--- ,,utf-#h ,,bom --- ---------------------------------------- ----------------------- ,,opmerkingen ,,van ,,de ,,bewerker3 ,de tekst in dit bestand wordt weergegeven in de originele1 verouderde spelling4 ,er is geen poging gedaan de tekst te moderniseren4 ,bladzijde-nummering is verwijderd4 ,afgebroken woorden aan het einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld4 ,voetnoten zijn hernummerd en verplaatst naar het eind van de alinea met de verwijzing4 ,overduidelijke druk- en spelfouten in het origineel zijn gecorrigeerd4 ,variaties in spelling zijn behouden3 met of zonder accent1 trema of koppelteken4 ,de in het origineel als cursieve tekst is weergegeven als cursief4 ,uitgespatieerde tekst is weergegeven als uitgespatieerd4 ,aan het eind van het boek volgt een overzicht van de aangebrachte correcties4 ,het tweede deel van ',verspreide ,opstellen' is als e-boek ---------------------------------------- ----------------------- ,,verspreide ,,opstellen4 ,i4 ,,verspreide ,,opstellen ,,van ,,jan ,,ligthart4 ,i4 ,,tweede ,,druk4 ,,uitgegeven ,,voor ,,het ,,ligthart-,,comit ,,door ,j4 ,b4 ,,wolters' ,u4,m4--,,groningen1 ,,den ,,haag1 #aiag4 ,in deze serie zijn verschenen3 ,,jan ,,ligthart1 ,verspreide ,opstellen1 ,i #b;e dr4 f #j1gj ,,jan ,,ligthart1 ,verspreide ,opstellen1 ,,ii - #j1gj ,,jan ,,ligthart1 ,in ,zweden #b;e dr4 - #j1ie en zullen in den loop van #aiah of #aiai verschijnen3 ,,jan ,,ligthart1 ,over ,opvoeding1 ,i4 ,,jan ,,ligthart1 ,over ,opvoeding1 ,,ii4 ,,jan ,,ligthart1 ,jeugdherinneringen4 ,,ter ,,inleiding4 ,op verzoek van den uitgever ,j4 ,b4 ,wolters belastte ,jan ,ligthart zich in het jaar #ahii met de redactie van een nieuw opvoedkundig weekblad4 ,dat blad noemde hij ,school en ,leven4 ,dat was niet een toevallige titel1 noch minder een mooie leuze4 ,voor leuzen1 mooie woorden1 die niet staan voor een inhoud1 een zaak1 was ,ligthart zoo bang1 zoo bang1 en aan het toeval liet hij niet graag iets over bij zijn werk4 ,wat hij deed1 deed hij goed1 tot in de uiterste puntjes verzorgd4 ,een titel of een opschrift vond hij niet iets1 dat zijn aandacht onwaardig was4 ,die naam drukte een beginsel uit4 ,ook dat is nog onvolkomen gezegd4 ,een beginsel is een algemeene grondstelling1 van waaruit gevolgtrekkingen worden gemaakt1 die dan gelden of gelden moeten voor een bijzonder geval4 ,en juist die manier van handelen had in ,ligtharts oogen zoo groote gevaren4 ,hij vreesde1 dat het levende1 het persoonlijke1 het eigen-aard-ige1 d4i4 dat1 wat zijn eigen aard en natuur heeft in zijn aard en natuur miskend zou worden door het te brengen onder algemeene regels4 ,die naam ,school en ,leven was een openbaring van zijn wezen4 ,ik zeg niet van zijn opvoedkundig denken4 ,want opvoedkunde was voor ,ligthart niet alleen product van denken3 opvoeden was voor hem liefhebben1 begrijpen1 meevoelen4 ,het was zich zelf opvoeden en zich zelf verloochenen1 het was gven4 ,geven in blijmoedigheid1 in dankbare overgave4 ,zoo vloeide al zijn opvoedkunde voort uit zijn opvoeden4 ,hij begon niet te redeneeren1 hij zette vooraf geen zwaarwichtige theorien op4 ,hij ving niet aan met een stelsel te ontwerpen1 dat hij opgebouwd had op grond van beschouwingen en overwegingen4 ,neen1 hij vond een taak voor zich1 kinderen1 die hij moest opvoeden1 die hij kennis moest bijbrengen1 die hij moest helpen1 hun slechte neigingen te overwinnen4 ,hij begon maar met die taak1 want opvoeden kan immers geen uitstel lijden4 ,hij begon door zich aan het kind te geven4 ,en al werkende1 leerde hij het kind in 't algemeen1 het kind in het bizonder kennen4 ,wat men zoo innig liefheeft1 leert men spoedig kennen1 verstaat men dus4 ,en zoo deelde hij1 uit de schatten van zijn ervaring1 lessen uit1 zoo trachtte hij ons het kind te leeren zien1 als zijn eigen1 snel indringende blik het ontdekt had4 ,omdat hij zich gaf1 was zijn opvoeden zooals zijn leven1 en zijn opvoedkunde was zooals zijn opvoeden1 omdat hij zoo door en door echt was en de klove tusschen zijn en uiting niet kon verdragen4--,zoo werd de naam ,school en ,leven een openbaring van ,ligtharts wezen4 ,de school4 ,ligthart was met geheel zijn hart schoolmeester4 ,hij leefde in en voor de school4 ,wie hem bezocht1 werd aldra uit zijn tuin meegenomen naar het schoolgebouw1 dat er naast lag4 ,en hij toonde hem den schooltuin1 de schoolplaten1 de nieuwe leermiddelen1 de nieuwe modellen1 die de kinderen hadden gemaakt4 ,hij heeft nooit iets anders willen zijn en worden1 dan schoolmeester4 ,voor hem zijn er--zoo werd na zijn dood opgemerkt--schoolmeesters geweest1 die ook beroemd werden en tot de verstandelijk oppersten van ons land gerekend werden4 ,maar dan waren zij schoolmeester af geworden1 en werden dan bekend als staatsman1 geleerde1 of iets anders4 ,doch ,ligthart verstond het voor het eerst1 tot het keurkorps onzer leidende geesten gerekend te worden als schoolmeester4 ,voor de school werkte hij4 ,hij begreep dat de menschelijke kracht klein1 de tijd van leven en arbeiden kort is1 en dat men dus1 om iets tot stand te brengen1 zijn krachten niet over een te groot gebied moest verdeelen1 maar op beperkte ruimte samentrekken4 ,toen hij mij na den derden jaargang opnam in de redactie van ,school en ,leven schreef hij mij3 zoo zullen we samen probeeren iets aan de opvoeding en in de school te verbeteren1 aan ,hooger ,macht overlatende de geheele maatschappij te vervormen4 ,ten opzichte der opvoeding en van het onderwijs stelde hij den schoolman als allereerste eisch1 dat die zorgen moest1 dat de kinderen in de school met opgewektheid in een vredige1 vriendelijke atmosfeer rustig en degelijk leerden werken4--,zeker1 de onderwijzer mocht zijn belangstelling wijder uitstrekken1 zijn bemoeiingen uitbreiden1 in de breedte en de diepte1 maar zijn eerste werk lag in de school6 ,het leven4 ,daar zal ,ligthart allereerst mee bedoeld hebben het practische leven4 ,hij wilde een innig verband tusschen de school en het leven4 ,welke taak heeft het leven voor ons8 ,die vraag moeten wij beantwoorden1 als wij gaan onderwijzen4 ,welke kennis1 welke vaardigheden zullen later van een kind geischt worden8 ,geef het die in de school1 op de kortst mogelijke1 op de duidelijkste wijze4 ,raadpleeg dus de levenspractijk4 ,voer het kind de wereld in1 en breng de wereld bij het kind4 ,hoe rijk is onze omgeving aan stof voor onderwijs1 voor nadenken4#a #a ,zie omtrent de bijzondere wijze1 waarop ,ligthart dat heeft gedaan1 het tweede deel dezer uitgave3 ,in ,zweden4 ,hij wil geen schijnwetten1 noch boekengeleerdheid4 ,hij wil kennis1 die een deel geworden is van ons zelf4 ,ons voedsel wordt omgezet in spier en been en zenuw en bloed2 zoo ook moet het geestelijk voedsel opgenomen worden1 een deel van ons zelf1 dat wij er mee kunnen denken1 voelen en handelen4 99 99 99 99 99 ,toch denkt ,ligthart nog aan iets diepers en meer omvattends1 wanneer hij van leven spreekt4 ,men kan er geene nauwkeurige bepaling van geven4 ,in het woord sterft de werkelijkheid4 ,onze verstandelijke begrippen zijn al ontoereikend1 om het inwendige1 onmiddellijk ons zelf bewuste zijn1 te omlijnen4 ,en het woord1 dat die begrippen dan aanduidt1 wordt vaag en hard tegelijk1 het is nch nauwkeurig1 nch wisselend met het leven mee4 ,lven--dat is voor ,ligthart beweging1 wisseling en stage verglijding1 maar tevens kracht1 werking4 ,het levende staat geen oogenblik stil3 het is elk volgend oogenblik iets anders1 dan het was in het voorafgaand moment4 ,het oefent invloed uit1 doet iets van zich uitgaan1 om op zijn beurt ook wijzigenden invloed te ondergaan van wat het omringt4 ,leven is een geheel3 het is met ontelbare draden doorweven1 die de verschillende levensuitingen samenhouden1 die ons voeren van de eene openbaring tot de andere4 ,zet het mes in dat leven1 om er een stuk uit te halen1 teneinde dit als afzonderlijk geheel te beschouwen1 dan snijdt ge de vezels door1 waarmee dat deel vastzat aan het andere en krijgt ge iets1 dat anders is4 ,het levende is het schoone1 het boeiende1 het bekoorlijke4 ,want het heeft zijn frischheid en doelmatigheid1 die niet alleen een lust voor de stille beschouwing zijn1 maar ook onze aandacht tot zich trekken1 onze sympathie wakker maken4 ,tegenover dit leven staat de dood1 die niet meer werkt1 die geen hooger ontwikkeling meer toelaat4 ,overal speurt ,ligthart die tegenstelling4 ,is een geloof niet dood1 als het zich niet uit in daden van geloovende en vertrouwende menschenliefde8 ,is het anders met den oudernaam1 dien gij ,u toeigent1 maar die ,u niet toekomt1 wanneer er vaderzorg noch moederliefde is8 ,welke winst weet uw paedagogiek ,u op te leveren1 als zij u alleen regels geeft1 die ge werktuigelijk kunt toepassen1 maar die onrecht doen aan het kind1 waarop ge uw regel toepast4 ,dood is uw naam1 dood uw paedagogiek4 ,dood en leven1 altijd blijvende tegenstelling4 ,het leven is er1 om voor het leven te strijden4 ,elk oogenblik dreigt ons het leven te ontzinken1 drijven we naar de stilstaande wateren des doods1 waar rotting is en afsterving4 ,prediker en verkondiger van het leven is ,ligthart geweest4 ,hij kon dat zijn1 omdat hij het zoo innig liefhad4 ,de kleine levensvreugden zelfs versmaadde hij niet1 maar wist hij dankbaar te genieten3 een gesprek met een vriend1 bij de warme kachel onder een kopje thee was hem een genot4 ,de natuur wist hem groot en gelukkig te stemmen ,de wijde heide1 het breede water1 het ruischende bosch1 het golvende korenveld2 de hemel1 waar blauw brak door lichte wolk of een goud-rand een donkere wolk omzoomde1 dat alles kon hij genieten met een intense vreugde4 ,het spel der golven1 glijdend en wisselend1 van tint veranderend1 een bewogen oneindigheid1 boeide oog en mijmerenden geest4 ,het vlugge spel der nest bouwende en voedsel zoekende vogels volgde hij1 ook in zieke dagen1 met gespannen aandacht4 ,had de kunst niet eveneens diepe ontroeringen voor hem8 ,hij leefde in een zin- en zangrijke uitdrukking1 hij laafde zich1 als hij dorstig was naar verkwikking1 aan ,vondel en ,huyghens1 aan ,staring en ,van ,eeden4 ,de menschenwereld1 om wier zonde en slechtheid1 om wier leed en ellende zijn teere ziel schreide1 beurtelings met felle smart en neergebogen leed1 had toch nog zooveel aantrekkelijks voor hem4 ,hij genoot van kinderlach en kinderspel en kinderarbeid3 kortom kinderleven1 dat is kindergroei4 ,hij kon ontroerd zijn over de weldadige hulpvaardigheid van een arme hofjes-bewoonster1 en dankbaar voor de edele daad van een goed man4 ,het was een vreugd in zijn leven1 als hij vertellen kon van een onderwijzer1 die zich aan zijn klas1 een moeder1 die zich aan haar gezin1 een predikant1 die zich aan zijn gemeente wijdde4 ,hij wist verborgen krachten1 voor hem vreugden en schoonheden1 in anderen te ontdekken1 en hij verblijdde zich1 wanneer hij die zag ontluiken en groeien1 zich nauwelijks of niet bewust1 dat ze ontloken onder en door zijn lichtende liefde4 ,zijn tintelende geest1 vol van vonken-spattende humor1 vonken1 die lichtten1 maar niet kwetsten--wist ook overal het guitige te ontdekken1 en anderen aan te wijzen4 ,zoo had hij het leven1 het volle leven in zijn verscheiden eenheid lief met een groote1 machtige liefde4 ,en toch was het leven hem niet gemakkelijk geweest4 ,het gaf hem mee een zwak gestel1 dat hem kwelde1 van zijn jonge kinderjaren tot het uur van zijn sterven4 ,een zwak hart1 met al de benauwdheden en kwellingen1 die er mee kunnen samengaan1 was zijn deel4 ,hij had een wonderbaar fijn besnaard gemoed1 zoodat hij onrecht1 anderen aangedaan1 als zijn eigen leed voelde4 ,zijn hart bloedde van deernis met al de arme kinderen1 die onder dwaasheid1 onverschilligheid en booze harteloosheid leden4 ,heel zijn sterk ontwikkeld rechtvaardigheidsgevoel kwam in opstand tegen het onrecht1 dat ,frankrijk pleegde in zijn ,dreyfuszaak1 ,engeland beging met zijn concentratiekampen en dat ,duitschland met ,belgi's behandeling op zijn geweten laadde4--,de dood ontnam hem een zijner liefsten3 zijn eenigst zoontje stierf1 toen het kind negen jaar was4 ,ook spaarden de menschen hem niet4 ,hij moest ervaren1 dat zijn woorden verdraaid en zijn edelste bedoelingen verdacht werden gemaakt4 ,de vale nijd zat uit te kijken1 of hij niet iets vinden kon1 dat hem aangetijgd kon worden1 of waarmee zijn werk beklad kon worden4 ,in zich zelf eerlijke bekrompenheid riep hem voor haar rechterstoel1 woog hem en vond hem te licht4 ,maar de grootste moeilijkheid gaf het leven ,ligthart in zijn altoos doorgaande worsteling om ,god4 ,hij had het absolute1 het eenig vaste willen grijpen1 in deze voorbijgaande en zondige wereld4 ,boven de vergankelijke vluchtigheid en de zich zelfzoekende eigenbaat der menschen1 voelde hij den ,eeuwige1 in zijn onveranderlijke trouw en ,heiligheid4 ,hij wilde ,hem kennen1 niet door een stelsel1 een geloofsleer1 maar door geloofsleven4 ,hij wilde ,god in zijn leven ervaren en openbaren4 ,hem ervaren en openbaren dan vooral1 als onspoeds felle slagen hem deerden4 ,dan wilde hij zijn lijden opvatten als een zegenende1 wijl louterende gerechtigheid4 ,god moest voor hem zijn hoogste leven1 het ,leven zelf zijn1 waarin hij eigen leven veilig geborgen wist4 ,de aardsche openbaring van dat ,leven wilde hij in ,christus' gestalte zien1 wiens rood-gouden liefde hem alle aardsche liefde kleurloos liet schijnen4 ,tegenover deze zielsneiging streed dan weer het scherpe ontledend verstand1 dat dit geloof redelijk wilde begrijpen1 botste ook de lichaamszwakte en de benauwdheid1 die soms bijna tot smartelijke vertwijfeling werd4 ,neen waarlijk1 aan moeite1 aan levensleed ontbrak het ,ligthart niet4 ,toch was hij de bezielde profeet van het leven1 omdat hij het liefhad met een innige liefde1 omdat hij er meer en meer in leerde zien1 ,gods taak en ,gods geschenk1 ons opgelegd en toebedeeld4 99 99 99 99 99 ,school en ,leven4 ,ligthart zou het zelf niet zoo uitgelegd hebben1 als men hem vroeg1 waarom het zoo heette4 ,hij was een intutief1 een spontaan man1 een aan de kunstenaars verwant gemoed4 ,niet uit het beredeneerde overleg1 maar uit de diepere onbewustheid ontsprongen zijn gedachten1 zijn opmerkingen4 ,zoo werden zijn woordspelingen plotseling geboren als lichtflitsen4 ,zoo ontdekte hij ineens een beeld1 een gelijkenis1 bracht een boekweitveld hem op een paedagogische gedachte1 kon een bezoek aan een ringoven hem een opvoedkundig artikel in de pen geven4 ,een voorval dat hij beleefde1 zette hem aan 't denken en zette zich om tot een studie4 ,het leven treft hem en hij reageert er op met zijn geheele zijn1 met al zijn weten1 ervaren en voelen1--hij antwoordt op het leven met zijn leven4 99 99 99 99 99 ,zoo zijn in de woorden1 ,school en ,leven1 de grondtrekken gegeven van ,ligtharts paedagogiek4 ,het blad had een ondertitel4 ,het was een blad voor opvoeding en onderwijs in school en huisgezin4 ,ook in dezen titel kwam ,ligtharts neiging tot geheelen weer uit4 ,hij zag met vreugde de samenwerking van school en huisgezin4 ,hij wilde geen scheiding4 ,maar het gezin moest ook onderwijzen4 ,het kind moest dit niet alleen van de school1 maar ook in het huisgezin leeren4 ,de moeder kan1 onopzettelijk1 de kinderen rondleiden in de natuur1 inleiden in de boeken1 plaatjes met de kinderen bezien1 aldus de ontwakende belangstelling der kinderen bevredigend en tegelijk hun weetlust opwekkend4 ,en herhaaldelijk heeft ,ligthart voorbeelden1 practische voorbeelden gegeven1 hoe men in huis kan onderwijzen4 ,en de school is niet alleen een leerinstelling3 zij moet ook opvoeden1 zij moet de karaktervorming van het kind niet verwaarloozen4 ,trouwens1 onderwijst men goed1 dan voedt men ook op2 wie de krachten van het kind in het werk stelt1 z1 dat het met vreugde arbeidt1 onderwerpt de booze neigingen4 99 99 99 99 99 ,ligthart heeft ,school en ,leven geredigeerd tot zijn dood1 al moest hij de redactie ook overlaten1 als uitlandigheid of ziekte hier toe noopten4 ,maar dan werd het zooveel mogelijk in zijn geest en naar zijn opvattingen geleid4 ,hij was in dit blad de beminnelijke gastheer1 nooit de starre betweter4 ,wie lust had1 kon het uitspreken1 als hij 't goed meende--ook al verschilde hij van den redacteur4 ,en hij zelf gaf zich ook in zijn blad1 geheel en onvoorwaardelijk4 ,hij was er als in een familiekring1 zei hij zelf4 99 99 99 99 99 ,hij wilde steeds zoo schrijven1 dat de menschen hem lazen4 ,hij kwam tot de lezers4 ,hij stelde zich voor1 dat ze1 moe van hun dagtaak1 afgetobd door werk1 verzonken in zorg1 gekweld door leed dikwijls1 hun krant openden4 ,dan moesten ze als 't ware aan 't lezen gebracht worden4 ,ze moesten door den vorm geboeid1 door den inhoud gelokt worden1 om zoo1 ontheven aan zich zelf1 in eens op te gaan in denken over 't kind4 ,ligthart ging tot de lezers1 om ze mee te nemen naar zijn eigen1 lichte hoogten2 niet1 om bij hen te blijven4 ,omdat hij zoo sprak tot de lezers1 zette hij ze aan 't werk4 ,hij prikkelde hun denken1 daarmee ook hun tegenspraak4 ,en 7als dat geen vervelend betweterig geschrijf was1 alleen een genoegen voor den man1 die het gaf1 maar een last voor den redacteur en een ergernis voor den lezer71 dan gunde hij graag ruimte aan die tegenspraak1 verduidelijkte zijn meening1 verklaarde zich nader en eindigde dikwijls met het gemeenschappelijke in de overtuiging der verschillende auteurs aan te wijzen4 ,sommige zijner opstellen in ,school en ,leven zijn bijeengebracht in de twee bundels1 ,over ,opvoeding1 die nu reeds in vierden druk verschenen zijn4 ,maar nog altijd rustten in de verschillende jaargangen van ,school en ,leven stukken1 die bewaard moesten blijven4 ,van die stukken verschijnt hier thans een eerste bundel4 ,hij is1 met eenige zeer geringe medewerking van mijn zijde1 bijeengelezen door ,mevrouw ,ligthart1 die er hier en daar een enkele noot aan heeft toegevoegd4 ,voor het overige is de bundel1 in afwisseling en opeenvolging der stukken1 zoo samengesteld als ,mevrouw ,ligthart vermoedde1 dat de auteur het zelf zou hebben gedaan4 ,ligthart schreef in het laatst van zijn leven vereenvoudigde spelling4 ,de artikelen1 in die spelling geschreven1 hebben wij niet gewijzigd3 al moest daardoor deze bundel ook in twee spellingen verschijnen4 ,maar wij wenschten niet te kort te doen aan de overtuiging van den auteur1 die welbewust de vereenvoudigde was gaan gebruiken1 toen de regeering dwong1 deze spelling uit de school verwijderd te houden4 99 99 99 99 99 ,deze uitgave1 die niet veel minder copie bevat dan de bundels ,over ,opvoeding1 die f #b4ej kosten1 is veel goedkooper4 ,mevrouw ,ligthart heeft gaarne de copie voor deze uitgave afgestaan1 de uitgever heeft alleen zijn oorspronkelijke kosten1 geenerlei winst berekend1 en deze berekening1 ondanks de sterk verhoogde papierprijzen1 gestand gedaan4 ,ten slotte had het ,ligthart-comit de gelegenheid1 om deze uitgave geldelijk te steunen4 99 99 99 99 99 ,deze bundel is de eerste1 die met hulp van dat comit verschijnt4 ,het werd spoedig na ,ligtharts dood in ,februari1 opgericht1 op aanstichting der heeren ,de ,jong en ,eigenhuis1 schoolhoofden te 's-,gravenhage4 ,tal van mannen en vrouwen--uit de meest verscheidene kringen der gemeenschap en van onderscheidene levensrichting--vereenigden zich1 om gelden te verzamelen1 teneinde een goedkoope uitgave zijner geschriften mogelijk te maken4 ,steun ondervond dit comit in ruime mate4 ,zoo kon deze bundel verschijnen1 die weldra gevolgd zal worden door het boeiende reisverhaal ,in ,zweden4 ,wij kunnen daarna nog doorgaan1 al zou het ook een poos moeten duren1 voor wij ook de ,jeugdherinneringen goedkooper verkrijgbaar kunnen stellen4 ,het ligt in de bedoeling1 dat bij elk deel een korte inleiding van mijn hand komt1 om het in zijn aard te karakteriseeren1 en n zijde van ,ligtharts rijke persoonlijkheid te belichten4 ,zij1 die reeds nu meer en vollediger omtrent den mensch ingelicht wenschen te worden1 zullen hun weetlust kunnen voldoen door de lezing van het gedenkboek3 ,jan ,ligthart herdacht1 dat in ,october #aiaf bij ,ploegsma is verschenen4 ,de uitgever heeft het comit een aantal exemplaren afgestaan1 en zoo is het in verschillende leeszalen zeker te krijgen4 99 99 99 99 99 ,en zoo moge dan deze bundel de wereld ingaan en licht en zegen verspreiden4 ,de zon is onder voor onze oogen1 maar nog is haar glans en warmte op de aarde4 ,r4 ,,casimir4 ,i4 ,,vroege ,,tucht4 ,een kind is ,godlik van natuur4 ,aan 't eeuw'ge ,ontstegen brengt het in zijn ziele kennis ,van 't ,godlike en ook herkennen mee4 ,het ,hoogste1 ,heerlikste is hem nabij4 ,zich bang1 bedrukt en klein te voelen1 daarvoor ,is gelegenheid en tijd op aarde6 ,er het al vroeg6 ,behoud het als een engel6 ,vertrapt het ene van z'n schone bloemen-- ,bestraf het--als men kindren straft--om moord2 ,liet het zijn rozenstruik achtloos verdorsten1 ,de arme moeder van veel arme kindren1-- ,weiger dan hem zijn koele waterdronk2 ,heeft het vernield een nest van jonge vogels-- ,laat op de harde vloer hem hongrig slapen1 ,van ,moeder1 ,vader1 broertjes1 zusjes ver-- ,menigeen zal deze dichtregelen uit ,schefer's ,laienbrevier1 zo innig-ernstig door ,buist vertaald1 met bizondere instemming gelezen hebben4 ,een kind is ,godlik van natuur4 ,er het al vroeg6 ,behoud het als een engel6--dat wil er bij velen graag in4 ,er zijn heel wat volwassenen1 die dwepen met de onschuld der kinderen4 ,tegenover de onreinheid en ongerechtigheid der volwassenen stellen ze dan de ongereptheid der jeugd4 ,volwassenen zijn berekenend1 huichelachtig1 schijnheilig1 en wat niet meer6 ,de wereld heeft ze bedorven4 ,als kinderen waren ze naef1 oprecht1 openhartig1 mededeelzaam1 welwillend1 rein1 zonder naijver1 wangunst1 zelfzucht4 ,maar de wereld1 o die wereld4 ,die heeft de zuivere vruchten aangestoken1 die heeft ze met allerlei leliks besmet4 ,en nu is er weinig of niets meer van het oorspronkelik reine over4 ,deze beschouwing kan ik niet delen4 ,wanneer kinderen rein schijnen1 zonder de vele ondeugden1 welke de volwassenen in zichzelf en hun medemensen veroordelen1 het is niet door wezenlike reinheid1 maar door onrijpheid4 ,hun reinheid moet nog blijken in de strijd des levens4 ,bezaten ze wezenlik de deugden1 welke kortzichtige dweperij hun toeschrijft1 en misten ze inderdaad de ondeugden1 welke men niet in hen ziet1 dan zouden ze1 al ontwikkelend1 die deugden ook in steeds rijker mate moeten tonen1 aan die ondeugden bij voortduring vreemd blijven4 ,maar het goede en het kwade is bij hen evenzeer aanwezig als bij de ouderen1 anders zou het nooit te voorschijn kunnen komen4 ,in kiem is het er voorhanden4 ,en nu gaat het niet aan van een reiner natuur te spreken1 omdat de onreinheid nog niet is kunnen uitgroeien4 ,eerst als het leven met al zijn verleidingen tot zinnelikheid1 hebzucht1 eerzucht1 heerszucht1 wangunst1 de ziel onaantastbaar heeft bevonden1 eerst dan kan men spreken van wezenlike onschuld en reinheid4 ,maar hoe velen zijn er1 die deze proef des levens doorstaan8 ,prijs niemand gelukkig vr zijn dood1 zei de wijze ,solon4 ,evenzeer kan men zeggen3 ,noem niemand rein1 eer hij het leven heeft doorgemaakt4 ,het leven is enerzijds een toetssteen1 die 't zuivere goud in zijn volle zuiverheid doet uitkomen4 ,maar anderzijds1 en nog vl meer1 kan men het een smeltkroes noemen1 waarin het goud van al zijn onzuivere bijmengselen bevrijd wordt4 ,door levensstrijd1 door levensleed worden we gelouterd4 ,hierbij blijkt1 hoe weinig echts en reins en goddeliks in ons is1 ondanks de schone waan uit onze jongelingsjaren4 ,we boeten heel wat zelfwaardering--altemaal zelfoverschatting--in1 wanneer we in de omgang met de wereld ervaren1 niet hoe slecht de wereld1 maar hoe slecht wij zelf zijn4 ,en gelukkig1 als we tot dat inzicht komen4 ,dan is er altans enige hoop1 dat we door de ervaring1 toenemend in zelfkennis1 gaandeweg verbeteren1 en de wereld een weinigje beter verlaten dan we er ingetreden zijn4 't ,klinkt sommigen misschien ongerijmd1 maar voor mij is de grijsheid licht onschuldiger dan de jonkheid1 onschuldiger in de zin van reiner4 ,de jeugd is onwetend1 onwetend ook van haar eigen kwaad1 maar ze moet nog een heel reinigingsproces doormaken1 aleer ze ook onschuldig mag heten4 ,dan pas mag ze rein worden genoemd1 als ze bestand is tegen de verzoeking1 als ze door zedelike zuiverheid onvatbaar is voor 't kwade1 hoewel haar menselike natuur zich in volle kracht ontplooid heeft4 ,maar zijn er zo velen8 ,neen1 niet de wereld maakt ons slecht1 maar de wereld doet uitkomen1 hoeveel slechts er in ons aanwezig is4 ,door een kind buiten de wereld te houden1 bewaren we het niet in reinheid1 maar in onrijpheid4 ,geen zedelike grootheid zonder strijd4 ,en daarom mag het niet wezen3 ,behoud het als een engel61 maar moet het veeleer luiden3 ,indien mogelijk1 maak het tot een engel4 99 99 99 99 99 ,ik zou deze waan van kinderlike onschuld niet met zoveel nadruk bestrijden1 als hij niet zo veelvuldig werd aangetroffen en tot zoveel misvatting en ontgocheling leidde4 ,daardoor toch zijn vele ouders onnadenkend1 zelfs onvoorzichtig en roekeloos in de opvoeding van hun hele kleintjes1 die lieve onschuldige wezentjes1 terwijl ze onbillik zijn tegenover de ouderen4 ,ze menen heus1 dat die lieve onschuldige wezentjes lief en onschuldig zijn en dat ze ook heel best zo kunnen blijven4 ,en wanneer dan die liefheid en onschuld verdwijnen en de kinderen ondeugend en nog erger worden1 nemen ze dat die kinderen kwalijk4 ,dan trekken ze gauw aan 't werk1 om de verloren liefheid en onschuld in hun kroost te herwinnen--met straf4 ,zo wil ook de dichter van ,vroege ,tucht3 ,vertrapt het ene van z'n schone bloemen1 ,bestraf het--als men kindren straft--om moord2 ,liet het zijn rozenstruik achtloos verdorsten1 ,de arme moeder van veel arme kindren1 ,weiger dan hem zijn koele waterdronk2 ,heeft het vernield een nest van jonge vogels1 ,laat op de harde vloer hem hongrig slapen1 ,van ,moeder1 ,vader1 broertjes1 zusjes1 ver444 ,zie nu toch eens aan4 ,eerst hebben we de kortzichtigheid begaan1 het kind een engel te achten1 en nu het ons hierin teleurstelt1 nu er gewoon-menselike fouten voor den dag komen--onnadenkendheid1 onmeedogendheid1 hardheid--nu moet het kind op dezelfde wijze behandeld worden als waarop hij anderen behandeld heeft1 opdat toch maar vooral de engel in hem gehandhaafd blijve1 met andere woorden1 opdat de volwassenen om hem heen in hun engelenwaan kunnen blijven voortdromen4 ,wat heb ik het dikwijls gezien1 dat ouders1 ontnuchterd in hun dom gedroom1 boos werden op de gevallen engeltjes en hun teleurstelling met straffen wreekten op de kleine1 onwetende schavuiten4 ,dan werden die onnozele zondaars voor hun vergrijpen bij de arm gegrepen1 door elkaar geschud1 geslagen1 de kamer uitgestuurd1 van voorrechten beroofd of op andere wijze gekastijd1 alleen omdat ze geen engeltjes hadden kunnen blijven1 wat ze in de wieg zo plechtig beloofd hadden4 ,vroeger--zo heette het dan--waren ze toch zo lief4 ,en nu-- ,de drift der ouders was onbillik1 maar begrijpelik4 ,de mensen hadden zichzelf niet tot volmaaktheid kunnen brengen1 nu wilden ze tenminste hun kinderen1 die zo lief volmaakt waren1 ook volmaakt houden4 ,en laten we aannemen1 dat ze zulks niet wilden uit eigen gemakzucht1 maar uitsluitend in het belang der kinderen4 ,maar dom was het1 en jegens de kinderen schandelik onbillik1 dat is niet tegen te spreken4 ,ze hadden de fouten moeten voorzien1 ze hadden de overtredingen moeten voorkomen1 ze hadden1 wetende wat er te wachten was1 daarop hun opvoeding moeten inrichten4 ,ze hadden door nu en dan een enkel woord1 door een doeltreffend verhaaltje1 maar bovenal door hun voorbeeld1 door hun omgang met de kleintjes1 de gebreken reeds moeten bestrijden1 aleer deze zich openbaarden1 de deugden moeten aankweken1 die in de omgang met mensen1 dieren1 planten en dingen1 zo gauw gevaar lopen in de zeer zelfzuchtige kinderhartjes1 zelfzuchtig n'en dplaise die engelennatuur4 ,ze hadden de invloed van hun rijper zedelikheid moeten doen gelden en inwerken bij die onschuldige1 ach neen onrijpe en dus onzedelike beginnertjes in 't mensbestaan4 ,en dat hadden ze al vroeg moeten doen1 al heel vroeg1 zoodat de kindertjes geleerd hadden--versta me wel3 geleerd--bloemen te ontzien1 dorstige rozenstruiken te begieten en vogelnestjes te sparen1 en liever alles te verzorgen dan te vernielen4 ,dan waren die harde straffen onnodig geweest4 99 99 99 99 99 ,nu--worden de kinderen gestraft voor de achteloosheid en domheid der ouders4 ,en1 dit maakt de zaak nog erger1 met die straffen begaan de ouders een twede fout4 ,als ze1 straffende1 de kinderen nog maar in 't rechte spoor brachten4 ,maar ze brengen hen nog verder van 't pad4 't ,kind heeft gezondigd jegens bloemen1 struiken1 vogels4 ,nu begaan de ouders dezelfde zonde jegens de kinderen4 ,jij hebt die bloem vertrapt1 nu zal ik 't jou doen4 ,jij hebt die struik dorst laten lijden1 nu zal ik jou naar water laten smachten4 ,jij hebt de jonge vogels hun slaaphoekje verstoord1 nu zal ik jou op de harde grond laten overnachten4 ,dan zul je wel voelen1 wat voor ellende je die arme wezentjes hebt aangedaan1 en voortaan zachter gestemd zijn en teerder handelen4 ,dat lijkt er veel op1 of men de duivelen wil verdrijven door ,belzebub1 de overste der duivelen4 ,dat is het kwaad met het kwaad bestrijden4 ,ik weet wel1 dat het niet hetzelfde is1 daar het kind hard was uit lust of gevoelloosheid1 terwijl de opvoeders hard waren uit plicht en juist uit zorg voor hun kroost1 dat er alzo een groot onderscheid was in de bedoeling der daden en daardoor ook in de geest dier daden1 maar het feit is toch1 dat men het kind hetzelfde aandoet1 wat men in hem veroordeelt4 ,de opvoedkundige redenering1 waarop deze houding gegrond is1 heeft een kern van waarheid4 ,door ervaring moet een kind leren1 hoe pijnlik sommige dingen zijn1 opdat hij er zich voor wachte jegens anderen4 ,maar er is verschil tussen ervaring en ervaring4 ,het wezenlike kenmerk van ervaring is het onontkoombare1 het leven doet het u aan en niemand kan er u dan voor behoeden4 ,ervaring brengt de gevolgen van uw daden4 ,gij gaat door 't leven1 en wat ge al gaande opdoet1 dat is uw ervaring4 't ,is uw reactie op 't leven1 't is de reactie van 't leven op u4 ,maar de gedragingen van zulke straffende opvoeders hebben niet het noodlottige en daarmee de donkere ernst van de levenskastijding4 ,ze hebben iets zeer opzetteliks1 iets kunstmatigs en dus onnatuurliks en vaak zeer onrechtvaardigs4 ,de ervaring1 die ze 't kind doen ondergaan1 staat tot wezenlike ervaring1 als een kunstplant tegenover de natuur4 ,en dit voelt het kind ook wel1 al maakt het zich dit onderscheid niet bewust4 ,het voelt wel1 dat het van al deze bestraffingen zeer wel verschoond had kunnen blijven1 als vader of moeder ze zich niet tot een paedagogiese plicht hadden gerekend4 ,juist het opzettelike1 gewilde1 plichtmatige ontneemt aan deze komedie-ervaring haar opvoedend karakter4 ,vaak ziet men dan ook1 dat het kind zijn oude zonden voortzet1 doch er goed op past1 dat de ouders er niets van merken4 ,het vreest de straffende hand en ontvlucht die4 ,dat kan het de echte ervaring nooit4 ,die ontvlucht niemand1 ook het kind niet4 ,een kind1 dat zich eenmaal aan de brandnetels geprikt heeft1 is voortaan wel voorzichtiger4 ,maar hoe dikwijls wordt een kunstmatige straf ontdoken of zelfs getrotseerd8 ,daar komt nog iets bij4 ,niet ieder wordt door harde ervaring vertederd4 ,ervaring kan een opwekking van meegevoel worden1 maar 't kan ook omgekeerd uitlopen4 ,door de ervaring kan men verhard worden4 ,en door de ervaring kan men ook tot de overtuiging komen1 dat een toestand lang zo treurig en meelijwaardig niet is1 als wij eerst hadden gedacht4 ,een teergevoelig1 rijk kind1 dat met medelijdend hartje naar sommige arme kinderen ziet1 zou misschien dat medelijden gans verliezen1 als het eens volkomen met die arme kinderen meeleefde4 ,wellicht zou het dan die armoede nog niet zo'n erge ellende vinden1 ja1 de onbekommerdheid van een woonwagenbestaan aantrekkeliker achten dan de weeldebekommernissen van het paleisleven4 ,zodat ik maar zeggen wil3 dat we in de opvoeding wel ervaringswijsheid moeten helpen aanbrengen1 maar dat we ons wachten moeten voor een averechtse toepassing van dit goede beginsel4 ,en zulk een averechtse toepassing acht ik aanwezig in de voorbeelden van onze dichter en overal1 waar men daarnaar handelt4 99 99 99 99 99 ,in het onderhavige geval haperde het bij 't kind aan tederheid4 ,welnu1 wat ligt dan meer voor de hand1 dan dat men het kind tot tederheid opvoedt1 dat men tedere stemmingen en gezindheden in hem wekt1 dat men hem het goeddoende en koesterende van de tederheid bij ervaring lere kennen4 ,hem daartoe met dorstlijden1 harde slaapvloeren en andere kwellingen een denkbeeld te geven van tederheid in 't algemeen en bizonderlijk van de tederheid zijner opvoeders1 dit lijkt mij wel wat zonderlinge manier4 ,de opvoeders moeten tonen te bezitten1 wat ze hun kinderen willen aanbrengen1 zij moeten in rijke mate hebben1 wat ze bij hun kroost uit zwakke kiemen wensen te ontwikkelen4 ,en daartoe moeten ze hier een voorbeeld geven van tederheid1 zowel in de behandeling van hun kroost als in de zorg voor alle andere levende wezens1 die hen omringen4 ,en ik mag er wel bijvoegen3 ook in de zorg voor alle voorwerpen4 ,want wie met stoelen kan smijten en boeken kan verwaarloozen1 mist een sentiment van zorg1 dat zich straks ook kan doen gevoelen in de omgang met natuurgenoten4 ,bij sommige kinderen is de tederheid zo groot1 dat ze eer getemperd dan gesterkt moet worden4 ,maar daar gaat het nu niet om4 't ,gaat om de minder gevoelige natuurtjes4 ,en nu is de vraag3 hoe zullen we in deze de tederheid wekken of versterken4 ,naar mijn mening1 door tederheid te geven1 tederheid1 niet als een slappe1 sentimentele1 ziekelike overgevoeligheid1 maar als een zachte1 zorgende1 verkwikkende1 sterkende kracht4 ,deze laatste onderscheiding mag nog wel even in 't licht worden gesteld4 ,er zijn mensen1 die bij al zulke woorden als tederheid1 zachtheid1 liefde1 denken aan iets zwaks1 iets zoeteliks1 iets kwijnends1 iets ziekeliks4 ,maar ze denken glad mis4 ,wie de juiste betekenis van deze woorden wil leren kennen1 moet zien1 hoe b4v4 de zusters van 't ,roode ,kruis het slagveld rondgaan1 de gewonden opnemen1 verdragen1 laven1 wassen1 verbinden1 hoe ze met troostende stem1 met sterkende blik1 met zalvende hand even vaardig als voorzichtig hun reddingswerk verrichten te midden van een afgrijselike ellende1 waarin de sentimentaliteit zou flauw vallen4 ,wie tederheid1 zachtheid1 liefde wil zien1 moet de middernachtzendelingen volgen in hun gevaarvolle toewijding1 waar ze zich te midden der ruwste zedeloosheid wagen1 om door een enkel zacht waarschuwend woord1 een enkele liefdevolle aanraking1 de verdoolden voor een dreigend en reeds dicht naderend bezwijken te behoeden4 ,wie tederheid1 zachtheid1 liefde wil zien1 moet op ,zaterdagavond met een vrouwelike heilsoldaat1 de kroegen ingaan1 om bij jeneverdamp tabaksrook1 onder gevloek en gezwets1 een ,strijdkreet te verkoopen1 een ,heilskreet te slaken4 ,wat is het toch1 dat sommige mensen zo schamper over tederheid en liefde doet spreken8 ,willen ze misschien zelf niet1 wanneer ze in ellende zitten1 met zulk een tederheid en liefde bejegend worden8 't ,is voor hen te hopen1 dat ze er nooit smekend naar uit hoeven te zien4 ,maar indien 't zover mocht komen1 dan zullen ze tot hun blijdschap ervaren1 dat die gesmade tederheid een kracht is1 een heilbrengende1 een heilwerkende kracht1 die vaak meer inspanning en zelfverlochening vergt1 dan die zo hooggeroemde hardheid1 waar deze eigenlik liefdeloze genadeloosheid is4 ,nu1 zulk een tederheid wordt alleen aangekweekt door tederheid4 ,ouders en opvoeders behoeven niet bang te zijn1 dat er in de opvoeding van hun kroost geen hardheid zal werken4 ,ik beloof u1 voor die hardheid zullen vrienden en vreemden wel zorgen4 ,daar zijn de mensen1 ook de heel jonge1 gul genoeg mee4 ,maar een vertedering des harten1 die dit hart rijp maakt voor krachtvolle toewijding1 kan alleen bewerkt worden door de tederheid als een heilrijke kracht te doen ervaren4 ,waag het daar veilig op4 ,dit is ook vroege tucht1 maar tucht in de heerlike betekenis van optrekking4 ,,geduld4 ,door nobele drift tot het goede gedrongen1 ,van edelen ijver voor 't ware vervuld ,wordt toch slechts de lofzang der zege gezongen1 ,wanneer ge u omgordt met geloof en geduld4 ,,ii4 ,,in ,,blaricum4 ,we wandelden langs een bloeiend boekweitveld en zeiden3 ,wat geeft dat gewas toch een mooien akker6 ,de glanzende purperen stengels waren zoo duidelijk zichtbaar1 en daar tusschen in het heldere zand4 ,geen enkel onkruidje4 ,geen enkel4 ,en wat was dat gemakkelijk voor den boer4 ,hij had geen omkijken naar zijn land4 ,de boekweit hield zeker zelf alle indringers buiten zijn gebied4 ,en nu golfde het zachte groen met de geurende witte bloesems heel rustigjes heen en weer1 overzoemd en doorgonsd door tal van zwevende bijtjes4 ,we zetten ons op een heirand vlak bij 't boekweitveld neer en genoten van al die fijnheid en reinheid4 ,we keken door het woud van stengels heen en namen ons voor1 later1 later1 later1 als we ons zoo stil buiten konden vestigen1 in zoo'n heiige streek1 een stukje van ons landbezit met boekweit te beplanten4 ,dat gaf geur en kleur1 gegons en gezoem1 eindelijk misschien nog een voedzamen disch4 ,en alles zoo gemakkelijk4 ,je zaait de boekweit maar1 en--hebt er geen omkijken meer aan4 ,doch zie1 we wandelden een eind verder1 en wat zagen we daar8 ,ook een boekweitveld1 maar tusschen de ranke stengels door kroop overal een grassoort--'t leek tenminste wel gras--die hier en daar zelfs de boekweit verdrongen had1 zoodat er midden tusschen 't waaiend gehalm open plekken lagen1 zelfs grte open plekken1 bedekt met platliggend gras4 ,kweek noemden ze het4 ,was het boekweitveld dan tch toegankelijk voor onkruid8 ,lag het niet alleen open voor indringers1 maar liet het er zich zelfs door verdringen8 ,en daarginds dan8 ,och1 't geheim werd spoedig ontsluierd4 ,daar op die eerste akker was in 't voorjaar onafgebroken en voorzichtig gewied4 ,ook dr had het kweek zich willen vestigen1 maar 't was door een rustig volhardende hand dag aan dag teruggedrongen1 uitgetrokken en verwijderd4 't ,geheim van het zuivere veld zat enkel in 't wieden1 in het tijdig1 voorzichtig en volhardend wieden4 ,ik ken een huisgezin1 waar de kinderen zoo heel gewoon gehoorzaam en ordelijk en vriendelijk zijn4 ,de menschen zeggen1 dat die kinderen zoo'n lieven aanleg mee ter wereld hebben gebracht4 't ,kan waar zijn1 maar zou het ook een klein beetje kunnen komen1 doordat een rustige hand tijdig in die hartjes gewied had8 ,,iii4 ,,een ,,paar ,,klachten4 ,i4 ,maar beste ,marie1 nu moet ik toch zeggen1 dat je je ongerust maakt voor niets4 ,je klaagt me1 dat je jongen1 je vijfjarige1 absoluut geen plezier heeft om met zijn bouwdoos te spelen1 als hij de monumenten van de bouwplaten moet optrekken1 en dat hij altijd maar vrij bouwen wil1 naar zijn eigen idee4 ,dat vind je niet goed4 ,die bouwdozen zijn juist zo paedagogies ingericht4 ,bij het volgen der modellen leert een kind die modellen begrijpen1 het krijgt gevoel voor constructie1 het vindt bij de grotere bouwwerken veel van de kleinere op nieuw gebruikt1 en bovenal--het kind leert gehoorzamen1 leert een taak afmaken1 leert zich concentreren4 ,je hebt vaak gehoord1 hoe goed het is1 dat een kind zich oefent in aandachts-concentratie1 en hier heeft het een kostelike oefening4 ,maar daar wil nu ongelukkig jouw jongen niets van weten4 ,ik kan begrijpen1 dat je een beetje hierover aan het tobben bent4 ,jonge moeders1 die haar taak ernstig opvatten1 zijn meestal zeer beginselvast in haar opvoedingspractijk4 ,en daarbij volgen ze vooral graag de paedagogiese principes1 die met heel gewichtige1 degelike1 bindende wetenschappelikheid haar worden voorgehouden4 ,aandachts-concentratie--juist1 daar moet het dartele1 speelzieke1 verandergrage kind toe gebracht worden4 ,en dat moet geschieden door een spel1 nu ja1 maar door een opvoedkundig spel1 een spel1 dat door ernstige paedagogen is uitgedacht1 beginseltrouw in elkaar gezet1 en volgens die beginselen door fabrikanten aan de markt gebracht4 ,en daar ga je nu je jongen met bouwdozen aan 't bepaedagogen4 ,maar hij bedankt ervoor4 ,dat is voor een ernstig willende moeder geen prettige ervaring4 ,doch--je maakt je ongerust voor niets4 ,ik wil van die bouwdozen geen kwaad zeggen4 ,en wanneer kinderen die platen kunnen leren verstaan en naar die platen werken1 is dat voor die kinderen zeker een aanbeveling4 ,hun belangstelling1 hun nauwkeurigheid1 hun volharding zijn prijzenswaarde deugden4 ,het rustig waarnemen en navolgen kan in hen een zin voor wetenschappelikheid ontwikkelen4 ,dat is alles waar4 ,doch hierom is 't nog niet waar1 dat jouw jongen1 die van dat nabouwen niets weten wil1 daarom minderwaardig zou zijn of daardoor in zijn ontwikkeling achterblijven4 ,er was eens een kleine jongen--ik heb hem heel goed gekend--die ook geen plezier had in het opzetten naar de voorgetekende modellen4 ,maar diezelfde jongen kon tijden lang met domineersteenen spelen1 die niet voor hem gemaakt waren4 ,dan zette hij ze achter elkaar in een slingerende rij en probeerde1 hoe groot de slingers wel konden zijn1 wanneer toch alle stenen moesten omvallen als de achterste een tikje had gekregen4 ,dat was een voortdurend proberen1 een telkens uitmeten en weer verschuiven en weer beproeven4 ,en daarbij was het kind bezig met een belangstelling1 een nauwgezetheid1 een volharding1 die niet onderdeden voor die van echte bouwers naar model4 ,en dan kon diezelfde kleine jongen ook zo leuk van ,vaders dominsteenen torens bouwen1 torens met de stenen twee aan twee op elkaar1 of drie aan drie1 of vier aan vier1 of vijf aan vijf1 en dan probeerde hij1 bij welke toren hij de meeste stenen uit het verband kon wegnemen1 zonder dat de toren instortte4 ,opmerkenswaard was de belangstelling1 waarmee hij telkens weer de proeven herhaalde en op steeds andere en kleiner bizonderheden lette4 ,soms maakte de bouwmeester-naar-eigen-lust ook torens1 die niet evenwijdig naar boven gingen1 maar piramidaal1 en dan was zijn opgave3 de toren zoo in te richten1 dat de inwendige ruimte boven met n deksteen gesloten kon worden4 ,maar dan moest de toren een put verbeelden4 ,en een ander keer maakte hij vestingen1 dorpen1 en wat niet al meer4 ,al deze bouwwerken waren niet zo mooi als die der reusachtige bouwdozen1 doch waren ze er minder om8 ,en hadden ze minder vormende waarde voor de kleine bouwer8 ,en getuigden ze bij dit ventje van geringer verstandelike en zedelike gaven8 99 99 99 99 99 ,je moet je niet zo gauw bezorgd maken1 wanneer een kind in zulke gevallen liever zijn eigen zin volgt dan te gehoorzamen aan het voorschrift4 ,in de school moeten we hem een bepaalde leerstof en bepaalde vaardigheden aanbrengen1 daar moeten we hem dus leiden of dwingen4 ,maar dat is toch niet het geval bij zijn spel in de huiskamer8 ,daar heeft geen wet of maatschappelike eis iets in te brengen4 ,daar kan men uitsluitend met het belang van het kind rekening houden4 ,en dit belang wordt in den regel het best behartigd1 als men het kind laat leven in zijn eigen wereldje1 naar zijn eigen lusten1 naar zijn eigen phantasien4 ,daar gaat hij met zijn hele hart in op1 en daar heb je dus de beste voorwaarde tot een krachtige ontwikkeling van al zijn gaven4 ,natuurlik wordt hiermee niet bepleit1 dat een kind maar liefst ieder ogenblik wat anders moet doen1 dat hij de moeilikheden1 ook die van zijn spel1 maar mag laten liggen4 ,doch juist worden die moeilikheden het krachtigst aangegrepen1 wanneer het kind er met zijn volle lust op lostrekt4 ,en die volle lust is het eerst te verwachten1 waar het spel een schepping van het kind zelf is4 ,er is verschil tussen kinderen en kinderen1 net zo goed als tussen mensen en mensen4 ,om nu maar eens bij ons vak te blijven--jij bent toch ook onderwijzeres geweest--je hebt onderwijzers1 die een bizondere aanleg hebben voor methodenstudie4 ,let wel1 ik zeg niet studie van methode1 maar van methoden4 ,studie van methode maakt ieder ernstig werker4 ,ook die kleine domin-speler op zijn eigen houtje zocht naar methode1 volgde methode bij zijn spel4 ,maar studie van methoden1 tien1 twintig1 dertig methoden1 maaksels van anderer brein1 te ontleden1 te