 brengen verbeteringen in de afwatering 
van ,friesland1 ook zonder afsluiting   
der ,zuiderzee1 doet mij vermoeden dat  
hij van den toestand aldaar niet goed op
 de hoogte is4 ,immers hij zegt3        
,friesland kan echter zeer voldoende    
langs natuurlijken weg afwateren op de  
,lauwerzee bij ,oostmahorn1 waar lage   
ebben en diep water voorkomen4          
,vooreerst ligt ,oostmahorn buiten het  
gebied van ,frieslands boezem1 nl4 in   
,oost-,dongeradeel1 dat een eigen       
afwatering op de ,lauwerzee heeft4 ,nu  

zou men natuurlijk wel van uit          
,frieslands boezem 7,dokkumerdiep7 een  
door kaden ingesloten kanaal van groot  
vermogen kunnen maken1 maar dan moet    
tevens gezorgd worden dat het overtollig
 water van den geheelen boezem voldoende
 daarheen worde geleid4 ,het is toch    
bekend dat het tot nu nog niet is mogen 
gelukken om ,frieslands boezemwater1    
vooral uit de groote voorraadschuur in  
het ,zuidwesten op voldoende wijze naar 
de ,dokkumer ,nieuwe ,zijlen in het     
,noordoosten te brengen1                
niettegenstaande daaraan reeds schatten 
besteed zijn1 o4 a4 door de werken van  
#ahhj-ahhi1 die #d millioen gulden      
gekost hebben4 ,het aangeprezen middel  
zal zeker geheel onvoldoende blijken als
 de aanvoerwegen van het boezemwater    
daarheen niet tevens zeer worden        
verruimd4  ,maar dan leest men het niet 
zeer duidelijke advies3 ,bovendien is   
het aanhouden van n zelfde peil voor    
alle z4g4 voor ,friesland's boezem      
gelegen gronden ondoelmatig1 dus        

ongewenscht2 die lage landen behooren   
groepsgewijze te worden ingepolderd1    
elke polder met eigen bemalingswerktuig 
en eigen boezempeil 7lees polderpeil72  
dan kan ,friesland's boezempeil worden  
verhoogd1 wat de scheepvaart ten goede  
zal kunnen komen en de afwatering       
bevorderen4 ,het ,friesche boezempeil is
 niets dan een peil ter vergelijking    
7-#j1ff ,n4,a4,p471 naar welks bereiking
 nooit wordt gestreefd1 al komen in     
droge tijden helaas soms nog lagere     
boezemstanden voor4 's ,zomers #ae      
,apr4-#a ,okt4 schijnt een boezemstand  
van #ab c,m4 boven ,friesch peil 7dus   
-#j1ed ,n4,a4,p471 het meest gewenscht4 
,waarschijnlijk bedoelt de ,heer        
,,vijverberg1 dat na inpoldering der    
buitenlanden 7wat echter geheel een zaak
 van particulieren is7 de boezemstand   
wel hooger kan zijn dan nu4 ,dat die    
boezem- of buitenlanden1 die nu bij een 
stand van #bj c,m4 boven ,friesland's   
boezempeil1 dus van -#j1df ,n4,a4,p41   
onder water gaan komen1 worden          

ingepolderd1 is op zich zelve beschouwd 
wenschelijk1 omdat hun grasgewas dan    
niet meer 's zomers kan verloren gaan en
 hun grassoort kan worden verbeterd4    
,maar dan wordt de waterberging van     
,frieslands boezem bij standen #de c,m4 
boven ,friesch peil met oppervlakten tot
 #cj4jjj ,h4,a4 verkleind 7van #a_/e tot
 #a_/ab7 en in natte tijden zullen      
daardoor de standen van ,friesland's    
boezem1 die nu reeds tot ongeveer #a    
,m41 hoewel zelden tot #j4gj ,m4 boven  
het ,friesche boezempeil stijgen1 nog   
worden verhoogd4 ,dit zal in het        
voorjaar een flinke verlaging van den   
boezemstand1 waaraan dan het geheele    
boezemgebied behoefte heeft zeker niet  
gemakkelijker maken1 maar de ,heer      
,,vijverberg zegt1 dat daardoor dan in  
't algemeen de afwatering zal worden4444
 bevorderd6 ,de ,heer ,,vijverberg      
schijnt te meenen dat als die           
buitenlanden maar watervrij worden      
gemaakt1 de afwatering van ,friesland   
voldoende geholpen zal zijn1 maar hij   

