---------------------------------------- ----------------------- ,,opmerkingen ,,van ,,de ,,bewerker3 ,de tekst in dit bestand wordt weergegeven in de originele1 verouderde spelling4 ,er is geen poging gedaan de tekst te moderniseren4 ,bladzijde-nummering is verwijderd4 ,afgebroken woorden aan het einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld4 ,voetnoten zijn hernummerd en verplaatst naar het eind van de alinea met de verwijzing4 ,overduidelijke druk- en spelfouten in het origineel zijn gecorrigeerd4 ,variaties in spelling zijn behouden3 met of zonder trema of koppelteken4 ,de in het origineel als cursieve tekst is weergegeven als cursief4 ,aan het eind van het boek volgt een overzicht van de aangebrachte correcties4 ,de illustratie op blz4 #fg is beschikbaar bij de html-versie van dit e-boek op https3_/_/www4gutenberg4org_/ ,het eerste deel van ',verspreide ,opstellen' is als e-boek ---------------------------------------- ----------------------- ,,verspreide ,,opstellen ,,van ,,jan ,,ligthart4 ,,ii4 ,,uitgegeven ,,voor ,,het ,,ligthart-,,comit ,,door ,j4 ,b4 ,,wolters' ,u4,m4--,,groningen1 ,,den ,,haag1 #aiag4 ,in deze serie zijn verschenen3 ,,jan ,,ligthart1 ,verspreide ,opstellen1 ,i #b;e dr4 f #j1gj ,,jan ,,ligthart1 ,verspreide ,opstellen1 ,,ii - #j1gj ,,jan ,,ligthart1 ,in ,zweden #b;e dr4 - #j1ie en zullen in den loop van #aiah of #aiai verschijnen3 ,,jan ,,ligthart1 ,over ,opvoeding1 ,i4 ,,jan ,,ligthart1 ,over ,opvoeding1 ,,ii4 ,,jan ,,ligthart1 ,jeugdherinneringen4 ,,ter ,,inleiding4 ,is er een wezenlik verschil tussen kinderen en volwassenen8 ,of ligt niet1 wat bij de laatsten meer samengesteld verborgen en ineengestrengeld is1 open en bloot bij het kind1 zodat het zich in meer duidelike en sprekende trekken vertoont4 ,het kind is de jonge mens en menselike aandriften en neigingen openbaren zich in zijn daden en vinden in zijn woorden uitweg4 ,de kenner van het kind wordt zo mensenkenner4 ,gelijk een leerling1 die in zijn natuurkundeboek in enkele trekken een werktuig getekend ziet en door het schetsmatige zijn aandacht leert te bepalen bij de hoofdzaken1 zo doorziet men in het kind de hoofdlijnen van het gebouw der menselike ziel4 ,de kindervriend ontwikkelt zich tot mensenvriend1 de kinderkenner tot mensenkenner4 ,bij ,jan ,ligthart is deze overgang duidelik merkbaar1 en zij komt uit in het werk1 dat mevrouw ,ligthart in deze bundel heeft verzameld1 en1 dat naast enkele stukken uit ,school en ,leven ook enige bevat1 die als hoofdartikel zijn verschenen in ,het ,nieuws van den ,dag met de ondertekening3 ,mr4 ,jan4 ,hij was in die stukken opvoeder van mensen4 ,wat had ,jan ,ligthart toch tot opvoeder gemaakt8 ,zeker1 hij was kwekeling geweest aan een ,amsterdamse school en had aan de z4g4n4 stadslessen zijn opleiding tot onderwijzer ontvangen4 ,hij had dus wel wat over opvoeding gehoord en gelezen1 ook later1 toen hij voor de hoofdakte studeerde4 ,maar dat weten maakte hem toch geen opvoeder1 kon niet het hart vormen1 dat hem sierde4 ,wat hij had aan mensen- en levenskennis1 had hij allereerst door zelfervaring4 ,deze wijze man was een kwajongen geweest1 die speelde en stoeide in ,amsterdams straten1 en genoot van de dwaasheid der jeugd1 en die1 onder moeilike levensomstandigheden--7een heel brave1 maar niet sterke vader kon het gezin niet op zijn maatschappelike hoogte houden en alle zorg niet weren7--welke hem niet verborgen bleven1 toch het paradijs der kindsheid niet uitgedreven werd4 ,hij was een opgeschoten jongen geworden met verliefde en dichterlike stemmingen1 peinzend over ,god en wereld4 ,hij kwam in de school1 hij vond vrienden en liefde1 maar verloor zijn levensbeschouwing en vast ,godsgeloof1 dat onderzocht werd met crities verstand4 ,hij werd schoolhoofd1 man1 vader1 en het geluk klopte aan zijn deur3 drie kinderen werden hem geschonken1 in zijn arbeid vond hij zijn vreugde1 in anderen helpen zijn zegen4 ,maar ook hier viel de schaduw in het licht4 ,hij treurde om maatschappelike kwalen en gebreken3 hij was verenigingsman en maatschappelik strijder2 alle bewegingen1 wier roepstem hij tekent op pagina #aae en #aaf1--sociale werkzaamheid1 vrouwenbeweging1 geheelonthouding1 rein leven1 dierenbescherming en vegetarisme--hadden zijn sympathie1 en bij hem was sympathie steeds daad en zelfgevend offer4 ,zijn hart kromp onder onrecht1 onrecht1 der natuur van het kind aangedaan in domme of liefdeloze onderwijsinstellingen1 in de grote maatschappij in telkens nieuwe vorm bedreven4 ,zo was voor hem het leven naast genietend arbeiden strijdend worstelen4 ,hij hield lezingen1 schreef met ,scheepstra en anderen1 leesboeken voor de kinderen1 opvoedkundige artikelen voor hun ouders en meesters4 ,hij oogstte daarmee vriendelikheid1 zelfs roem1 in binnen- en buitenland4 ,twee maal deed hij een reis naar het ,noorden1 om er voordrachten te houden1 de ,koningin raadpleegde hem over de opvoeding harer dochter4 ,maar naast al die waardering had hij de spot te verduren van wie hem niet konden begrijpen1 de onverdraagzaamheid der naijverigen1 de verdraaiing van woord en gedachte door onnadenkende vluchtigheid of lasterzieke achterklap4 ,beurtelings had hij de vrucht en de mislukking van zijn arbeid gezien en had hij arbeidende geleerd1 dat wij ons moeten beperken4 ,de rust in maanden1 dat ook hij overrekt scheen1 schonk de gelegenheid1 diep te beseffen1 dat wij ons geluk moeten bouwen op andere dan uitwendige factoren4 ,zo was voor hem1 die zo eerlik tegenover zich zelf stond1 en niet alleen de verantwoordelikheid voor zijn woorden en daden1 maar ook voor zijn neigingen en begeerten gevoelde1 het leven zelf de school des levens geworden4 ,hij verstond de wereld en de andere mensen1 omdat hij zichzelf verstond4 ,en dat innerlike verstaan maakte hem allereerst tot opvoeder4 ,achter al dit werk schuilt1 meer dan achter enige tot nu verschenen bundel des schrijvers persoonlike ervaring4 ,het is een bundel van zelfopenbaring1 ook--van zelfopenbaring in het goede4 ,maar dat was de auteur zich niet1 wij zijn 't ons wel bewust4 ,ligthart was--en dit was de twede factor1 die hem opvoeder maakte--een zeldzaam goed mens4 ,er was een ongewone vereniging in hem van moed en zachtmoedigheid1 van waarheidszin en tedere mensenliefde1 van volhardende trouw en spontane ontvankelikheid voor frisse indrukken1 van idealen1 van optimisme en gezonde zakelikheid4 ,zijn moed kwam uit1 als hij optrad tegen onrecht4 ,als jong onderwijzer bezocht hij een cursus voor de hoofdakte4 ,terwey1 de taalleraar1 kon geen rook verdragen en dus was 't roken verboden in de lokalen4 ,als het tch gebeurde1 kwam de concierge het verbieden4 ,op een keer werd de man met spot ontvangen4 ,toen barstte de zwakke ,ligthart in verontwaardiging los en hij verweet ze allen1 dat zj1 die gehoorzaamheid eisten van hun kinderen1 een man hoonden1 die zijn plicht deed en dat zij zelf nch konden gehoorzamen1 nch een offer konden brengen voor hun leermeester4--,daar was een man1 die dong naar een betrekking en ,ligthart's voorspraak vroeg4 ,ik acht je geschikt1 was het antwoord1 maar ik acht een ander meer geschikt1 en vind1 dat die er meer recht op heeft4 ,zo was zijn woord en waarheidsliefde1 steeds onbezweken in al de duizend kleine voorvallen van het leven1 waarin ze geist worden1 en dikwijls moeiliker zijn te volbrengen dan bij een grote gebeurtenis4 ,hij was tevens zo zacht en teer4 ,had iemand misdreven1 dan kon hij zo'n innig medelijden hebben4 ,hij keurde altijd de zonde af1 de zondaar had hij altijd nog lief4 ,blijvend4 ,en dat vind ik het grootste1 het meest wonderbaarlike in ,ligthart4 ,wij1 zijn vrienden1 hadden de volstrekte overtuiging1 dat hij ons nooit zou laten schieten4 ,men bouwde op hem4 ,men zou hem1 met het oog op zijn gezondheid1 soms sparen1 maar nimmer kon de gedachte zelfs post vatten1 dat hij wel eens niet zou willen helpen1 dat het hem te lastig zou worden1 dat hij1 in afkeer van bedreven kwaad1 zich zou afwenden van de mens4 ,ten opzichte van zijn vriendentrouw en blijvende liefde had men het gevoel1 dat men anders alleen tegenover zijn moeder heeft4 ,en die trouw was geen sleur1 was niet ontstaan uit een temperament1 dat hecht aan het oude--alleen omdat het oud is4 ,integendeel4 ,ligthart was steeds open voor nieuwe dingen1 bezig met nieuwe plannen voor nieuwe scholen en boeken1 nieuwe kennissen en vrienden makend1 door nieuwe studies zijn inzichten verrijkend4 ,met blijde vreugde nam hij dat nieuwe op1 verwerkte het1 paste het aan bij zijn kennis en zijn onderwijs4 ,toen hij warm was geworden voor de zaak der zending1 moest hij er van verhalen1 moest hij anderen opwekken1 om er ook in de school van te verhalen4 ,toen hij het ,christendom opnieuw ontdekte en veroverde--,christendom als liefdebetonende macht en niet als enig uiterlik stelsel1--moest hij ook daar van spreken4 ,van nog een derde combinatie sprak ik3 idealisme1 optimisme en gezonde zakelikheid4 ,ligthart hoopte en geloofde4 ,hij vertrouwde op het goede in de mens en hij wist het op te wekken4 ,tegenover zijn mildheid kon de gierige niet vrekkig blijven2 waar hij hartelik was en zich gaf1 kon de deftige zijn afstand niet zo bewaren1 als hij gewoonlik deed4 ,waar hij met de kinderen joelde en jubelde en stoeide1 waar hij kind was onder en met de kinderen1 daar stak zijn geest anderen aan4 ,waar hij tijd1 moeite1 geduld over had1 waar hij vergaf en vergat--deze man kon werkelik totl vergeten1 dat men iets kwaads tegen hem gedaan had--daar kon men zelf niet nalaten1 iets van het zijne te geven1 toorn en wrok als onedel te voelen4 ,maar dit idealisme was nuchter en zakelik4 ,allereerst kende hij de menselike natuur in zijn zwakheden1 in zijn verdorvenheid4 ,hij zag ook de rechte verhoudingen4 ,hij wilde1 dat men zich binnen de grenzen van zijn kracht1 zijn kennen en kunnen zou houden3 te ver reiken brengt mislukking1 en smart1 voor ons zelven en anderen4 ,hij genas1 niet door mystieke voorschriften1 door diepe redenering1 maar door liefdevol meevoelen en practiese raad4 ,hij gaf zijn adviezen met het oog op het werkelike leven4 ,zelf een onbaatzuchtig man1 die eigenlik totaal niet aan geld hechtte1 dan om er goed mede te kunnen doen1 pleitte hij altijd voor behoorlike levensvoorwaarden der onderwijzers4 ,vroegen rijke ouders hem1 iemand aan te wijzen1 die hun kind les zou kunnen geven1 dan deed hij dit graag1 maar bepaalde meteen1 dat zij hun liefde voor hun kind en hun waardering van 't onderwijs zouden uitdrukken in een ruime schadeloosstelling4 ,graag het goede prijzend en waarderend1 ontgingen hem geen fouten1 en hij had een aardige manier1 om iemand er aan te herinneren4 ,voor mijn correspondentie met hem maakte ik bijv4 gebruik van briefkaarten met zijn adres er op gedrukt 7in onsmakelike grove letters had een drukker mij die geleverd74 ,toen op een keer mijn handschrift al te onduidelik was geworden1 zelfs voor zijn geduldig lezen1 schreef hij mij1 dat ik met mijn grote letters meer eerbied had voor de ogen van de post dan voor de zijne4 ,hijzelf zou trouwens de keuze der letter niet aan den drukker overgelaten hebben4 ,hij was verliefd op nauwkeurigheid4 ,elke kleinigheid had zijn belangstelling3 wat hij deed1 deed hij goed4 ,voor alles zette hij zich1 gaf hij zich moeite4 ,een gewone felicitatie bij geboorte1 huwelik1 examen1 wist hij toch altijd nog een persoonlik cachet te geven4 ,een voorbeeld4 ,toen ,mr4 ,j4 ,limburg in 's ,gravenhage bij de ,kamerverkiezing viel tegen den heer ,ter ,laan1 maar daarna in ,friesland werd herkozen1 telegrafeerde hij een vierregelig vers1 waarin o4a43 ,zuid-,holland werpt hem uit1 door al te links bewegen1 ,maar ,friesland vangt hem op4444 ,hij hield van een woordspel4--,zo wist hij een zekere bekoorlikheid bij te zetten aan zijn practiese wenken1 wist zijn diepe ernst door een goede dosis humor vriendelik te tinten4 ,zo was ,ligthart een goed1 een zeldzaam mens1 en1 zich zelf van zijn bizondere waarde niet bewust1 gaf hij in zijn zelfopenbaringen zoveel heerliks te aanschouwen1 dat hij ook daardoor een opvoeder werd4 99 99 99 99 99 ,gegeven eenmaal zijn aanleg1 maakte de levenservaring omtrent anderen opgedaan1 hem tot zielszorger4 ,als men tot hem kwam om raad te vragen over de opvoeding van een kind1 dan ontdekte hij al spoedig dat vele oorzaken van moeiten niet in het kind1 maar bij de ouders lagen4 ,dan moest hij de ouders er wel opmerkzaam op maken1 dat hun angst het kind onrustig maakte1 hun ongeduldig voorwaarts dringen meer eiste1 dan het kind geven kon1 hun slappe wil en weke toegeeflikheid ongehoorzaamheid en brutaliteit als uitlokte en opriep4 ,dan kreeg hij belijdenissen1 die hem een diepe blik deden slaan in de zielsnoden en het levensleed van zo menig mens4 ,achter schijnbare kalmte1 deftige redeneringen1 gewichtig en groot doen1 vond hij hongerende zielen1 onrustige geesten4 ,hij trachtte ze tot evenwicht te brengen1 door ze op hun werk en hun plicht te wijzen1 door ze met gezonde zin de zakelike noodwendigheden van 't leven onder 't oog te brengen4 ,ligtharts troost in dergelijke gevallen was een strenge1 en daarom een louterende troost4 ,hij verbloemde de ellenden van 't leven noch gaf hoop op een smarteloze toekomst4 ,hij wilde1 dat de wereld en zijn moeite in ons eigen innerlik overwonnen zouden worden1 dat wij1 boven de dingen staand1 door hen ongedeerd zouden verder leven4 ,niet de moeilikheden ontvluchten1 ze overwinnen in volhardende arbeid1 dat was zijn leuze1 en daarmee bemoedigde hij en sterkte hij4 99 99 99 99 99 ,ligthart was dus ook opvoeder1 raadsman1 leidsman van volwassenen4 ,hij was het door recht van geboorte en usantie3 het leven had zijn aanleg in deze richting ontwikkeld4 ,al vroeg1 door hem een vader te schenken van sterke1 zedelike beginselen1 die als natuurlike vanzelfsprekendheid leefden in het gezin ,ligthart1 maar anderen1 de schoondochters bijv4 dadelik opvielen als iets bijzonder achtenswaards4 ,zijn moeder was de zon van zijn leven3 met onbegrensde verering hing hij aan haar en zij zat portret voor het beeld der moeder1 dat hij hier schetst als ideaal der vrouw4--,versterkt werd zijn aanleg door het levendige opvoedkundige denken1 dat in ,den ,haag heerst3 bij de stichting der meeste scholen1 die iets nieuws probeerden in ,den ,haag1 was hij meer of minder betrokken als bestuurslid of adviseur4 ,maar ,ligthart mocht ook opvoeder zijn door droit de conqute3 hij had zijn roem veroverd4 ,hij had met een zwak gestel en met een beperkte tijd1 waarover anderen ook nog ruimschoots beschikten1 zo heel veel tot stand gebracht1 en hij1 die in zijn jeugd zo zwak was1 dat zijn familie vreesde1 dat hij niet volwassen zou worden1 dat hij als jong onderwijzer niet in een stuk van zijn huis naar school kon wandelen1 doch onderweg moest rusten1 wist toch nog zo wijs met zijn kracht om te gaan1 dat hij #ef jaar werd4 ,hij was een levenskunstenaar4 ,hij wist zijn tijd te verdelen1 hij wist arbeid en rust af te wisselen1 hij wist te remmen1 als 't nodig was4 ,hij was een virtuoos in de arbeid door deze beginselen toe te passen3 alles dadelik zo goed mogelik te doen en niet te doen1 wat niet in zijn aard lag4 ,plichtsgetrouwheid1 arbeidsvreugd en bescheidenheid1 bescheidenheid ook hierin1 dat hij steeds medewerkers zocht3 dat gaf hem de rust1 dat het werk toch gedaan werd1 als de kracht hem ontzinken kon4 ,welaan1 deze man mocht in ,school en ,leven1 in ,het ,nieuws van den ,dag spreken tot duizenden en tienduizenden1 optreden als wijsheidsleraar4 ,wat hij verkondigde1 had hij zelf in het leven geleerd en toegepast4 99 99 99 99 99 ,dikwijls1 als ik iemand spreek1 die over een ander schreef of sprak1 hoor ik1 in persoonlik gesprek1 minder prettige dingen1 maar die zeg of schrijf je zo niet4 ,ik stel er prijs op1 te zeggen1 dat het beeld1 dat ik van de mens ,ligthart ontwierp als inleiding tot deze bundel1 zeer onvolledig en schetsmatig is1 maar alleen in deze zin1 dat mijn woorden mij vaal en grijs schijnen bij de heerlikheid van den man1 die ik vijftien jaren gekend heb in allerlei betrekkingen en die ik nooit ontmoette zonder zijn diepe invloed te ondergaan4 ,het is mij een weemoedig en tot dankbaarheid stemmend voorrecht1 deze bundel van mijn vereerde vaderlike vriend bij ons publiek in te leiden3 mogen zij hem ter hand nemen met de gedachte1 dat hier een mens tot hen spreekt1 een ziel4 99 99 99 99 99 ,het is ,pinksteren en er was iets van ,pinkstergloed in ,ligthart4 ,vertolken wilde hij goddelik en christelik leven4 ,is dat nieuw8 ,neen1 hij beweerde het niet4 ,misschien ging het hem als de apostel1 die zeide1 dat hij dezelfde dingen had te zeggen4 ,maar ,ligthart bracht ze tot zijn volk en zijn tijd in zodanige vorm en zo bezield met zijn eigen persoonlikheid1 dat het eeuwig menselike hier verschenen in een tijdelike concrete omlijning1 die het stempelde tot eigen1 fris en oorspronkelik werk4 's ,graveland1 ,pinksteren #aiag4 ,r4 ,c4 ,i4 ,,zielsontwaken4 ,niet het kind in de wieg kan mensch heeten1 ook al lacht en schreit het2 niet de knaap in de schoolbank1 ook al denkt en gevoelt hij1 al ontwikkelt zich zijn taal met zijn geest4 ,eerst wanneer bei der ,leidenschaft ,ruf der ,jngling erwachet1 ,und des ,bewusztseins ,blitz dmmernd die ,welt ihm erhellt1 eerst dan wordt het kind mensch4 ,dan spiegelt zich alles af in zijn ziel en wekt daar tal van vragen1 waarvan de knaap geen flauw vermoeden had4 ,wanneer het ,bewustzijn als een bliksemstraal te voorschijn springt uit den dommelenden1 droomenden geest1 en een flauw schemerlicht werpt over alles1 dat zich om en in ons bevindt1 dan1 bij dien dageraad des zielelevens1 ontvangen we pas besef1 schoon nog zwak3 besef van onzen toestand op aarde1 besef van ons stoffelijk en geestelijk bestaan1 besef van verwantschap onzer ziel met andere menschenzielen1 besef van onze nauwe betrekking tot de omringende wereld1 tot de gansche grootsche schepping1 tot den bewusten of onbewusten oorsprong aller dingen1 tot de werkende kracht of den scheppenden ,god4 ,bij den eenen mensch is dit ontwaken een zachte1 geleidelijke overgang2 langzaam1 schier onmerkbaar1 rijst de bleeke zon van 't zelfbewustzijn aan den donkeren1 maar rustigen hemel des zielelevens2 zoete melancholie murmelt het morgenlied4 ,bij den anderen echter gaat deze kentering gepaard met woedende stormen2 hemel en aarde wankelen op hun grondvesten2 alles hult zich in diepe duisternis2 nergens is licht1 nergens vastheid2 angst1 radeloosheid1 wanhoop1 trekken als geesten der nacht het hart binnen en heerschen daar onbeperkt1 tenzij er een vriendelijke stemme1 ruischend om het hoofd1 met zachten klem gebiedt3 toch niet bezorgd te wezen4 ,zooals bij de wisseling der seizoenen de natuur in opstand geraakt en de voorjaarszon door bliksemstralen en donderslagen wordt aangekondigd1 zoo voeren bij de voornaamste wisseling der levenstijdperken vaak allerlei machten een geweldigen strijd in de ziel4--,herhaaldelijk lezen we in den ,bijbel1 dat aarde en hemel in beroering zijn1 dat alle elementen in onderlingen kamp zijn losgebroken1 wanneer de ,god des ,hemels zich aan de ,aarde vertoont1 wanneer het ,licht der ,schepping door de wolken breekt1 die ,hemel en ,aarde scheiden4 ,maar evenzeer herhaaldelijk1 neen duizend en duizenden malen zien we in de harten onzer medemenschen1 dat ook dr de chaos schijnt weer te keeren1 wanneer de goddelijke vonk van 't zelfbewustzijn als uit de krachtige aanraking van den geest met de wereld ontspringt en schittert door de nevelen der kinderlijke droomwereld4 ,onder barensween wordt de mensch wederom geboren4 ,daar zijn er ook1 die van dit alles niets verstaan4 ,misschien44444 zijn deze de normale1 de gezonde menschennaturen4 ,misschien ook zijn ze de gelukkigste1 doch1 in ieder geval1 de grootste zijn ze niet4 ,de hoogste aristocratie des geestes heeft in den strijd1 dikwijls tot stervens toe gewond1 den ridderslag ontvangen4 ,,ii4 ,,vertrouwen4 ,laatst ontving ik een brief van een jonggehuwde vrouw1 die haar eersteling verwachtte4 ,maar 't was geen brief vol blijde hoop4 ,er lag nu reeds een schaduw over dat toekomstig geluk4 ,er was twijfel aan eigen geschiktheid voor de verantwoordelijke taak van het moeder-zijn4 ,zal ik ooit in staat blijken1 het teere wezentje1 dat straks in mijn armen ligt1 op te voeden tot een braaf en gelukkig mensch8 ,die zorg drukte de blijdschap der zoete verwachting neer4 ,het lijkt me zoo uiterst moeilijk1 een kind naar behooren op te voeden4 ,en toch1 dit is immers onze dure plicht1 waar wij dat nieuwe schepseltje in 't aanzijn hebben geroepen8 ,toen heb ik de schrijfster geantwoord1 dat ze blijkbaar veel te veel waarde hechtte aan haar eigen beteekenis1 aan haar eigen invloed1 aan de middelen eener weloverdachte1 beginselvaste opvoeding1 en te weinig vertrouwen had in het kindje1 dat ze nog krijgen moest4 ,niet dat ik haar zorgeloosheid toewenschte1 maar wel de onbezorgdheid1 die vrucht is van geloof en vertrouwen4 ,er is in tijden als de onze1 waarin op allerlei gebied het redeneerend verstand heerschappij wil voeren1 te weinig geloof4 ,ik bedoel niet3 geloof in een of andere theologische of politieke of oeconomische leerstelling4 ,aan dt geloof is waarlijk geen gebrek4 ,ook niet aan het geloof in paedagogische dogma's4 ,hooren we niet dagelijks en uurlijks bij allerlei principes en grondstellingen zweren8 ,maar geloof in den zin van vertrouwen4 ,in ieder kind bloeit1 stil verborgen1 een wonderbloem4 ,terwijl uw zuigeling daar in de wieg ligt--zoo'n lekkere dikkert6--ontkiemt en wast daarbinnen iets heel teers en fijns4 ,ge ziet er aanvankelijk nog niets van4 ,en zelfs kan het jaren duren1 eer het zich aan ,u1 eer het zich aan zichzelf openbaart4 ,maar toch is het er1 reeds van den beginne af4 ,want als het er niet was1 vanwaar zou het dan later komen8 ,dat is het persoonlijke1 het eigene1 het individueele1 het eenig hem toebehoorende1 ja dat is uw kind4 ,niet het lichaampje1 dat door u met zooveel zorg wordt gereinigd en gevoed1 niet het verstand1 dat door u met zooveel kennis wordt opgebouwd--neen1 uw kind is geen samenstel van stof of van begrippen4 ,wie daarop bouwt1 komt tenslotte bedrogen uit4 ,want de stof is zelfzuchtig1 en begrippen zijn hard en koud4 ,maar in die stof1 en als onzichtbare heerscheres over die begrippen1 leeft en werkt de ikheid1 de niet te omschrijven onbekende1 de ziel4 ,zij alleen is uw kind4 ,en haar kunt ge vervangen noch veranderen4 ,integendeel1 zij zal alles beschouwen en wijzigen naar de bizondere eigenschappen van haar aard4 ,doch ge kunt op haar vertrouwen4 ,en ge mt op haar vertrouwen4 ,als ergens in het mensch-zijn zich iets van de ,godheid doet bespeuren1 dan is het daar4 ,toen ,de ,genestet een leelijk trekje ontdekt had in het hart van zijn lieveling1 maakte hij zich daar bekommerd over1 en zon op allerlei middelen1 om dat kwaad te bestrijden4 ,maar zijn wijsheid schoot te kort4 ,toen bad hij1 en wachtte4 ,en zie--'t hooghartig zondaresje kwam uit zichzelve tot hem1 nederig en klein4 ,wie had dat wonder bewerkt8 ,niet de paedagogische middelen van den vader4 ,doch zelf getuigde deze3 ,meest werkt de macht ten goede1 door ,god in 't hart gelegd4 ,vertrouw op die macht ten goede4 99 99 99 99 99 ,daar zit ge op een avond bij de wieg van uw eersteling4 ,de ademhaling van het slapend kleintje gaat zoo rustig4 ,met een kleurtje op de wangen ligt het daar4 ,en in uw eigen ziel is de vrede1 die van dit blozend koontje straalt en uit die blonde lokjes licht4 ,wat zalig gevoel6 ,geen zorg voor de toekomst kwelt u1 geen besef van eigen onvolmaaktheid drukt u neer4 ,ge denkt er wel niet aan1 maar de overtuiging leeft toch in u1 dat menschelijke wijsheid vaak het wonderbloempje der kinderziel doet welken1 menschelijke wijsheid1 die zoo vaak dwaas ingrijpen is in het stille werk ,gods4 ,ge vat uw taak wel ernstig op1 maar verwacht niet alle heil1 zelfs niet het meeste heil van uw middelen4 ,er is vertrouwen in u gekomen1 vertrouwen in de macht ten goede1 thans reeds werkend in dat jonge zieltje4 ,en zwijgend geeft ge u over aan de weldadige kalmte van dat stille vertrouwen4 ,,iii4 ,,de ,,tweede4 ,er was eens een vrouw1 die nooit den zin van haar man deed4 ,men zal zoo zeggen3 ,dat is zoo'n bijzonderheid niet1 zulke vrouwen zijn er meer4 ,en zelfs zijn er mannen1 die nooit den zin van hun vrouw doen4 ,maar zoo bedoel ik het niet4 ,ik wilde zeggen1 dat die vrouw altijd den zin van haar man deed4 ,en ongedwongen1 met haar volle hart4 ,echter niet1 dan nadat ze eerst drie minuten haar eigen zin had gedaan4 ,haar eerste opwelling en haar eerste woord was steeds3 ,h neen6 ,maar dan volgde bijna geregeld1 na een heel kort poosje1 de tweede opwelling en het tweede woord3 ,nu ja dan maar6 ,vrouw1 willen we een uurtje gaan wandelen8 ,h neen6 ,de weigerverzuchting was begrijpelijk4 ,de man was klaar met zijn werk en had wandellust4 ,maar de vrouw moest nog even wat in orde brengen en wou dan juist1 moede van het gedribbel1 een oogenblikje rustig gaan zitten1 de krant inkijken4 ,hij wou zich wat bewegen4 ,zij eens even bekomen4 ,de man was echter een wijze4 ,sommigen zeggen3 een slimmerd4 ,hij klaagde niet1 dat zijn vrouw ook nooit instemde met zijn voorstellen4 ,hij dreigde niet1 dat hij dan in vredesnaam maar alleen zou gaan4 ,hij zweeg4 ,en drie minuten later hoorde hij3 ,nu1 wil je graag8 ,laten we dan maar gaan6 ,hij had op de tweede opwelling vertrouwd1 en niet te vergeefs4 ,z sterk en z zeker1 dat hij nu zelfs grootmoedig dorst worden3 ,neen1 neen1 als jij moe bent en liever thuisblijft444 ,doch niettemin liep hij al naar den kapstok en greep reeds naar zijn hoed4 ,die grootmoedigheid der mannen beperkt zich1 gelijk we weten1 tot het bewaren van den edelen schijn4 ,daarmee hebben ze hun offers aan de zelfverloochening gebracht4 ,en spoedig wandelden man en vrouw samen buiten1 hij een en al ontspanning1 zij niet zonder inspanning4 ,toch durfde de edele huichelaar nog vragen1 of ze 't nu niet heerlijk vond en of hij niet goed had gedaan1 met haar uit huis te jagen4 ,want gelijk we andermaal weten1 mannen willen niet alleen hun zin1 ze willen ook gelijk hebben4 ,de vrouw gaf hem gelijk4 ,nu ze eenmaal over de eerste opwelling heen was en de tweede had opgevolgd1 viel het haar gemakkelijk op dien weg verder te gaan4 ,de moeilijkheid bestond voor haar niet in de opoffering--offeren is het ademhalen der vrouwelijke natuur--maar in het maken van de onverwachte wending4 ,en dit is toch ook begrijpelijk4 ,wij allen leven onder zekere invloeden1 ervaren daarbij bepaalde stemmingen1 ontwikkelen in harmonie daarmee bepaalde gedachtengangen1 vormen min of meer bewust onze bepaalde plannen voor de allernaaste toekomst1 en zitten dan midden in een vrij samengestelde constructie van innerlijk leven4 ,ons denken1 gevoelen1 willen1 fantaseeren maakt een bepaalde kaleidoscopische figuur1 en als iemand1 door zijn ingrijpen1 daarvan een andere figuur wil maken1 is het noodig1 dat de cylinder van onze psyche een halven draai wentelt4 ,dat nu valt ons niet altijd licht4 ,het brengt ons uit ons doen4 ,en het kost ons dientengevolge eenige minuten van bezinning en zelfoverwinning1 eer we er toe komen4 ,vandaar het verzet van zoo menige eerste opwelling4 ,en wijs is de man1 doch ook de vrouw1 die op de tweede wacht4 99 99 99 99 99 ,het niet-aanstonds voldoen aan iemands wil1 zelfs het niet-onmiddellijk gehoorzamen van kinderen en ondergeschikten1 behoeft volstrekt niet tegen hen te getuigen4 ,integendeel--het kan juist bewijzen1 dat ze zich met hun heele hart aan hun werk hebben gegeven1 zoodat ze daaraan met tallooze draden verbonden zijn4 ,los te zijn van zijn taak is een twijfelachtige deugd1 ook al is het geriefelijk als iemand zich daardoor snel richten kan naar onze wisselende bevelen4 ,beter is het1 aldus n te zijn met zijn arbeid1 dat het verband maar niet zonder inspanning verbroken wordt4 ,we wachten liever op de tweede opwelling van een ernstig werker1 die zich in zijn arbeid verliest1 dan gediend te worden door mechanische onverschilligheid4 ,er is echter nog een ander gebied1 waar de tweede opwelling van veel ernstiger beteekenis is1 waar de eerste onwil niet voortkomt uit wat meermalen een deugd mag heeten1 maar uit den donkeren afgrond eener booze natuur2 niet als het antwoord der vasthoudendheid op een vraag of een gebod1 maar als de spontane reactie op de prikkels van 't leven4 ,daar is die onwil dan ook eigenlijk niet onwil1 maar slechte wil4 ,leelijke neigingen kronkelen als giftige slangen in de diepte van menig menschengemoed4 ,zinnelijke lusten doen begeeren naar het verbodene4 ,nijd en gierigheid willen den ondergang van een medemensch4 ,we verfoeien onszelf om de ontzettende opborrelingen onzer innerlijke boosheid4 ,het recht van den rijke1 de reinheid der onschuldige1 de roem van den begaafde--ze bestaan niet voor de laaghartige verlangens onzer onbeheerschte zelfzucht4 ,dat recht wordt verkracht1 die reinheid besmet1 die roem belasterd1 door duizenden en nogmaals duizenden eerlijke1 brave1 edele naturen1 in de eerste opwelling van hun zondig hart4 ,hoe zou de wereld er uitzien1 wanneer eens plotseling openbaar werd het verborgen leven der ongeremde begeerten4 ,en hoe1 wanneer deze aanstonds in daden werden verwezenlijkt6 ,er zijn maar weinige begenadigden1 die1 als eenmaal ,hij1 naar wien de christenheid zich noemt1 onbekommerd kunnen leven naar de eerste aanwijzingen van al hun neigingen4 ,dat was een leven uit ,god4 ,uit deze bron der heiligheid kon niets onheiligs voortvloeien4 ,wij1 overigen1 mogen al dankbaar zijn1 wanneer we nu en dan eens gehoor mogen geven aan een eerste opwelling4 ,meestal moeten we haar in bedwang houden1 met geweld terugduwen1 en een oogenblik1 doch soms ook uren en dagen1 wachten1 totdat de tweede1 en in haar ons beter ik1 is doorgebroken4 ,ons beter ik1 dat wellicht juister ons verbeterd ik kon heeten4 ,immers1 het is de vrucht der zedelijke1 der christelijke opvoeding1 die zich in deze correctie onzer natuurlijke aandriften openbaart4 ,het is raadzaam voor onszelf niet maar onnadenkend naar eerste opwelling te oordeelen of te handelen1 doch 't is niet minder plicht onze medemenschen niet maar aanstonds te schatten naar hun onvoorbereid doen en hen te houden aan hun rasse uitspraken4 ,menigeen is veel beter dan hij schijnt1 en veel zachter dan hij oordeelt4 ,deze uitingen vertegenwoordigen niet zijn geheele persoonlijkheid4 ,er werken ook andere elementen in hem4 ,gun ze den tijd naar buiten te komen en schort uw oordeel op4 ,het is een der groote schaduwzijden van onze haastige polemieken in vergadering en dagblad1 dat zij den strijd doen voeren tusschen de ongezuiverde machten der eerste opwellingen4 ,hoeveel mooier en edeler kon het karakter van ons huiselijk en maatschappelijk leven worden1 als bezonnenheid haar louterende werking had verricht4 ,in ,engelsch-,indi leefde eens een grijze weldoener1 die als een heilige werd vereerd4 ,op zekeren dag begaf zich een jongeling tot hem en vroeg3 ,wat moet ik toch doen1 om heilig te worden zooals gij8 ,toen opende de oude zijn levensboek voor het eerbiedig oog van den jongere1 en daarin stonden te lezen de verachtelijkste en laaghartigste misdaden4 ,dat heb ik alles misdreven1 zei de heilige man4 ,zoo door en door zondig is mijn hart4 ,de jongeling sidderde1 alsof hij een adder had aangeraakt4 ,maar1 ging de grijsaard voort1 ik heb het alleen misdreven in gedachten4 ,het waren mijn eerste opwellingen4 ,ik heb die echter telkens weer laten wegzinken in den onreinen poel1 waaruit ze waren voortgekomen4 ,en daarna schonk ,god mij de kracht ,zijn wil te volbrengen4 ,de jongeling ging heen4 ,nu wist hij het3 men wordt geen heilige1 dan door zelfbeheersching1 loutering gehoorzaamheid4 ,en waar de eerste opwelling ons verraderlijk verrast1 zij alle zedelijke kracht geconcentreerd op--de tweede4 ,,iv4 ,,de ,,moeder4#a #a ,overgenomen uit3 ,de ,vrouw1 de vrouwenbeweging en het vrouwenvraagstuk4 ,ingenaaid f #i1fj1 gebonden f #ab1ej4 ,uitgave van de ,uitgevers-,maatschappij ,elsevier1 ,amsterdam4 ,terwijl ik dit schrijf1 staat er een portret naast me4 ,het is van een #gb-;jarige vrouw4 ,de aanwezigheid van dit portret is geen uitzondering1 want altijd1 wanneer ik schrijf1 is het bij me4 ,maar even heb ik op te zien1 en het ziet mij aan1 vriendelijk zacht1 berustend en bemoedigend4 ,ook des nachts is het in mijn onmiddellijke nabijheid4 ,nauwelijks word ik 's morgens wakker1 of die oogen zeggen mij goeden morgen4 ,eens1 ruim tien jaar geleden1 moest ik voor gezondheid een halfjaar naar buiten4 ,mijn vrouw was bij me4 ,maar zij ook1 de vriendelijke oude4 ,in slapelooze nachten was ook zij een stille troosteres1 die opwekte met hoop en vertrouwen4 ,zij liet haar gansche verleden tot mij spreken3 een verhaal van toewijding1 smart1 vertwijfeling1 trouw1 strijd1 zege4 ,nooit gaan we sedert op reis1 of zij gaat mee4 ,het is ons zoo vreemd1 als zij alleen achterblijft4 ,en we zouden het stellig niet zoo rustig vinden1 als zij niet alles met ons meemaakte4 ,en ding spijt ons slechts3 dat zij van haar aanwezigheid niet zoo kan genieten als wij1 dat aan dit stukje papier elke bewustheid ontbreekt4 ,wat zou ze zich menigmaal verheugen6 ,maar toch ook3 wat zou ze zich menigmaal bedroeven6 ,en bovenal3 wat zou ze zich vaak bekommerd maken over haar kinderen6 ,neen1 het is goed1 dat zij geen besef heeft van het haar omringende leven4 ,het is genoeg1 dat wij ervaren den invloed1 die nog nu van haar beeld uitgaat en die hieraan door haar leven verzekerd is4 ,hoe is het aan dit leven gelukt1 aldus het graf te overwinnen8 ,simpel door moeder te zijn1 niet anders dan moeder4 ,het is zoo eenvoudig4 ,duizenden en millioenen vrouwen hebben die levenstaak en daarin dezelfde macht4 ,maar of iedere moeder zich goed van haar taak kwijt8 ,er zijn er1 die liever concerten aanhooren dan 't gebabbel hunner kinderen1 liever een mooi boek lezen dan een kinderhart4 ,er zijn er1 die aanstonds moe worden als haar kind veel te vertellen heeft1 maar gansche middagen kunnen luisteren naar de verhalen van vriendinnen4 ,er zijn er1 die de moedertaak eigenlijk niet voldoende vinden om een vrouwenleven te vullen en niet naast maar boven de verzorging der kinderen hun meesten en besten tijd geven aan geldverdienen1 kunst of wetenschappelijk werk4 ,dan wordt de moedertaak grootendeels overgedragen aan gehuurde vreemden en verliest daarmee1 wat haar juist zoo'n stillen1 duurzamen1 krachtigen invloed geeft3 het moederlijke4 ,men behoeft niet te verwachten1 dat in zulke gevallen moeders portret nog een menschenleeftijd na haar dood aan de volwassen kinderen tot steun en opwekking kan wezen4 ,moeder leeft niet na haar sterven1 omdat ze als moeder eigenlijk ook niet geleefd heeft voor haar sterven4 99 99 99 99 99 ,het is nu eenmaal zoo3 de vrouw wordt niet moeder door het voortbrengen van kinderen1 maar alleen door zich aan die kinderen te geven en blijde toe te laten1 dat de kinderen zich aan haar geven4 ,wie oog heeft voor de schoonheid en de redelijkheid der natuur1 moet wel steeds met bewondering zien naar een zuigend kind aan de moederborst4 ,ik weet in geen enkel beeld of feit de verhouding tusschen moeder en kind mooier en juister uit te drukken4 ,het kind moet gevoed worden4 ,hoe eenvoudig1 en toch hoe wondervol1 dat het kind zelf1 alleen door het feit van zijn geboorte1 de moederborst doet zwellen1 de melkklieren in werking stelt4 ,de borst groeit uit in zulk een vorm1 dat ze als 't ware naar het kind heen trekt1 en de kleine vlijt zich zoo gemakkelijk in moeders arm1 bij het warme1 zachte lichaam1 en zuigt4 ,hoe is het mogelijk1 dat moeders1 anders dan in nood1 in de plaats van haar malsche1 warme1 mildvloeiende natuurbronnen de harde1 koude flesch hebben geschoven4 ,dat is reeds afstand doen van de moedertaak4 ,voor niets ter wereld had de vrouw ooit de natuur moeten verloochenen1 hr natuur1 en haar voor de kinderen1 en alleen voor de kinderen gevormde borst mogen vervangen door een flesch met een speen4 ,zooals de moedermelk vanzelf komt met het kind1 zoo worden in het moederhart ook allerlei sentimenten wakker1 die slechts gewacht hebben op de eerste kinderkreten4 ,een drang tot verzorgen1 tot koesteren openbaart zich1 waaraan de jonge moeder slechts heeft te gehoorzamen1 om aanstonds tusschen de kleine en haar het verbroken stoffelijke contact geestelijk te herstellen4 ,er zijn moeders1 die het eigenlijk zonde van haar gaven en talenten achten1 haar zuigelingen te verzorgen4 ,die kleine wezentjes voeden1 reinigen1 wasschen1 dat kan een ander even goed en misschien nog beter2 den tijd en de kracht daaraan besteed1 kan moeder vruchtbaarder gebruiken door te schilderen1 te musiceeren1 te studeeren1 geld te verdienen4 ,die kindertjes merken toch niet1 wie ze behandelt4 ,en later1 als het geestelijk leven ontwikkeld moet worden1 is het voor moeder vroeg genoeg om op te treden4 ,maar wie zoo redeneeren1 hebben het mis4 ,dat zegt reeds haar eigen moederinstinct1 dat haar1 ondanks al die schijnware motieven1 naar het kind heen drijft4 ,een moeder1 