vergelijken1 voor zulk een arbeid moet je geschapen zijn4 ,alsook voor het punctueel na-methoden van hetgeen een ander ons heeft voorgemethodet4 ,is er in de schoolwereld niet heel veel bouwen naar model8 ,de methode geeft steentje voor steentje1 met de aanwijzing hoe ze gelegd moeten worden1 en de bouwer pakt ze aan en legt ze neer1 dikwijls zonder dat hij het hele gebouw in zijn hoofdlijnen en zijn constructieve samenhang overziet4 ,dit bouwen naar model is volstrekt niet afkeurenswaardig4 ,integendeel1 beter te werken naar een goed model1 dan naar een grillige lust4 ,maar de onderwijzers1 die liever wat vrij zijn in hun bewegingen1 zijn daarom evenmin te veroordelen4 ,ze hebben in zich een scheppingsdrang1 ze zien en maken nieuwe paden1 ze leven niet in het model1 maar de stof leeft in hen1 en vormt zich daar tot nieuwe gestalten1 ze geven het aanzijn aan een eigen methode1 en ook die volgen ze niet slaafs1 jaar in jaar uit1 maar daar brengen ze telkens weer wat verandering in naar de opgedane ervaringen1 naar de verhelderde inzichten1 en zo genieten ze onafgebroken en telkens opnieuw van het telkens herhaalde1 omdat dit telkens weer nieuw voor hen wordt4 ,nu stel ik me voor1 dat jouw jongen1 als hij onderwijzer mocht worden1 tot de laatste soort zou behoren4 ,zou hij daar ongelukkiger om zijn8 ,of ondegeliker8 ,neen1 klaag niet1 dat je jongen de modellen van zijn bouwdoos stil laat liggen4 ,dat behoeft nog volstrekt geen kwaad teken te zijn4 ,maar klaag1 als hij bij zijn eigen bouwerij niet volhardt1 als hij zich door de minste tegenspoed laat terneerslaan1 als hij van het een naar het ander gaat en zich nooit in zijn spel verliest1 als hij even snel zich losmaakt als hij zich hechtte1 als hij zich eigenlik helemaal niet hecht1 als hij--maar 't beeld is onjuist--gelijk een vlinder van bloem tot bloem zweeft--ik zeg1 't beeld is onjuist1 want een vlinder volhardt in 't honingzoeken en mt dus van bloem tot bloem zweven1 ja1 klaag niet1 als hij de vrijheid van eigen wil1 maar als hij de vrijheid van eigen niet-willen begeert4 ,klaag dan1 of1 nog liever1 klaag dan niet1 maar leer je jongen zich te bepalen1 bij zijn spel1 zich te verliezen in zijn genot4 ,lr hem volharden4 ,of dit mogelik is8 99 99 99 99 99 ,hoe weinig wordt dit echter op de juiste manier geprobeerd4 't ,gaat meestal met kommando's1 standjes1 verwijten4 ,men maakt zijn jongen dan 't volharden tot een onaangename plicht1 en vergeet1 dat men 't kind juist het noodzakelike en het vreugdevolle van de volharding moet leren kennen4 ,men laat dan het kind vol tegenzin tobben aan een voor hem moeilike1 te moeilike taak1 en vergeet alweer1 dat een klein beetje hulp te gelijk de moeilikheid en de tegenzin overwint4 ,het is over 't algemeen niet goed1 dat we ons te veel met het spel of het werk der kinderen bemoeien4 ,als ze met hun volle hart bezig zijn1 laat ze dan maar scharrelen4 ,doch heel iets anders is het1 als we hen moeten leren1 bezig te zijn4 ,dan moet de volwassene1 wanneer de kleine zijn moed of lust dreigt te verliezen1 op het juiste ogenblik ingrijpen en met zijn meerdere kracht en zelfbeheersing de zwakke beginner wat zekerheid en stabiliteit geven4 ,daardoor helpt hij hem over het dode punt heen1 voorkomt het opgeven1 het wegzinken1 bevordert het voortgaan en opklimmen4 ,sommige moeders hebben er zo verbazend aardig de slag van1 om midden in hun bezigheden hun werkende kleinen een handje te helpen4 ,je hebt ook onderwijzers1 die dat zo leuk kunnen4 't ,lijkt1 of ze met de kinderen meeleven1 of ze in hun hartjes kunnen lezen4 ,ze voelen als instinctief1 waar en wanneer een steuntje nodig is1 en brengen dat op 't goede moment aan4 ,en zodra ze dan de kleine zoekers en worstelaars over de moeilikheden hebben heengebracht1 laten ze hen weer met frisse moed verder gaan4 ,dit is de goede manier1 om kinderen te leren volhouden4 ,zodra de lust of de kracht dreigen te gaan falen1 speel je1 werk je een poosje mee4 ,dan zwellen de slappe zeilen weer aanstonds en vaart het scheepje lustig verder4 ,kleine kinderen1 en ook grotere1 hebben wel eens een gangmaker nodig4 ,en zijn het alleen kinderen1 die zo nu en dan wat hulp van buitenaf behoeven8 ,je ziet dus1 dat je niet bezorgd hoeft te wezen over het gemis aan nabootsings- en nabouwingslust bij je jongen1 mits hij in zijn vrije bouwerijen maar volharding betoont4 ,en mocht hem hierbij die volharding ontbreken1 dan weet je1 hoe jij hem daarin te oefenen hebt4 ,niet door standjes en verwijten1 zelfs niet door preken en zedelessen1 maar door hem aan jouw hand te leren volharden4 ,ik voel er altijd heel veel voor1 dat de meerdere braafheid en wijsheid en kracht der ouderen verbeterend1 verlichtend1 versterkend werken op de jongeren1 door medestrijden1 medezoeken1 medewerken1 in n woord1 door medeleven4 ,en die algemene regel zou ik ook in dit geval toegepast willen zien4 ,niet1 dat ik daarvan alle heil verwacht en afdoende verbetering4 ,afdoende verbetering zien we niet zo dikwijls in ons leven1 zelfs niet bij de bestrijding van onze eigen euvelen4 ,maar indien er door opzettelike opvoeding1 door ingrijpen van volwassenen iets zal worden bereikt1 dan is het m4 i4 nodig1 dat die volwassenen zich n voelen1 n maken met de jongeren en ze zo meevoeren4 ,aan ,moeders hand4 ,en ook aan ,vaders hand4 ,ik vind er altijd zo iets aandoenliks in1 wanneer ik op ,zondagnamiddag vaders en moeders met hun kinderen van de wandeling zie thuis komen1 en de kleinen hangen half aan vaders of moeders hand4 ,toen het gezinnetje uitging1 waren de kinderen nog fris1 liepen ze los en speelden onderweg4 ,maar nu de wandeling achter de rug is1 zijn de kleintjes moe4 ,ze beginnen te drentelen1 lopen steeds langzamer1 slepen zich voort4 ,ze mogen echter niet achterblijven1 ze moeten mee1 ook zij moeten naar huis4 ,nu neemt ,vader zo'n klein1 warm handje in zijn grote hand1 en zie1 het kind loopt aanstonds gemakkeliker4 ,desnoods draagt hij het moede kind zelfs een eindje4 ,maar dan zet hij het weer neer1 houdt het bij de hand1 en verlicht zo de laatste loodjes1 die 't zwaarst wegen4 ,aan ,vaders hand komt het kind over de moeilikheden heen en veilig thuis4 ,waarom zou die hand echter alleen mogen aangeboden worden bij lichamelike vermoeidheid8 ,er is toch ook vaak een tekort aan geestelike en aan zedelike kracht8 ,ook hier kan ,vaders en ,moeders hand worden uitgestoken4 ,en aangegrepen4 ,je kent de plaat1 waarop een drenkeling een rots 7de rots der eeuwen7 heeft beklommen en nu de hand reddend uitsteekt naar een andere drenkeling1 die nog worstelt in de schuimende golven4 ,helpt elkaar6 staat er onder4 't ,is de plicht van de geredde christen1 op de rots der eeuwen gered uit de branding van de zee der wereld1 om nu ook andere strijders te helpen4 ,helpt elkaar6 ,wanneer deze plicht geldt voor volwassenen onder elkander1 hoeveel te meer geldt hij dan in de verhouding van opvoeder tot kind4 ,helpt elkaar4 ,maar helpt dan ook1 helpt dan toch in de eerste plaats het kind4 ,niet1 als 't niet nodig is4 ,ook niet1 meer dan nodig is4 ,maar toch wel1 zoveel als nodig is4 ,hoe menigeen is op de weg bezweken1 die1 als hij een poosje aan ,vaders hand had mogen gaan1 wellicht veilig was thuisgekomen4 ,nooit is de invloed van de opvoeder groter1 dan wanneer hij zich met zijn volle persoonlikheid aan de jongeren en de zwakkeren geeft4 ,denk hier eens aan1 ook bij de simpele kwestie1 of je jongen zijn gebouwen afmaakt of in de steek laat4 ,en lees dan eens ,romeinen #ae vers #a4 ,,ii4 ,en nu heb je nog een twede klacht1 een klacht van geheel andere aard4 ,je kleine vent heeft er plezier in1 vieze woordjes te zeggen4 ,dit vind je nu wel niet zo verschrikkelik erg1 maar het hindert je toch4 ,jij en je man hebt beide een natuurlike afkeer van al wat in woord of daad een beetje onvoegzaam is1 en daar komt je enige jongen nu en zegt woorden1 die jullie nooit gebruikt1 en zegt ze met opzet1 met plezier1 wetende dat hij daarmee iets onbehoorliks doet4 ,hoe komt het kind er aan6 ,op die laatste verzuchting ligt het antwoord gereed4 ,natuurlik heeft hij 't van andere kinderen geleerd4 ,hoe zou hij er anders aan komen8 ,al ben je nog zo kieskeurig op de speelkameraadjes1 voor de kennismaking met dit kwaad bewaar je je kinderen niet4 ,het komt voor onder de jeugd van alle standen1 volstrekt niet uitsluitend en misschien zelfs niet in de ergste mate bij het plebs1 het komt voor onder de bevolking van wel iedere school1 onder jongens en meisjes1 en je zoudt je kinderen een goeverneur moeten geven1 nooit ze uit spelen of logeren laten gaan1 wilde je ze voor de aanraking met dit kwaad behoeden4 ,en dus is er niets aan te doen8 ,dat beweer ik niet4 ,al hebben de ouders hier niet rechtstreeks schuld in zoverre ze hun kinderen niet met een plezier-hebben in onbehoorlike taal zijn voorgegaan--wat ook voorkomt--toch hebben ze schuld4 ,zij hadden het kwaad kunnen voorkomen4 ,niet de kennismaking1 maar de besmetting er mee4 ,en dat hadden ze kunnen doen1 door hun kinderen tijdig ongevoelig1 immuun te maken voor dit euvel4 ,dit was1 naar mijn innige overtuiging mogelik1 en dus was dit plicht geweest4 ,en hoe dan8 ,zie eens1 je jongen heeft plezier in 't zeggen van die verboden woordjes4 ,dit plezier is onnatuurlik1 en toch ook natuurlik4 ,onnatuurlik--want wat voor heerlikheid is er aan8 ,dat een kind graag lekkere dingen lust1 dat het graag fijne geuren ruikt1 dat het graag mooie dingen ziet1 dat het graag allerlei aangename1 strelende zinnelike ervaringen opdoet1 dit alles is natuurlik4 ,niemand zal uit bloot zinnelike neiging walgelike spijzen eten1 vieze stanken opsnuiven1 vuile dingen bekijken4 ,alle gezonde1 normale individuen hebben een instinctmatige afkeer van hetgeen in een of ander opzicht walgelik is4 ,zo is er ook een natuurlike afkeer van het zeggen van vuiligheden4 ,en toch is dat plezier van je jongen ook natuurlik4 ,hij weet1 dat hij die dingen niet zeggen mag4 ,hij weet1 dat het verboden waar is4 ,hij weet1 dat de fatsoenlike wereld voor zekere terreinen gordijntjes hangt4 ,en nu is het zijn plezier1 die gordijntjes even weg te schuiven en er achter te kijken1 even het verbodene in contact te brengen met het geoorloofde4 ,en dit genot is heel ntuurlik4 ,zeg eens tegen een kind1 en zelfs tegen een mens1 dat hij ergens niet naar moet kijken4 ,honderd tegen een1 dat hij dan juist wl kijkt4 ,niet uit lust tot ongehoorzaamheid1 maar als een noodwendige reactie op uw zeggen4 ,door dat verbod is in sterke mate zijn belangstelling1 zijn nieuwsgierigheid opgewekt1 en1 eer hij 't zelf weet1 kijkt hij4 ,huygens zegt in ,hofwyck1 in dit ook opvoedkundig zo rijke gedicht3 ,verbiet het quaed te doen1 't is daerom dat men 't doet1 ,en dreigen werdt bevell4 ,kan het krachtiger en kernachtiger gezegd8 ,dreigen wordt bevelen4 ,ze mten1 omdat ze niet mogen4 ,doch nu maakt men zich er te gemakkelik af1 als men dit bloot aan een zondige zucht tot ongehoorzaamheid toeschrijft4 ,hier werkt ook de waarheid1 en geen zondige waarheid1 dat de belangstelling door het verborgene en dus ook door het verbodene wordt opgewekt4 ,heel het wetenschappelik streven vloeit hieruit voort4 ,leg alles open en bloot1 er viel niet te onderzoeken1 er zouden geen ,noordpoolontdekkers wezen4 ,het onbekende1 het ongedane prikkelt tot onderzoek1 tot beproeven1 en in die gevoeligheid voor zulke prikkeling werkt de springader van onze ontwikkeling4 ,ontsluieren is onze lust1 sterker nog1 ontsluieren is onze taak4 ,we moeten zien het ongeziene1 maken het ongemaakte4 ,en zo is dit wegschuiven van gordijntjes1 dit zeggen van verboden dingen1 dit overtreden van getrokken grenzen1 dit gaan op gesloten terrein volstrekt niet enkel een uiting van ongehoorzaamheid4 ,trek naar het verbodene wordt gewekt door de aantrekkelikheid van het afgeslotene4 ,en deze aantrekkelikheid is op zichzelf geen verkeerd verschijnsel4 99 99 99 99 99 ,ik wil hier nog even op doorgaan4 ,niet alle overtreding is overtreding4 ,overtraden we nooit de totnogtoe gevoelde en geerbiedigde grenzen1 dan kwamen we nooit verder4 ,maar zulk een overtreding moet in de goede richting zijn4 ,een overtreding is een deugd1 als ze ons1 over een hogere breedtecirkel heen1 een graad verder voert naar de pool der waarheid4 ,een overtreding is een kwaad1 als ze ons1 over de zedelike verbodslinie heen1 een stap dichter voert naar de poel der zonde4 ,niet in het overtreden zit het kwaad1 maar in het overtreden van de te recht gestelde grenzen4 ,en nu is de fout in menige opvoeding1 dat men ten onrechte grenzen stelt en daardoor overtredingen uitlokt1 die zonde zijn4 ,ja1 het komt voor1 dat men het kind tot overtredingen noodzaakt door het opleggen van onredelike en onzedelike geboden4 ,men moet ,god meer gehoorzamen dan de mensen4 ,ook het kind4 ,waar het ouderlik gebod in strijd komt met ,gods bevelen--denk eens aan moeders1 die haar dochter de verkeerde weg op drijven--daar mt een kind1 dat zijn verantwoordelikheid gevoelt1 het eerste overtreden4 ,er zijn ook verboden geboden4 ,het gaat dus niet aan1 de overtreding van een gebod zo maar zonder meer een misstap te noemen en de lust tot overtreden uitsluitend aan een ingeboren neiging tot ongehoorzaamheid toe te schrijven4 ,willen we in deze bij de opvoeding onzer kinderen zoveel mogelik klaarheid hebben1 dan moeten we niet alleen zorgen1 dat onze geboden redelik zijn1 maar ook1 dat de kinderen1 indien enigszins mogelik1 er de redelikheid van voelen4 ,door een erkende redelikheid hebben de geboden zedelike autoriteit4 ,en hierin bezitten ze een waarlik bedwingende kracht1 waartegen elk verzet ongehoorzaamheid mag en moet heten4 ,de lust tot verkeerde overtreding bestrijden we echter het best1 door een afkeer te wekken van de zaak1 waarvan we 't kind weerhouden willen4 ,dan wordt het kind niet door het verbod1 maar door het verbodene zelf tegen gehouden4 ,we moeten het verbodene afkeerwekkend en daardoor in zichzelf verbodskrachtig maken4 ,dit laatste wordt door vele ouders gevoeld en in de practijk herhaaldelik toegepast4 ,wil de moeder1 dat het kind van iets afblijft1 dan zegt ze3 ,niet aankomen1 't is vies4 ,door deze waarschuwing1 hetzij ze leugen of waarheid bevat1 laat een kind zich weerhouden om 't verbodene aan te raken4 ,niet het verbod van de moeder1 maar de viesheid van het verbodene houdt het kind binnen de grenzen4 ,zo boezemen sommige moeders hun kleintjes vrees voor dit of dat voorwerp in1 door te zeggen1 dat het bijt4 ,ik wil deze leugens niet in bescherming nemen1 maar in het principe zit iets goeds4 ,maak het kind afkerig van het verbodene en het zal niet tot overtreden worden uitgelokt1 het zal er juist van terug gehouden worden4 ,inzicht in de zedelikheid van een verbod is op zichzelf niet voldoende4 ,op een verstandelike overtuiging valt nooit zo te rekenen als op een diepgevoelde afkeer4 ,verstandskrachten zijn sterker in 't redeneren dan in 't leven4 ,zuiver redenerende gaat menigeen ten verderve1 omdat de gevoelskrachten hem in de steek laten4 ,maar zuiver gevoelende blijft menigeen1 ondanks een zwakke logica1 op 't rechte pad4 't ,hart heeft zijn levende logica4 ,we moeten dus3 ten eerste geen verbodsbepalingen stellen1 waar dit onnodig of zelfs verkeerd is2 hierdoor toch zouden we het kind tot overtreden kunnen verleiden of dwingen en dus de ongehoorzaamheid zelf hebben veroorzaakt2 en ten andere moeten we een overtreding1 waar deze verkeerd is en voorkomen moet worden1 bestrijden--minder door het simpele verbod en zelfs het gemotiveerde verbod1 als wel door een afkeer van het verbodene4 ,de kunst der opvoeding bestaat dan in het wekken van zin en tegenzin1 van liefde en afkeer4 ,waar deze gevoelens zuiver werken1 kan de opvoeder zijn kind loslaten4 ,natuurlik brengt niemand het zo ver1 niet eens bij zichzelf4 ,we moeten in ons zelf nog voortdurend de rechte zin ontwikkelen4 ,maar dat verplicht ons te meer1 't bij onze kinderen toch vooral daarin te zoeken4 ,we moeten zorgen1 dat het verbod als een levende haat in hen werkt en niet als een ongemotiveerde dwang hen prikkelt tot overtreding4 ,en nooit1 nooit mogen we ons ouderlik gezag misbruiken--en 't komt meer voor dan men denkt--tot het opleggen van onredelike en onzedelike plichten1 want ook de kinderen hebben een geweten1 een heilig geweten1 en ook voor hen geldt het woord1 dat we andermaal aan ,huygens ontlenen3 ,maar 't ,wereldsche gesagh en gaet niet aen de wortel ,van 't heilighe ,gewiss1 ook niet als het ,wereldsche gesagh het ouderlik gezag is4 99 99 99 99 99 ,en wat heeft dit alles nu te maken met je jongen en zijn vermaak in vieze woordjes8 ,dit1 dat hij nooit zulk een vermaak zou hebben1 als hij daarbij niet over gestelde grenzen ging1 die in hun rechtmatigheid door hem niet worden erkend2 dat hij in gn geval zo'n vermaak zou hebben1 als hij waarlik afkeer voelde van het verboden gebied4 ,en dat de schuld dus bij zijn ouders ligt1 die hem in dit opzicht verkeerd hebben opgevoed4 ,nu hoef je onder deze beschuldiging niet z diep gebukt te gaan4 ,je zegt zelf1 dat je het kwaad niet zo verschrikkelik vindt4 ,en daar heb je m4 i4 gelijk aan4 ,eigenlik is het geen kwaad1 maar een onhebbelikheid4 ,ik voel er geen zedelike fout in1 maar iets onsmakeliks1 onkies1 onopgevoeds4 ,als er iets kwaads in schuilt1 dan zit dit eer in de ongehoorzaamheid jegens de ouders1 dan in het zeggen der onbehoorlike dingen zelf4 ,heel wat volwassenen gaan in deze onsmakelike liefhebberij zelfs hun kinderen voor1 zonder dat die mensen drom onzedelik zouden zijn of mogen heten4 't ,is een kwestie van smaak4 ,huygens--je ziet wel1 dat ik de laatste tijd weer veel met hem omga--deze waarlik vrome en wijze1 deze zeer kundige1 ontwikkelde en fijne man1 geeft ons honderden staaltjes1 dat in zijn tijd oorbare scherts was1 't geen we nu vuile en hoogst ongepast aardigheden noemen4 ,de zin- en woordspelingen op 't gebied van 't physieke leven zijn bij hem legio4 ,wanneer niemand minder dan ,tesselschade zijn gast is1 beklaagt hij zich1 dat dit mooie weeuwtje 444 doch ik wil zijn tans onvoegzame woorden hier niet herhalen4 ,voldoende zij de verzekering1 dat ze naar onze huidige smaak alle perken te buiten gaan1 maar dat niettemin ,tesselschade er in rijm op antwoordde1 en niet alleen ,tesselschade1 ook menige andere dame werd vergast op dergelike aardigheden1 en daaronder dames van de hoogste stand4 ,in hoffelike taal drong de dichter door op voor ons zeer stellig verboden gebied4 ,en dit zou ,huygens zeker niet zo openlik gedaan hebben1 als hij gemeend had hiermee iets onzedeliks te bedrijven4 ,of hij hiermee ,bijbels was8 ,paulus zegt in ,ephese #d vers #bi3 ,geen vuile rede ga uit uwen mond1 maar zoo er eenige goede rede is tot nuttige stichting1 opdat zij genade geve dien1 die ze hooren4 ,doch wellicht noemde ,huygens dit geen vuile rede4 ,op dezelfde dag1 dat hij zulke verzen schreef1 stortte hij zijn ziel uit in de godsdienstigste gedichten ter verheerliking ,gods4 ,hoe het zij1 er is een essentieel verschil tussen het debiteren van sommige schuine aardigheden en het bedrijven van onzedelikheid4 ,maar--op dit verschil mogen wij ons niet beroepen1 wanneer door onze nalatigheid onze kinderen zich woorden veroorloven1 die wij op die wijze gebruikt1 beslist veroordelen4 ,het is onze plicht1 zulk een gebruik te voorkomen1 en onze schuld1 als wij hiervoor niet hebben gezorgd4 ,en hoe hadden we dit gebruik dan moeten voorkomen8 ,door de kinderen van jongs af juist die woorden in volkomen reinheid en onbevangenheid te laten gebruiken4 ,die woorden zijn niet slecht1 't gebruik ervan evenmin1 maar de wijze waarop ze gebruikt worden1 die is in dergelike gevallen slecht4 ,en zulk een slechte wijze voorkomt men het best1 door een goed gebruik reeds van te voren aan te wennen4 ,bij een goede verhouding tussen moeder en kind is er zo'n echte1 zo'n onbeperkte1 zo'n volkomen intimiteit4 ,de kleintjes geven zich met hun naakte lichaampjes zo geheel aan moeder1 en al de functies van hun groeiend lijfje1 moeder kent ze1 moeder is van niets vies1 moeder regelt ze zelfs4 ,zou er ook maar n kind zijn1 dat zich voor moeder schaamt1 dat in de physieke uitingen van zijn lichaam iets onbehoorliks vindt1 of dat uit zich zelf zou lachen om woorden1 die hij op de meest gewone manier dageliks van moeder gehoord had1 gedurende zijn kinderjaren8 ,al wat bij 't physieke leven behoort1 't is een kind absoluut niet vreemd of onvoegzaam1 van zijn geboorte af is hij er aan gewend1 en dus kan de taal van dit physieke leven hem evenmin vreemd of onvoegzaam zijn1 en ze behoeft dit ook nooit te worden4 ,echter1 wat bij moeder en vader heel gewoon is1 en gepast1 behoeft daarom nog niet in de buitenwereld te worden gebracht4 ,vreemden hebben daarmee niets te maken4 ,en langzamerhand leert het kind in woord en daad tegenover vreemden en in tegenwoordigheid van vreemden een reserve in acht nemen1 die in de kleine familiekring nog niet nodig is4 ,moeder leert hem1 dat dit een eis van kiesheid is4 ,de lichaamsdelen en hun functies zijn op zichzelf volstrekt niet onbetamelik4 ,god heeft de mens aldus geschapen1 en zoals ,god hem gemaakt heeft1 is het goed4 ,maar om velerlei redenen1 die een moeder haar kinderen best kan uitleggen1 is het raadzaam over sommige lichaamsdelen en lichaamswerkingen niet met vreemden te spreken4 't ,is ook absoluut niet nodig4 ,en--dit kunnen we er gerust bijvoegen--een aldus opgevoed kind zal er uit zich zelf ook nooit toe komen4 ,het denkt er niet aan4 ,het denkt aan zijn spelen1 zijn uitgangen1 zijn lekkernijen1 later aan zijn lessen1 maar niet aan de physieke functies van zijn lichaam1 zo min als het b4v4 aan de nagel van zijn grote teen denkt en hierover gaat spreken1 tenzij die nagel toevallig pijn mocht doen4 ,hoe gewoner een kind dit terrein heeft leren beschouwen en bespreken1 hoe onvatbaarder het zal wezen voor het vermaak-scheppen in vieze woordjes4 ,wanneer andere kinderen hem daarmee aan boord komen1 begrijpt hij eenvoudig de aardigheid er niet van4 ,wat is er voor aardigs aan1 die dingen te zeggen8 ,hij mg ze zeggen4 ,maar hij vindt er niets plezierigs in4 ,ook niets onplezierigs4 ,je lacht toch ook niet1 als je over je ogen of je oren spreekt1 of over je eten en drinken8 ,op deze wijze wordt een kind bewaard voor de besmetting met dit kwaad4 ,de natuurlike en reine opvoeding heeft er hem immuun voor gemaakt4 ,en mocht het er mee in aanraking komen1 dan zal het--tenzij 't hem al te onverschillig laat--zijn moeder de gehoorde praatjes wel meedelen4 ,en dan heeft deze alle gelegenheid1 haar eigen afkeer van zulk soort aardigheden in de kinderen over te brengen4 ,voor de aantrekkelikheid ervan behoeft ze niet te vrezen1 die bestaat voor haar kinderen niet4 ,maar 't is ook goed1 dat deze voelen1 hoe min het is1 woorden1 die men uit kiesheid voor vreemden verzwijgt1 te gaan zeggen uit plezier4 99 99 99 99 99 ,doch nu vraag je1 hoe je je jongen dit kwaad weer moet afleren4 ,niet met klappen1 niet met standjes1 zelfs niet met ernstige onderhouding1 maar allereerst door de door hem met verboden bijbedoeling gebruikte woorden openlik zelf te gebruiken1 doch dan natuurlik als de zaak er aanleiding toe geeft4 ,zodra vader en moeder gewoonweg1 zakelik over de dingen spreken1 welke de kleine vent alleen stilletjes durft zeggen1 is er van dit stilletjes zeggen al gauw alle aardigheid af4 ,met het wegvallen der grenzen verdwijnt het plezier om er over heen te sluipen4 ,en een nuchter-zakelike bespreking is de dood voor alle verdachte interessantheid4 ,ten slotte wil ik je nog iets zeggen4 ,ik ken kinderen1 die van jongsaf alle uitingen van het physieke leven als iets volkomen normaals in reine zin hebben leren kennen1 en bij deze kinderen heb ik nooit een spoor van het genoemde kwaad opgemerkt4 ,hun nuchterheid in dezen sloot volstrekt geen idealisme uit1 maar bevroor als een kille vorst alle verdachte grappen4 ,geen verontwaardiging1 maar gevoelloosheid verlamde het plezier van schoolkameraadjes in ongepaste woordjes4 ,zulk een gevoelloosheid is reinheid4 ,wapen daar je jongen mee4 ,,iv4 ,,over ,,straffen4 ,ik geloof niet in de opvoedende kracht van door menschen opgelegde straffen4 ,tegen de ,natuur1 tegen het ,lot1 tegen ,god1 kunnen we niet zeggen3 ,blijf van mijn lijf af1 bemoei je met je eigen zaken1 want we zijn hun zaken4 ,we zijn producten der ,natuur1 speelballen van 't ,lot1 kinderen ,gods1 al naar we 't opvatten1 en zeker niemand meent in ernst1 dat hij de baas is over de in- en omstandigheden1 die zijn leven beheerschen4 ,we onderwerpen ons aan de ,oppermacht van den eenig ,machtige1 en willen zelfs aannemen1 dat ,zijn handelen rechtvaardig is1 ook al kunnen we deze rechtvaardigheid niet altijd zien4 ,maar tegen de ons straffende menschen verzetten we ons altijd1 't zij feitelijk1 't zij1 waar moed en kracht falen1 alleen innerlijk4 ,met onwil en wrevel en toorn worden we jegens hen vervuld en een fiat voluntas kan ons nooit met volkomen overgave jegens de straffenden mensch over de lippen1 misschien wel mede omdat we gevoelen1 hoe hij1 niet bekend met al de motieven onzer daden1 onmogelijk rechtvaardig kan zijn4 ,raadpleeg ik mijn eigen leven--en daarin hebben we meestal ons beste paedagogiekboek--dan hebben de straffen mij nooit gebracht tot afkeer van het kwaad1 maar wel tot kortstondigen en soms zelfs langdurigen afkeer van den straffer4 ,toch kunnen we de straffen niet missen1 maar dan dienen ze een anderen naam te dragen1 in overeenstemming met hun dienst4 ,in elke kleinere of grootere samenleving heb je de ongebonden naturen1 die zich niet naar de eischen van het geheel of de rechten van hun gelijken willen schikken1 en tegenover hun aanmatiging moeten we ons zelf en de maatschappij beschermen door dwangmaatregelen4 ,wil je niet1 dan zal ik je dwingen4 ,deze dwangmaatregelen hebben echter geen opvoedend1 wel een regelend1 een formeerend1 een fatsoeneerend1 een dresseerend karakter4 ,het individu wordt er door gekneed tot een bepaalden vorm1 gedresseerd tot een bepaald handelen1 en daardoor wordt hij wel bruikbaarder en dus practisch beter1 maar niet moreel beter4 ,zoo min als we de moraliteit kunnen prijzen van een machinerad1 dat precies in de tanden van een ander rad grijpt en zoo medewerkt tot een onberispelijk loopen van de heele machine1 zoo min kunnen we zedelijkheid eeren in de onder pressie van dwangmaatregelen geproduceerde braafheid4 ,er is geen zedelijkheid zonder vrijheid4 ,wie dus zijn kinderen--of menschen6--wil opvoeden1 d4 i4 wil doen ontwikkelen tot zedelijke karakters1 gunne hun een zoo groot mogelijke vrijheid en onthoude zich zoo veel mogelijk van straffen4 ,de kracht1 waarmee hij hen leidt1 ga uit van zijn eigen reine en rijpe persoonlijkheid1 en van de ook in den kinderleeftijd reeds tot wijsheid voerende ,ervaring4 ,het klinkt mij als een idiootheid1 wanneer ik hoor3 ,je hebt de bessen van het boompje geplukt1 nu mag je voor je straf een week niet in den tuin4 ,het had zin1 wanneer men zei3 ,je kunt dus blijkbaar nog niet zonder toezicht in den tuin4 ,in zoo heel veel gevallen kan men aan kinderen 7en volwassenen67 zelf de keuze laten1 of ze zekere vrijheid voor hun verantwoording durven nemen1 ja of neen4 ,en in plaats van hun allerlei vrijheden te ontzeggen1 moedige men hen juist aan1 vrijheden1 en daarmede verplichtingen1 voor hun rekening te nemen4 ,,een ,,onbevoegde4 ,ik kan 't niet vinden met dat kind1 ,zegt hij1 en 'k laat het dus maar staan4 ,wat zoudt ge zeggen1 waarde vrind1 ,als zoo met u eens werd gedaan8 ,zoo streng straft gij der kindren schuld1 ,en ge eischt nog zelf zooveel geduld4 ,v4 ,,van ,,buiten8 ,,of ,,van ,,binnen8 ,een kleine jongen loopt met zijn hoofdje tegen de tafel4 't ,is een geweldige bons en 't arme kind schreeuwt het uit van de pijn4 ,moeder vangt haar kermend ventje in de armen1 kust zijn tranen weg1 troost hem met zoete woorden1 smeert wat zalf op het gezwollen voorhoofd en haalt wat lekkernijen uit de kast1 om haar lieveling na die pijnlike botsing wat strelende afleiding te bezorgen4 ,dit is alles van ,moeder natuurlik1 verklaarbaar en goed4 ,geen moeder behoeft anders te doen4 ,maar--nu gaat ze met haar jongen naar de tafel en zegt3 ,stoute tafel6 ,geef de tafel maar een klap4 ,en dit is schromelik verkeerd4 ,al zal de tafel van die klap niet bederven1 zoveel te erger haar eigen kind1 dat nu al vroeg in de valse waan wordt gebracht1 dat de oorzaken van zijn pijnlike ervaringen buiten hem liggen1 terwijl ze in hem zitten4 ,een waan1 die menig mensenleven bederft1 waar hij alle zedelike loutering onmogelik maakt4 ,,vi4 ,,zeg ,,maar ,,ja4 ,i4 ,meester1 daar is iemand om u te spreken4 ,de meester gaat naar de schoolgang en ziet daar een man staan met een jongen van een jaar of tien4 ,die jongen is een van zijn leerlingen en die man is zeker de vader4 ,wat blieft u8 vraagt de meester met een nog al vriendelik gezicht4 ,meester1 ik wou u vragen1 of ,piet eens een dag vrij mocht hebben1 om met me te gaan vissen4 ,nu betrekt het gelaat van de meester4 ,een dag vrij8 ,om te gaan vissen8 ,neen1 dat kan ik onmogelik toestaan4 ,doch nu betrekt er ook een ander gelaat4 ,piet staat naast zijn vader1 netjes met zijn petje in de hand en de ogen blij verwachtend naar de meester opgericht4 ,nu de meester echter spreekt van onmogelik toestaan1 beginnen zijn lipjes wat te trillen en komt er iets zenuwachtigs in zijn ogen4 ,want ziet u1 gaat de meester voort1 als hij een dag wegblijft1 mist hij weer zoveel1 dat de andere kinderen dan natuurlik hebben1 en als hij dan terugkomt1 begrijpt hij niet1 wat we dn weer behandelen4 ,maar ,meester1 hij blijft nooit thuis4 ,ja1 dat is ook maar goed ook1 want hij is toch al niet van de vlugste1 en als hij thuis bleef zou hij zeker nog meer achter raken en niet verhoogd worden4 ,de vader zwijgt een ogenblik4 ,hij is een bescheiden man en de meester heeft natuurlik gelijk4 ,als ,piet een dag niet op school komt1 leert hij die dag niet1 en dan leren de andere kinderen wel1 en dan raakt ,piet dus achter4 ,daar is niets tegen in te brengen4 ,die goeie man denkt1 dat leren hetzelfde is als b4v4 aardappelen poten3 als je ze in den grond steekt1 zitten ze en blijven ze zitten4 ,hij heeft er helemaal geen idee van1 dat de leeraardappeltjes1 die wij poten1 weer net zo vrolik uit de grond springen als wij ze er in hebben gestopt1 en dat je ze er wel tienmaal in moet stoppen1 eer ze eindelik voor goed blijven zitten4 ,en hij kan de meester dus onmogelik tegenspreken4 ,toch--hij voelt het warme handje van zijn jongen1 die naast hem staat1 in zijn hand--toch kan hij 't verzoek nog niet opgeven4 ,hij had thuis tegen ,piet gezegd1 dat hij net zo lang vragen zou1 tot de meester ja zei1 en in die zekerheid was ,piet blij met hem naar school gegaan4 ,en dan1 hij had er zelf ook zo'n plezier in4 ,hij had maar zo zelden een dag vrij1 en 't kon nu dus net zo mooi4 ,als de meester maar een beetje toeschietelik wou zijn4 ,kom1 ,meester1 zou hij dan dat werk niet kunnen inhalen8 ,misschien kan ik hem thuis een beetje helpen4 ,ik weet wel niet veel1 maar444 ,doch eer de man uitgesproken had1 zegt ,meester3 ,neen1 beste man1 dat gaat niet4 ,en bovendien1 waar zou dat naar toe moeten1 vandaag de een verlof en morgen de ander1 want natuurlik1 als ik het de een toesta1 kan ik het de ander niet weigeren4 ,en er gaat toch al zoveel van het onderwijs verloren4 ,je moest eigenlik zelf wijzer wezen en die dingen niet vragen4 ,de kinderen hebben maar n jeugd1 en n schooltijd1 en die mogen ze wel goed gebruiken4 ,als ze eenmaal van school af zijn1 is 't uit met hun leren4 ,laat ze dus nu hun tijd maar nuttig besteden4 ,voor uitgangen hebben ze de vacanties4 ,ja ,meester1 u hebt wel gelijk1 maar in de vacantie ben ik daarom niet vrij4 ,ja1 dat is nu wel jammer1 maar daar kan ik niets aan doen4 ,school is school1 en uitgaan is uitgaan4 ,dat zijn twee afzonderlike dingen4 ,deze laatste woorden zegt de anders niet onvriendelike meester wat korzelig1 zodat vader en zoon begrijpen1 dat alle verder aandringen vruchteloos zou zijn en maar tot onaangenaamheden leiden4 ,ze keren zich dus langzaam om4 ,als het dan niet kan1 in vredesnaam1 dan kan het niet1 zegt de man1 en dan tot zijn jongen3 ,dan moet je morgen maar gewoon naar school gaan4 ,zeker1 zegt de meester1 met goedmoedige stem1 dat is heus het beste voor hem4 ,en vader en zoon gaan weg1 zwijgend1 met lome schreden1 en vooral de kleine met een geheel terneergeslagen gezicht4 99 99 99 99 99 ,o1 die braafheid6 ,en die degelikheid6 ,en die paedagogiese beginselvastheid6 ,ik wou1 dat ze die meester met zijn dierbare zorg voor de geestelike ontwikkeling van die arme jongen een vol jaar in de ,paedagogische ,bibliotheek opsloten4 ,dan kon hij zijn hart ophalen aan opvoedkundige ernst4 ,een dag met je vader uit vissen6 ,maar wist die paedagoog nu niet1 hoe dat voor een jongen een zaligheid is1 waarbij zo goed als niets haalt8 ,een dag1 een vlle dag1 en dan een schooldag1 uit vissen--met je vader6 't ,is zo uit de duffe1 stoffige1 roezemoesige stad- en schoolwereld verplaatst worden in de frisse1 zuivere1 rustige natuur1 en daar vrij rondzwerven--met je vader6 ,ik herinner me nog zo goed1 wat zo'n dag voor mij was4 's ,avonds te voren hadden we de hengels al in orde gemaakt en de snoeren nagekeken met de simmen en de haken4 ,en dan hadden we voor vijf centen wormen gekocht en die verdeeld over eenige wormenbakjes1 met wat aarde er in4 ,en dan had ,moeder een grote hoeveelheid boterhammen gesneden met wat er op1 en die had ze tegen 't uitdrogen tussen borden en onder stenen deksels geborgen4 ,en dan hadden we alles netjes en ordelik bij elkaar gelegd1 om het de volgende morgen gereed te vinden1 en waren vroeg gaan slapen4 ,slapen vr 't donker was1 dat ging moeilik1 en we woelden dan ook nog al wat heen en weer4 ,maar eindelik kwam de slaap toch en sliepen we vast door1 totdat ,moeder ons1 omstreeks half vier1 met zachte stem wakker riep4 ,ze had ons eigenlik wel willen laten slapen1 we sliepen zo lekker1 en ze gunde ons die rust zo graag4 ,maar ze gunde ons ook 't genot1 en dus3 ,toe jongen1 vader is al klaar4 ,en dan sprongen we er uit1 kleedden en wiesen ons slaapdronken1 aten onze boterham1 dronken een glas melk1 pakten ons boeltje bijeen1 gaven ,moeder een zoen en stapten met ,vader de deur uit1 waarna ,moeder ons nog nakeek totdat we groetende de hoek omsloegen4 ,wij mochten de hengels dragen4 ,en nu ging het in de kille morgenlucht1 straat in straat uit1 door het in ochtendschemer nog rustende ,amsterdam1 naar de ,willemspoort4 ,even daarbuiten was de ,haarlemmerweg langs de ,haarlemmervaart1 en hier lag de trekschuit klaar4 ,we sprongen er op1 als oude bekenden1 legden onze hele bagage van hengels1 wormenbakken1 visnetten en proviandzakken op 't dek1 en liepen dan eens naar beneden1 of het in de kajuit nog al gezellig was4 ,nee hoor1 't was boven 't leukste1 en we bleven dan ook boven1 al mocht straks1 onder 't varen1 het morgenwindje wat koel om de oren blazen4 ,hoe heerlik1 de zon te zien opgaan1 zo'n grote gouden schijf1 oprijzend uit de nevelen over de vochtig groene weiden4 ,en al die boerderijen1 telkens weer een andere4 ,en de boerenwagens1 rijdende naar de stad4 ,en dan weer eens aanleggen1 om goederen of mensen te laden4 ,en dan dat lekkere frisse gekabbel en geklots van het water4 ,en het wuiven van het slanke riet1 langs de kanten4 ,hier en daar zag je er een hengel uit steken1 en als je er dan voorbij voer1 zag je een opening in 't riet en daar in 't gras zat een visser1 helemaal in z'n eentje4 ,morgen6 riepen wij hem toe4 ,geeft het wat8--,niks gedaan1 hoor6 ,ze bijten vandaag niet4--,maar wij gingen verder4 ,van die drukke trekvaart moesten we niets hebben4 ,we gingen naar ,halfweg1 en daar had je uitgestrekte plassen4 ,dat was ons viswater4 ,daar zaten ze4 ,mooie baars en snoek4 ,en die zouen wel bijten4 ,door ,sloterdijk heen en dan nog eens zo'n vaart1 een nog langere4 ,h1 wat was de zon al warm4 ,lekker zo in de koele morgen4 ,wil je wel geloven1 dat ze langzamerhand al begon te steken8 ,maar je kon 't best uithouden4 ,en naar beneden ging je in geen geval4 ,daar was niets te zien4 ,en hier--wat ruim en hoog en mooi6 ,eindelik waren we in ,halfweg4 ,in een klein herbergje gebruikten we een kop warme thee1 zo'n klein1 gezellig herbergje1 met biezen stoelen om oude1 verveloze tafeltjes1 en waarvan de boerin als een oude kennis met je sprak4 ,en dan naar buiten1 naar 't water4 ,snoeren afgewonden1 vastgebonden1 hengelstukken in elkaar gedraaid1 aas aangeslagen1 en gauw eens even ingelegd1 om te zien1 of de sim verschoven moest worden4 ,dan een rustig schilderachtig hoekje opgezocht1 en je daar een poosje verstopt tussen 't riet4 ,o1 hoe heerlik is 't hier4 ,zacht golft het riet4 ,vr je glinstert de watervlakte in levende rimpeltjes4 ,en daarop danst of eigenlik trilt de dobber1 het gladde1 rode kopje met de doorgestoken pen4 ,die stijve pen heeft zo iets eigenwijzigs1 iets eigengerechtigs1 iets pedants4 ,een ietsje maar4 ,maar toch genoeg1 om een komiese indruk te maken te midden van deze harmonie van ruisend riet en rimpelend water4 ,wanneer je op de grond zit1 met je oog dicht bij het water1 wat is dan die glinsterende vlakte groot4 ,telkens verdwijnt de dobber uit je gezicht1 niet doordat hij er niet meer wezen zou1 o neen1 dat pedante pennetje blijft aldoor even eigenwijzig boven het rode kopje uitsteken1 of die hele goud-glinsterende kabbeling voor zijn plezier zoo schittert en trilt4 ,maar1 wegdoezelend onder het zachte suizen en ruisen1 raak je gauw in dromen verloren1 en dan zie je niets meer dan een dooreenmengeling van groen en donker met gouden tipjes1 waarin het pedante pennetje volkomen verdwijnt4 ,jongen1 je hebt beet6 roept daar plotseling een stem achter je4 ,je trekt snel op1 en boven 't donkere water schittert een zilveren vis1 spartelend door de lucht4 ,h1 je hart klopt in je keel4 't ,ging ook zo onverwacht4 ,je moet niet zitten suffen1 zegt de goedmoedige visser nog4 ,anders vang je niet4 ,je moet niet zitten suffen4 ,en toch1 na een poosje1 daar is het weer4 ,is het de buitenlucht1 die je zo soezerig maakt8 ,of dat stralende hemelblauw8 ,of ben je misschien te vroeg opgestaan voor zo'n kleine jongen8 ,langzamerhand komt het weer over je4 ,alles om je heen zingt met zachte1 suizende stem4 ,en boven dat stille natuurzingen uit hoor je telkens heldere klanken van vogels1 van rietvinken4 ,en dan strooien de leeuweriken1 hoog uit het hemelblauw1 naar alle kanten hun smeltend getierelier1 hun zangerige serpentines1 die de lucht vervullen als hoorbare zonneschijn4 ,daar komt het weer4 ,je drijft weer weg in vergetelheid4 ,het pennetje1 het stijve1 pedante pennetje1 schiet naar beneden1 als een eigengerechtige paedagoog1 die door meester ,duivel plotseling in de hel wordt getrokken4 ,maar je ziet het niet1 je bent weggezonken in de vrede van een heerlike harmonie1 totdat een ruk aan je hengel je wakker schrikt uit je dromerijen en je snel ophaalt met al weer een goud-gevinde vis aan het eind van je snoer4 ,vader is intussen aan 't rondvissen van de plas4 ,echte vissers zitten nooit4 ,die lopen aanhoudend verder4 ,ze wachten de vis niet af1 maar zoeken ze op1 telkens hun verleidelik aas trillend inleggend in al weer een nieuw plekje krozig water4 ,en zo is ,vader een heel eind van ons af geraakt4 ,dat geeft ons een gevoel van eenzaamheid1 dat ten laatste wat neerdrukkend werkt4 ,daarom staan we op1 winden het snoer om de hengelroe1 en gaan op stap1 vijf1 tien1 vijftien minuten ver1 totdat we weer bij ,vader zijn en daarmee een behagelik gevoel van veiligheid en stille gezelligheid herkrijgen4 ,de ganse dag gaat het zo door1 totdat de namiddagzon naar huis wenkt4 ,eerst wordt hier buiten1 op een vlotje1 de gevangen vis schoongemaakt1 van schubben en ingewanden en vinnen ontdaan1 daarna in een netje met gras gepakt1 en nu1 naar de schuit1 jongens6 ,daar heb je het jagertje1 vooruit6 ,op het dek liggen we uit te rusten van de vermoeiende dag1 slapende komen we in ,amsterdam4 ,daar maakt ,vader ons zachtjes wakker1 en aan zijn hand slepen we ons door het eindeloze stratennet voort4 ,thuis de vis in een emmer fris water uitspoelen4 ,morgen zal ,moeder ze bakken4 ,of misschien vanavond nog8 ,eer de pan op 't vuur staat1 liggen wij al onder de wol en soezen te midden van buitenlucht en zonneschijn en ruisend riet en glinsterend water4 ,uit een diepe slaap worden we de volgende morgen verkwikt wakker en gaan naar school1 om de verloren schade in te halen4 99 99 99 99 99 ,hebt ge wel opgemerkt1 waarde lezer1 dat ik in die herinnering aan een dag uit vissen vanzelf uit de verleden tijd in de tegenwoordige tijd ben overgegaan8 ,daar zou mijn vroegere taalmeester zeker een dikke blauwe streep doorheen gehaald hebben4 ,dat mochten we niet doen4 ,als we in de verleden tijd begonnen waren1 moesten wij daar ook in blijven1 al dwong de levendigheid van het gebeurde ons ook nog zo tot een voorstelling in het heden4 ,maar de artikelen voor ,sch4 en ,l4 gaan niet eerst door de handen van een blauwgepotlode taalmeester en zo verschijnen ze onder uw ogen met al de ongerechtigheden van de onverbeterde en onverbeterbare schrijver4 ,en ding wil ik echter wel zeggen1 dat ik n4l4 nooit die sprong uit de voorbijgegane tijd naar de huidige zou hebben gemaakt1 als ik nu nog een dag uit mijn vroeger schoolleven had moeten beschrijven1 in zoverre1 dat leven een leerleven was onder de leiding van de meester1 want--ik zou eenvoudig niet in de verleden tijd begonnen zijn1 ik zou helemaal niet begonnen zijn1 om de afdoende reden1 dat ik me uit dat leerleven niets meer herinneren kan4 ,wel weet ik nog van de streken en ondeugendheden1 die we in en om de school uithaalden1 maar--is het niet leerzaam8--van het echte leerleven1 waarom we dan toch jaren achtereen dag aan dag naar school gingen1 weet ik zo goed als niets meer af4 ,ik zou geen schooldag kunnen beschrijven4 ,en wel een dag uit vissen8 ,en dat1 hoewel die slechts bij hoge uitzondering voorkwam1 terwijl de schooldagen regel waren8 ,zo is het4 ,en hieruit ziet men1 hoe dat leerleven buiten het hart der kinderen omgaat4 ,die kleine jeugdmensjes leiden dan ook eigenlik twee leventjes3 n echt kinderleven1 en een ander schijn leerleven2 het eerste natuurlik1 het twede kunstmatig2 het eerste van binnen uit gegroeid en beheerst1 het andere van buiten af opgedrongen en bedwongen2 het eerste met hun volle hart1 het andere met hun verplichte gehoorzaamheid4 ,is het wonder1 dat ze zich in later jaren weinig of niets meer van dat laatste herinneren1 terwijl het eerste tot in hoge grijsheid toe levendig voor den geest staat8 ,waar er geen innerlik contact is tussen het nodig geoordeelde leerleven--k1 o geliefde broeders van de christelike en katholieke scholen1 tussen het nodig geoordeelde godsdienstige leerleven--en het waarachtige leven des harten1 het groeiende gevoelsleven1 daar dragen de kinderen het eerste als een kleed1 dat ze straks uittrekken en vergeten4 ,neen1 nog minder4 ,daar is het leerleven hun een stuk pakpapier1 waarin ze een deel van hun gevoels- en geluksleven moesten inwikkelen en dat ze straks achteloos laten vallen en wegwaaien1 wanneer dat gevoels- en geluksleven onbelemmerd mag uitgroeien4 ,dan zwerven de oude schooldagen als verfrommelde krantenpapieren over de straat1 terwijl de oude geluks-uurtjes als kostbare schatten der jonkheid worden meegedragen met dankbare liefde4 ,daarom1 paedagogen1 als een jongen een dag uit vissen wil gaan met zijn vader1 zet dan geen gewichtig paedagogen-gezicht en weiger het die jongen en zijn vader niet1 maar zeg ja1 en zeg dat met je volle hart1 innig overtuigd1 dat die jongen daar voor zijn leven meer aan heeft1 dan aan het onmisbare stukje leerstof1 dat hij nu uit uw methodiese gang moet derven4 ,vrees niet1 dat hij achter zal raken4 ,het leren gaat zo ontzettend langzaam1 dat de andere kinderen in die ne dag onmogelik zo ver vooruit komen1 dat hij 't niet zou kunnen inhalen4 ,gun het kind zijn dag van vreugde1 ook wanneer hij een ondeugende bengel is1 die 't eigenlik niet verdiend heeft4 ,ja1 sta het hem dan vooral toe4 ,een weigering verbetert hem nooit4 ,een inwilliging misschien4 ,laat genade voor recht gelden en ge zult eens zien1 wat heerlike uitwerking dat vaak heeft4 ,en wanneer ge het vissen een onedel en wreed vermaak vindt1 dat ge zelf niet meer zoudt kunnen smaken1 zeg dan toch ja4 ,en dat nog wel zonder door