vergeet dat er nog ongeveer #cjj4jjj    
,h4,a4 landen zijn1 zomerpolders1       
winterpolders en hoogere gronden in het 
,oosten die bij den tegenwoordigen      
toestand reeds dikwijls ontzettend veel 
schade lijden door hooge boezemstanden1 
die alle in 't voorjaar tijdig uit hun  
winterwater moeten worden verlost1 en   
die dus ook bij een betere beheersching 
van die standen groot belang hebben4    
,daarom zeide een deskundige als de     
,heer ,,th4 ,,van ,,welderen ,baron     
,,rengers1 lid van ,ged4 ,staten van    
,friesland1 dat men bij het stellen van 
de voorwaarden1 waaraan de verbeterde   
afstrooming moet voldoen1 ook in niet   
geringe mate de aandacht schenkt aan den
 toestand der lage landen1 ligt voor de 
hand1 maar men wachte zich de           
waterafvoerkwestie te vereenzelvigen met
 het droogleggen der boezemlanden4444   
,van een verbetering van den waterafvoer
 zal nagenoeg de geheele provincie      
voordeel genieten244#eb  #eb ,tijdschr4 
,heide ,mij1 #aiaj1 bl4 #ci4         99 

99       99       99       99           
,vervolgens bespreekt de ,heer          
,,vijverberg nog de quaestie van de     
aanvulling van ,friesland's boezem bij  
lagen stand en groot zoutgehalte met    
versch water1 die voor landbouw1        
veeteelt en nijverheid van onberekenbaar
 nut zou kunnen zijn en uit dat oogpunt 
het te vormen ,i,jselmeer voor          
,friesland van onschatbare waarde4 ,maar
 dan berekent hij dat daarin ook        
voldoende zou kunnen worden voorzien    
door aanvoer van water uit den ,i,jsel1 
waarvan de kosten echter niet           
onbeteekenend zullen blijken1 terwijl   
,noord-,holland zou kunnen geholpen     
worden zooals door den ingenieur        
,,conrad in de vergadering van het ,kon4
 ,instituut v4 ,ingenieurs v4 #aa ,apr4 
#ahic is uiteengezet4 ,en dan zegt hij3 
,waar uit het bovenstaande volgt1 dat de
 uitvoering van het                     
,zuiderzee-plan-,,lely wel van groot    
belang kan zijn voor ,friesland1 doch   
dat de mogelijkheid om ,friesland's     

boezem van versch water te voorzien1    
niet staat of valt met het plan1 daar   
wordt elke grond gemist voor de         
redeneering1 als zouden de              
,zuiderzeeplannen uitgevoerd moeten     
worden om ,friesland uit haren nood te  
helpen4 ,maar waar is toch die          
redeneering te vinden8 ,wie heeft dat   
ooit gezegd8  ,wl hebben de voorstanders
 der afsluiting van de ,zuiderzee altijd
 betoogd1 dat al die voordeelen1 nl4 die
 voor de waterkeering1 voor de          
afwatering1 voor de wateraanvulling en  
verversching1 enz4 tegelijk door de     
afsluiting zullen worden verkregen1     
volstrekt niet dat geen enkel daarvan is
 op te lossen zonder die afsluiting4    
,maar nu rekene de ,heer ,,vijverberg   
eens uit hoeveel het verkrijgen van al  
die voordeelen op andere wijzen zal     
kosten1 dus de verbetering en het       
onderhoud der tegenwoordige             
waterkeering1 de verbetering der        
afwatering van alle gebieden rondom de  
,zuiderzee die daaraan behoefte hebben1 

de wateraanvulling en verversching voor 
,friesland1 ,n4,w4 ,overijsel en        
,hollands ,noorderkwartier4 ,hij telle  
die sommen eens bijeen en vergelijke de 
uitkomst eens met de geraamde kosten van
 den afsluitdijk 7#ff millioen71--met de
 verbetering van het ,zwolsche ,diep en 
de schadeloosstelling aan de            
visschers1--waarbij dan nog te bedenken 
is1 dat door dien afsluitdijk ongeveer  
#hj millioen gulden op de kosten van de 
meerdijken der vier droogmakerijen      
zullen worden bespaard4         99      
99       99       99       99  ,en      
eindelijk alweer die verwijzing naar het
 ontginnen van woeste gronden als       
beweegreden om de afsluiting en         
gedeeltelijke droogmaking der ,zuiderzee
 te kunnen nalaten6  ,de ,heer          
,,vijverberg somt de voordeelen van die 
ontginning op4 ,ik zou er bij willen    
voegen3 men kan eigenlijk geen goed     
,nederlander zijn zonder die uitbreiding
 van het voortbrengingsvermogen van     
onzen bodem van harte toe te juichen4   