die haar zuigeling aan vreemden toevertrouwt1 om zelf nuttiger dingen te doen1 verloochent haar innigst wezen4 ,zij voelt dit heel goed1 maar laat zich van den weg brengen door eenzijdig geredeneer4 ,wie het kind wascht1 wie het schoone luiers omdoet1 wie het voedt1 geeft middelerwijl ook haar gansche persoonlijkheid4 ,in hr handen1 in hr stem1 in de wijze waarop zij het kind hanteert1 toespreekt1 aankijkt1 leeft hr geest1 hr gemoed1 hr liefde4 ,zoo weeft ze in haar woorden1 in haar liedjes1 in haar manieren1 in haar geheele zijn en doen een breede verbinding tusschen het kind en haar1 een onzichtbare navelstreng1 waardoor haar geestelijk leven het kind toevloeit4 ,in het eerste jaar1 reeds in de eerste maanden en weken1 begint de moedertaak1 omdat dan de moederinvloed begint4 ,en wie dit tijdperk niet telt is als de man1 die de gletscherbeekjes van geen belang acht voor de rivier1 omdat je in die ondiepe1 water-arme dingetjes toch niet varen kunt4 99 99 99 99 99 ,een moeder in de huiskamer te midden van een kring kinderen van verschillenden leeftijd is een compleet landsbestuur3 vereenigde wetgevende en uitvoerende macht4 ,en dan is ze nog veel meer4 ,eigenlijk ken ik maar n beeld1 dat haar beteekenis juist weergeeft3 zij is de zon van dit kleine wereldje4 ,het is niet noodig1 dat ze zich aanhoudend met de kinderen bemoeit4 ,de zon staat stil en straalt4 ,zoo kan moeder rustig op haar plaatsje zitten en door haar tegenwoordigheid licht en warmte brengen in de huiskamer-atmosfeer4 ,daarbij groeien de kinderen verstandelijk1 maar vooral zedelijk4 ,moeder preekt niet4 ,ze verbiedt weinig4 ,ze geeft het voorbeeld van welwillendheid1 inschikkelijkheid1 opoffering1 werkzaamheid4 ,ze stemt aldus het veelsnarig instrument van het huisgezin4 ,en bij die stille muziek geniet vader4 ,en onder haar invloed komen ook de dienstboden4 ,ik kan me niet voorstellen1 hoe men speciaal de huismoeder een sloof kan noemen en haar taak als iets minderwaardigs beschouwen4 ,zeker1 het werk kan haar wel eens over 't hoofd loopen1 maar dat overkomt den man ook1 hetzij hij minister is1 journalist1 koopman of predikant4 ,wie heeft echter zijn dagtaak te verrichten in een kring1 die zoo rechtstreeks zijn sympathie heeft1 als de moeder8 ,elk lid van 't gezin behoort haar als 't ware toe1 is een deel van haar zelf4 ,zij drijft altijd eigen zaken4 ,en die zaken zijn van een opwekkende verscheidenheid4 ,vervelend8 ,het huismoederbestaan vervelend en eentonig8 ,haar leven1 altijd zoo binnen vier muren bekrompen8 ,maar ieder kind brengt toch zijn eigen aard mee en daarin zijn eigen behoeften8 ,een gezin van vier kinderen is al een rijkdom aan verscheidenheid1 voldoende om een geest bezig te houden en dag aan dag met nieuwe toestanden en verhoudingen en problemen te boeien4 ,telkens onder 't opgroeien der kinderen komen er in dezen kleinen levenden caleidoscoop andere figuren te voorschijn1 en eer kan men zeggen1 dat het moeder wel eens te machtig wordt1 alweer opnieuw raad te schaffen en oplossing te bewerken1 dan dat ze verdrogen zou door de doodende eenvormigheid van een uurwerkarbeid4 ,elk kind brengt zijn eigen aard mee en vraagt dienovereenkomstig zijn eigen behandeling4 ,vergelijk daarmee het administratieve werk van menige zelfstandige vrouw1 die zich zelf kan wezen in een onafhankelijke positie buitenshuis4 ,niemand zal ontkennen1 dat ook deze arbeid geestverfrisschend kan wezen1 maar moet daartegenover de taak der huismoeder geestdoodend zijn8 ,moeilijk zal men1 vrees ik1 een arbeidsveld voor de vrouw vinden1 dat zoo alle gaven van geest en gemoed vordert en ontwikkelt1 als het terrein der huiskamer4 ,de kinderen worden opgevoed door moeder1 maar juist hierdoor groeit moeder zelf uit1 ontplooit zij zich4 ,onze eigenschappen komen alleen te voorschijn1 als ze door het leven worden opgeroepen1 en slechts in de practijk kunnen zij gesterkt en gelouterd worden4 ,aldus wordt het individu een persoonlijkheid4 ,en den besten kans op vorming van eigen leven hebben zij1 die dagelijks met anderen hebben te verkeeren bij heel vertrouwelijken omgang4 ,in dit opzicht is de moeder zeker buitengewoon begunstigd4 ,hoe men ooit zulk een positie als iets minderwaardigs kan beschouwen1 is mij een raadsel4 99 99 99 99 99 ,als ik uit de kleine kinderen ben1 krijg ik wat meer tijd1 meent menige huismoeder4 ,ik hoop voor haar1 dat ze ongelijk heeft4 ,en waar alles naar behooren gaat1 zal de toekomst haar ook in 't ongelijk stellen4 ,de kinderen worden grooter1 maar kunnen moeder nog niet missen4 ,ze raadplegen haar bij hoeden en japonnen1 bij boorden en dassen4 ,moeder1 hoe vindt u1 dat die das staat8 vraagt de #ah-;jarige jongen1 die tien minuten lang voor den spiegel heeft gestaan en tenslotte zekerheid wil hebben door moeders oordeel4 ,moeder heeft haar jongen altijd vrij gelaten in zijn eigen smaak1 zich nooit tusschen haar zoon en zijn das geplaatst--gelijk ze zich ook nooit tusschen hem en zijn meisje zal dringen3 hij moet het weten--maar hiervan is 't gevolg juist1 dat de jongen geen rust heeft1 eer hij moeders meening heeft ingewonnen1 haar uitspraak heeft vernomen1 en zijn vrijheid geniet in het handelen naar moeders hartewensch4 ,had zij geboden1 hij had zich verzet4 ,nu zij1 liefdevol meelevend1 vrij heeft gelaten1 voelt hij zich aan haar gebonden4 ,het gevolg is1 zeiden we1 dat de jongen geen rust heeft1 eer hij moeders meening heeft ingewonnen4 ,en hieruit blijkt1 dat ook moeder geen rust krijgt bij 't opgroeien van haar kroost4 ,als ik uit de kleine kinderen ben44444 ,jawel1 maar een rechtgeaarde moeder komt uit de kleine kinderen1 om in de groote kinderen te zitten4 ,en hebben de kleine haar handen gebonden--handenbindertjes noemt ons volk aardig dat onbeholpen grut--de groote binden haar hoofd en hart1 waar ze bij alles moeders raad en belangstelling behoeven4 ,een mooi gezicht is een jonge moeder met een kind aan de borst4 ,niet minder mooi1 de huisvrouw te midden van een kinderschaar4 ,dat kleine goed scharrelt wel overal rond1 maar als kuikens om de klokhen4 ,nauwelijks dreigt er eenig gevaar1 van welken aard ook1 of ze zoeken veiligheid onder moeders vleugels4 ,maar van een eigenaardig schoon1 onopgemerkt door de oppervlakkigheid1 doch verrukkelijk voor scherpziende belangstelling1 is de verhouding tusschen de half- en heel-volwassen kinderen en de moeder4 ,er is een bizonder humoristisch element in deze verhouding1 dat een glimlach wekt en tegelijk ontroert4 ,zij--de moeder--kan tegen dat groote goed niet meer op4 ,die jongens1 die meisjes1 ze zijn lichamelijk en geestelijk zoo ontwikkeld4 ,de baard ontspruit1 de boezem zwelt4 ,ze heeten in de buitenwereld heeren en dames4 ,en ze zijn ook zoo knap4 ,in wis- en natuurkunde zweven ze als in vliegmachines onzichtbaar hoog boven moeders hoofd1 ver uit haar horizon4 ,neen1 ,moeder1 daar weet ,u nu heelemaal niets van4 ,en moeder berust daarin met gelatenheid4 ,over de nieuwste boeken in de wereldliteratuur hebben ze haar oordeel4 ,neen1 ,moeder1 heusch1 drin bent ,u een beetje ouderwetsch4 ,en ze zijn ook in maatschappelijke vraagstukken veel dieper doorgedrongen1 dan moeder1 die er eigenlijk nooit in doorgedrongen is1 omdat ze nooit een leeraar heeft gehad1 die zijn sociaal-politieke inzichten ontwikkelde voor zijn onrijpe leerlingen4 ,ze zijn in alle opzichten moeder de baas3 in lichaamskracht1 in kennis1 in ontwikkeling1 in inzicht4 ,en moeder denkt er het hare van3 die zelfoverschatting is eigen aan dien leeftijd1 kom1 laat ieder de dwaasheid van zijn jaren genieten4 ,doch zie nu1 als die krachtige1 verstandige1 inzichtvolle zelfstandigheden in moeilijkheid komen1 in zeer reele moeilijkheid4 ,dan draaien ze om moeder heen1 dan zijn ze onrustig1 dan verliezen ze die sterk gevoelde zekerheid1 en zijn weer de afhankelijke kinderen van ouds4 ,bij moeder schreien ze hun nooden uit1 bij haar zoeken ze troost en voorlichting1 al hun zelfstandigheid lost op1 waar die met een verantwoordelijkheid gepaard gaat1 die het onervaren hart niet dragen kan4 ,het is zoo gemakkelijk te redeneeren1 te oordeelen1 te veroordeelen1 te phantaseeren1 en zoo uiterst moeilijk te leven4 ,in het redeneeren en phantaseeren1 in het oordeelen en veroordeelen1 zijn ze moeder verreweg de meerdere1 maar als het op leven aankomt1 als de problemen niet aan het hoofd of de phantasie1 doch aan de daad oplossing vragen1 dan moet moeder er bij komen1 de onmisbare1 en uit den nood helpen4 ,dat is het humoristische in deze verhouding1 dat de waanwijze zelfstandigheid om uitredding drentelt om de bescheiden hulpvaardigheid en1 na de verlossing1 straks toch weer in haar zelfoverschatting vervalt4 ,ach1 wat hebben juist die ouderen moeder nog dringend noodig6 99 99 99 99 99 ,een moeder is een wezen1 dat alle waardeering verdient en zich goedig moet laten welgevallen1 dat alle waardeering haar onthouden wordt4 ,haar invloed is zoo weinig tastbaar en meetbaar1 dat hij der grove zelfzucht ontgaat4 ,maar 't is een moeder niet om waardeering te doen1 't is haar alleen te doen om moeder te zijn naar den drang van haar instinct4 ,en ook alleen dan heeft zij succes4 ,principiel kan niemand moeder zijn4 ,men is het krachtens natuur en aanleg4 ,en der kenmerken der moeder is toewijding1 zelfverloochening4 ,eigenlijk drukt dit laatste woord nog niet zuiver de bedoelde eigenschap uit4 ,het doet nog denken aan opzet1 bewustheid1 inspanning4 ,een moeder behoeft haar zelf niet te verloochenen1 omdat ze geen zelf heeft4 ,al mijn gosme zijt gij1 laat ,hildebrand iemand zeggen4 ,dat is ,moedertaal4 ,een moeder bestaat niet1 alleen haar kinderen bestaan1 en gelijk haar borst voedingsbron werd voor den zuigeling1 werd dit heel haar bestaan levenslang voor de kinderen4 ,haar wezen is wijden4 ,z is de ,moeder4 ,en waar zij zoo is1 behoeft zij zich nooit bekommerd te maken over paedagogiek4 ,zij brengt paedagogiek voort4 ,die vloeit uit haar toegewijd leven4 ,die roept het kind in haar wakker als moedermelk4 ,de mannen der wetenschap gaan tot haar en zien haar de paedagogiek af1 die zij1 onbewust van haar gave1 zoo maar als levensrealiteit uitstroomt4 ,maar dit geschiedt alleen1 als zij waarlijk moeder is4 ,want er zijn ook veel onechte moeders1 nog veel meer dan onechte kinderen4 ,die willen leven voor zichzelf1 ja1 begeeren dat de kinderen voor haar leven1 alsof de zuigeling moeder moest worden4 ,dit zijn echter geen moeders1 alleen voortbrengsters van kinderen4 ,de echte moeder zorgt altijd voor haar kinderen1 zelfs nog na haar dood4 ,een zeer goede vriendin schreef mij over de onoverkomelijke moeilijkheden1 om in haar armoede een nieuwe woning te huren2 woordelijk stond in dien brief na het droeve verslag van alle vergeefsche pogingen3 ,verleden week was ik wanhopend1 tot ik op een nacht met ,moeder bezig was en ik haar hoorde zeggen3 ,kind1 verlies den moed maar niet1 je komt er wel weer door4 ,en toen ik den volgenden dag er op uit trok1 vond ik een woning4 ,voor de volkomen waarheid hiervan sta ik in1 want die vriendin was mijn zuster1 en haar moeder de mijne4 ,haar brief--zij weet het zelf niet--heb ik bewaard als een schitterend bewijsstuk van wat een echte moeder vermag1 en wanneer ik dit citaat hier aan de openbaarheid prijs geef1 het is--opdat het alle moeders zal overtuigen van haar buitengewone beteekenis voor de kinderen1 en opwekken tot de heerlijke1 gezegende taak1 goede ,moeders te zijn4 ,v4 ,,hebt ,,ge ,,iets ,,voor ,,uw ,,kind ,,over8 ,maar dt is een krenkende vraag4 ,zou een moeder1 een ,moeder1 niets over hebben voor haar kind8 ,de vraag moge krenkend zijn1 misplaatst is ze niet4 ,er zijn toch moeders1 die voor haar kind niet eens het zoogen over hebben4 ,dat bindt haar te veel4 ,dat maakt haar ook niet mooier4 ,en dus nemen ze een min4 ,kan 't minder8 ,moeders1 die niet eens de melk willen geven aan 't kind1 dat door zijn komst die melk heeft doen vloeien1 dat die melk voor zichzelf heeft bereid4 ,moeders alzoo1 die het kind zijn rechtmatig eigendom onthouden4 ,stel u eens voor1 dat een ,vader het kapitaal1 dat zijn kind van een familielid gerfd heeft1 niet ten bate van zijn kind beheert1 maar verdonkeremaant4 ,maar die ,vader besteelt zijn kind immers en is strafbaar voor de ,wet8 ,juist4 ,en de ,moeder1 die de voedselbron1 door de nieuwgeborene geopend als zijn voedselbron1 moedwillig verstopt8 ,besteelt zij haar kind wellicht niet8 ,alleen is zij niet strafbaar voor de ,wet4 ,doch men kan kwalijk zeggen1 dat zij voor haar kind iets over heeft1 zij1 die begint met den hulpelooze van zijn recht te berooven4 ,het klinkt hard1 maar er zijn honderden en duizenden moeders1 die niets voor haar kind over hebben4 ,eigen gezondheid ontzien terwille van het kind8 ,bezoeken en bezoeksters laten varen ten bate van 't kind8 ,concerten en tooneelstukken prijs geven ten behoeve van 't kind8 ,maatschappelijke plichten laten rusten ten gerieve van het kind8 ,niets van dit alles4 ,het kind moet dan maar missen1 als een van beiden iets missen zal3 missen de gezondheid1 de nabijheid1 de zorg zijner moeder4 ,en overgelaten worden aan eenzaamheid en vreemden4 ,menig kind is in zijn eigen huis te vondeling gelegd4 ,,vi4 ,,waarheid ,,in ,,de ,,opvoeding4 ,i4 ,wat ik nu ga schrijven1 zou ik even goed te boek kunnen brengen1 wanneer ik lid was ener roverbende en daar1 wegens ongeschiktheid voor alle andere en degeliker arbeid1 was aangesteld tot rover-pedagoog4 ,doch wat goed is voor rovers en moordenaars1 kan toch kwalik worden aangeprezen voor brave mensen als wij zijn1 die op generlei wijze roven en moorden1 die zelfs niet1 kwaadsprekend en lasterend1 iemands eer en goede naam stelen1 noch simpellik de waarheid smoren om aldus een mededinger te treffen8 ,hoor eens1 we mogen van geldrovers niet slechter denken dan van eerrovers1 en de lijfmoordenaars niet lager stellen dan de zieledoders1 en zulks alleen1 omdat de eerste hun plunder- en vernielingswerk meer in het stoffelike bedrijven en de laatste bij hun gewetenloos bedrijf slechts nog een beetje huichelachtiger zijn4 ,dat gaat niet aan4 ,ook georganiseerde dieven hebben kinderen1 die opgevoed behoren te worden1 d4 w4 z4 naar de gangbare praktijk in de zeer brave kringen der maatschappij3 grootgebracht voor 't geldverzamelen4 ,ook roversjeugd heeft leiding nodig4 ,en waarom zou er zulk een reuzenverschil moeten bestaan tussen de pedagogiek in het door flakkerende flambouwen verlichte rovershol en die in de koud-wit electries verlichte huiskamer8 ,dressuur tot het een of dressuur tot het ander1 dressuur is toch dressuur8 ,evenwel1 ik wil erkennen1 dat er in de geordende samenleving ook nog wel mensen voorkomen1 die meer op het zedelik heil dan op het maatschappelik succes van hun kinderen achtgeven1 die in de allereerste plaats vragen hoe ze hun kinderen braaf kunnen maken1 en dat zulk een zorg in de kringen der struikrovers de gemoederen niet bezwaren zal4 ,maar1 ook bij de aanvaarding van dit verschil in opvoedkundig doel1 kunnen we handhaven de mening1 dat een pleidooi voor waarheid in de opvoeding evenzeer gerechtvaardigd is1 zonder bekeringstendenzen1 in een rovershol als in een bedehuis4 ,en hieruit blijkt dan onmiddellik1 hoe het behandelde onderwerp geen pedagogies probleem van de eerste rang is4 ,zulk een toch zou geen opgroei tot misdadigheid kunnen gedogen1 laat staan bevorderen4 ,het zou als onmisbare eis stellen3 aankweking tot deugd4 ,en uit de toepasbaarheid en wenselikheid van de gestelde opvoedingsregel1 onafhankelik van elk opvoedingsdoel1 volgt zijn minderheid in rang1 hetgeen niet zeggen wil3 zijn minderwaardigheid4 ,waarheid in de opvoeding is een opvoedingsmiddel1 waaromtrent de meest tegenstrijdige partijen het eens kunnen zijn1 die dadelik uiteen zouden gaan1 waar het bijvoorbeeld de vraag gold3 ,wat is waarheid4 ,gelovigen en ongelovigen1 materialisten en idealisten1 vrijdenkers en dogmatici1 christenen en heidenen1 mensenredders en moordenaars--allen kunnen1 voorzover ze aan opvoeding doen1 daarin de waarheid als onmisbaar middel eren en aanwenden4 ,en zo ben ik wel verplicht1 bij voorbaat de verwachting der lezers niet al te hoog te spannen4 ,dat mooie woord ,waarheid--en de mooie zaak zelve--is misschien1 allermisschienst1 nog meer tuis in het hol der beroepsmisdadigers1 dan in het hof der fatsoenlike wereld1 en waarborgt dus geenszins ,goedheid4 ,nu behoeven we de waarde van dit opvoedingsmiddel echter al weer niet te miskennen4 ,ook als we goede mensen willen vormen1 is het ons onmisbaar1 en gaarne houden we ons daarom aan de raad van onze wijze ,beets3 ,zoo ge u goede menschen op wilt voeden1 ,veins niet4 ,wie ge ook zijt1 wees die ge zijt4 ,waar de kinderen een rol vermoeden1 ,zijt ge 't spel en al uw invloed kwijt4 ,aan wiens blik de waarheid zich onttrekken1 ,hoe de leugen zich verbergen moog'1 't ,godlijk en het kinderoog ,zullen beide ontdekken4 ,de eerste deugd is waarheid4 ,heb dan moed1 ,waar te wezen1 gij zijt groot en goed4 99 99 99 99 99 ,of de waarheid de eerste deugd is1 willen we voorlopig in 't midden laten1 maar dat niet velen den moed bezitten1 om de roem van groot en goed te zijn te veroveren1 dt wordt ons bij een rondblikken in de wereld1 ook in de kleine wereld der huiskamer1 al gauw duidelik4 ,reeds in haar gedragingen tegenover kleine kinderen missen de meeste moeders de moed om waar te zijn4 't ,klinkt vreemd1 maar de volwassen vrouwen zijn dan bang voor de drie- en vierjarigen4 ,daar is kleine ,mientje4 ,driejarig kindje1 is ze haar moeder al te machtig4 't ,is bedtijd1 en ,moeder wil haar uitkleden4 ,maar 't kleintje speelt daar zo prettig en is geheel in haar spel verloren4 ,nu ziet ,moeder er tegen op1 het kind uit haar spel te halen1 niet--omdat ze daarmee een heerlik genot stoort en haar lieveling een ogenblik ontstemmen moet1 maar omdat de kleine dan gaat schreeuwen en zich verzet4 ,moeder ziet op tegen het konflikt en zegt met een stem1 die1 zo natuurlik mogelik1 geen argwaan kan wekken3 ,kom eens hier1 ,mientje1 je jurkje is los1 dan zal ,moeder het vastmaken4 ,mientje laat even haar schatten liggen en gaat naar ,moeder4 ,maar in plaats het jurkje vast te maken1 maakt ,moeder het juist los1 en onderdehand praat ,moeder wat vriendelike woordjes1 die de aandacht van het speelgoed afleiden4 't ,gelukt haar aldus1 zonder strijd1 het meisje uit te kleden en straks naar bed te brengen1 en als 't kindje er goed en wel in ligt1 heeft ,moeder een dankbaar1 blijmoedig gevoel1 dat ze met zoveel takt--ze noemt dit takt--een huilbui heeft voorkomen4 ,maar verdient die handelwijze nu afkeuring8 vraagt iemand verbaasd4 ,is het niet juist lief en handig van ,moeder1 om n het kind n zichzelf wat narigheid te besparen8 ,kom1 kom1 wie dit onwaarheid noemt in ,moeders gedrag1 heeft toch alle kijk op het leven en zijn eigenaardige eisen verloren1 en is vl te principiel4 ,onwaarheid6 ,wat een groot woord bij zulk een luttel geval6 ,en toch--het is onwaarheid4 ,dat voelt ,moeder in haar binnenste heel goed4 ,en al bespeurt het kind van dit bedrog nog niets1 het zal in zijn gevolgen verderfelik blijken4 ,het typeert de houding1 die ,moeder tegenover het kind aanneemt1 een houding van om-de-tuin-leiderij1 en daar die houding voortvloeit uit vrees1 zal ze ook bij ernstige gevallen en in volgende jaren worden aangenomen1 en dan het vertrouwen van 't kind in ,moeder verzwakken4 ,dit is het fatale1 dat ,moeder reeds vroeg het gans natuurlike en volkomen vertrouwen van 't kind verzwakt in stede van het in toenemende mate te versterken1 zodat het ontbreekt1 wanneer het kind1 jong meisje geworden1 zich geheel aan ,moeder behoorde te geven4 ,en ,moeder gt voort op die weg4 ,we weten1 hoe naar het voor kleine kinderen is1 als ,moeder 's avonds uitgaat4 ,vader1 dat hindert niet1 als ,moeder maar tuis is4 ,maar ,moeder moet toch wel eens uit1 en om nu de gemoedskalmte van 't kleintje niet te verstoren--of zichzelf enige moeilike ogenblikken te besparen8--verzwijgt ze haar uitgang en laat het kind in onwetendheid4 ,zulke kleine kinderen hebben echter fijne voelhorens4 ,aan iets ongewoons in het gedrag van ,moeder merken ze1 dat er iets dreigt4 ,een andere japon1 een andere broche1 wat vroeger eten1 misschien iets onrustigs1 iets haastigs in de bewegingen1 een gejaagd bevel aan de dienstbode--'t is de kleine niet ontgaan en plotseling klinkt de vraag3 ,u gaat toch niet uit8 ,wel neen1 hoe kom je er aan6 ,o1 ik dacht het4 ,het kind kan geen rekenschap geven1 is zich niet de gang van haar redenering bewust1 maar het heeft de nadering van de uitgang even stellig gevoeld1 als het popelblad de nadering van een schier onmerkbare luchtstroming4 ,en het beweegt1 het trilt4 ,maar ,moeder herleidt de fijne waarneming--hoe dankbaar moest ze haar opmerken6--tot inbeelding4 ,ze lochent het feit en stelt1 gelijk ze dat noemt1 het kind gerust4 ,we willen hier niet de nadruk leggen op de verwaarlozing van het ontluikend verstand1 waar dit1 zuiver waarnemend1 moedwillig op een dwaalspoor wordt geleid4 't ,is uitsluitend te doen om de verkrachting van het zo broodnodige vertrouwen in het jonge zieltje4 ,straks1 als 't meisje slaapt1 zegt ,moeder3 ,ziezo1 ze slaapt rustig en dan gt ze uit1 het slapende kind bedriegend4 ,ze slaapt4 ,dat is ,moeder genoeg4 ,een slapend kind weet niet en behoeft dus niet geerd te worden4 ,maar dat slapende kind kan wakker worden en om ,moeder roepen4 ,en dan8 ,dan moet het dienstmeisje komen of een zuster1 en die moet zeggen1 dat ,moeder tch uit is4 ,en ,moeder had gezegd van neen4 ,kom1 ga nu maar rustig slapen1 dadelik komt ,moeder tuis1 ze is maar eventjes een boodschap1 troost de vreemde4 ,het kind schreit4 ,misschien schreit het ook niet4 ,wat doet het er toe4 ,die tranen zijn gauw gedroogd4 ,maar hl zeker voelt het1 dat ,moeder het bedrogen heeft4 ,dit gevoel is een gemoedservaring4 ,het geeft er zich geen rekenschap van1 maar het veroordeelt ,moeder4 ,het laat ,moeder los4 ,en wat nooit langs de weg der redenering in het kleine hoofdje kon worden gebracht1 heeft ,moeder door haar daden in 't kleine hart gevoerd3 de overtuiging1 dat ,moeder niet te vertrouwen en 't kind met zijn noden dus bij haar niet veilig is4 ,jonge moeders1 in domme argeloosheid aldus handelend1 weten niet1 hoeveel opvoedingsinvloed zij verspelen in die eerste levensjaren4 ,en dan durven ze later nog te klagen1 dat de kinderen met hun belangen naar vreemden gaan6 ,er zijn erger en ernstiger gevallen dan de geschetste1 ofschoon hier de onderscheiding van erg en erger eigenlik niet bestaat1 daar ze alle1 principiel1 even ernstig zijn3 bedriegen van 't vertrouwende kind4 ,maar de omstandigheden kunnen het ene geval aangrijpender maken dan het andere4 ,een klein meisje moest voor een operatie naar 't ziekenhuis4 ,de moeder bracht haar weg1 maar verzweeg het doel van 't bezoek4 ,ze gingen maar eens een visite maken bij een kennis daar1 en dus stapte het kind vrolik mee naar en in 't grote gebouw4 ,was dat nu niet wijs van die moeder8 ,nu had het kind toch helemaal geen angst gekend6 ,een verpleegster begreep al spoedig1 dat ,moeder het kind iets had wijs gemaakt1 en nam het patintje over4 ,maar hoe moest ,moeder nu met goed fatsoen wegkomen8 ,het kind zo maar alleen achter laten8 ,o1 dit zou veel te vreeselik zijn voor----'t arme kind4 ,tenminste1 dit dacht ,moeder4 ,wellicht zag ,moeder tegen zulk een afscheid echter nog meer op voor zichzelf4 ,zulke moeders kunnen nooit een kind zien lijden en bewijzen daarmee een overgrote teerheid voor--zichzelf4 ,het beste was dus1 dat ,moeder even koekjes ging kopen4 ,dan zou ze gauw terugkomen4 ,en inmiddels zou 't kindje even bij die lieve juffrouw blijven4 ,en ,moeder ging weg1 het huis uit1 de straat op1 koekjes kopen4 ,het kind bleef alleen achter1 wachtende1 wachtende1 of ,moeder terugkwam met de koekjes4 ,de verpleegster moest het ontkleden1 naar de dokter brengen1 op de operatie-tafel leggen4 ,waar bleef ,moeder met de koekjes8 ,angstig dwaalden de oogjes rond4 ,ze zochten ,moeder4 ,o1 we weten het1 ,moeders kunnen niet bij een operatie zijn4 ,dt spreekt vanzelf4 ,maar moeten ze zo1 met leugens het kind paaiend1 zichzelf ontzien8 ,het heet alles in 't belang der kinderen1 wanneer moeders ze in allerlei min of meer ernstige en zelfs in heel onschuldige gevallen met een leugentje geruststellen4 ,maar ik geloof dit niet4 ,ze liegen1 om zich-zelf uit de moeilikheid te redden1 uit gemakzucht en eigenliefde4 99 99 99 99 99 ,hoe had dan in al deze gevallen gehandeld moeten worden8 ,toen het voor kleine ,mientje tijd was1 om naar bed te gaan1 had ,moeder moeten zeggen3 ,kom1 lieve ,mien1 nu zullen we de poppen eens naar bed brengen1 want ,mientje moet ook gaan slapen4 ,of als ze winkeltje speelde3 ,nu moeten we de winkel sluiten1 want de mensen gaan naar bed4 ,men behoeft de waarheid juist niet onaangenaam te zeggen4 ,in de eerste plaats al niet1 omdat ze niet altijd onaangenaam is1 ook al schijnt ze dit4 ,het naar bed moeten schijnt onaangenaam voor kinderen1 die volop genieten van hun spel1 maar 't behoeft dit niet te wezen4 ,buitengewoon veel hangt er van af1 hoe de moeder1 van jongs af1 dit verwisselen van spel met slaap heeft gestemd4 ,er zijn moeders1 die het in 't spel der kinderen hebben opgenomen1 zodat de kinderen het zelfs een pretje vinden1 zichzelf uit te kleden--zichzelf6--zelf hun kleertjes op te vouwen en neer te leggen of uit te hangen1 en dan zelf in bed te klauteren4 ,het is verwonderlik1 hoe alleen reeds dit zelf mogen doen de plicht tot een genot kan maken4 ,een jonge moeder schreef me3 ,wanneer ik iets van mijn kinderen 7#g en #d jaar7 gedaan wil hebben1 wat ik weet dat ze naar vinden1 geef ik geen bepaald gebod1 maar kleed 't als een spelletje in1 fantaseer er een klein verhaaltje omheen4 ,zo b4v4 wanneer de kroes melk leeggedronken moet worden1 is die kroes de electriese tram van ,amsterdam naar ,zandvoort4 ,soms is 't een sneltrein1 soms stopt hij te ,sloterdijk1 ,halfweg en ,haarlem4 ,ziedaar--dit is pedagogiek van de hoogste rang4 ,die vloeit uit het moederhart1 evenals de melk uit de moederborst4 ,maar nu schrijft deze moeder er nog bij3 ,nu wordt mij vaak de opmerking gemaakt3 dat moet je niet doen1 je moet je kortweg laten gehoorzamen1 niet door omwegen4 ,ik denk1 dat deze opmerksters haar eigen zuigelingen zuurkool met spek te eten geven4 ,en als ze ,onze lieve ,heer waren geweest1 hadden ze het bevruchtingsproces zeker nooit ingeleid met kleurige bloemen1 maar kortweg uit het hout een vrucht doen uitpuilen1 zo'n bruin uitwas4 ,waartoe al die omwegen8 ,men verwarre toch niet waarheid met kilheid1 en verbeelding met leugen4 ,de leugen zit nooit in de vorm1 maar altijd in het wezen4 ,toen ,moeder ,mientje tot zich riep1 om het jurkje vast te maken1 bracht ,moeder het kind in de waan1 dat ze aangekleed werd1 en ze werd uitgekleed4 ,moeder stuurde het gedachteleven van het kind in een richting1 precies tegengesteld aan de richting der werkelikheid4 ,dat moet tenslotte op ontnuchtering en wantrouwen uitlopen4 ,maar als ,moeder gezegd had3 ,ik hoor boven een ledikantje piepen en dat vraagt3 waar blijft mijn lieve ,mientje8 ,en ik hoor een kussentje fluisteren3 ,ik ben zo alleen1 waar blijft mijn lieve ,mientje8 dan had zij de gedachten van het kind in de lijn der werkelikheid gebracht en 't kindje niet bedrogen2 dan had ze de roepstemmen van de plicht tot zonnestraaltjes gemaakt1 zoals onze ,vader in de hemelen dat ook doet1 als hij de wereld tot werkzaamheid aanzet4 ,ik geloof hl zeker1 dat ,moeders--die zich waarachtig aan het wezenlik heil hunner kinderen wijden--zuivere pedagogiek voortbrengen4 ,zodra een kind geboren is1 beginnen bij ,moeder de melkklieren het voedingsvocht af te scheiden4 ,niet vroeger1 niet later1 maar juist op tijd4 ,zo geloof ik ook1 dat ,moeders een geheim soort opvoedingsklieren hebben--de ,wetenschap zal ze nog wel eens ontdekken1 net zo goed als het lang onbekende evenwichts-orgaan--en dat deze hun geestelike melk afscheiden1 zodra de geest van het kind erom vraagt4 ,de weg wordt ,moeder gewezen door haar zuiver ,moederinstinkt--als ze maar echt van het kind houdt4 ,men hore dit evenwel goed3 van het kind4 ,niet van zichzelf4 ,moeders1 die een uitgang verkiezen boven de gemoedsrust van haar kind--dat zijn de echte niet4 ,zij hebben ons omtrent de opvoeding niets te leren4 ,zij scheiden geen pedagogiek af4 ,en als ze toch met beginselen--mijn hemel1 met beginselen6 alsof de beginselen1 de beginnen1 niet even geheimzinnig verborgen waren1 als het begin der wereld6--als ze dan toch met beginselen aan het redeneren trekken1 denk ik3 altemaal denkweefsels1 om uw naaktheid te dekken4 99 99 99 99 99 ,verre intussen van mij1 te menen1 dat alles met zachtheid mt geschieden4 ,wanneer ,mientje--reeds bedorven door toegevendheid--,moeder laat aanpraten1 acht ik het veel beter1 dat ,moeder er haar rust en de huiselike vrede en zelfs een burengerucht aan waagt1 dan dat ze zich niet gehoorzamen laat4 ,want ongehoorzaamheid is misschien wel de grootste fout4 ,laat ,mientje maar schreeuwen1 desnoods het huis bij elkaar1 maar als ,moeder zegt3 naar bed1 dan moet ze naar bed4 ,daar helpt geen lievemoederen aan4 ,niet ,mientje1 maar ,moeder moet de baas blijven4 ,het blijkt telkens nodig1 dit nadrukkelik te verklaren1 omdat de mensen zachtheid en wijsheid steeds weer verwarren met toegevendheid en slapheid4 ,doch men kan de baas blijven zonder al die strijd1 volgens de oude leer3 ,fortiter in re1 suaviter in modo3 wees sterk in de zaak1 wees zacht in de manier4 ,en een der eisen voor die zachtheid is1 dat men zich richt naar de geestes- en gemoedsgesteldheid van hen1 die geleid moeten worden4 ,dat sluit geen bedrog in en geen waarheid uit4 ,de moeder1 die uitging en haar kind bedroog1 deed absoluut verkeerd4 ,dan nog beter de andere1 die kort en goed zegt1 dat ze uitgaat en dat het kind daar niets tegen te reclameren heeft4 ,dan weet het kind tenminste1 waaraan zich te houden4 ,maar er is ook een derde houding mogelik3 de waarheid zeggen zonder het kind pijn te doen1 zelfs met de willige medewerking van 't kind te winnen4 ,en van deze derde houding bezitten sommige moeders het heerlike geheim1 dat haar zo maar zonder pedagogiese voorlichting geopenbaard is4 ,moeder brengt zelf het meisje naar bed1 en zegt3 ,moesje moet vanavond uit4 ,zul je rustig blijven slapen8 ,h ,moeder1 moet u uit8 klinkt het teleurstellend4 ,waar naartoe8 ,en nu vertelt ,moeder de hele geschiedenis1 ook of ze 't prettig vindt of niet1 ook of ,vader meegaat1 ook hoe laat ze vertrekt en of ze gaat wandelen dan wel per tram of rijtuig--ze vertelt alles tot op een haartje1 zodat het kleintje de hele uitgang volgen kan4 ,en hoe laat komt u terug8 ,dat weet ik nog niet precies4 ,misschien om tien uur1 misschien wordt het wel elf4 ,komt u me dan nog even toedekken8 ,ja hoor1 dan kom ik je nog even toestoppen4 ,nu1 nacht schatje6 ,nacht ,moeder6 ,zul je lekker slapen8 ,ja ,moeder6 ,en 't kind legt haar hoofdje rustig neer1 zeker omtrent de naaste toekomst1 zeker--ook in haar slaap4 ,en ,moeder gaat rustig uit1 ook zeker dat haar lieveling rustig zal inslapen en niet verdrietig worden kan door een vergeefs roepen om ,moeder1 als ze eens door een nare droom onrustig mocht ontwaken4 ,bedenken de moeders van het leugentje wel1 wat het is voor een kind1 wakker te worden1 om ,moeder te roepen1 een ander gezicht te zien1 en te ervaren1 dat ,moeder het bedrogen heeft8 ,en zij die voorzichtigheidshalve zwijgen1 weten zij wel de rust die van het spreken uitgaat8 ,zij vrezen door inlichting de rust van 't kind te verstoren4 ,juist omgekeerd4 ,mits zij heel vroeg begonnen zijn1 het kind in te lichten omtrent alles wat het rechtstreeks betrof1 en hiermee trouw zijn voortgegaan1 zullen ze ondervinden1 hoe dit vertrouwen in het kind wordt beantwoord door vertrouwen van het kind1 en hoe hieruit voortvloeit een trouwhartig1 eerlik samenwerken1 waarbij de kleine volstrekt niet in offervaardigheid behoeft achter te staan bij de grote4 ,ach1 men kent de kinderen niet4 ,vaak valt op hen veel vaster te rekenen dan op volwassenen4 ,mits men niet begonnen is met hun naief vertrouwen al vroegtijdig te vergiftigen4 99 99 99 99 99 ,moelik1 uiterst moeilik kan het vallen1 een kind1 dat ter operatie naar een ziekenhuis moet1 eerlik de waarheid te zeggen4 ,en toch1 ons gemoed komt er tegen in opstand1 wanneer een moeder1 een ,moeder1 zich met koekjes-koperij aan haar liefdetaak onttrekt4 ,wie kan het kind in nood en dood meer--ik zeg niet practiese hulp1 maar meer zedelike bijstand verlenen1 dan de vrouw1 die dag aan dag1 van de geboorte af1 met het kind heeft meegeleefd en met wie het innig vertrouwd is8 ,moeders nabijheid is dan1 juist dn1 kracht voor de kleine4 ,en die kracht onthoudt de ,moeder haar kind uit teergevoeligheid voor zichzelf4 ,hoe geheel anders kan de ,moederliefde handelen1 als ze echt is en niet1 naar ,paulus' woord1 zichzelf zoekt4 ,het was een jongetje van negen jaar4 ,plotseling kreeg het kind hevige koortsen1 meer dan veertig graden hoog4 ,de dokter kwam1 achtte darmontsteking mogelik1 oordeelde onderzoek in een ziekenhuis noodzakelik4 ,wat zegt de dokter1 ,moeder8 ,de dokter denkt1 dat het blindedarm-ontsteking is4 ,en wat wil hij nu8 ,hij wil je doen opereren in het ziekenhuis4 ,laten we dan maar dadelik gaan1 ,moeder4 ,het werd gezegd met dat hoge1 strakke stemmetje1 dat ,moeders wel kennen1 die bij 't ziekbed van een kind hebben gezeten1 met dat schijn-opgewekte koorts-stemmetje4 ,en ,moeder deed een rijtuig voorkomen1 wikkelde haar jongen in een wollen deken4 ,mag ik mijn fluit meenemen1 ,moeder8 ,zeker4 ,en hij nam zijn fluit mee1 die hem ook in bed steeds verzelde4 ,de pleegzuster legde hem in zijn bedje4 ,toen mst ,moeder weg4 ,zuster1 zei het kind1 u hoeft niet in de kamer te blijven4 ,als ik u nodig heb1 zal ik wel fluiten4 ,want ik heb mijn fluit bij me4 ,kijk u maar4 ,moeder mst weg4 ,maar ze ging naar de wachtkamer1 en bleef daar wachten n1 twee uur1 al maar wachten--totdat ze eindelik geroepen werd1 en horen moest1 dat het hopeloos was4 ,toen barstte ze niet in wanhoopsklachten uit4 ,ze dacht alleen aan haar kind4 ,ze zette zich aan 't bedje1 hield het hete handje vast1 koelde het gloeiende hoofdje1 en kalmeerde haar ijlende lieveling met vriendelike woordjes1 leidde het dwalende geestje4 ,zo bleef ze de hele nacht waken1 zichzelf geheel vergetende1 geheel gevende1 niet als een offer1 maar als een zaligheid1 dat ze bij haar kind mocht blijven1 zijn gezichtje zien1 zijn stemmetje horen4 99 99 99 99 99 ,toen het kind in de morgen stierf1 legde ze het handje neer4 ,en toen pas ging ze heen4 99 99 99 99 99 ,deze moeder had haar kinderen met ,waarheid opgevoed4 ,ze had hen niet alleen met het leven1 maar ook met het sterven vertrouwd gemaakt4 ,behoort de dood niet bij het leven8 ,en ze heeft er rijkelik haar loon voor gekregen3 van hen die nog leven dag aan dag een volkmen vertrouwen1 en van de teer-sterke knaap die heengegaan is3 een wondervolle zelfstandigheid in uren1 dat de krachtige man bezwijkt4 ,,ii4 ,in hun gedragingen tegenover de kinderen dienen de ouders waarheid te betrachten1 en dit beginne al bij de wieg4 ,wie een zuigeling bedriegt1 ent hem in met wantrouwen4 ,aleer we nu willen nagaan1 hoe het opgroeiend kind1 dat met andere kinderen en volwassenen in aanraking1 in wrijving1 in strijd komt1 over die anderen en zichzelf met waarheid moet leren oordelen1 is het nodig1 tegen een algemeen voorkomende fout te waarschuwen1 juist omdat die fout in het oog der waarheidsliefde een deugd lijkt4 ,het verkeer van kinderen onderling brengt botsingen mee--dit kan niet anders4 ,vele opvoeders menen nu goed te doen1 wanneer ze deze botsingen altijd heel ernstig behandelen om daarbij--alsof ieder nesterijtje een ,dreyfuszaak was--de waarheid te doen zegevieren4 ,onze grootouders maakten van die kinderkibbelarijen niet zo'n drukte4 ,ze zeiden1 heel kalmpjes3 ,laat maar stil doodbloeden4 ,en ze hadden gelijk4 ,hoe zorgvuldiger men een geschil behandelt--gelijk een wond1 die men reinigt en verbindt--hoe gevoeliger het wordt4 ,laat het maar onverzorgd1 zodat het bloed er gans en al uit wegvloeit4 ,dan bloedt het vanzelf dood4 ,wat konden onze voorouders dat toch wijs en tekenachtig zeggen4 ,ze verzorgden die konflikten1 door ze onverzorgd te laten4 ,wij doen ze uitgroeien1 door overmaat aan gewichtigheid4 ,en dit geldt zelfs bij geschillen tussen volwassenen1 die--schrijver dezes ingesloten--toch niet meer dan grote kinderen zijn4 ,er zijn mensen te over1 ernstige1 brave1 waarheidlievende1 diepzinnige mensen1 die ieder geschil door redenering willen oplossen1 anders--zo zeggen ze--blijft er toch wat zitten4 ,daarom pluizen ze hun geschilpunten uit1 geven er hun beschouwingen bij1 ontdekken telkens nieuwe elementen1 wroeten in de aard van hun tegenpartij1 en hebben ten slotte gelijk4 ,met deze metode bereiken ze echter precies het tegengestelde gevolg1 van wat ze heetten te beogen4 ,in plaats van het geschil op te lossen1 wordt het door de ontleding in zijn bestanddelen1 door de blootlegging van zijn finesses1 