een preek het genot van de jongen voor die dag te bederven4 ,met een preek bekeert ge de jongen en zijn vader niet4 ,en een dag natuurgenot1 zij het vissende1 is ook een preek van overtuigende welsprekendheid4 ,dat weet ik uit mijn jeugd1 waaruit ik tal van andere preken glad vergeten ben4 ,vooral een dag natuurgenot--met je ,vader4 ,,ii4 ,waarom heb ik die geschiedenis van het vissen zo in den brede verteld8 ,kan ik dan niet volstaan met eenvoudig te zeggen1 dat en waarom het zo goed is1 de jongens eens een dag vrij te geven8 ,zeker1 maar ik moest doen uitkomen1 doen vlen1 wat zo'n vrije dag voor een jongen betekent1 opdat de onderwijzers1 voor zo ver ze 't nodig hadden1 tot instemming werden gebracht4 ,er zijn er nog zo veel1 die bij de almacht der school zweren4 ,en nu is het wel goed1 dat we geloof hebben in de noodzakelikheid van onze arbeid1 in de onmisbaarheid van onze taak1 maar dat mag niet gaan leiden tot overschatting4 ,wie hiervan genezen wil worden1 moet zich eens heel krachtig zijn eigen vroeger schoolleven indenken4 ,dan zal hem blijken1 hoe dat als een grote eenvormigheid in de verte ligt1 waaruit best een dagje en wel een weekje gemist kon worden4 ,vooral onze bij millimeters ineengelegde methoden voeren ons tot de overschatting van het dtail1 alsof met het overslaan van n schakel het hele verband ineens verbroken was4 ,neen1 het verstand der kinderen groeit niet door onze methodiese kleinigheden4 ,de kinderen verkeren korter of langer tijd in een stuk nieuwe leerstof1 gaandeweg wordt dat hun eigendom1 en soms1 ineens1 wordt het hun bewust4 ,dan breekt de nieuwe kennis door4 ,leren gaat langzaam1 veel langzamer dan wij gewoonlik denken4 ,wilt ge eens echt ervaren1 h langzaam8 ,herinner u dan maar even1 dat het rechte inzicht in vermenigvuldigen u pas duidelik werd1 toen ge deze kunst zelf aan 't onderwijzen was4 ,hebt ge zo iets nooit ondervonden8 ,toch meende uw onderwijzer vroeger heel zeker1 dat ge de zaak volkomen begreept4 ,dat komt3 hij zat toen in zijn eigen denken verdiept in plaats van in dat van zijn leerlingen4 ,en dat zal met ons nu ook wel eens het geval wezen4 ,wanneer we de hersenwerkzaamheid onzer leerlingen konden meemaken1 wie weet1 met wat een geduld we aanstonds onze tred vertraagden1 en hoe gans onbekommerd we de jongens een dag uit vissen stuurden1 zo niet een week4 ,maar nu heb ik nog iets anders4 ,bij voorbaat moeten de onderwijzers--ik bedoel de niet-schoolhoofden--me echter beloven1 dat ze niet kwaad zullen worden4 ,want wat ik zeggen ga1 is geheel in hun voordeel4 ,maar1 sommigen zijn zo gauw op hun zelfstandige teentjes getrapt1 dat een bovenmeester--zo heet de verguisde nog hier in de residentie--uiterst voorzichtig moet wezen1 dat hij zelfs in zijn goedaardige vlagen de vrienden niet beledigt en tegen zich in 't harnas jaagt4 ,weet ge1 wat ik zeggen wou8 ,dat ook die bovenmeesters maar ja moeten zeggen1 wanneer een onderwijzer eens een dagje uit vissen wil gaan1 nu wel niet met zijn vader1 maar met zijn jongen4 ,uit vissen1 of op een andere wijze uit genieten4 ,want voor een onderwijzer kan het toch ook zo'n verrukkelik ding wezen1 eens een dag buiten te dwalen1 terwijl de hele wereld school heeft4 ,ik weet natuurlik niet1 of anderen net zulke boosaardige goisten zijn1 als ik1 maar ik geniet het meest van een vrije dag1 als anderen lekker in school zitten4 ,dan is het geen officiele vacantie1 en toch ben je vrij4 ,dan ziet de wereld er heel anders uit4 ,dan kijk je al in de stad de straten en mensen1 ook vooral de straatventers en de winkels1 met heel andere ogen aan dan gewoonlik4 ,dan smul je zo gemeen in het geroezemoes1 wanneer je toevallig een school voorbijkomt1 waarin de kinderen hardop leren of de meester luid aan 't oreren is4 ,dan heb je net een gevoel van een vogel4 ,je bent vrij te midden van een gebonden wereld4 ,en als je dan naar buiten gaat1 o naar buiten1 naar dat voor een stadsmens zo zalige buiten1 dan geniet je dubbel1 neen honderdvoud4 ,dan drink je het groen van de weiden in1 of je zo ineens met een naar stilte en schoonheid dorstende ziel uit de dufheid der methodiek verplaatst bent naar de frisheid der natuur4 ,dan geniet je op n dag voor een jaar4 ,maar 't moet een weekse dag zijn1 geen zondag1 en geen algemeen vrije dag4 ,een extratje1 zoals wij menschen malkaar te weinig gunnen en bezorgen4 ,heb ik nu de zelfstandige onderwijzers kwaad gemaakt8 ,of zijn ze zo zelfstandig nog niet1 dat ze nog wel zo'n dagje uit bovenmeesterlike hand willen ontvangen8 99 99 99 99 99 ,wat is de wereld toch hatelik4 ,daar sist iemand me onder 't schrijven toe1 dat ik niet zo kinderachtig moet zijn4 ,grote mensen zijn veel te degelik1 vooral volwassen opvoeders1 om op die wijze behandeld en besproken te worden4 ,en verbeeldt zo'n bovenmeester zich soms1 dat hij iets meer is1 een halve godheid bij voorbeeld1 die de arme1 sjofele klasse-onderwijzer met een vrij dagje genadiglik verblijden kan8 ,neen1 hatelike sisser1 dat verbeeldt zo'n bovenmeester zich niet4 ,daarvoor is de man nog zelf veel te blij1 als hij er zo eens tussen uit mag trekken4 ,als hij zo eens alle zorgen zijner ambulante nietsdoenerigheid van zijn schouders mag laten glijden en n dagje rentenier zijn in de wije1 vrije wereld4 ,maar waarom moest gij nu mijn goedmoedige stemming eensklaps verstoren met uw kwaadstokende sisserij8 ,en ding is gelukkig4 ,die stem kwam niet van buiten af1 maar van binnen uit4 ,en daardoor kan ik hem aanstonds in zijn ware aard onderscheiden4 ,hij is de stem van mijn eigen verleden4 ,er was een tijd1 dat ik inderdaad met een hooghartig veroordelend kinderachtig tal van gewoon menselike gevoelens en verhoudingen smalend verwierp4 ,wanneer toen een onderwijzer mij een dagje vrij vroeg1 gingen we samen aan 't redeneren1 aan 't onderzoeken1 of de aangegeven reden wel een dag verlof wettigde1 en dan analyseerde ik 't geval net zo fijn1 dat hij tot de erkenning gedwongen werd 7altans naar mijn mening71 dat hier geen reden tot verlof bestond1 maar4444 dan was er voor hem de aardigheid ook al lang af4 ,zo'n redeneerziekte maakt iedereen in zijn leven door1 als je zo tussen de twintig en dertig bent4 ,dan meen je1 dat alles verstandelik te regelen is1 doch loopt intussen groot gevaar alle gevoelens des harten te vermoorden en in jezelf een koude1 verstandelike eigengerechtigheid te ontwikkelen1 waarmee je ten slotte de omgeving verkilt4 ,ouder geworden1 begin je te begrijpen1 dat er in de mens nog andere factoren werken dan logiese krachten1 en dat een plichtsbetrachting overeenkomstig de voorschriften der principes wel eens inferieur kan wezen aan een gewoon plichtsleven1 dat met blijde en ijverige opgewektheid zijn dagtaak verricht1 doch k wel eens voor een keer van die dagelikse plichten ontslagen wil zijn1 zij het ook dat gestrenge1 beginselvaste braafheid hier een steekje aan los vindt4 ,alles is niet te beredeneren4 ,er zijn onberedeneerbare dwaasheden1 7dwaas in het oog nzer wijsheid71 die op slot van rekening rijker en vruchtbaarder zijn in levensvreugd en ook in levensdeugd1 dan scherpzinnig beredeneerde verstandelikheden4 ,in onze tijd van strijd1 ook van strijd in de onderwijswereld tussen klasse-onderwijzers en schoolhoofden1 lopen we zo groot gevaar1 die andere factoren uit het oog te verliezen1 het persoonlike en echt menselike in de verhouding te doden1 en ons te beknellen in de banden van reglements-artikelen1 vl meer dan nodig is4 ,zeker1 ik zie de gevaren niet voorbij van een eenhoofdig bewind1 dat zo licht tot misbruik van macht kan leiden1 maar laten we toch ook de ogen wijd open houden voor het kwaad1 dat ons bedreigt van een reglementen-regering1 die in uniformiteit haar heil vindt en in een contrle van vormelikheden haar sterkte4 ,daarmee zijn we ten slotte allemaal achterop4 ,niets toch zo onrechtvaardig als een wet1 die met geen individuele verschillen rekening houdt2 niets zo genadeloos als een reglement1 dat geen hart heeft2 niets zo vrijheid dodend als een regeling1 die in naam der algemene vrijheid1 elke persoonlike vrijheid aan banden legt4 ,mensen zijn kinderen1 net zoo goed als kinderen mensen zijn4 ,we behandelen de kinderen dikwijls te kinderachtig1 vergetende dat er een zelfstandigheid in hen rijpt1 en de volwassenen soms te mensachtig1 vergetende dat er altijd nog een kind in hen is blijven leven4 ,en geen mens zo voornaam1 zo invloedrijk1 zo verstandig en zo zedelik1 of hij komt nog wel in omstandigheden1 dat hij bij zijn stille wensen of uitgesproken verzoeken om een extratje heel kinderlik in zijn hart denkt3 ,toe1 zeg maar ja4 99 99 99 99 99 ,ik sprak daar over bindende wetten en dacht toen aan het verenigingsleven en aan centralisatie in gemeentelik-en rijksbewind4 ,over beide wil ik nog even doorgaan4 ,het moet iedereen wel getroffen hebben1 hoe de vakvereniging1 ook die der onderwijzers1 de persoonlike vrijheid van haar leden aan banden legt4 ,wie zich aan de genomen besluiten niet wenst te houden1 wordt als lid geschrapt4 ,niet ten onrechte heeft men b4v4 de ,soc4-dem4 arb4 partij een politieke ,katholieke kerk genoemd1 waarin de leken niets hebben in te brengen1 maar de paus of de pausen de leiding voeren en gehoorzaamd moeten worden4 ,daarbij vergat men echter1 ten eerste1 dat die leiders gekozen worden en dus de partij door haar leiders zichzelf bestuurt1 en ten twede 7als ik mij niet vergis71 dat ook de macht in de ,kath4 kerk oorspronkelik uit de democratie is voortgekomen1 zoals nu b4v4 ook de kerkelike kiesverenigingen in de ,protest4 kerk1 dus verenigingen van leken1 van leden1 de ouderlingen1 de diakenen1 toezieners en ten slotte door hen ook de predikanten en de synode kiezen4 ,en dan vergeet men ook dat er niemand lid van een partij of een vereniging of een kerkgenootschap behoeft te blijven4 ,de dwang in die verenigingen kan men dus billiken1 omdat hij van onder af is opgekomen en niemand langer binden kan dan deze zelf verkiest4 ,het is een dwang1 waaraan men zich vrijwillig onderwerpt1 indien men al niet zelf heeft meegewerkt om hem in te voeren4 ,anders is het echter gesteld met de ,staatsdwang4 ,men kan niet als lid van de ,staat bedanken1 tenzij men lust heeft de wildernis in te trekken4 ,op dit gebied moet daarom de dwang zoveel mogelik beperkt worden en die kans heeft men te minder1 naarmate de centralisatie te groter wordt4 ,om alleen bij ons lager onderwijs te blijven1 in de grote steden zien we het echte schoolleven1 het echte uitleven van opvoedkundige en onderwijskundige idealen1 langzamerhand1 steeds meer1 onder de druk komen van het algemene voorschrift4 ,we weten1 hoe dat in ,frankrijk de ontwikkeling van de school belemmert4 ,het is wellicht voor een minister van onderwijs met zijn heirleger van ambtenaren heel gemakkelik1 dat voor heel ,frankrijk hetzelfde leerplan1 hetzelfde rooster geldt1 waarbij alle kinderen van een zelfde leerhoogte op hetzelfde uur op dezelfde wijze aan dezelfde stof bezig zijn1 maar voor die leerstof en die leerwijze en die leerkinderen1 voor het leven en de bloei van het onderwijs1 is het ten slotte verderfelik1 de dood in de pot4 ,en ook in ons land dreigt het hier en daar die kant op te gaan4 ,de voorvechters van de republikeinse school mogen het mijnentwege winnen3 als de onderwijzers in 't algemeen zo hoog staan in alle opzichten1 dat ze de dagelikse leiding der schoolhoofden kunnen missen1 is dat een te gelukkig verschijnsel1 dan dat we er ons niet over zouden verheugen4 ,ieder chef moet blij zijn1 als hij tengevolge der betrekkelike volkomenheid zijner ondergeschikten misbaar is geworden4 ,maar--laten die voorvechters niet vergeten1 dat er nog een veel ellendiger chef is dan een ambulante bovenmeester3 de domme1 harteloze1 starre1 onbewegelike administratie4 ,met een bovenmeester--hij is toch ook een mens--is nog te spreken en ook hij staat onder de invloed van de geest des tijds1 maar wie met de administratie wil strijden1 stikt in de duffe papierrommel4 ,daartegen hield zelfs een ,multatuli het niet uit4 ,en die was taai4 ,ik wil dus zeggen3 laten we bij het onderwijs ons uiterste best doen1 om de persoonlike vrijheid zo ver mogelik door te zetten1 zo hoog mogelik te houden4 ,en laten de leden van ,rijks- en ,gemeentetoezicht ons daarbij helpen4 ,voor hen1 ik voel en begrijp het best1 is de verleiding zo groot1 om in de richting der centralisatie te sturen4 ,al die verscheidenheid is zo moeilik te overzien en te contrleren4 ,maar toch--uit die verscheidenheid spreekt het leven4 ,en omgekeerd1 het grote leven zelf met zijn eisen dwingt ons wel naar een zekere eenheid4 ,doch 't is zo'n groot verschil1 of die eenheid gegroeid is en steeds vergroeien kan1 of dat ze in elkaar is gezet als de spaken en velgen van een wiel en door een ijzeren band onbewegelik bijeengehouden wordt4 ,stel u eens voor1 dat het leven der huisgezinnen1 de inrichting der maaltijden1 de verhouding tussen ouders en kinderen minutieus door de wet geregeld werd4 ,dat de bemoeizucht der tirannieke vrijheidsmannen ook daar het leven tot een poppenkast maakte1 waarvan de poppen mochten dansen naar het trekken der wetsartikelen4 ,zou het huiselik en maatschappelik leven niet alle bekoorlikheid voor u verliezen en ge liever de wildernis intrekken dan in zulk een beschaving te verstenen tot een stuk gietwerk8 ,welnu1 liever moet de school groeien in de richting van een ideaal huisgezin dan in die van een leger4 99 99 99 99 99 ,het is zo goed1 als we onder alle verhoudingen de vrijheid hebben tot een ja-zeggen4 ,ik bedoel3 dat is in zedelik opzicht zo goed4 ,wat blijft er over van onze zedelike groei1 wanneer we als machineraadjes lopen moeten naar het ingrijpen der tanden4 ,wat verdienste steekt er in1 overeenkomstig artikel zoveel van de wet iemands rechten niet te krenken4 ,wettiese braafheid is geen braafheid4 ,gehoorzaamheid aan de wet is iets zo geheel anders dan gehoorzaamheid aan een beginsel1 dat niets te eisen heeft dan--een beetje zelfverlochening1 een beetje meegevoel1 een beetje welwillendheid2 zo geheel anders dan gehoorzaamheid aan de zedelike eis der liefde4 ,en zullen we niet verstarren in gereglementeerde braafheid1 dan moeten we vrijheid hebben tot toestaan en weigeren4 ,maar--zegt de klasse-onderwijzer--als gij1 bovenmeester1 zo op die vrijheid gesteld bent1 wilt ge dan ons in wettelike afhankelikheid houden8 ,geenszins4 ,hoe eer de zelfstandigheid der onderwijzers wettelik geregeld is1 hoe liever4 ,ik ben er geen greintje bang voor1 wat zeg ik1 ik zou me er zelf sterker door voelen4 ,maar ook dn nog zal er veel geregeld moeten worden bij onderlinge welwillendheid--zie slechts naar de verhoudingen op de ,h4 ,b4 ,s4 en de ,gymnasia4 ,ook dn zal van het menselike nog veel meer afhangen dan van het wettelike4 ,en zo lang het niet zo is4444 ,nu kom ik wellicht in botsing met sommige collega's-schoolhoofden4 ,maar fiat1 ik waag het er op4 ,geef1 zou ik willen zeggen1 de onderwijzers een maximum van vrijheid in hun klasse4 ,wanneer zij met hart en ziel werken en ze willen iets liever anders dan gij1 zeg dan ja4 ,het scheelt zo enorm veel1 of iemand naar zijn eigen zin en inzicht iets mag inrichten en uitvoeren4 ,dan is er vaak zoveel meer ambitie4 ,en1 mijn hemel1 denkt ge1 dat over dertig jaar die kinderen nog weten1 of ze de vermenigvuldiging zus of zo geleerd hebben8 ,verdenk me niet van gebrek aan ernst1 beschuldig me niet van lichtvaardigheid1 wanneer ik over geschillen van methodiek en zo gemakkelik schijn heen te glippen4 ,doch1 indien mogelik1 erken met mij1 dat er in de persoonlike lust en liefde van de klasse-onderwijzer--die dan toch het onderwijs moet geven--een vl belangrijker factor in 't spel komt4 ,het hart van die man is ja wat meer waard dan de voortreffelikste leergang en het nauwkeurigste leerplan4 ,en zulk een vrijheid van de klasse-onderwijzer sluit volstrekt niet de invloed van het schoolhoofd buiten4 ,eer zou ik zeggen3 integendeel4 ,het spreekt van zelf1 waar een ja-zeggen mogelik is1 moet ook een neen-zeggen kunnen voorkomen4 ,de ,genestet heeft gelukkig geprezen1 wie neen durft zeggen4 ,en hij had gelijk4 ,maar juist hij1 die de macht en de moed heeft om neen te zeggen1 hij bereikt zo verbazend veel met een ja4 ,dat is toch niet het ja der slapheid1 maar het ja der zelfbewuste kracht1 het ja van 't gelovend vertrouwen1 en dit ja kan niet anders dan sterkend werken4 ,,vii4 ,,groeien ,,gaat ,,langzaam4 ,en toch willen wij1 dat het gauw gaat4 ,en daarom trekken wij met onze ongeduldige vingers het plantje omhoog1 doch rukken daarmee de fijne wortelvezels los1 en 't plantje kwijnt4 ,of we plaatsen het in een broeikas1 en het wordt wel spoedig groot1 doch ongeschikt voor den kouden grond4 ,groeien gaat langzaam4 ,en wie dit niet gelooft1 moet maar eens een paar uur bij een plant gaan kijken4 ,dan zal hij zien1 dat hij niets ziet4 ,en toch is de plant in die paar uren gegroeid4 ,maar hij moet niet per ongeluk bij zijn kind gaan kijken1 want dan wordt hij dadelijk zoo vreeselijk boos1 omdat dit arme kind niet zoo gauw groeien wil4 ,ik bedoel verstandelijk1 en zedelijk4 ,lichamelijk1 dat is niet zoo erg4 ,maar verstandelijk6 ,vader zit te zieden van drift1 en dat simpel omdat zijn zoon die sommen maar niet begrijpt4 ,maar begrijp je dat dan niet1 ezel8 ,wat ben je toch een stommerik6 ,ja1 dat had de meester ook al gezegd1 maar hierdoor was de jongen volstrekt niet ineens een heel eind opgeschoten4 ,hij was dezelfde stommerik gebleven1 precies trouwens--als de meester en als vader zelf1 die na jaren van ervaring maar niet begrijpen konden1 dat groeien langzaam gaat1 en dat dan nog de eene plant niet de ander is4 ,in kinderkennis zijn deze beide paedagogen nog maar een luttel beetje gegroeid4 ,en in zelfbeheersching nog minder4 ,maar dit laatste is ook een moreel element1 en in zedelijkheid groeit een mensch ng langzamer dan in verstandelijk inzicht4 ,het begrijpen wil nog wel eens komen1 langzaam aan1 maar het kunnen leven naar dit juistere begrip1 dat valt nog zwaar4 ,dat eischt dan ook dikwijls een innerlijke vernieuwing van het oude1 een regeneratie4 ,dan moet er in ons een nieuw mensch geboren worden4 ,echter1 al groeit een mensch in zedelijkheid ook hl langzaam1 daarom heeft een kind hiertoe nog niet de vrijheid4 ,dat zou ook wel schande zijn4 ,en volkomen gegrond is onze verontwaardiging1 dat die deugniet ng al niet waarheidlievend is4 ,we hebben het hem toch immers wel honderdmaal gezegd8 ,in ondeugendheid en vrijpostigheid1 o ja1 daar groeit hij wonderlijk snel4 ,dat heb je van onkruid altijd4 ,maar in deugd en zelfbedwang8 ,lieve vrinden1 laten we nu eens hl eerlijk zijn en zeggen3 ,hoe gaat het met ns8 ,we zijn dertig1 veertig1 vijftig1 zestig jaar geworden4 ,we hebben het onzen leerlingen1 onzen kinderen1 onzen vrienden vaak voorgehouden4 ,we zijn al bolleboozen in 't preeken--tegen anderen4 ,raadslieden van gezag4 ,en hoe staat het met ns8 ,zijt ge inderdaad beter geworden8 ,niet wijzer1 maar beter8 ,ge hebt er uw tijd voor gehad4 ,kunt ge in uzelf een voorbeeld stellen aan uw jongeren8 ,of zijt ge alleen z ver1 dat ge ernstig het goede wilt1 dat ge met uw diepste hart het goede wrlijk begeert1 en dat ge dageliks bidt om kracht om te vorderen1 althans om staande te blijven8 ,dan zijt ge al heel ver4 ,eigen zwakheid en slechtheid kennen1 naar verbetering oprecht verlangen1 en bidden om kracht in den strijd--dat is al een kostelijke levensvrucht4 ,en hoop maar1 dat1 langzaam groeiende1 die vrucht ook voor uw kinderen rijpen mag4 ,maar denk er aan1 voor de levensrust van uzelf en de levensvreugd van uw kinderen--en minderen--dat groeien1 geestelijk groeien vooral1 maar uiterst langzaam gaat4 ,,naar ,,tijd4 ,hebt gij ooit graan gemaaid in groene lente8 ,uw huis betrokken eer het was gebouwd8 ,eischt gij van 't kapitaal de volle rente1 ,nog eer gij 't in uw handel hebt betrouwd8 ,en wilt ge1 dat uw kind zich braaf1 ervaren1 ,en wijs zal toonen8 ,hoed u voor den schijn3 ,ook zeedlijkheid moet groeien met de jaren1 ,laat hem den tijd1 om vroolijk dwaas te zijn4 ,,viii4 ,,frederik ,,fr,,bel4 ,i4 ,hoe hij opvoeder werd en wat de kinderwereld hem openbaarde1 door ,elise van ,calcar1 #b;e druk4 ,met een voorrede van ,dr4 ,j4 ,h4 ,gunning ,wzn41 ,districts-schoolopziener4--,amsterdam1 ,h4 ,wierts van ,coehoorn4 #aiaj4 ,het is gewoonweg een schande1 dat zulk een boek1 dertig jaar geleden geschreven en nog wel aan het ,ned4 ,ond4 ,genootschap opgedragen1 nu pas herdrukt is4 ,nu pas4 ,ach1 als het maar een handboek voor een of ander examen was geweest6 ,dan hadden de lui het meten kopen1 lezen1 bestuderen--d4 w4 z4 uit hun hoofd leren--en dan konden we nu al de #ae;e druk aankondigen4 ,dan waren de denkbeelden1 er in ontwikkeld1 wel niet dieper en vaster in de practijk doorgedrongen1 want1 gelijk men weet1 hebben examen en practijk weinig of niets met elkaar te maken1 maar dan was het boek toch in leven gebleven1 had men het in onze tijd van opvoedkundige belangstelling niet behoeven op te diepen1 en had het menig inderdaad belangstellende1 die het nu niet kende1 vaak gesterkt en verkwikt4 ,het is een mooi boek4 ,het is een rijk boek4 ,en men moest een niet-officiele opvoedkundige als ,elise van ,calcar zijn1 om zulk een boek te kunnen schrijven4 ,dit boek is niet voor de studie gemaakt4 ,dit boek is uit het hart opgeweld1 uit een hart vol liefde en bewondering1 en dat samenging met een hoofd vol kennis en inzicht4 ,roerend zijn de eerste hoofdstukken4 ,frbel als kind4 ,wist ge1 dat hij zo'n bitter droevige jeugd heeft gehad8 ,verwaarloosd en miskend door zijn twede moeder1 terzij geschoven door zijn vader4 ,een brave vader1 die echter1 als predikant1 zo zeer in de zorgen voor zijn gemeente en van zijn studie opging1 dat hij voor zijn kleine ,frederik geen tijd had4 ,men ziet dit meer4 ,maar het blijft een groot vergrijp jegens het kind4 ,president ,roosevelt had wel gelijk1 toen hij in zijn redevoeringen er op aandrong1 dat men zijn naastliggende plicht niet mocht verwaarlozen om zich aan uitgebreider kring te wijden4 ,eerst kind en vrouw1 dan stad en staat4 ,maar gaat het zo8 ,frbel's vader had geen tijd voor zijn kind1 zijn stiefmoeder begreep het niet1 en zo had de kleine ,frederik een troosteloos droevige jeugd4 ,gelukkig--voor het nageslacht4 ,in een reine en edele ziel wordt uit smart nooit verbittering1 maar verbetering geboren4 ,zij zoekt anderen de smart te besparen1 waaronder ze zelf geleden heeft4 ,en zo geloof ik1 dat heel wat kindervreugde in de latere ,kindergrten--is opgebloeid uit de donkere bodem van ,frbels kindersmart4 ,de bladzijden over ,fr4's kinderjaren kan men echter niet lezen zonder een gevoel van wrevel jegens de ouders4 ,dat waren nu ontwikkelde1 brave1 fatsoenlike1 godsdienstige mensen1 maar die niettemin hun kleine jongen schandelik onrecht deden4 ,zulke ouders zijn er vele1 ook nu nog4 ,daarom is het zo goed1 als ze eens op een afstand en bij een ander zien1 hoe schandelik onrechtvaardig en hard ze tegen hun kind zijn4 ,toen ,fr4 een stiefbroertje had gekregen1 nam de nieuwgeborene de aandacht en de zorgen der ouders zoo geheel in1 dat zij in het eerst den teruggang in ,frederik's ontwikkeling niet ontwaarden--en toen die zich zoo onmiskenbaar vertoonde1 dat zij elk in het oog viel1 werd de schuwheid en droefgeestigheid van het teruggestooten kind1 hem als een schuld aangerekend4 ,wat kon de oorzaak anders zijn van zijne lusteloosheid en afgetrokkenheid dan jaloezie8--,zoo redeneerde de stiefmoeder--hij gunde haar kind niets--de wangunst verteerde hem--dat was een zeer leelike karaktertrek--zijn vader moest het niet door de vingers zien--en hem bij zijn thuiskomst dat pruilen en droomen eens met een goed pak slaag afleeren4 ,de ondeugendste bedoelingen werden aan zijne eenvoudigste daden toegedicht en dat met zulk een schijn van waarheid1 dat het bij den vader geen den minsten twijfel over de strafbaarheid van het kind overliet4 ,de thuiskomst des vaders werd van nu aan de nadering van het gericht en den scherprechter1 in plaats van de vreugde des kinds4 ,harde woorden en zware straffen vervingen den zonneschijn1 die voorlang door dreigende wolken was verduisterd4 ,is dit niet bedroevend en tegelijk ergerlik8 ,wat baatte die ontwikkeling1 die braafheid1 dat fatsoen en die godsdienst1 ja vooral1 wat baatte die godsdienst hier8 ,het arme kind merkte er niet veel van4 't ,ware toch zo nodig geweest1 dat de ,luthersche theologant en zijn vrome vrouw bij hun godsdienst wat meer--liefde1 wijsheid1 begrip van 't kind1 wat meer tedere zorg1 wat meer toewijding1 in n woord1 wat meer vruchten van echte godsdienst hadden betoond4 ,met een diep geroerd gemoed nam ,frederik zich gedurig voor recht vroom en braaf te zullen worden1 maar ondanks deze oprechte godsvruchtige gemoedsaandoening contrastreerde zijn gedrag vaak zeer met zijn voornemens4 ,viel hij weder in eenig kinderlijk vergrijp dan liet zijn teeder geweten hem geen rust2 hij kon geen oog sluiten van angst voor de straffen der hel1 die ongetwijfeld zijn deel moesten worden4 ,wat hem het meest deed struikelen was zijne rustelooze zucht tot bezigheid en onderzoek--zijne begeerte om de dingen te leeren kennen4 ,en daar zijne moeder geen begrip had van de levenseischen van zijn leeftijd1 verzuimde zij hem van die voorwerpen te voorzien1 die hem gepaste bezigheid en oefening zouden verschaft hebben4 ,hij mocht nergens aankomen4 ,overal afblijven--den boel niet omhalen1 was hare leuze4 ,stil zijn en nergens aankomen4 ,dit was echter even goed als hem alles tot de begeerlijke verboden vrucht te maken4 ,de lust om alle voorwerpen1 die hem omringden1 van nabij te bezien en te betasten1 werd zoo ontzettend geprikkeld door dien gestadigen strijd van alles afnemen en weer opbergen1 zonder iets anders te verschaffen1 dat hem bezigheid geven kon1 dat onze rustelooze natuurvorscher dagelijks voor de verzoeking bezweek4 ,deze geheel onbestuurde lust om alles te leeren kennen1 open te maken en van zijne plaats te halen1 stortte hem in alle mogelijke kinderrampen en deed hem alles bederven1 wat onder zijn bereik kwam4 ,geene straffen1 geene bedreiging hoe zwaar ook1 waren in staat zijn ondoofbare aandrift tot werkdadig onderzoek te beteugelen4 ,wel verre van te verstaan wat de eischen van dit werkzaam karakter en de eischen van dezen leeftijd waren1 zagen zijne ouders in deze onweerstaanbare aandrift niets anders dan moedwil en boosheid4 ,nu vraag ik nog eens3 ,wat baatte hier die godsdienst8 ,godsdienst moet dan toch de naaste1 dus ook het kind1 leren liefhebben1 leren begrijpen1 leren helpen4 ,men mag zeggen3 die ouders wisten niet beter4 ,maar dat is voor godsdienstige mensen geen excuus4 ,ze hadden beter mten weten4 ,hun liefde had hen moeten doen doordringen in het kind1 had hen die stille smart moeten doen meegevoelen1 verstaan en wegnemen4 ,ik kan het niet helpen1 maar ik kan in al dat godsdienstig gedoe met zlke opvoedingspraktijken geen godsdienst zien4 ,aan hun vruchten zult ge ze kennen4 ,en nu weet ik zeer wel1 dat onze godsdienst1 ons geloof vaak niet sterk genoeg is1 om de liefde en de wijsheid in volle kracht te doen stralen1 dat ook de godsdienstigste mensen nog zondigende stumperds zijn1 struikelend iederen dag1 maar--hier was de richting zo absoluut verkeerd4 ,hier werd het kind meer afgestoten1 teruggewezen1 dan aangetrokken1 dan gezocht4 ,hier werd niets gevoeld van ,laat de kinderen tot mij komen4 ,hier het lam in de woestijn niet gezocht1 maar gezonden4 ,o1 hoe heerlik is het1 een kind te zien uitgroeien1 zich te zien ontplooien1 en hoe weldadig werkt de zon der moederliefde dan op dat in bewaakte vrijheid uitgroeiende wezentje4 ,dr kan godsdienst zijn1 ook al worden er geen onbegrepen gebedjes gepreveld1 geen onverstane ,bijbelteksten gelezen4 ,daar kan in ,vader en ,moeder de christelike liefde werken1 daar kan ,christus' geest zegenend heersen1 daar--ook al wordt ,zijn naam niet genoemd--kan ,christus tegenwoordig zijn3 waar liefde woont1 daar woont ,hij zelf4 ,maar in menige christelijke kring is ,christus ver te zoeken4 ,hier bij ,frbel ten minste444 hoe weldadig de schooluren in ,frederik's toestand inwerkten1 zij gaven hem toch de treurige ervaring1 dat het elders beter was dan thuis4 ,de tegenstelling van zijn geluk in de school en van zijne aanhoudende vervolging in huis1 kwam tot een smartvol bewustzijn1 en hij begon heimelijk zijne broeders gelukkig te prijzen1 die op eene andere plaats werden opgevoed4 ,in die school had ,frederik het goed4 ,daar zij echter geenszins zijn werk- en weetlust bevredigde of zijne ontwakende geesteskrachten1 voldoende inspanning gaf1 zette hij op eigen gelegenheid steeds zijne natuur- en werktuigkundige nasporingen voort1 op al wat hij maar machtig worden kon1 proeven die ongelukkig nog altijd van een ontledenden aard waren1 en hem de geduchte straffen zijner stiefmoeder en het ongenoegen van zijn vader op den hals haalden4 ,de maatstaf1 die bij deze straffen werd gebruikt1 was eene gewone1 maar zeer verkeerde4 ,zijne daden werden beoordeeld naar hare toevallige gevolgen1 niet naar hare gewisse beginselen4 ,zulke straffen zijn allernadeeligst voor het kind1 dat al het onrecht weegt1 hem hierdoor aangedaan1 en bij iedere straf dus meer eerbied en vertrouwen verliest1 meer wrok vergadert4 ,konden echter de zwaarste straffen de behoefte aan werkzaamheid niet in zijn hart dooven1 zij misten haar noodlottig uitwerksel niet--zij leerden hem het geweld te ontduiken door de list--door achterhoudendheid en eindelijk door onwaarheid4 ,en zo bewerkte deze christelike opvoeding1 althans deze opvoeding van christelike mensen1 van christelik hetende mensen1 dat ons oorspronkelik waarheidzoekend kind1 opgeleid werd tot de duivelskunsten van list en leugen4 ,voorwaar1 aan de vruchten zult ge ze kennen1 ook de christelikheid der opvoeding4 ,frbel heeft zijn leven lang veel van godsdienstige mensen te lijden gehad4 ,geen wonder4 ,voor hem was1 van zijn schooljaren af1 het schoone woord van ,christus3 ,tracht eerst naar het ,koninkrijk van ,god en zijne gerechtigheid1 en alle dingen zullen u worden toegeworpen1 het richtsnoer en het heil 7zijns7 levens1 en er is zoo buitengewoon veel godsdienstigheid1 die met dit woord geen ernst maakt1 dat een man als ,frbel voor zulke lippenbelijders wel een steen des aanstoots moest zijn4 ,het beste middel1 om hem te bestrijden1 was dan maar hem te belasteren1 hem van goddeloosheid te beschuldigen4 ,de geestelijken 7we zijn nu onder de katholieken in ,zwitserland7 hadden nauwelijks de lucht van het openen eener school of zij ruiden het domme landvolk op--de geestelijkheid werkte de uitbreiding der zaak door alle denkbare en ondenkbare praktijken tegen4 ,en zo deden niet alleen de katholieken4 ,en zulke tegenstand kwam ook niet alleen van gelovigen4 ,ook van andere zijde4 ,maar dat maakt altijd een zoveel treuriger indruk1 als in de naam van den ,heiland1 van den ,heiland ook der kinderen1 met onheilige middelen een edele zaak wordt bestreden1 als de ,heiland misbruikt wordt1 om het onheil der kinderen te handhaven4 ,het is lichter--riep ,frbel menigmaal gergerd uit--dat een kemel ga door het oog van een naald--dan dat de opvoeders ingaan in het ,koninkrijk van ,god1 want niemand schendt de goddelijke wetten aanhoudender1 koelbloediger en vermeteler dan de opvoeder1 die met het kind doet al wat hem goed dunkt1 zonder acht te slaan op de eischen van het nieuwe1 jonge leven4 ,juist1 zo is het4 ,en dit is een schande4 ,een schande voor allen4 ,maar de grootste schande voor hen1 die in de gevel van hun schoolgebouw zetten3 ,laat de kinderen tot ,mij komen1 en straks binnen dat schoolgebouw door hun onkinderlik en liefdeloos drijven de kinderen tot list en leugen brengen4 ,de godsdienst heeft de hoogste aanspraken1 maar daarom dragen de godsdienstigen dan ook de hoogste verantwoordelikheid4 ,tegenover ,friedrich ,frbel hebben zij iets goed te maken4 ,niet alleen zij4 ,toen de hertog van ,sachsen-,meiningen ,hilburghausen zijn waardering toonde met ,frbel's denkbeelden1 voelden de school-autoriteiten en vakmannen zich zeer gekrenkt4 ,wie was die eigenwijze man met zijn revolutionair drijven1 die den ouden kalmen slakkengang wou wraken--die den zoet-vloeienden tredmolendraf in verdenking zocht te brengen8 ,zijn grillen inwilligen zou zijn te erkennen dat het volksonderwijs niet alleszins voldoende was4 ,een zeer geacht literator1 maar een onverzettelijk conservatief1 die aan het hoofd stond van de zaken van het onderwijs1 besloot in zijn kleingeestigheid het ,frbelsche drijven voor goed den bodem in te slaan en hij schaamde zich niet de onedelste middelen aan te grijpen4 ,plotseling wordt het paedagogisch gezelschap 7,frbel en zijn medewerkers7 door de hatelijkste aanvallen bedreigd en door allerlei openlijke beleedigingen verguisd4 ,in alle bladen verschenen lange en kwaadaardige artikelen tegen den avonturier van ,kailhau1 die het alleen op de beurzen der lichtgeloovigen toelegde444 de nood klom nu zoo hoog1 dat de positie te ,kailhau bijna niet meer houdbaar scheen en hij door de tegenkanting en vijandigheden van de zijde der onderwijzers en schoolopzieners schier aan zichzelf begon te wanhopen4 ,men ziet1 van priester en leek kwam de tegenstand4 ,en dat duurde zo voort bijna de volle zeventig jaren van ,frbel's leven4 ,eerst op 't laatst kwam er wat standvastige waardering4 ,doch toen stierf de man1 die een smartvolle jeugd1 en een leven vol strijd en miskenning1 gewroken had met de liefdevolle leus te verkondigen en in praktijk te brengen3 ,laat ons voor de kinderen leven4 ,,ii4 ,het eerste gedeelte van dit opstel was bijna niet anders dan een reeks citaten1 afgewisseld met uitingen van wrevel en verontwaardiging4 ,de citaten deden zien1 hoezeer ,frbel reeds van zijn kinderjaren af had geleden onder miskenning en verdachtmaking1 en de uitingen van wrevel waren niet anders dan de spontane reactie's van 't mensenhart bij het zien van dergelike bejegening4 ,we knnen het de mensheid niet vergeven1 dat ze edele1 belangeloze naturen1 gelijk ,frbel1 het leven verbittert en het streven schier onmogelik maakt4 ,en te minder kunnen we dit1 waar de tegenwerking vaart onder de vlag van de hoogste goederen der mensheid3 godsdienst en geestesbeschaving4 ,aan deze beide kennen we een andere roeping toe1 dan de duisternis en de dood te dienen1 en als we dan bijwonen1 hoe juist die machten licht en leven tegenhouden1 vervult ons dit met ergernis4 ,er is daarbij echter n troost3 niet de godsdienst1 niet de geestesbeschaving verrichten dit droeve werk1 maar haar bekrompen vertegenwoordigers1 die1 versteend in formalisme1 voor de zoveelste maal de waarheid hebben gekruist en nu waken bij een ledig graf1 terwijl de waarheid1 opgestaan1 ginds al weer predikend rondgaat1 getuigend van haar onvernietigbaar leven4 ,voorzeker1 mannen als ,frbel worden niet door godsdienst en geestesbeschaving bestreden1 beide herleven in hen4 ,en als de beeldspraak niet al te stout was1 zou men kunnen zeggen3 het is altijd het omhulsel van de pop1 dat aan de vlinder het uitvliegen beletten wil4 ,maar de vlinder heeft zijn vleugels--n zijn vruchtbaarheid6--en het leege hulsel blijft liggen als zielloze stof4 ,wie kent nu nog de bestrijders1 de tegenwerkers en lasteraars van onze onvermoeide1 innig godsdienstige kindervriend8 ,maar de naam ,frbel kent heel de wereld4 ,of zij die naam goed kent8 ,ach1 't is hier alweer het oude liedje4 ,vlechtmatjes van onberispelike afwerking dreigen ,frbel's geest te verstikken4 ,en op1 n neer1 twee op1 twee neer1 steek maar toe en rijg maar toe4 ,en de oude ,frbel schudt droevig het grijze hoofd4 ,priestergewaden en altaren moeten alweer voor godsdienst doorgaan1 belijdenissen voor zieleleven4 ,steek maar toe1 en rijg maar toe1 n op1 n neer1 twee op1 twee neer4 ,de machine1 de menselike machine1 gaat haar eentonige gang4 ,we zouden de vlechtende vingertjes kunnen vervangen door ijzeren staafjes1 die zouden het scheppingswerk even goed doen1 neen beter4 ,en dan zouden die metalen stangetjes nog niet beven bij hun arbeid4 ,maar de kleine vingertjes8 ,zij kunnen trillen van inspanning1 van blijde verrukking1 maar ook van vrees4 ,een gelukkig makende arbeid is hun opgedragen4 ,maar wordt niet vaak de levering van een mooi werkstuk van het kind geeist8 ,en zwoegen ze dan niet als gehoorzame slaafjes1 opschrikkend bij elke vergissing8 ,dan is de kindertuin een fabriek geworden en de opgroeiende zieleplantjes kleine fabrieks-arbeiders1 die maar liefst aan een grote staking zouden deelnemen1 om in een modderplasje te gaan frbelen op hn manier met kiezelsteentjes en drijvende plankjes4 ,frbel's gedachten1 ze zijn belichaamd in zijn speelgaven1 ze worden zo licht1 ze worden zo vaak door zijn speelgaven vermoord4 ,dat is de tragedie van alle geestelik streven hier op aarde4 ,de geest kan zich slechts openbaren in een stof1 maar diezelfde stof wordt ook zijn graf4 ,spricht die ,seele1 dann spricht auch schon die ,seele nicht mehr4 ,geboorte is stervensbegin4 ,het systeem1 waarin de gedachten tot uitvoering komen1 dreigt die gedachten te ketenen1 te verstrikken1 te verstikken1 neen1 zl ze ketenen1 verstrikken en verstikken4 ,en zo gaat ook de levende en levenwekkende ,frbel in zijn eigen systeem ten onder4 99 99 99 99 99 ,herhaaldelik waarschuwt ,mevr4 van ,calcar er tegen1 dat men toch niet de betekenis van ,frbel moet afleiden uit het geestdodend frbelen1 dat men veelvuldig op ,frbelscholen ziet4 ,het werktuigelijk namaken heeft met ,frbels geest niets te maken4 ,waar de kinderen niet zelf uitvinden en nieuwe patronen afleiden uit de voorgaande1 waar zij niet zonder voorbeelden vlechten en teekenen1 daar wordt ,frbel's methode niet aangewend1 al waren er kasten vol speelgaven--en al stond zijn naam met reuzenletters boven de deur4 ,en ,dr4 ,gunning1 die het boek met een ,voorrede inleidt--en warm aanbeveelt6--schrijft3 wat wij van ,frbel te leeren hebben1 dat is niet in de eerste en voornaamste plaats het zoogenaamde frbelen1 of wat daarvoor doorgaat1 matjesvlechten1 erwtenwerk en dergelijke1 integendeel1 dit alles moet aan grondige kritiek worden onderworpen1 en dan blijkt er veel bij te zijn1 wat geen stand houdt4 ,we zien hier1 dat bij uitstek deskundigen1 wie het waarlik niet aan verering van ,frbel ontbreekt1 een fiasco erkennen4 ,maar tusschen beider mening openbaart zich een belangrijk verschil4 ,mevr4 van ,calcar zoekt een mislukken in de practijk uitsluitend bij de onkundige en oppervlakkige navolging4 ,wie zich goed inwerkt in het systeem van oefeningen en zich ernstig laat voorlichten door ,frbel's bedoelingen1 zal zien1 dat de hulpmiddelen van ,frbel volledig zijn en alles bevatten1 wat de kleinkinderschool behoeft4 ,frbel's oefeningen leveren1 als ze alle opgenomen en toegepast worden1 een voldoende gymnastiek voor alle leden en voor alle zintuigen4 ,de ,methode ligt dan vr ons als een harmonisch geheel1 als een volkomen organisme1 waarin ,frbel's grondideen volkomen in heerschen1 zij heeft het dan ook niet erg op verbeteraars begrepen1 omdat 7zij7 van de verbeteringen der ,methode nooit iets gezien 7heeft71 dat der moeite waard of zelfs maar heilzaam en verkieslijk was4 ,zij staat hier dicht aan de zijde van de beroemde discipelin van ,frbel1 ,mevrouw von ,marenholz1 die overal waar zij kindertuinen aangelegd en onderwijzeressen gevormd heeft1 op een nauwgezette studie en stipte naleving van ,frbels praktische aanwijzingen heeft aangedrongen4 ,en al spreekt het ook 7bij haar7 van zelf1 dat er van geen slaafsche naperij of werktuigelijke navolging sprake mag zijn1 toch--bedenke men wel1 om ,frbel te verbeteren1 moet men aan hem gelijk1 zoo niet grooter zijn dan hij--en hij was zeer groot in wijsheid en veelomvattende kennis van den mensch en van de gansche natuur4 ,zijne ,methode is de rijpe vrucht van veeljarige gedachten1 veelzijdige ervaring1 vergelijking1 proefneming met een groep van een half dozijn geniale geleerden1 die hun beste krachten jaren lang op hetzelfde doel gericht hebben4 ,en daarom durft zijn bewonderaarster vragen3 ,zoude het dus niet voorzichtiger zijn1 ook ter wille van de eenparigheid van het werk in ons land1 dat wij ons nederig aan de voeten van den menschkundigen leeraar neerzetten1 dan wellicht door een overhaasten misgreep zijn diepe wijsheid in het schoone plan te verminken8 ,de vraagster heeft recht tot spreken3 niet alleen heeft zij zich geheel in ,frbel ingewerkt1 ze heeft zijn ,methode van de kinderen en met de kinderen practisch geleerd4 ,ze heeft alles met volle toewijding aan de practijk getoetst1 aan de practijk ontleend4 ,niet aldus instemmend1 zij het niet minder bewonderend1 betuigt zich ,dr4 ,gunning4 ,deze schrijft--maar hierbij mag niet vergeten worden1 dat we intusschen #cj jaar verder zijn--onze ,dr4 ,gunning schrijft dan3 ,het is zoo waar1 wat ,stanley ,hall zegt in zijn artikel ,the ideal school on the basis of ,child ,study3 we moeten elke praktische uitdrukking zijner 7d4 i4 van ,frbel's7 denkbeelden van den grond af weder opbouwen4 ,en van de ,frbelschool sprekend1 verklaart dezelfde veelziende schoolopziener3 daar wordt zijn leer althans met den mond beleden4 ,uit beide aanhalingen blijkt1 dat ,dr4 ,g4 niet alleen met ,mevr4 v4 ,c4 een averechtse practijk veroordeelt1 maar zijn afkeuring1 evenals die van de ,amerikaanse hoogleraar1 ook ,frbel's eigen arbeid treft1 elke practische uitdrukking zijner denkbeelden4 ,wanneer we deze immers op nieuw van den grond af moeten opbouwen1 blijft er van het bestaande zo schoone en harmonische gebouw weinig meer over4 ,maar toch1 wij mogen geen syllabe van de kostelijke positieve philosophie van ,frbel1 dien diepzinnigsten van alle moderne paedagogische denkers1 verloren laten gaan1 erkent ,dr4 ,g4 met ,st4 ,h41 en een eindje verder belijdt hij volmondig1 wat wij van ,frbel hebben moeten1 dat is zijn geest1 zijn opvattingen1 zijn kijk op de kinderen1 zijn grondbeginselen van opvoeding en onderwijs1 in n woord3 zijn paedagogiek4 ,wel verre dat deze zou hebben uitgediend1 begint zij eigenlijk pas eerst tot haar recht te komen1 dank zij de moderne ,kinderstudie 7,paedalogie71 die slag op slag ,frbel's denkbeelden komt bevestigen1 maar geenszins ,frbel overbodig maakt1 omdat zij ons te veel laboratoriumproducten levert1 die eerst na duchtige paedagogische bewerking voor de school bruikbaar gemaakt kunnen worden4 ,alzo1 in volle waardering van ,frbels opvoedkundige beginselen gaat de oude wereld met de nieuwe1 gaan wetenschap en ervaring1 gaan vorsende mannen en uitvoerende vrouwen hier hand aan hand4 ,en de vragen dringen naar voren3 ,welke zijn dan ,frbels beginselen8 ,hoe zijn die in hem ontstaan8 ,waardoor zijn die door ,frbel zelf verkeerdelik toegepast8 ,en hoe moeten ze dan in practijk gebracht worden8 99 99 99 99 99 ,al hebben wij1 ,nederlandse onderwijzers1 het boek van ,mevr4 v4 ,c4 in benepen domheid maar simpelweg genegeerd1 vermoeid en versuft als we waren door het klimmen langs leertrappen en dwalen door leergangen1 door het analyseeren van al maar meer methoden1 totdat we van louter methoderigheid niet meer wisten wat eigenlik methode was en hoe in het kind de beste methode leefde en werkte2 al hebben wij1 ,hollandse paedagogen1 dit vrouwenboek over de ,bewaarschoolheilige maar links laten liggen1 verzekerd als we waren1 dat we de juiste beginselen volgden en ons nu slechts op vervolmaking van de theoretiese praktijk hadden toe te leggen1 totdat onze wijsgerige theorie de praktijk geheel had doortrokken en bedorven2 al hebben we dus geen nota genomen van dit boek over het kind ,friedrich ,frbel1 dat zijn leven lang kind met de kinderen is geweest en ook kind tegenover de volwassenen--het verbaast ons niet dat het buitenland beslag heeft gelegd op dit ,nederlandse werk en men het de eer ener ,duitse1 ener ,italiaanse vertaling waardig keurde4 ,mevrouw van ,calcar heeft het zich toch niet gemakkelik gemaakt en de bizonderheden der levensbeschrijving weten te verenigen met de openbaring en groei der opvoedkundige beginselen4 ,wie deze laatste weten wil1 hij hoeft ze niet te zoeken4 ,bijna het gehele boek door dwarrelen ze om u heen1 het heldere1 warme1 doch ook degelike en zaakrijke boek4 ,en welke zijn dan die beginselen8 ,laten we een ogenblik naar ,mevr4 v4 ,c4 luisteren1 dan zitten we er aanstonds midden in3 ,frbel's ervaring had hem geleerd1 dat het met de opvoeding over het algemeen nog hoogst gebrekkig