,en is het daarbij betrokken landsbelang
 daartoe groot genoeg1 welnu1 dan steune
 de ,regeering die ontginning meer dan  
tot nu door verbetering van afwatering1 
aanleg van gewone wegen en van          
spoorwegen1 verschaffen van kapitaal1   
enz41--ook dat ben ik met den ,heer     
,,vijverberg eens4  ,maar wat beteekent 
dit als argument tegen de droogmaking   
van gronden in de ,zuiderzee8  ,men     
verbeelde zich toch vooral niet dat de  
ontginning der woeste gronden zeer      
weinig kost en dat die van de           
,zuiderzeegronden betrekkelijk zooveel  
hooger zullen zijn1 in aanmerking nemend
 het zooveel grooter                    
voortbrengingsvermogen van deze laatste4
  ,vooreerst zijn lang niet alle woeste 
gronden voor ontginning geschikt3 de    
,heer ,,vijverberg noemt zelf #cjj4jjj  
,h4,a4 van de #eej4jjj ,h4,a4 ,dan kan  
slechts een betrekkelijk klein gedeelte 
7laag gelegen en toch met goede         
afwatering7 tot grasland gemaakt worden1
 wat vrij spoedig goede uitkomsten      

geeft4 ,een ander gedeelte kan tot      
bouwland worden aangemaakt1 maar ten    
koste van veel arbeid en veel geld3 de  
,heer ,j4 ,t4 ,,cremer o4 a4 deelde     
mede1 dat de ontginning van het         
,zeijerveld bij ,norg in ,drente 7#fjj  
,h4,a47 hem f#aajj4- de ,h4,a4 gekost   
heeft1 waarbij dan nog niet gerekend is 
de aanleg van een harden weg daarheen4  
,het grootste gedeelte der woeste       
gronden is alleen voor boschaanleg      
geschikt en begint dan eerst na #ah  #bj
 jaar een zeer matige rente op te       
leveren4 ,vergelijk dit alles nu eens   
met het voortbrengend vermogen der      
,zuiderzeegronden1 die dadelijk na de   
verkaveling zeker bruto-opbrengsten van 
f#cej4- en netto-opbrengsten van f#hj4- 
de ,h4,a4 zullen geven en waarvoor dus  
ook hoogere ontginningskosten gewettigd 
zijn4  ,ontginning van woeste gronden en
 droogmaking van den ,zuiderzeebodem    
zijn in aard en uitkomsten verschillend1
 maar zij bevorderen beide in hooge mate
 de uitbreiding van onze                

bestaansmiddelen4 ,daarom behooren zij  
beide in 's lands belang te worden      
uitgevoerd en de eene mag dus niet tegen
 de andere worden uitgespeeld4          
,,slotwoord4   ,tot zoover hebben wij   
,dr4 ,a4 ,a4 ,,beekman aan het woord    
gelaten1 die tot onze groote            
erkentelijkheid op de hem eigen         
duidelijke en onderhoudende wijze al die
 reeds bekende feiten en gegevens nog   
eens in het kort voor het voetlicht     
heeft gebracht4  ,wij willen daaraan nog
 een kort woord toevoegen1 dat wij reeds
 zoo bij herhaling hebben uitgesproken1 
doch dat met het voortvlieden der jaren 
steeds dringender moet worden           
uitgesproken4  ,twijfelmoedigheid is een
 zeer op den voorgrond komende          
eigenschap der ,hollanders4 ,zij        
koesteren als het ware dien twijfel1    
beroemen er zich op1 en doen gaarne     
voorkomen alsof hun twijfelmoedigheid   
eigenlijk de ware voorzichtigheid is4   
,alsof voorzichtigheid niet veeleer ligt
 in voorbereiding1 in vooruitziendheid  

van wat ons in de toekomst sterker en   
beter kan maken4  ,voorzichtigheid is   
niet belichaamd in het negatieve1 in het
 niets doen1 het zich onthouden2        
integendeel in het positieve1 in het    
tijdig nemen van maatregelen1 mits wel  
overdacht en goed voorbereid1 voor wat  
in de toekomst ons het nuttigst wezen   
kan4  ,vasthouden aan het oude wordt in 
ons land maar al te veel als hoogste    
wijsheid beschouwd1 en                  
vooruitstrevendheid met den naam van    
roekeloosheid bestempeld3 door het      
vasthouden aan het oude heeft ons land  
bij herhaling bittere ervaringen op     
gedaan4 ,de ,twentsche weefindustrie is 
voor #ahdj te gronde gegaan1 omdat zij  
krampachtig wilde vasthouden aan hare   
oude werkwijze1 en de vernietigende     
concurrentie van ,engeland en ,amerika  
slechts door toepassing van hooge       
invoer-tarieven1 niet door wijziging in 
hunne fabricatie wilde afweren4 ,eerst  
toen eenige vooruitziende mannen de oude
 weefgetouwen geheel gingen afschaffen  