steeds scherper1 helderder1 bewuster4 ,het bloedt niet dood1 maar leeft op4 ,en dank zij de zorgvuldige behandeling1 groeit het uit tot een diepgaande vete4 ,er zijn ook mensen--oppervlakkige naturen6--die hun geschillen niet uitredeneren1 maar afzoenen4 ,kom1 geef me maar een hand1 en laten we 't vergeten en vergeven4 ,deze oppervlakkigen konden echter wel eens vl dieper zien1 dan de anderen4 ,zij konden wel eens begrijpen1 dat er bij die geschillen ook psychiese faktoren in 't spel zijn1 die zich niet in een redenering laten omzetten1 gevoelens1 die misschien redeloos1 maar in elk geval onberedeneerbaar zijn4 ,ze konden wel eens instinktief weten1 dat juist bij de redenering de fijnste1 de verborgenste grootheden buiten bereik blijven en haar afwezigheid de hele konklusie vals maakt2 dat juist in die onmeet- en zelfs voor velen onmerkbare grootheden de werkzaamste faktoren aan het analyserend verstand ontgaan4 ,geschillen tussen echtgenoten over wederzijdse familie--geen zeldzaamheden--worden nooit door redenering opgelost4 ,het bloed kruipt1 waar het niet kan gaan1 en de scherpe kritiek der ene partij1 al is ze juist1 roept in de andere partij gevoelens wakker1 die zich verzetten tegen een toch altijd eenzijdige beoordeling3 het scherpziend is meestal ook een voorbijziend verstand4 ,twisten tussen onderwijzers en ouders over de kinderen lopen nooit bevredigend af4 ,die moeder voelt heel iets anders dan de onderwijzer1 en beiden redeneren voortdurend langs malkaar heen1 ieder zijn eigen rails volgend4 ,in al zulke gevallen doet men beter1 een geschilpunt los te laten en over te geven--hetgeen niet zeggen wil3 de tegenpartij naar de mond te praten4 ,dan zal1 wanneer de gemoedsrust teruggekeerd is1 ervaring bewerken1 wat ons opdringend betogen juist tegenhield4 ,polemiseren concentreert eenzijdig alle licht op n punt1 en maakt daardoor de juiste kijk op het geheel onmogelik4 ,wanneer dit waar blijkt bij volwassenen1 is het ons toch een waarschuwing1 om de geschilletjes tussen kinderen niet te vertroebelen door onze helderheid4 ,ga niet als een ,hof van ,arbitrage hun kleine kibbelarijen behandelen4 ,we zijn toch ook niet zo dom1 de zwevende wolkjes te fixeren1 die een ogenblik de zon verduisteren4 ,een beetje wind1 wat regen1 en de wolkjes zijn weg1 de zon schijnt weer4 ,laat er desnoods een moment tumult zijn in de kinderkring1 laat er wat tranen vloeien1 dat geeft opluchting4 ,wat zegt ons volk dat weer prachtig3 het lucht op6 ,maar het redeneerzieke principe wil niet van zo'n opluchting weten4 ,nu1 laat het zich1 in zijn grondigheid1 dan aan de grond vast redeneren6 ,een kind holt1 op de speelplaats1 midden uit zijn spel naar de onderwijzeres1 en roept1 de vinger omhoog3 ,juffrouw1 ,willem trekt aldoor aan ons touw6 ,o6 zegt de juffrouw4 ,zeg maar1 dat hij het niet doen mag1 hoor6 ,en in dat niet legt ze al het gewicht van haar persoontje4 ,bevredigd holt de aanklager weg1 en twee minuten later speelt hij met ,willem1 is de touwtrekkerij glad vergeten4 ,dat had een ,hof van ,arbitrage nooit bewerkt4 ,dit houdt geen rekening met de vluchtigheid der stemming4 ,en stemming is1 in haar snelle vergankelikheid1 machtiger dan zichtbaar feit4 ,het ,hof rekent met feiten4 ,het leven met stemmingen4 ,en daarom--echtgenoten--zoent uw geschillen af4 99 99 99 99 99 ,dus moeten we onrecht onrecht laten en de bedeesde kinderen onbeschermd doen overheersen door de brutale8 ,dit is ook weer de bedoeling niet4 ,wanneer in een gezin of een klas enkele kinderen met harde1 brutale zelfzucht de baas spelen over anderen1 gaat het niet aan de gerechtvaardigde klachten terug te wijzen4 ,een volwassen vrouw vertelde me eens1 hoe haar gehele jeugd bedorven was door de meedogenloze1 onbeschaamde baasspelerij van een nog wel jonger zusje4 ,wanneer er dan dientengevolge twist ontstond tussen de kinderen1 twist die alleen ontstaan was door de aanmatigende dwingelandij van die ene1 werd deze niet door de ouderlike macht binnen de perken gehouden1 maar heette het altijd3 ,waar twee kijven1 hebben beiden schuld1 en werden1 zonder onderzoek1 de kinderen1 soms nog wel met klappen1 in hun verward wereldje terug geworpen4 ,dat was dan een triomf voor de brutaliteit1 die natuurlik voortging met de vrijheid en de vreugde der anderen te verstoren4 ,in zulke gevallen hebben de volwassenen tot dure en onafgebroken plicht1 de brutaliteit der baasspelerij aan banden te leggen1 de broertjes en zusjes te beschermen4 ,dit moet nadrukkelik gezegd worden1 omdat gemakzucht en ook vrees menigmaal de ouders weerhouden tegen die baasspelerij op te treden4 ,vader en ,moeder--het klinkt vreemd1 maar ze durven dat kind niet aan4 ,en wanneer ze1 in een driftvlaag1 al eens hun macht ontwikkelen1 er wordt hier een aanhoudende waakzaamheid1 een onverzwakte spanning vereist1 en daartoe zijn ze in staat noch bereid4 ,zo worden de alledaagse kinderen de dupe der taaie tirannieke natuur4 ,zo wordt het heerlikste levenstijdperk onherstelbaar bedorven4 ,ieder kind heeft maar n jeugd4 ,laten we die gebruiken1 maar toch ook ontzien4 ,evenwel1 jeugd verdedigen en beschermen tegen harde aanmatiging is nog iets anders dan van ieder kibbelarijtje een gewichtigheid maken4 ,het een en het ander te onderscheiden zij ieders wijsheid overgelaten4 ,we willen nu met ons onderwerp voortgaan en overwegen1 in hoever de waarheid ontzien moet worden bij het oordelen onzer kinderen over andere kinderen en volwassenen4 ,er zijn mensen1 die van zulk oordelen in 't geheel niet willen weten4 ,het past kinderen niet te oordelen over hun ouders en onderwijzers zo heet het dan4 ,zij hebben te zwijgen en te luisteren4 ,dit heeft mij altijd heel zonderling in de oren geklonken4 ,ik meende altijd1 dat ontwakend verstand zich juist door waarnemen en oordelen kenmerkte en dat we dit ongepaste dus als gunstige verschijnselen moesten begroeten4 ,zo kan men wel zeggen3 ,het past kinderen niet1 op te merken4 ,maar ze hebben nu eenmaal ogen1 en die gebruiken ze4 ,die ogen schijnen daarbij met hersenen in verband te staan en die gebruiken ze ook4 ,wie dat opmerken niet wenst1 moet dan maar bidden1 dat ,onze lieve ,heer zijn kind blind maakt1 en wie het denken en oordelen niet begeert1 moet eigenlik verdrietig zijn1 dat zijn kind niet idioot is4 ,opmerken en oordelen behoort bij het uitbottend geestesleven1 en dat kinderen1 die met andere kinderen en ook met volwassenen omgaan1 d4 w4 z4 met hen vaak in wrijving komen1 daarbij de wezenlike of vermeende fouten dier volwassenen zien en zich hieraan stoten1 spreekt zo vanzelf1 dat we--wel verre van dit te willen smoren1 het met blijdschap moeten constateren1 en er rekening mee houden4 ,met smoren komt men er niet4 ,men verstikt het oordeel niet en ook niet de uiting4 ,het normale verstand blijft werken1 al menen wij met ons gebod de geestelike machine te hebben stop gezet4 ,en waar we in onze tegenwoordigheid de uiting niet dulden1 daar zal deze haar weg zoeken buiten onze tegenwoordigheid4 ,wat1 in heerlike openhartigheid1 ons werd meegedeeld1 wordt nu aan vriendjes verteld3 ,het hart wil een klager hebben4 ,onbegrijpelik is de struisvogeldomheid van zulke het-zwijgen-opleggende ouders en onderwijzers4 ,ze moesten toch uit hun jeugd weten1 dat kinderen spreken moeten1 en dat de woorden1 die het oor der opvoeders gesloten vinden1 daarom niet ongesproken blijven4 ,die woorden worden nu alleen tot anderen gericht en dragen daarbij meteen het vertrouwen aan die anderen over4 ,weten de ouders aan wie8 ,zijn ze ervan overtuigd1 dat die vertrouwden het beter met hun kind bedoelen1 dan zijzelf8 ,laat uw kinderen hun hele hart uitzeggen1 tegenover u4 ,ook hun onbarmhartige kritiek op kameraadjes1 onderwijzers1 dominees1 op--uzelf4 99 99 99 99 99 ,het eerste voordeel dier openhartigheid is1 dat de kinderen bij u blijven4 ,het tweede1 dat ge ze leert kennen1 gelijk ze zijn1 en niet zoals ze zich uit eerbied voor uw gezag behoren te huichelen4 ,het derde1 dat ge nu1 door uw rijper en milder oordeel1 invloed op het hunne kunt oefenen4 ,wanneer een kind in een geschil met een ander kind of met een volwassene--dienstbode1 onderwijzer1 familielid--ongelijk heeft1 moet dit zonder beperking door de ouders worden gezegd4 ,dit is niet steeds gemakkelik4 ,vooreerst al niet1 omdat het kind een partijdige voorstelling van de zaak geeft3 zijn eigenbelang1 zijn bewogen gemoed benevelden de zuivere kijk op het geval1 en niet uit leugenachtigheid1 niet in welbewuste bedriegerij1 maar door onvoldoende kennis en verkeerd voelen zag het de feiten onjuist en gaf ze onjuist terug4 ,wie in zulke gevallen1 beter wetende1 het kind toevoegt3 ,je liegt1 doet het onrecht4 ,het kind liegt niet1 het zegt zijn waarheid1 en 't kan niet helpen1 dat deze een valse weerspiegeling van de werkelikheid geeft4 ,ouders1 het kind kennende1 altans behorende te kennen1 dienen dan beter te weten en de ogen van 't kind te openen voor zijn ongelijk4 ,maar1 en dit is het tweede en veel grootere bezwaar1 vele ouders zijn al even verblind als het kind zelf4 ,waar het hun eigen kroost betreft1 zijn ze onmiddellik geneigd1 dit gelijk te geven4 't ,gaat ook al weer onopzettelik1 doch dit maakt het bijna te erger--niet in zedelike1 maar in verstandelike zin4 ,ze kunnen van hun kind geen kwaad horen1 omdat ze er geen kwaad van kunnen geloven4 ,vooral moeders zijn in dit opzicht merkwaardig--ik zeg niet onwillig1 maar onmachtig4 ,ons aller zelfverblinding1 waar het eigen gebreken betreft1 wordt schitterend overtroffen door de verblinding der moeders1 waar het haar kinderen geldt4 ,men moet de waarde dezer verblinding niet onderschatten4 ,inderdaad--hoe vreemd het menigeen toeschijne--deze in de natuur der mensen liggende onmacht1 om zichzelf en de geliefde personen te zien gelijk ze zijn1 heeft grote waarde4 ,ze houdt het geloof1 het vertrouwen staande in het goede der menselike natuur4 ,zolang iemand nog in ons gelooft1 zijn we niet verloren4 ,dit geloof1 ook waar het ongegrond schijnt1 roept verantwoordelikheden wakker1 en deze weer alle nog beschikbare krachten ter opheffing uit een gezonken staat4 ,alln door in misdadigers te geloven1 redde ,jezus hen4 ,bij ,hem ging dit niet gepaard met blindheid voor hun zonden4 ,hij zag het kwade--n het goede4 ,doch ook waar moeders het kwade niet zien--ongetwijfeld een fout6--is toch het geloof in het goede een deugd1 een onmisbare faktor in hun opvoedingstaak4 ,hoe zouden ze kunnen verbeteren1 waar ze het goede niet onderstelden8 ,die verblinding der ouders mag ons dus niet ergeren1 al moeten we beproeven1 deze sluier weg te nemen1 zonder het geloof in de aanleg tot verbetering te verzwakken4 ,slagen we hierin1 en zien de ouders hun kinderen zoals ze zijn1 dan reikt de ouderlike invloed nog veel verder4 ,dan kunnen ze hun kinderen tot zelfontdekking brengen1 een der moeilikste1 maar nodigste vermogens4 ,en dan beschikt de opvoeding1 ook de zelfopvoeding1 over een der werkzaamste krachten4 ,naast geloof in eigen louteringsvatbaarheid1 is er nodig3 zelfkennis1 echte1 onvertroebelde1 exacte zelfkennis4 ,het klassieke voorbeeld van de profeet ,nathan hebben we daarom na te volgen3 eerst het oog openen voor de realiteit en de lelikheid van het gepleegde kwaad1 en daarna het onweerspreekbaar1 verpletterende1 maar in zijn verplettering reddende3 ,gij zijt die man6 99 99 99 99 99 ,moeiliker wordt het1 wanneer de kinderen in hun geschillen gelijk hebben en wanneer dit dan is tegenover volwassenen1 die in hun positie gezag en moraliteit vertegenwoordigen3 onderwijzers1 predikanten4 ,dienen we dan de ouderen zogenoemd te handhaven en de jongeren de mond te snoeren8 ,nooit6 ,er is maar n ding te handhaven en hoog te houden3 de ,waarheid4 ,wie haar verkracht1 verkracht ook de zedelike natuur der kinderen4 ,wie haar eert1 voedt zijn kinderen op4 ,de schromelike dwaling is echter weer1 dat men meent door het eren der waarheid de eerbied voor personen te kort te doen en hun zogenoemd gezag te ondermijnen4 ,kinderen moeten in hun opvoeders een soort heiligen zien1 zo meent men4 ,vader kan geen fouten hebben4 ,wat ,vader doet1 is goed1 omdat ,vader het doet4 ,in ,vader is de deugd belichaamd1 zijn leven is de zichtbare norm voor der kinderen zedelik streven4 ,ik acht dit gewoonweg onzin4 ,indien ,vader wezenlik zo'n heilige is--we willen het echter voor de kinderen niet hopen--welnu1 laat de kinderen hem dan aanbidden4 ,gelukkig evenwel is er in de meeste gezinnen niet veel kans op4 ,en zo kunnen de kinderen daar niet alleen zijn gewoon menselike fouten zien1 maar ook gadeslaan--wat een prachtige gelegenheid voor zijn opvoedkundige theorien6--hoe hij deze bestrijdt4 ,dan leren de kleinen zeker nog meer van zijn worstelend overwinnen1 wat ook hn roeping is1 dan van zijn ongerepte heiligheid1 die ze toch niet kunnen bereiken en die eenmaal1 ook voor hun oog1 ontmaskerd zal worden4 ,laat de kinderen veilig weten1 dat de volwassenen gebreken hebben1 waar ze die gebreken met eigen ogen zien en aan eigen stemming ervaren4 ,en haasten we ons1 die gebreken te erkennen1 wanneer de kinderen er de dupe van zijn geworden1 en zelfs1 waar ze die alleen maar hebben opgemerkt4 ,doch--laten we het bij die erkenning niet doen blijven6 ,er is dan1 juist dan1 nog iets meer te doen4 ,kinderen zijn in de hoogste mate onbillik in hun oordeel4 ,dit is echter niet te wijten aan een zekere hardheid of aan een tekort aan rechtvaardigheidsgevoel1 maar aan onwetendheid4 ,zij hebben1 door hun gebrek aan levenservaring1 niet genoeg kennis van het innerlik leven der volwassenen1 leggen daardoor veel te weinig gegevens in de schaal1 en hierdoor worden we bij hun wegerijen te licht bevonden4 ,een dergelijke onzuivere gewichtsbepaling merken we op1 wanneer volwassenen malkander wegen4 ,mevrouwen en dienstboden beoordelen malkander gewoonlik onjuist1 officieren en soldaten1 gehuwden en ongehuwden1 ouders en kinderlozen1 zelfs mannen en vrouwen4 ,de een kent het werk1 het leven1 de moeiten van de ander niet1 en nu ligt het in de menselike natuur die altijd te onderschatten4 ,eigen taak voelen we zwaar en gewichtig--geen wonder1 die hebben we ook te vervullen4 ,de taak van de ander tellen we licht4 ,waarlik1 in dit opzicht zijn we vaak niets beter dan de kinderen4 ,ook wij voelen andermans druk niet op onze eigen schouders en zijn in ons oordeel onrechtvaardig uit domheid4 ,we moeten leren1 ons in anderen te verplaatsen4 ,en dit moeten we ook onze kinderen leren4 ,bedrieg ze niet met schijn1 ontzeg ze ook niet het recht tot oordelen4 ,maar leer ze1 wanneer ze een deel der werkelikheid zien1 de volle werkelikheid zien4 ,dan zal hun ergernis vaak veranderen in medelijden1 hun kritiek in waardering1 en veroordeling plaats maken voor zelfbeschaming4 99 99 99 99 99 ,een onderwijzer heeft een kind in drift een ruw woord toegevoegd of zelfs een klap gegeven4 ,het kind klaagt er tuis over1 't voelt zich onbillik behandeld4 ,leg het nu niet het zwijgen op2 zeg niet1 dat het met die kletspraatjes niet moet aankomen2 beslis ook niet zonder onderzoek3 dan zul je 't wel verdiend hebben4 ,laat het kind uitpraten en1 als het in 't algemeen geloofwaardig is1 geef het dan gelijk in zijn klacht en keur met hem die handelwijze af4 ,zeg gerust3 dat had meneer niet moeten doen1 dat is verkeerd van hem4 ,ge zult eens zien1 wat dat het kind een kalmte geeft1 en hoe het daarna gaarne bereid is1 met u te zoeken naar een verklaring1 een verontschuldiging van die uitval4 ,meneer heeft de avond te voren nog laat zitten studeren1 hij moet gauw een examen doen1 hij is wat moe2 hij had hoofdpijn2 zijn vrouw1 zijn kind was ziek1 hij heeft een deel van de nacht gewaakt2 hij is teleurgesteld in een verwachting--oorzaken te over1 die een kind begrijpen kan1 omdat ze hun aequivalenten hebben in het kinderleven1 en die het kind1 als men ze hem maar eerst bewust maakt1 gaarne ter vrijpleiting van zijn onderwijzer wil aanwenden4 ,acht iemand zich te hoog1 om op die manier voor zijn gedrag te worden vrijgepleit--door een kind8 ,of vreest men1 dat het kind daardoor in eigenwijsheid en eigengerechtigheid het kinderlike zal verliezen1 als rechter vonnissend over volwassenen en de zonden zijner meerderen grootmoedig vergevend8 ,wat heeft men dan toch weinig vertrouwen in de kracht der waarheid1 in de natuurlike goedhartigheid van 't kind1 en in de doorwerking van zijn eigen invloed4 ,ik heb het eens bijgewoond1 hoe een predikant het ontgelden moest1 omdat hij zich boos had gemaakt op een catechisant3 ,en domin zegt zelf1 dat we altijd geduld en liefde moeten betonen4 ,hij geeft ons een mooi voorbeeld1 hoor6 ,de vader zei3 ,ja1 dat is zeker al een heel slecht voorbeeld4 ,die man deugt eigenlik niet voor zijn taak4 ,en is hij altijd zo8 ,neen1 gelukkig niet4 ,maar een domin behoorde toch eigenlik nooit zo te wezen4 ,daar heb je gelijk aan4 ,toevallig weet ik1 dat ,domin ,zondag tweemaal gepreekt heeft en in 't middaguur nog bezoeken heeft gehad2 dat hij ,maandag zeven uur gecatechiseerd heeft1 ,dinsdag de hele voormiddag in zijn wijk armen en zieken heeft bezocht1 ,dinsdagnamiddag drie uur catechisatie heeft gehad1 ,dinsdagavond ,bijbellezing heeft gehouden1 ,dinsdagnacht bij een stervende is geroepen1 ,woensdagmorgen weer zieken heeft bezocht1 en nu vind ik met jou1 dat hij1 al was hij dan ook wat moe1 ,woensdagmiddag niet boos had mogen worden1 ook al gaf een catechisant daar aanleiding toe4 ,een domin moet nu eenmaal volmaakt zijn1 en catechisanten hebben geen plichten4 ,o neen1 zo bedoel ik het niet4 ,hoe dan8 ,ik geef je immers toe1 dat ,domin niet het recht had1 boos te worden8 ,ja maar1 als hij dan zo moe was1 is dat toch wel een beetje te begrijpen1 en die jongen leert ook nooit zijn les4 ,ziedaar de macht der waarheid4 ,het eerlik uitgesproken oordeel werd aangehoord1 aanvaard1 toegelicht1 teruggenomen4 ,de aanklager werd pleitbezorger1 doch zou dat nooit geworden zijn1 als men hem het recht der aanklacht ontzegd had4 ,gunt ge uw kinderen het recht1 ook over w daden te oordelen8 ,overbodige vraag3 ze oordelen1 of ge ze het recht toekent of niet4 ,maar gunt ge ze de vrijheid1 dit oordeel uit te spreken8 ,dringend zou ik u raden3 doe het toch1 want--nog eens--anders doen ze het bij vreemden4 ,vader wil niet1 dat de kinderen aan de ontbijttafel lezen4 ,terecht4 ,ook niet1 dat ze dan nog even hun les nakijken4 ,alweer terecht4 ,het boek zit de boterham in de weg4 ,maar nu leest hij zelf onder 't ontbijt de krant4444 ,of hij hieraan goed of verkeerd doet1 laten we in 't midden4 ,maar hij doet het1 en de kinderen zien het4 ,nu leest u zelf de krant1 zegt er een1 en wij mogen niet lezen1 omdat het ongezond is4 ,wat zal ,vader zeggen8 ,wil jij je brutale mond wel eens houden8 ,neen1 dat zegt hij niet4 ,hij zegt alleen3 ,je hebt gelijk4 ,dat moest ,vader ook niet doen4 't ,is voor mij ook niet goed4 ,en hij legt de krant neer4 ,of hij geeft de verklaring3 ,vader mt de krant even doorkijken1 en anders heeft hij geen tijd4 't ,is jammer genoeg4 ,als hij met die verklaring tenminste niet liegt4 't ,is wonderlik1 hoe bevredigd de vrije kritiek wordt door zulk een eerlik antwoord4 ,en hoe het gezag--het echte6--erdoor wordt bevestigd4 ,,iii4 ,natuurlik ontveins ik mij niet het gevaar1 aan het bespreken van de fouten der volwassenen verbonden4 ,zelfs is het niet zonder bedenking1 het gedrag van kameraadjes aan ontleding en beoordeling te onderwerpen4 ,het oog wordt zo veel te veel gescherpt op het zien van anderer tekortkomingen en zou er ongemerkt op uit gaan1 die op te sporen en te ontdekken4 ,daarom begon ik het vorige artikel met de waarschuwing1 toch vooral niet van ieder kibbelpartijtje een gewichtig geval te maken1 dat ernstig behandeld moet worden1 en wil ik ook nu nog eens nadrukkelik verzekeren1 dat naar mijn mening het dringen in eens anders daden en omstandigheden alleen dan gerechtvaardigd is1 wanneer het kind toch reeds geoordeeld heeft en wij het tot zuiverder1 billiker1 rechtvaardiger1 liefdevoller oordeel willen brengen4 ,de waarheid zeggen en zoeken betekent niet3 zich telkens weer met de zaken van een ander bemoeien4 ,wanneer er lelike motieven moeten worden blootgelegd1 laat het dan de verkeerde motieven zijn1 die bij 't kind zelf gewerkt hebben4 ,daardoor kan het zelfkennis verwerven1 zelfkritiek oefenen en heeft het ten slotte geen tijd zich te spitsen op de fouten van anderen1 gelijk onze christelike maatschappij dat pleegt te doen--uit naastenliefde4 ,tans gaan we over tot de bespreking van een derde punt van ons onderwerp4 ,eerst beschouwden we onze gedragingen tegenover de kinderen2 daarna het oordelen van de kinderen over personen2 nu komen we tot de kindervragen en1 in verband daarmee1 onze antwoorden4 ,die vragen betreffen de problemen1 welke natuur en mensenleven het kind voorleggen4 ,er is1 in 't algemeen1 tweerlei reden1 waarom we ze eerlik beantwoorden4 ,een kind verlangt te weten1 anders vroeg het niet4 ,vragen is een uiting van weetbegeerte4 ,kennis1 voor zover ze uit zuivere weetbegeerte voortvloeit1 is in de regel heilzaam4 ,we moeten evenwel een beperking maken1 omdat er ook kennis gezocht wordt ter wille van slechte neigingen4 ,iemand kan b4v4 willen weten1 waar clandestiene drankverkoop is1 om zich te kunnen bedrinken4 ,we denken nu echter alleen1 aan weten uit neutrale weetbegeerte1 en dan is het in de regel nuttig1 als dit weten bij kinderen bevorderd wordt4 ,nog belangrijker echter is de tweede reden1 waarom eerlike antwoorden worden aanbevolen4 ,zij gronden en versterken het vertrouwen van 't kind in zijn opvoeders4 ,we kunnen niet genoeg doen--en laten6--om ons dit te verzekeren4 ,van het vertrouwen moeten we het hoofdzakelik hebben4 ,de opvoeder is lange tijd de voedingsbodem van 't kind4 ,met al de fijne vezeltjes van zijn geestelik leven voelt het zich in de ouderen geworteld4 ,al zijn vastheid1 zijn zekerheid1 zijn veiligheid1 zijn gerustheid hangt hiervan af4 ,daarom is het zo schandelik roekeloos1 dit vertrouwen te verzwakken4 ,zuivere kennis is zeker niet te versmaden1 maar meer en oneindig meer dan deze is het vertrouwen1 dat zelfs voor een goed deel de waarde der kennis bepaalt4 ,veel van onze kennis toch is napraatkennis4 ,we weten1 wat ons gezegd is4 ,de betrouwbaarheid van de zegger is dus de macht van onze kennis4 ,heet kennis macht1 die macht wordt dan voor een overgroot deel ontleend aan het vertrouwen in de persoon1 wiens zedelike autoriteit voor ons de kennis tot ontwijfelbaarheid heeft gemaakt4 99 99 99 99 99 ,het komt natuurlik vaak voor1 dat we op kindervragen het antwoord niet kunnen geven1 omdat we 't zelf niet weten4 ,dan erkennen we dit gulweg4 ,alle groothouderij is klein4 ,het geeft onze houding iets innerlik onzekers en ontneemt haar met de vastheid de kracht1 wanneer we een schijn pogen te bewaren4 ,ook al zou het kind uitroepen3 ,weet u dt niet eens8 ,o1 wat bent dom6--dan aanvaarden we dit oordeel met blijmoedige berusting3 ,ja kind1 het is treurig4 ,ten hoogste kunnen we beloven1 het antwoord te zoeken1 als we daar kans toe zien1 maar niemand is gehouden alles te weten en bij ernstige problemen is het k een weten1 als men weet1 dat men iets niet weet4 ,zo ver brengt de pedante domheid het maar zelden4 ,in vroeger jaren heb ik meermalen horen beweren1 dat de volwassenen voor de kinderen de volmaaktheid dienden te vertegenwoordigen1 en zij hierom1 waar het wezen natuurlik ontbrak1 toch de schijn moesten ophouden4 ,vader moest alles kunnen1 alles weten4 ,dat boezemde de kinderen eerbied in4 ,dat hield zijn gezag hoog4 ,dat zou hen aansporen tot navolging van dit hoge voorbeeld4 ,wellicht is deze mening nog hier en daar de moeder of de dochter ener onware verhouding1 ook tussen volwassenen en volwassenen4 ,ik acht haar uit een opvoedkundig oogpunt verkeerd4 ,schijn bedriegt1 k hem die de schijn aanneemt en die er een vals gevoel van meerderheid aan ontleent4 ,schijn geeft iemand een gevoel van zekerheid1 dat hem aanstonds onrustig maakt1 als de waarheid dreigt door te breken4 ,in de waarheid staat men onwankelbaar4 ,ons kennisgebied1 ons machts-terrein1 ze behoeven niet uitgestrekt te wezen4 ,erkennen wij1 weinig te weten1 weinig te kunnen1 als we van dit weinige maar zeker zijn4 ,dan worden we in dit weinige ook geerd4 ,alle wrlik nuttig weten en kunnen is bruikbaar1 is brood en achting waard1 en verwerft die ook4 ,als ze maar echt zijn6 ,in dit vertrouwen moeten de kinderen opgroeien1 en daarom moeten de ouderen het door hun leven de jongeren inboezemen4 ,wat een geflodder zien we nog vaak met kleurige lappen van vertoon4 ,wat een voornaamdoenerij1 wat een voorwenderij4 ,het is of een schoolmeester zich vooral schamen moet een schoolmeester te zijn4 ,hij moet een meneer zijn1 hij moet over alles mee kunnen praten4 ,en wie een gewoon burger is1 moet de allures aannemen1 alsof hij tot de aristokratie behoorde4 ,my house is my castle1 zegt de ,engelsman4 ,ik zeg3 mijn ambt is mijn eer en mijn stand is mijn trots4 ,wees wat ge zijt1 maar wees dat goed4 ,en als ons gehele leven1 en dus ook onze opvoeding1 in die toon staat1 dan kunnen we tegenover kinderen ook zonder enig bezwaar onze onwetendheid belijden4 ,ze zllen ons geen domheid verwijten1 zelfs niet in de diepte van hun hart4 ,wie nu uit deze regelen afleidt1 dat we geen verplichting hebben ons zo knap mogelik te maken1 ook ter wille van de kinderen2 of dat we met onze onwetendheid te koop moeten lopen2 of dat we altijd maar de schoolmeester moeten uithangen2 of een andere gans niet bedoelde dwaasheid1 dat we b4v4 trots moeten zijn op onze fouten en achterlikheden1 die heeft1 om de waarheid te zeggen1 het gezegde niet precies begrepen4 ,ik heb gezegd1 altans gemeend3 poets uw ijzer1 uw tin1 uw koper blinkend1 en hebt ge goud1 laat dan ook dit glanzen1 alleen--werk niet met klatergoud4 ,en waar uw kinderen iets vragen1 dat gij niet weet1 wapper dan niet met een flikkerend schijnsel1 indien ge geen rustig helder licht kunt doen stralen4 ,handhaaf uw gezag en vermeerder hun eerbied door te erkennen3 ik weet het niet4 99 99 99 99 99 ,doch als we het wl weten1 dan zijn we er daarmee nog lang niet4 ,dan rijzen voor ns de vragen3 knnen we en mgen we het kind wel de waarheid zeggen4 ,het gaat niet aan1 zo maar boudweg te verklaren1 zogenaamd principiel3 de waarheid is altijd heilzaam4 ,met zulke algemeenheden--ze heten dan echter heel gewichtig principes--schermt de domheid1 en daar kan ze dan een reuzensucces mee hebben in een vergadering van mensen1 die dolgraag de waarheid horen1 als deze anderen ontmaskert1 maar zich woest verweren en het als groffe onbeschaamdheid uitkrijten1 wanneer hunzelf de waarheid wordt gezegd4 ,neen1 de waarheid is niet altijd heilzaam en we dienen wel degelik eens rustig te overwegen1 wanneer we haar de vragende kinderen kunnen geven of moeten onthouden4 ,er zijn gevallen1 waarin de kinderen door ontoereikend verstand ons antwoord niet zouden begrijpen4 ,dan behoeven we echter niet te liegen1 maar antwoorden eenvoudig3 ,dit is te moeilik voor je1 dit begrijp je nog niet1 en dan zeggen we hierin toch de waarheid4 ,het is evenwel opmerkelik1 hoe sommige kinderen met dit antwoord niet tevreden zijn en aandringen3 ,zeg u het toch maar eens1 misschien begrijp ik het wel4 ,zulk een aandrang wijze men toch vooral niet met zekere korzeligheid of gekrenktheid terug4 ,hij getuigt heel gunstig voor de leergierigheid der kinderen4 ,en wellicht hebben ze gelijk4 ,kinderen kunnen vaak meer begrijpen1 dan wij vermoeden4 ,beproef maar de verklaring te geven4 ,gaat deze boven hun bevatting1 dan zijn ze eerlik genoeg1 om aanstonds te zeggen3 ,neen1 scheid u maar uit1 ik begrijp het toch niet4 ,doch lukt het u1 door de zaak heel eenvoudig voor te stellen1 hun opmerkzaamheid te boeien1 hun weetgierigheid te bevredigen1 dan zult ge eens ervaren1 welk een dankbare leerlingen ge hebt1 en uit hun verdere vragen zien1 dat ze inderdaad begrepen hebben4 ,wanneer wij zo zeggen3 ,dit is te moeilik voor je1 moesten we meermalen eigenlik zeggen3 ,dit kan ik je niet eenvoudig genoeg maken4 ,oefenen we onszelf in deze kunst1 dan blijkt al gauw menige schijnbaar ingewikkelde zaak geheel binnen het bereik van een normaal kinderverstand te liggen4 ,met een paar voorbeelden willen we dit toelichten4 ,een kind loopt met ,vader of ,moeder op straat en ziet1 hoe een zwaar ijzeren blok tussen twee palen telkens omhoog wordt getrokken1 om dan op een paal neer te vallen4 ,ze zijn aan 't heien4 ,al wat beweegt1 trekt de aandacht der kinderen1 dus ook dat rijzende en vallende blok4 ,wie trekt dat toch omhoog8 vraagt het kind4 ,dat doet die machine1 is 't antwoord4 ,menig vragend kind1 en zelfs menig vragend volwassene1 is hiermee voldaan4 ,hun geest is te traag1 om dieper door te dringen4 ,die machine is de volle bevrediging van hun verlangen naar oplossing van 't raadsel4 ,geef hun ter verklaring van honderderlei omringende geheimzinnigheid maar altijd een machine1 en ze zijn content4 ,maar er zijn ook kinderen1 die dan verder gaan en vragen3 ,hoe kn dat8 ,nu ligt voor de meeste ouders het antwoord voor de hand3 ,dt kan ik je niet uitleggen1 en dit zeggen ze te beslister1 omdat ze zelf die machine niet begrijpen4 ,machines schijnen voor vele mensen1 vooral voor vrouwen1 iets ontoegankeliks te hebben4 ,dames1 die bij haar theosofiese gesprekken niet terug deinzen voor verklaringen van absoluut ontoegankelike mysteries1 schrikken voor een machine als voor een onoplosbaar probleem terug4 ,dat werktuig in zijn arbeid stap voor stap te volgen1 te zien1 te begrijpen1 is hun raadselachtiger1 dan de opvolgende incarnaties door de loop der volmaakt in het duister liggende eeuwen4 ,maar onze jonge moeders kunnen ook die geheimzinnige machine benaderen1 als ze maar eens naar hun eigen waterketel kijken4 ,dat deksel gaat1 als het heiblok1 ook telkens op en neer4 ,wie duwt het op8 ,de stoom in de ketel4 ,wie doet het vallen8 ,zijn eigen zwaarte1 als de stoom ontsnapt is4 ,en wie maakt die stoom8 ,dat doet het vuur onder de ketel4 ,dus wie duwt eigenlik het deksel op8 ,het vuur4 ,onderstel nu eens1 dat ik aan een gezelschap van jonge moeders vroeg3 ,jullie hebt nu alle tot je #ah;e jaar onderwijs genoten1 op de lagere school1 op de middelbare school1 op het gymnasium1 wie kan met vuur een zwaar stuk ijzer optillen1 dan zou ik misschien meer verbaasde gezichten zien1 dan heldere antwoorden vernemen4 ,en toch had ik ze maar even mee te nemen naar de keuken1 misschien naar de teeketel op het gaskomfoor in de kamer1 om ze het ei van ,columbus te doen zien4 ,z dichtbij ligt vaak de oplossing van duister schijnende problemen4 ,james ,watt zag als jongen de toekomstige stoommachine in de waterketel van zijn tante4 ,bind nu eens aan de knop van het deksel een dun draadje4 ,leid dat b4v4 over de leuning van een stoel4 ,hang aan de andere zijde der draad een lucifer4 ,dan gaat deze met het deksel op en neer4 ,iets als ons heiblok4 ,welke jonge moeder maakt zich niet sterk1 dit haar vragend vijfjarig ventje duidelik te maken8 ,moeders zijn knapper1 dan ze zelf weten4 ,als ze maar niet op school hadden gegaan6 ,daar is die knapheid vaak in geleerdheid verduisterd6 ,bij elke machine hebben we maar twee vragen3 ,welke kracht brengt haar in beweging8 ,en3 ,hoe wordt die beweging overgebracht8 ,de eerste vraag brengt ons naar de kracht van stromend water1 stromende lucht1 spieren van mens en dier1 spanning van stoom1 electriciteit4 ,natuurlik kunnen we dan weer verder vragen3 ,wat dt het water stromen1 de lucht waaien1 en zo verder4 ,dan reizen we van het stromende water naar de zon1 die eerst dit water als damp omhoog heeft gevoerd en zo veroorzaakte1 dat het daarna als regen of sneeuw de bergtoppen bezocht2 dan waaien we met de winden naar de zon1 die luchtlagen verwarmde en daarmee het evenwicht in de atmosfeer verstoorde1 zodat nu de dampkring1 waaiende1 herstel van dat evenwicht zoekend1 en passant onze molens doet draaien2 dan doet de stoom ons in het vuur de wondere eigenschap ontdekken1 dat door verbinding van koolstof met zuurstof warmte ontstaat1 en leidt die koolstof ons weer naar de zon1 door wier energie zij uit de lucht in het plantenlichaam is gekomen2 dan stijgen we met de spieren van mens en dier ook al naar de zon1 de krachtcentrale onzer aarde2 dan vinden we telkens weer in dit middelpunt van ons planetensysteem het eindpunt onzer vragen1 en--het beginpunt van nieuwe vragen4 ,vragen naar de oorsprong der kracht brengt ons telkens aan een ander adres1 maar lost natuurlik het mysterie der kracht niet op4 ,hoe de beweging wordt overgebracht is al heel gemakkelik na te gaan1 zo gemakkelik1 dat ik me meermalen met verbazing heb afgevraagd1 hoe een deel der onderwijzerswereld toch zo verbijsterd is geworden door het inwendige van mijn houtzaagmolen en daarna zelfs nijdig op mij1 dat ik ze in dat gewirwar had gebracht1 alsof ik het boze opzet had gekoesterd1 kollega's daar tot planken te doen zagen4 ,bekijken we eens rustig bijgaande tekening1 dan zien we1 hoe dood-eenvoudig onze goede windmolen van binnen is1 veel eenvoudiger dan ons eigen lichaam1 dat door diezelfde boze mensen met de kinderen wordt ontleed1 alsof ze er alles van wisten4 ,illustratie3 ,de lezer volge bij deze doorsnede eens rustig de weg van de wieken naar de zaagramen1 zonder nog de verklaring te lezen4 ,de windmolen is evenals het zeilschip de oplossing van het probleem1 hoe we de wind werk voor ons kunnen laten verrichten4 ,de wind vaart maar als een woestaard door onze boomgaarden1 over onze huizen1 smijt vruchten af1 bomen om1 schoorstenen naar beneden1 kunnen we die sinjeur niet van vijand tot vriend maken en zijn kracht tot ons voordeel aanwenden8 ,de eerste eis is natuurlik1 die kracht op te vangen4 ,dat geschiedt het best in grote lappen1 in zeilen4 ,zie nu de molen4 ,zijn vier wieken zijn met zeilen bedekt en staan wat schuin tegen de wind1 zodat die er op los blaast en ze wegduwt4 ,ze kunnen echter niet weg1 ze zitten vast in een zware as4 ,nu moeten ze wel in de rondte draaien1 net als een steen aan een touw4 ,en de as draait mee4 ,daar hebben we de kracht al opgevangen en omgezet in een draaiende beweging4 ,met die beweging kunnen we nu verder werken4 ,willen we ermee hijsen1 dan binden we een touw aan de as en de wind trekt onze lasten op1 terwijl het touw om de draaiende as wordt opgerold4 ,doch nu willen we er planken mee zagen4 ,hoe spelen we dat klaar8 ,om de as brengen we een rad met tanden4 ,deze draaien met de as mee en grijpen onderdehand tussen de staafjes van een liggend rad1 dat op die manier op zijn beurt in de rondte wordt geduwd4 ,draait het1 dan draait de spil mee1 waar het aan verbonden is1 en beneden aan de spil ook een tweede rad4 ,de tanden van dit laatste grijpen weer tussen de staafjes van een staand rad1 dat ook begint te draaien en in zijn wentelende beweging een lange horizontale ijzeren kruk doet delen1 die dwars door de hele molen ligt4 ,sommige stukjes van deze kruk zijn wat uitgebogen4 ,juist daar zijn er stokken los aan verbonden4 ,die stokken draaien met de boogjes mee1 omhoog1 omlaag1 en daardoor gaan de zaagramen1 onder aan die stokken1 ook omhoog1 omlaag4 ,leg er een boom voor1 en ze zagen hem aan planken4 ,ze--maar dat is dan eigenlik de wind1 die langs de weg van wieken1 as1 asrad1 spilrad1 spil1 onderste spilrad1 krukrad1 kruk en kolderstokken#b de zaagramen op en neer beweegt4 #b ,de naam kolderstokken is wel heel aardig3 die stokken kolderen of draaien4 ,heeft een paard ook niet soms de kolder in de kop8 ,is nu dat overbrengen der kracht niet gemakkelik te volgen8 ,en dit wordt er niets moeiliker op1 als we in plaats van tandraderen1 wielen met drijfriemen hebben en de wrijving van de lederen riem de duwende dienst der tanden verricht4 ,zal de molen goed wind vangen1 dan mogen de wieken niet te klein zijn en moet hij dus vrij hoog gebouwd worden4 ,hiervan is het gevolg1 dat hij verschillende zolders heeft--hoe kan de molenaar anders in de kap komen4 ,eigenaardig zijn die zolders benoemd naar de voornaamste delen van 't werktuig1 die zich op die zolders bevinden1 gelijk men op de tekening zien kan4 ,nu is het natuurlik niet nodig1 dat een leek die namen kent1 maar is er iets bizonders in de namen as1 spil1 kruk1 raam8 ,alleen de kolderstokken zijn vreemdelingen1 maar deze worden heel aardig gentroduceerd door kolderende paarden4 ,nog eens--'t is de bedoeling niet1 iemands geheugen te belasten met vele namen1 doch alleen werd hier de vraag gesteld3 ,is het zo moeilik in een dergelik werktuig het overbrengen der kracht te volgen8 ,ik hoop1 dat zelfs moeders antwoorden3 ,wel neen6 ,als je 't maar weet6 ,welnu1 laat de school zorgen1 dat zulke eenvoudige kennis iemand niet terugschrikt4 99 99 99 99 99 ,er zijn vragen1 die gemakkeliker schijnen1 doch veel moeiliker zijn4 ,dat zijn de vragen1 die alleen door levenservaring beantwoord kunnen worden1 en deze is voor een kind ja wat ontoegankeliker dan een werktuig4 ,hier komt men er niet met een waterketel1 een draad1 een lucifer1 of een tekening1 en het is een der grote domheden van de redeneerpedagogiek1 