gesteld was en dat slechts weinige onderwijzers de kweekelingen voor het leven vormden--dat de school aan het kind den noodwendigen geestelijken teerkost1 de noodzakelijke reispenningen niet wist mee te geven op de levensreis--ja1 dat de gewone schoolsleur de jonge lieden eer stompzinnig en oppervlakkig1 gedachteloos en werktuigelijk maakte dan de zielsvermogens te ontwikkelen1 de geestkracht te schragen en die klaarheid en zuiverheid van inzichten en begrippen mede te deelen1 die onmisbaar zijn om met vrucht tot hoogere studin over te gaan of zich met goed gevolg op eenig beroep toe te leggen4 ,hij zag dat de oorzaak van het mislukken van zoo menige opleiding1 het niet slagen van jonge lieden1 die oorspronkelijk een goeden aanleg hadden1 dikwijls alleen in de slechte methode van werken en in het gehalte der hun geboden leerstof moest gezocht worden4 ,wat er dan ook in ,frbel's dagen van verbetering en vooruitgang in het schoolwezen mocht geroemd worden door de vakmannen1 die elkander om strijd bewierookten1 ,frbel bleef er bij1 dat men nog altijd in een geheel verkeerd spoor was en op menig punt geheel averechts te werk ging en dat men tot geen gewenschte uitkomst voor het volksonderwijs zou komen1 zoo men niet tot eene genetische ontwikkelingsmethode overging1 die met den innerlijken ontwikkelingsgang van het kinderleven gelijken tred houden en er geheel aan beantwoorden zou4 ,hij merkte op1 dat men een zeer knap en afgericht en volgepropt scholier kan zijn en toch een onbruikbaar mensch worden1 daar al de geleerde kundigheden het karakter niet vormen1 den wil niet richten1 en dat dit doel alleen door en met handelen te bereiken is4 ,tot handelen1 tot voortbrengend1 tot scheppend handelen geeft de school geen gelegenheid4 ,de leerling is te passief1 de meester te actief2 het kind ontvangt1 hij neemt op2 hij wordt een magazijn van wetenswaardige dingen1 waaronder zijn eigen ik vaak diep bedolven ligt1 met onbegrepen gaven en onontwikkelde talenten4 ,tot hiertoe had men scholieren gekweekt4 ,frbel wilde menschen vormen4 ,niet de school moest men in de eerste plaats in het oog houden1 maar het kind en zijn levensbehoefte4 ,daarom antwoordde hij op de vraag3 ,wat wilt1 wat zoekt gij dan toch eigenlijk8 --,juist het tegenovergestelde van wat tot hiertoe in het opvoedings- en onderwijsvak geschiedt4 ,hij was overtuigd dat er slechts in den door hem ontdekten weg recht kon gedaan worden aan de heerlijke gaven1 waarmede de menschheid zoo ruimschoots begiftigd is1 maar die te vroeg verdrongen en verstompt en doodgewerkt worden1 onder het gewicht van al het aangeleerde1 opgezegde1 nageklapte1 dat als onverteerbaar geestesvoedsel is ingestompt4 ,deze zijne overtuiging door daadzaken te bevestigen en door de praktijk te bekrachtigen1 achtte hij zijn duurste plicht aan zijn vaderland en aan de menschheid4 ,hij zag duidelijk in dat ,pestalozzi1 met al het voortreffelijke van vele zijner denkbeelden in leerwijze en opvoeding1 de alles herscheppende grondgedachten nog niet begreep of zich die toeigenen en verwerken kon4 ,hoewel hij hem als de grootste praktische opvoeder van zijn tijd waardeerde1 voelde hij toch dat er nog een zeer groote leemte in zijne wijze van doen was1 daar hij zijne middelen veel te willekeurig en naar het toeval koos en ze te ruw aangreep1 terwijl hij zich niet regelmatig methodisch door de innerlijke wetten des levens en der ontwikkeling beheerschen en voorlichten liet4 ,de openbaring van alle leven is kracht1 is beweging--is de daad6 ,van de daad1 van het doen wilde ,frbel alle verdere menschelijke ontwikkeling afleiden2 met handelen zag hij elk kind zijn eigen opvoeding en zelfonderwijs beginnen en voortzetten--op de daadkracht moeten wij dus ook alles gronden1 daardoor alles laten opwassen1 omdat elke daad oorspronkelijk onderrichtend1 sterkend1 scheppend1 voortbrengend is in zich zelf4 ,leven--handelen--kennen--moeten voor den mensch eigenlijk altijd een samenstemmenden drieklank vormen voor zijn bestaan1 maar allermeest in de opvoeding4 99 99 99 99 99 ,me dunkt1 dit is duidelik genoeg4 ,toch wil ik nog een klein stukje overschrijven4 ,men zal er1 evenals in het voorgaande1 een kritiek op onze nog huidige kinderbehandeling1 een aanwijzing voor een betere opvoedingswijze in vinden4 ,het is ook nu nog3 kinderen indrukken1 kinderen modelleren1 kinderen wringen in een klaargemaakte vorm en daarmee de oorspronkelikheid1 het eigene doden4 ,maar wat zei ,frbel8 ,elk nieuw geslacht is een groote schat voor de menschheid1 elk nieuw kind een groote schat voor zijne familie4 ,het nieuwe kind en het nieuwe geslacht verschijnen niet in ons midden als ledige vaten1 die wij zoo snel mogelijk met ons brouwsel hebben vol te gieten2 het kind1 elk geslacht brengt ook een eigen licht mede2 het zal veel van ons moeten ontvangen1 maar het heeft ook iets te geven4 ,het is op zich zelf een fontein van krachten1 die wij niet kennen1 maar waarin wij gelooven en die wij eerbiedigen moeten en plaats gunnen4 ,onderwijzers verwachten dikwijls alles en alles van de school1 de wetgevers en leiders alles en alles van het onderwijs4 ,leeren is het wachtwoord der eeuw1 leeren en leeren en leeren--ja1 mits niet enkel uit de boeken1 mits men bovenal het kind leere te leven1 hem gunne te leven4 ,wij leven maar voor zooveel wij handelen4 ,wij leven meer en dieper in hetgeen wij kunnen dan in hetgeen wij kennen--meer bij het doen dan bij het weten en het is de veelweterij1 die met de kunst van te leven een fellen kamp heeft ondernomen--zoo zelfs dat aan velen de heugenis van 's menschen oorspronkelijken rijkdom en aangeboren krachten begint te ontgaan4 ,dat de mensch iets zou kunnen maken1 zonder het na te maken1 iets zou mogen zeggen1 zonder het na te zeggen1 iets denken1 zonder dat anderen het hem voorgedacht hebben--dat ligt buiten den gedachtenkring van zeer vele mannen en vrouwen van het onderwijs1 want in waarheid--de beschaving is bezig de oorspronkelijkheid uit te wisschen1 de individualiteit te vermoorden4 ,wij moeten hooger over de waarde van den mensch1 de waarde van elk mensch leeren denken4 ,wat maakt den ontdekker groot8 ,dat hij iets opgemerkt heeft1 wat geen ander had opgemerkt4 ,wat maakt den uitvinder beroemd8 ,dat hij gedacht en gedaan heeft1 zooals geen ander tot hiertoe gedacht en gedaan had4 ,hij heeft zijn eigen zinnen durven en kunnen gebruiken1 zijn eigen gedachte en vinding laten werken buiten alle handboeken om4 ,hij is zich zelf geweest en zijn innerlijk licht heeft een nieuwen straal op de menschheid geworpen4 ,wij zullen niet zoo zelden een uitvinder1 een ontdekker1 een geniaal kunstenaar in ons midden zien opstaan1 als wij de kinderen gelegenheid geven om zich zelf te worden--om zelfstandig te handelen--zelf te zoeken1 zelf te vinden4 ,bedenkt het wel1 o onderwijzers en onderwijzeressen1 de kunsten en wetenschappen zijn geboren voordat er scholen en hoogescholen waren4 ,het is de mensch1 die de school schiep--maar de school kan en mag den mensch niet onderdrukken4 ,zij moet den mensch dienen1 niet belemmeren--daarom moet zij natuurlijk naar de levenseischen des kinds zijn ingericht4 ,is zij dat8 ,frbel voelde diep dat zij het nog lang niet was1 dat zij het echter worden kon en worden moet4 ,het gaat bij ,frbel dus om het doen4 ,geen woorden1 maar daden4 ,ook niet kijken1 maar doen4 ,en dan nog niet eens nadoen1 maar zelf-doen4 ,de aanwezigheid van den heerlijksten tuin zal de oude bewaarschool nog niet tot den ,frbelschen kindertuin maken4 ,het verschil daartusschen is even groot als het verschil was tusschen ,pestalozzi en ,frbel1 dat is1 tusschen het aanschouwelijk onderwijs en het werkdadig--tusschen het voordoen en het zelf uitvinden--het laten namaken en laten ontdekken4 ,vooral deze laatste opmerking1 dit onderscheid tussen ,pestalozzi en ,frbel1 is kenschetsend voor het streven des laatsten4 ,niet in het zien en bezien1 zelfs niet in het tasten en betasten1 ruiken en beruiken moet de onderwijsmethode geleid worden1 maar in het zelfstandig handelen der kinderen4 ,en hiermee kunnen we1 in hoofdzaak1 vrede hebben4 ,gaan we na1 hoe wij1 volwassenen1 leren1 hoe wij geestelik groeien1 dan is het door leven1 door de verplichting om met allerlei menschen en dingen om te gaan1 in allerlei verhoudingen op te treden4 ,ons innigste1 eigenste1 zuiverste bezit1 we danken het niet aan de woorden van anderen1 ook niet aan de voorbeelden1 door anderen opzettelik of onwillens gegeven1 maar aan onze eigen ervaring1 aan hetgeen we ondergaan hebben bij het uitleven van onze persoonlikheid4 ,en dit uitleven1 het was geen naleven1 het was een ontplooiing van de inwonende krachten1 een ontspruiten en uitgroeien van de aanwezige levenskiem4 ,wat van buiten kwam1 was voornamelijk prikkeling tot het opwekken dier krachten1 en voedsel om de plant te doen groeien1 maar dit voedsel had alleen waarde in zooverre het werd aangenomen1 opgenomen1 verwerkt4 ,niet wat aangebracht1 zelfs niet wat ingebracht1 maar wat gegrepen en verwerkt werd1 had betekenis voor ons4 ,het andere was maar belemmering4 ,in hoofdzaak kunnen we dus met ,frbel meegaan4 ,het kind moet werken en de onderwijzer toezien4 ,of daarvan echter zulke schitterende gevolgen verwacht mogen worden in vermeerdering van ontdekkers en uitvinders1 in nieuwe lichten voor de mensheid1 zo1 dat schier iedere mens zijn eigen straal verhelderend in de wereld zendt1 dit is een andere vraag4 ,,iii4 ,we behoeven niet ver te zoeken1 wanneer we de bron willen opsporen van ,frbel's hoofdbeginsel in de opvoeding4 ,daartoe hebben we slechts zijn jeugdervaringen te raadplegen4 ,we weten het3 ,overal afblijven--den boel niet omhalen1 was de leus zijner stiefmoeder4 ,stil zijn en nergens aankomen1 haar wachtwoord4 ,en wanneer hij op eigen gelegenheid zijne natuur- en werktuigkundige nasporingen voortzette1 op al wat hij maar machtig kon worden1 proeven die ongelukkig nog altijd van ontledenden aard waren1 liep hij daarmee geduchte straffen zijner stiefmoeder en het ongenoegen van zijn vader op4 ,hij had een onbedwingbare lust tot doen1 maar werd tot nietsdoen gedoemd1 tot misdoen gedreven4 ,de domme paedagogiek van zijn ouders was oorzaak van een onzalige jeugd1 had oorzaak kunnen zijn van een zedelike mislukking1 doch werd de oorzaak van een heilzaam streven4 ,uit het kwade werd het goede geboren4 ,biecht eens eerlik op1 ouders1 bij hoe velen uwer is nog1 n nog1 de leus3 overal afblijven--den boel niet omhalen1 en hoevelen uwer straffen hun kinderen ng voor een noodlottig stukmaken door de naar werkzaamheid zoekende vingertjes8 ,beoordeelt en kastijdt ook gij uw kinderen niet vaak naar de onbedoelde gevolgen1 in plaats dat gij ze schat en zelfs prijst naar hun ernstig en eerlik onderzoekend pogen8 ,wat mij1 n bij ,frbel's ouders en bij honderden van hunsgelijken steeds bevreemdt1 is het feit1 dat al die volwassenen zo volkomen hun eigen jeugd vergeten zijn4 ,of ze hebben 't goed gehad1 en moesten in een blijde jonkheid reden genoeg hebben1 om ook hun kinderen te doen genieten van die eerste levensvreugden4 ,of ze hebben 't slecht gehad en moesten in een kommervolle jeugd aanleiding vinden1 't hun kinderen beter te geven4 ,hebben zij zich1 in 't laatste geval1 die ouderlike onrechtvaardigheden indertijd niet zo sterk aangetrokken1 en menen ze nu achteraf wellicht1 dat die strenge bejegening wel heel goed voor hun vorming was8 't ,schijnt wel zo4 ,anders zouden er geen ,frbels nodig zijn geweest4 ,van geslacht tot geslacht zouden de mensen eigen kinderervaringen hebben omgezet in zuiverder opvoeding1 en er zou geen ,friedrich ,frbel uitblinken als begrijpende en liefhebbende kindervriend te midden van duizenden officiele en niet-officiele opvoeders4 ,neen1 niet alleen zijn kinderleed was oorzaak van zijn levensstreven4 ,ook zijn gevoelig1 zijn liefdezoekend en liefdegevend hart4 ,menig kind ondergaat dezelfde jammeren1 maar groeit er onverschillig en vrolik door heen4 ,de ontgroeningspraktijken worden niet alleen in het studentenleven spoedig vergeten en straks op nieuwe slachtoffers genadeloos toegepast4 ,ook de opvoeders1 ook de ouders houden er vaak zo'n door de gewoonte gewijde1 neen1 door liefde-arme onnadenkendheid gehandhaafde ontgroeningskuur op na4 ,en evenals onder de academiese jongelingschap1 het zijn de teergevoeligste harten1 die het smartelikst lijden onder die ruwheid en dwingelandij1 maar die straks dan ook het vurigst ijveren voor verbetering ten bate van wie na hen komen4 ,frbel's opvoedingsprincipe dankte hij aan zijn jeugdervaringen1 zeker1 maar toch daarnevens aan iets anders--aan de in hem werkende liefde1 die zocht naar het heil der kinderen4 ,te ,rudolfstadt sprak hij op een onderwijzersvergadering3 ,ik arbeid daarvoor1 dat het ,christendom verwezenlijkt worde onder de menschen4 ,wie ds zijn levensarbeid opvat1 wordt--al bereikt hij natuurlik zijn doel niet--een zegen voor de mensheid en de kinderwereld4 ,hij zoekt1 en vindt4 99 99 99 99 99 ,frbel zocht en vond4 ,en mij dunkt1 we doen hem geen onrecht1 als we van hem getuigen1 dat hij de levende mens en dus ook het levende kind weer vond1 weer terugvond4 ,dit klinkt wellicht zonderling4 ,we behoeven echter onze eigen tijd1 onze eigen wereld maar te zien1 om te begrijpen1 dat dit niet zo zonderling is4 ,als we de opvoeding1 of wat daarvoor doorgaat1 in menige kring raadplegen1 blijkt het al gauw1 dat men in de kinderen en ook in de mensen geen levende wezens ziet4 ,ze zijn van klei1 poppen van klei1 met een inwendig mechaniek4 ,die poppen kunnen gekneed worden naar onze zin1 dat mechaniek in werking gesteld naar onze lust4 ,poppen met een werktuig er in--een soort automaten dus4 ,het is verwonderlik1 hoe onnozel vele opvoeders1 ook vele onderwijzers zijn in deze materie4 ,ze gevoelen in zichzelf1 dat ze1 ondanks allerlei dwingende krachten van buiten af1 iemand zijn1 dat er iets eigens in hen leeft4 ,als ze in hun handelen en spreken zich richten1 zich richten moeten naar de heersende machten1 handhaven ze in hun denken toch hun eigen geestelik leven4 ,ze koesteren een innerlik willen1 en scheppen1 waar het gebied der werkelikheid hun ontzegd is1 in hun verbeeldingsleventje een eigen wereldje4 ,uiterlike slavernij kan maskeren1 maar niet dooden hun innerlik leven4 ,dat ervaart ieder voor zichzelf4 ,maar niettemin1 nauweliks treden deze menschen als leiders1 als opvoeders1 als machthebbers tegenover anderen op1 nog wel in het belang dier anderen1 of ze vergeten1 miskennen altans eigen ervaringen en doen precies1 of hun kinderen1 hun minderen gn eigen leven hebben4 ,ze leggen het zwijgen op1 dwingen tot stipte navolging van voorschriften1 noodzaken tot doen 7liefst ook tot denken7 op bevel1 en willen van de levende naturen gehoorzame werktuigen maken4 ,een bedriegelike kwekerij van huichelaars4 ,deze algemene1 maar toch domme heersersmanie1 schijnt voort te vloeien uit een kortzichtige overschatting van eigen inzichten4 ,men merkt haar in 't klein en in 't groot4 ,bij rechtzinnigen en vrijzinnigen4 ,bij behouders en hervormers4 ,zij is het illiberale bij de liberalen1 zij veroorzaakt de onverdraagzaamheid der vrijdenkers4 ,ge moog vrij-denken--op mijn manier4 ,wanneer ge u vrijwillig houdt aan uw ,bijbel1 aan uw ,kerk1 zijt ge door mij reeds veroordeeld tot een domper4 ,ge moet1 zo niet mijn leer1 dan toch mijn beginselen1 mijn methode onderschrijven4 ,aldus eist de vrijdenker4 ,hij zou1 hadde hij de oppermacht1 zijn vrijdenkersideaal de wereld--opleggen4 ,zoals men het kan bijwonen van anarchisten1 die geen regering dulden dan--de hunne6 ,weg met hen1 die niet vrij willen wezen onder onze dwinglandij6 ,in naam der vrijheid--naar de guillotine6 ,elke kop af1 die niet vrij kan denken--als de onze6 ,het is een wonderlike wereld4 ,kerkeliken en niet-kerkeliken geven in de geschiedenis elkaar niets toe in heerszieke onverdraagzaamheid4 ,en dit bewijst voor mij de armoede aan geloof4 ,die geloven1 haasten niet4 ,die vertrouwen1 dwingen niet4 ,doch men haast naar de macht4 ,en dan dwingt men tot volgen4 ,zo doet men in 't groot1 en in 't klein4 ,we kunnen geen andere levensuiting verdragen1 dan de onze4 ,maar--zo dwingen we het leven naar de dood4 ,gelukkig geen volslagen dood4 ,een rijke plantenwereld mag verharden tot steenkool1 in die kool is zonne-energie geweest1 toen de plant nog leefde1 en die zonnekracht is er in gebleven1 door alle eeuwen van duisternis of stilstand heen4 ,en eenmaal is gekomen of komt de mens tot dat versteende leven1 roept de slapende krachten wakker en daar ontstaat een nieuwe wereld uit de schijnbare vergane oude4 ,een wonderwereld1 stoom en elektriciteit leeft en schittert boven de verstijfde en donkere koollagen in de diepte der aarde4 ,nieuw leven1 neen oud leven treedt verjongend op4 ,maar eerst moet de spade worden in de grond gestoken1 het houweel botsen tegen de zwarte rots4 ,frbel zag het licht in de duisternis1 het leven in de verstening1 de zon in de nacht4 ,hij riep1 gelovend in het leven1 dat leven te voorschijn4 ,en naar de wetten van dat leven zou hij nu de ontwikkeling leiden1 de opvoeding inrichten4 99 99 99 99 99 ,juister en mooier kan het zeker niet4 ,bestudeer het leven1 ontdek de wetten waarnaar het zich ontwikkelt en volg die4 ,zo doet men ook met de onbezielde natuur--en een wondervolle cultuur van planten en dieren1 een sprookjesachtige wereld van werktuigen ontstaat onder ons oog1 onder onze leiding4 ,en zo wil de socioloog ook doen met het samengestelde organisme1 dat maatschappij heet4 ,ook deze natuurverschijning vormt zich en groeit uit naar heersende wetten1 en wie dus de maatschappij in haar ontwikkeling wil bevorderen1 moet de wetten leren kennen om dan al zijn maatregelen te nemen in overeenstemming met die wetten4 ,geen regeling van natuurleven buiten en dus tegen de daarin werkende wetten om4 ,we moeten die wetten als 't ware in de hand werken1 de natuur niet in haar eigen leven en streven belemmeren4 ,de beschouwing schijnt juist en mooi4 ,er zijn echter enige moeilikheden aan verbonden4 ,wie durft beweren1 dat--laten we alleen bij ,frbel blijven--al de tegenstand1 de onverschilligheid1 de laster1 waarmee hij te kampen had1 niet was naar heersende wetten in het leven der mensheid1 dus der natuur8 ,wanneer honderden en duizenden van ,frbel's voorgangers en tijdgenoten de kinderen knelden in banden van conventie1 hen dom hielden met een papagaaienopvoeding1 hen dwongen naar leugen en list1 was dit dan misschien een wijze van doen1 geheel vreemd aan de menselike natuur en liggende buiten haar wetten8 ,maar overeenkomstig welke wetten was dit verwaarlozen van de wetten der natuur dan wel8 ,men kan toch bezwaarlik spreken van een menselike willekeur buiten echt-menselike invloeden1 dus buiten natuurmachten om4 ,dat zou zo iets wezen van een buitenissigheid1 een stuk leven buiten het leven1 een stuk natuur buiten de natuur1 dus een ondenkbaar ding4 ,we spreken zo gemakkelik van een opvoeding volgens de wetten der natuur1 maar dan schakelen we in onze beschouwing maar even gauw alle factoren uit1 die niet passen in de--ik bedoel onze wetten der natuur1 in de door ons gewenste1 door ons slechts geziene en erkende4 ,en heel wetenschappelik redenerende over de natuurwetten1 zitten we midden in ons eigen willen4 ,we maken een natuur naar onze wensen1 werken volgens wetten die in onze verbeelding een onaantastbare autoriteit hebben4 ,en--we worden teleurgesteld4 ,natuurlik4 ,we hadden ons niet aan de natuur gehouden4 ,een mens is zo knap in het weggochelen van hetgeen niet in zijn beschouwing past4 ,er zijn niet alleen in ,zuid-,afrika struisvogels1 die hun kop verbergen om de dreigende gevaren niet te zien4 ,we hebben aan het onwelkome slechts den rug toe te wenden1 en het bestaat niet voor ons4 ,maar achter die rug blijft het niettemin leven en werken1 ons eenzijdig streven bestrijden4 ,en nu behoeven we bij deze blindheid voor het ons niet passende nog geenszins aan bewuste1 opzettelike zelfverblinding te denken4 ,zelfbedrog zou geen zelfbedrog wezen1 als we ons er van bewust waren4 ,maar de bekrompenheid van onze aanleg1 de beperktheid van onze geestelike blik1 de eenzijdigheid van ons willen veroorzaakt1 dat we niet anders kunnen dan--falen4 ,we hebben slechts nze kijk op de dingen en dat is de kijk van iemand1 die niet buiten zichzelf kan treden1 die dus in al zijn beschouwingen blijven moet binnen het enge cirkeltje van zijn eigen persoonlikheid4 ,daardoor zal ons zien1 ons denken1 ons doen1 daardoor zal al ons werk onvolkomen zijn4 ,daardoor1 wanende te slagen in strenge gehoorzaamheid aan de natuurwetten1 mislukken we door eigen kortzichtigheid1 door het verwaarloozen van enige factoren in het natuurgebeuren1 die we bij het opmaken van ons product eenvoudig niet hadden meegerekend4 99 99 99 99 99 ,het schijnt mij toe1 dat ,frbels reactie op de heersende opvoedingswijze1 dat zijn opvoeden door doen1 door scheppend doen1 niet vrij was van een eenzijdigheid1 die haar geen onbeperkt succes kon waarborgen4 ,wanneer onze ontwikkeling alleen beheerst werd door hetgeen we deden1 en dan nog wel door hetgeen we deden met eigen beeldend vermogen1 zou het er met die ontwikkeling treurig uitzien4 ,frbel mocht zich verklaren tegen ,pestalozzi's beginsel van aanschouwing1 hij kon toch niet blind zijn voor het feit1 dat een overgroot deel van ons geestelik bezit alleen door aanschouwen wordt verworven4 ,en hij mocht terecht de alleenheerschappij van het woord bestrijden1 hoe zou hij heel het rijke materiaal van de geschiedenis der mensheid1 heel de wijsheid van het voorgeslacht onder het bereik der leerlingen brengen zonder dat gesmade woord8 ,een opvoeding1 die met terzijdestelling van woord en aanschouwing1 alleen de scheppende daad als middel aanwendt1 moet noodzakelik tot geestelike armoede leiden1 hoezeer dan ook door de samentrekking der geestelike krachten op beperkt gebied karaktersterkte mocht worden gewonnen4 ,woord1 aanschouwing en daad moeten samengaan2 aanhoren1 zien en nadoen zijn onmisbaar1 zal het kind niet1 wat het aan intensiteit van karakter wint1 moeten inboeten met een al te beperkte geestelike horizon4 ,hiermee is natuurlik de superioriteit van het doen niet gelochend1 slechts zijn alleenheerschappij veroordeeld4 ,we kennen allen de mooie gelijkenis van ,een zaaier ging uit om te zaaien4 ,zonder de woorden van ,jezus1 zonder het overbrengen dier woorden door de evangelisten1 hadden we haar nooit vernomen4 ,en geen mens1 geen kind blijft buiten haar verlichtende en waarschuwende invloed1 als we navertellen1 hoe een deel van het zaad op den weg viel en door de vogelen des hemels werd opgegeten1 hoe een ander deel op de steenrots viel en daar verdorde1 hoe weer een ander deel verstikt werd door de doornen die er mee opwiesen1 maar hoe ook een deel1 in goede aarde gevallen1 honderdvoudige vrucht voortbracht4 ,hoe zouden we1 zonder het woord1 ooit deze schone en ernstige gelijkenis hebben genoten en ter harte kunnen nemen8 ,nu is er een plaat1 uitgegeven door ,callenbach te ,nijkerk1 waarop de inhoud van dit verhaal is veraanschouwelikt4 ,in 't midden schrijdt rustig en met ernstig gelaat een zaaier1 zijn zaad uitstrooiend ter zij van zijn pad1 en om die hoofdfiguur heen zien we vier kleinere voorstellingen1 die het succes van zijn arbeid vertonen3 links boven pikken de vogels de korrels op van de weg1 rechts boven verdroogt het zaad op de kale steenen1 links beneden zien we slechts hoog opgeschoten doornen en distelen1 rechts beneden slanke halmen met lange en volle aren1 overbuigend van zwaarte4 ,die plaat was in een kamer1 waar les gegeven werd in ,bijbelsche geschiedenis1 aan de wand gehecht1 en toen een der leerlingen de vier groepen zag1 om de hoofdfiguur geschaard1 riep het kind opeens1 spontaan3 ,nu zal ik die geschiedenis nooit weer vergeten1 kijk1 je ziet het voor je1 vogels1 stenen1 distels en aren1 en de zaaier in 't midden4 ,dat is de waarde der aanschouwing4 ,zij maakt het woord aanstonds helderder1 sprekender4 ,aanschouwing is een mededeeling1 niet minder dan het woord1 maar zij spreekt in vormen en in kleuren1 in stede van in klanken4 ,zij zegt iets tot de ogen1 waar het woord zich tot de oren richt4 ,en waar de mens beide zintuigen heeft1 en velen--de visuelen--gemakkeliker en nauwkeuriger opnemen door het oog dan door het oor--de auditiven--1 zou het een schromelike miskenning van onze organisatie en een onrechtvaardigheid jegens veler aanleg zijn1 wanneer de aanschouwing buiten opvoeding en onderwijs werd gehouden4 ,de plotselinge uiting van het kind bij de plaat is een opvoedkundige les1 die tegen heel wat theorien opweegt3 ,laat de kinderen zien4 ,een plaat1 een voorwerp bij het woord1 en dit woord krijgt aanstonds een rijker inhoud4 't ,neemt gestalte aan1 glanst in kleuren1 't licht op uit zijn nevelwereld4 ,echter1 hoezeer het kind mocht uitroepen1 dat ze het gehoorde verhaal nu niet meer vergeten zou1 daarom was de gelijkenis van de grote ,zaaier nu nog niet tot haar hart en geweten doorgedrongen4 ,ook al wordt dit mooie verhaal niet door de beslommeringen des levens1 door de zonden des harten verduisterd of verdreven1 daarom is het nog geen waarheid1 geen diepgevoelde en volmondig erkende waarheid geworden4 ,ons kind zal in het leven gaan1 zal jonge vrouw1 zal moeder worden1 zal haar kinderen wijze raad1 onmisbare lessen geven1 en ze zal ervaren1 ja ervaren1 dat een deel van haar zaad de buit der vogelen wordt of wegteert op harde1 ontoegankelike bodem1 verstikt tussen het onkruid4 ,nu weet ze pas1 nu door smartelike ervaring1 wat die gelijkenis betekent1 nu ze zelf gezaaid heeft en zo ontmoedigende gevolgen ziet4 ,nu begrijpt ze de droefheid van den ,heer1 die liefdevol zijn zaad des eeuwigen levens ook uitstrooide in haar hart en het moest zien1 ja hoopvol ontkiemen1 maar daarna spoedig in zijn groen verstikken door de distelen der onreine begeerten1 der lagere lusten4 ,de woorden had ze vroeger gehoord1 en ook wel begrepen2 de beelden had ze vroeger gezien1 en ook onuitwisbaar in haar geheugen bewaard2 maar toch1 eerst het zelf zaaien1 het zelf zaaien met kostbaar zaad1 het zelf zaaien in de akkers van haar eigen gronden1 het zelf zaaien in de harten van haar eigen kinderen1 haar zo geliefde kinderen1--deze daad met haar gevolgen deed het zaad van ,jezus pas goed doorschieten in haar eigen hart4 ,toen pas was de gelijkenis van de zaaier voor haar leven en volle werkelikheid geworden4 ,een mens moet horen1 om te vernemen2 zien1 om beter te onthouden2 maar doen1 om ten volle te verstaan4 ,wat maken wij1 wijze paedagogen1 echter onderscheid tussen de leerwijze van het woord1 die der aanschouwing en die der daad1 alsof alleen de eerste op mededelen uit was en de beide andere niet4 ,is het wellicht geen mededeling1 wanneer de beelden het ons ziende zeggen1 of als de ervaring het ons levende leert8 ,het leven zal het hem wel leren1 zegt1 ten einde raad1 de opvoeder ten opzichte van de weerspannig eigenwijze pupil4 ,het leven4 ,zeker4 ,dit leert4 ,dit deelt mede4 ,en in een taal1 die vaak hard is om te horen1 maar die gehoord mt worden4 't ,is alles mededeling4 ,god heeft ons iets te zeggen4 ,wij hebben te luisteren4 99 99 99 99 99 ,natuurlik wist ,frbel dit ook wel4 ,zijn strijd tegen woord en aanschouwing ging niet tegen die beide als zodanig4 ,hij wist wel1 dat de ,natuur aanschouwd1 dat de ,geschiedenis gehoord moest worden4 ,maar ach1 zo vaak ontaardt de aanschouwing in een levenloos het oog richten naar het ding1 zo vaak het luisteren in een levenloos opvangen van klanken4 ,niet het oog ziet1 maar de ziel4 ,en daartoe gebruikt ze het oor4 ,wat doet echter de school8 ,wekt ze het leven der ziel8 ,en laat ze haar dorstend drinken van de rijke schepping1 hongerend eten van de wijsheid8 ,en de kerk8 ,wekt ze het leven der ziel1 zodat deze met den psalmist uitroept3 ,gelijk een hert schreeuwt naar de waterstroomen1 alz schreeuwt mijne ziel tot u1 o ,god8 ,school en ,kerk1 of juister gezegd1 wij mensen die haar al te slecht vertegenwoordigen1 wij brengen zo vaak de dood in plaats van het leven4 ,niet het woord heeft schuld4 ,waar dit drager van leven is1 overbrenger van geestelik leven1 en dus zelf van leven trilt1 wekt het leven op1 deelt het leven mee4 ,het woord is een geestelike accumulator4 ,dat kn immers niet anders4 ,voortgebracht door zielekracht1 draagt het die de eeuwen en de wereldstreken door4 ,maar als wij zulk een geestelike accumulator gans en al omwikkelen met de niet-geleidende stoffen van gevoelloosheid en onbegrip1 van sleur en onverschilligheid1 hoe kan de inwonende electriciteit dan naar buiten uitslaan8 ,woorden zijn zaadkorrels1 die een levenskiem inhouden4 ,maar hoe kunnen de kiemen uitgroeien1 als wij ze maar domweg rondstrooien op ontoebereide grond8 ,en daar zit de fout4 ,men speelt met zaadkorrels of het zandkorrels waren4 ,bijna zou ik zeggen1 als het niet al te onmogelik klonk3 men mkt er zandkorrels van en daaronder begraaft men de geesten4 ,zoals de graanschepen en pakhuizen gevuld worden met stromen gele korrels1 zo vult men de hoofden der luisterende scharen4 ,met scheppen en zakken1 de laatste tijd zelfs met elevators en luchtkanalen wordt het er in gevoerd4 ,niet om daar te ontkiemen1 maar om er bewaard te worden1 en als de tijd daar is1 weer even mechanies te worden uitgevoerd4 ,niet het woord heeft schuld4 ,maar wij1 die in perioden van geestelike inzinking en versuffing1 aan het zaad zijn bestemming onthouden en er1 als kleine kinderen1 winkeltje mee spelen4 ,natuurlik wist ,frbel dit alles4 ,hij1 die gezien had hoe in de kinderen een drift tot doen werkte1 hij had natuurlik ook ervaren1 hoe in die kinderen een honger naar horen was4 ,zij willen voortbrengen1 maar ook luisteren4 ,nauweliks zet moeder zich neer en begint ze de toverwoorden3 ,er was eens1 of de kleinen laten zelfs hun speelgoed1 hun eigen scheppingen liggen1 om zich over te geven aan de scheppingen van anderen4 ,een verhaaltje6 ,indien er iets in staat was1 om een heele theorie van uitsluitend leren door doen met n slag omver te werpen1 het is het simpele verhaaltje4 ,moeder de ,gans lokt nog altijd de kleine studenten sterker dan een gediplomeerd ,handenarbeider4 ,maar goed luisteren is doen1 zowel als doen menigmaal niets anders is dan gedachteloos napraten met de vingers4 ,er is een actief luisteren en een passief handelen4 ,er is een opvoedend aanhoren en een geestdodend uitvoeren4 ,de vraag is maar1 hoe de stand der ziel is ten opzichte van het gehoorde woord en de verrichte daad4 ,en die stand der ziel wordt bepaald door aanleg1 door omstandigheden1 doch ook door de persoonlikheid van de opvoeder4 ,helaas1 dat menig opvoeder bij de vervulling van zijn taak te weinig bezield is1 om met zijn woorden de jonge zielen op te wekken1 te voeden1 te sterken1 te prikkelen1 te bezielen1 en dat daardoor de woorden de schuld hebben te dragen van een euvel1 dat alleen aan de gebruiker te wijten is4 ,een euvel1 we merkten het reeds op1 dat ook de daad kan aankleven4 99 99 99 99 99 ,wanneer mijn onderstelling juist is1 dat ,frbel in zijn beschouwingen1 als natuurlike reactie1 de grote betekenis van het woord wat veel veronachtzaamd heeft1 kan daaraan veler miskenning van zijn streven voor een deel te wijten zijn4 ,voor een ander deel moet deze echter gezocht worden in zijn verplichting1 als practies paedagoog1 om zijn denkbeelden te belichamen in een systeem van oefeningen4 ,hij mocht dan al schrijven3 ,ik wacht het heil niet van eene ,methode1 maar van eene idee1 hij mocht onder allerlei anen en anerij de dodelikste afkeer hebben van de ,frbelianen1 hij mocht waarschuwen tegen navolging1 de mensheid is nu eenmaal zo1 dat ze ook van navolging leeft1 dat niet ieder scheppings- en organisatiegaven bezit1 om een systeem te ontwikkelen1 en dat het inenten met een idee de grote meerderheid nog niet rijp maakt om daarnaar te handelen4 ,ja1 ja1 men geeft u graag de juistheid en de schoonheid van een idee toe1 maar met een idee bakt men geen brood4 ,hoe moet ik aan koren komen1 hoe dit malen1 hoe het meel kneden1 hoe het bakken8 ,wie tot uitvoeren van de idee geroepen is1 staat met de handen in 't haar1 vraagt naar oefeningen1 naar leiding1 naar een systeem1 zodat hij aanstonds beginnen en geregeld voortgaan kan4 ,de wijsgeer in zijn studiecel1 de schrijver achter zijn bureau1 zij kunnen volstaan met de verkondiging en bewijsvoering der ideen1 maar de man der practijk moet de handen aan 't werk slaan4 ,en dan is de eerste vraag3 ,wat moet ik dn8 ,met philosofeeren bereiken we ,rome niet4 ,daartoe moeten we op weg4 ,zou ,frbel succes hebben met zijn idee1 dan mst hij dit wel in een systeem verwerkeliken1 en daarmee--het in een systeem ketenen4 ,het spreekt zo vanzelf1 dat al onze pogingen tot systematisering van een natuurlike opvoeding1 op iets kunstmatigs uitlopen4 ,het natuurlike is een zo uiterst gecompliceerde en in zijn diepste wezen voor ons ontoegankelike werking1 dat wij haar niet nabootsen kunnen4 ,een lichamelik1 verstandelik1 zedelik uit- en opgroeiend kind blijft voor ons een wonder4 ,we blijven onszlven een wonder4 ,we constateren eigenschappen1 werkingen1 ontwikkelingen1 veranderingen in ons1 maar het wezen van dat alles blijft mysterie4 ,ondanks de invloed van door ons aangewende middelen1 naar onze mening heilzame middelen1 openbaren zich averechtse gevolgen2 tegen alle verwachting in groeien1 te midden van boze invloeden1 heerlike zielen uit4 ,we kunnen in een natuurlik systeem de gang der natuur slechts benaderen1 maar lopen daarbij aanhoudend gevaar van haar af te dwalen4 ,en het is begrijpelik1 dat de hoogste wijsheid soms gevonden wordt in de onthouding1 in het niets opzetteliks doen1 in het onbelemmerd laten uitgroeien1 in volledige vrijheid4 ,maar wie dan naar die wijsheid gaat leven1 grijpt1 zeer inkonzekwent1 toch telkens in4 ,en dit is k natuurlik4 ,hoe vollediger en volmaakter een systeem van oefeningen is1 hoe onvolkomener het wordt4 ,dit klinkt wonderspreukig4 ,met de volmaking kan toch niet van de volmaking worden afgeweken8 ,en toch1 het is zo4 't ,gaat er mee als met de denkgebouwen1 de wijsgerige stelsels der philosofen4 ,ze zitten zo prachtig in elkaar1 dat ze geen vezeltje ongewisheid meer hebben4 ,alle draden en cellen van het weefsel der schepping vinden er hun verstandelike bewustwording en belijning in4 ,ja--zou ,de ,genestet zeggen--'t lijkt wel of ge 't weet1 net als onz' lieve ,heer4 ,maar--voegt de in geen mazen gevangen dichter er bij--maar dit doet juist mijn twijfel rijzen4 ,hoe vollediger iemand 't weet1 hoe meer hij ons in zijn weten binden wil en ons aldus dwingen1 de wondervolle schepping ,gods te verruilen voor zijn denkprodukt4 ,en hoe volmaakter iemands systeem is1 hoe meer hij ons daarnaar kneden wil1 wanend dat hij1 hij1 de groei van dit organisme met zijn middelen in de hand heeft4 ,de grootste denkers en organisators zijn1 aldus de grootste tyrannen4 ,en dit is hun gevaar4 ,ze laten ons te weinig vrij4 ,ze stichten stelsels en wereldrijken4--,maar--die weer uiteenvallen4 ,niet voor de eeuwigheid4 ,alle bouwwerken van de mens bestaan slechts voor een tijdje4 ,voor de eeuwigheid werkt alleen ,god4 ,en geen groter gevaar voor onze waarlike groei1 dan wanneer we het eeuwigheidswerk belemmeren door een onvolmaakte volmaaktheid van de tijd te willen handhaven4 ,frbel heeft dit niet gewild1 het blijkt duidelik genoeg uit zijn verzekering1 dat hij het heil niet van een ,methode maar van een ,idee wachtte4 ,maar niettemin--hij kon zichzelf en zijn arbeid dit lot niet besparen4 ,hij mst een systeem bouwen4 ,en dus moest hij de voorwaarden scheppen voor beide1 het leven en het sterven van zijn willen4 99 99 99 99 99 ,ik moet dit artikel eindigen1 en mij daartoe dwingen1 want de verleiding is groot uit de zeer rijke stof1 welke het aangekondigde werk ons biedt1 telkens nieuwe grepen te doen4 ,we willen de uitspraken van dit boek telkens beamen en tegenspreken1 we willen de verkondigde waarheden verbreiden1 de eenzijdigheden en dwalingen aanvullen en bestrijden4 ,het zet ons aan den arbeid4 ,dat bewijst--de macht van het woord in dit pleidooi voor de daad4 ,dat bewijst ook--de vrijheidsliefde van onze geest1 die zich niet laat nascheppen door ons vernuft1 zelfs niet door het vernuft van een ,frbel4 ,maar het bewijst bovendien--de bizondere betekenis van deze man4 ,bij het insluimeren van de menselike krachten is hij een opwekker geweest4 ,bij het misvormen der waarheden een hervormer4 ,dat ook hij niet de weg heeft aangelegd1 waarlangs wij voortaan te gaan hebben1 mag hem niet als verwijt worden aangerekend4 ,veeleer moeten we ons er door laten waarschuwen1 dat ook wij dwalen kunnen1 dat wij dwalen zullen1 dat wij zelfs op 't ogenblik dwalen1 wanneer we zo precies de weg wanen te weten4 ,es irrt der ,mensch so lang' er lebt4 ,dit leert ons bescheidenheid4 ,voor moedeloosheid vrezen we daarbij niet4 ,want in ons leeft het geloof4 ,en zo gaan we verder1 ,als ,columbus 't hoofd omhoog gericht1 ,op 't gebruis der wentelende baren1 ,in 't geloof1 dat ginds een wereld ligt4 ,juli #aiaj4 ,,ix4 ,,dood-,,eenvoudig4 ,i4 ,opvoeden is toch zo uiterst eenvoudig4 99 99 99 99 99 ,we waren eens in een zomerpension1 waar nog al veel opvoedkundigen hun vacantie doorbrachten1 een predikant1 twee leraren1 een paar onderwijzers en onderwijzeressen4 ,aan tafel werd er dientengevolge vaak gedebatteerd over opvoedkundige kwesties4 ,nu was er bij het huis pas een nieuw paviljoen gebouwd4 ,de werklieden hadden1 gelijk dat voorkomt1 heel wat rommel laten liggen en zo was het zand in de onmiddellijke omgeving vol met stukjes glas4 ,menig log had zich daar al aan gergerd4 ,je kon niet op de grond gaan zitten1 of liep gevaar op een minder aangename manier met scherpe glaskantjes in aanraking te komen4 ,vooral voor de vele kinderen der logeergasten was dat hinderlik4 ,wanneer die kleintjes in 't zand speelden1 kregen ze vaak een schram4 ,werklui voelen toch absoluut geen verantwoordelikheid1 zei een mevrouw4 ,als zij hun rommel maar kwijt zijn1 vragen ze er niet naar of een ander er last van heeft4 ,alleen werklieden8 vroeg iemand4 ,de dame hoorde 't niet en ging voort3 ,nu wisten die mensen toch1 dat hier kinderen moesten spelen4 ,zou er nu niet n gedacht hebben3 laten we die glasscherven opruimen1 anders krijgen die kinderen nog een ongeluk8 ,kun je denken6 ,als zij hun geld maar hebben1 kon de rest hun niets schelen4 ,zo zijn ze4 ,alleen zij8 vroeg weer dezelfde stem4 ,er ontspon zich een gesprek over het aankweken van het verantwoordelikheidsgevoel4 ,dat ging tenslotte heel diep4 ,de ,bijbel kwam er bij en ook de kwestie van de vrije wil4 ,intussen bleef het zand vol glasscherven en glasschilfers4 ,die stoorden zich niet aan deze discussie4 ,de eigenaar van het pension had natuurlik ook al menige klacht gehoord1 maar hij noch zijn vrouw kon in deze drukke dagen tijd vinden1 om dat zand te zuiveren4 ,nu was er een oude heer1 die zijn paedagogiese studin gemaakt had op een grote houtwerf tussen houtloodsen met stapels vuren en grenen delen3 de man was houtkoper4 ,hij kon niet aan de discussie deelnemen--deed het altans niet4 ,hij zat maar rustig te eten4 ,ongehuwd en kinderloos1 interesseerde hem het probleem waarschijnlik niet4 ,maar na tafel liep hij in zijn eentje naar die zandplek3 hij wilde blijkbaar ook wel eens zien1 wat er aan de hand was4 ,toen ging hij naar de keuken1 vroeg daar een bak1 keerde er mee terug naar het zand1 zette de bak in 't zand1 zichzelf erbij1 en ging aan 't oprapen3 glasscherven4 ,het eerst werd hij opgemerkt door de kinderen4 ,die keken zijn spelletje aan en volgden het na4 ,ook zij raapten glasscherven op en wierpen het in de bak4 ,ze vonden het leuk4 ,zonder waarschuwing van hem waren ze uit zichzelf voorzichtig genoeg1 zich niet te snijden4 ,toen kwamen de volwassenen1 de heren en dames4 ,die zagen het ook aan1 maar bleven daarbij4 ,tenminste aanvankelik4 ,snij je niet1 ,marietje6 riep een moeder4 ,de oude heer lachte in zichzelf en dacht3 ,nu snijdt ,marietje zich natuurlik1 want ,moeder heeft haar rust weggenomen4 ,en 't kwam ook net zo uit4 ,marietje sneed zich4 ,dat had ik wel gedacht1 zei de moeder1 't is ook geen werk voor kinderen4 ,kom maar hier1 kind6 ,en ,moeder trok met ,marietje's bloedende vinger af naar huis en de wastafel4 ,die moeder hield er haar paedagogiek op na4 ,een twede moeder deed anders4 ,die raapte een stukje glas op1 dat dicht bij haar lag en bracht het in de bak4 ,en nu ze dat eenmaal gedn had1 schitterden haar ook de andere scherven in de ogen4 ,ze bukte zich1 telkens en telkens weer1 eindelik ging ze er maar bij zitten en verzamelde een handvol1 om die dan in de grote bak te werpen4 ,wat rinkelde dat6 ,zij werd gelijk de kinderkens4 ,ze dacht niet aan haar positie1 niet aan haar stand1 zelfs niet aan haar japon4 ,ze dacht ook niet aan het zedelike van dit werk1 ook niet aan persoonlike of algemene verantwoordelikheid1 zelfs niet aan de ,bijbel en de vrije wil4 ,ze dacht aan niets4 ,alleen vond ze het leuk1 die blikkerende plekjes uit het zand op te rapen1 te verzamelen1 en in de bak te werpen4 ,ze was een kind4 ,ze genoot als een kind--van het dn4 ,en dan ook van het zien1 hoe telkens weer een plekje gezuiverd was4 ,nu volgden geleidelik ook de heren en andere dames4 ,sommigen met een excuus jegens zichzelf1 dat ze toch buiten waren1 waarmee ze zeggen wilden1 dat ze hier niet zo hl angstvallig hun waardigheid hadden op te houden4 ,maar ze volgden toch--onderwijzers1 leraren1 domin1 en de vrouwen4 ,en binnen korte tijd lag daar een compleet regiment straatreinigers1 jong en oud1 jassen en japonnen4 't ,was een prachtig gezicht1 al die kleurige figuren in 't zand1 en alle in diverse zoekhouding1 en alle1 met gespannen aandacht1 verloren in een gewichtig werk3 het zoeken en oprapen van glasscherfjes4 ,die namiddag werd het hele terrein gezuiverd4 ,twee volle bakken gevaar waren verwijderd4 ,en allen hadden plezier gehad4 ,de kinderen vonden 't zelfs jammer1 dat 't uit was4 ,z eenvoudig is paedagogiek4 99 99 99 99 99 ,die oude1 ongehuwde1 kinderloze houtkoper gaf daar college4 ,,ii4 ,het huis was omringd door een tuin4 ,buurmans huis ook4 ,tussen beide tuinen liep een aardig1 smal paadje1 met beukenheggen wederzijds4 ,dat was dus net een groen gangetje4 ,en als je er van voren in ging1 kwam je achteraan weer in de tuin4 ,het was eigenlik een laantje1 dat buiten de voortuin om naar de achtertuin leidde4 ,een echt laantje voor kinderen1 om er door te hollen4 ,kleine ,bertha was hier gelogeerd1 een meisje van vijf jaar1 een lief1 teer1 ietwat schuw kindje4 ,ze stond voor 't laantje1 keek er eens in4 't ,zag er toch zo leuk uit4 ,toen deed ze een paar stapjes naar voren1 als een muisje naar een val1 en waagde zich1 heel in haar eentje1 tussen de groene wanden4 't ,ging goed4 ,nu op een drafje4 ,en ze draafde1 klein meisje1 moedig door 't laantje1 als je dat lichte zweven draven mag noemen1 toen opeens over de heg van buurman een mannenhoofd verscheen1 boven op een stuk lijf4 ,bertha bestierf het haast van schrik4 ,ze schokte stil en holde onmiddellijk daarop terug4 ,doodsbleek en met angstige oogjes kwam ze bij ,oom en ,tante1 die in de voortuin tee dronken4 ,wat scheelt er aan1 kindje8 ,gunst1 wat ziet dat kind wit6 't ,kwam er bevende uit4 ,in dat laantje was plotseling een mannenhoofd verschenen met grote ogen en een zwarte baard4 ,oom begon luid te lachen4 ,kom1 kom1 dat is buurman geweest4 ,ben je daar bang voor6 ,maar meid1 je hoeft voor buurman niet bang te wezen4 ,die zal je niet opeten4 ,ga jij maar eens met ,oom mee4 ,en toen tegen zijn vrouw1 heel wijs1 zeker en vriendelik3 'k ,zal 't haar meteen afleren4 ,ze zal wel aanstonds zien1 dat die angst ongemotiveerd is444 ,geef jij ,oom maar een handje4 't ,klonk waarlik aanmoedigend en zacht genoeg1 maar ,bertha liet ,oom staan en gaf hem geen handje4 ,kom meid1 je hoeft heus niet bang te wezen4 ,buurman houdt heel veel van kindertjes4 ,misschien is hij ook al lang weg4 ,en ,oom is toch bij je8 ,allemaal waar1 maar ,bertha was niet te bewegen4 ,ze kroop dicht bij ,tante en drong zich tegen haar aan4 ,nu voelde ,oom zich een beetje boos worden4 ,hij gaf ,bertha drie heel gegronde motieven op1 er was wezenlik geen enkele reden voor bangheid1 geen enkele1 bovendien was het klaarlichte dag4 ,er kwam wat kortheid in zijn stem1 toen hij zei3 ,hoor eens1 ,bertha1 dat is nu eigenlik