en de goed overdachte nieuwe machines   
gingen invoeren1 werd de grondslag      
gelegd voor den buitengewonen bloei van 
het thans zoo nijvere ,twente4  ,bij de 
,zuiderzeezaak zien wij weder dergelijke
 verschijnselen2 velen bleven zich blind
 staren op de tegenwoordige gebrekkige  
visscherij van een #cjjj man1 die       
ongeveer #b millioen gulden kunnen      
besommen1 en hadden dan geen oog meer   
voor de breede toekomst van welvaart1   
welke opengelegd wordt in de nieuwe     
drooggelegde gronden voor meer dan      
#bej4jjj menschen1 die jaarlijks zeker  
meer dan #gj millioen gulden kunnen     
produceeren1 afgezien van de nieuwe     
zoetwater-visscherij1 die dan binnen de 
afgesloten ruimte systematisch kan      
worden gekweekt4  ,in den oorlogstijd   
ontving de ,zuiderzee-,vereeniging een  
verzoek van een der grootste reeders van
 ons land om toelating tot het          
lidmaatschap1 om redenen uitgelegd in   
bijgaand schrijven3  ,heeft ,uwe        
,vereeniging steeds mijn sympathie gehad

 als een groot nationaal werk1 de door  
den oorlog gebleken afhankelijkheid van 
ons land1 van den invoer van graan1     
heeft mij doen inzien dat het           
droogleggen van de ,zuiderzee het eenige
 middel zal zijn om een voldoende       
binnenlandsche productie van graan te   
verkrijgen1 waardoor wij onafhankelijk  
zouden kunnen worden van buitenlandsche 
machten1 welke ons den aanvoer van graan
 onmogelijk zouden kunnen maken4  ,deze 
productie is mijns inziens meer         
noodzakelijk om onze nationale          
onafhankelijkheid te verdedigen1 dan een
 sterk leger1 en om dus zooveel mogelijk
 mede te werken om tot een droogmaking  
van de ,zuiderzee te geraken1 verzoek ik
 ,u beleefd mij als lid ,uwer           
,vereeniging te willen noteeren4  ,er   
zijn zaken in ons land1 die bij sommige 
een roep hebben niet tot stand gebracht 
te kunnen worden2 dat niet kunnen komt  
echter dikwijls neder alleen op een     
zich-onthouden2 wordt dit onthouden     
veranderd in een actieve medewerking1   

dan ziet men het onmogelijk-geachte     
binnen korten tijd tot stand gebracht4  
,het gold in de latere jaren steeds eene
 onmogelijkheid om in ,nederland eene   
groote ,staatsleening met welslagen uit 
te geven2 een veertig millioen werd     
reeds te veel geacht4 ,nederland komt   
onverwacht voor den oorlogstoestand te  
staan en reeds drie ,staatsleeningen van
 ,nederland van gezamenlijk #ebe        
millioen gulden en twee van             
,nederlandsch ,oost-,indi van te zamen  
#adb4e millioen gulden1 of in algeheel  
totaal van #ffg4e millioen gulden zijn  
uitgeschreven1 en al deze leeningen zijn
 overteekend geworden1 sommige zelfs    
zeer belangrijk4 ,die groote menigte    
personen1 die vroeger in onthouding hun 
grootste wijsheid zagen1 hebben nu allen
 medegewerkt tot een dergelijk          
resultaat4 ,het gevoel van nuttigheid1  
van noodzaak was eindelijk wakker       
geworden1 en door samenwerking was      
meteen de kracht gevonden1 wier bestaan 
vroeger ontkend was4 ,ook de onthouders1