dat ze kinderen door mededeling en redenering wijsheid heeft willen inprenten1 die alleen door levenservaring kan worden verworven4 ,die redeneerpedagogiek heeft met veel goede bedoeling veel onvruchtbaar werk gedaan en gaat hiermee nog trouw voort bij ouders1 die menen dat verstandelike voorlichting steeds mogelik1 voldoende en plichtmatig is4 ,een paar eenvoudige voorbeelden kunnen het tegendeel bewijzen4 ,wie acht zich in staat aan een kind een zuiver denkbeeld te geven van verliefdheid8 ,dit kunnen we zelfs niet aan een volwassene4 ,verliefdheid leren we alleen maar kennen door verliefdheid1 en wie nooit echt verliefd is geweest zal dit gevoel nooit begrijpen1 ook al heeft hij zijn zilveren bruiloft gevierd met de beste en mooiste vrouw van de wereld1 al is hij mijnentwege tweemaal getrouwd geweest4 ,verliefdheid is de verrukkelikste en de gevaarlikste1 de zaligste en de noodlottigste bedwelming ter wereld4 ,wie nooit verliefd is geweest1 heeft een hemel op aarde gederfd--mijn vader zei van verliefden te recht3 ze zijn in de zevende hemel--maar zulk een misdeelde kan daardoor dan ook niet over verliefdheid meespreken en mag over verliefden niet oordelen4 ,doet de onverlaat dit toch1 en spot hij b4v4 met de heerlike dwaasheden van jonge verliefden of bederft hij hun kleurig minnespel door het grauw van zijn nuchterheid en de rauwheid van zijn tirannieke bemoeizucht1 hij verdient op zijn oude dag tot over zijn oren hopeloos verliefd te worden1 opdat hij ervare en met schade en schande--ik zeg niet3 wijs worde1 maar de gelegenheid hebbe1 de dwaasheid zijner nuchterheid in de wijsheid der verliefdheid onschadelik te maken4 ,zullen we een kind op zijn vragen aan 't verstand pogen te brengen1 waarom die jongelui zo gek doen8 ,al zit in de rups een vlinder verborgen1 laat de rups rups1 rondscharrelen door het malse groen4 ,wanneer de tijd daar is1 zal hij vanzelf wel zijn vleugeltjes ontplooien en zijn vlinderweelde leren kennen4 ,een kruipend diertje zal nooit het vliegen begrijpen4 ,jonge moeders en vaders moesten uit hun eigen verliefdheidsperiode--ik hoop1 dat ze er nog telkenkeer in leven8--genoeg geleerd hebben1 om met hun opgroeiende kinderen niet over onderwerpen te spreken aan hun jaren en ervaren vreemd4 ,en anders kunnen ze die les nog trekken uit hun ouderlike gevoelens4 ,wat een moeder is1 weet je pas als je moeder bent1 en daar een man nooit dit voorrecht zal hebben1 dient hij met gepaste bescheidenheid zijn vrouw dwaasheden te laten begaan in de omgang met haar kinderen4 ,ook hem is niet volkomen aan 't verstand te brengen1 wat er in een moederhart leeft en werkt1 al kan hij 't in begrijpen een heel eind brengen1 wanneer hij zich herinnert1 wat hem als kind zo weldadig in moeders handelen aandeed4 ,dan zal hij daar liefheidjes en onredelikheidjes ontdekken1 die tans zijn wijze vaderpedagogiek zou willen veroordelen1 maar die hem als knaap verkwikt1 gekoesterd en gesteund hebben4 ,maar ten volle zijn vrouw als moeder begrijpen1 het lukt hem nooit4 ,hij zie er daarom maar wijzelik van af en tevens van elke poging1 om zijn kroost1 redenerende1 in de wereld der volwassenen binnen te leiden4 99 99 99 99 99 ,doen de mensen dat dan8 ,het komt mij voor van wel4 ,en het schijnt me zelfs toe1 dat ze de laatste decennin als gevolgen van het intellectualisties streven daarin al aardig ver zijn gegaan4 ,kinderen leren oordelen over de geheel-onthouding1 het militarisme1 het socialisme4 ,de volwassen drijvers zijn uiterst bang1 dat de jeugd hun ontsnapt1 en stichten kinderverenigingen met komplete programma's4 ,de kleinen memoriseren een nieuw soort catechismussen en redeneren--als in de slechte godsdienstige opvoeding--ganse beschouwingen na4 ,het is ons aller plicht1 kinderen te oefenen in matigheid1 in afkeer van gevaarlike prikkels1 in vredelievende gezindheid1 in gemeenschapszin4 ,die eigenschappen hebben ze reeds als kind nodig1 in de huiskamer1 in de buurt1 op school1 bij spel en werk4 ,maar daarom zijn ze nog niet in staat over het alcoholvraagstuk1 het soldatenwezen1 het kapitalisme te oordelen4 ,hoeveel kennis van de menselike natuur1 van volkeren in hun onderlinge verhoudingen1 van oeconomiese faktoren wordt er vereist1 om die problemen te doorzien1 te overzien1 in hun oplossing te beinvloeden4 ,maar tegenwoordig schijnt die kennis gemeengoed te zijn van de massa4 ,beheerst door een ongetwijfeld prijzenswaardig hunkeren naar het heil der mensheid1 weet nu iedere arbeider1 iedere kantoorklerk1 iedere schoolmeester de bedwelmingsprikkel te bezweren1 de oorlog op te ruimen1 de geldmacht te vernietigen4 ,je stemt maar vr dit en tgen dat1 en we zijn er4 ,de ingewikkeldste vraagstukken1 waar de gecompliceerdheid en boosheid der menselike natuur ons voor plaatst1 worden in cursusvergaderingen gemakkelik opgelost4 ,en om die oplossing te verhaasten worden ook al kinderen tot overtuigde en bewuste medestrijders gemaakt4 ,ik eer natuurlik de nobele bedoelingen1 ik sympathiseer gehl met de zedelike drijfveren1 maar krijg toch de indruk1 dat men torens bouwt van dominostenen4 ,dit nu is geen kwaad in de kinderkamer1 daar is het n en al spel4 ,maar als men waant1 in die torens te kunnen wonen1 komt men bedrogen uit4 ,we behoeven niet eens zo heel hoog te klimmen1 reeds gelijkvloers zijn ze onbruikbaar4 ,al die ,babeltorens1 uit beginselen en stelsels opgetrokken1 zijn zo bedriegelik4 ,redenerende in vergadering of op papier1 doen we ze netjes en snel verrijzen4 ,doch straks storten ze ineen bij de spraakverwarring der praktijk4 ,veiliger en vruchtbaarder dunkt het me daarom1 steeds in het klein te beginnen met de toepassing4 ,leef het beginsel uit4 ,dan blijkt zijn levenskracht1 zijn echtheid1 zijn vruchtbaarheid4 ,dan ervaren we onmiddellik de onverbiddelike contrle en kritiek van het leven en worden daardoor wijs4 ,gemakkeliker is het echter1 te redeneren4 ,dat geeft ons het plezier van 't verstandelik opbouwen1 het genot van een zuivere hervormingsbraafheid1 en 't eist geen opoffering van neigingen en lusten in het gewone leven van huiskamer en werkplaats4 ,doch wil men inderdaad in en door zijn kinderen het heil der toekomstige mensheid bevorderen1 dan schijnt mij de aangewezen weg3 ,praat ze niet vroegrijp met allerlei ongepeilde beginselen en ongewogen algemeenheden en onbegrepen theorien1 maar doe ze dag aan dag ervaren--ervaren6--wat het betekent1 een verkeerde lust te beheersen1 een slechte neiging te bedwingen1 een lelike stemming onder de knie te krijgen1 een onedel gevoel op te lossen4 ,kinderen1 die zich strijdend geoefend hebben in zelfverbetering1 verrijken de mensheid--maar denken later niet zo eenvoudig over maatschappelike hervormingen4 ,we leren--door dn4 99 99 99 99 99 ,soms antwoorden we dus niet1 omdat de kennis alleen door levenservaring kan worden aangebracht1 een ander maal bovendien1 omdat het juiste antwoord het kind al te hevig kan aangrijpen1 zijn gemoedsrust verstoren1 zijn verbeelding bezoedelen4 ,er zijn allerlei lichamelike en zedelike ziekten onder de volwassenen1 waarover we met het kind niet spreken4 ,dat is nog al natuurlik1 zal men zeggen4 ,maar z natuurlik is dit niet4 ,de kinderen horen op school1 lezen wellicht op een aanplakbiljet1 dat er een jongetje vermoord is4 ,het signalement van de vermoedelike dader wordt beschreven1 het waarschijnlike motief voor zijn misdaad aangeduid4 ,nu komen de kinderen tuis en vragen1 gelijk dat bij een goede verhouding vanzelf spreekt3 ,maar ,moeder1 waarm heeft die man dat jongetje vermoord8 ,wat had hij eraan8 ,ze begrijpen1 dat er een duistere bedoeling achter ligt1 hebben misschien reeds enige bizonderheden gehoord1 weten dat de man het kind met lekkernijen1 met beloften1 met een beroep op lieve kinderlike hulpvaardigheid heeft meegelokt1 het water over1 langs stille zandwegen1 door de weiden1 in de duinen4 ,en voelende1 dat zulk een gevaar ook hen zou kunnen bedreigen1 vragen ze met onrustige aandrang3 ,waarom dd die man dat dan8 ,moeten we nu spreken van abnormale sexuele neigingen8 ,natrlik niet6 roept men weer1 en nu nog beslister dan zo even4 ,doch hierop luidt mijn antwoord weer3 ,zo natuurlik is dit niet4 't ,ging goed1 wanneer onze kinderen alleen maar door zulk een geval1 daar heel in de verte1 nu en dan iets van die afdwalingen vernamen4 ,doch vergeten we niet1 dat de gevaren henzelf bedreigen1 en dat vaak de teerste en liefste en welwillendste kinderen er het slachtoffer van kunnen worden4 ,vergeten we niet1 dat ons zwijgen oorzaak kan zijn1 dat onze eigen kinderen444 ,ouders krimpen ineen bij de gedachte1 dat hun jongetje aan zulke zielsangsten en lichaamsmarteling ten prooi zou kunnen zijn4 ,maar wat dn ze1 om het1 naar hun vermogen1 te behoeden8 ,het aangrijpende geval1 in de kranten vermeld1 geschiedde daar heel in de verte4 ,maar deze verte was in die kring zelf vreselike dichtbijheid4 ,driemaal in mijn leven ben ik in aanraking geweest met dit gevaar4 ,de eerste maal betrof het mijzelf4 ,als kind van dertien jaar stond ik1 bij schemeravond1 op de ,nieuwmarkt te ,amsterdam1 te kijken naar een boekenstalletje4 ,een jongeman van ruim #bj jaar kwam bij staan en begon een praatje4 ,ik vond dit vreemd1 maar gaf antwoord4 ,zwijgen zou toch onbeleefd zijn geweest4 ,toen deed hij erg familiaar met zijn handen1 kneep me heel vriendschappelik1 en zei allerlei dingen die me niets aanstonden1 alle van sexuele aard4 ,ik verstond en begreep1 verstandelik1 heel goed1 wat hij zei1 maar doorzag het niet4 ,het beviel me echter niets1 maakte me onrustig1 en ik ging weg4 ,maar hij liep mee1 vroeg of ik naar huis ging1 waar ik woonde1 zei dat hij ook die kant uit moest4 ,ik kon hem natuurlik niet wegsturen en evenmin ontlopen1 ofschoon mijn bevreemding en afkeer steeds groter werden door zijn vuile praatjes en onbeschaamde vieze voorstellen4 ,natuurlik kan ik die hier niet herhalen1 ofschoon het heel nuttig kon zijn ouders eens te zeggen1 wat hun kinderen soms moeten horen van vreemden1 als de opvoeders zwijgen4 ,maar daarvoor is het hier de plaats niet4 ,alleen wil ik nog mededelen1 dat hij ongeveer vijf minuten me bleef vergezellen en toen eindelik afdroop op mijn hardnekkig en beslist weigeren4 ,in mijn eentje ging ik naar huis4 't ,was inmiddels donker geworden en ik had nog wel een kwartier te lopen langs een gedeeltelik heel stille weg4 ,bang was ik absoluut niet1 'k had ook geen aasje idee van 't gevaar dat me van zo nabij bedreigd had4 ,daarvan begon ik pas iets te beseffen1 toen ik tuis alles vertelde4 ,mijn moeder werd wit van schrik4 ,allen luisterden met ontzetting en waren innig dankbaar1 dat ik niet meegegaan was4 ,maar nog zei niemand me1 wat die man gewild en beoogd had4 ,men gaf me alleen de algemene inlichting1 dat zulke mensen heel lelike dingen doen1 en daarbij de waarschuwing1 nooit met ze mee te gaan4 't ,gevaar was nu voorbij4 ,ik wil niet beweren1 dat mijn ouders me hadden behoren in te lichten4 ,dit wil ik nog geheel in 't midden laten4 ,alleen moet ik opmerken1 dat het mislukken van de schandelike pogingen voor een groot deel gedankt kon worden aan de grove1 onhandige manier van de man4 ,had hij het slimmer1 voorzichtiger aangelegd1 niets onbehoorliks gezegd1 alleen een beroep gedaan op mijn hulpvaardigheid1 dan--schijnt het me nu toe--had ik hem gaarne geholpen en had ik hem zeker1 vol vertrouwen1 langs stille wegen begeleid4 ,zijn onbeschaamde1 familiare manier van spreken en doen was mijn behoud4 ,maar hij had fijner kunnen optreden4 ,we brachten--mijn vrouw1 ik1 en de kinderen--eens een zomervacantie buiten door1 toen in het stil en afgelegen hotel een heer zich aanmeldde4 ,hij praatte met de kinderen der gasten en vroeg de weg4 ,een der kinderen1 een vriendelik1 bereidvaardig jongetje van zes jaar vertelde hem alles van de planten die hij geplukt had1 lief-vertrouwelik1 gelijk sommige kinderen dat kunnen doen1 en was aanstonds klaar om met meneer een eindje op te lopen en hem zo de weg te wijzen4 ,gelukkig kwamen juist de volwassenen1 die met de kinderen een wandeling zouden maken1 en moest ook het kleine ventje mee1 die er echter hartzeer van had1 dat hij die meneer niet had kunnen helpen4 ,later1 na de terugkeer van de wandeling1 vernamen de ouders van de hotelknecht1 dat de veldwachters die meneer hadden meegenomen wegens pogingen tot onzedelikheid met een boerejongen4 ,hier zien we1 hoe gevallen1 heel in de verte1 ons soms heel dichtbij kunnen naderen1 en behoedzaamheid plicht is4 ,achten we het al niet nodig en zelfs verkeerd1 kinderen bizonderheden mee te delen1 uit vrees daarmee blijvend hun verbeelding te verontreinigen en hun gemoed te verontrusten1 een algemeen en zeer beslist verbod om nooit met vreemde mensen mee te gaan1 is toch haast onvermijdelik4 ,en eenmaal is het mij in mijn onderwijzersloopbaan gebeurd1 dat ik mee heb kunnen helpen1 een oud-leerling1 een fijn en braaf kind1 te beschermen tegen de zeer verleidelike en voor de ouders bedriegelik-mooie aanbiedingen van een rijk heer4 ,dit leek nu inderdaad heel onschuldig4 ,mag een rijke zich niet het lot van een arme jongen aantrekken1 hem uit zijn sfeer ophalen1 en voor zijn toekomst zorgen8 ,de ouders werden bang bij 't mooie aanbod1 ontvingen van betrouwbare zijde nog tijdig een waarschuwing1 en waren het met mij eens1 dat arme jongens hun toekomst met hard werken moeten veroveren en die niet moeten ontvangen uit de handen van rijke meneren4 ,de moeder vertelde1 toen 't gevaar voorbij was1 dat de kameraden van de jongen hem precies verteld hadden1 wat die smerige vent op het oog had4 ,meester1 ze hebben 't hem zo maar ronduit gezegd4--,en weet hij 't nu8 ,ja hoor4 ,en waarom hebben zijn vader en moeder niet met hem gesproken8 ,die zijn er toch het naast toe8 ,ja1 waarom6 ,dat moest een mens eigenlik doen4 ,maar ,meester1 dat durf je dan niet4--,waarom niet8 99 99 99 99 99 ,is het mogelik en daarbij goed1 kinderen de volle waarheid te zeggen in sexuele vragen4 ,de volle waarheid kan men hun natuurlik nooit geven1 en dat niet zo zeer uit een oogpunt van kiesheid1 maar omdat de volle waarheid insluit en allereerst eist3 de sexuele neigingen en driften4 ,deze zijn de hoofdzaak van het probleem1 en hierover kan niemand inlichting geven dan het leven zelf4 ,hier geldt wat ik reeds van verliefdheid en moederliefde zei3 de realiteit is hier niet het physies gebeuren en nog minder de kennis daarvan1 maar het psychies ervaren4 ,en zo zou men iemand van deze geheimenissen alles kunnen zeggen1 met het gevolg1 dat hij er nog niet het echte van wist4 ,de mysteries van ons gemoeds- en neigingenleven worden niet door verstandelike voorlichting1 maar alleen door levenservaring geopenbaard4 ,wat er overblijft en eigenlik alleen mee te delen valt1 is een stuk natuurwetenschap4 ,en nu wil ik wel eerlik verklaren1 dat ik niet begrijpen kan1 hoe iemand daar enig bezwaar in kan zien4 ,het gehele bevruchtingsproces bij planten1 dieren en mensen is--natuurkundig bekeken--niets anders dan de samenbrenging van twee verschillende cellen4 ,en ik begrijp bij al de haren op mijn hoofd niet1 wat daar vies of onkies in kan wezen4 ,de weg1 waarlangs die samenbrenging geschiedt1 is in 't ene geval wat anders dan in 't andere1 maar dit is alleen een kwestie van physiologiese bouw4 ,wanneer men met kinderen van opeenvolgende leeftijden--en dat kan al op het vierde jaar beginnen--platen van het inwendig menselik lichaam bekijkt1 behoeft men maar simpel de luchtpijp1 de longen1 de slokdarm1 de maag1 de darmen1 het hart1 de aderen1 de urinewegen1 de baarmoeder1 de eierstokken aan te wijzen1 en daarbij1 in overeenstemming met de leeftijd der kinderen1 te vertellen1 waartoe die organen dienen1 om al spoedig te ervaren1 dat de kinderen het ene orgaan even belangrijk vinden als het andere1 en in geen enkel opzicht aan de geslachtsorganen en hun funkties meer belangstelling wijden dan b4v4 aan die der spijsvertering4 ,alles is hun even 7of even weinig7 interessant4 ,men kan heus op alle vragen1 die de kinderen in deze materie tot ons richten--op alle6--heel eerlik antwoorden1 mits men vroegtijdig beginne en niet gewichtig-geheimzinnig1 maar eenvoudig-wetenschappelik antwoorde4 ,vroegtijdig beginnen4 ,hebt ge ooit gemerkt1 dat kinderen 't vreemd vonden1 dat ,vader een baard had en ,moeder niet8 dat de zon overdag scheen en 's nachts niet8 dat vissen zwommen en duiven vlogen8 dat stenen vielen en pluisjes zweefden8 ,kinderen wennen bijna al te gemakkelik aan de wonderen om hen en in hen4 ,maar als ze op hun tiende jaar voor 't eerst een neger zien1 dan kijken ze vreemd op4 ,wacht niet4 ,wie wacht1 vermeerdert ieder jaar de moeilikheid4 ,doch wie vroeg begint1 ontmt zelfs geen moeilikheden1 dan wellicht in zijn eigen verdorven natuur4 ,en maak geen nodeloze ontroeringen4 ,ik houd er niet van1 als ,moeders zo buitengewoon teer en uiterst behoedzaam1 in een schemerhoekje1 over deze dingen met de kinderen spreken en daarbij zelfs hun eigen pijnen en ween te berde brengen1 om het kind tot liefde en dankbaar medelijden te stemmen4 ,zo maken ze stemming en zogenaamd eerbiedige schroom4 ,zeg de dingen zakelik1 niet bruut1 niet ruw1 maar wel nuchter1 fris4 ,kweek zakelike belangstelling1 zo blijven de kinderen het best geestelik gezond4 ,broeikasstemming kweekt exotiese gewassen4 99 99 99 99 99 ,het heeft me altijd verbaasd en gergerd1 wanneer fatsoenlike en zelfs godsdienstige mensen het geslachtelik leven onbetamelik en vies vonden4 ,hoe nu8 ,heeft ,god het dan niet aldus ingericht1 en hebben wij ons voor ,gods werk te schamen8 ,zouden wij het misschien nog op 't ogenblik ,god willen verbeteren8 ,al is het waar1 dat de zonde dit terrein tot haar bedervende en vernielende werking kiest1 die zonde openbaart zich hier wellicht het snelst en het zichtbaarst1 maar waarlik niet in haar ernstigste karakter4 ,zij sluipt ook het gebedsleven binnen1 het geestelike verkeer met ,god1 en vergiftigt de ziel met opborrelende bewondering voor eigen welsprekendheid bij het openlik belijden van eigen onmacht4 ,zullen we ons nu schamen voor het gebed8 ,onze arbeidzaamheid1 ons winnen van het dageliks brood1 weet zij tot gierig opzamelen te doen ontaarden1 waarbij we een medemens laten verkwijnen4 ,zullen we nu afkerig worden van werken en winnen8 ,de zonde vergiftigt iedere openbaring van zinnelik en geestelik leven en dan dunken mij de hoogmoed1 de nijd1 de gierigheid ja wat heillozer dan de zinnelike afdwaling4 ,zoals ,god onze lichamelike funktin heeft ingericht1 hebben wij ze te aanvaarden en te eren en te bewonderen4 ,wat zouden wij er dan bezwaar tegen inbrengen1 ze--physiologies--met onze kinderen te bespreken8 ,wie het doet met eenvoud1 oprechtheid1 zonder gewichtigdoenerij1 zal ervaren1 dat noch de reinheid1 noch de fijnheid van het kinderlik gemoed er ook maar iets bij heeft in te boeten1 en beide juist veel echter en mooier worden4 ,vergissen we ons evenwel niet4 ,het gaat hier alleen om waarheid in de opvoeding4 ,want wie menen mocht1 dat in de eerlike voorlichting de zedelike opvoeding bestaat1 komt bedrogen uit4 ,als dt waar was1 zouden alle mediese studenten wel engelen van reinheid moeten zijn4 ,en hoe wensenswaard we dit mochten achten in hun eigen belang en dat hunner toekomstige vrouwen en kinderen1 we mogen het op grond van hun wetenschappelike opleiding toch maar zo grif niet aannemen4 ,kennis heet macht4 ,we mochten willen1 dat het1 op dit gebied1 waar bleek4 ,dan viel de zedelike opvoeding1 ook de zedelike zelfopvoeding1 ja wat gemakkeliker4 ,kennis waarborgt in geen enkel opzicht morele gezindheid1 morele kracht1 niet eens wijs beleid4 ,alleen heiliging der neiging kan ons helpen4 ,en die wordt niet door kennis verkregen4 ,waarom we dan toch op kennis aandringen8 ,omdat ze later onmisbaar is en ze het best geleidelik met vroegtijdig wennen wordt aangebracht1 en dan door de ouders zelf4 ,het kind vraagt en zal blijven vragen1 en ontvangt het geen antwoord van zijn ouders1 dan zullen vriendjes en vriendinnetjes het zelfs ongevraagd inlichten4 ,hoe8 ,dat is toch wel algemeen bekend3 onjuist1 onrein1 met zeer gevaarlike bijmengselen voor gemoed en verbeelding1 die--en men vergete dit toch niet--het kind in een apart wereldje doen leven1 verwijderd van zijn ouders4 ,niet ouderlike voorlichting1 maar de troebele bron der geheime mededeling bederft enorm veel kinderreinheid en kinderbegrip1 die beide ontzien en zelfs gebaat zouden zijn door tijdige opheldering van de alleen bevoegden4 ,in donker vermenigvuldigen zich vele schadelike bakterin1 die door 't zonnelicht gedood worden4 ,,iv4 ,wees waar in uw gedragingen tegenover uw ook nog heel kleine kinderen4 ,gun dezen waar te zijn in hun oordelen over anderen4 ,geef naar waarheid antwoord op hun vragen4 ,deze drie voorschriften werden in de eerste drie artikelen aanbevolen4 ,er zijn volwassenen1 ouders1 die er niet van willen weten4 ,waarom niet8 ,uit gemakzucht en lafheid1 zijn we geneigd te zeggen4 ,ze zijn te traag en missen de moed1 om met de sleur te breken4 ,zeker1 dit komt veelvuldig voor1 doch eer we hierover ons veroordelend vonnis vellen1 willen we aan het goede in deze gemakzucht en lafheid recht doen wedervaren4 ,niet iedereen heeft aanleg1 gelegenheid en tijd1 om zich ernstige opvoedingsproblemen in te denken4 ,is het dan niet voorzichtiger1 zich bij 't oude te houden1 waarbij men zelf niet verongelukt is1 dan met onvoldoend inzicht en ontoereikende kracht een nieuwe weg in te slaan1 waarvan het minstens nog twijfelachtig moet heten1 of hij naar het doel leidt8 ,onze ouders hebben ons ook allerlei praatjes wijs gemaakt1 met velerlei kluitjes in 't riet gestuurd1 en honderd malen het zwijgen opgelegd1 maar ze meenden het toch goed met hun kinderen1 hebben ze met liefde gekoesterd1 hard voor ze gewerkt1 ten slotte ze met ere grootgebracht4 ,zullen wij nu hun opvoedingspraktijk willen critiseren en verbeteren8 ,hun manier moge dan haar gebreken hebben1 duizenden en millioenen hebben er zich wel bij bevonden4 ,dit is geen principe1 maar een ervaring4 ,en deze ervaring heeft bewijskracht4 ,wanneer de massa1 in wie toch het zelfbehoudsinstinkt werkt1 met een gerust hart zekere paden volgt1 gedachte- en critiekloos1 zijn daar zeker wel goede redenen voor te vinden1 ook al is men zich die niet bewust4 ,sleur is vaak3 instinktief vertrouwen in de wijsheid van 't voorgeslacht4 ,met laatdunkende geringschatting wordt vaak van de oude paden gesmaald4 ,dan heet het1 dat we niet laks en lauw het platgetreden pad moeten bewandelen en nieuwe wegen moeten zoeken4 ,maar het zou er treurig met ons en met de vooruitgang uitzien1 als we telkens door zand en hei en woud en moeras nieuwe wegen moesten banen4 ,we volgen heel verstandig de wegen1 door onze voorgangers platgetrapt1 uitgehakt1 aangelegd1 al verzuimen we niet ze te verbeteren en daarnaast de nodige nieuwe wegen aan te leggen4 ,verguizing van het voorgeslacht is ondankbaar en dom1 loopt uit op schade en schande1 en het is niet alleen wijs en voorzichtig1 wanneer jonge ouders gedachteloos het voorbeeld hunner eigen ouders volgen1 indien ze niet van een betre gedragslijn overtuigd zijn1 maar er spreekt ook een eerbiedvol vertrouwen uit1 dat--hoewel niet bestand tegen een onbarmhartige maar in zijn verstandelikheid toch bekrompen critiek--n de ouderen n de jongeren eert4 ,er is toch1 ondanks het gemis aan wat men noemt waarheid in de opvoeding1 een geest van gehechtheid aangekweekt1 die op slot van rekening ja wat meer levensgeluk meebrengt dan een helderheid van inzicht1 die de harten koud heeft gelaten4 99 99 99 99 99 ,wat als gemakzucht veroordeeld wordt1 is dus meermalen vertrouwenvolle voorzichtigheid1 die zich aan 't beproefde oude houdt en dit met zijn deugden en gebreken overneemt1 waar de critiek heeft gezwegen en de drang tot reiner practijk ontbroken4 ,zo is het verwijt van lafheid ook vaak ongegrond4 ,zeker1 menigeen durft niet de eenvoudige waarheid te zeggen1 hij is er niet bij grootgebracht en huivert er nu voor terug4 't ,is hem1 alsof hij zich in een vreemd land begaf1 waar in het duister der onbekendheid allerlei gevaren dreigen1 in ieder geval zich telkens nieuwe moeilikheden voordoen1 waarop hij niet gerekend had en waarvoor hij niet berekend is4 ,maar mogen we deze vrees lafheid noemen8 ,er spreekt veeleer zelfkennis en wijze behoedzaamheid uit4 ,er is bij velen een angstig terugdeinzen voor de naakte1 de geheel naakte waarheid4 ,is dit lafheid8 ,het kan evenzeer schaamte zijn en eerbiedige schroom4 ,het ,paradijsverhaal laat de eerste mensen bedekking hunner naaktheid zoeken1 niet tegen de koude1 niet ter bescherming tegen letsel1 maar uit ontwaakte schaamte na bedreven kwaad4 ,zondebesef maakt het hun onmogelik1 zich onbevangen te geven1 gelijk ze zijn4 ,en is dit tans1 met ons1 nog niet volkomen hetzelfde8 ,wie durft zich gehl te geven1 gelijk hij is8 ,alleen de schaamteloosheid1 die geen oog heeft voor eigen grote tekortkomingen1 of de zuivere onschuld4 ,maar wij overigen1 we hullen ons in allerlei klederen van schijn1 dekken ons met de vijgebladeren van vormelike braafheid1 omdat we ons innerlik1 met al zijn zondige bewegingen1 niet eens tegenover ons zelf in zijn naakte waarheid durven vertonen4 ,we huiveren terug voor zulk een waarheid4 ,en terecht4 ,want wij kunnen de ,waarheid niet dragen4 ,wanneer wij1 door n woord uit te spreken1 eens plotseling alles zouden zien1 alles horen1 alles weten1 alle gedachten in alle mensenhoofden kennen1 alle neigingen in alle mensenharten1 het gehele verleden1 de volle toekomst1 wie zou dat woord durven uitspreken8 ,dan zouden we de gehele werkelikheid1 en daarin de waarheid hebben4 ,doch eer we er een millioen malen millioenste deel van zouden ontvangen hebben1 zouden we al bezweken zijn4 ,alleen de oppervlakkige domheid durft de naakte waarheid aanvaarden1 omdat ze haar toch niet ziet4 ,vertrouwen1 schaamte1 schroom weerhouden menigeen--ook al is hij zich zelf de aard dezer remming niet bewust--de aanbevolen drie voorschriften te volgen4 ,wel verre van dit te misprijzen1 moet men gelukkig zijn met de aanwezigheid en de uitwerking dier gemoeds-realiteiten4 ,zij zijn de schatbewaarders onzer beste geestelike goederen4 ,zonder haar behoudszucht zou de vooruitgang ons al te licht in 't moeras brengen4 ,en veel meer te vrezen is de voorthollende nieuwlichter1 die bezwaren noch gevaren ziet1 dan de aarzelende duisterling1 zelfs al wordt hij als conservatief gebrandmerkt1 die niet waagt1 omdat hij er anderen niet gaarne aan waagt4 99 99 99 99 99 ,kunnen we het goed recht bepleiten en waardering gevoelen voor de opvatting van behoudszucht1 waar deze kort en goed verklaart3 onze ouders waren ook niet dom en daarmee van een verandering in velerlei levenspraktijk niet weten wil1 niet zo welwillend zijn we gestemd tegenover de mening1 die de waarheid uit de opvoeding weren wil1 omdat ze de dood zou zijn voor alle pozie4 ,want hier wordt eenvoudig wat geleuterd4 ,alles wordt zo nuchter1 zo prozasch1 klaagt de in 't proza der vormelikheid verdorde ziel1 wanneer het kind niet meer in ,sint ,niklaas geloven mag en precies moet weten1 dat ,oom ,willem maar voor ,sint ,niklaas speelt2 wanneer het niet meer mag uitzien naar de ooievaar1 die broertjes brengt1 of zich voorstellen1 hoe zusje uit de kool kruipt2 wanneer het horen moet1 dat zusje in moeder groeit--o1 shocking6--en hoe dat lieve kindje ontstaan is uit de vereniging van twee cellen2 wanneer de sprookjes uit de kinderwereld verjaagd worden1 de elfen en de kabouters1 de betoverde prinsessen en de wonderdoende tovenaars en alle verdere bekoorlik- en griezeligheden4 ,dan blijft er tenlaatste niets meer over dan sommen en zinsontledingen en geraamten van bladeren1 dieren en menselike wetenschap4 ,en dan wordt het zo kil en zo donker in het jonge gemoed4 ,is de klacht gegrond8 ,al aanstonds niet1 waar ze vreest voor 't verbannen der sprookjes4 ,het vertellen dier kleurige verbeeldingen kan heel best gepaard gaan met waarheid in de opvoeding4 ,of dieren kunnen spreken1 is geen vraag4 ,ze knnen spreken1 zowel onder elkander als tegen de mensen4 ,dat weet ieder die met dieren omgaat1 al dringt hij niet door tot de finesses van hun taal4 ,een verhaaltje met pratende dieren is natuurlik verdicht1 maar kan niettemin evenzeer waar zijn als een1 ook verdicht1 verhaal met pratende mensen4 ,en zijn er geen elfen1 geen kabouters1 geen betoverde prinsessen8 ,de wereld is er vol van1 al zien ze er niet steeds precies zo uit als de phantasie van ons dichterlik gemoed ze uitbeeldt4 ,lieftallige zegenende natuurtjes1 kleine kwelgeesten1 lelike eendjes die ten slotte mooie zwanen blijken1 ze omringen ons1 dag aan dag1 en onze fout is alleen1 dat we ze alleen maar zien in de vertellingen1 dat we niet dichterlik genoeg zijn om ze in de levende werkelikheid te aanschouwen4 ,die klagers en klaagsters over het prozaische der nuchtere waarheid zijn eigenlik echte prozamensen1 zo door en door prozamensen1 dat ze de verbeeldingen van anderen behoeven1 om daarmee hun lege gemoedshuis te meubileren4 ,de sprookjes blijven dus en alleen uit erbarmen met het kind besparen we dit de ijselikheden van grootmoeders-verslindende-wolven1 zoals we het tere gemoed ook niet willen verscheuren met de angsten van kleine knaapjes1 in de greep van sexueel krankzinnige moordenaars4 ,niet het verbeeldingrijke is de grief tegen vele sprookjes van ,grimm1 maar het grove1 gevoelloze1 schokkende1 en we verhalen evenmin met aangrijpende aanschouwelikheid de ontzettendheden van het slagveld1 de epidemien1 of de gevangenissen1 als die uit de sprookjeswereld4 ,hier gaat het niet om waarheid of onwaarheid1 maar om de hygine van het kinderlik gemoedsleven4 ,dat de jeugd van wonderdoende tovenaars vervreemd wordt1 wanneer de waarheid haar strenge eisen stelt1 kan alleen opkomen in het brein der breinloze onnozelheid4 ,is niet het ontspruiten van iedere zaadkiem een wonder en het openen van iedere bloemknop8 ,wie tovert daar uit de zwarte grond die groene stengels met die kleurige kelken8 ,daar droppelen wat nevels op de aarde1 daar spelen wat gouden stralen over die donkerheid1 en er verrijzen groene zuiltjes1 zwevend van lenigheid1 en waarop zich rode en gele en blauwe offerschalen ontplooien1 die bedwelmend zoete geuren omhoog zenden4 ,en het grootste wonder bij dit wonder is1 dat we de toverwereld zien1 zonder dat de tovenaar zelf aanwezig schijnt4 ,een man1 die uit een lege hoed levende vogels schijnt te halen1 gapen we met eerbied aan4 ,doch zie nu1 daar ontstaat vanzelf--kan het toverachtiger8--vanzlf een weelde van vormen en kleuren en geuren1 en we zien het niet1 en zo al1 dan aanvaarden we het als een vanzelfsheid1 waaraan alle wonder vreemd is4 ,alleen onze blindheid voor de toverwereld der werkelikheid klaagt over armoede te midden van de rijkdom1 en het zijn weer1 vrees ik1 de misdeelde zielen1 die voor de gekunsteldheid der menselike tovenaars pleiten1 omdat ze instinktmatig voelen alles te verliezen1 waar dit maakwerk hun ontvalt4 't ,is echter wat veel gevergd1 hun hol gelawaai1 hun conventioneel gekerm1 hun grootwoordige gevoelloosheid te respekteren als bewijzen hunner warme liefde voor het wondervolle4 ,zolang er leven is1 is er wonder1 en ieder vliegje1 zwevend door de kamer1 is met zijn gazen vleugeltjes of waar het straks langs de vensterruit wandelt1 een zwevend sprookje1 een wandelend mysterie4 99 99 99 99 99 ,het is verre van mij1 sprookjes en wonderverhalen te willen verbannen1 doch men vergete toch niet1 dat deze niet verteld worden als antwoorden op kindervragen4 ,geheel iets anders is het met de ooievaarshistorie en de ,sint ,niklaasmanifestatie4 ,hier wordt niet als vertelseltje1 niet als toneelspel1 maar als werkelikheid aangeboden en onbevangen aangenomen1 wat geen werkelikheid is4 ,bij 't verhaal van de wolf en de zeven geitjes weten de kinderen heel goed1 dat het een verhaaltje is1 en geen moeder heeft er plezier in1 haar kind met alle geweld te doen geloven1 dat de geitjes weer levend te voorschijn kwamen1 toen de buik van de wolf werd opengesneden4 ,het kind luistert en leeft mee1 alsof het waarheid was1 maar wt het tegendeel1 en de moeder laat het daarbij4 ,maar zelfs als het kind uit zichzelf begint te twijfelen aan de betrouwbaarheid van die bisschop en niet meer kn geloven1 dat een ooievaar een kindje door de lucht kan dragen1 doen de volwassenen nog hun best1 deze twijfel te onderdrukken1 vrezende het feest dan al zijn heerlikheid en de geboorte al haar reinheid te doen verliezen1 beide van hun heerlike pozie te beroven4 ,dit nu wijst op een averechtse opvatting van pozie1 volgens welke deze onmogelik zou wezen zonder zulke geloverijen in overgeleverde voorstellingen4 ,pozie is een kracht in de mens4 ,zij openbaart zich in verbeeldingen en materialisaties4 ,zo kunnen de scheppingen van het voorgeslacht de pozie vertolken van vergane eeuwen4 ,maar in zichzelf zijn ze geen pozie4 ,men kan wel zeggen1 dat in ieder kind deze kracht werkt4 ,een jonge moeder schrijft me van haar vierjarig dochtertje3 ,op 't ogenblik amuseert ze zich nog al eens met vijf kleine dochters en twee kleine broertjes1 die enkel in haar verbeelding bestaan1 maar waarvoor ze toch in ,gouda blauwe en witte jurken gaat kopen1 waarvoor ze kleren strijkt1 die ze te eten geeft en in het bad stopt4 ,waar komen al deze dochtertjes en broertjes vandaan8 ,wie maakt ze zo werkelik1 dat ,anneke jurken voor ze koopt en deze zelfs strijkt8 ,behoeft de moeder daarvoor 't kind iets wijs te maken8 ,wel neen1 't kind maakt zichzelf iets wijs1 en dit is de ware aard der pozie3 deze kracht heeft scheppingsvermogen4 ,pozie komt van een werkwoord1 dat maken beteekent1 zij maakt iets1 zij schept1 zij beeldt uit1 zij geeft stemming gestalte1 zij maakt neiging tot droom en droom tot levensrealiteit4 ,en deze pozie maakt het mensenkind rijk te midden der armoede4 ,heeft niet elke moeder die kracht in haar kinderen zien werken8 ,ze is niet verbeelding4 ,ze gebruikt verbeelding4 ,deze is haar dienaresse4 ,ze is niet schoonheid4 ,ze tovert schoonheid4 ,ze is1 wat de levenskracht in de natuur is4 ,ze is scheppingsvermogen1 opborrelend uit de geheimzinnige bron van het leven zelf4 ,en gelijk die levenskracht in de natuur de sprookjes der bloemen- en dierenwereld voor onze ogen als reele schoonheid doet verschijnen1 zo roept zij uit de donkere aardbodem der kinderziel de sprookjes van kindertjes in blauwe jurkjes1 die grote reizen maken in de spoortreinen der stoelen4 ,nooit heb ik kinderen--n mensen6--gelukkiger gezien1 dan wanneer ze hun eigen scheppingsdrang konden volgen4 ,verloren in arbeid1 maakten ze1 rustig gelukkig1 hun mooie1 ook wel hun constructieve verbeeldingen--kleine ingenieurs--tot zichtbare en tastbare werkelikheid4 ,dan waren ze aan het dichten4 ,dan werkte de ,pozie in hen4 ,en deze ,pozie kon door de verhaaltjes van wolven en elfen en ,sint-,niklazen wel van haar oorspronkelikheid verliezen1 door de ooievaarshistorie wel in voorvaderlike banen geleid of misleid worden1 maar behoefde dit verbeeldingsmateriaal niet1 om te worden gewekt of gevoed4 ,men versta mij nogmaals wel3 ik bestrijd hier niet het vertellen van deze dingen1 ik betwist alleen1 dat zij nodig zouden zijn1 om wat pozie te brengen in de kinderwereld4 ,en zo vreze men dus niet1 door zuiver-zakelike inlichtingen1 door eerlik-nauwkeurige antwoorden de pozie in de kinderziel te doden4 ,het kind gebruikt de verworven kennis als bouwstoffen voor zijn scheppingen4 ,doch laten we nu de zaak niet omkeren4 ,wanneer het kind toverpaleizen maakt van stoven en prinsessen van poken1 wanneer kiezelsteentjes tot uitgezochte versnaperingen worden en nietsigheden tot prachtdingen1 wanneer het uit de lucht vriendjes en vriendinnetjes oproept en met deze phantomen ernstige gesprekken voert en zelfs vrolike spelletjes speelt1 dan moeten wij niet zeggen3 dat alles bestaat niet1 dat is maar verbeelding1 want dan vergrijpen we ons evenzeer aan de ziel van het kind1 als wanneer we deze met leugens menen te vormen4 ,we moeten het goed beseffen3 rijmende regels maken geen gedicht en conventionele voorstellingen geen pozie4 ,het gedicht zingt zelf zijn rythmiese regels1 de pozie roept zelf haar verbeeldingen op1 en beide komen1 als vogelgejubel uit verliefde keeltjes1 als schone uitlevingen van het bewogen gemoed4 ,v4 ,waarheid in de opvoeding1 zo zeiden we in het begin1 is slechts een middel4 ,slechts een middel4 ,maar welk een heerlike vrucht kan het ons bezorgen4 ,als we jegens elkander steeds waar zijn1 groeit er een steeds dichter onderling vertrouwen op4 ,en dit vertrouwen geeft aan 't onmisbaar verkeer met mensen--in 't gezin1 in school en kerk1 in de fabriek1 in de444 ,staten-,generaal6--zo'n veilig rustgevoel4 ,onderling vertrouwen is een geestelike atmosfeer1 weldadig en vruchtbarend4 ,evenwel--hoe verkwikkend en sterkend1 dit vertrouwen is toch ook weer slechts een middel4 ,wanneer de leden onzer roverbende volkomen op malkaar kunnen rekenen1 volkmen1 is hun dit wel zeer geriefelik in 't bedrijf1 maar waarborgt het in geen enkel opzicht hun zedelike