maar onzin4 ,er is daar niemand4 ,ga jij nu met ,oom mee4 ,maar1 al probeerde ,oom zijn opkomende wrevel heel braaf en liefjes binnen te houden1 ,bertha voelde die toch in iets ongeduldigs en dringends van de stem1 en het enige gevolg was1 dat het kind ng dichter bij ,tante aandrong en begon te schreien4 ,oom werd nu openlik boos4 't ,was dan ook ergerlik1 dat niet alleen zijn redenering1 maar zelfs zijn hele beschermende persoonlikheid werd teruggewezen door de kuren van een vijfjarig kind4 ,wil ,tante eens met je meegaan8 vroeg een zachte stem4 ,nu begonnen de traantjes ineens rijkelik te vloeien4 ,die tederheid brak de huilbui door4 ,en het kleine lijfje schokte van 't snikken4 ,is dat nu niet rechtaf onzinnig8 vroeg ,oom aan zijn vrouw4 ,och1 laat haar maar4 ,nu1 jij moet het weten1 maar ik vind het verkeerd4 't ,is het kind toegeven en zo stijf je haar in die ongegronde angst4 ,ik zou 't haar maar liever ineens afleren1 dan was ze er doorheen4 ,tante zei niets meer4 ,ze wist1 dat haar man het voortreffelik meende1 maar ze wist ook1 dat een affect niet door redenering wordt overwonnen1 en altans niet als het nog in zijn volle kracht is4 ,hoe ze dat wist8 ,bij zuiver moeder-instinkt4 ,en ze liet het kindje stilletjes kalmeren4 ,oom ging zitten1 nam zijn boek weer op1 en hervatte zijn lektuur3 een studie over444 99 99 99 99 99 ,een poosje later1 toen 't kindje gekalmeerd was1 zei ,tante zo1 als zonder erg3 ,tante schrok ook altijd zo gauw1 toen ze nog een klein meisje was4 ,bertha hoorde het1 al reageerde ze nog niet door een vraag4 ,en eens1 ging ,tante voort1 schrok ik toch z erg444 ,even zwijgen4 ,ik liep in de keuken en daar hoorde ik ineens gerommel in de schoorsteen4 ,bomderdebom1 en er viel een groot ding uit4 ,wat was dat8 vroeg ,bertha met grote oogjes4 ,ik liep hard weg1 de gang door1 de trap op1 de kamer in1 net met mijn neus tegen de tafel4 ,bertha begon te lachen4 ,tante zei het ook zo komiek4 ,ja1 jij lacht1 maar 't was heus erg1 mijn neus begon te bloeden1 z444 en ,tante wees met de vingers1 hoe de bloedstraaltjes gelopen hadden en de droppeltjes waren gevallen4 ,kind1 wat is er6 zei mijn moeder4 ,gauw naar de keuken1 om je af te wassen4 ,en ,moeder nam me op den arm1 de trap af1 de keuken in en wies me bij de kraan lekker schoon4 ,en wat was er nu8 vroeg ,bertha4 ,wat meen je8 ,in de schoorsteen4 ,o1 dat was ik al helemaal vergeten4 ,maar het was een steen4 ,die was boven in de schoorsteen1 op het dak1 losgeraakt1 en naar beneden getuimeld4 ,en lag die toen in de keuken8 ,ja1 die lag heel rustig op de grond4 ,maar mijn neus begon op te zwellen1 en die werd wel z dik4 ,weer lachte ,bertha1 maar ,tante wees ook vl te groot4 ,jij hebt maar niets geen medelijden met je arme ,tante en met haar dikke neus4--,maar eens schrok ik weer erg4 ,en weet je1 wat ik toen deed8 ,toen liep ik niet weg4 ,maar toen ging ik kijken4 ,hoe was dat dan8 ,nu vertelde ,tante een geschiedenisje1 dat wonderveel leek op wat er straks met ,bertha gebeurd was4 ,bertha zag in dat verhaaltje een ander klein meisje in een laantje lopen1 hoorde de vriendelike stem van een andere buurman1 en zag plotseling het gezicht van die buurman over de heg kijken4 ,zij zag de man lachen1 maar ze zag ook1 hoe het kleine meisje verschrikte en hard wegliep4 ,en dat kleine meisje was haar tante1 dezelfde tante die nu bij haar zat4 ,maar ,tante was nu toch een dapper meisje4 ,want toen ,moeder haar gezegd had1 dat ze niet bang hoefde te wezen1 dat het buurman maar was1 en dat buurman haar geen kwaad wou doen1 alleen maar vriendelik gedag zeggen1 toen ging het kleine tantetje terug naar het laantje1 en zonder ,moeder--hoort kleine ,bertha 't wel8 zonder ,moeder1 helemaal in haar ntje--en ze stapte het laantje in1 en toen buurman over de heg keek1 zei ze3 dg buurman6 ,bertha luisterde aandachtig1 ook naar 't slot van 't verhaal3 ,en toen liep ik het hele laantje door1 en aan de andere kant weer de tuin in en zo terug naar ,moeder1 en toen ik bij ,moeder kwam zei ik3 ,dg ,moe6 ,daar ben ik weer4 ,maar behalve ,bertha had er nog iemand geluisterd1 iemand die schijnbaar in een wetenschappelijke studie verdiept was over de invloed van de psychie op het physiek1 en die iemand dacht3 nu ben ik toch nieuwsgierig1 of dat helpt4 ,hij bedoelde3 dat vertelseltje4 ,en jawel1 hoor6 ,na een poosje drentelde ,bertha het laantje in4 ,aan de ingang bleef ze staan1 net als een vogeltje1 en ze draaide het kopje langzaam links en rechts4 ,toen keek ze naar ,tante1 of die op haar lette4 ,maar ,tante was niet zo dom1 de oplevende durf te verzwakken met aanmoedigende woordjes4 ,ze was wijs genoeg om het groeiproces1 dat in haar onmiddellike nabijheid viel waar te nemen1 zich ongestoord te laten voltrekken4 ,ze keek niet naar ,bertha4 ,ze schonk al haar aandacht aan een haakwerk1 dat evenwel niet zoveel aandacht vorderde1 of een heel klein beetje kon ongemerkt wel om dat vogeltje zweven4 ,daar deed ,bertha een stapje vooruit1 nog eentje4 ,o1 heerlik zelfvertrouwen6 ,nu verdween ze achter de heg444 ,zou ze8 ,oom en ,tante keken elkaar aan4 ,oom glimlachte4 ,hij liet zijn boek liggen4 ,hij dacht zeker3 wat kunnen die vrouwen toch in haar eenvoud wijs en in haar ongeleerdheid verstandig zijn6 ,of hoopte hij in stilte1 dat de onderneming niet slagen zou8 ,dat ,bertha tch weer terug zou krabbelen8 ,helaas1 zo boosaardig zijn sommige mensen4 ,niet het welzijn van 't kind1 maar de triomf van hn zienswijze begeren ze4 ,en met leedwezen zien ze het kind winnen1 als hun gewichtigheid het daarbij moet afleggen4444 ,dg ,tante6 ,daar ben ik weer6 juichte een fijn stemmetje4 ,en ,bertha vloog ,tante om de knien4 ,oom sloot zijn boek1 en zei3 ,wat is opvoeden toch verduiveld moeilik6 ,vind-je8 ,,iii4 ,waarde ,heer ,redacteur6 ,u schijnt tegen een krachtig optreden te zijn4 ,dat meen ik altans uit uw beide schetsjes te mogen afleiden4 ,met een zoet lijntje kreeg uw houtkoper-pedagoog het hele pension aan 't werk en met een zoet lijntje kreeg ,tante haar nichtje door 't laantje4 ,met alle waardering voor uw goede bedoeling vrees ik toch voor verwekeliking der individuen en van ons hele geslacht1 wanneer de opvoeding in die toon wordt gezet4 ,ik zal u ook eens een verhaaltje vertellen en1 evenzeer als ik dat van uw schetsjes vertrouw1 zuivere afspiegeling van de werkelikheid4 ,weet dan allereerst1 dat ik--als predikant--behoor tot het door u niet immer hooggeschatte leger der min of meer officile pedagogen4 ,nader wens ik mijn betrekking niet aan te duiden4 ,ook ik ben vader4 ,welnu1 ik heb een jongen van zes jaar4 ,wanneer ik met hem alleen wandel1 weet hij heel aardig te babbelen1 maar nauweliks ontmoeten we iemand1 of het lijkt wel of zijn spraakorganen bevriezen4 ,op alle vragen geeft hij eenvoudig geen antwoord1 tenzij een heel gebrekkig4 ,dan is zijn houding onbeleefd1 bij 't lompe af4 ,of de mensen hem vriendelik aanspreken of beslist op een antwoord aandringen1 hij blijft zwijgen4 ,alleen krijgt hij een hoge kleur en wordt onrustig4 ,ik wil u eerlik zeggen1 dat deze houding mij meermalen in de hoogste mate heeft gergerd4 ,het kind kan spreken1 kan heel goed zijn woord doen1 dan zal hij ook spreken4 ,zijn zwijgen beschouw ik gewoon als malle kunsten1 die hij af moet leren4 ,en ik vind het ook niet te pas komen1 dat hij mij tegenover vreemden een gek figuur laat maken door hardnekkig zijn mond te houden4 ,nu heb ik hem dat onlangs kort en goed afgeleerd4 ,hij had me weer in tegenwoordigheid van derden laten aanpraten tot grote ergernis niet alleen van mij1 maar ook van mijn vrouw4 ,toen heb ik hem tuis een flink pak voor zijn broek gegeven4 ,ik verkoos niet langer door mijn eigen kind niet gehoorzaamd te worden en achtte het ook voor hem heilzaam om over die schuwheid of wat het wezen mag te worden heen gebracht4 ,begrijpelikerwijze heb ik dat niet met plezier gedaan4 ,maar de beste voldoening was toch het succes bij de jongen4 ,sinds de kleine kastijding--natuurlik heb ik het kind niet afgeranseld--is hij veranderd4 ,wanneer we nu iemand op de wandeling ontmoeten1 geeft hij behoorlik en fatsoenlik antwoord4 't ,gaat wel niet van harte1 maar hij doet het toch4 ,ik eis geen hele verhalen1 maar wel1 dat hij beleefd en zakelik antwoordt4 ,ik wil u hierbij nog een confidentie doen4 ,ikzelf ben eigenlik verlegen1 zelfs wat schuw4 ,daar heb ik in mijn leven veel hinder van gehad en 'k heb er ng last van4 ,nu wil ik mijn jongen de onaangename moeilikheden van zijn vader besparen4 ,u zult me verplichten met het opnemen van deze brief en het daaraan onomwonden toevoegen van uw mening over de opvatting en handelwijze van ,uw belangstellende lezer1 ,dr4 ,a4 99 99 99 99 99 ,u vraagt1 waarde ,heer1 mijn onomwonden mening1 welnu1 ik zal ze naar uw verlangen geven4 ,laat ik dan allereerst zeggen1 dat ik niet tegen een krachtig optreden ben en daar ook nooit tegen geweest ben4 ,integendeel3 alleen krachten kunnen krachten bedwingen4 ,dit is in de physieke1 dat is ook in de zedelike wereld waar4 ,we moeten echter kracht niet gelijk achten aan hardheid4 ,het is u toch niet onbekend1 dat liefde1 zachtheid1 tederheid1 geduld1 wijsheid vaak buitengewone kracht ontwikkelen en menig stug1 onwillig gemoed dwingen tot toegeven1 tot buigen1 dat door hardheid zich zou hebben geconcentreerd tot n compacte wil van verzet4 ,men kan ijs kapot hakken met bijlen4 ,dan verbrijzelt men de vorm4 ,het kan ook smelten onder zonneschijn4 ,dan verdwijnt het in zijn wezen4 ,al zijn zonnestralen niet gewoon en ook niet in staat1 op iets los te beuken--wie zal ontkennen1 dat ze enorme kracht doen werken8 ,heel de aarde leeft onder de dwang van zonnekracht4 ,opvoeding zonder dwang acht ik ondenkbaar4 ,de vraag is slechts3 welke dwang4 ,de dwang van physieke overmacht8 ,die is alleen in staat de verzetsverschijnselen te bestrijden4 ,hij tast het verzet niet in zijn hart aan4 ,uiterlik wordt gehoorzaamd met innerlike onwil4 ,deze dwang is mij niet compleet genoeg4 ,hij laat een groot1 het belangrijkste deel van het te beheersen gebied buiten zijn invloed4 ,dan is pas de dwang volkomen1 als hij de onwil heeft overwonnen1 als hij de wil heeft omgekeerd4 ,zo totaal1 dat de gedwongene1 ook in volmaakte vrijheid1 niet anders kan doen1 dan hetgeen de opvoeder tot zijn heil begeerde4 ,wat u wil--vergeef mij1 domin1 dat ik u dit zo ronduit zeg--dat is3 de kinderen met de hel grootbrengen4 ,pijn van vlammen of pijn van klappen1 het is al eender4 ,het is lichamelike pijn4 ,en vrees voor klappen of vrees voor vuur1 ik zie geen verschil4 ,het is vrees voor pijn1 die in geen oorzakelik verband staat met het bedreven kwaad4 ,daar is een wil--de wil van de goddelike of menselike opvoeder--die een straf oplegt4 ,het kind begrijpt er niets van1 voelt alleen de pijn1 en weet1 d4 w4 z4 verneemt1 dat hem die voor zijn gedrag is aangedaan4 ,maar die pijn tast zijn verkeerdheid niet in haar wezen aan1 zoals b4v4 vochtige lucht ijzer aantast en dit als ijzer doet verdwijnen4 ,daarom mag een opvoeder met deze dwang tot uiterlikheden niet voldaan zijn4 ,verre van mij1 iemand hard te vallen1 wanneer hij in nood deze dwang aanwendt4 ,doch berusten in een onvolkomenheid is iets anders dan deze aan te prijzen4 ,dan pas mogen we tevreden zijn met onze middelen1 wanneer ze zedelike kracht in de kinderen hebben ontwikkeld4 ,vreest ge daarbij voor verwekeliking8 ,dat is een vrees1 die ,christus zou loslaten terwille van ,hercules4 99 99 99 99 99 ,doch nu 't geval zelf4 ,het onbeholpen zwijgen van uw kind ergerde u4 ,waar hij tegenover u best kon spreken1 verkoost ge dat hij het ook tegenover vreemden zou doen4 ,vergeef me1 maar ik zie hier iets tirannieks en iets doms in4 ,vele ouders misbruiken hun oudermacht1 door hun kinderen te betrekken in de manieren der volwassenen4 ,dan moeten die kinderen iedereen een handje geven1 liefst nog een zoentje erbij--ofschoon dat wegens hyginiese redenen de laatste tijd verboden en verdwenen is4 ,de kinderen moeten zeggen3 ,dag ,meneer6 ,dag ,mevrouw6 ,een enkel maal ook3 ,hoe vaart u8 ,en dan antwoorden op de vragen1 die de vreemden met voorgewende belangstelling tot hen believen te richten4 ,men schijnt niet te begrijpen1 dat kinderen in een heel andere wereld leven dan de groten1 dat ze zich niets om het welvaren dier groten bekommeren en ook niet vermoeden1 dat ze die groten enige belangstelling inboezemen4 ,ik vind dat dresseren der kleinen tot de beleefdheidsvormen der volwassenen een overbodige en schadelike plagerij4 ,overbodig--omdat de kinderen zolang ze kind zijn niet de rol der volwassenen behoeven te spelen4 ,en schadelik--omdat de kinderen zo in hun natuurlike uitgroei worden belemmerd4 ,laat het kind kind blijven1 dan behoeft men volstrekt niet bevreesd te zijn1 dat ze lomp1 onbeleefd1 ongemanierd zullen worden4 ,wanneer de ouderen onder elkaar welwillend1 beleefd1 en gemanierd zijn1 bootsen de kinderen dat gaandeweg vanzelf na1 en als de tijd daar is1 gedragen ze zich even fijn als de ouderen1 maar nu met de natuurlike gratie1 die het ongedwongene en onbevangene kenmerkt en zo bekoorlik maakt4 ,door vroegtijdige dressuur wordt veel kinderschoonheid bedorven4 ,die kunstenmakerij is alleen gemakkelik voor ouders1 die zich minder druk maken over de innerlike cultuur der kleinen en deze maar gauw met wat schijn maskeren4 ,overigens is ze een kwelling voor 't jonge goed4 ,hebt u wel eens gezien1 op wat leuke manier kinderen met elkaar kennismaken8 ,ze geven geen handjes1 kijken malkaar even aan1 en dan begeeft de nieuweling zich aanstonds in het spel4 ,op z'n hoogst vraagt hij3 ,hoe heet je8 7,nooit3 ,hoe heet u47 ,maar dat is alles4 ,ze leren malkaar kennen in het gemeenschappelik spel1 en trekken dan malkaar aan of stoten malkaar af4 ,verbazend aardig is het ook1 te zien hoe kleintjes geheel uit zichzelf naar volwassenen gaan1 als ze die nodig hebben4 ,meneer1 wil u me even op die schommel zetten8 ,nooit heeft het kleine ding ,meneer een handje gegeven1 maar ze weet hem best te vinden4 ,meneer1 weet u ook hoe laat of 't is8 ,deze vraag wordt door kinderen dikwijls tot wandelaars gericht4 ,dan verzamelt zo'n klein meisje al haar vrijmoedigheid en loopt regelrecht op de wandelaar af4 ,de houtkoper-pedagoog1 die man van de glasscherven1 bemoeide zich haast nooit uit zichzelf met de kinderen1 maar 't was eigenaardig hoe de kinderen zich vaak tot hem richtten4 ,eens heb ik met grote oplettendheid gadegeslagen1 hoe een heel verlegen meisje van drie jaar hem opzocht4 ,het kind kleurde als je maar uit de verte naar haar wees4 ,ze meed de kringen der volwassenen4 ,maar op een dag ging ze vlak voor 't open venster van zijn zitkamer staan en keek naar binnen4 ,dat was nu precies een vogeltje4 ,het kopje draaide links en rechts1 de heldere oogjes tuurden4 ,toen legde ze steentjes op zijn kozijn4 ,telkens raapte ze steentjes op en die legde ze daar neer4 ,het kindje had blijkbaar opgemerkt1 dat de man zich voor steentjes interesseerde--hij beoefende wat geologie--en bezorgde hem nu materiaal4 ,is dit nu niet wonderlik8 ,buiten de dwang der conventie-beleefdheid openbaarde dit schuwe kindje een zo fijne en lieftallige belangstelling voor de liefhebberij van die oude man1 dat ze een verborgen opmerker wel moest ontroeren als iets bizonder moois4 ,en zulke schoonheid wordt vernield1 neen reeds vr haar ontspruiten bevroren door de ijskoude strengheid ener vormelike dressuur4 99 99 99 99 99 ,en dient uw jongen dan zijn schuwheid niet af te leren8 ,ik wil aannemen1 dat dit uw enig doel was en zich in de klappen niet hoofdzakelik gekrenkte vadertrots lucht gaf4 ,het komt voor1 dat de houding van onze kinderen en leerlingen ons niet pijn doet om hunnentwil1 maar omdat ze onze ijdelheid kwetst4 ,doch ik wil u vrij achten van deze algemene zonde en dan blijft alleen de vraag3 ,was dit het middel1 om uw doel te bereiken8 ,dit nu betwijfel ik niet slechts1 maar ik betwist het4 ,ge weet wel uit uw eigen levenservaring1 dat die verlegenheid niet uit onwil voortkomt1 maar uit onmacht4 ,ze is een uitvloeisel van de bepaalde constructie uwer natuur4 ,het is een soort van gemoedsstremming1 die absoluut niet gelijk staat met bangheid1 vrees of lafheid4 ,verlegen naturen kunnen in 't gevaar onverschrokken moed tonen1 behoeven niet bang te zijn in duister of eenzaamheid1 niet gevoelig voor pijn4 ,ze zijn alleen niet aangelegd op het gezellig verkeer1 voelen weinig behoefte aan mensen1 bevinden zich het rustigst en gelukkigst in de afgeslotenheid4 ,dit is geen zedelike fout1 waaromtrent we ons ernstig bezorgd dienen te maken4 ,ook is het geen gevaar4 ,wellicht is de vrijmoedigheid1 die zich lichter in onbekende omstandigheden waagt1 ja wat gevaarliker4 ,alleen--is het soms wat lastig1 zoals iedere stroefheid wat lastig is4 ,de verlegenheid kan iemand in de omgang belemmeren en daardoor zijn maatschappelike vooruitgang wel eens tegenhouden1 ofschoon echte verdiensten ondanks dat waas van verlegenheid toch gauw genoeg opgemerkt en waardeerd worden4 ,de verlegenheid is dus een betrekkelik onschuldige en ongevaarlike eigenschap1 zich openbarend in stijfheid en stramheid in de omgang4 ,waar nu gemis aan gemoedslenigheid in 't spel is1 moet alles aangewend worden om het gemoedsleven en de daarmee samenhangende spraakzaamheid zo vrij en ongedwongen mogelik te maken4 ,belemmeringen moeten worden weggenomen4 ,en nu geschiedt bij straf en dwang juist het tegendeel4 ,daardoor wordt het gemoed in een bepaalde toestand geperst1 waarin het wel bepaalde gewenste uitingen kan voortbrengen1 maar die aan zijn aard niets ten gunste veranderen4 ,die uitingen zijn dan slechts surrogaat van wat men begeert1 gelijk het sissen van een kat1 die men tot spinnen wil noodzaken door het dier in de staart te knijpen4 ,dat is een spinnen waar een mens bang van wordt4 ,wie de gemoedsuitingen wil veranderen1 moet de medewerking van dat gemoed inroepen4 ,daartoe is nodig heel veel vrijheid1 zodat het gemoed zichzelf kan zijn4 ,en daarbij een sfeer van sympathie1 van waardering1 waarin aangeboren fijngevoeligheid niet schroomt1 en zelfs uitgelokt wordt zich bloot te geven4 ,die waardering moet niet bestaan in het vleiend spreken van prijzende en aanmoedigende woordjes4 ,die zijn uit den boze4 ,die bepalen de aandacht veel te veel bij de persoon zelf en het is juist zaak de aandacht geheel en al van de persoon af te trekken4 ,aan het onderwerp1 aan het zakelik element moet alle aandacht gewijd zijn4 ,verlegen naturen moeten zichzelf totaal vergeten en verliezen1 om zich juist dan geheel te geven4 ,daarom is het verderfelik zulke naturen door merendeels onbescheiden en onbeduidende vragen bij zichzelf te bepalen4 ,ik weet natuurlik niet1 wat aan uw ventje gevraagd is en onder welke omstandigheden1 maar ik vrees dat het veel te na hemzelf betrof4 ,wanneer hem gevraagd was3 ,och1 geef me eens even je mesje1 dan had hij--ondersteld dat hij er een rijk was--dit zeker aanstonds uit de zak gehaald en gegeven4 ,en wanneer de vrager het dan niet had kunnen openen1 zou hij1 ondanks zijn verlegenheid1 stellig gezegd hebben3 ,zo moet u doen en het de man even uit de handen hebben genomen4 ,leid de aandacht van het kind af4 ,en gij bepaalt juist de aandacht bij het kind4 ,win zijn belangstelling voor onpersoonlike realiteiten4 ,en gij exploiteert de niet eens bestaande belangstelling4 ,kinderen zijn heus dikwels net vogeltjes4 ,loop je ze na1 dan vliegen ze weg4 ,en blijf je rustig zitten1 dan komen ze vlak bij je4 ,op 't laatst pikken ze de kruimels van je ontbijttafel4 ,die schuwe vogeltjes4 ,,iv4 ,vader1 mag ik vanmiddag fietsen8 ,wel meid1 dat hoef je mij niet te vragen4 ,nou1 zeg u nou maar1 mag ik8 ,dat moet je immers zelf weten4 ,heb je je werk af8 ,neen1 nog niet4 ,dan zul je zelf wel weten1 of je tijd hebt om te fietsen4 ,nou maar1 zeg u nu1 mag ik fietsen8 ,ja of neen8 ,dat laat ik aan jou over4 ,dan zal ik in vredesnaam maar gaan werken1 en de dertienjarige hogere-burgerin droop af1 naar haar eigen kamertje4 ,wat ben je toch een steen1 zei ,moeder4 ,je zag toch1 hoe graag 't kind wou1 en je antwoordde haar net of je er niets om gaf4 ,wat had jij dan gewild8 ,dat je 't haar had toegestaan1 f verboden4 ,een van tween4 ,maar nu liet je 't kind helemaal in d'r eigen twijfel4 't ,kind8 ,je moest liever zeggen3 de onnozele stakkerd4 ,merkte je niet1 wat ze wou8 ,wat dan8 ,ze wist heel goed1 dat ze nog werk te maken had4 ,en ze wou toch graag fietsen4 ,nu wou ze van mij absoluut een beslissing hebben4 ,had ik ja gezegd1 dan was ze gegaan en had mij de verantwoordelikheid van de gevolgen laten dragen4 ,was dan morgen haar werk niet klaar geweest1 dan had ik nog mogen horen3 ,ja1 u hebt gezegd1 dat ik gaan mocht4 ,en had ik neen gezegd1 dan was ze boos afgetrokken met de klacht1 dat zij ook nooit wat mocht en dan had ik al weer de verantwoordelikheid te dragen van haar knorrige stemming en de noodlottige gevolgen daarvan in verzwakking der leerkracht4 ,neen vrouw1 die steen wist heel goed wat hij deed4 ,maar waarom heb je haar dan niet even een goede raad gegeven8 ,als je nu gezegd had3 ,werk nu eerst een uurtje1 dan ben je klaar1 en dan kun je zoveel te heerliker genieten4 ,maar je zat daar als een stuk ijs4 ,niets aardig4 ,en denk je1 dat ze die goede raad van me nodig had8 ,dat ze niet uit zichzelf zo slim was8 ,ik heb haar de beste raad gegeven1 die er was3 ,doe wat je wilt1 maar draag zelf de verantwoordelikheid4 ,iedere preek van mij had de kracht van die raad verzwakt4 ,maar weet je hoe kinderen zijn8 ,ze willen wel zondigen--maar niet de verantwoordelikheid dragen4 ,die laten ze liever aan vader en moeder4 ,hoe weet je dat8 ,omdat ik zelf ook zo ben4 't ,is de menselike natuur4 ,en al van ,adam en ,eva af4 ,adam schoof het op ,eva1 en ,eva op de slang4 ,de slang maakte er zich niet druk over4 ,meneer de ,duivel wil de verantwoordelikheid wel op zijn smalle schoudertjes dragen4 ,hij laat ze er toch weer afglijden4 ,hij kent geen verantwoordelikheid4 ,want--en dit is zijn pure1 onredbare duivelnatuur--hij heeft geen geweten4 ,en8 ,en8 ,wel1 al onze opvoeding is gegrond op de zekerheid1 dat het kind een geweten heeft4 ,bezaten we die gewisheid niet1 dan konden we wel uitscheiden4 ,zwakken kun je sterken1 dommen kun je verstandigen1 maar gewetenlozen zijn onverbeterbaar4 ,en toch doen zoveel opvoeders dageliks hun best om 't geweten der kinderen te verslappen4 ,maar4444 ,ja zeker4 ,door hun eeuwigdurend gebieden en verbieden1 dreigen en straffen slaan ze het geweten murw als met zweepslagen4 ,en door hun opdringen van goede raad en wijze vermaning begraven ze het als onder zand4 ,het is een kracht1 en die moet werken4 ,werkende groeien de krachten4 ,en het geweten werkt alleen1 als er verantwoordelikheid gedragen wordt4--,zag je wel1 met wat een beslistheid de dertienjarige ,eva aftrok8 ,dat was de onderwerping aan de tiran in haar4 ,geloof maar gerust3 de tiran zit niet hier op een stoel met jou te praten4 ,maar ,eva heeft hem in zich4 ,en wees daar maar heel dankbaar voor4 99 99 99 99 99 ,een uur later4 ,daar is de hogere-burgerin weer3 ,ziezo1 nu ga 'k een uurtje fietsen4 ,ga-je8 ,ga-je8 ,en vraag je dat maar niet eens8 ,maar ,moeder6 ,vader heeft toch gezegd1 dat ik het zelf weten moest8 ,zeker1 maar daarom kon je het toch wel vragen8 ,ik heb mijn werk af1 ,moeder6 ,zeg eens ,eva1 vraagt ,vader1 waarom vroeg je het een uur geleden wel1 en nu niet8 ,ja--waarm-- ,nu8 ,dat zou ik zo ineens niet kunnen zeggen4 ,probeer het toch maar eens4 ,nu--ik geloof--omdat--ik toen--mijn werk nog maken moest4 ,en dat bezwaarde je4 ,ja4 ,en toen vond je geen vrijheid om te gaan4 ,ja4 ,en je wou toch graag4 ,ja4 ,en toen dacht je3 ik zal 't aan vader vragen1 dan moet die 't maar weten4 ,ja1 'k geloof het wel4 ,en heb je nu ook behoefte1 om 't aan mij te vragen8 ,och1 ik wil 't u wel vragen1 maar ik heb er geen behoefte aan4 ,dat komt1 omdat je geweten nu vrij is4 ,ik geloof het ook4 ,en dan glimlachend3 ,zo'n geweten is een lastig ding4 ,als het niet lastig was1 zou het zijn last niet kunnen volbrengen4 ,maar ga jij nu fietsen1 en vraag het nooit meer aan je vader1 want die is barbaar genoeg1 om op het juiste ogenblik--te zwijgen4 ,eva geeft ,vader een zoen4 ,moeder ook4 ,en weg is ze4 ,v4 ,jean ,jacques ,rousseau schreef eens3 ,si les sacrifices que l'on fait au devoir et la vertu cotent faire1 on en est bien pay par les doux souvenirs qu'ils laissent au fond du coeur4 ,de man die dit zo mooi schreef1 was prachtig in de gelegenheid offers aan de plicht en de deugd te brengen4 ,een verbinding met een zeer goedhartig1 maar op het onnoozele af dom meisje1 ,thrse ,lavasseur1 die zich door haar familie liet uitbuiten1 wordt later ontgoocheling en drukkende last1 die argwaan voedt en geestelijke gemeenschap buitensluit4 ,hij legt de uit deze verbintenis gesproten kinderen te vondeling4#b #b ,r4 ,casimir4 ,bekn4 ,gesch4 der ,wijsbegeerte1 #a;e deel1 blz4 #cbg4 ,het hele leven van ,rousseau was wel een beetje een leven van zich-laten-gaan4 ,dit was jammer1 want wat zou zulk een wereldberoemd pedagoog aan de bodem van zijn hart anders een doux souvenirs hebben kunnen bezorgen4 ,hij had door die verbinding met dat zeer goedhartige doch domme ,treesje zich zo'n kostelike kans verschaft tot het brengen van offers au devoir et la vertu4 ,men kan toch bezwaarlijk ontkennen1 dat het tot zijn plicht behoorde1 aan die vrouw te arbeiden1 juist omdat ze dom was1 haar te beschermen tegen de uitbuitende familie4 ,en enige deugd mag er toch ook wel in gestoken hebben1 de kinderen uit deze verbintenis een opvoeder te schenken als b4v4 later ,emile werd toebedacht1 zo eentje als er bezig was te ontstaan in het brein van hun vader4 ,en zie1 wat doet deze man8 ,hij laat zijn mooie kansen eenvoudig glippen4 ,hij schrijft een boek1 en nog een boek1 en weer een boek1 en betovert de wereld en doet zelfs de ordelike ,emanuel ,kant zijn dagelikse wandeling vergeten tot verbazing van diens buren1 en schenkt de naam van ,thrse ,lavasseur een plaats in de historie1 als waarnaar menig trouwe huismoeder te vergeefs mag uitkijken4 ,les sacrifices waren hem te machtig4 ,laten we eens een ogenblik denken1 dat deze artiest geen schrijverstalent had bezeten1 maar zijn brood had verdiend met boeren4 ,dat hij niettemin dezelfde opvoedingsinzichten had ontwikkeld als hem tans beroemd hebben gemaakt4 ,maar dat hij die had toegepast bij zijn eigen kinderen4 ,laten we daarbij onderstellen1 dat hij niet zijn contract social had geschreven1 maar de idee daarvan in zijn eigen gezinnetje had uitgeleefd1 zodat daar de souvereiniteit berustte bij ,thrse en hem en niet bij ,thrse's uitbuitende familie4 ,dan ware ,jean ,jacques nooit de wereldberoemde pedagoog geworden4 ,dan had hij maar zo simpel weg daarheen geleefd1 nauweliks opgemerkt door zijn omgeving1 gelijk er honderden1 rustig-braaf1 eenvoudig verstandig1 hun dagtaak en hun ouderplicht vervullen4 ,dan ware hij door overmaat aan deugd onberoemd gebleven4 ,nu is hij ,co de ,reformateur geworden1 de grote man uit ,starings puntdicht1 die zijn geld en goed in brassende overdaad had verteerd1 zodat het braadspit in zijn keuken door gemis aan werkzaamheid aan 't roesten trok--en die tans voor de welvaart van het hele volk zal zorgen4 ,staring zegt het zo aardig met zijn ondeugende humor en in zijn fijn gevoel voor tegenstelling werktuig tegenover werktuig plaatsend3 ,co1 die 't eenvoudige braadspit in zijn eigen keuken niet aan het draaien kon houden1 mag vrij knoeien--aan het ingewikkelde werktuig1 dat de planeten haar banen om de zon doet afleggen4 ,en 't volk vertrouwt hem3 ,co smulde tot hij hongren moest4 ,zijn keukenreschap staat en roest4 ,dit deert hem niet in 's volks vertrouwen4 ,men zweert bij zijn specificum1#c ,en die geen spit aan gang kan houen1 ,knoeit vrij aan 't planetarium4 #c ,een specificum1 n4l4 een speciaal en afdoend middel1 gelijk de kwakzalvers er op na houden1 ook de politieke1 pedagogiese en theologiese4 99 99 99 99 99 ,wonderbaarlik1 dat zulke begaafde naturen de practijk1 die zij zo schitterend bepleiten1 niet liever eenvoudig beoefenen4 ,en toch niet wonderbaarlik4 ,het bezwaar zit in de geeiste offers4 ,wie een boek schrijft of een rede houdt over de hervormingen die hem nodig dunken1 geniet van zijn stemmingen1 beelden1 gedachten1 laat zich gaan in zijn artistieke scheppingsdrang1 en na de zelfvoldoening tijdens het schrijven of spreken volgt de weelde van het succes4 ,hem worden geen offers gevraagd4 ,maar o1 die offers6 ,pas melden ze zich aan1 of er ontstaat een hinderlike stremming in het opgewekte geestesleven4 ,de gedachten willen niet komen en het gemoed wordt vervuld met wrevel4 ,in plaats van een zonnige glans die vrolik de idealen verlichtte1 de eigene1 de schone1 de met liefde gekoesterde1 komt er dofheid4 ,de vurige pleitbezorger zakt ineen1 als hij de zege van zijn pleidooi in eigen levenskring mag bewerken4 ,het zijn de offers1 die iemands waarachtigheid toetsen1 altijd weer de offers4 ,eigenlik is niet alleen de opvoeding1 maar het gehele leven dood-eenvoudig4 ,we behoeven geen godgeleerde of wijsgerige stelsels door te werken1 om de levenstaak te begrijpen4 ,die taak ligt voor ieder klaar4 ,de enige vraag is3 ,wilt ge uw offers brengen8 ,maar die vraag komt neer op deze eis3 ,verlochen uw eer1 uw roem1 uw voordeel1 uw zinnestreling1 uw gemak4 ,en dat is wel eenvoudig1 maar tevens buitengemeen moeilik4 ,dood-eenvoudig betekent niet dood-gemakkelik4 ,juist dat dood-eenvoudige vordert vaak lles van ons4 ,en daardoor is het zo uiterst moeilik4 ,maar wie zijn eigen kinderen te vondeling legt om een papieren ,emile op te voeden1 geeft der wereld niet het voorbeeld1 hoe zij vooruitgebracht moet worden4 ,zoete herinneringen zullen hem nimmer 't harte strelen1 waar de eerste plicht verzuimd en de eerste deugd verkracht werd4 ,doch het ergste is3 hij voedt de mensheid op tot verwaarlozing ondanks al zijn mooie taal4 ,geen vooruitgang zonder persoonlike offervaardigheid4 99 99 99 99 99 ,het spreekt wel vanzelf1 dat ik in bovenstaande regelen geen beoordeling van ,rousseau geef1 noch van zijn leven1 noch van zijn denkbeelden4 ,ik wil alleen naar aanleiding van de schrille tegenstelling tussen de prachtige frasen en de lelike daden1 de volle nadruk leggen op de tot ons alles komende eis3 ,praat er niet over4 ,doe6 ,en die eis is dood-eenvoudig4 ,,straffen4 ,weet ge waar veel straffen het bewijs van is8 ,dat er veel verkeerdheden in uw gezin of uw klas gebeuren4 ,en onder wiens leiding staat dat gezin of die klasse8 ,gij straft dus de verkeerde gevolgen van uw eigen verkeerde leiding4 ,veelvuldig straffen veroordeelt de opvoeder4 ,met elke straf corrigeert hij zichzelf4 ,maar 't is een correctie1 die zijn slachtoffer pijnigt4 ,,durven8 ,naar aanleiding van mijn ,dood-eenvoudig ,,iv ontving ik de volgende brief4 ,geachte ,heer ,ligthart1 ,u durft4 ,dit zeg ik niet1 omdat u den moed toondet1 in den vorigen jaargang een paar anonyme briefkaarten te doen afdrukken1 waarin de schrijver zich zeer krenkend uitliet over uw ambt4 ,u is wijs genoeg1 om te weten1 dat zulke uitingen zich altijd keeren tegen den schrijver4 ,die publicatie acht ik meer een bewijs van uw menschenkennis dan van uw moed4 ,zulke bestrijding maakt altijd de positie van den aangevallene sterker4 ,de schrijver met zijn tartend ,u durft toch8#d kende u niet4 #d ,de briefschrijver zinspeelt hier op eenige in ,school en ,leven ingezonden anonyme stukjes aan het adres van den redacteur1 onder 't motto3 ,u durft toch8 ,maar u durft in de practijk der opvoeding4 ,daarin durft u waarlijk verder te gaan1 dan ik ooit gezien heb4 ,dat u aan een dertienjarige hoogere-burgeres de zelfstandige beslissing laat over haar arbeid en haar ontspanning1 dat is mij inderdaad een waagstuk1 dat ik u niet zou durven nadoen en ik denk hier de overgroote meerderheid der ouders aan mijn zijde te hebben4 ,ik heb ook kinderen van dien leeftijd en toevallig bezoekt er ook een de ,h4 ,b4 ,s4 ,het is een flinke en heusch niet ongehoorzame jongen1 maar ik verzeker u1 als ik hem de vrijheid liet1 om te gaan fietsen wanneer hij wilde1 dat hij daarvan dan al spoedig een veel te ruim gebruik zou maken en er weinig van zijn werk terecht zou komen4 ,hij is gewoon mij alles te vragen1 stoort zich gelukkig aan mijn weigering of toestemming1 al bevalt de eerste hem niet immer1 en bevindt zich daar wel bij4 ,ik houd er de hand aan1 en ik mag gerust zeggen3 met goede gevolgen4 ,op de lagere school is hij geregeld overgegaan1 en op de middelbare school gaat alles ook naar wensch3 zijn werk is steeds af en zijn cijfers zijn goed4 ,maar ik ben er gansch niet zeker van1 dat zulks het geval zou wezen1 wanneer ik hem1 naar uw advies1 maar gaan liet4 ,tal van voorbeelden zijn er toch1 hoe jongens en meisjes op ,h4 ,b4 ,s4 en ,gymnasium mislukken1 doordat de ouders te veel vrijheid laten4 ,de jongelui gaan naar het sportterrein1 maken fietstochten1 zitten in clubs1 doen precies wat ze willen--dat is natuurlijk nooit3 lessen leeren--en het eind draagt den last4 ,er komen slechte rapporten1 er volgt zittenblijven1 ten slotte verwijdering of zakken4 ,uw stukje opvoedings-practijk komt mij uiterst gevaarlijk voor4 ,het is een loopen over het slappe koord4 ,slechts een enkele brengt het kunststuk er heelhuids af1 honderden tuimelen naar beneden4 ,er zullen ouders zijn1 verleid door het dood-eenvoudige1 die bij allerlei verzoeken hunner kinderen antwoorden3 ,dat moet je zelf maar weten4 ,dan zijn zij er van af4 ,de methode is waarlijk dood-eenvoudig1 en voor de opvoeders zeer gemakkelik4 ,maar die ouders zullen bedrogen uitkomen4 ,de kinderen die het zelf moeten weten1 zijn te jong1 om het zelf te weten4 ,ze hebben de kracht niet1 om zich tegen de verzoeking staande te houden4 ,ze beseffen de noodzakelijkheid niet van hun geregeld en nauwgezet arbeiden4 ,ze hebben nog niet een voldoend ontwikkeld plichtsgevoel4 ,en ze doen1 wat ze laten--ze laten1 wat ze doen moesten4 ,daarom achtte ik het mijn plicht1 tegen uw methode ernstig te waarschuwen4 ,van uw bekende en gewaardeerde gastvrijheid1 waarop ik rekenen durf1 maak ik gaarne gebruik1 om mijn waarschuwing onder de oogen uwer lezers te brengen4 ,als jarenlang trouw lezer weet ik1 dat u aan tegenstanders het onweersproken woord laat4 ,maar ditmaal zou ik het toch op prijs stellen1 wanneer u1 mocht u hiertoe aanleiding en lust hebben1 wat dieper op de zaak inging en mij even onomwonden te woord wilde staan als ,dr4 ,a4 ,de kwestie is1 dunkt mij1 een ernstig overwegen waard4 ,hoogachtend1 ,uw dw4 lezer ,g4 de ,haan4 ,gaarne wil ik op dit schrijven antwoorden1 te liever1 omdat het zeker de mening van zeer velen vertolkt4 ,de heer ,de ,haan windt er geen doekjes om1 waar hij mijn metode gevaarlik noemt en vreest dat ze honderden zal doen tuimelen4 ,het verheugt mij1 dat hij het daarom zijn plicht heeft geacht1 tegen die metode te waarschuwen4 ,dat hij het in zo krachtige en besliste bewoordingen heeft gedaan1 zonder ook maar een ogenblik kwetsend te worden1 bewijst wel dat men zakelik kan strijden zonder persoonlik te krenken1 een kunst1 die bizonderlik in het worstelperk der opvoeding moet worden beoefend4 ,laat ik mij aan hem spiegelen1 waar ik beproeven ga mijn zienswijze te verdedigen4 ,twee uitingen troffen mij in de brief4 ,aan het slot spreekt de schrijver van een gastvrijheid1 waarop hij rekenen durft4 ,dit is een durven op grond van ervaring4 ,hij wist wel1 dat die gastvrijheid hem niet zou worden geweigerd4 ,hij vertrouwde er op met volmaakte zekerheid4 ,dit vertrouwen1 deze ervaring1 deze zekerheid ontnamen aan zijn durven al het durven4 ,wat zou hij ervan zeggen1 als mijn durven--of eigenlik het durven van die vader in mijn schetsje--ook niet de geringste moed vereiste1 omdat het gegrond was op ervaring8 ,die man maakte toch immers in 't minst niet de indruk van een waaghals of een held8 ,hij was heel kalm en volkomen zeker van zijn zaak4 ,hij zette zijn opvoedkundig fortuin niet op n kaart1 noch zijn kind op 't slappe koord4 ,hij ontwikkelde zijn kracht in een paar simpele vragen en dwong het kind door 't kind zelf4 ,en dit deed hij met zulk een gemak1 dat hij blijkbaar dit instrument meer bespeeld had4 ,deze opmerking brengt me tot de twede uiting4 ,de schr4 vreest slechte gevolgen1 wanneer hij de jongen1 naar mijn advies1 maar gaan liet4 ,doch waar heb ik dat ooit geadviseerd8 ,een kind maar laten gaan4 ,dat is nog erger dan de ,rousseausche zorg1 om het schaap te vondeling te leggen4 ,zo'n vondeling krijgt in het vondelingenhuis altans nog een soort opvoeding4 ,maar laten gaan8 ,wat zijn de mensen toch slechte lezers of partijdige formuleerders4 ,nooit heb ik aangeraden3 ,laat uw kind maar gaan4 ,precies omgekeerd heb ik meermalen gezegd3 ,laat de kinderen tot u komen en verhinder ze niet4 ,volg hierin ,christus na4 ,stoot ze niet van u1 trek ze aan1 houd de armen voor hen geopend1 koester ze met uw liefde1 leid ze met uw wijsheid1 vorm ze met uw willen4 ,de kinderen laten gaan8 ,en dat zou ik geadviseerd hebben8 ,zie1 zo verkeerd vatten zelfs welwillende lezers iemands uitingen op4 ,wat moet er dan van de kwaadwillende verwacht worden8 ,en deze welwillende schrijver komt gelukkig met zijn bezwaren nog in ons blad1 gunt en vraagt me zelfs nadere toelichting4 ,maar wat moet het gevolg zijn1 wanneer kwaadgezinde en ergdenkende critiek zich in andere bladen verkneukelt in haar lasterlike voorstellingen8 ,dan vormen zich in sommige lezerskringen totaal valse meningen1 tot schade van de zaak waarom het gaat4 ,het doet er natuurlik niets toe1 of men omtrent een persoon bedriegelik voorgelicht wordt4 ,maar het is van ernstige betekenis1 met het oog op het belang der kinderen1 wanneer een opvoedingsrichting verkeerd wordt gekarakteriseerd4 ,en dit geschiedt1 wanneer de handelwijze van de vader in het schetsje wordt gelijk gesteld met de ,laat-maar-gaan-metode4 ,de ,laat-maar-gaan-metode wordt gevolgd1 waar niet met de kinderen wordt meegeleefd1 waar men dientengevolge de kinderen niet kent1 en ze1 al of niet1 met tussentijdse afstraffingen1 in vrijheid laat verwilderen4 ,die tussentijdse afstraffingen veranderen niets aan de aard dezer onmetode der zorgeloosheid4 ,of een vader zo nu en dan al eens duchtig opspeelt en ranselt1 als er eenmaal een kwaad gebeurd is1 dat maakt hem nog niet tot een zorgzaam leider4 ,die uitbarstingen herstellen de verwaarlozing niet4 ,hij laat zijn kinderen gaan1 totdat er iets ernstigs voorvalt1 en dan treedt hij op4 ,dit is natuurlik mis en dit is nooit door mij aanbevolen4 ,dit is toch immers ook niet de tactiek van de vader der hogere-burgeres8 ,hij kende zijn kind door en door1 nog beter dan de moeder het kende4 ,hij leefde als 't ware in het kind4 ,hij begreep haar daden1 zag haar gemoedsbewegingen1 koos zijn middelen1 voorkwam haar afdwalingen1 bewaarde 't kind voor de zonde1 spaarde zichzelf het straffen1 en sterkte het weifelende meisje in willen en doen4 ,is dit het kind maar laten gaan8 ,de geachte schrijver weet wel beter4 99 99 99 99 99 ,er is juist een treffende overeenkomst tussen het optreden van de heer ,de ,haan en dat van die vader4 ,namelik3 ,dat beiden zich met hun kind bemoeien4 ,en hierin staan ze naast elkaar tegenover de laat-maar-gaan-mensen4 ,wat is echter het verschil8 ,dat de heer ,de ,haan1 gelijk hij het zelf aanschouwelik uitdrukt1 er de hand aan houdt1 terwijl de ander 't zonder hand klaarspeelt4 ,de eerste bemoeit zich met alle bizondere plichten van het kind1 de laatste alleen met het algemene feit der plichtsvervulling4 ,en dan kiezen beiden nog verschillende middelen4 ,hij is gewoon mij alles te vragen1 stoort zich gelukkig aan mijn weigering of toestemming1 en bevindt zich daar wel bij4 ,ik prijs de jongen gelukkig met zo'n vader1 en de vader met zo'n kind4 ,het ware te wensen1 dat het nergens minder was4 ,maar wanneer de jongen nu eens niet in de gelegenheid was1 alles te vragen8 ,wanneer ,vader eens voor lange tijd op reis moest1 ernstig ziek werd1 stierf8 ,het kan voor niemand goed wezen1 dat zijn geweten bij een ander gedeponeerd ligt4 ,ook niet voor een kind4 ,dat is een ding1 dat ieder voor zichzelf moet hebben1 gelijk elk uurwerk zijn veer4 ,vragen kan tweerlei doel hebben3 het kan op inlichting1 op raad uitgaan1 of op verlof4 ,het eerste kan natuurlik niet verkeerd zijn1 al is het van een oudere niet altijd wijs gevraagde inlichting en raad te verschaffen1 wanneer die door geestelike traagheid worden verzocht3 laat de kinderen vinden1 wat ze zelf kunnen zoeken4 ,doch het twede neemt verantwoordelikheid af1 bestendigt afhankelikheid1 voedt niet op tot zelfstandigheid--de deugd1 die in 't belang van 't kind zo spoedig mogelik moet worden aangekweekt4 ,wie zijn kind alles laat vragen1 doet het altijd zwemmen op kurken4 ,en hoe1 als het nu onverwacht door 't water moet en de kurken zijn niet bij de hand8 ,de heer ,de ,haan1 en de zeer velen aan zijn zijde1 zullen1 vertrouw ik1 het zwakke punt van hun kracht zien4 ,nu wil ik echter niet in hetzelfde euvel vervallen1 als waarvan ik zelf de dupe werd1 en door verkeerd lezen de tegenstander onrecht aandoen4 ,ik wil nog verder gaan en de schrijver niet aan zijn woorden houden1 doch naar zijn zuiverste bedoeling trachten te begrijpen4 ,en dan moet ik zeker dat woord alles niet letterlik opnemen4 ,de jongen zal zijn vader wel niet alles behoeven te vragen1 hij zal bij zeer veel dageliksche plichten wel weten wat hij doen moet en alleen bij min of meer belangrijke wijzigingen in het dagprogramma zijns vaders wil vernemen4 ,hij oefent zich dus wel degelik in zelfstandigheid1 maakt door stage gehoorzaamheid van zijn plicht een goede gewoonte1 en zal1 eens te water gaande1 op de kurken dier goede gewoonten veiliger drijven dan op zijn eigen nog zwakke beenen4 ,is het wonder dat ik1 te midden van zoveel karikatuur van vrije opvoeding1 het kind gelukkig prijs1 dat aldus wordt gebonden8 ,verre te kiezen deze leiband-metode boven een vrijheid1 die niets anders is dan volslagen ongebondenheid en die het kind roerloos laat zwalken in een zee vol blinde klippen4 ,en hier blijkt het1 dat de heer ,de ,haan en die vader het nog verder met elkaar eens zijn dan in het zich bemoeien met het kind3 beiden willen het kind binden1 en aldus leiden4 ,maar nu komt het verschil3 de eerste bindt het kind zo lang mogelik met uiterlik gezag1 met wat ik zou willen noemen3 een moreel mechanisme1 met zedelike werktuiglikheid1 en de laatste wil zo spoedig mogelik binden door zedelik gevoel1 door de innerlike tirannie van het geweten4 ,het is1 als ik goed zie1 de grote tegenstelling tussen de vrijheid van het alleseisende christendom1 en de vormelike gehoorzaamheid aan de voorschriften van het wettiese gezag4 ,deze formulering van het onderscheid schijnt zuiver1 en toch zou de heer ,de ,haan zich juist op deze formulering kunnen beroepen1 om zijn positie verkiezelik boven de andere te achten4 ,is het1 kan hij vragen1 dan niet echt christelik1 wanneer het kind in liefde en vertrouwen zijn vader blindelings gehoorzaamt8 ,is dit zelfs niet de eis van het christendom1 dat de mens1 zonder redeneringen1 de wil volbrengt van zijn ,hemelsche ,vader8 ,gehoorzaamheid voortvloeiend uit volmaakt vertrouwen--kan het christeliker8 ,ja1 het kan christeliker4 ,paulus zegt3 ,ik vermag alles in ,christus1 die mij kracht geeft4 ,dat is niet de stille1 vertrouwenvolle gehoorzaamheid4 ,het is meer4 ,het is de geest van liefde1 van heiligheid1 het is de ,christusgeest1 wonende1 werkende in ,paulus4 ,het is ,god in de mens4 ,het is de ,goddelike bezieling4 ,nu willen we hier niet pogen te ontleden1 wat wij onder ,god verstaan4 ,voor ons doel is het genoeg1 als wij bij deze naam ons vaag iets bewust worden van volmaakte heiligheid en liefde4 ,en dan zeggen we3 beheerst worden door die geest1 gedwongen worden door die geest1 gelijk deze in ,christus tot ons gekomen is1 dat is zuiver christelik4 ,men mag zich niet achter ,christus verschuilen1 om iedere gehoorzaamheid aan ouderlik voorschrift christelik te noemen1 zelfs niet als die gehoorzaamheid geschiedt in volmaakt vertrouwen4 ,rooverskinderen kunnen ook hun ouders vertrouwen en in gehoorzaamheid aan hun bevelen op roof en moord uittrekken4 ,christelik wordt de opvoeding pas1 als het kind in zijn vader de ,christengeest gehoorzaamt1 zich steeds helderder bewust wordt wat deze van hem vordert1 en het zijn vader missen kan1 omdat het ,christus in zich heeft1 