 de twijfelmoedigen waren thans tot eene
 daad gekomen4  ,met de afsluiting en   
drooglegging der ,zuiderzee zal het     
evenzoo gaan2 ook deze zaak heeft alleen
 noodig het opgeven van de politiek van 
onthouding1 het aanvaarden van de daad4 
,de twijfelmoedigen zullen thans        
natuurlijk weder zeggen1 dat ,nederland 
geen geld zal hebben om in deze tijden  
een dergelijk groot werk te ondernemen2 
een prachtig argument voor diegenen1 die
 liefst maar een doofpot als kenmerk in 
hun wapenschild moeten voeren2 misschien
 is er juist nooit meer reden voor      
,nederland geweest dan thans om die     
aanwinning van land te ondernemen4 ,in  
#ahci werd het besluit tot drooglegging 
van de ,haarlemmermeer genomen1 in den  
tijd toen na den uitputtenden strijd met
 ,belgi ,nederlands financin er         
droeviger voorstonden dan ooit4 ,toch   
heeft men onder die omstandigheden het  
werk aangedurfd1 en mede daardoor een   
grondslag voor latere welvaart gelegd4  
,en thans zouden wij dien moed missen1  

in een tijd dat ,nederland zijn         
economische kracht en welvaart in eene  
voor velen verrassende wijze heeft      
getoond8 ,voor het verdedigen van wat   
wij hebben1 doch op zichzelf voor       
onproductieve uitgaven1 wordt zonder    
aarzelen meer dan #fej millioen gulden  
opgebracht2 dit was een mooi getuigenis 
van nationale kracht1 dat toonde hoe    
belangstelling voor de publieke zaak nog
 alom bestaat2 voor het scheppen van een
 nieuw welvarend gewest zou het geld dan
 niet te vinden zijn8 ,wij zouden dus op
 dit punt dan achter moeten staan bij   
onze vaderen van #ahci1 terwijl onze    
rijkdommen1 onze krachten1 onze         
ingenieurswetenschap1 onze              
landbouwwetenschap zeker meer dan het   
tienvoud zal bedragen van toen8  ,juist 
in de latere jaren is gebleken1 dat in  
ons land heerscht wat men zou kunnen    
noemen een landhonger2 talrijke jonge   
mannen uit nijvere gezinnen1            
boerenzoons1 enz4 zoeken naar land om   
een eigen bedrijf te kunnen opzetten1 nu

 het bedrijf der ouders reeds voldoende 
van werkkrachten voorzien is2 de pachten
 van kleine stukjes grond worden steeds 
opgedreven1 wegens het te groot aantal  
gegadigden2 die stukjes grond zijn te   
klein om daarop tot welvaart te kunnen  
geraken1 hoe noest de vlijt ook is4     
,het laatste jaar heeft ons geleerd hoe 
onzegbaar nuttig het voor ons land      
geweest zou zijn1 indien wij binnen onze
 grenzen een nog grooter gebied voor    
land- en tuinbouw zouden gehad hebben2  
niet alleen tot verhooging van onze     
welvaart1 doch vooral ook tot           
voorziening in de eigen behoeften van   
voedingsmiddelen4 ,welk een moeite heeft
 de ,regeering moeten doen om in dien   
oorlogstijd het noodige voedsel voor het
 volk van ver over zee te halen8  ,in   
het buitenland1 zoowel in ,duitschland  
als in ,engeland1 worden thans          
dwangmaatregelen genomen om de bevolking
 er toe te brengen ieder vrijliggend    
stukje grond voor kweeken van           
landbouwvoortbrengselen te benutten2 de 

oorlog heeft doen gevoelen hoe nuttig1  
ja noodzakelijk het is om de            
productiekracht van het land te         
verhoogen4 ,wij hebben hier om zoo te   
zeggen voor het grijpen om onze         
voortbrengingskracht in het hart van het
 land te vergrooten met een gebied van  
de uitgestrektheid eener geheele        
provincie1 en dat nog wel van den       
allerbesten bouwgrond2 en wij zullen die
 gelegenheid nog langer onbenut laten1  
nadat wij op dit punt ook zoo harde     
lessen in den oorlog hebben gekregen8   
,het stellen van die vraag alleen zou   
ons bijna beschaamd doen worden4  ,wij  
hebben de mannen1 wij hebben de krachten
 voor het werk1 die naar eigen grond    
hunkeren1 wij hebben het geld4  ,wij    
kunnen ons land vergrooten1 versterken1 
meer volmaken1 door den meest           
vredelievenden arbeid1 die men zich     
denken kan2 door wetenschap van         
ingenieurs en landbouwkundigen1 door    
scheppingswerk van onze1 over de geheele
 wereld gewaardeerde aannemers2 en dat  