vooruitgang4 ,het is verwonderlik1 hoe vele zogenoemde deugden eigenlik alleen bruikbaarheden zijn1 middelen die voor een zeker doel deugen1 maar met waarachtige zedelikheid niets te maken hebben4 ,waarheid en vertrouwen--'t zijn woorden met een edele klank1 vertegenwoordigen ook wel mooie eigenschappen1 de vraag is echter3 welk doel beogen we ermee8 ,heiliging van ons zelf en anderen8 ,dan is 't goed4 ,doch zedelik verderf van onszelf en anderen8 ,ook dit kan door waarheid en vertrouwen worden beoogd en bereikt4 ,een goudstuk kan ,god of de ,duivel dienen4 ,bouwen we er kroegen en bordelen van of weeshuizen8 ,in zichzelf heeft het geen waarde4 ,en zo is 't ook met de goudstukken van vele zogenaamde deugden4 ,wat bouwen we er mee op8 ,wat bouwen we met waarheid en vertrouwen in onze kinderen op8 ,het is niet de zon der waarheid1 het is niet de dampkring van 't vertrouwen1 die beslissen over de toekomst4 ,dezelfde zon1 dezelfde dampkring doen giftplanten en voedingsgewassen uitgroeien4 ,zon en dampkring zijn slechts middelen4 ,de aanleg1 in de zaadkorrel verborgen1 is het zijnde1 het bepalende4 ,daarvan hangt de aard van het gewas af4 ,en de hoofdvraag is dus in de opvoeding3 ,wat doen we met de aanleg van 't kind8 ,kunnen we die beinvloeden8 ,kunnen we die veranderen8 ,dit laatste lijkt onmogelik4 ,er kan alleen sprake zijn van een bevorderen en belemmeren4 ,een kweken of verstikken van aanwezige eigenschappen4 ,zoals een kind geboren is1 is het geboren4 ,het heeft in zijn aanleg zijn bestemming4 ,is er dan geen wedergeboorte mogelik8 ,de grenzen van dit opstel gedogen niet de behandeling van deze vraag4 ,ze wordt hier alleen gesteld1 om ons eraan te herinneren1 dat het gewichtigste probleem der opvoeding1 de zedelike vorming1 op een ander gebied ligt dan we nu hebben betreden4 ,wie omtrent de mogelikheid van aardverandering1 van wedergeboorte1 een belangrijk boek raadplegen wil1 leze3 ,gebroken aardewerk van ,harold ,begbie4#c ,en citaat kan volstaan1 om de betekenis van dit werk te doen uitkomen3 ,wat wij ook van het verschijnsel zelf mogen denken1 het feit staat vast1 dat door hetgeen wij bekeering noemen1 menschen die met bewustheid het verkeerde doen1 die slecht en ongelukkig zijn1 op eens met hun vrijen wil het goede doen en zich gelukkig gevoelen4 ,het brengt geen verandering te weeg maar een omkeering in aard4 ,het schept een nieuwe persoonlijkheid4 ,de uitdrukking wedergeboorte is geen rhetorische overdrijving1 maar een feit uit het gebied der zielkunde4 #c ,naar het #bejste duizendtal van de ,engelsche uitgave door ,g4 ,akersloot4 ,utrecht1 ,h4 ,honig4 #aiab4 ,prijs f #a1be4 ,men zal erkennen1 dat deze uitspraak aan beslistheid niets te wensen overlaat4 ,en daarbij vergete men niet1 dat de schr4 leerling is van ,prof4 ,william ,james1 de psycholoog1 aan wie hij zijn boek met bewondering en eerbied opdraagt4 ,deze kwestie brengt ons in het hart der zedelike opvoeding en we hopen er1 naar aanleiding van het genoemde boek1 onze aandacht aan te schenken4 ,wellicht moeten we dan tot de conclusie komen1 dat de wedergeboorte toch niet een nieuwe persoonlikheid schept1 maar verborgen elementen der oude persoonlikheid heeft doen uitschieten4 ,we kunnen ons onmogelik een te-voorschijn-komen van een nieuwe aard voorstellen en het feit zelf verliest toch niets van zijn aangrijpende betekenis1 wanneer we aannemen1 dat in de bekeerde latente eigenschappen zo krachtig zijn opgetreden1 dat ze de verschijning der persoonlikheid als 't ware een geheel nieuw karakter hebben gegeven4 ,hoe het zij1 we kunnen noch wensen er op 't ogenblik dieper op in te gaan4 ,we moesten echter ng eens duidelik uitspreken1 dat de vorming der morele persoonlikheid beheerst wordt door andere faktoren dan door waarheid in de opvoeding1 al is dit middel belangrijk genoeg1 om1 eer we eindigen1 zijn betekenis ook nog toe te lichten in de omgang met de oudere kinderen van #ad-bj jaar4 99 99 99 99 99 ,met jongelieden van deze leeftijd volkomen waar om te gaan1 valt vele volwassenen moeilik1 moeiliker dan met kinderen beneden die leeftijd4 ,dit is geen wonder4 ,jonge kinderen1 als ze naar belangrijke dingen vragen1 vragen haast altijd uit voorbijgaande nieuwsgierigheid4 ,hun weetgierigheid is meer een geestelik spelletje dan uitvloeisel van diepgevoelde hartedrang4 ,ze willen iets weten1 omdat plotseling een vraag vr hen oprijst4 ,maar de vragen rijzen niet zo in hen op4 ,wanneer ze antwoord krijgen1 zijn ze dan ook onmiddellik tevreden en laten de pas verworven wijsheid straks weer gemoedelik schieten4 ,ze hebben geen flauw besef van de belangrijkheid hunner vragen en van het gewicht der antwoorden4 ,niet alzo is het bij de jongelieden4 ,bij hen wordt het ernst4 ,en daarom kunnen vele ouders gemakkeliker waar zijn met de kleintjes1 dan met de groten4 ,bij die kleintjes blijft het toch maar aan de oppervlakte4 ,die denken niet door4 ,die staan geheel in hun eigen kinderwereldje1 brengen daar de wijsheid der volwassenen heen en herleiden ze tot kinderproporties4 ,ze maken van alles iets kinderliks1 omdat ze de gevoelens en denkbeelden der ouderen niet knnen verstaan4 ,de jongelieden echter gaan met hun ervaringen gaandeweg in de wereld der volwassenen over4 ,zij komen ons physies en psychies hoe langer hoe dichter bij4 ,zij vragen niet uit speelse nieuwsgierigheid1 zoals zonnestraaltjes even door 't lover trillen1 maar uit levensbehoefte1 gelijk wortels in de grond dringen om voedsel te halen en een stevige stand te verzekeren4 ,hun opmerkingen zijn gekleurd door hun persoonlikheid1 die zich in steeds helderder en scherper trekken openbaart4 ,en de ouders voelen1 dat langzamerhand gelijken hen naderen1 zij het ook dat deze nog vele kenmerken van onrijpheid vertonen4 ,dit maakt vele ouders onrustig en ze ontwijken hun opgroeiende kinderen4 ,daardoor doen ze die opgroeiende kinderen te kort4 ,over 't algemeen worden onze jongelingen en jonge meisjes opvoedkundig niet zo goed verzorgd als de kinderen4 ,hun halfslachtige positie typeert hun hele leeftijd en komt reeds uit in het gemis van een eigen naam4 ,er zijn kinderen en volwassenen4 ,en daar tussen in8 ,heeft men er wel eens aan gedacht1 hoe impopulair de namen jongelingen en jongedochters zijn8 ,we durven ze haast niet te gebruiken4 ,met heel veel gemak spreekt iedereen over kinderen1 maar we voelen aanstonds enige en soms grote stroefheid in onze spraakwerktuigen1 als we 't over jongelingen en jongedochters moeten hebben4 ,die woorden willen ons niet familiaar worden en schijnen zich alleen tuis te gevoelen in deftige verbindingen als ,christelijke ,jongelingsvereeniging en stijve toespraken4 ,voor dit opgroeiend geslacht hebben we geen eigen1 vertrouwlike1 inheemse namen1 waarmee het volk in al zijn lagen voor den dag durft komen1 en de wetenschappelike opvoedkundige schrijvers der laatste jaren vergasten ons op het woord pubers4 ,al herinnert dit woord eraan1 dat deze knapen en meisjes in de puberteitsperiode zijn1 is het daarom een woord1 waarmee een gewone liefhebbende moeder haar kinderen kan aanduiden8 ,uw jongens en meisjes zijn gelukkig de kinderleeftijd te boven1 mevrouw6--,ja1 meneer1 dat zijn gelukkig al pubers4 ,neen1 dat gaat niet4 ,dan maar liever gesproken van jongemannen1 jongeheren1 jongedames1 al bewijzen deze woorden duidelik1 dat de betrokkenen geen eigen namen bezitten1 maar tevreden moeten zijn met die der volwassenen voorafgegaan door het beperkende jonge4 ,te groot voor een servet en te klein voor een tafellaken1 moeten ze het stellen zonder eigen disdoek en zich in vredesnaam met het tafellaken der ouderen maar leren zindelik houden4 ,ze hebben een eigen positie1 een eigen karakter1 eigen noden1 maar deze worden niet derwijze erkend1 dat er ook eigen namen1 eigen rechten1 eigen voorzieningen komen4 ,laat de eigen namen dan weg blijven1 indien de eigen rechten maar toegekend en de eigen voorzieningen verschaft worden4 ,nog oneindig meer dan bij de opvoeding der kleinen is waarheid nodig in de omgang met de groten4 ,voor hen kan het een levensredding zijn4 99 99 99 99 99 ,doch nu wordt er van de ouders grote zelfverlochening geeist4 ,hoe gaarne ze ook zagen1 dat de jongelui de ideen1 idealen1 beschouwingen der ouders deelden1 ze moeten het kunnen verdragen1 dat het precies omgekeerd is en de jongeren met hun denkbeelden en toekomstplannen lijnrecht tegenover hen staan4 ,vader en ,moeder zijn steeds rechtzinnig godsdienstig geweest en hebben hun kinderen trouw in die geest opgevoed4 ,nu komt er echter twijfel in de harten dier kinderen4 ,een maar al te verklaarbare twijfel4 ,hun gemoed komt in opstand tegen de voorstelling van een ,god1 die zoveel zonde en ellende toelaat ondanks zijn liefde en almacht1 hun verstand heeft geen vrede met het aannemen van waarheden1 die strijden met rede en natuur4 ,ze kunnen onmogelik geloven1 dat water in wijn veranderd wordt en een dode opgewekt1 en alles in hen verzet zich tegen een ,vaderliefde1 die een enige ,zoon aan het ,kruis doet nagelen1 om door dat offer te voldoen aan de eis der gekrenkte rechtvaardigheid4 ,zij zouden zelf zo geheel anders doen1 zij zouden geen wonderen nodig hebben om hun goddelikheid te bewijzen en deze goddelikheid liever getoond hebben in het voorkomen van de zonde bij de mensenkinderen1 dan in het offeren van een enig kind nadat die mensenkinderen eerst in de zondeval waren gelopen4 ,ze voelen er iets zo bitter1 bitter oneerliks in3 eerst de mensen scheppen met eigenschappen1 die hen zr zeker zullen doen vallen en hun daarna die val verwijten en ze ervoor straffen4 ,en dan nog aan te nemen1 dat de niet alleen almachtige dit gans anders had kunnen inrichten1 maar de alwetende dit alles reeds van te voren wist1 dat ,hij1 aleer de mensen in 't aanzijn te roepen1 reeds wist dat zij vallen zouden6 ,hoe1 in vredesnaam1 blijft er voor die arme verdoolden1 wier lot reeds lang te voren bepaald was1 enige verantwoordelikheid over voor bedreven schuld6 ,indien hier schuld is1 dan voorwaar niet bij deze slachtoffers1 wier lot was voorzien en voorzegd1 en die1 door goddelike almacht gedwongen1 door een goddelik raadsbesluit genoodzaakt1 wel msten vallen6 ,waren de mensen zondenvrij gebleven1 dan ware het goddelike raadsbesluit niet uitgevoerd6 ,de ongehoorzaamheid in het ,paradijs was dus1 in eeuwigheidslicht beschouwd1 eigenlik gehoorzaamheid4 ,de eerste mensen gehoorzaamden1 en juist door hun overtreding1 aan hetgeen de almachtige reeds van eeuwigheid her besloten had4 ,maar moest hun die gehoorzaamheid dan als vergrijp worden toegerekend8 ,het is voor rechtzinnig gelovende ouders smartelik1 als hun kinderen met deze critiek tot hen komen1 te smarteliker1 waar zij er ongoddelike machten in zien werken1 eigengerechtigheid en geestelike hoogmoed1 eigenwillige dienst des verstands1 en vrezen dat de zielen1 in de greep van ,satan1 verloren zullen gaan4 ,voor waarlik gelovenden openbaart zich hier niet een verschil van zienswijze1 waarover te redeneren valt1 maar een zwenking in zielerichting1 die--als ,god het niet verhoedt--op verderf1 op eeuwige rampzaligheid moet uitlopen4 ,oppervlakkig ongeloof denkt hier zo licht over en ziet slechts een onderscheid van beschouwing4 ,maar hoe voelen ongelovige ouders het1 als hun meisjes1 hun huwbare dochters1 aldus redeneren3 ,die sexuele zelfbeheersing is eigenlik onzin4 ,wij zijn geschapen met drang naar het moederschap4 ,aan die drang moeten we voldoen4 ,dat is niet alleen gans rein en natuurlik1 het is zedelike plicht1 het is gehoorzamen aan levensroeping4 ,huweliken zijn maar menselike instellingen1 verre daarboven gaat de zuivere bevrediging van de spontane1 ongereglementeerde behoefte onzer scheppingsrijpe natuur4 ,en in plaats van zonde is het deugd1 wanneer een meisje een onecht kind krijgt4 ,de onechte kinderen zijn juist de echte4 ,houdt een moeder1 al is ze nog zo vrijzinnig1 haar hart niet vast1 wanneer die gedachten in haar dochter opkomen8 ,en hoe denkt die uiterst verlichte vader erover1 wanneer zijn achttienjarig kind1 in eerlikheid van overtuiging1 die weg der natuur op wil8 ,gedachten zijn maar niet ijdele hersenspinsels1 het zijn de verstandelike lijnen en figuren1 waarin zich de gemoedsbewegingen1 de neigingen1 aan het bewustzijn openbaren4 ,en het is alleszins begrijpelik1 wanneer de verlichtste vrijzinnigheid onrustig wordt1 wanneer dergelike gedachten door jonkvrouwlik verlangen worden gevormd en geuit3 ,er dreigt voor ouders en kind--zij het nog slechts in de verbeelding--nameloze ellende1 een volkomen verbrijzeld leven4 ,doch hoe1 lieve vrijzinnige1 moet het dan ouders te moede zijn1 die1 in door u aangemoedigde en geprezen critiek op geloofswaarheden1 de donkere wolken zien aandrijven van een noodweer1 dat1 losbarstend1 eeuwige ellende veroorzaakt in een volkomen verbrijzeld zieleleven8 ,gevallen meisjes zijn nog op te richten1 de gevallen engelen zijn onredbaar in de afgrond gestort4 99 99 99 99 99 ,in critiek op geloofswaarheden openbaart zich een zielerichting1 en deze is het1 die gelovige ouders met angst vervult4 ,te meer reden voor die ouders1 om aan zulke critiek niet het zwijgen op te leggen4 ,laat de jongeren maar uitzeggen1 volkomen eerlik uitzeggen1 wat er in hen omgaat4 ,dan hebben de ouders de beste gelegenheid1 invloed te oefenen4 ,doch ik zou nog verder willen gaan4 ,laat de jongeren niet alleen zeggen wat ze denken1 maar1 kunnen ze niet meer bidden1 verplicht ze dan niet tot een huichelend vertoon2 voelen ze zich in de kerk niet meer tuis1 dwing ze dan niet tot kerkbezoek4 ,er is geen groter zonde dan de leugen en terecht wordt ,satan de vorst der leugenen genoemd4 ,leugen is duisternis4 ,en wie zich in de duisternis rustig voelt1 zoekt nooit naar het licht4 ,liever openlik bekend en getoond1 wat er in ons omgaat1 dan een schijnleven geleid1 dat anderen en ons zelf bedriegt4 ,dit geldt ook in gevallen1 wanneer1 juist omgekeerd1 de kinderen tegen de zin der ouders1 zeer rechtzinnig worden4 ,het ,leger des ,heils vindt men heel mooi1 vooral sinds de ,generaal aan vorstelike hoven is ontvangen1 maar men acht het toch minder wenselik1 dat zijn eigen kinderen er in dienst nemen3 dan is er iets dweepzieks en zelfs iets ordinairs in4 ,zie nu toch3 in plaats dat de ouders zich verheugen over de ernst hunner kinderen1 welke geen vrede heeft met vrome praatjes maar pas rust vindt in doen--de daad is toch pas de waarachtige uitzegging van ons zijn--tonen die ouders zich bang voor eerlikheid en zien ze hun kinderen maar 't liefst streberig afstevenen op een mooie1 voordelige en vooral fatsoenlike positie4 ,ze willen hun kinderen wel doen aannemen tot lid van een kerkgenootschap en behoorlik naar de kerk zien gaan1 dat staat netjes1 is ook meermalen niet onvoordelig1 maar hun meisjes te zien meetrekken met het ,leger of hun jongens te horen praten van zendeling-worden--dat geeft zo'n akelig gevoel van onrust4 ,niet anders is het1 wanneer de jongeren in het sociale en politieke leven een andere richting willen inslaan dan de ouders1 wanneer de dochter voor vrouwenkiesrecht gaat ijveren en de zoon zich bij de sociaal-democratie aansluit4 ,dan loopt menig ouder langs het water van 't leven1 als moeder kip1 toen een van haar kuikentjes niet in 't droge zand bleef scharrelen1 maar brutaal te water ging4 ,angst1 angst1 angst1 dat het kind verdrinken zal4 ,maar als dit kind nu in 't water zijn element vindt8 ,jongeren1 als ze echt zijn1 mten rood zijn1 rood in godsdienst1 rood in politiek1 rood in ieder opzicht4 ,rood is de kleur van de dageraad4 ,we weten immers dat dageraad letterlik wil zeggen dagerood8 ,wat jong is1 kent het leven niet1 kent zichzelf niet1 ziet alleen zijn ideaal van volmaaktheid en wil dit verwerkeliken4 ,heerlike jonglingschap6 ,wat jong is1 gelft6 ,gelooft1 ook al zegt het van geloof niets te willen weten4 ,gelooft in gelijkheid1 in broederschap1 in sociale rechtvaardigheid1 in den adel der menselike natuur1 in verwerkeliking van humanitaire denkbeelden1 in een hemel op aarde6 ,en dit geloof is echt gelf4 ,het is niet een verstandelik voor waar houden1 niet het gevoelloos onderschrijven van een belijdenis1 van een programma1 maar het is een in 't diepst der ziel overtuigd zijn1 het is een volkomen gemoedsverzekerdheid4 ,ach ja1 ze menen wel1 recht verstandelik te zijn en hun opvattingen zuiver te kunnen beredeneren1 maar dat nemen we op den koop toe4 ,hoofdzaak is1 dat ze het geloof in zich hebben als een gemoedskracht1 die hen drijft en sterkt4 ,en dit geloof1 al kleedt het zich vaak1 naar de eisen van deze tijd1 in sociaal-democratiese denkbeelden1 is het behoud der mensheid4 ,daardoor ontspruit in elke nieuwe lente der mensheid nieuw groen4 ,zonder dat zou de boom tenslotte niets hebben dan dorre1 verkleurde bladeren1 en sterven4 ,daarom1 maak u niet bekommerd1 als uw kinderen rood worden4 ,verheug u veeleer4 ,mits ze het echt zijn4 ,mits ze vol zijn van barmhartig meegevoel1 niet alleen machtig in de critiek1 maar bovenal bewogen door reddingsliefde tot al wat zwak en misdeeld is4 ,werkt deze liefde in hen1 geloof gij dan maar dat ze met christendom zijn ingent1 ook al menen ze1 door verkeerd begrip1 voor 't ogenblik op het christendom te moeten afgeven4 ,verkeerd begrip is wel een droevig ding1 maar vl droeviger is een verkeerde harteneiging4 ,dat begrip komt wel weer terecht1 maar er moeten geweldige krachten komen1 om een zelfzuchtige te bekeren1 dat is3 om te keren1 tot een toewijdende4 ,waar toewijding is1 is het beste wat een mens hebben kan4 ,terecht zingt een onzer psalmen3 ,waar liefde woont1 gebiedt de ,heer zijn zegen1 en durft zelfs getuigen3 ,daar woont ,hij zelf4 ,daar woont ,hij zelf4 ,stouter kan het niet gezegd worden4 ,maar dan moeten we er ook wel diep van doordrongen zijn1 dat er zuivere liefde werkt en niet anders dan deze4 ,wie zich rood noemt en dit meent te moeten tonen door schampere critiek1 lasterend ondermijnen1 boosaardig verdacht maken1 felle haat1 die is een niet minder groot huichelaar dan de schijnvromen die hij bestrijdt4 ,want ook hij1 onder de vlag van het mensenminnend idealisme1 dient slechts zijn eigen zelfzucht van een zeer laag gehalte4 ,wanneer nu onze opgroeiende kinderen1 gedreven door liefdevol medelijden en edele rechtvaardigheidszin1 zich--zij het in kortzichtigheid--stellen tegenover onze godsdienstige of sociale of staatkundige beschouwing en zich zelfs willen aansluiten bij onze tegenpartijders1 behoeven we daarover niet te treuren en past ons in geen geval dwang1 die hen tot een onoprechte positie verplicht4 ,onze beste houding is3 de kinderen volle vrijheid te geven1 en ze daarbij de eis te stellen3 ,wees wat ge zijt1 maar wees het echt4 99 99 99 99 99 ,in de gelijkenis van ,de verloren zoon wordt ieder getroffen door de blijdschap1 waarmee de vader zijn berouwhebbend kind weer ontvangt4 ,het kind is van de vader afgedwaald1 heeft al zijn geld verkwist in liederlik leven1 en keert daarna pas terug4 ,de twijfel is volkomen begrijpelik1 of dit berouw wel het echte is4 ,de zoon komt tot inzicht1 als hij niet meer heeft1 honger moet lijden1 en zich niet eens mag voeden met zwijnendraf4 ,letterlik uit armoede zoekt hij zijn vader weer op1 en zijn berouw komt pas in de bitterste nood4 ,de vader vraagt echter niet1 of de omstandigheden dit berouw niet een beetje verdacht maken4 ,hij laat zijn kind niet eens de tijd1 woorden van berouw te uiten4 ,toen hij zijn zoon van verre zag1 werd zijn hart door medelijden bewogen1 liep hij zijn kind te gemoet1 viel hem om de hals1 en kuste hem4 ,en wanneer de verarmde verkwister uitroept3 ik heb gezondigd tegen de hemel en voor u en ben niet meer waard1 uw zoon te heten1 is het antwoord niet een verwijt1 een strafpredikatie1 een instemming1 zelfs niet een dankuiting voor dit blijk van berouw1 maar zegt de vader tot zijn knechten3 ,haalt aanstonds het beste feestkleed en trekt het hem aan1 en laat hij--een feestmaaltijd aanrichten6 ,die vader is prachtig en we mogen ons maar innig gelukkig prijzen1 dat ook ons berouw niet krities onderzocht wordt1 wanneer we ten slotte uit de zelfbewerkte ellende1 uit de smartvolle gevolgen onzer zonden vluchten naar zulk een ,vader1 die ons ook nog aannemen wil als we uit armoede tot hem komen4 ,toch is deze trek van vaderliefde niet het enige1 wat ons deze gelijkenis zo geliefd maakt4 ,heel in 't begin komt in de houding van de vader iets naar voren1 dat niet minder opmerkenswaard is en door velen voorbij wordt gezien4 ,wanneer de zoon zegt3 ,vader1 geef mij mijn kinderlik erfdeel horen we alleen1 dat de vader het goed onder de twee verdeelde4 ,en wanneer de jongste zoon daarna ver weg reist naar een vreemd land1 horen we niet1 dat zijn vader hem dit verbood4 ,deze houding van de vader is zeer zeker ongewoon4 ,zullen er veel vaders zijn1 die zonder bezwaar hun kinderen het hen toekomende geld uitbetalen8 ,zullen de meesten zich niet gegriefd tonen1 als een ongehuwde zoon--zonder dat zijn zaken het eisen--zijn erfdeel opvraagt8 ,zal dit niet verwijdering geven tussen vader en kind8 ,en wat zal daarna de vader doen1 als zijn zoon met dit geld de wereld intrekt1 om ervan te genieten8 ,zal de bezorgdheid over de toekomst van zijn kind niet verergerd worden door de vrees voor het verlies van zijn geld8 ,met het uitbetalen van het kinderlik erfdeel bracht de vader en zijn zoon n zijn geld in gevaar4 ,en toch deed hij het4 ,en we horen niet1 dat hij erbij murmureerde4 ,we horen alleen1 dat hij het deed op het vragen van zijn zoon4 ,de zoon vroeg en de vader gaf4 ,en meent ge1 dat de vader de zinnelike neigingen1 de lichtzinnige aard van zijn kind niet kende8 ,de vader gaf1 hoewel hij--ja misschien wel1 omdat hij zijn kind kende2 hoewel--misschien omdat hij de toekomst voorzag4 ,de vader gaf en liet zijn kind gaan4 ,nog eens1 deze houding is ongewoon4 ,ze is niet menselik4 ,dat durven we niet4 ,we zijn te bang1 voor ons geld en voor ons kind4 ,wie van ons durft een heel erfdeel te wagen aan de levensvorming van zijn kind8 ,we zetten liever het kapitaal voor hem vast4 ,en wie durft--de vraag is diep-ernstig1 al schijnt ze ongerijmd--wie durft de maatschappelike welvaart1 de goede naam1 de gezondheid van 't kind te wagen aan zijn zedelik heil8 ,we zetten ook liever het kind vast in verboden en angstvallig bewaarde schijnbraafheid4 ,wie heeft zijn zoon zo lief1 dat hij hem kan zien verongelukken1 wetende dat alleen ervaring hem wijs1 smart hem beter kan maken8 ,neen1 ik vraag niet3 ,wie wil zijn kind ongelukkig maken8 ,ik vraag ook niet3 ,wie ziet met blijdschap1 dat een kind zichzelf ongelukkig maakt8 ,ik weet veel te goed1 dat het ouderhart wegkrimpt van smart1 als het kind verongelukt4 ,maar ik vraag3 ,wie durft het voorbeeld van de vader uit de gelijkenis te volgen8 ,wie durft zijn geld1 zijn goed1 zijn naam1 zijn gemoedsrust1 zijn liefde eraan te wagen1 als hij weet1 dat zijn eigenzinnig1 lichtzinnig1 genotlievend kind slechts gered wordt door ondergang8 ,dat durft alleen1 wie het zedelik louteringsproces hoger stelt dan de glimmendste schijnbraafheid2 wie het om de waarheid en niets dan de waarheid te doen is2 wie zijn kind de leerschool van 't leven kan insturen en niet vraagt naar het schoolgeld1 maar naar de grote les die daar geleerd wordt en die de verloren zoon bij zijn tuiskomst uit eigen hart opzei zonder dat iemand ze hem had voorgezegd3 ,vader1 ik ben niet waard uw zoon genaamd te worden1 maak mij tot een van uw huurlingen4 99 99 99 99 99 ,het komt niet in me op1 iemand de ouderzorg van een verloren zoon toe te wensen1 maar die zorg kan men niemand besparen aan wie ze opgelegd is4 ,in dat geval is er voor hem een troost3 ,de verloren zoon is dikwels de verloren zoon niet4 ,hij komt weer terecht na en zelfs door zijn afdwalen4 ,maar de eigengerechtige1 naijverige1 wangunstige oudste broeder1 die zo braaf1 voor zichzelf zorgend1 bij zijn vader bleef1 hij is de eigenlike verloren zoon1 verdwaald in geestelike hoogmoed en zelfzucht4 ,het is de vraag1 of hij--ofschoon hij dageliks met hem omgaat--ooit zijn vader vindt4 ,jezus had het meest te kampen met de ,farizeers4 ,maar dan is er toch ook iets te doen1 om1 als de gevaarlike jaren komen1 het gevaar voor afdwalen te verminderen4 ,herhaaldelik hebben we er op gewezen1 hoe waarheid in 't verkeer met de kinderen vertrouwen kweekt4 ,wie dit vertrouwen van jongsaf doet aanwassen in kracht en zuiverheid1 zal ervaren hoe het n de opvoeders n de jongemensen tot steun kan zijn4 ,het is heerlik te zien1 hoe opgroeiende jongelingen en jongemeisjes dan met al hun noden bij de ouders komen4 ,met al hun noden4 ,ik wt het1 hoe in zulke gevallen jongelingen met hun godsdienstige worstelingen en1 wat misschien nog meer zegt1 met hun strijd tegen zinnelike driften bij bij hun vader kwamen1 deze om raad1 om bijstand vroegen1 ook in het bestrijden van geslachtelike zwakheden1 hoe ze hun vader alles beleden1 uit eigen beweging1 en de maatregelen toepasten1 door vader aanbevolen1 hoe ze met vaders hulp streden en overwonnen4 ,ook wt ik1 hoe verliefde en verloofde meisjes alles met moeder bespraken1 zo eenvoudig1 zo oprecht1 zo rein1 en met een gemakkelikheid1 die voor de meerderheid der mensen een ondenkbaarheid is4 ,de meerderheid der mensen8 ,het ontbreekt hun aan ernst1 aan moed1 aan waarheidsliefde4 ,de fout is niet bij de jongeren4 ,als zij bij waarheid worden grootgebracht1 zijn ze in niets verlegen1 om ermee bij de ouders te komen4 ,maar de ouders zijn verlegen4 ,die vervreemden hun eigen kinderen van hen4 ,en daarvan openbaren zich later vaak de treurige gevolgen4 ,slechts een heel kleine minderheid1 slechts betrekkelik zeer weinige ouders durven onafgebroken volkomen waar met hun kinderen om te gaan4 ,doch zij zullen weten1 hoe het vertrouwen1 reeds vroeg ontwikkeld1 later1 als van alle kanten de gevaren dreigend kwamen opzetten1 de zegenrijkste vruchten droeg4 ,wie vertrouwen wil maaien1 dient het tijdig te zaaien4 ,niet overal1 waar het aan waarheid ontbrak1 vertoonden zich noodlottige gevolgen4 ,gelukkig4 ,maar dit mogen we veilig zeggen3 zeer vele misstappen met de daaraan verbonden smarten hadden voorkomen kunnen worden1 indien de ouders de liefde1 de wijsheid1 de moed hadden bezeten1 de zelfverlochening en soms ook de zelfopoffering1 om gedurende de ganse opvoeding hunner kinderen1 van de wieg tot de bruiloftskoets1 de waarheid te doen heersen4 ,ik zou het verloofden en jonggehuwden1 op grond van rijpe ervaring1 wel op 't hart willen binden3 ,waag het maar4 ,ge zult eens zien1 hoe innig en rijk de omgang tussen u en uw kinderen wordt4 ,bezwaren8 ,ze bestaan niet1 ze vernevelen1 verijlen1 vervluchtigen4 ,vrees maakt ze massief1 vertrouwen doet ze verdampen4 ,en dan zult ge ook ervaren hoe ge1 derwijze uw kinderen opvoedend1 tevens uzelf opvoedt4 ,want waarheden1 die we onze kinderen moeten zeggen1 houden onszelf onder tucht4 99 99 99 99 99 ,de eerste deugd is waarheid4 ,we hebben dit oordeel van ,beets aanvankelik in 't midden gelaten4 ,nu we echter onze beschouwingen hebben geindigd1 willen we die uitspraak nog even onder de ogen zien4 ,is waarheid de eerste deugd8 ,het komt mij voor van niet4 ,wie zich alleen door waarheid laat leiden en in de eerste plaats met haar te rade gaat1 doet vaak nodeloos pijn4 ,het is waar1 dat uw gelaat lelik is1 dat uw neus uw gehele uiterlik ontsiert4 ,is het nodig1 dat ik u deze mijn mening vooral niet onthoud8 ,grofheid1 hardheid1 onbeschaamdheid besparen ons menige krenkende en kwetsende ervaring niet1 zogenoemd in dienst der waarheid4 ,dan menen ze aan de waarheid verplicht te zijn1 ons vooral het onaangename te zeggen4 ,het aangename8 ,dat zou op vleierij kunnen lijken4 ,maar het onaangename4 ,dat is eerlik4 ,ik geloof niet1 dat dergelike eerlikheid goed doet4 ,ze maakt de spreker gevoelloos en onbarmhartig1 berokkent de hoorder nodeloos verdriet4 ,waarheid is een gevaarlike eigenschap1 wanneer ze niet terzij wordt gestaan door kiesheid en liefde4 ,dan is ze een scherp mes1 dat niet alleen zieke plekken opereert1 maar ook in 't gezonde vlees snijdt en het lichaam verminkt4 ,ze ontstemt1 verbittert1 verhardt1 wekt wrevel en weerwraak4 ,waarheid moet ons heil beogen en alleen met dit doel aangewend worden4 ,zij moet voortvloeien uit liefde en geleid worden door liefde4 ,zij moet dienares wezen der ,liefde4 ,eerst dan kunnen we haar zonder bezwaar gebruiken4 ,dienares4 ,het lijkt een vernederende positie4 ,de ,waarheid--dienares6 ,de ,waarheid--waar de mensen zo groot van opgeven6 ,en toch1 het is niet anders4 ,zij is middel4 ,in dienst der boosaardigheid1 der haat1 een vreselik middel4 ,in dienst der ,liefde een heilmiddel4 ,al ware het1 zegt ,paulus1 dat ik de talen der menschen en der ,engelen sprak1 en de liefde niet had1 zoo ware ik een klinkend metaal of luidende schel geworden4 ,de liefde is lankmoedig1 zij is goedertieren2 de liefde is niet afgunstig2 de liefde handelt niet lichtvaardiglijk1 zij is niet opgeblazen4 ,zij bedekt alle dingen1 zij gelooft alle dingen1 zij hoopt alle dingen1 zij verdraagt alle dingen4 ,kennis--zij zal te niet gedaan worden4 ,en gelukkig1 want wij1 hardvochtige waarheidszeggers1 wij kennen ten deele4 ,maar de liefde vergaat nimmermeer4 ,en nu blijft1 zegt de apostel ten slotte1 niet waarheid1 maar geloof1 hoop en liefde1 deze drie2 doch de meeste van deze is de liefde4 ,,vii4 ,,afkeuring ,,en ,,waardeering4 ,hoe weldadig werkt na afkeuring de waardeering4 ,doch hoe eigenaardig en hoe droevig1 dat in 't menschenleven bijna altijd de eerste voorop gaat4 't ,lijkt wel1 of de menschen die u iets onaangenaams te zeggen hebben zich hiermee moeten haasten4 ,verzwijgen kunnen ze 't niet3 dat zou hun eerlijkheid niet gedoogen2 en ze gebruiken de eerste de beste gelegenheid--of ongelegenheid--om u te believen1 gelijk ze meenen1 doch eigenlijk om u te grieven4 ,en als ze u dan getroffen hebben1 diep getroffen1 dan zwijgen ze en gaan heen4 ,maar dan komt de milder gestemde1 die ook oog voor uw goede eigenschappen heeft1 en aarzelend1 schuchter waagt hij het1 u van zijn ingenomenheid te spreken4 ,den brief1 dien hij reeds voor u geschreven had1 heeft hij weer vernietigd1 omdat hij vreesde van vleierij te worden beschuldigd of misschien van huichelarij4 ,niet waar1 de eerlijkheid gebiedt ons alleen1 onze naasten te kwetsen4 ,streelen is veinzen4 ,doch gelukkig1 zulke veinzers zijn er nog1 en de verscheurde brief moge al niet in uw handen komen1 na maanden wordt er een tweede geschreven en die bereikt u wel4 ,,viii4 ,,zaakonderwijs4 ,zaakonderwijs--o1 daar meent die man mee1 dat je de kinderen alles echt moet laten zien1 en dat je geen woorden moogt gebruiken4 ,wie zo spreekt1 nu1 die heeft het glad mis4 ,geen woorden gebruiken8 ,maar dat doe ik op dit ogenblik toch zelf1 nu ik zaakonderwijs ga geven over zaakonderwijs4 ,hoe zou een leraar in geschiedenis de zaken uit het verleden kunnen meedelen zonder woorden8 ,als die man aan zijn jongens verhaalt van ,napoleons tocht naar ,rusland1 zo levendig1 dat de jongens er met hun hele hart bij zijn1 dan geeft hij zaakonderwijs1 zo mooi als je 't maar denken kunt4 ,en als hij zijn jongens bracht bij oude gevels1 dus bij de dingen1 en hij opende hun ogen niet door zijn woorden1 of hij liet ze documenten zien1 b4v4 handschriften1 die ze niet begrepen1 dan gaf hij geen zaakonderwijs4 ,zaakonderwijs--dat is1 je leerlingen bij de werkelikheid brengen1 z1 dat ze haar zien1 de werkelikheid van het nabije of het verre1 in plaats of tijd1 op zinnelik of geestelik gebied4 ,en daartoe gebruiken we de dingen1 de modellen1 de afbeeldingen1 maar naast en zelfs bij dat alles toch ook de woorden4 ,en daartegenover staat3 formalisties onderwijs1 waar geen leven in zit en dat geen leven wekt4 ,we gaan samen naar het ,rijksmuseum1 ik wijs u ,rembrandt's ,staalmeesters en zeg3 ,dit is een wonder van schoonheid4 ,gij zegt3 die mannen met die hoeden8 ,van dat mooie zie ik niets4 ,en toch is het zo1 houd ik vol1 want heel de wereld zegt het4 ,heb ik u nu bij ,rembrandt's schoonheid gebracht8 ,rembrandt was er in al zijn schoonheid1 en gij waart er ook4 ,gij stondt tegenover elkaar4 ,maar er was geen aanraking4 ,die schoonheid bleef voor u verborgen4 ,ondanks uw geopende ogen zaagt ge niet4 ,en nu bedoelt zaakonderwijs3 uw ogen te openen1 dat ze wel zien4 ,zolang ,rembrandt's schoonheid u niet ontroerd heeft1 is al uw opgeven daarvan maar napraterij1 formalisme1 dode kennis4 ,daarom vordert zaakonderwijs twee dingen3 de vatbaarheid van de leerling om te begrijpen1 te gevoelen1 en de kunst van de meester1 om die vatbaarheid in werking te brengen4 ,de gevoelige plaat moet er zijn n 't zonnelicht1 en anders krijg je nooit een photografie4 ,de hele kunst van onderwijzen bestaat in het wekken der geesten1 zodat de leerlingen--kleine en grote--zelf de stoffelike en geestelike realiteiten gaan zien en ervaren4 ,en wie zulk onderwijs geeft--,frbelonderwijzeres1 leraar1 predikant1 professor--die geeft goed zaakonderwijs4 ,onze gehele school1 lagere en hogere1 zit vol van pakhuiskennis4 ,kisten en balen vol worden geladen en overgeladen4 ,dat goedje leeft niet1 't is alles netjes ingepakt ter verzending4 ,hoeveel studenten in de letteren komen in aanraking met de ziel der dichters1 verklankt in hun taal8 ,ze leren literatuur1 zoals onze kleine studentjes in de lagere school leren3 ,op de kleigrond worden verbouwd tarwe1 haver1 bonen1 suikerbieten1 vlas1 cichorei1 enz4 ,hebben ze die1 al is 't in de schooltuin bij de botanieles1 ooit leren kennen8 ,neen1 nimmer1 tarwe niet1 haver niet1 bonen niet1 suikerbieten niet1 vlas niet1 cichorei niet1 en enz4 ook niet4 't ,hoeft ook niet1 als ze 't maar kunnen opzeggen4 ,daartegen nu gaat het pleiten voor zaakonderwijs4 ,niet tegen het opzeggen1 maar tegen het enkel opzeggen4 ,tegen de vernisbeschaving4 ,tegen de schijncultuur4 ,,ix4 ,,de ,w4 ,alles stroomde de stad in4 ,uit de buitenwijken zag je overal donkere rivieren van saamgedrongen menschen zachtjes door de straten vloeien1 over de pleinen en bruggen1 naar het centrum3 zwarte stralen van een vreemde komeet1 die1 door de kern uitgezonden1 nu weer werden ingetrokken4 ,hoe dichter je het midden der stad naderde1 hoe dichter de massa werd1 totdat eindelijk1 in 't hart der stad1 op het ongeveer ronde plein1 een groote schijf van rusteloos krioelend leven alles ontving en na warrelende wiegeling weer uitstuurde4 't ,was een feestavond1 de stad was schitterend gellumineerd1 en natuurlijk het schoonst op het oude1 uitgestrekte hoofdplein en in de voorname winkelstraten4 ,de menschen zochten het licht1 evenals de avondvlinders4 ,misschien was ik de eenige1 die tegen den stroom introk4 ,al dat geflikker en geschitter1 al die vurige lijnen en lichtkleurige slingers1 al die stralende schoonheid kon me ditmaal niet bekoren1 en ik ging1 alleen1 uit de heete volte naar de koelte1 de leegte en de donkerheid van een nieuwe arbeiderswijk in een afgelegen grensgedeelte der stad4 't ,was daar donkerder dan gewoonlijk4 ,alleen de straatlantaarns brandden4 ,het licht in de winkelkasten had men maar niet aangestoken3 er zouden vanavond toch geen koopers komen en de winkeliers waren zelf ook de stad in4 ,de huizen hadden een ongezellig voorkomen4 ,de meeste vensters waren donkere vlekken4 ,slechts spaarzaam zag je door een neerhangend gordijn wat gelig schijnsel4 ,dat was bij oudjes of zieken4 ,een vredige rust omving me4 ,hoe stil was het hier4 ,ik hoorde mijn eigen voetstappen4 ,tusschen twee lantaarns was het donker genoeg1 om hoog1 heel hoog1 de sterren te zien--fijnstralende goudpunten in blauwzwarten hemel--koele lichten der eeuwigheid4 ,toen sloeg ik een zijstraat in1 en daar zag ik1 in de verte1 lichtjes4 ,lichtjes aan den voorgevel van een huis4 ,een illuminatie6 ,een eenzame illuminatie midden in de verlatenheid4 ,ik ging er heen4 't ,was een ,w van rood-geverfde latjes4 ,vier vetglaasjes in de bovenste rij1 drie in de middelste1 twee in de onderste4 ,met elkaar negen4 't ,waren er niet veel1 maar ze brandden alle zuiver4 ,en ze werden niet overschitterd door helgele flikkering van vlammend gas of koudwitten glans van booglampen4 ,ze hadden hier het rijk alleen4 ,boven de ,w waren twee bochten van geplooid vlaggedoek1 met wat sparregroen1 en aan beide uiteinden oranjestrikken1 als ter weerszijden van een paardekop4 ,en onder de ,w zat op een stoel1 naast de huisdeur1 een jongetje van een jaar of tien3 eenzaam figuurtje bij de eenzame illuminatie4 ,ik bleef staan1 om de verlichting rustig te bekijken4 ,toen stond het jongetje op1 maar nam eerst een paar krukken terzij van zijn stoel4 ,daarna wentelde hij zich met een eigenaardige slappe slingering naar mij toe1 en stond met een paar zwaaitjes naast me4 99 99 99 99 99 ,hij wachtte blijkbaar dat ik wat zeggen zou1 verwachtte wellicht een woordje van lof1 en daarom zei ik3 ,wat een mooie ,w6 ,en wat branden ze mooi6 ,toen kwam het mondje los1 helder jongensstemmetje in de straatstilte1 en ik hoorde de heele geschiedenis4 ,die ,w had hijzelf gemaakt1 met zijn vader4 ,eerst hadden zij een paar latten gekocht1 en die hadden ze in stukken