omdat ,diens krachten in hem werken4 ,daarom is christelike opvoeding3 gewetenscultuur4 ,zonder ,mij kunt gij niets doen1 zei ,christus zelf4 ,zijn geest van heiligheid en liefde moet heersen1 en zonder deze wordt de opvoeding een niet gevaarloze werktuiglikheid4 99 99 99 99 99 ,gebondenheid aan een gezaghebber buiten of aan een heerser binnen ons--ziedaar het eerste onderscheid in het hangende geding4 ,de voorrang van de laatste wordt al verzekerd1 doordat hij de mens overal verzelt4 ,een twede verschilpunt kwam uit in de zelfwerkzaamheid der zedelike natuur1 waartoe de vrijheid verplicht1 de vrijheid onder leiding4 ,gehoorzamen aan een uitwendig machthebber is voor de overgrote meerderheid zoveel gemakkeliker1 dan onderwerping aan eigen plichtsbesef4 ,het laatste1 met zijn gelegenheid tot ontduiken1 maakt de strijd dikwels zo zwaar4 ,aan een gezag buiten ons1 dat zijn machtsmiddelen kan aanwenden1 onttrekt men zich niet licht4 ,slavernij is op slot van rekening bij een goed meester1 voor velen een begeerlike toestand1 en dit ondanks al het geschreeuw om vrijheid4 ,hoe willig onderwerpen de mensen zich aan de tirannie der mode4 ,zijn er velen1 die1 tegenover haar1 eigen zelfstandigheid kunnen handhaven8 ,hoe veilig voelen millioenen zich in de schoot der kerk4 ,als de priester het maar weet1 is 't hun genoeg1 en gaarne volgen ze de voorschriften4 ,hij draagt de verantwoordelikheid en zij zijn zalig in hun gehoorzaamheid4 ,niet verplicht worden tot een keuze1 het is bewaard worden voor de strijd4 ,maar1 al is het waar1 dat het trouw volgen van voorschriften goede gewoonten aankweekt1 voor afdwalen behoedt1 en een zekere stugge kracht ontwikkelt1 het is ook waar1 dat deze een morele consolidatie1 maar geen zedelike stijging is4 ,die wordt alleen door strijd bewerkt4 ,mten kiezen1 mten beslissen1 mten doorzetten--knnen dwalen1 knnen weifelen1 knnen opgeven--ziedaar voorwaarden voor zedelike groei4 ,en dus vordert de zedelike opvoeding een vrijheid1 die--berekend naar zijn krachten--het kind tot kiezen1 beslissen1 doorzetten verplicht4 ,gelijk bij alles moet er evenredigheid zijn tussen taak en kracht4 ,niemand denkt er aan een zuigeling met bruine bonen te voeden1 een zesjarige de worteltrekking te doen uitvoeren1 een tienjarige met honderd kilo te belasten4 ,zo behoort ook de verantwoordelikheid in overeenstemming te zijn met leeftijd1 aanleg1 bereikte hoogte4 ,de heer ,de ,haan merkte op1 dat kinderen die nog te jong zijn om op eigen benen te staan1 gesteund moeten worden4 ,men kan het hiermee eens zijn en toch menen1 dat dit steunen geen dragen mag wezen1 dat kruipende kinderen hun spieren ontwikkelen1 en zij wel door kruipen1 maar niet door gedragen-worden tot lopen komen4 ,gewetenscultuur is misschien wel een der moeilikste opvoedingsplichten4 ,zeker is ze een der voornaamste4 ,maar nooit vervullen we deze plicht naar behoren1 als we dit wondere orgaan van de geestelike natuur buiten werking houden4 ,vroeg beginnen1 hl vroeg1 met het doen dragen van kleine verantwoordelikheden2 met het schenken--neen1 het verplichten tot zekere zelfstandigheid2 met het verlenen--neen het noodzaken tot zekere vrijheid2 dit is1 naar mijn ervaring1 de weg1 waarlangs het geweten zichzelf voedt en versterkt4 ,mits op die weg de ,zon der gerechtigheid schijnt4 ,er is in onze tijd een schreeuwen naar vrijheid en zelfstandigheid4 ,ik begrijp niet1 hoe iemand zich daarover bekommerd kan maken4 ,ik zou zeggen3 ,is het u ernst1 hier hebt ge vrijheid1 hier hebt ge zelfstandigheid4 ,doe uw plicht en draag de verantwoordelikheid4 ,waarom zijn velen zo bang1 aldus te spreken8 ,is het1 omdat zij niet begonnen zijn1 en dageliks voortgaan1 met gewetenscultuur8 ,in deze ligt de oplossing der politieke1 der sociale vrijheid--misschien wel der hele sociale kwestie4 ,want deze is in hoogste instantie een opvoedingsprobleem4 ,,de ,,kortste ,,weg4 ,ontdek het kind zijn sluimerende kracht1 ,en breng die tot ontwikk'ling door waardeeren1 ,dan zal de lust in d'arbeid hem regeeren ,en hebt ge uw deugniet 't rustigst in uw macht4 ,x4 ,,wek ,,godsdienst ,,in ,,het ,,kinderhart4 7,,een ,,toespraakje74 ,godsdienst wekken in het kinderhart8 ,dan moet er ook godsdienst sluimeren in het kinderhart4 ,natuurlik4 ,we moeten van een godsdienstige aanleg kunnen uitgaan1 een aanleg1 die wij tot groei en ontwikkeling kunnen brengen4 ,hoe zou er anders later van een godsdienstig leven sprake kunnen zijn8 ,de gehele plant met haar schoonste bloemen is reeds in de kiem aanwezig4 ,die godsdienstige aanleg openbaren de kinderen aan ons het allereerst in hun aanhankelikheid en vertrouwen4 ,kinderen1 die zich met volkomen1 naief vertrouwen naar volwassenen begeven en zich jegens deze aanhankelik betonen1 doen hierin de eerste groene sprietjes van hun godsdienstige aanleg zien4 ,is ook onze godsdienst niet grotendeels aanhankelikheid en vertrouwen8 ,aanhankelikheid jegens onze ,schepper en vertrouwen in zijn ,vaderliefde8 ,het vertrouwen van kinderen in volwassenen is1 helaas1 dikwels misplaatst4 ,dat is dan echter niet de schuld van dat vertrouwen1 die onmisbare eigenschap der jeugd1 maar van de verdorvenheid der volwassenen4 ,en zo1 wordt1 door de zelfzucht der ouderen1 ook vaak de aanhankelikheid der jongeren teruggewezen4 ,maar dit neemt niet weg1 dat beide eigenschappen getuigen1 hoe de jonkheid zich overgeven en hechten wil aan de voor haar hoogere macht der volwassenheid4 ,ons hechten en overgeven1 met vertrouwenvolle aanhankelikheid1 aan de ,hoogste ,macht1 dit is het wezen van nze godsdienst1 waarin de kinderen niet ons1 maar wij de kinderen gelijk moeten worden4 ,eigenlik is het dan ook minder juist te spreken van godsdienst wekken in het kinderhart4 ,we moeten hem alleen de gelegenheid niet benemen1 zich te openbaren4 ,dan verschijnt hij vanzelf4 ,wij ouderen behoeven voorlopig niets in het kind op te roepen4 ,we moeten alleen in het kind iets niet indrukken en verstikken4 ,doch hiertoe moeten we aan onszelf iets doen4 ,vele volwassenen1 ja ook ouders1 missen liefde1 geduld1 belangstelling1 om de uitingen van het kind zelfs maar aan te horen1 laat staan te beantwoorden1 en in plaats van die lieve aanhankelikheid te dragen1 schudden ze haar af als een hinderlike last4 ,ze redeneren liever1 genietend van hun dialecties spel1 over de oorsprong van het ouderlik uit het goddelik gezag1 dan dat ze ,god waarlik vertegenwoordigen in diens onuitputtelike liefde en geduld4 ,redeneren over aangevochten meningen is zoveel gemakkeliker en zelfbevredigender1 dan zedelike waarheden uit te leven4 ,doch zodoende bieden ze het kind geen gelegenheid1 zijn aanhankelikheid te tonen1 en beschamen het reine vertrouwen1 dat het kind onberedeneerd1 en helaas ook ongemotiveerd1 in hen stelde4 ,de ontluikende godsdienst wordt in zijn eerste groei belemmerd in stee van bevorderd1 en geen gedogmatiseer en gephilosofeer kan later herstellen1 wat door verwaarlozing vroegtijdig aan zielekrachten vernield is4 99 99 99 99 99 ,verhinder uw kinderen niet4 ,dat is ook het woord van den ,heiland3 ,laat de kinderen tot mij komen en verhinder ze niet4 ,maar ,hij kon dit onvoorwaardelik zeggen4 ,hij in zijn liefde1 in zijn reinheid1 wilde de kinderen in zijn armen nemen en ,hij kon het veilig doen4 ,hij kon hen koesteren4 ,hij kon hen ook leiden4 ,doordat ,hijzelf vol ,godsvertrouwen was1 kon ,hij dat vertrouwen in hen vestigen en versterken4 ,doordat ,hij zijn ,vader in de hemelen liefhad boven alles1 kon ,hij die liefde in de kleinen wekken en voeden4 ,doordat het ,zijn lust was1 zijns ,vaders wil te doen en niets dan dat1 in volkomen gehoorzaamheid1 kon ,hij zulk een gehoorzaamheid vorderen4 ,het is met ons echter zo geheel anders4 ,wanneer wij de aanhankelikheid der kinderen al aanvaarden met hun vertrouwen1 wat hebben wij hun dan aan te bieden8 ,een leven van zelfzucht1 ijdelheid1 zinnelikheid1 eerzucht1 hebzucht4 ,een leven van aardsgezindheid4 ,ja1 wij hebben ook mooie woorden1 waarmee we hen strelen en onszelf verblinden kunnen4 ,maar als zij daden vragen8 ,als hun onbevangen oordeel een pijnlik onderscheid ziet tussen ons zeggen en doen8 ,als zij teleurgesteld worden1 ondanks ons goed willen1 door ons armelik kunnen8 ,dan baat het niet veel1 of we hen al of niet verhinderd hebben4 ,dan hebben we hen toch verhinderd1 omdat ze bij ons niet vonden1 wat ze nodig hadden4 ,en waar we dan mooier gepreekt dan geleefd hebben--en wie doet dit niet1 al draagt hij geen toga--geldt ook voor ons het verwijt uit kindermond3 ,zij hebben ons met woorden wel gedreven1 ,maar hebben ons verhinderd met hun leven4 ,aanhankelikheid en vertrouwen van kinderen aanvaarden legt ons een grote verantwoordelikheid op4 ,zij moeten toch in ons het goede aanhangen en met hun vertrouwen ook hun zedelik heil aan ons toevertrouwen4 ,en die verantwoordelikheid kunnen wij niet dragen4 ,ook al openen we de ogen der jongeren niet opzettelik voor onze zwakheden en gebreken1 ze zullen die toch spoedig genoeg zien4 ,daarom verhelen we de kinderen niet1 hoe ook wij ons nog kinderen voelen1 niet op onszelf kunnen staan1 ons aan ,god vastklemmen en in volmaakt vertrouwen ons aan ,zijn ,vaderzorg overgeven4 ,terwijl zij tot ons komen en wij hen met open armen ontvangen1 nemen we hen mee tot ,hem1 den ,levende1 den ,machtige1 die zich in ,christus geopenbaard heeft als een ,vader vol ontfermende liefde1 maar ook als de ,volmaakte1 die zijn kinderen de strenge eis voorhoudt3 ,weest heilig1 want ik ben heilig4 ,zo leiden we de gevoelens van aanhankelikheid en vertrouwen tot ,hem1 op wiens liefde zij en wij moeten leren bouwen1 en aan wiens heiligheid zij en wij ons moeten leren hechten1 die1 gevend en eisend1 de zoekende en hulpbehoevende mens bij de hand neemt en voert langs ,zijn wegen4 99 99 99 99 99 ,de kinderen moeten op ,god leren bouwen en leren zich aan ,hem te hechten4 ,zo zeiden we4 ,maar is dit niet in strijd met hetgeen we in de aanvang opmerkten1 dat aanhankelikheid en vertrouwen tot de kindernatuur behoorden8 ,geenszins4 ,een jong kind vertrouwt1 onder normale omstandigheden1 gemakkelik op zijn ouders3 het kan hen niet missen en ontvangt van hen niets dan goeds4 ,in zijn afhankelikheid geheel aan hen overgeleverd1 ervaart het slechts liefde en zorg4 ,zo valt het vertrouwen licht4 ,doch als de ouders1 mede in 't belang van 't kind1 moeten weigeren en eisen1 verandert de zaak4 ,dan heeft het kind zijn zelfzuchtige natuur te verlochenen1 zijn zondige en zelfs geoorloofde begeerten op te geven1 en krijgt het in die strijd vaak z moeilik1 dat het liever op eigen kompas vaart1 dan in 't vertrouwen op zijn ouders4 ,oneindig veel moeiliker wordt het nog1 wanneer het een volmaakte en volmaaktheid eisende ,god moet blijven aanhangen en het vertrouwen moet bewaren in ,hem1 die1 in stede van onze lusten te bevredigen1 ons vaak schijnt te willen pijnigen en smarten met tegenspoed1 armoede1 ziekte1 zedelike nederlaag4 ,dan breekt de tijd aan van maar al te gegronde twijfel en al te redelik ongeloof4 ,dan brokkelt de aanhankelikheid weg en sterft het vertrouwen4 ,op een mens zouden ze zich nog kunnen verlaten1 maar op ,god8 ,op zulk een ,god8 ,die zijn almacht misbruikt en zijn eigen liefde lastert8 ,die met pest en oorlog de mensheid1 zijn kinderen1 teistert8 ,zij zouden het die ,god verbeteren4 ,gelukkig wanneer zij dan als de diepste psalmdichters en profeten1 ,god aanklagen bij ,god4 ,dan zullen zij tot antwoord ontvangen1 dat aanhankelikheid en vertrouwen alleen het deel zijn voor de ziel1 die waarachtig naar de ,allerhoogste hijgt4 ,niet voor hem1 die ,god begeert als wonderdoend bevrediger van aardse verlangens1 maar wel voor hem1 wiens hoogste zaligheid is met ,god n te zijn4 ,zullen we zlk een godsdienst bij hen aankweken1 dan moeten we hen vroeg leren1 ,god lief te hebben1 opdat die liefde hen redde tegen twijfel en ongeloof4 ,en geen beter weg hiertoe1 dan het geestelik verkeer met ,jezus1 die zichzelve de weg genoemd heeft4 ,wij1 worstelende1 bezwijkende volwassenen1 kunnen onmogelik ,god in zijn liefde en heiligheid bij de kinderen vertegenwoordigen4 ,maar ,jezus1 wiens spijze het was de wil van zijn ,vader te doen1 is hierin de kinderen en ons gelijkelik een middelaar4 ,levende met ,hem1 voert ,hij ons mee1 voert ,hij ons op1 leert ,hij ons1 ook in ,gethseman en aan het kruis niet te vertwijfelen1 en liever de smaad der hele wereld te dragen1 dan het vertrouwen te verliezen in ,gods ,vaderliefde4 ,jezus onze middelaar4 ,het woord heeft door zekere dogmatiese verstarring bij vele een onaangename bijklank gekregen4 ,dit mag echter geen reden zijn1 het te versmaden4 ,wij allen behoren in de opvoeding onzer kinderen middelaars te wezen1 dragers en overbrengers der goddelike eigenschappen4 ,maar wij kunnen niet1 dan uiterst gebrekkig in dezen onze plicht vervullen4 ,heerlik dan1 dat wij in ,hem1 naar wien wij ons christenen noemen1 voor de jeugd en voor onszelf1 de ,middelaar bezitten1 wiens leven en sterven ,liefde en ,godsvertrouwen ws4 99 99 99 99 99 ,deze korte toespraak werd gehouden bij de openlucht-samenkomst van ,vrijzinnige godsdienstigen op ,hemelvaartsdag4 ,het comit had me uitgenodigd en graag voldeed ik daaraan4 ,ben jij modern8 vroegen sommigen me4 ,ik dacht dat je orthodox was4 ,vreemde vraag4 ,wat ik ben8 ,ik wou1 dat ik iets was--een christen b4v41 een goed christen4 ,dat was me genoeg4 ,en dan zou ik willen spreken overal en voor allen1 voor confessionelen en ,hottentotten1 voor etischen en dronkaards1 voor modernen en ,papoea's1 en ook voor puur ongelovige gelovigen4 ,want die heb je ook1 net als gelovige ongelovigen4 ,maar ach1 het is zo'n ontzettende toer1 eerst een beetje christen te zijn1 ik bedoel een echte1 zo eentje in wie ,jezus iets van zijn discipel zou zien1 dat ik aan het modern of orthodox nog lang niet toe ben4 ,daarvoor moet je eerst enige eeuwen van ,jezus af staan4 ,als ik me niet vergis1 waren zijn eerste volgelingen ook simpel christenen en werden als zodanig gestenigd4 ,later kwam pas het onderling stenigen4 ,daar ben ik dus nog niet aan toe4 'k ,zit pas op de christelike bewaarschool4 ,en eigenlik hoop ik het nooit verder te brengen4 ,dan blijf je een kind in die dingen4 ,maar nu wil ik toch nog even zeggen1 welk een heerlike indruk ik van ,duindigt heb meegebracht4 ,daar waren #d #ejjj mensen1 grotendeels uit de burgerstand en van #cj-fj-;jarige leeftijd4 ,ik had gevreesd1 dat het een roezemoezige dag zou zijn1 veel gelach1 gescherts1 gebabbel1 heen-en-weer-geloop4 ,gescharrel om de tentjes1 met nu en dan een ogenblikje luisteren naar wegstervend gegalm4 ,maar neen4 ,ademloze stilte1 levende stilte1 luisterende stilte4 't ,was koud1 winderig1 wat vochtig4 ,doch al die duizenden bleven1 bleven tot den einde toe1 luisterden aandachtig naar iedere spreker1 zongen met toewijding de psalmen en gezangen4 ,het was treffend4 ,er zweefde zo'n stille vrije vroomheid om de schare4 ,en daarbij zong een koor van dames en heren bizonder mooi een keur van liederen4 ,alles stemde tot ,godsverering en was in die stemming4 ,terwijl ik een ogenblik sprak en die menigte overzag1 zag ik in de geest onze zendelingen1 de pioniers van dit werk1 arbeidende in onbeschaafde streken1 ver1 ver weg4 ,en toen dacht ik3 bij zo'n samenkomst moet eigenlik ook altijd de zending herdacht worden door een toespraakje en een aparte collecte4 ,ze heeft onze liefde en ons geld zo nodig4 ,moderne en confessionele liefde1 modern en confessioneel geld--dat zie je de liefde niet aan1 en ook de goudstukken niet4 ,als die maar echt zijn4 ,is het niet onbescheiden1 als ik voor volgende gelegenheden een kwartiertje voor de ,zending aanbeveel8 ,dit is toch k zending4 99 99 99 99 99 ,alle kinderen van alle openbare scholen horen1 zo ongeveer op hun negende of tiende jaar dat onze voorvaderen heidenen waren die aan afgoden offerden en dat er toen zendelingen in ons land kwamen1 die er het ,christendom predikten4 ,ook wat de gevolgen daarvan waren4 ,dat enkele van die zendelingen wreedaardig vermoord werden1 maar dat er ook kerken werden gebouwd en kloosters en scholen werden gesticht4 ,en dat door de monniken de landbouw en de tuinbouw verbeterd werden1 en de ziekenverpleging en allerlei bedrijven4 ,dat door diezelfde monniken kunsten en wetenschappen werden beoefend en hierdoor het volk ook allengs geestelijk ontwikkeld4 ,dat eindelijk door die volgelingen van ,christus de jeugd werd onderwezen1 niet alleen in lezen en schrijven1 maar ook in de christelijke leer en zeden1 zoodat de bewoners van ons land1 stoffelijke1 verstandelike en zedelike verheffing aan de invoering van het ,christendom1 dus aan de zending te danken hadden4 ,zonder zending geen school4 ,echter dat was--de zending naar ons toe4 ,de zending van ons uit--dat is heel wat anders6 ,,xi4 ,,een ,,moeilik ,,ogenblik4 ,i4 ,dat heb ik me zelf berokkend4 ,men weet nog wel1 dat ik een poos geleden zo blufte op mijn succes met de sinaasappelmetode4 ,jaag de straatbengels niet weg met schelden en schoppen1 maar geef ze een sinaasappel4 ,zo ongeveer luidde mijn raad4 ,en ik wou het wel weten1 dat ik daar menig hart mee gewonnen had4 ,maar nu ben ik er dezer dagen toch lelik ingelopen met die1 volgens sommigen1 zoetsappige pedagogiek4 ,bij het uitgaan van de school stromen onze eigen kinderen als een levend riviertje een stukje speelplaats over1 de schoolpoort uit1 en langs de huizen tot aan het eind der straat4 ,dit is nodig opdat er niet een1 dartel de school uitvliegend1 onder de tram komt1 die om de vijf minuten vlak voorbij de uitgang snort4 ,ze zouden er onder liggen1 eer ze 't wisten4 ,eens1 ongeveer #ae jaar geleden1 is er een leerling1 die vr schooltijd in de straat speelde1 overreden1 en was aanstonds dood4 ,toen hadden we nog maar de paardentram4 't ,is dus begrijpelik1 dat we nu1 met die vliegende electriese1 wat bizonder voorzichtig zijn4 ,ons levend riviertje stroomt dus over het trottoir1 langs de huizen1 de ,tullinghstraat uit4 ,maar daarbij hebben we nog al eens last van andere scholieren3 er zijn wel zes zeven scholen in de buurt4 ,dat kleine goed doet dan als jonge kozakken telkens vlugge invallen op de rij en vliegt even gauw weg als 't komt4 ,je kunt ze niet narennen1 zonder de hele straat in opstand te brengen1 en daar maken ze misbruik van4 ,nu was er de laatste dagen weer zo'n troepje van wel twaalf zeven- tot negenjarige jongetjes om onze rij aan 't zwermen en die kleine bengels waren haast dronken van baldadigheid4 ,ik wist er niet beter op1 dan ze1 met mijn oude en beproefde metode1 te winnen1 en lokte de meer dan dartele vlegeltjes met wat vriendelike woorden bij me4 ,ze kwamen1 maar tuimelden haast door elkaar van overmoedige1 luidruchtige onbeheerstheid4 ,wil jelui de duiven eens zien8 ,o ja1 dat had ik geen tweemaal te vragen4 ,schuchterheid of schroom kenden ze niet4 ,ze renden de speelplaats op en holden daar naar alle kanten heen4 ,naar de duiven1 de kippen1 de tuintjes--ze deden precies wat ze wilden4 ,ze gooiden malkaar1 een ging in de tuintjes lopen1 een ander greep een pet van zijn makker en smeet die een eind weg4 't ,leek net een troep speelse honden1 maar dan honderd graden erger4 ,ik kan niet verklaren1 dat deze opvatting van hun gastrecht me bijster beviel4 ,en om de gulle waarheid te zeggen1 ik voelde me er een beetje verlegen mee worden4 'k ,had dat volk binnengehaald1 hoe kreeg ik ze weer fatsoenlijk de straat op4 ,daar zag een de schoolbel1 die op de speelplaats onder een afdakje hangt4 ,meester1 mag ik bellen8 ,doch eer ik nog ja gezegd had1 had hij de ketting al te pakken en begon te luiden4 ,de anderen er bij1 en nu vochten ze om de ketting4 ,al die kleine handjes grepen hem beet en trokken4 ,straks trokken ze de ketting nog stuk of kregen ze de zware klok op hun kop4 ,ieder op de beurt1 gebood ik1 en 't lukte me altans eenige orde in 't gelui te krijgen1 maar wie eenmaal de ketting te pakken had1 was volstrekt niet altijd bereid hem op mijn kommando los te laten4 ,hij vond het veel te lekker4 'k ,was echter wijs genoeg1 niet mijn handen te gebruiken4 'k ,wist veel te goed1 dat zlke heerschappen dan tegenspartelen4 ,gelukkig bracht ik het zo ver1 dat ieder zijn beurt mocht genieten1 zij het dan ook1 dat enkele brutale doordrijvers een onrechtvaardig lange beurt kregen4 ,en toen wist ik ze1 door mijn eigen tuin1 naar een twede speelplaats te krijgen4 ,in mijn tuin liepen verscheidenen maar over 't gras1 en toen ze op de twede speelplaats kwamen1 draafden ze daar als gekken rond1 schreeuwden1 sprongen1 en stoorden zich geen seconde aan mijn bevelen4 ,kommanderen1 ik begreep het1 baatte hier niets4 ,ze waren er ontoegankelik voor4 ,de enige weg was1 dat ik rustig1 heel rustig1 de schoolgang binnen ging4 ,enkelen volgden me1 anderen renden weer de plaats op4 ,maar znder mij werden ze toch een beetje onrustig4 ,ze kwamen ook1 ik opende een voordeur1 en schreeuwende als indianen sprongen ze de straat op1 zonder bedanken1 zonder groeten1 zelfs een beetje jouwende4 'k ,was blij1 ze kwijt te zijn4 ,maar wist tevens1 dat ik van die bende nog niet af was4 ,dat zou wat geven4 99 99 99 99 99 ,de volgende dag1 klokke vier1 daar stonden1 of eigenlik daar drongen ze weer4 ,ze persten zich haast de poort in4 ,hun oogjes schitterden met ondeugend geflikker4 ,nerveuse bewegingen van schouders1 armen en benen1 opspringen1 dansen1 malkaar gooien1 alles sprak van opgewondenheid4 ,ik hield ze niet buiten1 vond het ook verstandiger1 ze binnen te laten1 anders hadden ze zeker tegen de deur getrapt1 met stenen gesmeten1 gescholden4 'k ,liet ze dus gaan1 maar besefte heel wel1 dat ik hier geen vriendelikheid bewees1 geen gunsten uitdeelde1 doch eenvoudig te gehoorzamen had aan de onbeschaamde dringerigheid van een aantal kleine deugnieten4 'k ,was echter eenmaal begonnen en moest tegen wil en dank verder gaan4 ,ze stormden de plaats op1 zo mogelik ditmaal nog tomelozer dan de vorige keer4 ,niemand stoorde zich aan mij4 ,de gymnastiekzaal stond open1 ze holden er in4 ,binnen een ogenblik waren ze buiten mijn bereik4 't ,leek zo iets1 of ik een kooi had geopend en alle vogels naar buiten waren gevlogen1 in de vrijheid4 ,alleen waren deze vogels kleine monsters van baldadigheid4 ,wat een bengels6 ,en natuurlik waren ze sterk door hun aantal1 de een voelde zich krachtig door al de anderen4 ,ze maakten malkaar aan de gang4 ,toch had ik al gauw in de gaten1 dat een de oorzaak1 de psychiese besmetter was4 ,dat scheen een ventje1 die tuis zijn zin kreeg4 'k ,schatte hem tussen #h en #i jaar4 ,hij was nog al lang1 en slungelde met een eigenaardige onaandoenlikheid zijn zin door4 ,hij maakte niet de indruk van een nijdige1 grove forceerder1 maar van iemand die zich met een lachend gezicht eenvoudig aan niets stoorde1 met komies gedrijn al zijn makkers op zijn hand kreeg1 en volwassenen1 die niet innerlik krachtig waren1 volslagen machteloos maakte4 ,een jongen die een hele klasse kon bederven4 ,zijn lachend gezicht1 niet vriendelik1 maar leuk aanstokend1 was in staat een onderwijzer hels te maken4 ,de andere jongetjes waren meer nerveuse natuurtjes1 door hem buiten hun gewone doen gebracht1 niet door zijn plannen of bevelen of aanhitsingen1 maar eenvoudig door zijn houding1 zijn stemming1 zijn gedrag1 zijn manier van laat-maar-gaan1 zijn--niet in wilde overmoed1 maar als in vrolike dronkenschap ontzien van niemand en niets4 ,dat ventje moest ik baas worden4 ,dit laatste was gemakkeliker gedacht dan gedaan4 ,hij gleed als 't ware tussen je geestelike vingers door4 ,met zijn grappige1 lummelachtige1 halfbewuste1 onbedoelde en toch bedoelde omverwerping van mijn gezag1 kreeg ik zo moeilik vat op hem4 ,ik voelde me als een fatsoenlike1 stijve meneer1 die1 in een achterbuurt verzeilt geraakt1 nu in 't ootje wordt genomen door de eigenaardige1 schijnbaar beleefde manieren van de clown uit de buurt4 ,ga je zo'n heerschap met een grap te gemoet1 dan heeft hij je onmiddellik omwikkeld door zijn boertige stemming4 ,niet de geestelike kwinkslagen1 maar de onbarmhartig komiese persoonlikheid overwint je4 ,en word je boos1 dan heb je het terrein helemaal verloren4 ,gesteund door zijn kring van genieters1 geeft hij je aan de algemene bespotting prijs4 ,het beste is maar1 eventjes te lachen1 en rustig verder te gaan4 't ,is hier niet een enkel woord1 maar een stemming1 een sfeer1 waar je tegen te strijden hebt1 een onaantastbare en in zijn onaantastbaarheid geheimzinnig-overmachtige werkelikheid4 ,ga er niet tegen in1 ga er in vredesnaam niet tegen in1 of je bent verloren4 ,en waag je het in je domheid toch1 word je driftig of handtastelik1 dan slaat de stemming plotseling om1 de tirannieke clown wordt een wrede wreker1 en 't loopt uit op een strijd van leven en dood4 ,zulke schijnbaar goedmoedige1 maar inderdaad harteloos heerszuchtige naturen geven geen kamp4 ,ik kreeg de jongen niet onder mijn invloed en de anderen al evenmin4 ,magge we weer op die plaats8 ,waar weigeren niet baat1 is toestemmen soms het wijste4 ,dan bewaar je tenminste nog de schijn1 of je de baas was4 ,maar ook is vaak1 en juist dan1 een besliste weigering nodig1 die het verzet reel maakt en constateert4 ,al is het heel vaag1 de belhamels krijgen dan toch een vluchtig besef van overtreden4 ,zodra men voelt1 dat er in een verzet min of meer opzet werkt1 lijkt mij 't verbloemen uit den boze en dunkt me een openlike nederlaag verreweg beter dan een gehuichelde meegaandheid4 ,die geconstateerde weigering1 n onze zwakheid1 is straks onze kracht4 ,ongehoorzaamheid kan ons een ogenblik verrassen1 maar zij kan--en mag--het nooit winnen4 ,en daar zou groot gevaar voor wezen1 als zij in haar waar karakter van ongehoorzaamheid werd gelochend4 ,evenwel1 ik had hier niet eens te philoseferen over weigeren of toestemmen1 de zwerm liet zich al gaan1 als vogels drijvend op de wind4 ,ik volgde van verre1 uiterlik rustig1 maar innerlik kokend1 en--ergst van al--telkens twijfelend1 of ik wel goed had gedaan4 't ,werd half vijf1 eer de dolle troep weer goed en wel buiten was4 ,joelend holden ze de straat in1 met schitterende oogjes1 malle bokkesprongen3 levend vuurwerk4 ,wat zou er nu in dat kleine goed omgaan8 dacht ik4 ,zouden ze besef ervan hebben1 dat ze hier de baas hebben gespeeld8 ,zouden ze mij voelen als een zwakkeling1 bij wie ze alles konden doen8 ,zo iets als1 helaas1 wellicht hun vader of moeder8 ,zouden ze wachten op een krachtdadig optreden1 om daarna pas van houding te veranderen8 ,hoe zouden ze nu met elkaar over 't geval spreken8 ,ik was ervan overtuigd1 dat ze wel degelik een1 zij het flauw1 bewustzijn hadden1 me te hebben overrompeld4 ,en hiervan was ik te zekerder1 omdat zulke kinderen zich niet een volwassen mens konden indenken1 die zo maar een troep vreemde jongens op zijn speelplaats toelaat4 ,ze zijn van ouderen een andere behandeling gewoon4 ,doch1 dit stond voor me vast1 de volgende dag zouden ze geen voet op de speelplaats zetten1 al moest het op een openlike oorlog uitlopen4 99 99 99 99 99 ,en nu komt de ervaring1 die het opschrift boven dit artikel rechtvaardigt4 ,de volgende dag1 vier uur1 kom ik nauweliks met mijn rij uit de school1 of daar word ik weer door de schavuiten bestormd4 ,als vliegen kringelen ze om me heen4 ,gelukkig schijnen ze te beseffen1 dat tenminste de schoolkinderen eerst moeten vertrekken1 maar pas verlaat het staartje van de rij onze schoolpoort1 of de heren dringen op mij aan en werken zich de poort in4 ,neen1 zeg ik1 jelui mag vandaag niet op de plaats1 je hebt gisteren veel te hard geschreeuwd4 ,en ik wil de poort sluiten4 ,maar daar had je 't lieve leven gaande4 ,h meneer1 magge we nou1 magge we nou1 tjengelden ze1 met een volmaakt gemis aan respekt voor mijn rang en macht1 toe late me nou4 ,en ze persten zich naar binnen1 zetten hun been over de dorpel1 zodat ik de deur niet kon sluiten1 zonder ze te verbrijzelen4 ,iets dergeliks had mijn vrouw wel eens van aanbellende straatventers ondervonden1 maar ik nog nooit van kinderen4 ,en dan kinderen van acht jaar6 ,wat te doen8 ,dit was nu het moeilike ogenblik4 ,mijn handen jeukten1 om een paar van de brutaalsten in de nek te nemen en met kracht de straat op te slingeren4 ,dat had er natuurlik aanstonds de schrik onder gejaagd4 ,ze zouden allen op hol zijn gegaan4 ,maar ten eerste zou1 bij een ongelukkig gevolg van deze slingermetode1 ik niet verantwoord zijn tegenover rechtzoekende ouders4 ,die zouden me1 niet zonder grond1 kunnen verwijten3 ,waarom haal je dan eerst die kinderen in je school4 ,begin dan niet met ze4 ,maar ten andere1 en dit woog me nog zwaarder1 zou ik precies niet bereiken1 wat ik had beoogd3 de jongens zouden me gaan vrezen1 haten1 vijanden worden in plaats van vrinden4 ,ik luisterde daarom niet naar dat gejeuk in mijn handen1 schoof1 beslist1 maar voorzichtig1 de op- en indringers terug1 en wist de deur toe te krijgen1 echter niet vrdat een der deugnieten de pet van een makker had gegrepen en naar binnen gesmeten4 ,zulke opgewonden standjes ontzien net zo min malkaar als de volwassenen4 ,toen de deur toe was--de pet was al weer buiten--begon het spektakel4 ,trekken aan de bel1 trappen tegen de deur1 rammelen aan de knop1 en jouwen4 ,jouwen1 schreeuwen1 krijsen1 als van een troep ontvlamde roofdieren1 wie een prooi ontsnapt is4 ,maar hun razende machteloosheid aan gene zijde was niet zo erg als mijn kalmte aan deze zijde4 ,zij losten hun teleurstelling op in dolle uitgelatenheid4 ,en ik4444 'k ,wil 't wel weten3 mismoedig en terneergeslagen zakte ik over de speelplaats mijn tuin in4 ,daar bleef ik rustig op een bank zitten4 'k ,had het verloren1 totaal verloren4 ,een handvol kleine schavuiten had me verslagen4 ,en daar zat ik nu met mijn pedagogiek en met mijn mooie sinaasappel-metode4 't ,had er nog maar aan ontbroken1 dat ik ze werkelik sinaasappelen had gegeven en ze mij de schillen in 't gezicht hadden gesmeten4 ,een heerlike herfstgeur zweefde door de bladeren der heesters en bomen om mij heen4 ,een paar merels1 die van 't jaar bij de school genesteld hadden1 schoven met vlugge gangetjes door 't gevallen lover op de paden en tussen de heesters4 ,blauwe hemel omhoog1 waartegen het mooie acaciagroen prachtig afstak4 ,o1 die verrukkelike herfst4 ,maar hij kon me nu niet opwekken4 ,tegen de achtergrond van die mooie ,septembernatuur sprongen de kleine1 helse kannibalen1 juichend over de nederlaag der christelike zoetsappigheid4 ,,ii4 ,die geloven1 haasten niet4 ,dit is een heel oud woord4 ,en mijn moeder zei altijd3 ,je kunt geen ijzer met handen breken4 ,dat is ook al oude wijsheid4 ,en toch willen we altijd direkt succes hebben en weten van geen geduld4 ,de aanhouder wint4 ,weer zo'n korte waarheid4 ,wat ws het voorgeslacht toch wijs6 ,ik zat daar dan op mijn tuinbank1 twijfelend4 ,hoe zou ik de volgende dag de heren ontvangen8 ,buitensluiten8 ,of toelaten8 ,nu heb ik al zo dikwels 's nachts op mijn bed besluiten genomen1 die ik bij wakende dag toch niet uitvoerde1 dat ik me maar niet in overwegen verdiepte en alles zou laten afhangen van de omstandigheden4 ,en ding stond echter bij me vast3 ,ik wilde winnen4 ,niet uit een heerszuchtig instinkt4 ,maar ik wilde winnen--nu ja1 laat ik mezelf maar eens opkammen--omdat ik die kinderen niet los kon laten1 eer ik hun betere natuur in werking had gebracht4 ,ik wilde winnen1 zoals de dokter1 worstelend tegen heirlegers bacterin4 ,zoals de heilsoldaat1 die met zijn krant en zijn liefde de dronkaards opzoekt in de kroegen4 ,ik mst ook winnen1 omdat deze kleine strijd de grote wereldstrijd vertegenwoordigde3 het ging hier om goedwillende vriendelikheid of kwaadwillende baldadigheid4 ,het was hier de kamp tussen goed en kwaad in miniatuur4 ,op mijn manier was ik hier een zendeling onder de heidenen4 ,en nu konden die heidenen me misschien kopsnellen en verorberen1 maar dat gaf mij toch geen recht ze maar heidenen te laten4 ,dan zou het heidendom het winnen4 ,en daarvoor behoort een mens nu toch niet tot het opvoedersgilde4 ,ik zou1 gezel in dit gild1 mij hebben te schamen voor de meesters4 ,ik sprak daar van het opvoedersgilde en van de meesters daarin4 ,en zie1 het toeval wilde1 dat ik juist onder de invloed van een dier meesters werd gebracht4 ,het was niet ,stanley ,hall1 de ,amerikaanse1 of ,prof4 ,rein1 de ,duitse autoriteit4 ,het was niet ,frster of ,claparde of zelfs ,montessori44 ,het was niet ,pestalozzi of ,frbel4444 ,het was ,michiel ,adriaanszoon de ,ruyter4 ,vermoedelik zou onze grote admiraal er zelf bezwaar tegen gehad hebben1 onder de pedagogen te worden ingelijfd1 en dan nog wel tot meester1 tot grootmeester van 't gild te worden verheven4 ,maar 't gaat met pedagogen gelijk met dichters en schilders4 ,niet de academies maken ,rembrandts en ,vondels1 zulke heerschappen groeien zonderling op in kousenwinkels en zo4 ,waarom zou een opvoeder niet1 ver van de hogeschool1 op een oorlogsschip zich kunnen ontplooien8 ,en waarom zouden wij niet bij zulk een begenadigde in de leer gaan8 ,lezende1 genietende in een voortreffelik boekje van onze ,a4 ,werumus ,buning 7,de ,ruyter's ,afrikaanse reis4 ,een vergeten bladzijde uit het leven van onzen grooten zeeheld4 ,aan het volk verteld door ,a4 ,w4-,b4 ,rotterdam1 ,d4 ,bolle71 was ik genaderd tot bladzijde #abd-abf1 en daar werd ik door ,de ,ruyter opgevoed4 ,de zeeheld was bezig1 op last van de ,heeren ,staten1 in #affe1 de door ,engeland veroverde kolonin op de ,westkust van ,afrika stuk voor stuk terug te nemen1 en bij die gelegenheid gebeurde er iets1 dat we ons door ,w4 ,b4 eens zullen laten vertellen4 ,drie matrozen--verhaalt ,brandt--1 aan land zijnde1 raakten op een avond1 door den drank bevangen1 met elkander in geschil1 en met messen aan het vechten4 ,ja1 hunne baldadigheid ging zo ver1 dat ze het licht uitbliezen en in het donker als dolle menschen elkander sneden en staken4 ,de waard van den huize1 daarop onvoorzichtelijk toeloopende1 om hen te scheiden1 liet er het leven4 ,de vechters werden gevangen1 doch zij ontkenden den doodslag4--,ook is het onzeker1 of de schuldige van zijn misdaad1 in het duister1 en smoordronken1 begaan1 bij zichzelven overtuigd was4444 ,dit was dus1 toen de zaak voor den krijgsraad kwam1 voor de heeren rechters een moeielijk geval4 ,zij losten echter dit vraagstuk in dezen zin op1 dat zij hen alle drie voor schuldig verklaarden1 hen alle drie nominaal ter dood veroordeelden en hun dus opdroegen1 zich ter dood voor te bereiden1 maar er tevens bij voegende1 dat er effectief maar een opgehangen zou worden1 en wie die ne zou zijn1 moest door het lot worden uitgemaakt4 ,de heeren werden dus verzocht1 hun hand in een zakje met drie briefjes te steken en die er het galgje uithaalde1 zou dan voor alle drie moeten boeten4444 ,het gebeurde ook werkelijk aldus en een van de drie werd behoorlijk volgens de regelen van de kunst opgehangen1 doch ziet1 toen men1 zooals ,brandt vertelt1 meende1 dat hij den geest had gegeven en men hem afsneed1 om hem ten grave te brengen1 begon men aan 't bewegen van een zijner leden eenig leven te merken en kwam de gehangene allengs weer tot zich zelven4444 ,daar zat dus nu de krijgsraad opnieuw met de handen in het haar en er werd beraadslaagd1 wat men met hem zou doen4444 ,moest het vonnis nu andermaal worden voltrokken8 ,de ,gouverneur-,generaal ,valkenburg1 aan wiens oordeel deze zaak nu ook werd onderworpen1 gaf het juridisch-juiste advies1 dat hij moest sterven1 aangezien hij verweezen was1 om zoodanig met de koorde te worden gestraft1 dat er de dood na zou volgen4 ,generaal ,valkenburg was een volbloed ,afrikaansch hoofdambtenaar ter kuste1 die niet alleen nu1 maar ook bij andere gelegenheden zeer geneigd was tot een korte afdoening van zaken1 bestaande in ophangen of andere afdoende maatregelen4 ,geheel anders echter was het advies van onzen besten ,admiraal de ,ruyter1 die zeker een minder goed jurist of logisch rechtsgeleerde1 maar zeer zeker een aangenamer en meer goedig denkend menschenkind was4444 ,de ,heer de ,ruyter dreef het tegendeel1 zeggende1 dat men1 geen klare blijken hebbende1 dat hij de rechte doodslager was1 hem wel door het lot had veroordeeld1 maar dat zulks geen vast bewijs van zijn schuld medebracht1 dat het lot zoowel de ongelukkigen als de schuldigen kon treffen2 dat deze man1 nu door ,gods bestiering nog in het leven bewaard1 onschuldig kon zijn1 of min schuldig dan een der twee anderen1 en derhalve behoorde gespaard of begenadigd te worden4444 ,dat ook hetgeen hij al reeds had geleden1 te weten1 de smart en het gevaar des doods1 hem tot een straf verstrekte en anderen ten spiegel kon dienen4444 ,zoo waren de eigen woorden en het welsprekend pleidooi van onzen ,admiraal1 die de voldoening had1 dat de arme matroos werd vrijgesproken en begenadigd1 en van nu af den ,admiraal zijn tweeden vader noemde1 aangezien deze hem van den dood had verlost4 ,hij placht te verhalen1 hoe hem de schrik des doods te dier tijd zoo had bemachtigd1 dat hij weinig geheugenis of gevoelen had gehad van 't geen hem op dien dag overkwam1 dat hij na het hooren van het vonnis bijna nergens van wist1 en1 van de ladder gestooten wordende1 in een diepen put scheen te vallen1 zonder eenige smart of benauwdheid te voelen4444 ,het is wel merkwaardig1 hier tevens1 in den ouderwetschen zeventiende-eeuwschen stijl1 de gemoedsaandoeningen te lezen en te vernemen van iemand1 die dit verschrikkelijk oogenblik heeft doorleefd4 ,en--onze ,admiraal had hier een menschenleven gered1 dat1 na deze gebeurtenis anders werd2 deze matroos toch werd een ander mensch2 hij was niet alleen lichamelijk1 maar ook geestelijk behouden2 in zijn volgend leven wist hij zich zelven te redden en werd een braaf en eerlijk zeeman4 ,wanneer wij dit en zoo vele andere kleine1 weinig bekende bijzonderheden uit het leven van onzen ,admiraal lezen1 verwondert het ons niet1 dat ,janmaat en officieren1 iedereen1 hoog en laag1 zooveel van onzen ,michiel ,adriaanszoon hield4 ,en1 voeg ik erbij1 dat zelfs de pedagogenwereld van hem de kunst gaat afkijken4 ,horen we hiertoe nog eenmaal naar de schrijver van ,de ,rooie1 ,mottige ,janus1 ,ouwe ,jan ,hallema en andere zeebonken1 naar onze ,werumus ,buning4 ,een dag of drie achtereen zijn de matrozen met de negervrienden aan 't plunderen1 drinken en krakeelen geweest4 ,het was aan de kust een en al verwarring en bandeloosheid4 ,toen wist ,de ,ruyter de bende van blanke en zwarte plunderaars weer te kalmeeren1 hen onder den disciplinairen tucht te brengen4 ,en hoe8 ,het is merkwaardig1 als wij nu lezen en zien1 hoe bij deze gelegenheid onze ,admiraal door zijn groote rust en kalmte1 en goedmoedigheid1 de woeste troep in zijn onstuimigheid weet te stuiten en met goed gepaste woorden en groote rechtvaardigheid eindelijk alles en allen tot rust en orde brengt444 ,zoo ooit1 dan ziet men ook weer hier1 wat de kalme macht van de persoonlijkheid vermag en hoe groot in dergelijke omstandigheden het moreel overwicht is van een opperhoofd en chef1 die bij zijn minderen bekend staat als iemand1 die altoos het goede wil1 zonder aanzien des persoons2 iemand1 van wie ze veel houden4444 ,toen ze hun ouden1 goeden ,admiraal aan den wal zagen verschijnen1 kwamen ze tot zichzelf en schaamden zich4 ,zelfs de negers kwamen onder den indruk van den klank van zijn stem en de goedige1 maar toch zoo flinke trekken van zijn door weer1 en wind1 en zon1 gebruind oud zeemansgelaat4444 99 99 99 99 99 ,en hoe staat het nu met mijn kleine1 bandeloze nikkertjes8 ,o1 dat zullen we aanstonds zien4 ,maar eerst moesten we ons eens sterken bij onze grootste vlootvoogd en nationale held4 ,dat zulk een man de matrozen van die tijd--welk een uitschot6--niet door vloeken en schelden of dreigen1 niet door opgewonden vechtlust en schitterende vertooningen1 maar eenvoudig en gewoon1 door altoos kalm te blijven1 in-goed1 en44444 rechtvaardig te zijn--werkelijk wist te beheerschen1 dat zij dol veel van hem hielden1 hem vereerden1 dat is toch voor een officieel opvoeder der jeugd wel de moeite waard1 om er een ogenblik bij stil te staan4 ,in-goed4 ,de hoogste man der vloot1 de welhaast wereldberoemde1 achtte zich niet te hoog1 om naar land te gaan1 en daar vriendelik met dat uitschot der maatschappij te redeneren1 om ze tot kalmte te brengen4 ,alleen door zijn zedelik overwicht te heersen1 over zulk ruw volk1 en onder zulke omstandigheden--dat was toch wel ware kracht4 ,en die kracht had als een van haar bronnen3 in-goedheid4 ,wanneer ik zulke dingen lees1 ga ik de wereld heel anders zien4 ,al die bulderaars1 al die tierders1 al die ranselpedagogen1 het zijn de zwakke naturen1 heus1 het zijn de zwakke4 ,ze hebben geen kracht genoeg in hun persoonlikheid en zoeken nu hulp bij harde woorden1 luid geschreeuw1 ruwe handtastelikheden4 ,de kinderen en de ouders noemen ze3 strenge meesters4 ,maar dat is onjuist4 ,misschien is menige zachte natuur veel strenger in de zin van veeleisender4 ,en dikwels ook heten ze3 sterke1 krachtige optreders4 ,maar dat is ook onjuist4 ,wie met een zachte1 rustige stem1 met een beweging van zijn vinger1 met een blik van zijn oog1 wie bijna onmerkbaar heerschappij voert1 die is krachtig4 ,en wie hiertoe schreeuwen en trappen en bliksemende ogen nodig heeft1 die moet werken met krachtvertn en is eigenlik--te zwak om zacht te kunnen zijn4 ,de opvoederswereld--gelijk deze in ouders en meesters1 van mijn kinderjaren af1 mijn oog is voorbijgegaan--ziende onder het licht van ,de ,ruyter's leven1 bevestigt deze opvatting4 ,afgescheiden van verschil in levendigheid van temperament1 zag ik sterke naturen in hun gezagsmiddelen altijd rustig1 en kon van de andere meestal gelden1 dat ook hier het geschreeuw in omgekeerde reden stond tot de wol en de hardheid van 't geluid de leegheid van 't vat meldde4 ,gesterkt door een pedagoog als onze ,de ,ruyter1 dorst ik het aan1 mijn afgedwaalde schavuitjes nog een paar kansen te geven1 om het goede en handelbare in hun aard te doen uitkomen1 en het stond bij me vast1 dat ik de snaken niet aan hun lot zou overlaten1 gelijk ook zij mij zeker nog niet hadden opgegeven4 99 99 99 99 99 ,ze kwamen dan weer1 mijn kleine indringers1 en ik duwde ze niet de deur voor de neus dicht4 ,ik herinnerde ze ook niet aan hun onhebbelikheden4 ,ik stak de beide handen naar hen uit1 alsof ze me van ganser harte welkom waren--dat wren ze eigenlik ook--en zei met de opgewektste vriendelikheid3 ,zo jongens1 kom jelui weer eens kijken8 ,ja1 meester1 magge we8 ,zeker mag je4 ,maar nou moet ik jelui eerst n ding zeggen4 ,dat wist jelui gisteren nog niet1 maar de kinderen schreeuwen hier nooit zo op de plaats4 ,zal je daaraan denken8 ,ja meester1 magge we nou8 ,en magge zullie ook8 ,zullie waren twee oudere jongens van ongeveer #ab jaar met heel verstandige gezichten4 ,natuurlik magge zullie4 ,ik vind het juist zo leuk1 dat jullie alles graag ziet4 ,en nou mag jullie ook mee in school1 dan zal ik je ook de platen en de kasten laten kijken4 ,ze waren wel een beetje opgewonden1 maar bleven bij me1 en toen we de school in gingen1 werden ze stil en zetten er een paar de petjes af4 ,dat zijn nette jongens1 zei ik4 ,en toen deden de anderen het ook4 ,met mijn kleine karavaan trok ik nu alle lokalen door1 en ik volgde daarbij de raad van wijlen ,mr4 ,a4 ,kerdijk4 ,toen deze in ,den ,haag de ,toynbee-vereeniging oprichtte1 wilde hij voor het volk alleen maar prima-krachten doen optreden3 de eerste geleerden en kunstenaars4 ,het volk mocht niet afgescheept worden met het middelmatige1 omdat het maar het volk was4 ,integendeel3 het moest door het allerbeste worden opgevoed en ook ervaren1 dat men het allerbeste pas goed voor hen achtte4 ,het moest voelen1 dat het gerespecteerd werd4 ,die houding neem ik ook altijd aan tegenover kinderen1 bizonderlik tegenover ietwat proletariese4 ,ik gaf me daarom ook nu alle moeite voor mijn gasten1 niet minder dan of een keurbende van buitenlandse pedagogen mijn school bezocht4 ,en dat kostte me geen zelfoverwinning1 maar ik vond het heerlik en werd er rijkelik voor beloond4 ,o1 ik wou dat menigeen die gezichtjes gezien had4 ,als er een kast openging1 aten ze de inhoud haast met hun ogen op4 ,en ze begrepen alles zo best4 ,het was--een triomf4444 lieve hemel1 ook voor mijn zaakonderwijs4 ,die steentjes van klei1 die rood-gebakken steentjes1 die steenoven1 die kalkoven1 die ploeg1 die eg1 die molenstenen1 dat weefstoeltje1 die houtzaagmolen1 van alles wilden ze weten1 en dan kwam er zo'n heerlik3 o ja6 als ik