alles1 terwijl meer dan de helft van de 
aarde1 en twee-derden van hare bewoners 
zijn gewikkeld in een krijg van         
vernietiging1 in de hoop gebied met     
wapengeweld aan elkander te ontnemen4   
,in deze omstandigheden zouden de       
twijfelmoedigen het pleit winnen1 de    
onthouders zouden in ons land de lijn   
van ontwikkeling moeten aangeven1 een   
averechtsch begrip van voorzichtigheid  
zou de toekomst van ,nederland moeten   
bepalen8  ,na de opleving van ons       
nationaal bewustzijn in de laatste jaren
 is dat niet meer te verwachten4 ,ware  
dit het geval1 hoe diep zouden wij dan  
ons moeten schamen tegenover onze       
zooveel verder ziende vaderen van #ahci6
  ,mogen dan ook de ,staten-,generaal   
eindelijk aan de roepstem van onze      
geerbiedigde ,koningin en van ,hare     
,regeering gehoor geven en tot de       
onderneming van dit groote werk         
besluiten4 ,nog nooit was ons land zoo  
rijp voor zulk een daad4  ,deze         
beslissing zou een aureool brengen om   

den arbeid van de thans spoedig         
scheidende ,kamers van                  
,volksvertegenwoordiging4  ,amsterdam1  
#f ,januari #aiag4                      
,het ,dagelijksch ,bestuur der          
,zuiderzee-,vereeniging3                
,mr4 ,g4 ,,vissering1 ,voorzitter4      
,mr4 ,h4 ,,smeenge1 ,onder-,voorzitter4 
,dr4 ,j4 ,,kraus4                       
,l4 ,,volker ,azn4                      
,jhr4 ,mr4 ,p4 ,,van ,,foreest4         
,,th4 ,,van ,,welderen ,baron ,,rengers4
                              ,jhr4 ,mr4
 ,j4 ,f4 ,,backer1 ,penningmeester4     
,mr4 ,c4 ,j4 ,,pekelharing1 ,secretaris1
                                        
,nieuwendijk #aba ,amsterdam4     ,de   
,zuiderzee-,vereeniging heeft           
achtereenvolgens uitgegeven3    #ahhg4  
,technische ,nota no4 #a3 betreffende   
het onderzoek omtrent          de       
afsluiting van de ,zuiderzee1 de ,wadden
 en de ,lauwerzee    #ahhg4 ,nota no4   
#b3 de invloed der afsluiting op de     
waterkeering          der provincin     

langs de ,zuiderzee                     
#ahhh4 ,nota no4 #c3 de invloed der     
afsluiting op de waterloozing           
der provincin langs de ,zuiderzee       
#ahhi4 ,nota no4 #d3 de invloed der     
afsluiting op de                        
waterverversching der provincin langs de
 ,zuiderzee4 ,de           invloed der  
afsluiting op de scheepvaart der        
,zuiderzee       #ahij4 ,nota no4 #e3 de
 constructie en de kosten van den       
afsluitdijk1 de sluizen en de bijkomende
 werken4 ,de        f#aj4-        voor- 
en nadeelen der afsluiting buiten       
verband met de            droogmaking   
#ahia4 ,nota no4 #f3 resultaten der     
terreinwerkzaamheden van #ahhi          
en #ahij                                
a4 grondboringen4                       
b4 stroommetingen4                      
c4 diverse metingen4                    
#ahia4 ,nota no4 #g3 ,de droogmaking met
 schetsontwerpen der                    
verschillende indijkingen               
#ahia4 ,nota no4 #h3 ,vergelijking van  

verschillende ontwerpen tot             
afsluiting en droogmaking van de        
,zuiderzee                   #ahib4     
,oeconomische en finantieele            
beschouwingen van het                   
,dagelijksch ,bestuur naar aanleiding   
der resultaten van het        technisch 
onderzoek vervat in de acht ,nota's     
f#j4ej   #ahib4 ,endiguement et         
,desschement du ,zuiderzee              
#j4ej         ,i4 ,considrations        
conomiques de la                        
,zuiderzee-,vereeniging4        ,,ii4   
,discours1 prononc par ,m4 ,j4 ,m4      
,,telders4   #ahid4 ,uittreksel uit het 
,verslag der ,staatscommissie           
#j4be   #ahie4 ,afsluiting en           
,droogmaking van de ,zuiderzee          
#j4be          ,antwoord van ,s4 ,j4    
,,vermaes op hoofdartikelen ,nieuwe     
,rotterdamsche ,courant4   #ahih4 ,de   
,economische beteekenis van de          
,afsluiting en ,drooglegging        der 
,zuiderzee door ,h4 ,c4 ,,van ,,der     
,,houven ,,van ,,oordt en ,,mr4 ,g4     