gezaagd1 precies op maat1 en die hadden ze aan elkaar getimmerd1 een echte ,w4 ,en 't was een groote1 want toen hij op de tafel lag1 staken de punten aan alle kanten buiten den rand uit4 ,maar dat kon ,meneer wel zien4 ,hij is bijna zoo groot als ik4 ,met liefdevollen trots keek de jongen naar zijn ,w op4 ,en toen had hij hem mogen verven1 heelemaal alleen1 rood1 ziet u wel4 ,en vader had er de ijzertjes in gestoken--eerst gaatjes geboord--en hem opgehangen4 ,dat vlaggedoek had moeder genaaid1 op de machine1 drie banen4 ,en die strikken1 daar1 op zij1 ziet u1 had moeder ook gemaakt4 ,kind--dacht ik--wat ben jij gelukkig6 ,en toen had vader er vanavond de vetglaasjes ingezet en die tegen donker aangestoken4 ,en ze brandden dadelijk mooi4 ,waar vader was8 ,o1 die was met moeder naar de illuminatie kijken4 ,zijn zusje was ook mee4 ,maar hij kon natuurlijk niet4 't ,was te vol4 ,maar drom had vader met hem samen ook een illuminatie gemaakt4 ,was hij dan alleen thuis8 ,neen1 grootmoeder zat binnen4 ,maar die zat zeker een beetje te slapen4 ,ze was ook al oud4 ,maar daar straks was ze toch buiten geweest en ze had de ,w natuurlijk ook zien branden en ze vond het ook prachtig4 ,zoo vertelde hij me alles4 ,hij zag wel1 dat ik veel belangstelling had en dat ik genoot4 ,maar hij dacht1 dat het alles zijn mooie ,w gold4 ,hij kon ook niet vermoeden1 dat ik belang stelde in hem en genoot van hem4 ,wat was hij8 ,maar die ,w6 ,toen ik afscheid genomen had1 ging het eenzame figuurtje weer zitten1 dicht bij zijn ,w1 zijn eigen ,w1 door vader en hem zelf gemaakt4 ,voor ik aan 't eind der straat den hoek omsloeg1 keek ik nog eens om4 ,het jongetje was niet meer te onderscheiden2 maar zijn eenzame verlichting straalde nog op een afstand1 midden in de omringende schaduwen4 99 99 99 99 99 ,weer ging ik in mijn eentje verder door de stille straten1 maar nu stadwaarts4 ,en ik dacht3 ,zouden er vanavond velen zoo innig en zoo rustig en zoo dankbaar van de illuminatie genieten als dat lamme kind8 ,vaders liefde straalt hem uit de negen lichtjes tegen4 ,en symboliseert de eerste letter van den naam onzer ,koningin hier niet ook de ,weelde van zijn eigen ,werk8 ,het zelfgemaakte1 het eigene1 het niet overschitterde--is dat niet de reine bron van zijn onvermengd genot8 ,wat maken we het ons toch moeilijk6 ,en hoe vaak wordt onze levensblijheid vergiftigd door jaloezie en nijd6 ,de straatlantaarns verspreiden hun waaiers van geel licht nog over mijn verlaten weg4 ,maar als ik1 in de schaduw tusschen twee lichtwaaiers1 omhoog zie1 tintelen daar weer de stille sterren4 ,die behoeven wat duisterheid om gezien te worden1 als de vreugde van het eenzame jongetje4 ,x4 ,,het ,,geluk4 ,i4 ,het geluk is een stemming4 ,dat is dus iets heel ijls4 ,je kunt het niet pakken1 niet vasthouden1 niet vr je zetten1 niet bij je steken1 niet opsluiten4 ,het is als het aroma van een bloem4 ,maar dan eigenlijk nog precies het tegenovergestelde4 ,want de bloemengeur is iets zwevends1 we kunnen hem opvangen1 verdichten1 vloeibaar maken1 meedragen1 er ons mee verkwikken wanneer we willen4 ,doch het geluk is niets1 absoluut niets4 ,men kan niet zeggen3 het is minder dan het denkbaar kleinste stofdeeltje1 want dan zou het1 bij toeneming1 bij vermenigvuldiging1 misschien nog nmaal op te vangen zijn1 op de fijnste punt van de fijnste naald4 ,maar het is met geen stofdeeltje te vergelijken1 het is met niets in de wereld te vergelijken1 het bestaat niet in de wereld4 ,zelfs niet in het heelal4 't ,is dan ook onzin te spreken van het ijle geluk4 ,i,jlheid en dichtheid komen alleen te pas in de wereld der stof4 ,wat ijl is moet onder omstandigheden ook dicht kunnen worden4 ,en zoo moeten we dus onze uitspraak1 dat het geluk iets heel ijls is1 weer intrekken4 ,het is iets volmaakt anders4 ,het is--dat is het meest juiste wat we er van kunnen zeggen--het is niets4 ,en toch is het zoo werkelijk als dit blad papier1 zoo reel als een tafel4 ,we nemen het zoo zeker waar1 als dien stoel1 als dien schreeuw1 als dien geur4 ,we zien het niet1 hooren het niet1 ruiken het niet4 ,maar het is er1 en z stellig1 dat we soms den stoel niet zien1 den schreeuw niet hooren1 den geur niet ruiken1 omdat we alln oogen en ooren hebben voor het geluk4 ,ja1 l het bestaande1 l het omringende verdwijnt dan voor het geluk1 dat eigenlijk niets is1 maar dan alln bestaat1 en het zoogenaamd werkelijk bestaande wordt niets4 ,het is dus dwaasheid te spreken van kleiner dan een stofdeeltje4 ,het geluk is reusachtig groot4 ,het neemt den omvang aan van kamers1 van huizen1 van straten1 van pleinen1 van wouden1 van wolken1 van het luchtruim4 ,het vult een hoekje van een eenzaam hutje en het gansche heelal4 ,wr we dan liggen of wandelen of zweven1 overal ontmoeten we het4 ,als het zoo werkelijk en zoo groot is1 kunnen we het ons toch wel toeigenen8 ,dat beproeven de menschen dan ook1 honderden en duizenden en millioenen4 ,misschien wel allen4 ,dan gieten ze het in een glas en noemen het drank4 ,dan tellen ze het uit in een kist en noemen het geld4 ,dan vlechten ze het tot een krans en noemen het roem4 ,maar als ze dan het glas ledigen1 was 't geluk er juist uit verdwenen4 ,en als ze 't geld in de hand houden1 voelen ze 't geluk niet meer4 ,en als de krans hun hoofd siert1 drukt hij met zorg1 angst1 wangunst1 omdat het geluk1 nog net tijdig1 aan de lauwerbladeren ontsnapt was4 ,het is een wonderlijke verschijning1 dat onwerkelijke en toch zoo waarachtig werkelijke1 dat ongrijpbare en toch alom aanwezige1 dat eeuwig gezochte en eeuwig ontvluchtende4 99 99 99 99 99 ,wat is het een zegen1 dat het geluk maar een stemming is4 ,ware het een goudklomp1 dan zouden we er om moeten strijden en ten slotte zouden alleen de sterken het in hun bezit hebben4 ,ware het een hooge rang1 dan was het nooit voor een laaggeborene en eenvoudig aangelegde beschikbaar4 ,ware het een kunstwerk1 dan konden alleen de artisten er naar streven4 ,maar het is zoo iets vaags en algemeens als de dampkringslucht4 ,je hapt maar en je hebt het4 ,of je zwak bent of sterk1 arm of rijk1 simpel of wijs1 alledaagsch of begaafd1 je hapt maar4 ,keizer of landlooper1 het geluk is bij ieder en voor ieder1 zooals het water om de visschen4 ,doch z is het toch niet precies4 't ,is niet om ons1 maar in ons4 ,en het trekt er niet van buiten in1 maar moet van binnen uit ontwikkeld worden4 ,bloemen ademen geuren uit4 ,zoo ontvloeit als een opwekkend aroma aan ons innerlijk leven de geluksstemming4 ,nu is het de moeite van 't opmerken waard1 hoe dat innerlijk proces onafhankelijk kan werken van allerlei buitenafsche invloeden1 hoe deze zelfs vaak ontbindend en bedervend invreten in dien teeren1 nauw-luisterenden groei daar binnen4 ,rijkdom1 rang1 roem1 ze vernielen het geluk1 dat zoo rustig wasemde in bescheiden1 nederigen1 vergeten staat4 ,zinnestreeling1 zielsbekoring1 ze vergiftigen de vredige stemming1 die1 tot stralende verrukking gestegen1 inzinkt tot donkere dofheid4 ,kracht doet in overmoed1 wijsheid in zelfvergoding het geluk vervluchtigen4 ,zoo werkelijk als het is1 zoo schuw4 ,het vliedt voor een schim4 ,maar ook1 ondanks zijn teerheid1 kan het sterk zijn als diamant4 ,het weerstaat ziekte1 armoede1 vernedering1 zelfs gezondheid1 rijkdom1 verheffing4 ,het blijft trouw in tegenspoed1 zelfs in voorspoed4 ,het ontplooit zijn stemmingsschoon onder alle1 de meest tegenstrijdige omstandigheden1 het is de schijnbaar grillige1 onafhankelijke heerscher1 die zijn troon stelt waar hij wil4 ,de naar 't uiterlijk misdeelden soms begenadigend1 de naar 't uiterlijk bevoorrechten zijn zegen onthoudend4 ,voor ieder toegankelijk1 door niemand te dwingen4 ,en toch door zoo weinigen anders dan kortstondig genoten4 ,waarom8 ,we willen toch wel het geluk8 ,ik vrees1 dat velen meenen1 dat het een goudklomp1 een hooge rang1 een kunstwerk is1 en dat ze nu altijd maar den verkeerden kant uitkijken4 ,slechts een stemming4 ,god heeft het zijn kinderen wel gemakkelijk gemaakt4 ,waarom maken zij het zich zoo moeilijk8 ,,ii4 ,het geluk is slechts een stemming4 ,doch is dit een voordeel8 ,een stemming4444 ,ware het liever goud of rang of kunst of kracht1 dan konden we1 met een vast doel voor oogen1 het wellicht door volhardende inspanning veroveren4 ,en als we het dan eenmaal hadden1 dan hdden we het ook4 ,of1 nog beter1 ware het kennis6 ,dat zou inderdaad het beste zijn4 ,want kennis kan immers iedereen verwerven84444 ,hoe zullen we in vredesnaam ons een stemming verzekeren6 ,zij mag dan zoo eenvoudig1 zoo overal en altijd beschikbaar en bereikbaar wezen1 hoe krijgen we ze1 hoe onderwerpen we haar ons1 hoe verzamelen we haar in een accumulator8 ,zij is niet aan gezondheid1 rijkdom1 eer gebonden4 ,maar waaraan dan wel8 ,ze is ook niet aan ziekte1 armoede1 schande verknocht1 anders konden we1 als de vroegere monniken en bonzen en derwischen1 ons lichaam verwaarloozen1 zelfs kerven1 de woestijn in trekken en de bespotting der wereld winnen4 ,ze stoort zich niet aan kennis4 ,zelfs niet aan deugd4 ,dat laatste is wel het droevigste1 het bitterste1 wat er is3 ,het geluk stoort zich niet aan deugd4 ,we zijn hulpvaardig1 inschikkelijk1 waarheidlievend1 eerlijk tot op een penning--en toch niet gelukkig8 ,en daar zijn anderen3 zelfzuchtig1 hardvochtig1 leugenachtig1 oneerlijk--en toch wel gelukkig8 ,doet het er dan niets1 niets aan toe1 wat we zijn of hoe we zijn1 wat we doen of hoe we dat doen8 ,loopt er dan nergens een grenslijn door de physieke1 de oeconomische1 de sociale1 de geestelijke1 de zedelijke wereld1 zoodat we met zekerheid kunnen zeggen3 ,aan deze zijde waait onafgebroken de zoele wind van het geluk8 ,hier1 waar de palmen en olijven wassen1 daar stijgen ook de wierookgeuren der geluksstemming8 ,wanneer er nu eens een mensch was1 gezond1 sterk1 welvarend1 hooggeplaatst1 veelwetend1 verstandig1 wijs1 braaf--zou hij gelukkig zijn8 ,zou het geluk 't product zijn van al die factoren8 ,of zou er n1 n heel geringe invloed kunnen werken1 die dit productsgeluk tot in 't hart vergiftigde8 99 99 99 99 99 ,er schijnt een grenslijn te zijn1 maar die volgt niet de punten1 door ons aangegeven4 ,ze loopt door den leeftijd1 en scheidt kinderen van ouderen4 ,kinderen ziende1 in hun vrijen1 niet door volwassenen beroerden staat1 moeten we wel onder den indruk komen3 ,wat zijn zij gelukkig6 ,een arm schooiertje1 nauwelijks vijf jaar1 drentelt in zijn havelooze plunje door de straat4 ,het motregent4 ,een dame1 achter de ruiten1 beklaagt het arme kind4 ,hij hoort dit gelukkig niet en zingt3 ,weg met de ,sociale1 leve ,willemien1 de handen in den zak1 den mond wijd open4 ,van ,sociale weet hij niet1 van ,willemien evenmin4 ,maar er zingt iets in hem en dat pakt de klanken die toevallig in de lucht zweven4 ,twee kleine meisjes1 vierjarigen1 loopen op het trottoir4 ,ze steken de straat over1 kleine scheepjes1 drijvend in de menschenzee4 ,eensklaps rolt1 onvoorzien1 een zwaarbeladen kar vlak bij hen4 ,nu komen ze op een meneer af1 een wildvreemde1 en geven hem een handje4 ,vol vertrouwen4 ,doch pas is 't gevaar geweken1 of ze laten den meneer weer los en vervolgen hun tocht4 ,zonder bedanken4 ,ze zeggen niet eens3 ,dag ,meneer6 ,ze reizen onbekommerd door 's levens moeilijkheden en grijpen de hulp aan van 't oogenblik4 ,een familie is met n slag van schatrijk straatarm geworden4 ,de ouders zijn der wanhoop nabij1 de dochters zitten gebroken1 met roodbeschreide oogen4 ,het groote landgoed met villa1 koetshuis1 personeel--alles weg4 ,er komen gedachten aan zelfmoord4 ,alleen de zevenjarige ,henri voelt er niets van1 en speelt op zijn fluit4 ,maar ,henri1 hoe kun je fluiten1 je weet toch dat we nu arm zijn1 zegt een zuster1 zacht-verwijtend4 ,mag een arm jongetje dan niet fluiten8 vraagt ,henri4 ,een meisje van vijf jaar zoekt kiezelsteentjes in den tuin1 platte4 ,dat zijn guldens1 en daar koopt ze allerlei dingen voor1 ginds in den winkel van den kastanjeboom4 ,ze koopt zich rijk met niets4 ,dan toovert ze1 van haar guldens1 kinderen die naar school gaan1 en de school is daar in dien hoek1 op het plaatsje achter 't huis4 ,zou er op de geheele wereld iemand met zijn edelsteenen goedkooper1 volkomener1 veiliger gelukkig zijn dan dit kind met haar kiezelsteentjes8 ,is er n opera-zanger ter wereld1 die onbezorgder geniet dan dit zingende schooiertje8 ,gaan er ooit meisjes in dreigend gevaar--vertrouwenvoller naar vreemde meneeren8 ,en waar is een wonderer tooverfluit1 dan die in de vingers van den rijken armen ,henri8 ,nergens bloeit het geluk1 de zuivere stemming1 zoo rijk1 zoo natuurlijk1 zoo onafgebroken als in de kinderwereld4 ,hildebrand heeft verhaald van kinderrampen1 maar waren die niet hoofdzakelijk uit de wereld der volwassenen geimporteerd8 ,wie gelukkig wil zijn1 blijve een kind4 ,dan zingt hij zijn vreugde uit in den motregen1 vertrouwt op de hulp van het moment1 werkt zich niet ziek voor diamanten en hecht meer aan de fluit1 die hem trouw blijft1 dan aan 't landgoed1 dat zich verspeculeeren laat4 ,indien gij niet wordt gelijk deze kleinen1 gij zult het koninkrijk der hemelen geenszins binnengaan4 99 99 99 99 99 ,een kind blijven1 opnieuw een kind worden1 is dat mogelijk8 ,blijven--dat wordt den kinderen moeilijk genoeg gemaakt1 door ,ooms1 ,tantes1 ,grootouders1 door hun eigen ,ouders1 door het heirleger van volwassenen4 ,dezen--men rekent ze soms tot de opvoeders--roepen door geschenken de hebzucht1 door sieraden de ijdelheid1 door lof de eerzucht1 door vleierij de jaloezie wakker4 ,het kind is niet gelukkig1 als het niet een schat van speelgoed1 mooie kleeren en de bioscoop heeft4 ,men wekt begeerten1 maakt ontevredenen4 ,opnieuw een kind worden--dan moeten we ons onttrekken aan de zuiging der wereld1 die ons hardnekkig voeren wil in haar sfeer van kostbare en rustroovende zotheden4 ,wij moeten durven zingen1 zonder te letten op haar critiek2 durven genieten van de weiden1 de boomen1 de wolken1 de sterren1 de vogels1 gelijk het kind van zijn steentjes2 de vredestemming van een eenvoudig genot hooger schatten dan de zorg van een omvangrijk bezit2 en ons durven loslaten in 's levens zee1 onder alle omstandigheden vertrouwende op een ,macht1 die wij bij de hand kunnen vatten4 ,zullen we dan verzekerd zijn van altijd-durend geluk8 ,licht komt alleen uit tegen duister4 ,geen geluksstemming zonder ervaring der smart4 ,deze laatste zal ons niet bespaard blijven4 ,maar het is droevig te zien1 hoeveel menschen de zuivere stemming verjagen1 die ze wilden verwerven1 gelukzoekers in het land van zorg1 schijn en slavernij1 waar 't geluk niet te vinden is4 ,,xi4 ,,doe ,,het ,,goede4 ,,en ,,dat ,,goed4 ,een strenge eisch8 ,niet zoo erg4 ,er staat immers niet3 ,doe al het goede4 ,er staat ook niet3 ,doe het moeilijkst goede4 ,er staat alleen3 ,doe het goede4 ,welnu1 doe dat dan4 99 99 99 99 99 ,er staat een bak aardappelen om te schillen4 ,schil die4 ,of dat dan iets goeds is8 ,wel1 natuurlijk4 ,er moet toch gegeten worden8 ,en daartoe zijn toch aardappelen noodig4 ,en die moeten toch eerst worden geschild8 ,aardappelen-schillen1 dat is3 medewerken aan het onderhoud van het menschelijk geslacht4 ,en zou dat niet iets goeds zijn8 ,sommigen denken bij het woord goed aanstonds aan de zelfverloochening van een heilige4 ,ten onrechte4 ,dan kwam de meerderheid onzer nooit aan het goede toe4 ,maar goed is3 ,schoenen poetsen1 vaten wasschen1 bedden opmaken1 administratie bijhouden1 kinderen verzorgen1 een scheepsdek schrobben1 den vloer vegen1 tuinboonen doppen1 onkruid wieden1 zieken oppassen1 orde handhaven1 vleesch braden1 huizen bouwen1 schoenen lappen4 ,en duizend dingen meer4 ,we hebben de hand maar uit te strekken en het goede ligt onder haar bereik4 ,overal omringt het ons4 ,gelukkig4 ,zonder een heilige te zijn1 kan ieder onzer dag aan dag het goede doen4 ,doe dat dan4 ,en doe het goed4 ,poets de schoenen--zoo1 dat ook de randen en de hakken glimmen4 ,wasch de vaten--zoo1 dat alle vet verdwenen is1 ook uit de hoekjes4 ,maak de bedden op--zoo1 dat een mensch lekker ligt4 ,voer de administratie--zoo1 dat alles er behagelijk uitziet en uitmunt door nauwkeurigheid4 ,braad het vleesch--zoo1 dat het niet verbrandt4 ,en lap de schoenen--zoo1 dat er geen pennen of spijkers door steken4 ,doe uw werk onberispelijk1 hoe eenvoudig het zij4 ,de eisch is uiterst bescheiden4 ,alle noodig en nuttig werk is goed4 ,maar och------ ,in een groot gebouw had men een werkvrouw1 die de vloeren inderdaad onberispelijk schrobde4 ,als zij een vloer gedaan had1 was deze blank4 ,de vrouw werd eindelijk te oud en te zwak voor haar werk4 ,toen zocht men jonge krachten1 die haar taak konden overnemen4 ,men beproefde het met frissche1 jonge meiden1 met jeugdige weduwen1 zelfs met jonge mannen1 glazenwasschers van beroep4 ,maar niet n schrobde de vloeren blank4 ,ze flodderden en dweilden1 maar als den volgenden morgen de vloer droog was1 zat hij nog vol vuile strepen en vegen en plekken4 ,en langs de randen der muren was het n donkere lijn van vuil4 ,al die jonge1 krachtige menschen1 die zich voor werkvrouw uitgaven1 waren niet in staat een vloer te schrobben4 ,ook niet de deskundige glazenwasschers4 ,en de oude werkvrouw bleek een unicum geweest te zijn4 ,het goede doen8 ,er zijn zeker genoeg bereidwilligen4 ,het goede goed te doen8 ,dit geschiedt alleen door de zeldzame uitzonderingen4 ,de overgroote meerderheid is niet in staat1 meer dan zestig procent der eischen te voldoen4 99 99 99 99 99 ,er was een arme jongen1 die door het sterven van zijn vader al vroeg uit geldverdienen moest4 ,hij werd loopjongen in een winkel4 ,pakjes bezorgen1 dat was inderdaad een uiterst bescheiden werk4 ,volgens sommigen heb je daar geen verstand voor noodig1 zooals b4v4 voor het inschrijven van bestellingen1 optellen van posten1 klaarmaken van rekeningen4 ,verstand is pas noodig1 zoodra er geschreven en gerekend moet worden4 ,maar onze jongen bleek toch dat overbodige verstand te gebruiken4 ,eer hij uit den winkel ging1 keek hij opmerkzaam de adressen na1 trok nog eens aan de touwtjes1 of ze behoorlijk toegeknoopt waren1 sorteerde de pakjes1 zoodat hij er een paar meer kon dragen dan een ander1 bepaalde een vlugge route4 ,door dit alles was hij reeds vlug met zijn werk gereed4 ,zelfs kon hij nu en dan vergissingen voorkomen1 door tijdig de onderstelling te opperen1 of een zeker voorwerp wel aan dt adres moest worden bezorgd4 ,hij wist1 door ervaring1 hoe en waarmee bepaalde klanten bediend moesten worden4 ,zijn aandacht zat in zijn werk en dwaalde niet1 onder 't loopen1 naar alle gevalletjes1 die buiten zijn taak lagen4 ,en zoo werd hij een nadenkende1 eigenlijk een voordenkende loopjongen4 ,natuurlijk sprongen zijn verdiensten gauw in 't oog4 ,een loopjongen1 die geen standjes behoefde te krijgen voor stommiteiten1 dat was al een wonder1 maar een1 die pluimpjes verdiende met verstandige zorg en gewetensvolle trouw1 dat was een mirakel4 ,onze vriend had zelf geen aasje idee van eenige bijzondere verdienste2 het sprak voor hem vanzelf1 dat hij zijn werk goed deed2 het controleeren van adressen en inpakkerijen kon hij eenvoudig niet nalaten2 hij had er bovendien een zeker plezier in1 de kortste route te vinden en onderweg rekening te houden met tal van bijzonderheidjes1 zoo bijv4 met het feit1 dat meneer ,a4 op bepaalde uren niet thuis was of mevrouw ,b4 het snelst hielp tusschen tween en halfdrie4 ,zijn werk zat vol problemen1 en zonder dit als iets gewichtigs te beschouwen1 was hij aanhoudend bezig1 die problemen te stellen en op te lossen4 ,die jongen klom op tot winkelbediende1 tot eersten bediende1 tot chef van een groot magazijn1 tot directeur eener reusachtige zaak4 ,hij had ook leger-commandant kunnen worden of eerste minister4 ,dat hing maar van omstandigheden af4 ,in welke richting hij zijn levensarbeid had gevonden1 hij zou er geslaagd zijn en een der hoogste trappen bereikt hebben1 terwijl zijn vroegere kameraden het niet verder hadden gebracht dan van loopjongen tot loopknecht4 ,vele menschen maken alleen promotie in leeftijd en als het van hen afhing1 zouden ze niet eens ouder worden4 99 99 99 99 99 ,er zijn mededingers naar allerlei betrekkingen1 die het in een aantal prachtige aanbevelingen zoeken4 ,ze leggen letterlijk een verzameling van getuigschriften aan1 alsof de leegte van een vacante plaats met zoo'n pakket gevuld moest worden4 ,iedere sollicitatie wordt gerugsteund1 om niet te zeggen voortgeperst1 door de dringende en haast dwingende opsomming van hun deugden4 ,die getuigschriften lezende--als men er den tijd voor af kan nemen--vraagt men zich met verbazing af1 waarom al die vroegere patroons toch zulk een rijkbegaafde hebben laten schieten4 ,men zou zoo denken1 dat iedere chef overgelukkig behoorde te zijn met zulk een medehelper4 ,doch al de overige bezitters zijn blijkbaar niet naijverig geweest op dit kleinood en hebben het in schitterende verpakking doorgezonden4 ,maar n getuigschrift is er1 dat absolute waarde heeft3 het getuigschrift1 dat een patroon iemand niet missen wil1 omdat hij hem bijna niet missen kn4 ,ten slotte komt de ondergeschikte dan niet met zijn verzoek bij de superieuren1 maar komen dezen met hun aanbod bij den ondergeschikte1 in wien ze superieure gaven waardeeren4 ,het heet1 dat men in onzen tijd er komen moet met kruiwagen en reclame4 't ,is mogelijk1 dat in bureaucratische kringen1 waar zelfstandigheid niet gewenscht1 zelfs niet geduld wordt1 de aanbeveling het vaak wint van de verdienste3 machineraderen kunnen gemakkelijk een andere1 schijnbaar voorname plaats in het raderwerk innemen1 ze passen overal4 ,maar waar het maatschappelijk leven nog niet verbureaucratiseerd is1 waar nog gewerkt en geworsteld moet worden1 waar persoonlikheden noodig zijn en geen raderen1 waar men niet slechts behoeft te loopen1 maar genoodzaakt is te presteeren1 daar helpt kruiwagen noch reclame1 daar zouden onbenullige middelmatigheden de zaak ten gronde richten1 daar baat slechts n aanbeveling1 de aanbeveling van gen werk1 dat van verstandelijke gaven getuigt2 maar bovenal van den zedelijken dwang3 het goede goed te willen doen4 ,,xii4 ,,over-,,reckt4 'k ,hebb over-reckt geweest2 maer ben' der deur gebeten3 ,op 't slijten komt het aen4 ,,constantijn ,,huygens4 ,rusten maar1 zei de dokter4 ,rusten maar4 ,is veertien dagen niet genoeg1 dan een maand4 ,is een maand niet genoeg1 dan drie maanden4 ,is drie maanden niet genoeg1 dan een halfjaar4 ,ja eigenlijk--zoo besloot hij--eigenlijk moesten de menschen in dezen tijd1 die 't wat erg druk hebben1 of--klonk het er ietwat verwijtend bij--die zich wat erg druk maken1 zoo om de zes jaar er eens een halfjaar uit1 heelemaal eruit6 ,dat zou ze opknappen6 ,de patint1 tot wien hij die kleine speech hield1 lag maar geduldig te luisteren en maakte onderdehand het plan1 dat hij1 als hij 't eens voor 't zeggen kreeg1 zoo'n halfjaar vacantie om de zes jaar zou proclameeren4 ,maar om 't zoo ver te brengen1 dat zijn invloed dit kon bewerken1 moest hij niet rusten1 maar werken4 ,en zijn onrustige geest was al weer bezig4 ,neen1 zei de dokter1 rusten is niet volslagen luieren1 maar onverplichten arbeid verrichten1 arbeid1 die niet van je geischt wordt1 die je niet jaagt en drijft1 en dien je kunt laten liggen als de ambitie verflauwt4 ,rusten is3 met kalmte en opgewektheid bezig zijn4 ,mag ik lezen8 ,welzeker1 maar nog liever boomen omhakken4 ,doch je mag ook wel lezen1 maar neem dan iets anders dan waarin je den laatsten tijd verdiept bent geweest4 ,en de man van 't werkend rusten greep een deel van ,huygens4 ,hij had al meermalen ondervonden1 wat kalme opgewektheid er in de verzen van dezen zeventiend'eeuwer leeft en hoe die uit de verzen op den lezer overgaat4 ,de zakelijke ,huygens1 de man van het werkelijke leven1 de blijmoedig belangstellende dichter1 die de mysterin van 't aardsche leven vol vertrouwen aan ,god overlaat en zich aan zijn dagelijksche plichten wijdt1 deze moest zijn invloed weer eens doen gelden op een der zonen van den onrustigen nieuweren tijd4 ,kom1 kloeke1 kalme1 krachtige voorzaat1 spreek nog eens tot een uwer overspannen nakomelingen en giet hem iets in van uw vrede en sterkte4 ,zullen we samen ,hofwijck bezoeken8 ,daar is misschien het stille plekje1 waar we buiten de beslommeringen der ,hofstad weer langzaam op adem kunnen komen4 ,aanlokkender naam dan ,hofwijck is er niet voor wie de rust behoeft1 geen prettiger gezelschap dan dat van ,huygens voor wie het leven1 de natuur1 't menschelijk vernuft in gelijken mate bemint4 ,naar ,hofwijck dan4 ,terecht zingt de dichter zelf3 ,eens moet het ,hofwijck zijn4 99 99 99 99 99 ,zie1 daar dwalen we al door de lanen van het rustige ,buiten en zijn met den gastvrijen eigenaar in gesprek4 ,we klagen hem onzen nood1 en klagen daarbij de eeuw aan1 die met zijn spoor en telegraaf1 zijn boot en telephoon1 met zijn fluitende of bengelende stoomtram tot zelfs in de afgelegenste hoekjes van 't land1 den mensch nergens met rust laat4 ,al dat krantengeschrijf1 met ochtend en avond nieuwe emoties2 al die wereldberoeringen1 dagelijks overgebracht in iedere huiskamer2 al die lectuur1 die den dokter in zijn coup en den reiziger in de trein zelfs niet loslaat1 en die straks de voetgangers op den openbaren weg vergezelt en hen maakt tot lezende wandelaars en renners1 die geen seconde tijd ongebruikt willen laten voor hun geestelijke inwikkeling2 al dat gevecht in 's lands vergaderzaal en 's volks meeting--'t vermoordt ons4 ,lezend en tobbend over de ,dreyfuszaak1 zijn we bezig ons zelf tot bannelingen te maken uit den kring van het rustige1 vreedzame1 kalme leven2 levend en strijdend in den boerenkrijg1 laten we ons kwetsen en dooden zonder een slagveld te hebben betreden4 ,belangstellend in alle gewichtige feiten van den dag1 verliezen we 't belang van ons eigen leven uit het oog4 ,en zoo raken we ten slotte--overspannen4 ,ja overspannen1 dat is een woord en een kwaal van den nieuweren tijd4 ,vroeger kende men dat niet4 ,toen was 't leven gezonder4 ,toen waren de menschen krachtiger van zenuw en spier1 beter van bloed4 ,toen groeide en bloeide een forsch geslacht van fiksche mannen en blozende vrouwen en dartele1 joelende kinderen4 ,toen was 't de tijd voor bakkers en brouwers en kende men geen specialisten voor allerlei kwalen1 zenuwartsen1 zenuwinrichtingen1 zenuwbaden1 en de hemel weet wat gezenuw of gezemel nog meer6 ,toen444 ,doch de luisterende dichter legt onze ratelende tong een oogenblik het zwijgen op2 hij begrijpt uit dat onafgebroken gepraat wel1 dat we overspannen zijn1 doch kalmeerend voegt hij erbij3 ,ook ik1 'k ,hebb over-reckt geweest2 maer ben' der deur gebeten4 ,maar nu staan we verslagen4 ,hoe8 ,hij8 ,hebben we wel goed verstaan8 ,een der kloekste zonen van dat kloeke voorgeslacht1 zou hij overspannen zijn geweest8 ,doch hij spreekt niet van overspannen--hij spreekt van over-reckt--is dit mogelijk iets anders8 ,doch neen1 of we de snaar te sterk spannen of te sterk rekken1 't komt beide op hetzelfde neer4 ,oorzaak en gevolg zijn ook in beide gevallen dezelfde3 we willen een hoogen1 helderen toon doen klinken1 en-- de snaer1 die heldste luijdt1 ,scheidt d'eerste menighmaal van leven en van ,luijt1 ,verkracht en over-reckt4 ,willen we alle snaren van leven en luit zoo lang mogelijk behouden1 laten we dan--een toontje lager zingen6 99 99 99 99 99 ,ja1 laten we een toontje lager zingen4 ,we willen ook zooveel1 en dat vele willen we zoo gauw4 ,we willen in ons huisgezin ideale ouders voor onze kinderen zijn1 hen opvoedend met liefde en wijsheid2 we willen van die kinderen alles nagaan1 ieder trekje van hun aard kennen en de juiste middelen aanwenden1 om de zich openbarende gebreken reeds vroegtijdig den kop in te drukken4 ,ideale ouders1 ter vorming van ideale kinderen6 ,en we willen voortreffelijke onderwijzers zijn1 die van ieder kind der klasse een studie maken1 en de fouten der leerlingen in den grond trachten te verbeteren2 onderwijzers1 die van de tallooze kleinere en grootere conflicten en mislukkingen de oorzaak steeds bij zichzelf zoeken en dientengevolge gebukt gaan onder de neerdrukkende macht eener onafgebroken zelfveroordeeling4 ,en we willen1 ons ergerend aan allerlei misstanden en wanverhoudingen in de organisatie der onderwijswereld1 gruwend van de examenvloek die een groot deel van ons onderwijs met lamheid slaat1 walgend van de methodiekvergoding met haar overschatting van de verstandelijke ontwikkeling1 verontwaardigd over de lakschheid en de lamlendigheid1 waarmede zoovelen voortgaan jaar in jaar uit de jeugd van een heel geslacht te kwellen en te bederven1 toornend over de zelfzucht en de gemakzucht1 waarmee dressuur gehandhaafd blijft tegenover den schreeuwenden eisch der jonkheid naar een natuurlijken groei--we willen gansch ons onderwijs hervormen en daartoe al wat zich aan 't onderwijs wijdt bezielen met hervormingsijver4 ,en we willen nog meer4 ,ook buiten de school klinken ons noodkreten in 't oor1 en we mogen1 we knnen ook daarvoor onze ooren niet sluiten4 ,de arbeider roept ons op1 en vraagt1 indien we hem dan waarachtig goedgezind zijn1 waarom we niet meewerken aan de opheffing van zijn loonslavernij4 ,en de vrouw roept ons op1 en vraagt1 indien we dan waarachtig de vrijheid van elken mensch liefhebben1 waarom we ons niet mede aangorden tot den strijd voor hr recht1 om ook in wettigen en wettelijken zin meer te zijn dan een misdadiger of een idioot4 ,en de geestdriftige kampioen voor onthouding aller zin- en zielbedervende prikkels1 de liefdevolle en onvermoeide bestrijder van drankgebruik--dat in elken vorm drankmisbruik is--hij wendt zich tot ons met al de kracht van zijn overtuiging en al de warmte zijner menschenmin1 en vraagt1 waarom we van verre blijven staan bij den strijd tegen dien kanker der huiselijke eendracht en der volkswelvaart4 ,en zij1 die niet het dier wenschen op te offeren aan den lust en de luiheid van den mensch1 maar die integendeel een deel van zichzelf willen geven ten behoeve van het geminachte en mishandelde schepsel1 dat redeloos genoemd wordt door hen die 't in hun redeloosheid vertrappen1 ook zij vragen uw instemming1 uw steun1 uw medewerking4 ,en de vriend van den wereldvrede roept ons op1 en overtuigt ons1 dat we niet slechts het zilver onzer beurs1 maar ook de warmte van ons hart1 de scherpte van ons verstand1 de kracht van ons woord aan de groote en goede zaak der volkrenliefde moeten wijden4 ,och1 overal en altijd hooren we de noodkreten der lijdenden en zachtkens daar tusschen door de teere liefde-klanken der helpers4 ,en verwijtend vraagt ons geweten1 waarom we niet mee arbeiden door de stille werking van ons voorbeeld1 waarom we ons niet mede scharen onder de vaan der moderne kruisvaarders en met hen optrekken naar het heilige land van eendracht1 liefde1 geluk4 ,en we mten luisteren en mede-arbeiden4 ,we moeten luisteren en mede optrekken4 ,de lendenen omgord6 ,liever bezweken op den donkeren1 moeilijken weg1 dan in zelfzuchtige koestering het leven genoten6 99 99 99 99 99 ,liever bezweken444444 ,liever bezweken8 ,en zij dan1 die in de eerste plaats recht op onze zorg hebben1 de kinderen1 die wij in 't aanzijn hebben geroepen8 ,moeten die dan maar aan hun lot worden overgelaten8 ,of aan de zorgen van anderen opgedragen8 ,en de vrouw1 die lief en leed met ons deelen zou en die we nu voor 't leed alleen laten zitten8 ,niet elke mensch heeft recht om te bezwijken4 ,wie eenmaal zekere ernstige verplichtingen op zich heeft geladen1 dient te zorgen1 dat hij die verplichtingen kan nakomen4 ,en trouw in het kleine is beter dan mislukking in het groote4 ,alleen hij1 die de volle beschikking heeft over zichzelf1 mag zijn geheelen persoon wijden1 desnoods opofferen aan het algemeen welzijn4 ,doch ieder1 die de belangen van andere personen of zekere instellingen te behartigen heeft1 dient hiervoor in de eerste plaats zijn krachten te besteden en te sparen4 ,wat hem1 na arbeid n rust n ontspanning dan nog aan krachten overblijft1 mag hij--moet hij--aanwenden ten behoeve dier tallooze misdeelden1 wier nood zoo dringend om zijn bijstand roept4 ,de wijsheid der ,ouden3 ,est modus in rebus#d geldt niet alleen bij de bevrediging onzer lichamelijke behoeften en zinnelijke neigingen4 ,er is onmatigheid in eten en drinken1 doch er is ook onmatigheid in--'t bestrijden der onmatigheid4 #d ,er is een maat in alle dingen4 ,wie als vurig ijveraar voor de geheel-onthouding tenslotte zijn gezondheid verwoest en zijn gezin dreigt te runeeren1 zondigt door onmatigheid4 ,en de droevige gevolgen dezer zonden laten zich--als altijd--niet wachten4 ,wie de belangen van tallooze goede instellingen op maatschappelijk gebied met zooveel kracht verzorgt1 dat hij tenslotte zijn heel gewone dagtaak niet meer met blijmoedigheid kan verrichtten1 zondigt evenzeer door onmatigheid4 ,en er is iets tragi-komisch in1 dat de man1 die de wereld hervormen wil1 zijn eigen nederigen arbeid moet laten liggen1 niet door oorspronkelijk gemis aan kracht1 maar door overschatting van kracht4 ,dit zijn heel nuchtere opmerkingen en overwegingen1 doch de feiten dwingen ons wel eens naar die overwegingen te luisteren en er ons voordeel mee te doen4 ,we kennen er te velen1 die1 wanend of wetend te werken voor andrer heil1 dien arbeid zagen uitloopen op eigen en andrer onheil4 ,en onze tijd is in dit opzicht een gevaarlijke tijd1 die 't op de snelle slooping van ons levensmateriaal schijnt toe te leggen4 ,er is dan ook geen twijfel aan1 of naast de roepstemmen om hulp zullen straks steeds meer en luider ook de waarschuwende stemmen klinken1 dat de helpers zich niet tot hulpbehoevenden mogen maken4 ,een ieder kenne zijn kracht4 ,dat overigens ook vroeger eeuwen het euvel der overspanning hebben gekend bewijst wel het woord van een zoo wijs en ervaren man als ,huygens4 ,en niet minder treffend spreekt het uit den raad1 ons door ,schiller gegeven3 ,thue was ,recht ist1 mein ,freund1 und dabei lasz es bewenden1 ,und enthalte dich1 ja1 alles was ,recht ist1 zu thun4#e #e ,vrij vertaald1 luidt dit distichon3 ,doe het goede1 mijn vriend1 en stel u daarmee tevreden1 ,en onthoud er u van1 alles wat goed is te doen4 ,is in deze regels onze fout niet volkomen naar waarheid gesignaleerd8 ,we zijn niet tevreden ermee1 dat ons gewone werk de critiek van een nauwgezet geweten kan doorstaan--ofschoon ons dat al moeite en strijd genoeg kost--neen1 we willen al het goede doen4 ,we willen niet ons zelf en ons klein kringetje verzorgen1 maar liefst de geheele menschheid verheffen4 ,we willen niet de bescheiden menschentaak vervullen1 maar we willen een ,godsarbeid voor onze rekening nemen4 ,en onze onvolmaaktheid schiet jammerlijk te kort4 99 99 99 99 99 ,maar wat zullen we dan8 ,onze ooren toestoppen1 waar de nooden der misdeelden om leniging of opheffing schreien8 ,onze oogen sluiten1 waar zij pijnlijk dreigen te worden aangedaan door de ellende van anderen8 ,onze harten verharden1 waar 't recht gekrenkt wordt en onze naasten--toch immers maar vreemden6--daarvan 't slachtoffer worden8 ,lijdzaam berusten in tal van voor anderen--maar dan toch onze naasten6--noodlottige toestanden8 ,er is een zinrijke legende1 waarin de straf der liefdelooze zelfgenoegzaamheid ons waarschuwend wordt voor oogen gesteld4 99 99 99 99 99 ,petrus was in den hemel opgenomen4 ,doch de hemelsche zaligheid was voor hem niet onvermengd1 zoolang zijn moeder nog de pijnen der hel moest doorstaan4 ,toen smeekte hij ,gods ,zoon1 dat ,deze ook zijn moeder liet opvoeren4 ,maar ,jezus weigerde4 ,ieder bewerkt zijn eigen zaligheid4 ,en de moeder van den apostel zou niet gelukkig zijn1 als ze te midden der zaligen verkeerde4 ,de wangunst van haar liefdeloos hart zou alle hemelvreugde vergallen4 ,doch ,petrus hield aan met smeeken1 en eindelijk zond ,jezus een engel naar omlaag1 om de vrouw te halen4 ,toen de engel in de hel afdaalde en de moeder van ,petrus onder de armen nam1 om haar met hem te doen opstijgen naar de zalige gewesten1 klemden zich vele verdoemden aan het lichaam en de kleederen der geredde vrouw vast in hun wanhopig verlangen1 om uit de hellesmart verlost te worden4 ,en de engel voerde ook hen mee1 en steeg met die allen snel omhoog4 ,maar de moeder van ,petrus gunde dien anderen de zaligheid niet1 die haar deel beloofde te worden4 ,en ze rukte een dier rampzaligen los en deed hem in de diepte der hel nederploffen4 ,toen verminderde de vaart van den engel merkbaar en met meer inspanning dan te voren voerde hij zijn last omhoog4 ,nogmaals wist de wangunstige vrouw een harer gezellen van haar kleed los te rukken en te doen wegtuimelen in den afgrond4 ,doch al weer vertraagde aanstonds daarop de vlucht van den engel1 en werd zijn vleugelslag zwaarder en moeilijker4 ,toch1 trouw aan zijn plicht1 droeg hij de vrouw en allen die aan haar kleed hingen1 gestadig hooger1 hoewel de kracht zijner blanke wieken scheen te verzwakken naarmate de moeder van den apostel steeds meerderen van zich wist af te slingeren4 ,zoolang zich echter nog n aan haar kleederen vastklemde1 zoolang leidde de tocht1 zij 't ook immer langzamer1 naar den