de uitlegging had gegeven4 ,ik liet de handenarbeidvoorwerpen zien1 die de leerlingen vervaardigd hadden1 legde uit hoe die in verband stonden met de tuintjes en de platen en de huizen in de straat1 gaf een complete les in444 practiese pedagogiek1 in didactiek1 in onderwijskunst4 ,zie je1 zei ik1 als de kinderen die dingen maken1 begrijpen ze het beter4 ,nog al natuurlik1 zei een der ouderen4 ,het was een verrukkelik halfuurtje4 ,de tijd vloog om4 ,van vrijpostigheden of ongemanierdheden was in de verste verte geen sprake meer4 ,met ons allen waren we n club1 verloren in belangstelling4 ,eindelijk zei een3 ,hoe laat is 't al1 meester8 ,ik keek op mijn horloge3 ,tien minuten over half vijf4 ,o1 dan moet ik gauw naar huis4 ,mijn moeder wacht4 ,en ze gingen1 allen4 ,ik liet ze uit1 vroeg van ieder de voornaam1 gaf ze de hand1 en zei3 ,tot weerziens4 ,dank u wel1 zei er een4 ,nu bedankten de anderen ook4 ,zelfs kwam er een nog terug1 gaf me de hand en zei3 ,dank u wel1 meester6 ,toen holde hij zijn makkers na44 99 99 99 99 99 ,en zo heeft de zoetsappigheid het tch gewonnen4 ,een ogenblik had het geschenen1 alsof alles verloren was4 ,en was het zo gebleven1 ik had het eerlik verteld4 ,waarheid bovenal4 ,maar nu--,michiel ,adriaanszoon1 wat zeg je ervan8 ,men kan met zijn schepen de ,theems dwingen1 men kan vierdaagse zeeslagen winnen1 en tevens met in-goedheid ruwe harten veroveren4 ,het een sluit het ander niet uit4 ,en 't was maar goed1 dat onze ,admiraal me dat nog net bijtijds herinnerde4 ,en om 't nu maar ineens af te vertellen1 de vriendjes zijn blijven komen4 ,ik noem ze nu bij hun voornaam4 ,er zijn twee ,jannen bij4 ,ik heet ook ,jan1 zei ik4 ,maar ze schelden me niet uit1 schreeuwen me niet na4 ,vertrouw je maar aan dat volk toe1 maar--gehl4 ,geen halfheid1 geen liefdoenerij4 ,ze vlen je echtheid4 ,meester1 magge we morgen weer8 ,neen1 morgen heb ik geen tijd1 wel ,vrijdag4 ,rustig-vrolik gaan ze weg4 ,vrijdag brengen ze weer een bezoek4 ,maar dan de volgende ,maandag3 ,meester1 magge we morgen8 ,laat eens kijken4 ,dinsdag1 dan kan ik niet4 ,kom maar ,woensdag4 ,neen ,meester1 roept er een1 dan hebt u immers geen tijd8 ,weet u wel8 ,u kan op een ,vrijdag4 ,is dat niet allerliefst8 99 99 99 99 99 ,er is in onzen tijd een jammerlijk tekort aan geloof in den zin van vertrouwen4 ,aan 't geloof dat zich uitdrukt in deze woorden3 ,god helpt degenen1 die zichzelf helpen4 ,en toch dit geloof1 dit vertrouwen1 deze innerlijke verzekerdheid is een sterke waarborg voor ons welslagen4 ,vat maar aan uw taak1 hoe moeielijk ze u ook schijnen moge1 vat maar aan met vasten hand en blijden moed1 en met vol vertrouwen op dien onzichtbaren bijstand1 die het leeuwendeel van uw arbeid verricht1 en bemoedigend als beschamend zal vaak de uitkomst zijn4 ,,xii4 ,,op ,,en ,,om ,,een ,,ringoven4 ,i4 ,het schijnt over me besloten te zijn3 een specialiteit in steenbakkerijen mt ik worden4 ,daar is geen ontkomen aan4 ,nauwelijks heb ik op den laatsten dag vr de vacantie achter het laatste woord van mijn laatste artikel over de kleitegeltjes een dikke punt gezet1 denkende3 ziezoo1 van dien kleirommel ben ik voorloopig af2 nauwelijks zijn we naar ,brabant gestoomd1 om daar te genieten van de zonnige en zalige rust bij heiden en bosschen en boeren2 nauwelijks hebben we den omtrek van het logies een beetje verkend1 en zijn onze oogen weer wat verkwikt door het groen van 't woud en het paars der vlakte1 of daar rol ik midden tusschen de bouwakkers weer met mijn neus in de grijze klei1 in een heusche steenbakkerij1 en wel in een van de nieuwste inrichtingen1 in een steenfabriek met een ringoven4 ,zoo mt een mensch immers wel een specialiteit worden in dit knederige vak onzer binnenlandsche nijverheid8 ,en hoe zou ik daarna over deze nieuwe kennismaking in ,s4 en ,l4 kunnen zwijgen8 ,waar de omstandigheden1 gansch onvoorzien1 me aldus tot deskundige bekwamen1 moeten de lezers van ,s4 en ,l4 er ook aan gelooven4 ,dat heb je bij deskundigen altijd4 ,die zijn z vol van hun speciale kennis en bekwaamheid1 dat ze er bij tijd en ontijd ook anderen mee lastig vallen4 ,alle heil verwachten ze voor zich en hun tijdgenooten1 zelfs voor hun nageslacht1 van hun speciaal gebied4 ,pas daarom op met die heeren4 ,ze zien z nauwkeurig de fijnheden van hun terrein1 dat ze lle andere dingen in de groote wereld onopgemerkt en buiten rekening laten4 ,zelfs al is iemand een specialiteit in steenbakkerijen1 wees voorzichtig met den man4 ,straks zal hij u nog willen overtuigen1 dat ons heele onderwijs zich om het vormen en bakken en toedienen van steenen kan concentreeren1 dat onze gansche opvoeding in den grond der zaak een kleiknederij is1 en dat men zich tot onderwijzer en opvoeder dus niet beter prepareeren kan dan op een steenfabriek4 ,wees op uw hoede4 ,specialiteiten zijn de eenzijdigste domkoppen van alle knappe menschen4 ,en nu ik zelf gevaar loop1 in een totaal nieuw soort van specialiteit te ontaarden1 acht ik me verplicht1 u tegen de kwade gevolgen van dat dreigend kwaad te waarschuwen4 ,om bovendien mezelf te bewaren voor alle mogelike onheilen1 die de kleideskundigheid me kan bezorgen1 ga ik in dit opstel1 dat toch eigenlijk alleen voor den ringoven geschreven wordt1 tevens over allerlei andere dingen praten4 ,en dan eerst over een versje van ,heye4 99 99 99 99 99 ,die dichters toch1 je kunt ze maar nooit vertrouwen4 ,wat heb ik niet dikwijls1 in den huiselijken kring of in het schoollokaal1 dat mooie liedje gezongen van3 ,wie rusten wil in 't groene woud4 ,dan stelde ik me alles zoo levendig voor1 een peluwtje van mollig mos1 een kussentje van varen1 en een gordijn van blaren4 ,heerlijk1 heerlijk6 ,vooral op warme zomernamiddagen1 wanneer mijn leerlingen het zangerige wijsje zoo snoezig konden zingen1 zoo'n beetje smachtend1 heb ik vaak leerlingen en leerlokaal weggedacht en zelfs weggewenscht1 om een plekje te kunnen opzoeken van het dichte woud1 en me daar ter ruste te kunnen vlijen4 ,heye verzekerde het zoo nadrukkelijk3 dat peluwtje van mollig mos1 dat kussentje van varen en dat gordijn van blaren schenkt zoeten middagslaap in 't bosch4 ,doch luister nu eens4 ,nu heb ik deze vacantie weer doorgebracht in de nabijheid van een uitgestrekt bosch4 ,terwijl ik deze regels schrijf1 ben ik zelfs nog omringd door eeuwenheugende eiken en beuken4 ,laag hout zie ik in overvloed om me heen4 ,gordijnen van blaren zijn er dus overal in de rondte4 ,aan mos en varens ontbreekt het al evenmin4 ,het mos is zoo dik1 dat je voet er in wegzakt1 het mollige mostapijt veert onder den tred4 ,en de varens vormen als een nieuw woud tusschen de stammen4 ,maar--zoo dikwerf als ik beproefd heb1 me hier ter ruste te vlijen en de door ,heye voorgespiegelde zaligheden te genieten1 liep het op teleurstelling uit4 ,alles wat de dichter--oneerbiedig gesproken--opgesomd had1 was present1 maar er waren nog tal van andere dingen bovendien1 en daar had ,heye maar van gezwegen4 ,daar had je allereerst de mieren4 ,je kon nergens gaan liggen1 of die ijverige dieren herinnerden je aan ,salomo's wijze spreuk4 ,als gezanten van den wijzen koning kwamen ze aanstonds den luiaard plagen en opschrikken4 ,over je kleeren1 over je handen1 over je gezicht1 door je haren kropen ze4 ,vlij je bij zulk een gezelschap maar eens ter ruste4 ,en dan de vliegen1 waarvan sommige soorten zoo gemeen steken konden4 ,onafgebroken gonsden ze om je hoofd heen1 juist om je hoofd1 en nu zou je in een versje van dat gegons wel een mooi slaapliedje kunnen maken1 zoo iets van3 ,en vlijt ge u op het mollig dons ,van 't mos1 dan zingt een zacht gegons ,u dra in zaalge droomen1 maar in werkelijkheid gaat het zoo heel anders dan in een versje4 ,daar komt zoo'n gonzende sinjeur vlak bij je oor1 of hij erin wou kruipen1 en daar gaat hij telkens op je voorhoofd of op je neus of op je lippen zitten1 en dan sla je hem onophoudelijk met je zakdoek weg1 zoodat je warm wordt van het zwaaien4 ,neen1 die gonzende slaapaanbrengers zijn haast nog lastiger dan de mieren4 ,en dan die kleine spinnetjes1 nog gezwegen van de groote1 die even griezelig als kriewelig zijn4 ,zou ,heye zelf wel eens zoo'n middagslaapje in 't bosch genoten hebben8 ,ik geloof er niets van4 ,zoo'n dichter is eigenlijk ook al een specialiteit1 een specialiteit in 't bijeenbrengen--op papier6--van precies de mooie en prettige dingen4 ,en als je nu op zijn schoone compositin af gaat1 dan kom je bedrogen uit4 ,een dichter is een gevaarlijk man4 ,niet wanneer je hem neemt voor wat hij waard is4 ,maar als je hem beschouwt als een streng waarnemend en waarheidlievend mensch4 ,hij liegt niet1 maar hij phantaseert4 ,en nu zijn phantasien nog gevaarlijker dan leugens4 ,want ze zijn zoo bekoorlijk1 en de maker gelooft er zelf in4 ,kom1 ik laat mijn kinderen voortaan zingen3 ,wie rusten wil in 't groene bosch1 ,moet maar niet veel verwachten2 ,de mieren duiken uit het mos1 ,bij kleine legermachten2 ,de spinnen drentlen in je nek1 ,bloedgierige vliegen steken1 ,en om zich fiks te wreken1 ,maakt u hun gonzen bijna gek4 ,weet je1 wie in 't woud kunnen slapen8 ,de varenplukkers4 ,en wie dat zijn8 ,dat zal ik je vertellen4 ,of nu eerst over den ringoven8 ,neen1 eerst over de varenplukkers4 ,dan blijven we nog wat in 't bosch4 99 99 99 99 99 ,al meermalen hadden we opgemerkt1 dat op sommige plekken de varens toch zoo schandelijk gehavend waren4 ,moedwillige handen hadden blijkbaar de mooie gevederde bladeren van de stengels gerist1 en nu staken die lange1 dunne dingen als spichtige sprieten boven 't omringende groen uit4 ,in plaats van het sierlijke gedein en gewapper der volle en toch ranke planten1 zagen we alleen zoo'n beetje gezwiep van de kale nerven4 ,welke baldadige kinderen--of menschen8--konden er nu genot in gevonden hebben1 het bosch derwijze te ontsieren8 ,en waarom had de boschwachter niet beter gewaakt tegen zulk een schending van het aan zijn zorgen toevertrouwd woud8 't ,was toch niet op n plek1 maar op verscheidene terreinen had men het lage groen zoo geruneerd4 ,en ding bevreemdde ons echter1 en die bevreemding temperde de verontwaardiging door nieuwsgierigheid3 nergens zagen we de varenvederen liggen4 ,waar kon al dat goed gebleven zijn8 ,op een goeien dag werd die vraag beantwoord door hetgeen we voor onze oogen zagen geschieden4 ,in een breede laan stonden een drietal lage karren1 elk bespannen door twee of drie armoedige honden1 die in hun span lagen te rusten1 en--zeldzaam verschijnsel--niet eens plezier schenen te hebben1 om ons woedend aan te blaffen4 ,de beesten waren zichtbaar moe4 ,en in de nabijheid bemerkten we al spoedig de eigenaars1 of tenminste de beheerders van die karren4 ,daar scharrelden namelijk eenige knapen door 't bosch4 ,in gebogen houding slopen ze verder1 alsof ze ons trachtten te ontduiken1 doch toen we dichterbij kwamen1 zagen we wat ze uitvoerden4 ,zij waren de varenschenders4 ,maar ze waren toch zeker niet met hun hondenkarren hierheen gekomen alleen om 't genoegen te smaken1 hier vrijelijk planten te mogen vernielen8 ,en voor zulk een twijfelachtig plezier zouden ze toch stellig zich niet barrevoets tusschen de braamstruiken begeven hebben1 waarvan de nijdige stekels ons zelfs door dubbele beenbekleeding in de huid prikten8 ,we maakten een praatje1 en vernamen toen1 dat de jongens reeds 's morgens om vijf uur op 't pad waren gegaan4 ,ze woonden in een gehuchtje twee uren ten zuiden van het bosch1 en hadden in de vroegte dien langen weg afgelegd1 om hier varens te plukken4 ,en wat moesten ze daarmee doen8 ,verkoopen4 ,de massa groen persten ze in groote juten zakken en die zouden ze vervoeren naar444 ,belgi1 nog een uur of drie rijdens per hondenkar voorbij hun gehucht4 ,de drogist aldaar betaalde drie centen per pond1 dat gaf dus voor de ongeveer zestig pond1 die ze met hun drien verzameld hadden1 ongeveer n-gulden-tachtig1 of zestig cent den man4 ,voor die zestig cent hadden ze een langen en vermoeienden dag moeten maken4 ,de drogist zou de varens drogen1 en ze daarna verkoopen aan ieder1 die er een kinderbedje mee wilde opvullen1 een bedje en ook een kussentje1 een kussentje van varen4 ,daarop kan een kindje rustig en gezond slapen4 ,we vroegen de jongens1 of ze den heelen dag zoo aan de gang bleven1 of dat ze er een uurtje afnamen1 om te rusten4 ,o ja1 ze hadden al een uurtje heerlijk geslapen4 ,zoo maar midden in het bosch8 ,ja zeker4 ,en had je dan geen last van de mieren en de vliegen en de spinnen8 ,wel neen4 ,je slaapt hier maar wat lekker4 ,zou ,heye dan toch gelijk hebben8 ,ongetwijfeld4 ,maar n ding had hij vergeten1 n belangrijk ding3 ,zoo'n middagslaapje in 't groene woud ,kan u perfect gelukken1 ,mits ge u van 's morgens vijf uur af ,vermoeit met varens plukken4 99 99 99 99 99 ,en nu gaan we naar den ringoven4 ,of zijt ge met dien ouden boer van meening1 dat de menschen teugenswoordig veul te veul weten8 ,en stoort ge u liever aan zijn waarschuwing3 ,pas op1 pas op1 mieneer1 je kunt uut alles zooveul kwaod zuigen8 ,twee keer waren we zijn boerderij voorbij gekomen1 en beide keeren had hij ons aan de praat gehouden4 ,hij was al over de zeuventig1 twee en zeuventig1 maar nog sterk hoor1 en gezond4 ,de ,brabantsche lucht is best1 meneer6 ,zijn vrouw had het leven niet mogen houden4 ,al dertien jaar geleden was ze gestorven1 aan het water4 ,nou1 daar kon de lucht niks aan doen4 ,en kinderen had hij nooit gehad4 ,een tweede vrouw8 ,neen1 neen1 met paarden en vrouwen moet je voorzichtig zijn4 ,en met vrouwen nog meer als met paarden4 ,want als je een paard hebt gekocht1 en het bevalt je niet1 dan verkoop je het weer4 ,maar as je nou een kwaoie vrouw hebt getrouwd8 ,h8 ,dan zit je er mee1 je leven lang1 of onze lieve heer most je van d'r verlossen4 ,maar daar wou hij 't maar liever niet op wagen4 ,nu dreef hij de boerderij met een paar neven en een zuster1 en dat ging wat best4 ,en wat denkt meneer nou van ,port ,arthur8 ,zouen de ,japanners 't al hebben8 ,onze twee en zeventig jarige zat wel verre buiten de bewoonde wereld1 een half uur van den straatweg af1 midden tusschen zijn bouwakkers1 dennebosschen en heide1 maar hij was toch drommels goed op de hoogte van alles4 ,dat dankte hij aan zijn krant1 dien dagelijkschen nieuwsbode1 die tot in de afgelegenste hoekjes van 't land de wereldgebeurtenissen vertelt1 en aan zijn schoolmeester1 die hem had leeren lezen4 ,en hij had over alles ook zoo zijn eigen opinie4 ,denk oe1 dat de ,russen en de ,japanners vechten om een stukje land8 ,wel neen1 de groote meneeren moeten een opruiming houden onder het arme volk1 en nou beginnen ze maar een oorlog1 en laten ze de jonge mannen bij duuzenden doodschieten4 ,ja meneer1 't is een kwaoie tijd1 dat zie je aan ,frankrijk4 ,wat daar nog r's van terecht moet komen8 't ,is allemaal tegen de godsdienst1 en dat doen de loge en de socialen4 ,en dat zou hier ook 't geval worden1 als meneer ,troelstra de baas werd4 ,maar gelukkig1 meneer ,kuyper houdt de boel goed in orde4 ,de loge en de socialen1 meneer1 dat zijn de kwaoien in onzen tijd1 en die jagen de geestelijken weg4 't ,is treurig4 ,wat ik daar voor een plantje in de hand hield8 ,ja1 dat was nu eigenlijk een plantje1 dat van vleesch moet leven4 ,zie je die ronde1 roodbruine blaadjes8 ,en die haartjes langs de randen8 ,nu1 aan de punten van die haartjes zit een kleverig vocht1 en daarmee worden kleine dieren vastgehouden4 ,en dan buigen de blaadjes om1 en klemmen ze zoo'n diertje stevig vast1 en dan zuigen ze het uit4 ,daar moeten ze van leven4 ,zie je wel1 dat die blaadjes een vlindertje te pakken hebben8 ,dat vreten ze nou finaal op4 ,niet met tanden natuurlijk1 maar ze verteren het toch4 ,de oude man keek met schuwe blikken eerst naar het plantje en toen naar mij4 ,hij vertrouwde de zaak niet4 ,waar ik dat plantje dan vandaan had8 ,wel hier vlak bij vandaan1 daar van de hei4 ,waar al die plaggen gestoken zijn1 zit het nu vol met die plantjes4 ,doch nu werd het nog erger4 ,hier vlak bij vandaan8 ,van de heide bij zijn boerderij8 ,en zou ik1 die heel uit ,den ,haag kwam1 dat weten1 en zou hij1 die toch al meer dan vijftig jaar daar woonde1 het niet weten8 ,dat was den oude waarschijnlijk wat al te kras4 ,onderzoekend keek hij mij nog eens aan1 en vroeg toen3 ,hoe weet oe dat8 ,wel1 uit de boeken4 ,mieneer1 mieneer1 pas op1 je kant wel te veul weten4 ,en uit alles zuigen ze teugenswoordig kwaod4 ,toen gunde hij mijn zonnedauw geen blik meer4 ,een plantje1 dat een diertje opat1 neen1 al zag je het vlindertje nu ook voor eigen oogen vastgegrepen door de omgebogen blaadjes1 't was al te onnatuurlijk4 ,en we praatten nog een beetje over den roggeoogst1 die juist in hoog opgestapelde wagens werd binnengehaald4 ,tenslotte vroeg de oude1 met zoo'n ondeugend knipoogje3 ,oe is toch ook niet van de loge of van de socialen8 ,o neen1 ik ben maar een simpele schoolmeester4 ,nou mineer1 pas dan op1 dat oe niet te geleerd wordt4 ,daarvoor kom ik nu juist in de vacantie hier een beetje uitrusten4 't ,is hier zoo vredig en zoo mooi4 ,en ik dacht aan mijn varenplukkers4 ,wel had ik geen dagtaak van zonsopgang af achter den rug1 maar als een mensch een vol jaar hard gewerkt heeft1 dan mag hij toch ook wel eens uitrusten1 en dan kn hij ook wel eens uitrusten4 ,dan zal de geleerdheid hem niet plagen1 dan zal de weetgierigheid hem niet in actie houden4 ,dan slentert hij zorgeloos1 schier gedachteloos door de heerlijke natuur1 ligt te luieren in het heidekruid of in de schaduw van een denneboschje1 en weet van niets meer1 allerminst van steenbakkerijen met ringovens4444 wanneer nu maar niet zoo'n akelig ding hem in zijn rustoord opwachtte1 om zijn belangstelling te wekken en daarmee zijn rust te storen6 99 99 99 99 99 ,hoe is het1 zullen we onzen ringoven nog bezoeken8 ,of meent ge met den ouden boer1 dat een schoolmeester niet te geleerd moet worden8 ,helaas1 de ringoven zit al in mijn hoofd1 en nu heb ik geen rust1 eer ik u mijn kennis ervan heb meegedeeld4 ,dat heb je van die specialiteiten4 ,,ii4 ,we wandelden op een mooien1 breeden straatweg van ,prinsenhagen naar ,rozendaal4 ,eerst een klein half uur tusschen de bouwlanden door1 waar de rogge reeds gemaaid was1 de haver nog te veld stond1 het aardappelloof al dorde1 de dikke bieten met hun zware bladeren zich boven den grond trachtten te werken1 of de klaver zoo'n beetje de heide ging imiteeren3 een paarse tint over een onderlaag van groen4 ,toen een goed kwartier langs het ,liesbosch1 dat bij iedere van zijn vier of vijf lanen den blik vergunt in zijn diepte door te dringen1 bijna tot aan het andere einde3 de lengte- zoowel als de breedtelanen van dit ongeveer rechthoekige bosch doen denken aan de reepen uit een dambord4 ,daarna nog een minuut of tien tusschen akkers en enkele weiden--en daar stonden we ineens1 nog steeds op denzelfden straatweg1 midden in een steenplaats4 ,de weg was niets veranderd3 hij was dezelfde bestrate eikenlaan1 die hij aldoor geweest was4 ,en toch stonden we hier midden in een steenbakkerij1 want rechts waren eenige mannen bezig met kleigraven1 echte1 vette1 grijze klei1 die daar onder een laag zand met heide verborgen had gezeten1 en links was de steenfabricatie in vollen gang3 kleimalen1 vormen1 drogen en bakken4 ,hoe die klei daar kwam1 moeten de heeren en dames aardrijkskundigen maar vertellen1 ik weet alleen1 dat ze daar lag als een eiland in den zandgrond1 en dat er meer zulke eilanden in ,brabant zijn4 ,heeft een steenfabrikant zoo'n eiland behoorlijk afgegraven en verwerkt1 dan verkoopt hij den grond weer voor weiland of bouwland1 laat in andere streken van de provincie boren1 of er klei onder den bovenlaag zit--natuurlijk alleen1 waar hij er eenig vermoeden op heeft1 en trekt dan met zijn heele gedoe naar die plek toe1 d4w4z4 hij laat zijn oven afbreken1 alles vervoeren naar het nieuwe terrein1 en daar zijn oven weer optrekken4 ,dat is geen kleinigheid1 want zoo'n oven is een massief bouwwerk1 zooals straks blijken zal1 doch 't schijnt toch de moeite waard te zijn4 ,wat zou een steenbakker ook met zijn oven en zijn droogschuren moeten doen1 als de klei was opgebruikt8 ,men vertelde mij van een steenbakker1 die op die wijze al zijn vijfde plaats had4 ,nadat we ons al gauw zat gekeken hadden aan het kleigraven in de kleilanden rechts en het kleikruien van rechts naar links1 dwars over den weg heen1 stapten we het terrein op4 ,er was geen schutting1 er was geen hek1 alles lag zoo maar open en bloot1 en op onze vraag of we eens mochten kijken1 luidde het antwoord zonder eenig voorbehoud bevestigend4 ,het malen van de grijze grondstof in den ijzeren1 cilindervormigen kleimolen was geen nieuws meer voor ons2 het natten1 zanden en vullen der vormen evenmin2 ook niet het omkeeren der vormen op de droogvelden1 of het opstapelen der gedroogde en daardoor al wat harde rauwe steenen in de lange drooghagen4 ,maar in alle opzichten nieuw was voor ons de oven1 en daarvan wil ik nu dan ook een beschrijving trachten te geven4 ,als het me lukt4 ,want ik ontveins me de moeilijkheid niet1 om zonder illustratie1 enkel en alleen door woorden1 u een juiste voorstelling te doen vormen van het uit- en inwendige4 ,probeeren echter4 99 99 99 99 99 ,men weet1 dat bij een gewonen steenoven de vuurkanalen langs den grond liggen4 ,ze loopen horizontaal langs den bodem en zijn ongeveer een meter hoog4 ,het gevolg daarvan is1 dat de steenen der hoogere lagen niet zoo verhit worden1 niet zoo doorbkken1 als die der onderste1 en we tenslotte uit n baksel steenen wel #bj tot #cj soorten1 sorteeringen1 krijgen4 ,de beste steenen zijn steeds die1 welke dicht 7niet al te dicht7 bij 't vuur gezeten hebben4 ,zij zijn het hardst1 ze klinken prachtig als je ze tegen elkaar slaat1 en worden het duurst betaald4 't ,zijn de klinkers4 ,nu zou het natuurlijk in 't voordeel van den steenbakker zijn1 als hij allemaal steenen van prima kwaliteit bakte4 ,voor de grondstof hoeft hij daarbij niet meer te betalen1 want alle kwaliteiten komen van dezelfde klei4 ,hij moet er alleen meer brandstof aan geven4 ,doch hoe zal hij de hoogere lagen beter verhitten1 zonder door te groote warmte de onderste weer te bederven8 ,dat gaat niet4 ,wanneer de warmte de bovenste lagen pas bereiken kan1 als ze door de onderste lagen is heengetrokken1 kunnen de bovenste nooit op voldoende temperatuur worden gebracht1 tenzij ten koste van een te hooge temperatuur der benedenste4 ,er zou alleen op te vinden zijn1 dat men de ovens niet zoo hoog opstapelde1 en dan in plaats van n oven er twee opbouwde van de halve hoogte4 ,ik zeg3 dit zou er op te vinden zijn4 ,doch men heeft er al iets anders op gevonden4 ,in plaats van horizontale heeft men bij het opstapelen der ovens vertikale vuurkanalen uitgespaard4 ,die loopen dus van boven tot beneden door alle steenlagen heen1 en men kan er zooveel aanleggen als men wil1 zoodat de afstand tusschen twee vuurkanalen 7noem ze nu mijnentwege vuurpijpen7 nooit zoo groot behoeft te zijn1 dat de tusschenliggende steenen niet voldoende verwarmd worden4 ,doch hoe moeten die vuurpijpen gestookt worden8 ,natuurlijk van boven4 ,hun vuurmonden komen alle in de bovenste laag uit1 en daar dient dus een mannetje over die bovenste laag te wandelen1 om op tijd brandstof in die monden te gieten4 ,maar dat mannetje zou op die manier zelf al gauw in een klinker veranderen1 want natuurlijk is het daarboven gloeiend heet4 ,daarom is de massa opgestapelde steen geheel overdekt met een dikken laag gemetselde steenen1 waarin1 op bepaalde plaatsen1 juist boven de vuurpijpen1 vertikale gaten zijn opengelaten1 welke dus in 't verlengde van de vuurpijpen liggen4 ,die gaten zijn van boven afgesloten met ijzeren deksels4 ,wil de stoker zijn vuren voeden1 dan licht hij de deksels op en werpt van boven brandstof--kleine stukken steenkool6--bij scheppen in de open monden4 ,onmiddellijk daarna sluit hij de monden weer dicht4 ,doch nu heeft de lezer nog geen goede voorstelling van 't geheel4 ,hij ziet alleen opgestapelde rauwe steenen vr zich1 en daarboven eenige lagen gemetselde steen4 ,en die voorstelling is glad mis4 ,dit is wel de zaak1 waar het eigenlijk op aan komt1 het essentiele van deze bakkerij1 maar daar zie je voorloopig niets van4 ,je ziet nch rauwe steenen1 nch gemetselde lagen daarboven4 ,en dat spreekt nog al vanzelf4 ,denk nu eens aan die gemetselde steenlagen--waar moeten die op rusten8 ,zoo maar op de rauwe steenen8 ,moet men dus eerst een dikken vloer van baksteenen metselen1 met op bepaalde afstanden gaten erin1 en daarna dien vloer ophijschen1 zoodat hij boven de rauwe steenen komt te liggen8 ,en moeten die opgestapelde rauwe steenen verder maar aan de vier zijkanten ongedekt blijven1 zoodat al de warmte naar alle richtingen kan uitstralen1 de buitenlucht in8 ,dat zou al een heel onvoordeelige stokerij zijn4 ,de groote kunst in alle fabrieken is immers altijd1 de ontwikkelde warmte zoo goed mogelijk te gebruiken en zoo weinig mogelijk1 liefst in 't geheel niet te laten vervliegen8 ,neen1 dat gaat niet4 ,aan alle kanten zijn de rauwe steenen dan ook door dikke muren afgesloten1 muren van #a #a meter dik4 ,en de gemetselde lagen daarboven vormen met die muren n bouwwerk4 ,ziezoo1 nu zijt ge er al een beetje beter achter4 ,we denken ons dus een gemetselden tunnel1 met muren van #g tot #ab steen dik1 en waarvan de zoldering op gelijkmatige afstanden gaten vertoont1 zeg schoorsteengaten4 ,maar 't zijn geen schoorsteengaten1 't zijn vuurmonden1 want niet de rook moet eruit naar boven1 maar de brandstof moet erin naar beneden4 ,en in dien tunnel zijn de rauwe steenen z opgestapeld1 dat onder de vuurmonden--telkens drie in de breedte--de vuurkanalen aansluiten4 ,nu zijn we er4 ,laat nu de stoker maar vrij boven zijn bakkerij wandelen4 ,hij zal niet tot een klinker versteenen4 ,de vloer onder zijn voeten is misschien wel een kleinen meter dik en bovendien heeft hij er nog een laag zand op gelegd4 ,tusschen dat zand zie je overal de ijzeren kapjes uitsteken1 net schoorsteenkappen1 waarmee de vuurmonden zijn afgesloten4 ,toen wij met den stoker op zijn oven rondscharrelden1 voelden we niets van de hitte onder onze voeten4 ,en toch brandde daar een geducht vuur1 zooals we konden zien1 toen de stoker van eenige monden de deksels aflichtte en ons een blik deed werpen in de diepte4 't ,was alles n en al gloed1 waarbij het eigenlijke vuur haast niet te onderscheiden was van de gloeiende steenen4 ,toch zagen we die als lichte1 't leek wel doorschijnende blokjes opgestapeld liggen4 ,wanneer de lezer zich nu dezen tunnel denkt in den vorm van een ring1 of liever1 van een lang ovaal1 dan begint zijn voorstelling misschien al iets op de werkelijkheid te lijken1 vooral wanneer hij nog weet1 dat de hoogte #e ,meter en de lengte van het heele bouwwerk #ej ,meter is4 99 99 99 99 99 ,we zien dus een steenen bouwwerk1 in den vorm van een langgestrekt ovaal met een lengte-as van ongeveer #ej ,meter en ongeveer vijf ,meter hoog4 ,niet oneigenaardig vergeleek een onzer het met een puddingvorm1 die met de open zijde op de tafel staat4 ,en die vergelijking was te juister1 omdat ook hier de buitenzijde schuin naar beneden liep4 ,die buitenmuur groeide1 van boven naar beneden1 van #g tot wel #ab steenen dikte aan1 en wel aan den buitenkant1 die daardoor een vrij schuine helling vertoonde4 ,wil men die vergelijking met den puddingvorm nog nauwkeuriger hebben1 dan moet men denken aan een vorm1 die in 't midden een ovale opening heeft1 en die dus eigenlijk bestaat uit een ovalen ring of tunnel4#e ,die opening werd bij den steenoven ingenomen door het gemetselde rookkanaal1 dat naar den hoogen schoorsteen voerde1 die aan het eene uiteinde van den oven stond4 ,in rechte lijnen was de plattegrond van den geheelen oven dus ongeveer aldus3 ---------------------------------------- ------- tunnel voor de steenen4 stee- -------- stee- -----------------------------schoor- nen4 rookkanaal4 steen4 ----------------------------- steenen4 steenen4 nen4 -------- ---------------------------------------- ------- #e ,zoo ongeveer als een ovalen rijstrand4 ,in plaats van een rechthoek denke men zich nu een ovaal4 ,en hoe moest die ringoven nu gevuld en geleegd worden8 ,daartoe bevinden zich in den buitenmuur zestien poortjes1 van wat minder dan een manshoogte1 zoodat een man er gebogen door kan gaan1 aan elke zijde acht1 en op #d #e ,meter afstand van elkaar4 ,in die poortjes konden we de dikte van den muur goed zien1 en ook1 dat zijn doorsnede op een rechthoekig trapezium leek met de schuine zijde naar buiten4 ,bij het vullen werden de kruiwagens met rauwe steenen door een der poortjes naar binnen gereden1 en daar1 nu en dan met uitsparing der drie loodrechte vuurkanalen1 opgestapeld tot aan de geweldige zoldering4 ,we woonden het vullen en leegen bij1 en dat is geen wonder1 want deze werkzaamheden gaan hier dag aan dag door4 't ,is hier niet1 zooals bij een gewonen steenoven3 eerst den heelen oven vullen1 dan den heelen oven vier tot zes weken laten branden1 daarna den heelen oven laten afkoelen1 om tenslotte den heelen oven te leegen4 ,hier ging het leegen en vullen onafgebroken voort1 al maar door in de rondte van den oven4 ,om dit te kunnen begrijpen1 zullen we den geheelen ovalen tunnel eens in #af vakken verdeelen1 elk vak tusschen twee poortjes4 ,men lette er echter vooral op1 dat het een verdeeling is zonder tusschenschotten4 ,de opeenvolgende vakken zullen we benoemen met de getallen van #a tot #af1 en we spreken dus van vak #a1 vak #b1 vak #c1 enz4 ,elk vak is dus de inwendige ruimte van den tunnel1 van een poortje tot het naastvolgende4 ,in de zoldering van n vak zien we drie maal drie stookgaten--drie rijen van drie--zoodat we meteen kunnen uitrekenen1 dat deze oven #afi stookgaten heeft4 ,wanneer de stoker nu b4v4 vak #i aan het stoken is1 blijft de daar ontwikkelde hitte niet beperkt tot dat vak1 maar verspreidt zich ook door vak #aj1 #aa1 #ab enz4--steeds in n richting1 en zoo ver mogelijk1 dus tot in het laatste vak1 dat pas met rauwe steenen is gevuld4--,verder niet1 want de zijde van dit laatste vak1 7laten we zeggen vak #af7 waar de overgang naar het volgende vak #a is1 heeft men met grauw papier beplakt4 ,vak #a is of wordt dus juist geleegd4 ,en gaat de warmte uit vak #i dan niet terug1 naar de vakken #h1 #g1 #f1 enz4 tot #a8 ,neen1 want de luchtstrooming1 de trek1 is altijd in dezelfde richting4 ,de versche buitenlucht treedt binnen1 in het vak dat men aan 't leegen is1 thans dus in vak #a4 ,naar het vorige vak #af kan ze niet1 want dit is met grauw papier beplakt4 ,ze dringt nu tusschen de steenen door in vak #b1 #c1 #d1 enz41 tot in vak #i1 waar gestookt wordt1 daar onderhoudt ze de verbranding1 waarna de ontstane heete gassen verder trekken door vak #aj1 #aa1 #ab1 enz4 tot #af en hier1 tegengehouden door den papieren wand1 in het rookkanaal verdwijnen4 ,alle frissche lucht1 trekt dus steeds den heelen oven door1 eerst afkoelend de reeds gebakken steenen 7b4v4 vak #b-h71 daarna de verbranding onderhoudend 7vak #i71 vervolgens de nog rauwe steenen alvast--doch nu als heete gassen--verwarmend en drogend 7vak #aj-af71 eindelijk verdwijnend door het rookkanaal 7vak #af7 en den schoorsteen4 ,is vak #a geleegd1 dan volgt vak #b4 ,tegelijkertijd wordt vak #a weer gevuld4 ,nu komt de versche lucht in het open vak #b binnen1 en krijgt vak #c dus de afkoeling der directe buitenlucht4 ,deze buitenlucht trekt weer door de vakken #d1 #e1 #f1 #g en #h1 doch bereikt nu ook #i1 want de stoker is nu bezig met #aj te verhitten4 ,de heete verbrandingsgassen trekken door vak #aa1 #ab1 #ac1 #ad1 #ae en #af1 doch nu ook door het pas gevulde vak #a1 waar de rauwe steenen aanstonds een beetje van de ontwikkelde warmte profiteeren4 ,verder dan #a gaat de warmte niet1 want het grensvlak tusschen het pasgevulde vak #a en het pas geleegde vak #b is alweer met grauw papier beplakt4 ,de gasvormige verbrandingsproducten verdwijnen uit vak #a in het rookkanaal4 ,wie deze uiteenzetting heeft kunnen volgen1 zal nu begrijpen1 dat de oven onafgebroken door aan 't branden blijft4 ,elken dag laat de stoker een rij van drie vuurmonden schieten1 en neemt hij drie nieuwe onder zijn schep4 ,ieder vak wordt dus1 daar het immers #cc vuurmonden heeft1 juist drie dagen gestookt4 ,ik onderstreep dit woord gestookt4 ,want verwarmd1 verhit1 is zoo'n vak reeds al den tijd1 waarin de vorige #ad vakken gestookt werden4 ,langzamerhand is de warmte het genaderd1 al dichter en dichter4 ,geleidelijk nam ze toe4 ,grooter en grooter werd de hitte4 ,reeds kwam ze uit de eerste hand1 van het naburige vak4 ,doch ze moest nog toenemen4 ,daar wierp een onzichtbare hand1 van boven1 zwarte steenkool naar beneden1 en de vlammen1 die reeds lang tusschen de steenen doorspeelden1 verslonden met gretigheid dit nieuwe voedsel1 voerden de hitte tot haar grootste hoogte op1 en bakten daarmee de rauwe steenen volkomen gaar4 ,even geleidelijk als de verwarming gekomen was1 volgde haar de afkoeling1 totdat het baksel koud genoeg was1 om op kruiwagens te worden geladen en naar buiten gereden4 99 99 99 99 99 ,voor den belangstellenden lezer zijn er onder het nagaan der voorafgaande beschrijvingen en mededeelingen natuurlijk allerlei vragen gerezen4 ,dat spreekt vanzelf4 ,juist als je iets van een nieuwe zaak begint te weten1 vertoonen zich aan alle kanten de leemten in je kennis1 en die wil je graag aanvullen4 ,we hebben altijd zoo graag een goed in elkaar gesloten geheel4 ,doch1 ofschoon ik de vragen niet slechts voorzie1 maar ze zelfs best zou kunnen formuleeren1 ik zal er niet aan beginnen1 want dat zou niet alleen op nieuwe mededeelingen maar daardoor weer op nieuwe vragen uitloopen4 ,we zijn in een zaak1 in wlke dan ook1 eigenlijk nooit uitgevraagd4 ,steeds kunnen we er dieper in doordringen4 ,ik zwijg dus nu over onzen ringoven1 doch wil alleen nog eens in het bizonder de aandacht vestigen op zijn voordeelen4 ,die zijn dan in hoofdzaak3 #a4 ,enorme besparing van brandstof4 ,bij de gewone steenovens gaat van de ontwikkelde warmte verreweg 't grootste deel nutteloos verloren2 volgens genomen proeven zeker meer dan #hj pct42 daarenboven is de verbranding in de vuurgangen onvolkomen1 omdat de lucht niet vrij toe treden kan en er zich in plaats van koolzuur 7,,co#b7 zeer veel kooloxyde 7,,co7 vormt1 waarbij de vrij geworden warmte slechts een vijfde is van die1 welke men bij doelmatig aangelegde ovens zou kunnen verkrijgen4 ,de besparing aan brandstof is bij den ringoven nu niet minder dan #ff1 soms #hj pct4 van het gebruik in de gewone steenovens4 #b4 ,winst aan tijd4 ,door 't vullen1 afkoelen1 en ledigen van den gewonen oven gaat heel veel tijd verloren4 ,bij den ringoven gaan alle werkzaamheden onafgebroken door4 't ,is steeds op denzelfden tijd3 vullen1 branden1 bakken1 afkoelen1 leegen4 ,het eene onderdeel geeft niet het minste oponthoud voor het andere4 #c4 ,beter kwaliteit van steenen4 ,terwijl bij de ongeveer #cj sorteeringen uit een gewonen oven veel mindere kwaliteiten zijn1 geeft de ringoven--tenminste was dit het geval bij den door ons bezichtigde--maar vijf soorten1 doch alle van de beste kwaliteit4 ,bevreemding mag het dus wekken1 dat er in ons land nog zooveel met gewone ovens gewerkt wordt1 waar deze zulke groote nadeelen hebben4 99 99 99 99 99 ,na het bezichtigen van den ringoven bleven we nog een poos staan kijken bij een ploeg van vier mannen en een jongen1 die handwerk verrichtten4 ,twee mannen kneedden de klei op een stuk land1 de derde reed ze per kruiwagen naar den vormer1 en deze1 de vierde1 vulde er met de hand telkens een vorm voor vier steenen mee1 die dan door den jongen op het droogveld geleegd werd4 't ,was alles zwr werk4 ,dat kneden van de vettige klei met de handen1 waarbij de armen soms tot de ellebogen in de massa geduwd werden1--en dat een heelen dag door1 een dag van 's morgens #e tot 's avonds #g1 met #b uren schafttijd2 dat vullen en omhoog rijden van de volle kruiwagens1 altijd maar omhoog1 en die dan weer met de handen leegen op de tafel van den vormer1--en dat een heelen dag achtereen van 's morgens #e tot 's avonds #g1 met #b maal een uur schafttijd2 vooral dat vormen1 dat vullen van de vier bakjes in n vorm1 met de hand1 zonder een seconde oponthoud1 seconde aan seconde1 minuut aan minuut1 uur aan uur1 den ganschen langen dag van 's morgens #e tot 's avonds #g1 met slechts tweemaal een uur1 om gauw naar huis te loopen1 te eten1 en terug te rennen2 maar toch ook dat opnemen1 leegen en terugbrengen van de vormen1 het werk van den jongen1 en ook van 's morgens #e tot 's avonds #g1--'t was alles zwr werk4 't ,is waar1 er werd niet veel kennis voor dezen arbeid vereischt1 maar wie zou zich niet liever wat bekwamen in zijn jeugd om dan later niet alleen loonender maar ook aangenamer arbeid te kunnen verrichten1 arbeid die in zichzelf wat voldoening meebrengt8 ,onze oude boer mocht waarschuwend zeggen3 ,pas op mieneer1 een mensch kan wel eens te veul weten1 wat we hier voor ons zagen sprak in de taal der feiten de waarschuwing uit1 om toch vooral onze kinderen ook niet te weinig te leeren4 ,,xiii4 ,,de ,,zedelike ,,opvoeding ,,moet ,,bij ,,de ,,volwassenen ,,beginnen4 ,men zegt3 ,wie de ,jeugd heeft1 heeft de toekomst4 ,en men vecht om de ,jeugd1 om deze zekere zedelike beginselen in te prenten1 zekere godsdienstige geloofswaarheden in te praten1 zekere goede gewoonten eigen te maken4 ,zoo meent men dan de toekomst der ,jeugd en in haar de toekomst der ,mensheid het best te verzekeren4 ,maar als die ,jeugd gaandeweg volwassen wordt1 bemerkt ze1 dat die beginselen onder de mensen wel beleden1 die geloofswaarheden daar wel gepredikt1 die gewoonten daar wel vormelik geerd1 maar geen van deze tot werkelikheid1 tot leven gemaakt worden4 ,het kind1 dat altijd de waarheid moest spreken1 raakt verdwaald in de politiek der wereldwijsheid1 eerst al in zijn eigen huis1 waar het oordeel over anderen zoo gans verschillend is1 naarmate die anderen afwezig of aanwezig zijn2 daarna in 't maatschappelik leven1 waar zaken en carrire haar eigen zedelike eisen stellen2 eindelik in de staatkunde en de oorlogskunst1 waar het succes vaak alleen gekocht wordt door sluwe misleiding der tegenpartij4 ,het kind1 dat ,god leerde liefhebben boven alles1 ook boven ,mammon1 ervaart al spoedig1 dat zijn opvoeders dit niet zo letterlik bedoeld hebben4 ,wanneer het zijn geld aan ,god wil geven1 maakt dit zijn vrome opvoeders eerst onrustig1 dan vertoornd1 eindelik hard4 ,mammon kan beter zorgen voor kleren en voedsel en woning en menseneer--dan ,god4 ,eer ,god met den mond1 ,mammon met de daad4 ,en het kind1 dat reeds verder was dan 't opzeggen1 het napraten van woordenbraafheid en woordenvroomheid1 dat zich reeds enige goede gewoonten had eigen gemaakt1 de gewoonte b4v4 om de minste te zijn1 wordt later door baatzucht en heerszucht kalmpjes gexploiteerd4 ,de wereld der volwassenen1 ook die der kerkeliken1 blijkt hem een wedstrijd om de meeste te worden4 ,nog erger is het1 wanneer de zedelike opvoeding niet bestaan heeft in het inpraten en inprenten van verstandelike formuleringen als levenseisen1 ook niet in het aanwennen van practiese deugden1 maar in het heiligen en sterken van de wil2 wanneer de opvoeding het z ver mocht brengen1 dat het kind zijn enig heil vond in een leven vol liefde en waarheid1 wanneer oprechtheid en gerechtigheid en toewijding zijn wezen werden4 ,hoe zou het met die geaardheid zich in de maatschappij kunnen bewegen8 ,gerechtigheid8 ,neen1 dienen van personen en partijen4 ,het recht opgeofferd aan de naam1 de positie1 het belang4 ,toewijding8 ,mits die toewijding niet de persoonlike en maatschappelike zonden aantast4 ,het is1 alsof men een vogel1 aangelegd en grootgebracht voor een reine atmosfeer1 liet rondstrompelen door vunzige moddersteegjes4 ,het is1 alsof men een vis de zandwoestijn in stuurde1 en zei3 zwem4 ,men brengt het kind groot voor de wereld1 die er niet is4 ,men rust het toe met neigingen1 die--ls ze zich ontwikkelen--zijn leven tot een moordende worsteling maken4 ,men maakt het klaar voor een samenleving1 die het zal uitstoten of verteren4 ,wie de ,jeugd heeft1 heeft de toekomst8 ,eer deze jeugd toekomst is1 zal ze1 bij de langzame vergroeiing tot de wereld der volwassenen1 geleidelik vervormd zijn en tenslotte geassimileerd worden met het oude milieu4 99 99 99 99 99 ,we moeten het omkeren3 ,wie de toekomst heeft1 heeft de ,jeugd4 ,wanneer het kind1 ouder wordend1 telkens komt in een kring en een dampkring1 waarin met de zedelike eisen ernst wordt gemaakt1 steeds mr ernst wordt gemaakt1 zal het door de invloed zijner omgeving voortdurend en bij toeneming vertrouwd worden met een morele levenspractijk4 ,bij de kunstmatige visteelt ziet men zoo aardig de kleine visjes bij 't groeien telkens van basin veranderen1 maar ieder nieuw basin biedt meer ruimte1 water1 licht en lucht1 alles naar de behoeften der dieren4 ,de vlugge zwemmers worden niet in telkens onreiner water gebracht4 ,ze krijgen telkens opnieuw levensvoorwaarden1 waarin hun materieel welzijn het best wordt bevorderd4 ,niet anders mag het bij de opvoeding der mensenkinderen zijn4 ,schep hun een moreel milieu4 ,hiertoe is echter nodig1 dat de ouderen1 aan wie de zedelike opvoeding der jongeren is toevertrouwd1 beginnen met aan zichzelf te werken4 ,maak eerst de groten goed en dan1 door hen1 de kleinen4 ,want die ouderen zijn de vormers van dit morele milieu4 ,de kinderen moeten1 niet uit huiskamer-preekjes1 maar uit het levensgedrag van ,vader en ,moeder leren wat waarheidsliefde1 verdraagzaamheid1 welwillendheid is4 ,door het dageliks verkeer met die deugden moeten zij zich die eigen maken1 als een vanzelfsheid4 ,wanneer er bovendien over die deugden gesproken wordt1 diene dit alleen om bij de jongeren helderder bewust te maken1 wat ook van hen geist wordt4 ,maar hoofdzaak is1 dat de ouders zelf geven1 wat ze van hun kinderen vorderen1 opdat de gezinsatmosfeer de kinderen niet belemmere in het handelen naar de etiese eisen1 en die eisen aan het kind gebracht worden door een levende leer4 ,zo moet het ook in de ,school de kinderen niet onmogelik gemaakt worden1 waarheidlievend en naastenlievend te zijn en dient daar van de persoonlikheid des onderwijzers1 van zijn houding tegenover volwassenen en kleinen1 een aanhoudende1 doordringende prediking uit te gaan4 ,waar blijft de morele invloed1 wanneer de onderwijzer1 zijn leerlingen b4v4 het twisten verbiedend1 zelf in onmin leeft met zijn collega's1 zelf twist met klagende1 verwijtende ouders1 ja zelfs1 onder de les1 op ruwe1 kijvende toon zijn leerlingen te lijf gaat4 ,dan schept hij niet alleen een immoreel milieu door zijn eigen gedrag1 maar verergert dit nog door het huichelend onderscheid tussen woord en daad4 ,eerst zij de onderwijzer goed1 dan groeie1 door hem1 de schooljeugd4 ,en dit geldt niet slechts de onderwijzer der lagere school4 ,ook die der kweekschool1 der middelbare school1 der universiteit4 ,welke kracht kan uitgaan van een paedagogiekles1 die in de practijk der les zelve reeds de verkondigde theorie weerspreekt8 ,men leert de leerlingen theoretiseren over waarheden in plaats van hen te oefenen in het verwerkeliken van waarheden4 ,men leert ze aldus de hand lichten met de ernst der dingen1 zo niet spotten met het heilige4 ,een hoogleraar1 die liefde voor de wetenschap zegt te hebben en overtuigd heet van de gezegende invloed der wetenschappelike beschaving1 grijpt toch ieder college aan1 om die liefde te tonen1 over te dragen1 om die overtuiging te planten in de hoofden en harten der studenten8 ,of zal hij zijn toehoorders door dorre dictaten1 door memoriseerwerk1 van de wetenschap vervreemden1 en zodoende 't geloof in haar aantrekkelikheid en heilzame invloed ondermijnen8 ,dan moet de verbetering bij hem beginnen4 ,en dit is in de allereerste plaats waar voor hen1 die zich in 't bizonder met de zedelike en godsdienstige vorming van jong en oud zien belast4 ,van de ,kerk1 in al haar openbaringen1 gaat zedelike kracht uit4 ,maar dan moet de ,kerk niet beschouwd worden als een ,priesterschap1 wakende voor een leer1 maar als een ,gemeenschap van ,godzoekenden1 van heiligmaking waarachtig begerenden1 werkende voor het zedelik heil der mensheid4 ,hoe echter1 wanneer de dienaars dier ,kerk niet levende bewijzen zijn voor de kracht en de zaligheid van hun prediking8 ,en als ook de leken1 die zich om hen scharen1 geen levende berichtgevers zijn van het heil der waarheid1 