,,vissering                             
#a4ej   #aija4 ,ontwerp van ,wet tot    
,afsluiting en ,droogmaking van de      
,zuiderzee met ,toelichtende ,memorie   
#j4fj   #aija4 ,de ,economische         
,beteekenis van de ,afsluiting en       
,drooglegging        der ,zuiderzee door
 ,h4 ,c4 ,,van ,,der ,,houven ,,van     
,,oordt en ,,mr ,g4        ,,vissering4 
,tweede herziene en bijgewerkte uitgave 
f#a4ej   #aije4 ,de ,afsluiting en      
,drooglegging der ,zuiderzee in de beide
        ,kamers der ,staten-,generaal   
#j4ej   #aije4 ,deel ,i4 ,de            
,zuiderzeevisscherij1 ,rapport eener    
,commissie        van ,onderzoek4       
,deel ,,ii4 ,de ,rapporten aan den      
,minister van ,waterstaat1              
,handel en ,nijverheid met ,nota van    
,beantwoording der                      
,zuiderzee-,vereeniging                 
#a4-   #aijf4 ,deel ,,iii4 ,rapport van 
de ,nederlandsche ,heide-,maatschappij  
over de ,zoetwatervisscherij in het     
toekomstige ,i,jselmeer        en in de 

wateren der droog te leggen polders     
#j4be   #aijh4 ,de ,afsluiting en       
,drooglegging der ,zuiderzee in de      
beide ,kamers der ,staten-,generaal1    
uitgegeven door de                      
,zuiderzee-,vereeniging4 ,deel ,,ii     
#a4-   #aiaa4 ,de ,afsluiting en        
,drooglegging der ,zuiderzee            
#a4-          ,i4 ,de voordeelen van de 
voorziening der provincin               
,friesland en ,noord-,holland met zoet  
water4         ,,ii4 ,staten-,generaal4 
,behandeling der ,staatsbegrootingen    
voor #aijh1 #aiji1 #aiaj1 #aiaa4        
,,iii4 ,voorloopig ,verslag ,i,ie ,kamer
 over het ,wetsontwerp tot              
droogmaking der ,wieringermeer4         
,,iv4 ,handelingen ,provinciale ,staten 
van ,noord-,holland najaar              
#aiaj4          ,v4 ,inzending ter      
,landbouwtentoonstelling te ,deventer in
             ,juli #aiji4   #aiaa4 ,de  
afsluiting en drooglegging der          
,zuiderzee4 ,vervolg #aiaa1             
bevattende ,verslag der ,commissie over 

de toepassing van        gewapend beton 
bij den bouw der dijken4 ,met #d kaarten
       #a4-   #aiab4 ,ontwerp van ,wet  
tot ,afsluiting en ,droogmaking van de  
,zuiderzee met toelichtende ,memorie4   
,met #a ,kaart4 #b;e druk    #j4fj      
#aiad4 ,de ,afsluiting en ,drooglegging 
der ,zuiderzee                 #a4-     
,i4 ,de invloed van de drooglegging der 
,zuiderzee op de                        
,werkloosheid4         ,,ii4 ,staten    
,generaal4 ,behandeling der             
,staatsbegrootingen             voor    
#aiab en #aiac4        ,,iii4           
,verzameling ,c4 ,leemans4 ,bruikleen   
aan de ,ned4                            
,heidemaatschappij4         ,,iv4       
,inzending ter ,eerste ,nederlandsche   
,tentoonstelling op                     
,scheepvaartgebied1 ,amsterdam1 #aiac4  
#aiaf4 ,de ,watervloed van #ac-ad       
,januari #aiaf                          
#j4ej   ,illustratie3 ,,plan ,,van      
,,afsluiting ,,en ,,droogmaking ,,der   
,,zuiderzee4                            

7,,zuiderzee-,,vereeniging--,,staatscomm
issie7                                  
----------------------------------------
----------------                        
,,opmerkingen ,,van ,,de ,,bewerker3    
,de volgende correcties zijn in de tekst
 aangebracht3                           
,bron 7,b37 -- ,correctie 7,c37         
,b3 ,,diggelen                          
#h          ,c3 ,,diggelen              
#i          ,b3 afwatering van          
,friesland                   #ce        
,c3 afwatering van ,friesland           
#cd           ,b3 ,ameland ongeveer     
#a4ij ,m4 bedraagt4                     
,c3 ,ameland ongeveer #a1ij ,m4         
bedraagt4                      ,b3 kust 
ver boven ,,hw4 opzetten1               
,c3 kust ver boven ,h4,w4 opzetten1     
,b3 in het ,,ij #j1eb ,m4 te ,muiden    
,c3 in het ,,ij #j1eb ,m41 te ,muiden   
,b3 ,plan ,,beijerinck                  
,c3 ,plan ,,beijerinck4                 
,b3 particulieren4                      
,c3 particulieren4                      