hemel4 ,eindelijk naderden ze den hemelpoort4 ,bijna was de heilstaat bereikt4 ,met zwaren wiekslag torste de engel nog twee doemelingen1 de moeder van ,petrus en nog een1 die zich met inspanning van alle krachten had weten te beschermen tegen de woeste pogingen der helsche nijd4 ,doch ook dien eenen kon de wangunstige niet in haar zaligheid doen deelen en op 't laatste oogenblik nog wist zij de handen los te wringen van den ongelukkige1 waardoor deze in de diepte stortte4 ,maar toen ook was de kracht van den engel gebroken4 ,aan den rand van den hemel1 kon hij zich geen handbreed meer omhoog heffen4 ,langzaam daalde hij1 doch spoedig al sneller en sneller1 totdat hij1 aan den ingang van den afgrond teruggekeerd1 de vrouw in de hel deed wegzinken4 ,in deze moeder van ,petrus is de liefdeloosheid wel in haar gruwzaamste vorm4 't ,is niet de koude zelfgenoegzaamheid1 die gevoelloos is voor het leed en de vreugde van anderen1 maar de vale nijd1 die zelfs bij eigen zaligheid de vreugde van anderen niet kan dulden4 ,maar die daarmee dan ook eigen zaligheid verspeelt4 ,dit is het treffende in deze legende1 dat de vrouw den hemel zou zijn binnengegaan1 als zij ook maar een enkele had willen meedragen4 ,als in haar hart dus eenig liefdegevoel voor de mede-rampzaligen had geleefd4 ,en dit beseffen we zoo diep4 ,niet de liefde1 die ons betoond wordt1 is de koesterende gloed van ons leven4 ,doch de liefde1 die wijzelf betoonen4 ,die ontwikkelt in ons de inwendige warmte1 zonder welke ons bestaan koud en vreugdeloos is4 ,geen lijdelijk ontvangen van liefde schenkt blijvend geluk4 ,al bestraalt de zomerzon den stillen vijver den ganschen dag1 na een enkelen nacht van duisternis is de watervlakte weer koel4 ,doch het borrelende en bruischende1 altijd werkende water der warme bronnen heeft geen zonnekoestering van noode4 ,schoon diep verborgen in den donkeren grond1 het springt kokend en dampend naar omhoog1 zingend het lied van zijn eigen warme levensvreugde4 ,alleen het actief schenken van liefde werkt in ons duurzame zaligheid4 ,maar ook hierin dienen wij maat te houden4 ,er is ook inwendig vuur1 dat verteert4 ,,xiii4 ,,heden ,,overleed ,,plotseling4444 ,hoe dikwijls lezen we dat tegenwoordig in de doodsberichten4 ,en hoe vaak ook onder de nieuwstijdingen4 ,een spreker zinkt ineen in den katheder1 een dokter bij het ziekbed van een patint1 een predikant bij de geopende groeve1 een minister bij een feestmaal4 ,terwijl ze gereed1 terwijl ze bezig waren anderen te bezielen1 te genezen1 te troosten1 ja1 met een geestige tafelrede aan hun lippen te boeien1 stonden ze op den rand van 't graf4 ,ze wisten het niet1 niemand wist het1 en tot ontroering der omgeving vielen ze1 eensklaps1 in den donkeren dood4 ,heden overleed plotseling444 ,zoo sterven er velen in dezen tijd van telegraaf en telefoon4 ,lange brieven en lange ziekbedden1 we hebben er geen tijd meer voor4 ,even1 heel kort1 een zaak afhandelen met het andere einde der aarde1 met de andere zijde van 't graf4 ,het leven en sterven in telegramstijl4 ,hartverlamming--zeggen de doktoren4 ,o natuurlijk1 wat zou 't anders wezen4 ,wanneer het hart niet verlamd was en door bleef werken1 zou het leven niet gevloden zijn4 ,ten slotte is het altijd hartverlamming4 ,maar hoe komt het1 dat bij zoo velen1 en dan menigmaal zoo vroeg1 het hart zijn diensten weigert8 ,wat is de oorzaak dier hartverlamming8 ,het zijn niet oude1 afgeleefde menschen1 bij wie het hart na meer dan zeventigjarigen arbeid zijn taak heeft verricht--dezen verlaten ons langzaam1 voetje voor voetje4 ,hun levensolie is opgebrand1 het vlammetje wordt flauwer en flauwer1 de verkoolde pit knettert in zwakke opflikkeringetjes en gloeiende vonkjes1 en dan is het stil1 rustig en stil4 ,ze zijn heengegaan1 moede1 vredig4 ,het was hun tijd4 ,het zijn ook niet kinderen1 jongelingen1 wier hart bezweek in den strijd tegen een overmachtigen vijand1 die 't bloed bedierf en niet wijken wilde uit dit onmisbare levensvocht--zij strijden1 strijden tot het laatste oogenblik toe1 en geven zich pas gewonnen als alle kracht verbruikt is4 ,zij hebben zich geweerd met al de energie van hun jonge leven1 doch konden 't niet volhouden in den ongelijken kamp4 ,zij sterven op het slagveld na soms schier eindelooze worsteling4 ,maar 't zijn de mannen in de kracht van hun leven1 weldoorvoed1 gespierd1 blozend van gezondheid4 ,als door een verraderlijken bandiet plotseling beslopen en met een dolksteek in 't hart getroffen1 storten ze neer4 ,niemand verwachtte het1 ook zij zelf niet4 ,men noodigde hen uit tot eervolle taak1 droeg hun verantwoordelijken last op4 ,zij stonden op hun post1 fiksch1 forsch1 betrouwbaar4 ,wie zou ook maar in de verste verte vermoeden1 dat deze krachtige geest1 dit gezonde physiek nog slechts door een fijnen zijden draad aan het aardsche leven was verbonden8 ,niemand immers8 ,vrouw1 kinderen1 vrienden1 allen rekenden op den man1 die bijna nooit ziek was1 alleen nu en dan wat nerveus1 wat prikkelbaar1 wat overspannen door overmaat van werk1 van verantwoordelijkheid4 ,en zie1 daar valt hij uit hun midden weg4 99 99 99 99 99 ,het wordt tijd1 dat we leeren rekening houden met het onberekenbare1 dat we het onverwachte gaan verwachten4 ,waar de uitzonderingen zich vermenigvuldigen1 vormen zich nieuwe regels4 ,wel heeft ,jeremia al geklaagd1 dat de mensch vlucht als een schaduw en zong de ,psalmist van de bloem1 die 's morgens bloeit en 's avonds afgesneden wordt1 wel waarschuwde ,christus1 dat de ure komt als een dief in den nacht1 maar deze stemmen schijnen in het algemeen meer te herinneren aan het kortstondige1 vergankelijke van al het aardsche1 dan aan het plotseling sterven1 gelijk dat uit de doodsberichten tot ons spreekt4 ,gewis1 het scheidingsoogenblik heeft den mensch wel altijd verrast4 ,we leven zoo met heel ons hart in de dingen dezer wereld1 dat de geest ze nog vasthoudt en er mee blijft verkeeren1 wanneer het lichaam zich reeds bijna geheel van de aardsche verhoudingen heeft losgemaakt4 ,stoffelijk wegstervende1 blijft de geest nog gehecht aan de sfeer1 die hij verlaten moet4 ,en dan komt de dood--niet het einde van het physieke leven1 maar het geestelijk loslaten van al het aardsche--wel altijd nog plotseling4 ,het eensklaps breken echter van den levensdraad bij naar 't oog gezonde en krachtige naturen1 dit schijnt steeds meer te wijzen op een ziekte van de nieuwere tijden4 ,het is een dood zooals het leven was4 ,ons leven1 is het niet een voortdurende snelle wisseling van denken1 doen1 gevoelen8 ,we denken niet rustig door1 maar onze gedachten verbrokkelen en verstrooien zich als telephoongesprekken4 ,snel vernemen1 vlug begrijpen1 ras besluiten4 ,en 't lichamelijk verkeer is vooral niet minder veranderend dan het geestesleven4 ,we vliegen met electriciteit door de straten1 door 't land1 door de lucht4 ,alles gaat plotseling1 met onverwachte wendingen4 ,geen wonder1 dat ook het gemoed zijn kalmte verliest1 vervreemdt van een vredige1 gelijkmatige stemming1 en leeft bij schokken4 ,een leven van plotselingheden--een plotseling sterven4 ,het is in harmonie met elkaar4 ,de laatste schok komt even onverwacht als de vorige4 ,het is het telegram van den ,dood1 met ,antwoord betaald4 ,zal de mensch zich accommodeeren naar het onrust-tempo1 waarin de verbijsterende zegepralen der techniek zijn leven hebben gezet8 ,zal hij de kalmte van zijn geest1 den vrede van zijn gemoed weten te bewaren1 desnoods te herwinnen1 onder de telkens opjagende dwarrelwinden van de moderne cultuur8 ,of zal de ,dood voortgaan1 zich aan te passen bij zulk een schokbestaan8 ,bereid uw huis1 want gij zult sterven4 ,we kennen dit woord4 ,er is in onze eeuw meer dan ooit reden1 het in gedachten te houden4 ,doch we zouden er gaarne een woord aan toevoegen3 ,bereid ook uw hart4 ,en dit in meer dan n opzicht4 ,bereid uw hart1 opdat het gereed zij wanneer de ure komt4 ,doch ook3 ,bereid uw hart1 opdat het bestand zij tegen de levenswisselingen4 ,het leven wordt immer rijker1 voller1 sneller1 onrustiger1 gejaagder4 ,te midden daarvan dient ons gemoed rustig te blijven1 of de levensduur vermindert met den levensrijkdom4 ,we moeten tegen de emotie-wekkende invloeden van daarbuiten een gemoedsvrede ontwikkelen1 die bestand is tegen de elkaar onafgebroken opvolgende prikkels4 ,anders verkeert alle beschavingswinst in verlies4 ,de veer in het uurwerk stoort er zich niet aan1 of dit uurwerk zelf met bliksemsnelheid wordt voortbewogen1 of het stijgt dan wel daalt1 onophoudelijk zwenkt of in regelrechte vaart voortstuift4 ,zij heeft haar eigen spanning4 ,eenmaal opgewonden1 weet ze alleen van een geleidelijk afwerken van haar taak4 ,er is reden te over1 dat we de veer van ons fijnbewerktuigd organisme leeren ontzien4 ,hoe8 ,de hyginisten zullen wel menigen goeden raad hebben3 geen prikkelende dranken1 geen heftige emoties2 wel geregelde rust1 wel kalme ontspanning4 ,wij hebben er n raad bij3 het door hooger levensopvatting aankweeken van een gemoedsrust1 die alle onrust der tijden verdraagt1 trotseert1 onbewogen langs zich heen doet gaan4 ,saevis tranquillus in undis4 ,rustig te midden der woedende golven3 ,de levensleus van den grooten ,zwijger4 ,,xiv4 ,,de ,,school ,,en ,,de ,,zending4 ,i4 ,wat heeft nu de ,school met de ,zending te maken1 en dan nog wel de ,openbare ,school8 ,hierover zullen we het toch wel eens zijn1 dat de ,zending in de ,openbare ,school niet thuis hoort4 ,zij zou daar de ,joden1 de ,ongelovigen ergernis geven en dus de neutraliteit schenden4 ,wie de ,zending op het leerprogramma brengt der ,algemene ,volksschool1 begaat daarmee wetsschennis4 ,zou het8 ,dan zijn wij allen schenners der wet en schenders der neutraliteit1 en dan moeten al onze geschiedenisboekjes veroordeeld worden4 ,want wij allen bespreken de ,zending bij ons ,geschiedenisonderwijs en alle geschiedenisboekjes handelen er over4 ,echter----'t is de ,zending naar ons toe en niet de ,zending van ons uit4 ,is de laatste echter iets anders dan de eerste8 ,alle kindertjes van alle openbare scholen horen1 zo ongeveer op hun negende of tiende jaar1 dat onze voorvaderen heidenen waren1 dat ze voor stenen beelden knielden1 dat ze aan afgoden offerden1 en dat er toen zendelingen in ons land kwamen1 die er het christendom predikten4 ,ook wat de gevolgen daarvan waren4 ,dat enkele van die zendelingen wreedaardig vermoord werden4 ,maar dat er ook kerken werden gesticht en kloosters en scholen4 ,en dat door de monniken de landbouw en de tuinbouw veel verbeterd werden1 en de ziekenverpleging1 en verschillende bedrijven4 ,dat door diezelfde monniken kunsten en wetenschappen werden beoefend en hierdoor het volk ook geestelik ontwikkeld4 ,dat eindelik door die volgelingen van ,christus de jeugd werd onderwezen1 niet alleen in lezen en schrijven1 maar ook in de christelike leer en zeden1 zodat de bewoners van ons land stoffelike1 verstandelike en zedelike verheffing aan de invoering van het christendom1 dus aan de ,zending1 te danken hadden4 ,zonder ,zending geen ,school4 ,dus ook nze school heeft haar bestaan oorspronkelik aan die ,zending te danken4 ,zou zij er nu over moeten zwijgen8 ,neen1 terecht verhaalt zij er van en met dankbaarheid4 ,maar die ,zending heeft niet stil gestaan4 ,toen ze hier in de ,noordelike landen het ,christendom had gebracht en verbreid1 was haar taak niet afgelopen4 ,predikt het ,evangelie aan alle creaturen1 had ,jezus gezegd4 ,en terwijl ze hier nog steeds voortgaat1 eeuw in eeuw uit1 in de christenwereld christenen te maken1 arbeidt ze nu ook in alle oorden der aarde1 onder roden en gelen en bruinen en zwarten1 om er de zegeningen van het christendom te brengen4 ,van deze ,zending wordt op de school echter gezwegen1 althans op de openbare school4 ,waarom8 ,ik denk1 dat men zich hiervan nooit rekenschap heeft gegeven1 maar dat het niet om beginselredenen geschiedt4 ,ik vermoed1 dat dit zwijgen samenhangt met de aard van ons ,aardrijkskundig onderwijs1 dat veel meer aandacht geschonken heeft en nog schenkt aan de examineerbare kaartkennis en de natuurkundige verschijnselen in land en zee en dampkring1 dan aan de mensen en hun leven4 ,volkenkunde--de echte1 die de mensen ziet werken voor hun spijs en drank1 ziet bouwen aan hun woning1 ziet leven met hun stam- en gezinsgenoten1 ziet jagen en strijden1 ziet bidden en offeren en toveren1 ziet dobbelen en drinken2 ,volkenkunde--de echte1 die de mens schildert in zijn velerlei betrekking tot de natuur1 de medemens1 de godheden1--deze ,volkenkunde is nog bij lange na geen gemeen goed bij ons ,aardrijkskundig onderwijs op de lagere1 en zelfs niet op de middelbare en de hogere scholen4 ,en nu komt het mij voor1 dat dit staatkundig-natuurkundig karakter van ons ,aardrijkskundig onderwijs er schuld aan heeft1 dat1 met het volksleven1 ook over de ,zending gezwegen wordt4 ,wie de heidenlanden volkenkundig behandelt1 mt wel over de ,zending spreken1 ware 't alleen omdat heel veel van onze kennis dier streken en volken1 naast de reizigers1 ook aan de zendelingen te danken is4 ,men kan wel bijna zeggen3 geen reiziger1 die zo intiem met de inboorlingen meeleeft als de zendeling1 geen dus ook1 die zo bekend is met de uiterlikheden van dat leven en met de volksziel1 die achter deze uiterlikheden verborgen is en zich er door openbaart4 ,zodat1 gelijk de ,zending ons heel wat ,volkenkunde heeft aangebracht1 deze ons ook natuurlikerwijze met de ,zending in aanraking brengt4 ,doch1 al ware het niet door dit verband1 dan nog is het plicht van ons1 en voor de school1 kennis te nemen ook van de hedendaagse arbeid der ,zending om de hoogst belangrijke taak1 welke zij in cultuurhistories opzicht verricht4 99 99 99 99 99 ,in het lijvige en rijk gellustreerde boek#f1 dat de heer ,t4 ,j4 ,bezemer ons via de firma ,j4 ,b4 ,wolters over ,oost-,indi heeft gegeven1 verwijst de schrijver ons voor zijn bron over ,midden-,celebes naar de opstellen van de zendeling ,alb4 ,c4 ,kruyt1 geplaatst in de ,mededeelingen van het ,nederlandsch ,zendelinggenootschap4 ,de heer ,kruyt heeft dan ook niet alleen als zendeling1 maar ook als kenner van de ,toradja's1 de koppensnellers van ,midden-,celebes1 een welgevestigde naam4 ,hij is een der velen1 wier nuchter-ideale arbeid tot uitbreiding van het christendom1 door zijn rijkdom van feitenkennis de wetenschap der volkenkunde ten goede is gekomen en wiens streven reeds daarom de belangstelling en steun der neutrale wetenschap verdient4 ,doch al ware dit niet zo1 dan nog zou het werk der ,zending--zo zei ik--ook de bijstand van neutraal ,nederland verdienen1 om zijn hoge waarde voor de vorming der inboorlingen4 #f ,door ,nederlandsch ,oost-,indi4 ,schetsen van land en volk1 bewerkt door ,t4 ,j4 ,bezemer4 ,met een inleiding van ,j4 ,f4 ,niermeyer1 en ongeveer #cjj illustraties en kaarten4 ,groningen1 ,j4 ,b4 ,wolters1 #aijf4 ,prijs1 geb4 f #g4ej4 ,wij1 onwetende napraters1 hebben in de regel zo'n totaal verkeerd idee van de ,zending4 ,we denken1 als we heel welwillend zijn1 aan wat goedaardige1 ietwat dweepzieke naturen1 die daar te midden van de heidenwereld staan te preken1 de christelike leer te verkondigen1 zo ongeveer als dat bij ons de straatpredikers doen4 ,we zien voor ons geestesoog een blanke man1 omringd door zwarte inboorlingen1 en hen de weg der zaligheid wijzend1 vol geloof aan wonderbare bekeringen4 ,en dan vinden we dat van die mannen heel edelaardig1 maar toch ook wat onnozel4 ,wellicht hebben de verdichte verhalen en illustraties uit onze vaderlandse geschiedenisboekjes schuld aan deze voorstellingen4 ,en spotternijen als van ,multatuli1 die onze ,nederlandse vrouwen in devote stemming wintersokjes liet breien voor arme 7en warme67 negerkinderen1 zullen aan een zuivere voorstelling van de zaak ook geen goed hebben gedaan4 ,doch1 door welke oorzaken ook1 een feit is het1 dat in het onkerkelik ,nederland een volkomen foutieve voorstelling heerst van de ,zendingsarbeid en dat er mede daardoor alle belangstelling voor ontbreekt4 ,laat die heidenen maar gelukkig zijn in hun natuurstaat1 zeggen we met goedhartige onkunde1 ze hebben genoeg aan hun vruchten1 hun velden1 hun hutten1 hun heerlike natuur en hun eenvoudige zeden1 wat wilt ge die mensen nu meer geven1 dan ge ze ontneemt8 ,in plaats van hun idyllies leventje brengt gij ze een beschaving van kruit en jenever4 ,laat hen met rust4 ,en indien ge met alle geweld hun kennis wilt vermeerderen1 hun zeden verzachten1 randt dan toch in elk geval hun godsdienst niet aan4 ,vrijheid van godsdienst1 vrijheid van geweten1 is een van de schoonste vruchten der nieuwere tijden1 waarvoor we ,willem de ,zwijger en zijn medestrijders nog tans dankbaar zijn1 laten we dat kostbaar bezit der latere eeuwen in eere houden ook in de heidenwereld1 en die mensen de vrijheid gunnen hun god of goden te dienen op hun wijze4 ,al dit gepraat lijkt heel mooi en verstandig4 ,er is slechts n gebrek bij1 dat het n4l4 geheel buiten de werkelikheid omgaat4 ,de voorstelling van de ,zending deugt niet1 en dat liefelike leventje van eenvoudige wilden1 vreedzaam en vergenoegd levende te midden eener rijke en stemmende natuur1 is even onwaar als de roman van ,paul en ,virginie4 ,indien er hier geleuterd en gefantaseerd wordt1 het is niet door de zendelingen1 die met een warm hart en een koel hoofd arbeiden op het terrein zelf1 maar wel door hun ondeskundige bespotters en bestrijders4 ,en wie hiervan overtuigd wil worden1 leze eens de zeer zaakrijke en heldere opstellen van ,ds4 ,j4 ,w4 ,gunning 7,de beteekenis der ,christelijke ,zending voor onze ,kolonin7 en van ,dr4 ,n4 ,adriani 7,de ,zending in ,midden-,celebes47 ,deze artikelen1 oorspronkelik verschenen in de ,tijdspiegel van ,nov4 #aijh en ,onze ,eeuw van ,sept4 #aijh1 en nu in n bundeltje verenigd1 kunnen elk oprecht belangstellende een zuiver beeld geven n van de heidenwereld n van het werk der ,zending4 ,men zal er o4 a4 uit leren1 dat neutraliteit bij de aanraking met die wereld eenvoudig onzin is1 daar iedere gebeurtenis1 reeds de eenvoudige vestiging van een vreemdeling1 het bouwen van een huis of het aanleggen van een weg1 onmiddellik ingrijpt in de godsdienst dezer voorouder-vereerders1 waar elke nieuwigheid de wraak der voorouders over de hoofden van hun nageslacht roept4 ,en ook1 dat niet-invoering van het christendom uitloopt op uitbreiding van het ,mohammedanisme met zijn veelwijverij1 dus in geen geval op het handhaven van een ideale natuurstaat--die niets ideaals heeft4 ,gaarne zou ik ter bewijsvoering van het hier gezegde hele bladzijden overschrijven1 maar dat gaat niet4 ,laat ik volstaan met de toelichting bij die ideaal-natuurstaat1 dat er nog de godsoordelen in volle werkelikheid heersen4 ,het doel van het godsoordeel is1 schrijft ,dr4 ,adriani1 eene zaak door de goden te laten uitmaken4 ,laat men dit geschieden1 doordat elk der partijen iemand aanwijst die voor hen eene lans in den grond zal steken1 waarbij hij die het diepst steekt de zaak voor zijne partij heeft gewonnen1 dan wordt vooraf1 met een klein offer de ,aarde opgeroepen1 om de zaak te beslechten4 ,duikt men om het langst1 dan zijn het de watergoden die de zaak uitmaken4 ,maar het allermeest laat men de beklaagde een vinger in de kokende hars steken2 vertoont die vinger na eenigen tijd blaren of wonden1 dan is het bewijs der schuld geleverd4 ,men begrijpt dat maar zelden iemand aan dit godsoordeel ontkomt en het is zeker ook wel daarom zooveel meer gebruikelijk dan de andere1 bij welke de kans te worden vrijgesproken gelijk staat met die van veroordeeld te worden4 ,men wil degenen die van hekserij worden verdacht met alle geweld ter dood veroordeeld hebben en geeft hun dus niet de kans daaraan te ontkomen4 ,geschiedt het een enkelen keer toch1 dat iemand door dit godsgericht als onschuldig wordt aangewezen1 dan vervallen zijn aanklagers in eene boete4 ,het doodvonnis wordt niet door den stam voltrokken4 ,men wil zijne eigene familie niet dooden en noodigt daarom een anderen stam uit1 het vonnis te komen voltrekken4 ,het is niet moeilijk voor zoo iets liefhebbers te vinden4 ,vooreerst waren er altijd zwervende benden van den stam ,napoe in de buurt1 die steeds bereid waren een doodvonnis te voltrekken1 omdat daarop als belooning voor hen stond den schedel in een hunner godshuizen te brengen1 te wijden en op te hangen4 ,zoozeer was het medebrengen gewenscht van een schedel1 d4 w4 z4 van een stuk menschenlichaam en dus van een stuk levenskracht1 waardoor genezing aan de zieken1 lang leven en gezondheid aan de gezonden werd gebracht en die tevens een bewijs was van de dapperheid dergenen die den schedel medebrachten1 dat het voor elken troep ,napoers schande was naar hun land terug te keeren zonder althans n schedel mede te brengen4 ,doordat het slachtoffer niet tot de familie behoorde1 behoefde men het niet te sparen4 ,en voor elk der deelnemers was het zaak1 door althans n houw op het lichaam van den veroordeelde te geven1 deel te hebben aan de terechtstelling4 ,het gevolg was1 dat de executie neerkwam op een langzaam doodmartelen1 wel niet uit wreedheid uitgevoerd1 doch ook niet uit barmhartigheid nagelaten4 ,en dat deze terechtstellingen demoraliseerend werken moesten1 kan wel vooral hieruit blijken1 dat men met opzet jonge knapen daaraan liet deelnemen1 om hun den natuurlijken tegenzin tegen bloedvergieten te doen overwinnen en hen zoodoende dapper te maken4 ,tot zo ver de schrijver1 doctor in de taal- en letterkunde van den ,o4-,i4 ,archipel4 ,men zal toestemmen1 dat dit staaltje van rechtspleging niet getuigt van idylliese verhoudingen4 ,en nu is het wel waar1 dat er ook in onze christelike1 beschaafde maatschappij nog velerlei ongerechtigheid en wreedheid gevonden wordt1 maar het is toch een groot verschil1 of zulk kwaad er is krachtens de godsdienst1 zoals daarginds1 of ondanks de godsdienst1 zoals hier4 ,aan het christendom--ik zeg niet aan een christelike leer--heeft onze samenleving onnoemelik veel goeds te danken1 ook de heidenwereld zal er door stijgen1 en alleen reeds hierom verdient de ,zending de zedelike en geldelike steun ook der ongelovigen1 wie het te doen is om uitbreiding van1 laten we alleen maar zeggen1 de menselikheid op aarde4 ,men hoeft er geen ogenblik aan te twijfelen1 of die wrede gebruiken gevolgen zijn van de godsdienst der inboorlingen4 ,hieromtrent worden we n door ,ds4 ,gunning en door ,dr4 ,adriani afdoende ingelicht4 ,ook het koppensnellen is geheel en al uitvloeisel van de godsdienstige opvattingen4 ,een strijd tegen ruwheid en wreedheid van zeden mt dus een strijd tegen de godsdienst zijn4 ,zonder het christendom komt men er niet4 ,en dat mag gerust uitgesproken worden ook in de school4 ,de kinderen mogen weten1 dat wij1 die door het christendom zijn opgetrokken uit de onkunde en wanzeden der heidenwereld1 met ditzelfde christendom hebben te arbeiden in de heidenwereld van nu4 ,en dat kunnen we hun best aan 't verstand brengen1 mits we eerst zelf voldoende op de hoogte zijn4 ,de onwetendheid omtrent dit onderwerp is echter groot1 en niet alleen in de schoolwereld1 ook zelfs in de kerk4 ,in de ,theologische ,revue van #bj ,sept4 j4l4 schrijft ,ds4 ,c4 ,n4 ,scharten uit ,doesburg3 de predikanten en evangelisten weten zelve vaak zoo bitter weinig van de ,zending4 ,het wordt in den laatsten tijd wel iets beter1 maar waarlijk het ziet er met onze zendingskennis vaak nog treurig uit4 ,wij hebben allereerst zelf te zorgen1 dat wij er wat van af weten4 ,waar een predikant zo iets getuigt1 behoeft het schuldgevoel van de onderwijzers nog niet zo groot te zijn4 ,maar toch1 ook door ons is een plicht verzuimd4 ,,ii4 ,als kind heb ik genoeg van de ,zending gehoord4 ,en toch heb ik er toen geen flauw idee van gekregen4 ,op de ,zondagschool stond altijd een gegoten ijzeren negertje1 dat met zijn hoofd knikte als we een cent in zijn busje gooiden1 en dan hing er op die ,zondagschool een plaat met zwartjes aan de muur1 waarop o4 a4 een zwart figuurtje neergeknield voor een blanke meneer4 ,meer is mij van die ,zending niet bijgebleven1 dan alleen nog de naam ,soendanezen4 ,het schijnt1 dat toentertijd juist de zending onder de ,soendanezen nog al aan de orde was4 ,van het leven der heidenen hoorde ik niets4 ,slechts galmende klachten over die arme1 verdoolde schapen1 die de ,heere ,jezus niet kenden1 rolden onze kinderoren en kinderharten binnen4 ,ik onderstel1 dat die goede zondagschoolmijnheren er zelf niets meer van wisten4 ,en zo bleef de vrucht van dit werken op ons kindergemoed beperkt tot een vaag medelijden met de arme heidenen1 die hongerden naar het ,evangelie1 en tot de wekelikse zendingscent voor het knikkende negertje4 ,de bedoeling zal wel goed geweest zijn1 maar met grote woorden en zalvende taal komt men er niet4 ,ik denk1 dat de flauwe en steeds verflauwende belangstelling bij kinderen en volwassenen1 zelfs bij onderwijzers en predikanten1 dan ook voor een groot deel te wijten is aan de averechtse wijze1 waarop door onkundigen die belangstelling is--en misschien nog wordt--opgewekt en onderhouden4 ,hoe komt het1 dat wij1 jongens1 alles van de roodhuiden afwisten8 ,omdat we met hen rondzwierven door de wouden1 ter jacht en ten oorlog trokken1 om het vuur de vredespijp rookten en in de tent beraadslagingen hielden2 omdat we met hen een wilde oorlogsdans uitvoerden of in doodse eenzaamheid letten op alle verdachte geluiden in de grootse geheimzinnige natuur2 omdat we1 in n woord1 met hen meeleefden4 ,nu mag dat meeleven weinig te maken hebben gehad met de werkelikheid1 en de phantasie van schrijvers als ,cooper en ,aimard ons een bedriegelik1 een volkomen verkeerd beeld hebben gegeven1 dat doet aan de methode niets af4 ,niemand behoefde ons op school of zondagschool voor de ,indianen te winnen4 ,dat waren onze vrienden1 voor wie we vader en moeder zouden hebben verlaten4 ,zeker1 er was aan deze ,indianen-vriendschap een steekje los1 en misschien wel twee4 ,te veel verkeerde hartstochten werden in ons opgeroepen4 ,onze neiging was veel meer1 gans de christelike beschaving prijs te geven voor die romantiese heerlikheden1 dan om die beklagenswaarde rode broeders te winnen voor het ,evangelie en te doen delen in onze voorrechten4 ,naar de schatting van ons jongenshart was er niets zo zalig in de wereld1 dan om het zoontje van den ,zwarten ,arend te wezen4 ,en daarvoor zouden we graag school en zondagschool hebben opgeofferd1 hoe christelik beide ook mochten heten en zelfs voor een klein deeltje ook waren4 ,maar1 nog eens1 dit veroordeelt de methode niet4 ,en die was3 door uitbeelding van het leven dwingen tot medeleven en aldus belangstelling wekken en kennis aanbrengen4 ,ware deze methode bij kleinen en groten ook gevolgd1 waar het er om te doen was1 hoofden en harten voor de ,zending te winnen1 ik maak mij sterk1 dat het succes groter zou zijn geweest4 ,doch1 gelijk ik reeds opmerkte1 het ontbrak de leiders aan zaakkennis en daardoor waren ze niet in staat1 hun luisterende leerlingen in de vreemde wereld te verplaatsen1 tot meelevende belangstellenden te maken en zo in hen de ware christelike barmhartigheid en reddingsliefde wakker te roepen ten opzichte van die in hun ellende gekende medeschepselen4 ,het gevoel1 in ons ontwikkeld1 was te hol1 te leeg1 te loos1 en zakte dientengevolge gauw ineen4 ,de stemming was te veel een zeepbelverschijning1 doordat het voorwerp onzer liefde niet concreet genoeg was4 ,algemeenheden omtrent arme negertjes1 die nooit iets van de ,heer ,jezus horen1 werkten even weinig uit als algemeenheden omtrent ballingen in ,siberi1 slaven in ,afrika1 armen in onze eigen woonplaatsen1 gewonden en gesneuvelden op 't slagveld en andere ellendigen in de broederschap der mensheid4 ,het concrete grijpt ons aan1 roert ons gemoed1 zet de driften in werking4 ,een ,negerhut van ,oom ,tom overstemde duizend preken en betogen4 ,oom ,tom kon men lief krijgen en in hem zijn millioenen natuurgenoten4 ,zo nu moet ook door het concrete heidenleven het christenhart worden bewogen tot helpen4 99 99 99 99 99 ,er ligt voor onze kinderschrijvers nog een prachtig terrein braak in de zendingsarbeid te midden der inboorlingen op ,celebes1 ,halmaheira en andere eilanden van onze ,archipel4 ,de blanke man1 alleen de wildernis intrekkende1 nu niet met het geweer onder de arm1 maar met de liefde in het hart4 ,dat kan iets boeiends1 leerrijks1 en tevens iets verheffends worden4 ,die tropiese natuur1 de bossen1 de bergen1 de dieren1 de riviertjes en watervallen1 en dan de bewoners in hun hutten1 in hun tuinen1 en op hun tochten2 de opening der zending1 't verkeer met de kinderen1 straks een school en een ziekenhuisje te midden van deze wereld--wat een mooi materiaal voor een kinderboek4 ,het toneel al even belangwekkend als de spelers4 ,doch wie zich door deze stof voelt aangetrokken1 zorge voor ernstige voorbereiding1 zodat zijn verhaal niet wat vroom geleuter is1 maar een zuiver beeld geve van de in zijn eenvoud zo aangrijpende werkelikheid4 ,de aard der inboorlingen moet met ethnografiese trouw worden teruggegeven1 de veranderingen in die aard door het christendom met zielkundige juistheid4 ,moeilik8 ,zeer zeker1 zo'n taak is moeilik1 vooral wanneer alle kennis niet met schoolmeesterachtige opdringerij worde meegedeeld1 maar natuurlik verwerkt in het leven der personen4 ,doch even zeker is hier een dankbare taak te vervullen1 te dankbaarder1 omdat men niet alleen de kinderen1 maar ook de volwassenen er een dienst mee bewijst4 ,want1 al is er voor de leergrage en goedwillende volwassenen reeds heel wat materiaal voorhanden1 dit bevindt zich niet in zulk een vorm1 dat het gemakkelik kan worden gebruikt4 ,het is niet ieders gave1 uit vele verslagen en mededelingen in tal van losse afleveringen de stof bijeen te garen1 die men behoeft4 ,gemakkelik kan men ook predikanten hun onkunde in dezen verwijten1 doch waar ook predikanten een zo uitgebreid lectuur- en studieprogram hebben1 als onze tijd schier elke beschaafde voorlegt1 kan men ook van hen moeilik vergen1 dat ze uit verspreide gegevens zich een volledig en juist zendingsbeeld samenstellen4 ,daarom--de schrijver1 de kunstenaar moet aan het werk4 ,en zolang deze zich laat wachten1 altans de volkenkundige auteur4 ,een prachtig boekje1 om ons enig inzicht te geven1 tal van veroordelen bij ons op te ruimen1 en onze belangstelling te wekken1 noemde en roemde ik reeds ,zending in ,ned4 ,indi door ,j4 ,w4 ,gunning en ,dr4 ,h4 ,adriani4 ,een andere zeer lezenswaardige brochure is ,het ,ned4 ,zendelinggenootschap4 ,wat het doet en wat het wil4 ,dit korte geschrift is rijk voorzien van kaartjes en plaatjes4 ,en wie zich orinteren wil omtrent de ,hedendaagsche ,zending in ,onze ,oost schaffe zich het aldus genoemde boekje aan4 ,dit is een ,handboek voor ,zendingstudie1 samengesteld door den ,ned4 ,studenten ,zendings-,bond4 ,het beslaat #bge blz41 bevat #bj illustraties met zendingskaart1 en is voor f #a4be geb4 in linnen bandje 7fr4 p4 p4 f #a4dj7 uitsluitend verkrijgbaar bij het ,bestuur van den ,ned4 ,stud4 ,zend4-,bond1 de heer ,j4 ,w4 ,gunning ,j4,h4zn41 ,oude ,delft #baj1 ,delft4 7,aanvragen per postwissel ad f #a4dj47 ,dit handige en keurige boek bevat geen volkenkundige bizonderheden1 maar geeft alle inlichtingen omtrent de ,protestantse ,zending in onze ,oost en daarbij noemt het tal van bronnen1 waaruit de weetgierige zijn kennisdorst kan lessen4 ,als verzamelwerk is dit een uitnemende legger1 die telkens geraadpleegd kan worden en dan1 waar hij zelf niet de gewenste inlichtingen verschaft1 toch de weg hiernaar aanwijst4 ,niet vergeten mag ook worden1 hoe wijlen de heer ,nijland1 hoofd ener chr4 school te ,utrecht1 in de voortreffelike handleiding bij zijn platen over ,n4-,indi ook een belangrijk hoofdstuk aan de ,zending heeft gewijd bij de plaat van ,madjawarna 7,modjowarno7 in ,oost-,java4 ,en nu willen we ten slotte nagaan1 waar en hoe we de ,zending in onze school ter sprake kunnen brengen4 99 99 99 99 99 ,het best geschiedt dit1 dunkt mij1 overeenkomstig het idee van de heer ,nijland1 bij de aardrijkskunde van onze ,oost4 ,wanneer deze in het zesde leerjaar aan de orde is en zich niet beperkt tot het aanleren van wat namen van eilanden1 zeen1 straten1 plaatsen1 rivieren en residentin1 wanneer ze door platen1 lectuur#g en het levende woord van de onderwijzer1 die eilanden tot begroeide en bevolkte landschappen maakt1 heeft ze daar een kostelike gelegenheid1 de ,zending niet ns1 maar herhaalde keren ter sprake te brengen en in haar waar karakter te doen kennen4 ,en dan knoopt ze1 als vanzelf1 aan deze arbeid herinneringen vast aan ons verre verleden1 toen de ,zending in onze landstreken dezelfde dienst verrichtte1 welke ze nu in de tropiese gewesten vervult4 ,zo wordt dan het heden om de evenaar een toelichting bij het verleden in de gematigde luchtstreken en dankt de ,geschiedenis wat verheldering in haar schemerdonker aan de ,aardrijkskunde4 ,men beweert altijd1 dat het ,verleden het ,heden moet verklaren4 ,het komt mij voor1 dat er voor het omgekeerde evenveel1 zo niet meer te zeggen is4 #g ,b4v4 het bizonder mooie boekje over ,ned4 ,indi door ,j4 ,l4 ,hooftman en ,k4 ,g4 ,houwen4 ,in het #b;e deeltje ,b41 dat van ,java en de ,buitenbezittingen vertelt1 vinden we bizonderheden over de ,zending op ,java en in de ,minehassa4 ,al is het onderwerp moeilik1 toch zou ik bij een herdruk het boekje nog verrijkt willen zien met een hoofdstuk3 ,een zendeling aan de arbeid4 ,wellicht vinden de schrijvers hiervoor geschikte stof in het meermalen genoemde opstel van ,dr4 ,adriani over de arbeid onder de ,toradja's in ,midden-,celebes4 ,door dit opstel heb ik ook een enigszins andere opvatting van het koppensnellen gekregen1 dan de schr4 geven bij de bespreking van de ,bataks4 ,bij het lezen der treffende bizonderheden in het opstel van ,dr4 ,adriani werd ik--zonder dat de schrijver daar enige opzettelike aanleiding toe gaf--telkens en telkens met mijn gedachten naar onze voorouders verplaatst1 de tropiese wouden werden verdrongen door onze noordelike bossen1 de open hutten in het warme klimaat door de besloten ruimten bij ons1 en de donkerkleurige inlanders1 de ,toradja's1 door de blonde1 goudgelokte ,germanen4 ,alleen de zendelingen waren in mijn oog dezelfden1 altans gelijken3 vredige1 arbeidzame1 toewijdingsvolle naturen4 ,in ,kruyt en ,adriani herleefden ,bonefacius en ,winfried1 in de tijdgenoot zag ik de voorganger terug van veertien eeuwen her4 ,en de moeilikheden van tans deden mij de zwarigheden van toen beter begrijpen4 ,doch ook de middelen van tans wierpen een licht op de toen gevolgde wegen4 ,we zeggen het onze geschiedschrijvers maar trouw na1 dat de zendelingen de heidense gebruiken en feesten aanwendden om er de nieuwe godsdienst door ingang te doen vinden1 en dan kunnen we het denkbeeld niet geheel onderdrukken1 dat hier iets onoprechts in gelegen was1 dat er wat slimme politiek onder school4 ,voor ons gevoel was het niet3 een kloek en onomwonden planten van het kruis te midden van de talloze afgoderijen1 maar het leiden langs een zoet lijntje naar andere begrippen bij oude vormen4 ,en bij al onze bewondering voor de zendelingen1 was hierin toch iets1 dat ons minder behaagde4 ,doch lees nu eens wat ,dr4 ,adriani schrijft over de wijze van vertellen der zendelingen3 ,het is eene gewoonte van ,europeanen in ,indi en ,nederland de ,zendelingen te verwijten1 dat zij aan de ,inlanders allerlei duistere dogma's leeren1 die hen op geenerlei wijze ontwikkelen1 integendeel hun geheugen met ballast bezwaren4 ,moeilijk is het deze voorstelling te bestrijden1 omdat men het eenige middel niet of bijna niet kan aanwenden en dat zou zijn3 de menschen te verzoeken zelf eens tegenwoordig te zijn bij het onderwijs2 doorgaans kunnen zij het in het geheel niet volgen en dus blijven zij maar liever bij hun vooroordeel4 ,ik wil hiertegen dan ook geen strijd aanbinden1 maar u alleen deze vraag stellen3 ,indien men de landstaal gebruikt1 is men dan niet gedwongen zich te beperken tot hetgeen men in die taal kan zeggen8 ,is het feit dat de ,zending zich bedient van de landstaal niet een bewijs dat zij zich aan banden wil leggen1 dat zij niet wil zeggen1 wat men in de landstaal niet kan zeggen1 dat men niet wil doorredeneeren in zijn eigen gedachtenkring1 maar zich bepalen tot dien welke men in de landstaal kan beheerschen8 ,men mag toch aan menschen1 die zich met veel moeite deze beperking opleggen1 niet verwijten1 dat zij geen ernst maken met de praktijk8 ,het moge waar zijn1 dat het gebruik der landstaal een ruimer veld opent voor geestelijk verkeer met den ,inlander1 het is niet minder waar1 dat juist dat gebied er buiten valt1 waarop de ,europeaan zich het gemakkelijkst zou bewegen1 omdat hij daarop de baas is4 ,een ,europeaan nu1 die zijn taal wil opgeven1 maar niet zijn gedachtenkring als hij werkelijk in geestelijk verkeer met de ,inlanders wil komen1 beproeft het onmogelijke2 hij zou de ,inlandsche taal moeten wringen in een vorm in welke zij geen ,inlandsche taal meer is4 ,en het zijn gewoonlijk de ,europeanen1 die meenen het recht te