,b3 ,g4 ,,vissering4 ,de ,oeconomische  
beteekenis                ,c3 ,g4       
,,vissering1 ,de ,oeconomische          
beteekenis               ,b3 door #ba   
van dc #bg leden2                       
,c3 door #ba van de #bg leden2          
,b3                                     
,c3 ,kantlijn3 ,regeeringsontwerp #aiaf4
                     ,b3 en             
uitwateringsluis in de ,binnenhaven     
,c3 en uitwateringssluis in de          
,binnenhaven                  ,b3       
oppervlakkig beschouwd1 ook moge        
,c3 oppervlakkig beschouwd ook moge     
,b3 uitstek-deskundigen1 de ,,hh4       
,c3 uitstek deskundigen1 de ,,hh4       
,b3 toestand dikwijls vee,i             
,c3 toestand dikwijls veel              
,b3 aangehaalden rede4 ,zoolang de      
,c3 aangehaalden rede3 ,zoolang de      
,b3 #aijg betr4 de drooogmaking         
,c3 #aijg betr4 de droogmaking          
,b3 ,opbrengst v4 d4 ,zuiderzee         
visscherij4                   ,c3       
,opbrengst v4 d4 ,zuiderzee-visscherij4 

,b3 zeilmakerijen mast- en              
blokmakerijen1                   ,c3    
zeilmakerijen1 mast- en blokmakerijen1  
,b3 in een belangrijk deel deel         
,c3 in een belangrijk deel              
,b3 ,achtereen volgens indijken en      
,c3 ,achtereenvolgens indijken en       
,b3 te beperken en te beheerschen'      
,c3 te beperken en te beheerschen4      
,b3 ,zijn vernietigende uitspraak       
,c3 ,zijn vernietigende uitspraak       
,b3 7,l4 ,w17--dit verschil heet        
,c3 7,l4 ,w47--dit verschil heet        
,b3   #b4ba                             
,c3   #b1ba                             
,b3   #a4ih                             
,c3   #a1ih                             
,b3   #b4hf                             
,c3   #b1hf                             
,b3 #j1cb ,n4,a4,p4 -#j1bc en te        
,stavoren                       ,c3     
#j1cb ,n4,a4,p4 en -#j1bc en te         
,stavoren                    ,b3        
voorafgaan4                             
,c3 voorafgaan4                         

,b3 leest men nl3 ,welnu1 op grond      
,c3 leest men nl43 ,welnu1 op grond     
,b3 daarin dus #c4fjj4jjj4jjjj          
,c3 daarin dus #c4fjj4jjj4jjj           
,b3 meest kritiek is wanneer            
,c3 meest kritiek is1 wanneer           
,b3 boven ,groningen1 naat het ,zuiden4 
,c3 boven ,groningen1 naar het ,zuiden4 
,b3 nog wal raken4 ,zulk                
,c3 noch wal raken4 ,zulk               
,b3 richting af ,maar waardoor wordt    
,c3 richting af4 ,maar waardoor wordt   
,b3 wind opwaaiien tegen den            
,c3 wind opwaaien tegen den             
,b3 de ,staatcommissie in #ahid geraamd 
,c3 de ,staatscommissie in #ahid geraamd
                      ,b3 ,heusden      
7amendement ,seret7 voor                
,c3 ,heusden 7amendement ,,seret7 voor  
,b3 van #ac_/ad ,januari #aiaf1 uitg4   
,c3 van #ac_/ad ,januari #aiaf1 uitg4   
,b3 afwatering van ,fiesland1 ook zonder
                     ,c3 afwatering van 
,friesland1 ook zonder                  
,b3 ,tijdschr4 ,heise ,ms1              

,c3 ,tijdschr4 ,heide ,mij1             
,b3 acht ,nota's                f#j #ej 
,c3 acht ,nota's                f#j4ej  
,b3 uitgave                      f#a #ej
                      ,c3 uitgave       
f#a4ej                      ,b3         
,generaal                               
#j #ej         ,c3 ,generaal            
#j4ej         ,b3 polders               
#j #be                            ,c3   
polders                #j4be            
,b3 ,zuiderzee                 #a -     
,c3 ,zuiderzee                 #a4-     
,b3 ,noord-,holland met zoet water      
,c3 ,noord-,holland met zoet water4     
----------------------------------------
----------------