hebben eene ,inlandsche taal naar hunne denkwijze in te richten1 die aan de ,zending verwijten de ,inlanders met duistere dogma's te kwellen4 ,in dit verweer tegen het laatstgenoemde verwijt lezen we te gelijk de verklaring1 waarom de huidige en vroegere zendelingen zich steeds moeten aansluiten bij de gedachtenwereld en dus ook zoveel mogelik bij de zeden en gebruiken der heidenen3 het enige gemeenschapsmiddel1 de taal1 verplichtte hen reeds daartoe4 ,denken we hier wel eens aan bij onze geschiedenislessen8 ,dat ook toen de zendelingen onder de ,friezen en ,saksen zich van het ,fries en het ,saksies moesten bedienen8 ,en dat ook zij daardoor beperkt waren tot hetgeen in die talen verstaanbaar was te maken8 ,het is ontroerend te lezen1 hoe langs de draden der taal de zendelingen langzaam1 heel langzaam contact krijgen met de inlanders en hoe ze die draden zelf moeten spinnen uit de woordvezeltjes1 die ze in 't verkeer met de inlanders opdoen4 ,van die inlanders zelf moeten ze zo het middel krijgen om hen te bereiken1 te bewerken1 te veranderen4 ,wat kost dit een tijd1 een inspanning1 een geduld1 een toewijding1 een onvermoeidheid1 een geloof6 ,eerst zijn en voelen de zendelingen zich de leerlingen van de inlanders1 om langs die weg hun leermeesters te worden4 ,en de inlanders beseffen aanvankelik heel wel hun meerderheid1 een meerderheid op alle gebied van kennen en kunnen4 ,doch gaandeweg gaan ze hun minderheid gevoelen1 en dan ervaren ze bij intuitie1 dat het op hun innerlik leven is gemunt1 dat ze zich moeten verdedigen om te blijven wie ze waren4 ,is het1 naar alle waarschijnlikheid1 ook niet aldus gegaan in de lage landen bij de ,noordzee8 ,niet minder ontroerend is het te lezen1 hoe de zendelingen door middel van de school1 d4 i4 dus door de kinderen1 een nauwer contact krijgen met de ouderen4 ,we horen1 alweer1 in de geschiedenislessen als iets doodgewoons aan1 dat de zendelingen hier scholen stichtten1 maar we hebben er geen aasje idee van1 wat dit eigenlik inhield4 ,scholen stichten1 d4 i4 de kinderen trekken1 de kinderen wennen1 de kinderen winnen1 en aldus dichter bij de ouders komen4 ,toen1 schrijft ,dr4 ,adriani1 de scholen1 na eenige jaren van tobben1 goed aan den gang waren1 hadden wij ook het genoegen te merken1 dat de kinderen stemming voor ons maakten4 ,kwamen wij een dorp in1 de kinderen toonden hunne blijdschap en gaven te kennen dat wij hun welkom waren4 ,zij maakten er een gebeurtenis van en de ouders lieten zich vaak aansteken door de stemming der kinderen4 ,wetende dat wij hunne kinderen iederen dag een poos onder onzen invloed hadden1 begonnen de ouders te gevoelen dat zij belangen met ons gemeen hadden en het wel en wee der kinderen was dikwijls een onderwerp van gesprek tusschen hen en ons4 ,en dan vertelt ,dr4 ,a4 verder1 hoe de kinderen steeds meer belangstelling kregen in allerlei wat ze van de zendelingen konden leren1 beproefden eigenaardigheden van hun taal uit te leggen1 en zelfs behulpzaam waren bij het samenstellen van ,bijbelse leesboeken4 ,natuurlik is alles1 wat daar op ,celebes geschied is1 niet maar een simpele herhaling van hetgeen bij de invoering van het christendom in ons land is gebeurd4 ,doch het hoofdfeit is hetzelfde3 de aanraking der christelike beschaving met een heidense samenleving4 ,en mij dunkt1 het moet ook voor onze schoolkinderen belangwekkend en verhelderend zijn1 als ze bij de bespreking der ,zending in ,indi nog eens herinnerd worden aan de ,zending in de landen der ,duitsers en daarbij in de gelegenheid worden gesteld1 enkele parallellen te trekken4 ,te ver mogen we bij dit trekken van parallellen niet gaan4 ,wie b4v4 zeggen zou1 dat die inboorlingen tans aan het begin van hun beschaving staan evenals wij #ah eeuwen geleden1 en dat zij over nog eens #ahjj jaar zullen zijn1 wat wij nu zijn--die zegt meer dan hij verantwoorden kan4 ,voldoende is het1 dat wij enige overeenkomst zien en hiervan gebruik maken1 om het verleden toe te lichten door het heden4 ,,xv4 ,,een ,,lieflijke ,,naam4 ,hij kende de namen ,jezus ,christus alleen als vloek4 ,zijn vader vloekte1 zijn moeder1 zijn oudere broers1 de buren1 zelfs zijn zusje4 ,en dus vloekte hij ook1 reeds als klein jongetje4 ,alleen n buurvrouw1 een jong vrouwtje1 dat altijd bij haar werk zong1 had bij die namen wel eens een fijnere gemoedssnaar doen trillen dan die van driftige boosheid4 ,zij kende een heel repertoire van liederen waarin ze haar ,heiland verheerlijkte1 en zond de hulde van haar hart1 door open deur en venster1 vaak jubelend de buitenlucht in4 ,zoo had het buurjongetje wel eens gehoord van een lieflijken naam1 die ruischt langs de wolken1 maar die lieflijke naam naderde hem overigens niet anders dan als rauw scheldwoord4 ,dit veranderde niet1 toen hij ouder werd4 ,zijn kameraden vloekten1 op 't werk1 in de herberg1 op straat1 in huis1 overal4 ,ook onder dienst werd gevloekt1 en niet enkel door de soldaten1 doch vooral niet minder door de onder-officieren en de officieren1 gelijk in het burgerlijk leven de heeren voor de arbeiders niet onderdeden en hen meermalen overtroffen4 ,op deze wijze was ,jezus ,christus met dien man door 't leven gegaan4 ,aldus kon men merken1 dat deze man niet in de heidenwereld1 maar in een ,christelijke maatschappij was opgegroeid4 ,tot op zekeren dag4 ,hij was nu over de zestig1 had vrouw noch kind1 stond--ach neen1 slingerde alleen over de wereld1 was meer dronken dan nuchter1 kende de politiebureaux beter dan de kerken en had in onze ,christelijke samenleving nog nooit den ,christus ontmoet4 ,tot op zekeren dag1 toen hij1 in dronkenschap aangereden door een automobiel1 gewond naar het ziekenhuis werd vervoerd4 ,de chronische ziekte van het alcoholisme had men tot nog toe alleen in politiehokken behandeld2 een gekneusd been opende de deuren van het ziekenhuis4 ,en toen hij daar zoo rustig lag1 toen hoorde hij het ruischen van den lieflijken naam4 ,dat ging zoo4 ,een jong meisje van misschien achttien jaar kwam iedere week met bloemen in de zaal4 ,dan ging ze alle bedden langs1 zette bij elken patint een tuiltje frissche bloemen1 knikte de zieken vriendelijk toe en verdween weer4 ,soms bleef ze een poosje1 om dezen of genen met zachte stem wat voor te lezen1 een mooi verhaal of een hoofdstuk uit den ,bijbel4 ,en telkens1 als ze er geweest was1 liet zij de kranken achter1 verkwikt door haar bloemen1 haar welluidende stem1 haar lieflijke verschijning4 ,ruwe harten verteederden onder den invloed van deze zorgende zachtheid4 ,ze begrepen die vredige toewijding niet1 maar dat was ook niet noodig4 ,ze vergaten hun ellende van nu1 vergaten gehl de ellende van 't verleden1 vergaten ook de ellende die weer in de toekomst dreigde1 waren volkomen onder de bekoring dier reine liefde4 ,ze ervoeren de balsemende en louterende macht van het ,christendom2 ze kwamen in aanraking met ,christus1 maar ze konden ,zijn naam nog niet spellen en noemden ,hem2 lief meisje4 ,toch hoorden ze het lieflijke ruischen4 99 99 99 99 99 ,ze wisten niet1 gelijk duizenden en nogmaals duizenden dit niet weten1 dat dit ,christendom was4 ,ze meenden--indien ze hieromtrent iets meenden--dat ,christendom onafscheidelijk verbonden was aan preeken en catechiseermeesters en gezang1 maar niets te maken had met bloemen en vriendelijke knikjes4 ,het ,christendom--o ja1 dat had je in de kerken1 in die groote1 eenzame steenen gebouwen1 waar alleen een zeker soort menschen op ,zondagmorgen naar binnen ging1 daar moest je lid van wezen1 als van ,artis bij voorbeeld1 maar dat stond heelemaal buiten een ziekenhuis4 ,in een ziekenhuis kwamen zieken en dokters en verpleegsters1 en dat meisje--dat was alleen maar een lief meisje1 dat had eigenlijk in het ziekenhuis niets te maken4 ,ze wisten niet1 gelijk duizenden en nogmaals duizenden het niet weten1 dat zoo ook ,jezus1 de ,christus1 in het ziekenhuis dezer wereld eigenlijk niets te maken had4 ,hij kwam er1 ,hij zag er de lichamelijke1 maar vooral de zedelijke ziekten3 de zelfzucht in haar leelijke vormen van hebzucht1 eerzucht1 heerschzucht1 afgunst1 nijd1 haat4 ,hij ging er naar binnen en bracht er de bloemen ,zijner liefde1 de sterkende blikken van ,zijn zegenend oog1 de schoone verhalen van ,gods ,vaderliefde4 ,hij bracht die ,liefde zelve in ,zijn leven4 ,hij openbaarde haar in ,zijn daden1 ,hij lichtte haar toe in ,zijn woorden4 ,hij wierp de dronkaards1 de bedwelmden van allerlei aard1 ook die der eigengerechtigheid1 niet in een donker hok1 opdat ze daar hun roes zouden uitslapen en straks weer dieper wegzinken1 maar ,hij riep ze allen tot ,zich1 die vermoeid en belast waren1 allen1 opdat ,hij ze rust zou geven4 ,zoo ging ,hij het zondenhuis der wereld in en bracht er de verkwikkende1 de genezende1 de reddende ,liefde4 ,wat eerst alleen lieflijk ruischte langs de wolken des hemels1 zweefde nu1 als engelenzang1 door de menschheid heen1 over de velden der aarde4 ,en het was heerlijk om te hooren1 behalve voor hen1 die in het liefdelied een verwijt1 een aanklacht1 den dood van hun zelfstreelend en zelfverheerlijkend ,ik vernamen1 daarvan niet hooren wilden en dan ook inderdaad meenden1 dat die stem hier niets te maken had en haar het zwijgen oplegden aan het kruis4 ,tevergeefs4 ,want door de eeuwen heen bleef haar toon trillen door de zedelijke wereld1 bewoog en beweegt ook nu nog de menschelijke harten4 ,wanneer de oude dronkaard dit alles geweten had1 hij zou het ,christendom anders geerd hebben dan in godslastering en het wel aanstonds herkend hebben in dat lieve meisje4 ,nu begon het hem pas langzamerhand te schemeren1 als zij hem voorlas uit wat hij haar boekje noemde4 ,hij formuleerde 't zich wel niet zoo scherp1 maar 't werd hem toch flauw bewust3 zij was een gezant1 zij was een vertegenwoordigster1 zij was een brengster--in daden--van de ,blijde ,boodschap4 ,in haar kwam tot hem de ,herder1 die niet rustte eer hij 't verloren schaap had2 de ,meester1 die zijn jongeren geleerd had1 dat hij zachtmoedig was en nederig van hart2 de ,koning1 die 't uitsprak3 ,voorwaar zeg ,ik u1 voor zooveel gij dit n van deze ,mijne minste broeders gedaan hebt--hongerigen spijzigen1 dorstigen laven1 naakten kleeden1 vreemdelingen herbergen--zoo hebt gij dat ,mij gedaan4 ,in haar kwam ,christus tot hem4 ,en toen zij1 op ,kerstmis1 zong van3 ,er ruischt langs de wolken een lieflijke naam1 hoorde hij niet alleen het lieflijke ruischen1 maar kon hij dien naam ook spellen4 ,en daarvoor gebruikte hij dezelfde letters1 die eerst zijn vloeken hadden gevormd4 ,maar nu had hij ook het levende ,christendom ontmoet4 ,o1 ,kerstnacht1 schooner dan de dagen6 ,,xvi4 ,,worstlende4 ,we hadden de locomotief onder handen--wij1 dat zijn de kinderen der hoogste klasse en hun onderwijzer4 ,we hadden gezien hoe in de vuurhaard door verbranding van steenkool1 dat is dus door oxydatie van de koolstof1 warmte was ontwikkeld4 ,ook hoe die warmte1 dat is dus eigenlijk die oxydatie1 het water in den ketel tot stoom had omgezet4 ,ook hoe de spanning van dien stoom1 dat is dus eigenlijk die warmte1 dat is dus die oxydatie1 den zuiger in beweging bracht1 en deze de wielen1 en deze de locomotief1 en deze den heelen trein4 ,daar reed de trein1 twintig en meer zwaar beladen wagens voortgetrokken door de locomotief1 neen door den zuiger1 neen door de stoomspanning1 neen door de warmte1 neen door de verbranding van steenkool1 dat is dus3 door een scheikundige verbinding4 ,een chemisch proces1 het eenvoudige proces dat zich ook voor onze oogen vertoont1 wanneer een simpel lucifertje brandt1 dit bracht ons met duizelende snelheid de wereld rond1 ons en honderden medereizigers1 ons en honderden centenaars vracht4 ,waren we bij die oxydatie al bij de bron der kracht8 ,of moesten we nog dieper doordringen8 ,reeds rees de vraag naar de vorming der koolstof1 van dat krachtdragend en straks krachtbarend element1 en we zagen hoe die koolstof bij uiterst kleine hoeveelheden in de chlorophylkorrels der groene plantendeelen werd gevormd1 doch alleen--onder den invloed van het zonnelicht4 ,bleven de trillende stralen weg1 dan konden de groen-minnende#h korrels noch groen vormen1 noch uit het in de lucht zwevende koolzuurgas de koolstof losmaken en deze1 met opgezogen water verbonden1 als vaste stof in de plant binden4 ,geen kool dus in de plant zonder zonnekracht4 ,en deze was het alzoo ten slotte1 die de trein in beweging bracht1 die ons voorttrok1 ons en heel de menschheid4 #h ,chloros groen2 phyl minnend4 ,wanneer de kinderen tot zulk een inzicht komen1 duizelt het hun soms een oogenblik4 ,aan hun oogen is iets te zien4 ,daar straalt ontroering uit4 ,een andere ontroering dan wanneer ze hun dertig plaatsjes in ,gelderland zonder haperen hebben opgezegd4 ,ook deze voldoening zij hun gegund4 ,maar ze haalt niet bij het moment van verheffing1 van hartsverheffing1 wanneer ze de dagelijksche dingen uit hun omgeving1 het voortsnellen van een spoortrein1 van een hooger niveau zien1 als met nieuwe oogen aanstaren4 ,de ,zon trekt de trein voort4 ,de ,zon beheerscht de plantenvoeding1 dus ook de dierenvoeding1 dus ook ons leven4 ,de ,zon is de levensbron der ,aarde4 ,zonder haar geen groen1 geen kleur1 geen leven4 ,zonder haar--hier niets dan een duistere1 kille woestenij4 ,is het wonder1 dat de oude volken de ,zon aanbaden8 ,dat er een ,zonnegod was8 ,een ,zonnedienst8 ,de ,menschheid knielde voor haar ,voedster1 haar ,onderhoudster1 haar ,oorsprong4 ,haar oorsprong8 ,de mensch zag niet verder4 ,wie bij de zon eindigt1 is als de reiziger1 die bij een tusschen-station uitstapt4 ,neen1 hier is het eindpunt niet van onze reis1 hier het beginpunt niet van ons bestaan4 ,verder moeten we1 altijd verder1 van zonnestelsel tot zonnestelsel4 ,doch nu begint het ons eerst recht te duizelen4 ,bij de grenzen onzer kennis beseffen we het diepst onze onwetendheid4 ,en daar buigt de mensch het hoofd4 ,niet voor den ,zonnegod4 ,maar voor dien ,god1 die ook de ,zon heeft geschapen1 die het gansche ,heelal regeert4 ,al zien wij ,hem niet1 wij gelooven in ,hem4 ,in ,hem voelen wij den ,oorsprong van alle ,zijn1 de bron onzer levenskracht4 ,en zooals de planten1 onbewust of in vage bewustheid1 de bladeren naar het zonlicht keeren1 vanwaar hun groei en hun sterkte komen moet1 zoo richt de menschenziel zich naar haar ,oorsprong1 zuchtend en zoekend naar ,goddelijk licht4 ,wellicht vindt deze of gene het een weinig oneerbiedig1 om niet te zeggen profaan1 dat we een religieuse beschouwing verbinden aan iets zoo materiels als een locomotief4 ,maar is een locomotief1 omdat het een werktuig is1 dan iets minderwaardigs8 ,openbaren zich in dit werktuig niet evenzeer de wonderen als in de organische wereld8 ,en spreken we niet van organische1 d4 i4 bewerktuigde wereld1 omdat we juist bij planten en dieren de werktuigen als een kenmerkend deel onderscheiden tegenover de anorganische natuur8 ,ach1 wie ,god alleen ziet in kerken en heilige boeken1 alleen in bloeiend en zingend leven1 hij verruime zijn blik4 ,overal1 overal is ,god4 ,in het nietigste stofje werkt ,zijn kracht4 ,geen mechanisme1 of het is een nabootsing van hetgeen de mensch in de gecompliceerde mechanismen der levende schepping heeft ontdekt4 ,waar we ook beginnen1 stijgend langs stralen van zonnelicht worden we naar den ,oorsprong heen geleid4 99 99 99 99 99 ,dezelfde locomotief1 die ons naar de ,zon heenvoerde als de trekkende kracht van treinen1 als de beheerscheresse dezer aarde1 bracht ons nog een andere waarheid aan 't licht4 ,waarom1 als de trein nu toch al zoo zwaar was1 waarom nu nog de locomotief zoo vreeselijk zwaar gemaakt8 ,dan werd de vracht toch immers nog grooter8 ,dan viel er toch immers nog meer voort te trekken8 ,dan was er dus immers nog meer krachtsontwikkeling noodig8 ,gaf dat niet verlies aan brandstof en wat dies meer zij8 ,de kinderen kwamen al spoedig zelf met de opmerking dat de locomotief wel erg zwaar moest wezen1 om de wielen tegen de rails te drukken4 ,want anders zouden de wielen wel ronddraaien1 maar ze zouden langs de rails glijden en de locomotief zou niet vooruitgaan4 ,die zwaarte was noodig4 ,daardoor kwam er tegenstand1 wrijving4 ,en die tegenstand was voorwaarde van vooruitgang4 ,zelfs1 hoe zwaarder trein de locomotief had voort te trekken1 hoe zwaarder ze zelf moest wezen4 ,de tegenstand groeit met de belangrijkheid der taak4 ,onderstel1 dat er geen wrijving was1 onze voeten zouden niet kunnen staande blijven1 we zouden niet kunnen voortkomen4 ,een spiegelend ijsveld ware de aarde1 waarop geen beweging mogelijk was4 ,waar geen wrijving is1 zou ze gemkt moeten worden4 ,in het materiele willen we dit graag gelooven1 daar spreekt het ook zoo duidelijk4 ,maar in het moreele8 ,en in het geestelijke8 ,daar zijn we maar al te zeer geneigd1 om over de moeilijkheden te klagen en de bezwaren te verwenschen4 ,toch geldt het ook hier1 dat de wrijving voorwaarde van vooruitgang is4 ,zullen we geestelijk en zedelijk groeien1 dan toch alleen door geestelijke en moreele krachtsinspanning1 en die kunnen we ons niet bij recept voorschrijven1 maar die moeten van ons door de levensomstandigheden geischt worden4 ,wanneer van alle kanten de moeilijkheden op ons af komen1 kunnen we daaronder wel eens gebukt gaan4 ,maar het zijn de grootste geesten1 het zijn de helden der menschheid1 die in toestanden van hopeloosheid en radeloosheid ten onder dreigden te gaan1 om straks gesterkt het hoofd weer op te heffen4 ,wanneer het leven ons iets leeren kan1 dan is het wel dat we alleen worstelende krachten winnen4 ,wie de worsteling vervloekt1 vervloekt zijn eigen verbetering4 ,wie de worsteling ontvlucht1 zinkt weg in verslapping4 ,we behoeven daarom de moeilijkheden niet te zoeken1 we behoeven het gevaar niet te beminnen4 ,wie 't gevaar bemint1 valt er in1 zegt ,augustinus4 ,maar iets anders is het1 het gevaar te zoeken en te beminnen1 iets anders de moeilijkheden1 die 't leven op onzen weg legt1 aan te pakken4 ,dit is onze plicht1 sterker1 hierin ligt ons heil4 ,en al lijkt het op 't eerste gezicht ongerijmd1 al kost het vaak schier bovenmenschelijke zelfbeheersching in verloochening van ons rustig geluk1 we moeten zelfs dankbaar kunnen zijn voor de smartvolle zorgen als prikkels tot zelfverbetering1 lijden ter loutering4 ,het spreekt van zelf1 dat niet in deze woorden met de kinderen werd gesproken1 maar wel in dezen geest1 en dat daarbij ervaringen werden bewust gemaakt uit het kinderleven1 dat al zoo rijk is aan verleidingen1 ontvluchtingen1 inzinkingen1 misschien ook overwinningen4 ,bijna alles wat in het leven der volwassenen werkt1 gist ook al in het leven der kinderen1 zij het natuurlijk in andere sterkte4 ,wie dit niet ziet1 phantaseert de kinderen kinderlijker dan ze zijn4 ,hun onschuld is onrijpe schuld4 ,de groote waarheden zijn daarom ook voor de kleinen4 ,en al vroeg mogen ook zij beseffen1 dat de worsteling noodig is ter overwinning4 ,alleen daardoor wordt de ,jacob een ,isral4 ,,xvii4 ,,volhard6 ,er is een mooi puntdicht van ,staring1 dat zich veroordeelend richt tegen hen1 die meenen zonder inspanning hun doel te kunnen bereiken4 ,met een vlugge pen--ach1 pennen zijn vaak vlugger dan voor 't heil van den schrijver en 't genot van den lezer wel goed is--heeft iemand eenige vellen papier volgeroffeld1 en nu verbeeldt hij zich1 meesterwerk te hebben geleverd4 ,doch ,staring ontneemt hem die illusie4 ,zulk roffelwerk zou onverganklijk leven8 ,neen vriend1 geschoeid won ,bilderdijk ,het steil der kunst1 maar achter hem in 't slijk ,blijft gij met uw pantoffels steken4 ,staring mocht meepraten4 ,onvermoeid arbeidende aan zijn gedachten en zijn gedichten1 rustte hij niet1 aleer beide rijp waren4 ,laten we alleen eens een oogenblik nauwlettend acht geven op de beelden en woorden in dit simpele1 vierregelige versje1 dan zien we daar aanstonds1 hoe ,staring de daad bij 't woord gaf4 ,hebt ge wel eens roffelwerk gezien8 ,waarschijnlijk niet want dan zoudt ge bekend moeten wezen met den arbeid van den timmerman4 ,een van zijn werktuigen heet nl4 een roffel4 ,het is een schaaf waarmee allereerst het ruwste van de planken worden afgeschaafd voor ze een nauwkeuriger behandeling ondergaan4 ,zoo'n afgeroffelde plank ziet er dus nog slordig uit4 ,natuurlijk1 er is nog slechts weinig zorg aan besteed4 ,vandaar dat de figuurlijke beteekenis van afroffelen op slordig1 onnauwkeurig werken wijst4 ,en wie nu het roffelwerk wil overbrengen op literair gebied1 heeft daarmee reeds zichzelf veroordeeld4 ,neen1 zoo gauw en gemakkelijk komen we er niet4 ,wie het stijgende pad der kunst wil betreden1 rekene er op1 dat het beklimmen van den berg inspanning eischt en ruste zich uit tot den tocht4 ,niet op onze slofjes bereiken we den top4 ,geschoeid won ,bilderdijk het hoogtepunt1 waarop ,staring hem ziet4 ,maar wie meenen mocht1 op pantoffels ,b4 te kunnen navolgen1 blijft beneden in de modder steken4 ,ik wil niet beweren1 dat ,staring hier uitmunt door oorspronkelijke beeldspraak4 ,doch ieder zal wel erkennen1 dat de oude beelden1 die we dagelijks gebruiken en die overal in de volkstaal leven1 door ,staring in volle klaarheid gezien en toegepast zijn1 zoodat hij aan 't oude weer nieuw leven heeft geschonken4 ,al schreef ,staring maar twee regels1 die regels mochten woord voor woord opgenomen en gewogen worden4 ,ieder woord had zijn volle gewicht4 ,dit bereikte hij natuurlijk niet door er maar op los te schrijven4 ,door nadenken en overwegen verdiepte en verhelderde hij zijn gedachten1 door oefening en aanhoudende zelfcritiek kuischte hij zijn taal4 ,daarom mogen we zeggen1 dat ,starings werken zijn uitspraken bevestigen4 ,en daar vloeit tevens uit voort1 dat ,staring-lectuur1 zeg mijnentwege ,staring-studie1 een heilzamen invloed kan hebben op de vorming van het jonge geslacht4 ,men heeft het zoo vaak over de vormende waarde der literatuurbeoefening4 ,welnu1 wie nog zoekt naar de wijze1 waarop die vormende waarde tot haar recht kan komen1 beproeve maar eens door middel van ,staring zijn leerlingen oog en eerbied te doen krijgen voor volharding4 99 99 99 99 99 ,aan die deugd is in onzen tijd meer dan ooit behoefte4 ,zenuwzwakke naturen1 gelijk we er vele tellen1 zijn vaak alleen sterk in opwindingen4 ,alles moet bij vlagen en ingevingen gaan4 ,en als de inspiratie niet werken wil1 komt er niets4 ,inspiratie heet de eenig betrouwbare drijfkracht4 ,zij stempelt den arbeid met het merk der genialiteit4 ,natuurlijk zal niemand de beteekenis van een krachtige aandrift loochenen4 ,maar wie meenen mocht1 dat zij den volhardenden arbeid missen kan1 komt bedrogen uit4 ,reeds meermalen heeft men getracht1 de natuur van het genie te bepalen1 doch1 hoe verscheiden de karakteristieken ook zijn mogen1 in n opzicht stemmen alle overeen3 ,geen genie zonder volharding4 ,alle groote mannen waren sterk444 in het overwinnen van moeilijkheden4 ,en dit laatste is iets anders1 dan het drijven om zijn telkens wisselenden zin te krijgen4 ,hoe wreed zij 't ook vervolgen tot den dood1 't ,genie blijft toch d'omstandighen te groot1 zegt ,potgieter4 ,volharding en veranderingszucht staan tegenover elkaar4 ,de eerste is het kenmerk van kracht1 de laatste van zwakheid4 ,met groote ambitie begint iemand soms aan een nieuwe taak1 liefst aan de uitvoering van een zijner eigen vele nieuwe plannen4 ,hij leeft bij zijn phantasie1 en in die phantasie ziet hij alleen maar het mooie en aantrekkelijke4 ,doch nu komt de werkelijkheid en daarmee rijzen van alle kanten moeilijkheden1 waarvan hij te voren geen flauw vermoeden had4 ,aanvankelijk tracht hij de moeilijkheden te overwinnen1 doch spoedig geeft hij 't op4 ,hij ontwijkt de steenen1 die hij moest opruimen om zijn weg te kunnen vervolgen1 en de lust ontzinkt hem4 't ,mooie plan wordt opgegeven1 een nieuw gevormd1 en de jonge arbeider komt verzwakt uit den strijd terug4 ,het spreekt vanzelf1 dat niet alle strijders evenveel kracht hebben4 ,doch hieruit mag niet volgen1 dat de sterke voortzetten en de zwakke opgeven moet4 ,opgeven voert tot bezwijken4 ,ook de zwakke moet vrtgaan4 ,hij kan 't niet zoo snel1 als zijn bevoorrechte medestrijder4 ,dat hindert niet4 ,dan gaat hij maar langzaam1 desnoods veel langzamer4 ,maar444 vooruit6 ,niet een nieuw pad ingeslagen1 omdat de gang langs het oude te zwaar valt4 ,ook op dat nieuwe pad liggen de moeilijkheden4 ,en ze wachten u reeds1 al ziet ge ze niet4 ,overl zijn ze4 ,en ge ontvlucht ze niet1 door ze te ontwijken1 maar door ze te overwinnen4 ,van ,haren zegt het zoo mooi van de smart3 ,we zullen den oceaan oversteken1 om haar te ontkomen4 ,maar aan gindsche kust staat ze reeds1 en wacht ons op4 ,en zoo is het ook met de bezwaren1 aan onze taak verbonden4 ,juist wie ze ontvlucht1 raakt er onder4 ,doch wie ze aandurft en aanpakt1 wordt hun meester4 ,dat niemand zich toch door een gevoel van zwakheid late terneerslaan en ontmoedigen4 ,haast is niet noodig4 ,haast u langzaam4 ,aan de taaiheid is evenzeer de zege verzekerd als aan de kracht4 ,taaiheid is kracht4 ,zij is de kracht in pasmunt1 teergeld op den langen arbeidsweg4 ,en de vraag is niet3 ,wat bereikt ge op het moment1 maar wel3 ,wat zult ge aan het einde van uw leven bereikt hebben4 99 99 99 99 99 ,beter ten halve gekeerd1 dan ten heele gedwaald4 ,ja1 hier is wel iets waars in4 ,maar wanneer men tien en twintig keer ten halve keert1 dan komt men altijd op dezelfde plek terug4 ,dan zal men niet dwalen1 doch ook niet vooruitkomen4 ,en de dwalende ontdekt nog wel eens gansch nieuwe gezichtspunten en kan--verder op den rechten weg gerakend--tot de blijde ervaring komen1 dat hij een eind gevorderd is4 ,doch de terugkeerder wordt een stilstaander4 ,en stilstand is de dood4 ,ik zou zeggen3 ,beter half gewonnen1 dan heel verloren4 ,wie de eerste helft gewonnen heeft1 bemeestert wellicht ook de tweede4 ,er is niets zoo ontzenuwend voor den zenuwzwakke als het weifelmoedige en aarzelende4 ,maar dat wordt niet bestreden--doch integendeel bevorderd--door koppigheid en doordrijven4 ,het is verwonderlijk1 hoe zulke naturen vaak sterk zijn in de bevrediging van hun lusten4 ,maar hierbij drijven ze dan op den krachtigen stroom hunner neigingen en slepen daarbij nog anderen mee4 ,dan wordt voor wilskracht en volharding aangezien1 wat integendeel groote wilszwakte is4 ,zoowel bij zelfbeheersching als bij zelfbevrediging wordt vaak groote kracht ontwikkeld4 ,maar in 't eerste geval is het de sterkende kracht van een stalende tucht en in 't laatste de verterende woede van een laaiende drift4 ,daardoor werkt zelfbevrediging menigmaal verslappend4 ,en juist op dit gebied geldt het1 dat men liever ten halve keeren moet dan geheel te dwalen4 ,men kan er bijna zeker van zijn1 dat we ons op den goeden weg bevinden1 als er van ons iets geischt wordt en we in de vervulling dier eischen1 zij het met opoffering van menigen lust1 onze zelfbevrediging vinden in gewetensrust4 ,doch het was mijn bedoeling niet1 dieper op dit onderwerp in te gaan4 ,ik wilde alleen1 mijzelf en anderen er nog eens van doordringen1 dat er in onzen tijd van stemmingen en sentimenten dringend behoefte is aan die geesteskracht1 welke zich in volharding openbaart4 ,in de school en in de geheele opvoeding kan zij aangekweekt worden1 door de kleine en groote kinderen met blijde opwekking te nopen of met zachten dwang te noodzaken tot een telkens herhaalde krachtsinspanning1 die kleine en groote moeilijkheden weet te boven te komen4 ,overhaasting is ook hier niet noodig4 ,de overhaasting in onderwijs en opvoeding is al te vaak de dood voor rustige kracht4 ,de haast van onzen tijd loopt uit op revolutiebouw1 op flodderwerk4 ,ze werkt met rijgdraden1 en meent daarmee te kunnen volstaan4 ,doch waar de opvoeding niet voor n seizoen1 maar voor 't leven1 voor de eeuwigheid arbeidt1 daar behoeft zij zich niet door haast te doen bederven4 ,ouders1 die hun kinderen waarachtig liefhebben1 en onderwijzers1 die hun leerlingen niet behoeven klaar te stoomen1 kunnen de jeugd maar weinig meegeven1 dat van blijvender waarde is voor verstandelijke en zedelijke ontwikkeling dan de kracht der ,volharding4 ,zij houdt aan den arbeid en is daardoor tevens een heilzame meesteresse der tucht4 ,alle begin is moeilijk1 zegt een onzer twijfelachtige volksmeeningen4 ,soms is 't waar4 ,doch heel dikwijls is ook 't begin gemakkelijk en valt juist het volharden zwaar4 ,daarom lezen we zoo terecht3 ,alleen wie volhardt tot den einde toe1 die zal zalig worden4 ,en mocht ,schiller schrijven3 ,nur ,beharrung fhrt zum ,ziel4 ,,xviii4 ,,vrede ,,op ,,aarde4 ,o natuurlijk1 nu smaalt de menigte3 ,dat ,kerstevangelie is onzin4 ,vrede op ,aarde8 ,zie maar in 't rond4 ,oorlog en niets dan oorlog4 ,de ,englenzang in ,bethlehems velden is een lieflijke waan4 ,twintig eeuwen lang hebben de kinderen der menschen het lied nagezongen1 maar het bleef bij zingen4 ,juist de beide volken1 die het ,kerstfeest met zulk een zoete vroomheid vieren1 hebben zich in onzen tijd het krachtigst gewapend4 ,waar is de ,weihnachtsbaum meer algemeen geerd dan in ,duitschland8 ,iedere huiskamer ziet zijn vreedzame vlammetjes branden4 ,maar ieder huisgezin heeft thans zijn mannen naar 't oorlogsveld gezonden4 ,daar donderen de kanonnen dit jaar het antwoord op het lied uit de wolken4 ,en welke natie stuurt haar ,christmaswishes veelvuldiger de wereld in dan de ,engelsche8 ,kerstwenschen8 ,ze worden door de dreadnoughts overgebracht en de heidenen uit ,azi zullen ze1 op ,engelands kosten1 wel in het christelijk ,europa bezorgen4 ,vrede op ,aarde8 ,schijn en huichelarij dat heele christendom1 die heele leer der liefde4 ,geen englenzang daalt uit de wolken1 maar bommen regenen uit den hemel neer1 om wat er nog vreedzaam op de velden der aarde leeft te vernietigen4 ,vrede8 ,haat1 wraak1 oorlog1 verwoesting op aarde6 ,dt is de waarheid4 ,en niets anders4 ,zoo smaalt--en zoo dwaalt de menigte4 ,ze dwaalt4 ,het ,kerstevangelie is volkomen waarheid gebleken1 ondanks al de woedende oorlogen1 die sedert gevoerd zijn4 ,en ook nu kan men zijn ongereptheid zelfs te midden van het kanongebulder zien4 ,er is vrede op aarde4 ,maar444 onder de menschen waarin ,god welbehagen heeft6 ,zoo luidde ook het engelenlied4 ,daar is in dien stillen1 in dien heiligen nacht niet gezongen1 dat van nu aan de aarde vol vrede zou wezen1 zoo min als later ,jezus--tch de ,vredevorst6--van zichzelf getuigen zou1 dat ,hij allen strijd zou beindigen4 ,ik ben niet gekomen om vrede te brengen1 maar het zwaard1 sprak ,hij1 met goddelijke beslistheid1 waaraan de latere tijden volle recht hebben gedaan4 ,maar hoewel ,hij het zwaard bracht1 mocht ,hij toch vredevorst heeten en konden de engelen zijn geboorte aankondigen als het uur1 waarin de ,vrede op ,aarde was neergedaald4 ,dat zou zijn leven bewaarheiden en dat hft zijn leven bewaarheid4 ,of was het in ,zijn ziel niet vrede8 ,hij werd bespot1 beschimpt1 veracht1 maar het verstoorde den vrede niet in zijn gemoed4 ,hij werd gescholden1 belasterd1 verdacht gemaakt1 maar het kon de klare rust zijns harten niet vertroebelen4 ,hij werd geslagen1 met doornen gekroond1 gekruisigd1 maar het deed geen oogenblik zijn vertrouwen in ,gods vaderliefde wankelen4 ,hij bad voor zijn vijanden3 ,vader1 vergeef het hun1 want zij weten niet wat zij doen4 ,was dit alles niet een onweerspreekbaar getuigenis1 dat in zijn ziel de vrede woonde8 ,zijn leven scheen vernietigd1 zijn streven vruchteloos1 zijn arbeid ijdel--toch vrede4 ,onbegrepen door zijn leerlingen1 in de uiterste ure zelfs door een zijner beste discipelen verloochend1 door al zijn jongeren verlaten1 eenzaam en veroordeeld achtergebleven--toch vrede4 ,in dezen ,gezalfde des ,heeren was het in volle werkelijkheid3 ,vrede op ,aarde4 ,de englen hadden geen juister naam kunnen aankondigen4 99 99 99 99 99 ,een onjuiste vertaling van het ,lukasevangelie heeft ons langen tijd doen lezen en zingen3 ,vrede op aarde6 ,in de menschen een welbehagen6 ,maar dat staat er niet in het oorspronkelijke ,grieksch4 ,de bekende ,duitsche vertaling van ,weissacher zegt3 ,preis sei in der ,hhe ,gott1 und auf ,erden ,friede unter ,menschen des ,wohlgefallens4 ,dat is duidelijk genoeg1 zoowel als de woorden van prof4 ,oort in onze ,leidsche vertaling4 ,neen1 zoo gemakkelijk gaat het niet4 ,wij zouden wel willen zondigen op duizenderlei wijze3 vloeken1 drinken1 boeleeren1 eergierig1 geldgierig1 heerschzuchtig zijn1 het recht vertrappen1 de armen vertreden1 de ellendigen doen bezwijken en bij alles--vrede op aarde1 opdat we vooral ongestoord onzen gang konden gaan4 ,maar hoe kan in vredesnaam--ja1 in naam des ,vredes6--,god in zulke menschen een welbehagen hebben8 ,dat is immers onmogelijk8 ,hoe kan ooit een heilige ,macht vrede hebben met zooveel onheiligs6 ,zeker3 ,vrede op ,aarde4 ,maar444 onder die menschen waarin ,hij welbehagen heeft6 ,dat is dus onder de menschen1 waarin de geest van ,zijn heiligheid werkt4 ,doch overal elders krijg4 ,terecht4 ,zonde kan geen vrede baren4 ,jezus was een mensch1 waarin ,god welbehagen had4 ,vandaar in ,hem vrede4 ,en dien vrede kunnen we nog zien1 zelfs in de loopgraven van 't slagveld en tusschen de fluitende kogels4 ,hoeveel martelaren hebben in vroeger eeuw1 te midden der vlammen1 van dien vrede getuigd6 ,het is zoo volmaakt onjuist van vrede te spreken1 als er alleen maar geen kanonnen-oorlog is4 ,waar vijandschap is1 wantrouwen1 onafgebroken bewapening1 daar is geen vrede1 daar is het aanhoudend oorlog1 met alleen kortere of langere wapenstilstanden4 ,vrede is een gemoedstoestand4 ,omringd door een paradijsrust kan het menschenhart onrustig zijn4 ,terwijl alles om hem heen vredig is1 woelt er onvrede in zijn binnenste4 ,en rondom kan dood en verderf woeden1 de stad in puin geschoten worden1 het huis boven zijn hoofd instorten1 en toch de mensch vrede hebben4 ,de vraag is alleen3 ,heeft ,god in u een welbehagen4 ,heeft ,hij8 ,onderzoek het door de vraag om te keeren3 ,hebt gij een welbehagen in ,god8 ,neen1 laten we ons niet verschuilen achter kerkelijke termen4 ,wie in ,god gelooft1 weet1 dat ,hij heilig is en rechtvaardig4 ,welnu1 hebt gij de heiligheid lief1 zoodat alle onheilige begeerten in u--ge kent ze wel--u een voortdurende smart zijn8 ,hebt gij de rechtvaardigheid lief1 waarchtig lief--niet met woorden--zoodat ge voor haar offers wilt brengen3 uw maatschappelijke rust1 uw fortuin1 uw goeden naam bij de menschen1 althans wat men zoo noemt4 ,hebt ge aldus ,god lief8 ,of wilt ge liever ,gods welbehagen genieten in een leventje van liefdeloosheid1 zelfstreeling2 de heele wereld genieten en ,gods zegen op den koop toe8 ,ons zelfbehagen en ,gods welbehagen1 die gaan nooit samen1 tenzij ons zelf eerst de reinigingskuur der zelfverloochening heeft doorgemaakt4 ,er is vrede op aarde4 ,maar of de aarde eenmaal vol vrede zal zijn8 ,niet1 wanneer de ongerechtigheid toeneemt4 ,want doordat de ongerechtigheid toeneemt1 zal de liefde van velen verkoelen en dus de haat aanwakkeren4 ,maar wie volhardt tot het eind1 die zal zalig worden4 ,slechts hij die in eigen ziel vrede op aarde gevonden heeft1 kan de vrede op aarde brengen4 ,hoe8444 ,dat is de boodschap van den stillen1 den heiligen nacht4 ,kerstmis1 #aiad4 ,,inhoud4 ,blz4 ,i4 ,zielsontwaken #a ,,ii4 ,vertrouwen #d ,,iii4 ,de ,tweede4 7,n4 v4 d4 ,d47 #g ,,iv4 ,de ,moeder #ac ,v4 ,hebt ge iets voor uw kind over8 #be ,,vi4 ,waarheid in de ,opvoeding #bg ,,vii4 ,afkeuring en ,waardeering #aag ,,viii4 ,zaakonderwijs #aah ,,ix4 ,de ,w4 7,n4 v4 d4 ,d47 #aba ,x4 ,het ,geluk4 7,n4 v4 d4 ,d47 #abf ,,xi4 ,doe het goede4 ,en dt goed4 7,n4 v4 d4 ,d47 #ace ,,xii4 ,over-reckt #ada ,,xiii4 ,heden overleed plotseling444 7,n4 v4 d4 ,d47 #aed ,,xiv4 ,de ,school en de ,zending #aei ,,xv4 ,een lieflijke naam4 7,n4 v4 d4 ,d47 #aha ,,xvi4 ,worstlende #ahf ,,xvii4 ,volhard6 #aib ,,xviii4 ,vrede op ,aarde4 7,n4 v4 d4 ,d47 #aii ---------------------------------------- ------- ,,opmerkingen ,,van ,,de ,,bewerker3 ,de volgende correcties zijn in de tekst aangebracht3 ,bron 7,b37 -- ,correctie 7,c37 ,b3 ons moeten beperken ,de rust in ,c3 ons moeten beperken4 ,de rust in ,b3 uiterlik selsel1--moest hij ,c3 uiterlik stelsel1--moest hij ,b3 oonspronkelik werk4 ,c3 oorspronkelik werk4 ,b3 des zielevens1 ontvangen we ,c3 des zielelevens1 ontvangen we ,b3 ,ik ben zo alleen4 waar ,c3 ,ik ben zo alleen1 waar ,b3 zijn opvoedkundige theorien6--hoe ,c3 zijn opvoedkundige theorien6--hoe ,b3 hun eigen verliefheidsperiode--ik ,c3 hun eigen verliefdheidsperiode--ik ,b3 lichten in de omgang met met ,c3 lichten in de omgang met ,b3 kind verdrinken zal1 ,maar als ,c3 kind verdrinken zal4 ,maar als ,b3 beetje te slapen ,ze was ook ,c3 beetje te slapen4 ,ze was ook ,b3 zijn eigen nderigen arbeid moet ,c3 zijn eigen nederigen arbeid moet ,b3 dogma's te kwellen4 ,c3 dogma's te kwellen4 ,b3 enkele paralellen te trekken4 ,c3 enkele parallellen te trekken4 ,b3 ziet zijn vreemdzame vlammetjes ,c3 ziet zijn vreedzame vlammetjes ,b3 door de draednoughts overgebracht ,c3 door de dreadnoughts overgebracht ,b3 wankelen1 ,hij bad voor zijn ,c3 wankelen4 ,hij bad voor zijn ---------------------------------------- -------