levende brieven van ,christus8 ,dan is het zout smakeloos4 ,en waarmee moet dit dan gezouten worden8 ,men bekommert zich altijd zo over het heil der jeugd4 ,terecht4 ,maar wie zich daar waarachtig over bekommert1 beginne dan met van zichzelf in zedelike zin het beste te maken1 wat hij kan4 ,dan heeft hij alvast aan n factor der zedelike opvoeding1 aan de voornaamste1 met ernst gearbeid4 ,dan heeft hij geholpen aan het scheppen ener reine sfeer1 waarin de jonge vogels het vliegen moeten leren4 ,beginnen met de volwassenen1 beginnen met ons zelf4 ,als ,jezus ,christus niet begonnen was met ,zichzelf1 zou de zegen van het christendom nooit ons deel zijn geworden4 ,en wanneer die zegen nog niet vl groter is1 het is1 omdat wij verzuimen1 door ,hem gekrachtigd1 ,zijn voorbeeld hierin na te leven en te beginnen met onszelf4 ,dit stukje schreef ik op verzoek van het ,bureau voor het ,congres voor ,zedelijke ,opvoeding4 ,onze lezers zullen er geen nieuws in zien4 ,doch het leek mij nuttig1 ons1 volwassenen1 eraan te herinneren1 dat de ernst van ons streven blijken moet uit onze daden4 ,een kind mag geen mug inslikken1 en wij1 volwassenen1 zwelgen kemels4 ,,xiv4 ,,in ,,zijn ,,natuur4 ,daar is mijn geliefde ,frits ,reuter weer4 ,wanneer een mens zo eens een opwekking nodig heeft1--en wie heeft dat niet8--dan staan hem allerlei middelen ten dienste3 een sigaar1 een glas wijn en meer zulke zinnelike prikkels4 ,maar die brengen hem in den regel verder van de wijs4 ,beter helpt gewoonlik een boek4 ,niet een boek1 dat in opwindende tonelen en spannende verhoudingen afleiding brengt door onrust1 maar een boek1 dat ons in een vriendelike1 liefdevolle atmosfeer leidt1 dat ons geestelik doet ademen in reine dampkring1 dat ons aan eigen moeiten ontvoert door ons deelgenoot te maken van andrer moeiten en strijd en overwinning4 ,zulk een boek is mij ,het leven op het land van ,frits ,reuter4 ,de mensen willen1 dat een beschaafd mens op de hoogte zij van de hedendaagse literatuur4 ,dat wil dus zeggen1 dat je ter wille van je beschaving ook tal van dikke boeken doorworstelt1 die je van de ene narigheid in de andere duwen4 ,deze soort beschaving lacht me niet toe4 ,al kunnen we dan niet over tal van schrijvers en werken meespreken1 in vredesnaam4 ,men maakt tegenwoordig veel te veel van alle heerlikheden onaangename plichten4 ,we lezen echter niet terwille van een beschavingsvernis4 ,we lezen voor ons genot1 voor ons geluk4 ,en liever n geliefd boek telkens en telkens weer gelezen1 dan dat we een hele bibliotheek in ons hoofd krijgen1 zonder dat ons hart daar noemenswaardige winst bij heeft4 ,we tellen onze vrienden toch immers ook niet bij hele regimenten8 ,goede boeken zijn goede vrienden1 en de eerste zijn al net zo dun gezaaid als de laatste1 al willen we dankbaar erkennen1 dat we ook veel verplicht zijn aan hen1 die onder de boeken en de mensen alleen tot de goede kennissen gerekend kunnen worden4 ,frits ,reuter is een vriend1 een echte1 en een vriend van duizenden4 ,je zoekt hem telkens weer op1 en--wat meer zegt--je zoekt hem op in nood4 ,hoe vaak heb ik al mensen gesproken1 die me dat volmondig beaamden4 ,op het ziekbed1 bij een langzame herstelling1 onder zorgen1 bij spanningen die maar niet tot ontspanning konden komen1 bij hoofdbrekende vragen--naar hem werd gegrepen1 en als hij er was1 bracht hij geduld1 verlichting1 hoop1 vertrouwen1 kalmte1 vrede4 ,een smartelike trek wist hij om te plooien tot een glimlach4 ,hij liet de zon door de wolken breken4 ,en daarom is hij velen zo lief1 in zekere zin onmisbaar4 ,bij voorspoed1 in blijde stemmingen1 dan hebben we geen hulp van buiten nodig4 ,dan branin we door 't leven1 of we ik weet niet hoe zelfstandig zijn4 ,dan hebben we wijsheid voor tien en kracht voor honderd4 ,dan kunnen we niet begrijpen1 hoe je nog zwakkelingen hebt1 die niet in zichzelf1 uitsluitend in zichzelf1 de vermogens bezitten1 om zich door alles heen te slaan4 ,dan dragen we de wereld op onze schouders en gruwen van elke steun1 die men ons mocht willen aanbieden4 ,maar de ,schepper heeft het aldus ingesteld1 dat we niet altijd voorspoedig en verblijd zijn1 dat we niet altijd branin knnen1 dat we ook wel eens steun behoeven1 en die dan heel gaarne aanvaarden4 ,en in zulke zwakke momenten1 uren1 dagen--zegenen we de helpers in de nood1 de toevluchten in 't lijden4 ,de psalmdichters zingen van ,god als hun hoogvertrek1 waarin ze zich veilig kunnen terugtrekken4 ,zulk een hoogvertrek is ons ook in menige mens gegeven4 ,god werkt door mensen4 99 99 99 99 99 ,niet alleen troost en verlichting in de zin van drukvermindering vinden we bij zulke mensen1 maar ook kracht en verlichting in de zin van verheldering4 ,ik ben de eerste niet in het kamp der min of meer officile paedagogen1 die ter wille der opvoedkundige vorming naar de grote schrijvers verwijs4 ,de heer ,zernike1 de bekende en zeer bekwame samensteller van het ,paedagogisch ,woordenboek1 iemand die de paedagogische wetenschap wel onder de knie heeft1 sprak het meermalen uit1 dat we in goede romans heel wat voortreffelike opvoedkundige waarheden vinden4 ,en wanneer ik dit onderschrijf1 ben ik dus in goed gezelschap4 'k ,heb eens beproefd1 uit een roman van ,thackeray een bloemlezing te verzamelen van paedagogische uitspraken en beschouwingen1 maar er kwam geen eind aan4 ,al wat we nu nog prediken en als de nieuwste opvoedkundige wijsheid op de markt brengen1 vond ik daar slag op slag verkondigd1 o4a4 ook de noodzakelikheid van waarheid in de opvoeding waar het sexuele voorlichting betreft4 ,en we kunnen nog heel wat verder teruggaan1 dan tot die ,engelsche schrijver4 ,goede lectuur is van oudsher opbouwend1 opvoedend1 voorlichtend in haar wezen4 ,zou ,frits ,reuter 't niet zijn8 ,men leeft zijn leven op 't land niet mee1 zonder altans de kans te hebben dat men er iets beter door wordt4 ,zwaarder kan een mens al moeielik getroffen worden dan ,karel ,haverman4 ,na tien jaar hard zwoegens is hij eindelik gelukkig getrouwd4 ,maar de tegenspoed achtervolgt hem--zijn inboedel wordt voor schuld verkocht1 zijn vrouw sterft1 en er blijft hem niets anders over dan een nog jong kind4 ,hier was reden om in moedeloosheid weg te zinken1 in radeloosheid te bezwijken4 ,maar ,haverman--we weten het immers allen--blijft niet in de ellende zitten4 ,wanneer zijn meubelen en de werktuigen der boerderij1 wanneer zijn vee verkocht is1 begraaft hij zijn vrouw1 en trekt met zijn kind op de arm de wereld in4 ,niet treuren bij het graf van zijn liefde1 maar aanpakken4 ,aanpakken het leven en daarbij vertrouwen4 ,ik vind ,haverman een heerlike figuur en zegen ,reuter voor de uitbeelding van deze man4 ,vrolikt de humor van de nobele ,oom ,brsig ons op1 verkwikt ons de liefde van de ,domin1 worden door het onbezorgde zorgen van het ,domineeske en van ,madam ,nszler ook ons de zorgen afgenomen1 we houden ons vast aan de ernstige1 stille1 trouwe ,karel ,haverman4 ,hij richt zich op te midden van alles wat hem neer wil drukken4 ,hij staat en blijft staan1 ook waar krachtige stromen hem dreigen omver te werpen en weg te voeren4 ,en geen ogenblik verheerlikt hij zichzelf of koestert hij ook maar zichzelf4 ,hij kent alleen zijn plicht en handelt daarnaar4 ,en dan had hij nog iets4 ,toen hij1 de laatste dag op zijn pachthoeve1 met zijn kind nog eens door de tuin ging1 kwam hij bij een jongen boom1 dien hij zelf geplant had4 ,het strooien touw1 waarmee deze aan zijn stut was vastgebonden geweest1 had losgelaten1 en de jonge boom liet zijn kroon neerhangen4 ,haverman richtte hem weer in de hoogte en bond hem vast1 zonder er verder iets bij te denken1 want zijn gedachten waren verre weg1 en zorgen en helpen lag in zijn natuur4 ,zorgen en helpen lag in zijn natuur4 ,de jonge boom was zijn eigendom niet meer1 erger1 behoorde nu aan den man1 die hem in 't ongeluk had doen storten4 ,maar daar dacht ,haverman niet aan4 ,hij hielp1 omdat helpen in zijn natuur lag4 99 99 99 99 99 ,wanneer zorgen en helpen in onze natuur ligt1 dan behoeven we voor geen enkele toekomst bevreesd te zijn4 ,dan zijn we overal bruikbaar en overal welkom4 ,alleen eigen machteloosheid kan ons dan nog maar verontrusten1 een machteloosheid die ons het helpen en zorgen onmogelik maakt4 ,maar dit onmogelik is dan ook slechts een fictie4 ,zulke naturen zijn zelfs vermogend in hun machteloosheid4 ,waar zorgen een natuurdrang is1 helpen een gemoedseigenschap1 daar blijven ze in werking tot zelfs op het sterfbed4 ,zulke stervenden zijn sterker dan de levenden die hen omringen4 ,menigmaal gaat er van een sterfbed groter kracht uit1 en meerder hulp1 dan van hen die helpen moesten4 ,het is de vraag1 wie daar sterft1 of het iemand is die geleefd heeft4 ,wie geleefd heeft voor anderen1 zal ook sterven voor anderen4 ,en van machteloosheid kan dan nooit sprake zijn4 ,zoals ,haverman zorgde voor de boom1 die hem niet meer toebehoorde1 zorgde hij ook voor het kind1 dat zijn zorgen behoefde en er recht op had4 ,en in dat zorgen hielp hij meteen zichzelf4 ,de mensen staan bij dergelike smartelike verliezen zo gauw gereed1 met iemand afleiding aan te bevelen4 ,alsof een waarlik liefhebbend hart ooit van zijn geliefde gestorvenen wil worden afgeleid4 ,en alsof men de smarten niet in zich meedraagt1 de hele wereld door1 ook te midden der afleiding4 ,afleiding betekent wegdoen4 ,en men kan de feiten niet wegdoen4 ,men moet ze verwerken1 en aldus aanwenden tot zijn wezenlike vorming4 ,maar dat verwerken kan niet zijn een herhaald overpeinzen1 een wroeten met tobbende ziel in de wreedheid der smart4 ,dat zou worden een fijnmalen van bittere zaden1 waarbij de bitterheid uit ieder korreltje geproefd en aldus verduizendvoudigd werd4 ,verwerken1 dat is opnemen in ons leven als feiten1 als machten die ons een bepaalde kant uit dwingen1 als factoren van onze levensarbeid4 ,verwerken1 dat is aanvaarden als krachten en plichten ten leven4 ,de beste afleiding is de aanneming4 ,zo voelde ,haverman het1 al kwam het niet in hem op1 het aldus te beredeneren en voor zichzelf helder te maken4 ,hij deed zo1 omdat het in zijn natuur lag1 omdat hij niet anders kon4 ,geen handeling op grond van een welgemotiveerd besluit1 maar uit spontane drang des harten4 ,en omdat hij zo voelde en deed1 daarom hielp hij ook zichzelf4 ,hij dacht niet aan eigen moeiten1 hij zocht niet naar ontheffing van lasten4 ,hij zocht alleen het heil van zijn kind4 ,dat kind nam hij als willige last op de armen1 zelfs ondanks het liefdevolle aanbod van medelijdende harten1 die 't voor hem dragen wilden1 en hij droeg het mee op de stille weg4 ,maar die last was daardoor zijn steun4 ,die plicht was zijn kracht4 ,en al besefte de eenzame man het niet1 de wijze waarop hij de verwoesting van zijn levensgeluk omzette in zorg voor het heil van dat hulpeloze wezentje1 die was zijn redding uit de schipbreuk4 ,er is geen ondergang voor hen1 die het zorgen en helpen in hun natuur hebben4 ,ook al is iemand nog minder bedeeld dan ,karel ,haverman1 al blijft hem zelfs geen kind over1 al staat hij gans alleen op de wereld1 hij heeft de toewijding in zich1 en voor dezulken is er altijd een taak1 een arbeid1 een roeping1 en daarin een levensvreugde4 ,er zijn altijd boompjes die vastgebonden moeten worden4 ,het grootste bezit is daarom--de zorg voor anderen4 ,de blijvendste rijkdom--een hulpvaardige natuur4 ,hiermee kan de mens in een hulpbehoevende wereld nooit ten ondergaan4 99 99 99 99 99 ,deze opvoedkundige waarheid predikt ,fritz ,reuter ons zo als onopzettelik4 ,hij laat ze ons daarna in het leven zien4 ,doch het is geen kwaad1 dat wij voor die waarheid eens opzettelik de ogen openen en er met volle bewustheid naar luisteren4 ,bij het opvoeden van ons zelf en onze kinderen is het gewoonlik veel meer de vraag1 ons en hen te oefenen in het aanwenden van de rijke bronnen van welvaart tot heil van onszelf1 dan dat we denken aan het heil van anderen4 ,de kinderen moeten sterk gemaakt worden voor de levensstrijd4 ,dat betekent1 ze moeten knap1 handig en slim worden om het met hun arbeid of hun zaken anderen af te snoepen4 ,ze moeten liefst die anderen overtreffen1 om het er zelf materiel beter door te krijgen4 ,ze moeten onafhankelik worden1 zodat geen ,samuel ,pomuchelskop hen van hun boerderij kan afzetten4 ,alle krachten van lichaam en geest moeten in hen worden ontwikkeld1 om hen te doen opgroeien tot krachtige individuen4 ,en er wordt bijna of in 't geheel niet aan gedacht1 dat hun zorg voor zichzelf ook en wel voor een groot deel gevonden kan worden in de zorg voor anderen4 ,neen1 met alle inspanning leren we hen volmaakte zelfverzorgers te worden en zelden zijn de ouders gelukkiger dan wanneer hun kinderen z goed hun eigen belangen behartigen1 dat de ouders er geen omkijken naar hebben4 ,als die kinderen trouwe en nauwgezette wachters zijn bij hun eigen bezit1 prijzen de ouders hen als braaf en gemakkelik4 ,nu spreekt het vanzelf1 dat niemand bezwaar mag maken tegen een vorming der kinderen tot krachtige1 praktiese1 veelzijdig bruikbare1 zelfstandige mensen4 ,maar het gaat hier om de zedelike zijde van de zaak1 waarbij de vraag op den voorgrond treedt3 voor wie het kind al die eigenschappen moet bezitten4 ,en dan zal men mij wel niet de opvatting betwisten1 dat daarbij meestal te veel1 zo niet uitsluitend het eigenbelang van het kind de spil is1 waar alles om draait4 ,we zijn zo bang1 dat onze kinderen maatschappelik mislukken1 dat we hen liever in fatsoenlik egosme zedelik zien ten onder gaan4 ,natuurlik1 het egosme moet fatsoenlik wezen1 moet hen kunnen voeren naar de hoogste plaatsen in de samenleving1 maken tot leiders in kerk en staat1 maar--als het fatsoen gered is en daarmee een der onmisbare faktoren voor maatschappelike vooruitgang1 kan ons dat egosme minder schelen4 ,de opvoeding wordt zozeer beheerst door de vrees1 dat een kind later zichzelf niet zal kunnen redden1 dat aan redden van anderen niet kan gedacht worden4 ,en hierdoor mislukt die opvoeding1 ook al heeft het kind nu en later ook als volwassene sukses op sukses4 ,het zal nooit onder alle omstandigheden1 ook onder de treurigste--die hem natuurlik evenmin bespaard blijven als ieder ander--de rustige kracht ontwikkelen van een ,karel ,haverman4 ,als hem zijn sukses ontgaat1 ontzinkt hem ook alles4 ,daarom1 en in het wezenlik belang der kinderen1 moeten we ons verheugen1 als we zien dat helpen en zorgen in hun natuur ligt4 ,ook al veronachtzamen ze daarbij wat1 in het oog der baatzucht1 hun voordeel schijnt en zulks ook heet4 ,al worden ze zelfs gexploiteerd door sluwe berekening van anders aangelegden1 beklaag ze daarom niet4 ,prijs ze liever gelukkig1 dat ze hieronder absoluut niet lijden4 ,het komt ons zo voor1 dat de inhaligste het meeste wint1 omdat hij het meeste verzamelt4 ,maar het is zo innig waar3 die zijn leven verliezen wil voor anderen1 die zal het behouden1 en die het behouden wil1 die zal het verliezen4 ,wie verliest1 wint--mits hij verliest om der liefde wil4 99 99 99 99 99 ,de vraag1 ook voor hen1 die deze overtuiging delen1 is echter1 hoe we dat zorgen en helpen in de natuur der kinderen moeten brengen4 ,de onervaren onrijpheid denkt daar zo gemakkelik over4 ,die meent1 dat men met zeggen1 redeneren1 met overtuigen klaar komt4 ,maar men redeneert geen elementen in de zedelike natuur4 ,over 't algemeen redeneert men geen levende krachten aan4 ,hoogstens kan men ze redenerende opwekken1 bewust maken1 en daardoor versterken4 ,maar nooit lijdt die opvoeding meer fiasco1 dan wanneer ze haar uitsluitende kracht zoekt in de redenering4 ,en dit fiasco is te ontnuchterender1 omdat de redeneerder al pratende zozeer zichzelf heeft overtuigd1 dat hij--ook zijn toehoorders overtuigd waande4 ,neen1 door redenering komen we er niet4 ,zelfs al vermogen we daarmee instemming voor onze mening te verwerven1 dan nog betekent die instemming maar een verstandelike erkenning4 ,maar daarmee heeft men het erkende nog niet in zijn natuur opgenomen4 ,er is zo veel principieels1 dat op de markt van 't zedelike leven geen waarde heeft4 ,principile moed is geen moed4 ,hij laat ons bij 't gevaar in de steek4 ,principiel vertrouwen is geen vertrouwen4 ,het vernevelt in den nood4 ,en zo is principile liefde ook geen liefde4 ,ze redeneert in zalen en salons1 maar lost op bij de ellende4 ,principile dingen zijn hersenspinsels1 maar geen levende krachten4 ,en alleen deze werken iets uit4 ,voor anderen1 en voor ons zelf4 ,hoe zullen we nu die zorgende liefde in de natuur onzer kinderen brengen8 ,ik vrees1 dat van brengen geen sprake kan zijn4 ,als ze er niet is1 kunnen wij ze er niet in zaaien4 ,maar1 in normale gevallen1 mogen we vertrouwen1 dat ze er is1 zij het soms ook in gering gehalte4 ,en dan is het de1 nog wel moeilike1 maar niet onmogelike opgave1 hoe de aanwezige kracht te ontwikkelen4 ,de enorme kultuur in de wereld van planten en dieren levert ons tal van hoopgevende voorbeelden1 hoe door bizondere behandeling speciale eigenschappen kunnen worden versterkt4 ,waarom zou dat in de zedelike natuur niet kunnen8 ,op de zekerheid hiervan steunt onze gehele zedelike opvoeding4 ,en in die zekerheid wenden we onze middelen aan4 ,het eerste middel--zijn wij zelf4 ,niet ons beginsel1 maar onze daad4 ,niet ons leren1 maar ons leven4 ,waar wij dag aan dag reddend en helpend met anderen medeleven1 ook in kleinigheden1 daar nemen de kinderen dat onwillekeurig van ons over4 ,en waar ze het niet doen1 daar is een woordje van opwekking al gauw vruchtdragend1 mits het door onze levenspraktijk niet weersproken wordt4 ,woordjes1 die daarmee niet in overeenstemming zijn1 werken het tegendeel uit4 ,ze vestigen de aandacht op onze tekortkomingen en stellen die in 't licht4 ,hoe zullen de kinderen zich daaraan sterken8 ,met een brandend hout kan men alleen ander hout doen ontvlammen1 hoorde ik op een ,bijbellezing een predikant zeggen4 ,alleen een levend christendom kan christenen wekken4 ,en zo kan ook alleen een levende liefde de liefde in onze kinderen doen aanwakkeren4 ,voorgaan is reeds opvoeden4 ,en dan1 door het voorschrijven en opleggen van kleine en grotere plichten1 gewennen aan het zorgen en helpen van anderen4 ,ook al gaat dat niet altijd met hooggestemde gevoelens1 die simpele practijk is zulk een machtige gemoedsvormer4 ,moeders die alles voor hun kinderen doen en alles voor hun lievelingen over hebben1 moeten ook eens voor die lievelingen over hebben1 dat zij iets voor ,moeder mogen doen4 ,voorbeelden1 die niet tot navolging leiden1 hebben een problematieke waarde4 ,ze knnen de zelfzucht in de hand werken4 ,en daarom moeten de moeders net zo goed opoffering vragen als geven4 ,bijna zou ik zeggen1 dat het eerste ng practischer opvoedingsmiddel was1 als ik een woordje ten ongunste van opofferende moeders zou kunnen zeggen4 ,maar daartoe zijn ze een te grote zegen voor haar kring1 en verre daar buiten4 ,ze mogen echter bij al haar toewijding1 de aanvaarding niet vergeten4 ,zelfs moeten ze haar opofferende liefde zo ver drijven1 dat ze zich eens niet opofferen4 ,wat een gezegende naturen1 voor wie dat de grootste opoffering is6 ,maar niet alleen voor ,moeder1 ook voor de andere huisgenoten1 ook voor de vriendjes en vriendinnetjes1 ook voor armen en zieken1 ook voor vreemden1 van dichtbij en verre1 moet het kind zich allerlei offers gewennen4 ,de onnozele cent in het negertje voor de arme heidenwereld kan aldus een dubbele zending der liefde vervullen1 en de gezegendste van die twee komt dan nog niet eens die arme heidenwereld ten goede4 ,elke gave verrijkt het meest de gever4 ,en een snoepcent1 die aan het negertje wordt afgestaan1 werkt allicht meer uit dan de hele predikatie4 ,dat verstaat het ,leger des ,heils zo goed1 waar het zijn soldaten aan het werk zet1 aan het werk in de dienst der liefde4 ,wilt ge liefde winnen1 nu niet van anderen1 maar in uzelf1 begin dan maar met liefde te betonen4 ,ook op dit gebied geldt de wet der zelfwerkzaamheid1 het leren en groeien door doen4 ,niet alleen in klei1 karton en hout1 ook in liefde moeten de kinderen leren werken4 ,ook hier is de daad het machtigste opvoedingsmiddel4 ,en zo ontwikkeld mag de methodiek der leervakken nooit worden1 dat ze ook in de school geen plaats meer laat voor deze nodigste van alle oefeningen4 ,en eindelik het verhaal4 ,vaak1 waar het voorbeeld wel wordt bijgewoond1 maar toch niet gezien1 omdat niet iedereen daartoe de ogen heeft4 ,en waar de daad wel wordt gevolgd1 maar toch het harte koud laat1 omdat de gewoonte ook tot de verstening kan leiden4 ,daar werkt het bezielde verhaal1 het verhaal1 dat zich meester maakt van de verbeelding1 en zo van het hart1 en zo van het leven4 ,de ,negerhut van ,oom ,tom heeft heel ,amerika1 heel de wereld in een brand van liefde ontstoken en de negers uit hun slavernij verlost4 ,dat is de geweldige macht van het verhaal4 ,en wanneer we het in de laatste plaats noemen1 is het niet1 omdat het de geringste waarde zou hebben1 maar alleen omdat de daad als bereikte werkelikheid1 als vervuld woord1 voor ons de hoogste plaats inneemt4 ,het is echter bekend genoeg1 dat n woord soms meer heeft uitgewerkt dan een reeks van daden4 ,en woord1 dat uit een brandend hart kwam4 99 99 99 99 99 ,er zijn dus middelen1 waarmee men de kinderen het zorgen en redden tot een belangrijk deel van hun natuur kan maken4 ,laten we ze niet verwaarlozen1 maar aanwenden1 niet eens nog het meest in het belang van anderen1 maar in hun eigen belang4 ,wie anderen redt1 redt zichzelf4 ,dat is de gezegende baatzucht van de liefde4 ,,xv4 ,,van ,,de ,,zandgronden4 ,het lijkt wel1 of de katten hier 's nachts net zoo huishouden als bij ons1 zei mijn vrouw4 ,en zij had gelijk4 ,wie in een stad woont1 weet1 hoe op sommige tijden van 't jaar1 de katten van je buren en dan nog enige zwerfkatten kunnen krijsen en blazen in het tuintje achter je huis4 ,datzelfde geluid nu horen we hier haast elke morgen1 heel in de vroegte1 zoo om een uur of vier4 ,en ook 's middags en 's avonds4 't ,komt echter niet van katten4 ,die zien we niet4 ,maar aan de overzij van de zandweg1 waaraan ons pension ligt1 verrijst een mooi dennebos1 hoge1 bruinstammige dennen met donkergroene kruinen4 ,en daaruit komt het harde gekrijs4 ,enige mooigevederde vogels vergasten er ons op4 ,reeds meermalen is het opgemerkt1 hoe groot verschil er wezen kan tussen de bevedering en de stem van een vogel4 ,de volle orgelklanken van de nachtegaal schijnen even weinig bij zijn vale veertjes te behoren1 als de onwelluidende schreeuwen van de papegaai en de pauw bij hun schitterende tooi4 ,en zo is het ook met onze overburen in het dennenbos4 ,ze krijsen afgrijselik1 maar hebben een prachtig verenkleed4 ,zie je ze1 dan noem je ze ,vlaamse gaai1 er is in de klank van deze naam zo iets voornaams en warms1 dat heel wel bij hun uiterlik past1 maar hoor je ze1 dan spreek je van ,meerkol of ,krijtekster4 ,hun geluid doet denken aan krijsende heksen1 zo rauw en onheilspellend klinkt het1 en worden heksen niet wel eens ,meerkollen genoemd8 ,maar de naam ,krijtekster1 ofschoon het minst gebruikt1 is misschien nog wel de meest juiste en sprekende4 ,vooreerst omdat de vogel aan de ekster verwant is1 en ten twede omdat zijn krijten1 schreeuwen1 een van zijn sprekendste kenmerken is4 ,ik vermoed1 dat die naam ook de meest volksaardige is4 ,hij is zo kenschetsend4 ,toen ik nog jong was1 kende ik de naam zonder ooit iets van de vogel gezien of gehoord te hebben4 ,men zal zeggen3 dat is zo'n wonder niet4 ,ook nu nog leren de kinderen heel veel namen zonder ooit iets van de dingen te horen of te zien4 ,maar zo bedoel ik het nu niet4 ,het was niet de meester1 die me met die naam bekend had gemaakt1 maar mijn moeder4 ,en deze had ons die naam nooit geleerd1 maar door hem te gebruiken aan ons overgedragen4 ,een van ons gezin kon nog al luid praten1 erg luid1 vooral wanneer ze in enig geschil haar gelijk wou betogen4 ,dan zei mijn moeder vaak1 en 't is of ik de stem nog hoor3 ,h kind1 schreeuw toch zo niet1 je schreeuwt als een krijtekster4 ,de juistheid van de vergelijking kon ik toen niet beoordelen4 ,krijteksters had je niet in ,amsterdam1 maar zo is de naam mij bijgebleven1 en nu ik het krijsende geluid reeds jaren ken en mij het luide gekrijt van menige opgewonden kinderstem herinner1 moet ik bekennen1 dat de vergelijking goed gekozen was1 al was ze dan ook voor ons nietszeggend4 ,mijn moeder had jarenlang in ,brabant gewoond en kende dus de vogel1 had wellicht vandaar die vergelijking als heersende beeldspraak meegebracht 7bestaat ze wellicht nog in ,brabant of andere zandstreken871 maar voor ons bezat die vergelijking niets tekenachtigs1 was ze slechts een graadbepaling3 je schreeuwt als een krijtekster1 betekende voor ons3 je schreeuwt hinderlik hard4 ,en daar bleef het bij1 totdat de vogel ons in werkelikheid de beste toelichting bracht1 veel beter toelichting1 dan enig taalboekje vermag te schenken4 ,nu ik toch aan beeldspraak van de zandgrond ben1 wou ik wel eens weten1 of iemand1 die daar thuis is1 wel eens gehoord heeft van jouw kar is toch niet aan de zijne gebonden4 ,dit zei mijn moeder1 als we ons b4v4 voor een of andere daad verontschuldigden1 omdat een vriendje ze ook bedreven had4 ,de uitdrukking betekende natuurlik1 dat wij door het gedrag van een ander toch niet tot hetzelfde gedrag verplicht waren4 ,dat begrepen we heel best4 ,maar niemand weer dacht toen bij die woorden aan een kar1 die aan een andere kar gebonden was4 ,de figuurlike zin van de uitdrukking was ons alleen bewust4 ,natuurlik4 ,de woorden en uitdrukkingen ontlenen hun betekenis voor ons aan het gebruik1 midden in 't leven1 en niet aan schoolse verklaringen4 ,en dat gebruik geschiedde in dit geval1 als er noch van karren noch van binden sprake was1 maar alleen van ongehoorzame kinderen1 die hun overtredingen meenden te kunnen rechtvaardigen met die hunner makkers1 of van dwingende kinderen1 die hun zin wilden verkrijgen door op het voorbeeld van andere te wijzen4 ,toen ik later menige boerenkar gebonden zag achter een andere1 beide getrokken door hetzelfde paard1 en die dus in al zijn bewegingen de eerste moest volgen1 toen zag ik de uitdrukking uit mijn kinderjaren eensklaps in schitterende werkelikheid voor me4 ,geen vrijheid van weg of beweging voor nummer twee4 ,overal waar de eerste ging1 moest de twede volgen4 ,daarmee was voor deze met alle vrijheid ook alle zelfstandigheid en verantwoordelikheid verdwenen1 en ik hoorde de twede kar1 neen1 de twede mens1 gebonden aan de eerste1 zich op die gebondenheid beroepen als op een voldoende verontschuldiging4 ,nog n voorbeeld van een beeldspraak1 die ik1 evenmin als dit tweetal uitdrukkingen1 ooit anders hoorde1 dan uit mijn moeders mond4 ,van een heel voorzichtig mens heette het3 ,nee1 maar die gaat ook in geen mandje melken4 ,kent iemand die zegswijze8 ,ook deze is mij weer als kind vertrouwd geworden door 't gebruik1 zonder dat ik er ooit bij aan een mandje dacht4 ,maar toen ik later eens1 plotseling1 in mijn verbeelding dat mandje voor me zag1 voelde ik de spottende scherts van een boerenleven1 dat meer verstand bezit en gebruikt1 dan de ontwikkelde stadsmensen wel denken4 ,maar nu nog even naar mijn krijteksters terug4 ,onlangs werden we uit onze lectuur opgeschrikt door een angstig geschreeuw van de hele mussenwereld4 ,we keken op1 en daar zagen we een krijtekster met een mus in zijn snavel wegvliegen4 ,hij zette zich op een dennetak1 legde de mus daar even neer1 precies zoals een kat dat met een muis doet1 pakte het dode diertje toen weer op1 en vloog ermee het bos in4 ,we hoefden niet te vragen1 of onze ,meerkol een kwade heks was4 ,met eigen ogen hadden we 't gezien4 ,enige ogenblikken later sjilpten de mussen er weer vrolik op los en kwamen uit hun schuilhoekjes te voorschijn4 ,zouden ze er iets van gevoeld hebben1 dat een der hunnen zo eensklaps uit het land der levenden was verdwenen8 ,zouden ze hem missen8 ,of alleen maar een ogenblikje bang zijn geweest voor hun eigen hachje8 ,in de mussenwereld als in de mensenwereld1 het schip zinkt in de diepte weg1 en de golven vloeien weer samen1 of er niets gebeurd is4 ,we zien geen graven1 maar alleen de zee1 de eindeloze1 eeuwig rusteloze zee1 de zee van het woelende1 vereffenende leven4 ,is het zo8 99 99 99 99 99 ,op de zandgronden zijn niet alleen hei en dennen1 krijteksters en eekhoorns1 er zijn ook nog mensen4 ,dat wordt altijd zo leuk vergeten door de ijverige geografen en natuurvrinden4 ,mensen tellen niet mee4 ,die bestudeer je niet4 ,die laat je links liggen4 ,en dan vooral de mensen op de zandgronden4 ,heten die niet domme boeren1 even armelik aan ontwikkeling als hun grond schraal is aan voedingsstoffen8 ,je mag nog wel enige aandacht wijden aan hun rogge1 boekweit en aardappelen1 aan hun knollen1 spurrie en lupinen1 maar aan henzelf1 dat loont de moeite niet4 ,ze zijn zo bekrompen4 ,ja1 dat heb ik ondervonden4 ,in menige boerderij zijn we geweest1 hebben het bedrijf gadegeslagen en met de mensen gepraat1 maar--heb ik het zo goed getroffen8--in de stad heb ik bij windbuilerigheid heel wat meer domheid en bekrompenheid aangetroffen dan bij die domme boeren4 ,daar heb je ,klaosjemeu4 ,ze is drie-en-zeventig en ongetrouwd4 ,wat wil je1 zal zo'n boerin anders doen dan op 't land werken en sjouwen met varkensvoer8 ,klaosjemeu woont met haar zuster ,mientje1 een vrouw van vijf-en-zeventig1 op dezelfde boerderij1 met de zoon van ,mientje en diens vrouw1 en dan het dochtertje van het jonge paar1 een zevenjarig meisje4 ,en toen we zo bij hen zaten te praten1 zei ,klaosjemeu3 ,jao1 't is lastig voor ons kleintje1 dat die school zo ver is1 want we kunnen haar niet altijd halen en brengen1 maar lezen kan ze toch4 ,hoe had ze dat dan geleerd8 ,twee jaar geleden had het kleine ding haar voet gebrand4 ,toen moest ze een lange tijd thuis blijven liggen4 ,daarbij verveelde ze zich erg4 ,en toen had ,klaosjemeu bedacht1 om haar maar lezen te leren4 ,hoe8 ,klaosjemeu wist niemendal af van methode1 noch van ,bouman noch van ,versluys1 ook ,hoogeveen's ,leesplank was nooit tot haar doorgedrongen4 ,maar ze kende nog het ,a1 ,b1 ,c4 ,dat leerde ze het kind met de ouderwetse namen1 en dan zochten ze de letters in de ,bijbel op4 ,en zo heeft het kind 't geleerd4 ,en nu kan ze 't4 ,haal maar eens een boekje en lees eens4 ,de kleine ging weg1 kwam spoedig terug met een oude ,bijbel1 ging op de grond zitten1 sloeg het boek open en las1 waar het toevallig openviel4 't ,was bij ,psalm #aaj1 een psalm met nog al heel moeilike woorden4 ,maar 't ging zonder haperen1 en allerliefst klonk het eentonige kinderstemmetje in de kring van volwassenen3 ,een psalm van ,david4 ,de ,heere heeft tot mijnen ,heere gesproken3 ,zit aan mijne rechterhand1 totdat ,ik uwe vijanden gezet zal hebben tot eene voetbank uwer voeten4 ,de ,heere zal den scepter uwer sterkte zenden uit ,zion1 zeggende3 ,heersch in het midden uwer vijanden4 ,uw volk zal zeer gewillig zijn op den dag uwer heirkracht1 in heilig sieraad2 uit de baarmoeder des dageraads zal u de dauw uwer jeugd zijn4 ,de ,heere heeft gezworen1 en het zal ,hem niet berouwen3 ,gij zijt ,priester in eeuwigheid1 naar de ordening van ,melchizdek4 ,de ,heere is aan uwe rechterhand2 ,hij zal koningen verslaan ten dage zijns toorns4 ,hij zal recht doen onder de ,heidenen2 ,hij zal het vol doode lichamen maken2 ,hij zal verslaan dengenen1 die het hoofd is over een groot land4 ,hij zal op den weg uit de beek drinken2 daarom zal hij het hoofd omhoog heffen4 ,ik heb de gehele psalm overgeschreven1 om eens te doen zien1 welke moeilike woorden er in voorkomen4 ,die las het lieve kind onberispelik4 ,natuurlik begreep ze de tekst niet en was er geen voordracht in haar toon1 maar daar ging het hier niet om4 ,hoofdzaak was3 ze kon lezen1 en ze kon goed lezen4 ,en dat volgens de methode van het ,a1 ,b1 ,c1 en onder de ongeschoolde leiding ener ruim zeventigjarige boerin4 ,domme boeren8 ,ik beloofde1 dat ik de kleine ,pim en ,mien zou sturen1 en als ze die uit had1 ,ot en ,sien1 en zo verder het hele rijtje4 ,en ,klaosjemeu8 ,ik kon het haar niet toezeggen1 maar anders kreeg ze op haar oude dag nog de acte van onderwijzeres1 honoris causa4 ,er zijn1 vrees ik1 dommer en ongeduldiger schooljuffrouwen1 die de acte bezitten krachtens een welvolbracht eksamen en onderwijzen volgens een volmaakte methode1 menselikerwijs volmaakt als de kieswet van ,van ,houten4 ,ach1 de methode6 ,ik wil geen kwaad van haar zeggen1 al bederft ze vaak de onderwijzersstudie en de onderwijspraktijk4 ,maar de persoonlikheid van de onderwijzer1 van de onderwijzeres is toch ook nog iets4 ,niet waar1 domme ,klaosjemeu8 ,mientje kan ook al de taofels1 zei ,grootmoeder1 naar wie ze genoemd is4 ,en inderdaad1 ze kende ook al de tafels van vermenigvuldiging1 en prompt ook4 ,en waar woon je8 ,ik woon in de provincie ,gelderland1 in de gemeente ,e41 in de buurtschap ,t4 ,dat was ,mientje haar ,aardrijkskunde4 ,heeft ze er heus niet meer aan dan aan het begrip plattegrond en het kaartbegrip8 99 99 99 99 99 ,maar dat lezen van een ,priester1 naar de ordening van ,melchizdek1 dat is toch immers een dwaas ding8 ,laten we hier niet van dwaas spreken1 maar bewondering koesteren voor een oude boerin1 die met geen andere hulp dan haar oude ,bijbel haar achternichtje zo ver gebracht had4 ,zijzelf en de anderen hadden uit dat boek heel hun leven nog wel iets meer gehaald--n4l4 hun troost en kracht in moeilike tijden4 ,en moeilike tijden waren over dit boerengezin heengegaan4 ,meer dan twee honderd jaren had de familie op een boerderij gewoond1 van ouder tot ouder4 ,toen was de boerderij met het hele landgoed1 waartoe ze behoorde1 verkocht1 en moesten zij een andere plaats zoeken4 ,maar die was niet te vinden1 uren in den omtrek niet4 ,de oude boer leefde toen nog1 de man van ,mientje4 ,en o1 meester1 vertelde ,mientje1 wat die man toen een strijd heeft gehad6 ,hij was ten ende raad4 ,maar1 hij geleufde1 dat de ,heer alles ten goede zou keren4 ,die zou hem niet verlaten4 ,en in zijn radeloosheid liep ie het huus uit1 naar een eikenbosje1 en daar knielde hij neer1 en daar bad hij ,god om voorlichting4 ,en toen hij opgestaan was1 kwam hij bij me en zei3 ,vrouw1 zou ,veldzicht niet te koop zijn8 't ,is mogelik1 zei ik4 ,en hij ging er op af1 en jao heur1 't was te koop4 ,en zo zitten we nou hier1 al vijf jaar4 ,maar mijn beste man is dood4 ,de tranen kwamen het oudje in de ogen1 als ze over haar man sprak4 ,maar1 zei ze1 als om haar smart te verklaren1 maar 't was ook zo'n innig goeie man en zo'n brave1 vrome ziel4 ,door al zijn lijden heen kwam hij steeds dichter bij den ,heer4 ,en hij heeft geleden4 ,ach1 de stakker heeft zo'n pijn gehad in zijn ziekte4 ,maar dan zong hij maar een psalm1 en als je hem dan zo hoorde zingen1 ach meester1 dan brak je hart4 ,vader1 zei ik tegen hem1 wat zing je nog8 ,ja1 zei die dan1 in mijn ziel jubelt het door al mijn pijnen heen4 ,en wat heeft de ,heere ,jezus wel voor ons geleden4 ,en ,die was zonder zonden4 ,in 't ,diaconessenhuis te ,utrecht is hij nog tweemaal geopereerd4 ,maar 't mocht niet baten4 ,en daar is hij dan ook gestorven4 ,maar wat die man daar nog een zegen geweest is6 ,de andere zieken1 die lang zo erg niet waren als hij1 werden door hem getroost4 ,en dan bad hij met ze4 ,ja1 dat kon hij hier in huis ook zo met ons doen4 't ,is altijd een voorbidder in huis geweest1 meester4 ,en bij alles maar met ,god raadplegen4 ,en daar is hij zalig bij heengegaan4 ,mientje en ,klaosjemeu waren niet uitgepraat van die goede geest1 die een groot deel van haar leven haar geleid en gesterkt had4 ,en nu wachtten ze maar1 totdat het ook hun tijd was4 ,dan werden ze bij hem begraven op het kleine1 stille kerkhof4 ,heeft meester het kerkhof al gezien8 ,ja1 dat had ik4 ,maar we zouden er nu nog eens naar toe gaan1 om zijn graf te bezoeken4 ,dat deden we1 enige dagen later4 ,we dwaalden tussen de steentjes rond1 totdat we zijn zerk vonden1 en daar lazen we3 ,hier rust ,aalt v4 ,l41 oud #gg jaar4 ,gestorven ,november #aije4 ,en daaronder3 ,door ,lijden geheiligd4 99 99 99 99 99 ,wellicht hebben we het bij uitstek goed getroffen met onze bezoeken bij de boeren4 ,maar in die eenvoudige woningen hebben we herhaaldelik gevonden3 verstand1 liefde1 vroomheid4 ,en alle drie echt4 ,laten we voorlopig niet meer van die domme boeren spreken en erkennen1 dat de zandgrond nog iets anders ter lering biedt dan hei en dennen en krijteksters4 ,,xvi4 ,,waar ',t ,,schort4 ,het is wel een aangrijpend stuk wereldgeschiedenis#f1 dat we nu doormaken4 #f ,dit werd geschreven bij het uitbreken van den oorlog4 ,maar hoe geweldig ook1 nieuw is het niet4 ,europa heeft meermalen over haar gehele uitgestrektheid in vuur en vlam gestaan4 ,en al is het waar1 dat de krijg tans zoveel moordender is met zijn volmaakte vernielingswerktuigen1 daar is ook het gevolg van1 dat hij spoediger beslecht kan zijn4 ,gelijk overal geldt hier de wet van 't energieverbruik3 vermeerdering van spanning1 vermindering van tijd4 ,snel en krachtig is kort handelen4 ,naar menselike berekening zal de ellende gauwer voorbij zijn3 we kennen geen #hj- of #cj- of #g- of #d-;jarige oorlogen meer4 ,we kennen alleen uitbarstingen als van vuurspuwende bergen4 ,wat in deze dagen evenwel bevreemdt1 het is de bevreemding der mensen1 dat zulk een massale moordpartij nu nog mogelijk is bij de reeds bereikte zedelike en verstandelike ontwikkeling4 ,die bevreemding is bevreemdend1 omdat ze van zulk een onverstand getuigt bij die verstandelik ontwikkelden4 ,wat baat1 in de eerste plaats1 verstandelike ontwikkeling1 als ze niet uitsluitend in dienst staat der zedelike ontwikkeling4 ,dan is ze een kwaad te meer1 daar al haar uiterst werkzame faktoren dan meehelpen1 om de moraliteit nog sneller te doen verworden4 ,dan vermenigvuldigt ze de ellende op schrikbarende wijze4 ,terecht heeft men de duivel nooit als een domoor getekend4 ,hij is de intelligentste en geslepenste diplomaat te knap af1 en verliest het alleen tegen de waarachtige onschuld4 ,daarmee weet hij geen weg4 ,verstandelike ontwikkeling is dus op zichzelf geen voordeel4 ,men zet geen vrede kunstig in elkaar1 als er geen vredegezindheid in de harten leeft4 ,en die is er niet1 omdat er geen liefde is4 ,is er geen liefde8 ,hebben we dan ook niet een hoge zedelike ontwikkeling bereikt8 ,het is overbodig over deze vraag veel bespiegelingen te houden3 de feiten spreken met overgrote duidelikheid4 ,ws er liefde1 ws de mensheid moreel hoog ontwikkeld1 dan kon het kanon niet de hoogste toon voeren in de beslechting van geschillen4 ,maar het feit1 dat de macht bij de moord berust1 bewijst afdoende het schromelik tekort aan liefde4 ,dat is ook niet anders te verwachten4 ,hoe de mensen van deze tijd ook verschillend over ,jezus ,christus denken1 in hem ,gods ,zoon1 een volmaakt mens of een zachtaardige dweper zien1 hieromtrent zijn de tot oordelen bevoegden het wel eens1 dat in ,hem de ,liefde werkelikheid was geworden4 ,welnu1 die vlees geworden ,liefde heeft de mensheid in koelen bloede en eigenlik met bevredigd haatgevoel aan 't kruis genageld4 ,men haatte de ,liefde4 ,de ,joden wilden wel een ,messias1 maar een1 die hen van 't juk der ,romeinen zou verlossen en dan hun koning zijn1 hun aardse koning4 ,ze begeerden een koninkrijk hier op aarde4 ,maar een ,koninkrijk der hemelen1 een vrede des harten door de heerschappij der liefde1 daarnaar waren ze gans niet begerig1 en ze riepen het ,kruist hem over de volksmisleider4 ,liever een moordenaar losgelaten dan deze zielenredder4 ,en zo dachten de ,joden niet1 omdat ze ,joden waren1 want zo denkt nog tans de gehele ,romaanse1 ,germaanse1 ,slaviese wereld onder allerlei walgelike schijn van ,christendom4 99 99 99 99 99 ,het kruis van ,christus is inderdaad de morele veroordeling der menselike natuur4 ,hier hebben wij1 mensen1 getoond1 hoe veilig de ,liefde op aarde rondwandelt4 ,en als zij weer eens van haar hemelse hoogte afdaalde1 om opnieuw reddend--doch ook richtend--onder ons rond te gaan1 ze zou weer evenzo ontvangen worden1 nu niet door de ,joden1 maar door de ,duitsers1 of de ,engelsen of de ,nederlanders1 brave1 christelike natin4 ,zij zou hier weer een kruis vinden4 ,maar datzelfde kruis van ,christus is tevens de morele zegepraal der1 ja k der menselike natuur4 ,dat ,hij1 een mens1 zulk een liefde tot de mensen met zijn onbegrensd ,godsvertrouwen verenigde1 dat is voor de naar verlossing uit haar zelfzucht reikhalzende ziel een hoopvol teken4 ,daar is een mens geweest1 een mens van gelijke bewegingen als wij1 die--door zijn zondeloosheid1 dat is3 door zijn heiligheid1 dat is3 door zijn goddelikheid--de lof en de smaad1 de kroon en het kruis der wereld niet heeft geacht1 in wien de liefde zaligheid werkte onder het smartelikste lichamelik en geestelik lijden4 ,zie de mens1 zei ,pilatus van hem4 ,wanneer ,pilatus nu eens in die woorden de adelbrief van ons geslacht had uitgegeven6 ,jezus ,christus--de mens4 ,hij de alleen ware mens4 ,en wij--armzalige verwordingen van dit type6 ,dan is er geen reden tot vertwijfeling bij de zedelike mogelikheid1 die we bij dien ,eenen verwerkelikt zien en wiens invloed we1 ondanks alles1 toch in de loop der geschiedenis kunnen bespeuren4 ,maar dan is er wel reden tot bittere smart en zelfverwijt1 dat de verwerkeliking van de hoogste aanleg in de menselike natuur zo uiterst1 uiterst langzaam gaat1 en dat mede door onze schuld4 ,niet de ,liefde heerst1 maar de ,zelfzucht1 en deze gebruikt de meest barbaarse middelen1 om zonder enige zachtheid of verschoning haar zegeweg te effenen4 ,vernielen en vermoorden1 zoals geen middeleeuwse roverbende 't zou gedaan hebben1 dat is haar christelikheid4 ,en dat geschiedt dan onder de godslasterende aanroeping van de zegen der ,voorzienigheid4 ,doch wachten we ons1 omdat het eerste binnenbreken op onzijdig gebied1 het eerste bloedvergieten van onschuldigen1 nu op de zondenlijst der ,duitsers komt1 onze verontwaardiging bij uitsluiting over hun hoofden uit te storten4 ,we zijn nog niet vergeten de verbranding van hoeve aan hoeve1 de concentratiekampen in ,zuid ,afrika1 waar door godvrezende ,engelsen vrouwen en kinderen als in moordholen opeengehoopt werden4 ,en we weten ook1 hoe in onze ,oost1 door de kogels onzer soldaten1 dessa's werden platgeschoten1 ook vrouwen en kinderen geveld4 ,in dit opzicht geeft het ene beschaafde1 christelike volk het andere niets toe4 ,als wij in ,duitslands plaats waren geweest1 hadden we evenzo gedaan en de anderen niet minder4 ,dit te erkennen1 is niets meer dan simpele eerlikheid en bewaart ons tenminste voor die schijnheilige eigengerechtigheid1 die in gloeiende verontwaardiging uitbreekt over444 onze eigen zonden1 nu die toevallig door anderen bedreven worden en deze daar profijt van hebben4 99 99 99 99 99 ,men kan vragen1 waaraan de schrijver dezer regelen het gezag ontleent tot zulke uitspraken4 ,dan behoeft hij echter met zijn antwoord niet verlegen te staan en niet eens de geschiedboeken te raadplegen4 ,het is voldoende1 als hij de mensen bij hun medemensen1 bij hun vrienden1 buren1 stad-1 stand-1 landgenoten1 als hij hen bij henzelf bepaalt4 ,vaak hoort men beweren1 dat de geschiedenis een leerschool voor 't heden is4 ,het schijnt nog aannemeliker1 dat omgekeerd het heden de geschiedenis doet begrijpen1 en dat op de grote gebeurtenissen in het leven der volkeren1 het licht wordt geworpen door de gebeurtenissen in 't leven der individuen om ons heen1 door de gebeurtenissen in ons eigen leven4 ,treffend is in de laatste moeilike dagen uitgekomen1 van welk een eigenaardig karakter onze persoonlike liefde is4 ,de mensen hebben zich gehaast met--niet een buitenlandse vijand1 maar hun eigen landgenoten te bestrijden4 ,in allerijl vergoudden en verzilverden ze hun papier1 weigerden papier te ontvangen1 sloegen buitensporig levensvoorraad in--absoluut niet denkend aan anderen4 ,en zo deden ze tegenover hun medeburgers4 ,tans1 als bij een schouwburgbrand1 kwam het eens aan de dag1 wat er in de menselike natuur zit3 dringt de anderen maar dood1 mits wij gered worden4 ,dit is precies het tegengestelde van christendom4 ,en deze uiting van broedermoordende zelfzucht is eigenlik nog jammerliker dan de gevoelloze vernielingswoede op 't slagveld4 ,zij1 die de kanonnen doen aanrukken1 wagen er ook hun eigen leven aan1 terwijl de anderen heel veiligjes met hun zilver en hun voorraad binnen de vier muren van hun bovendien nog lafhartig egosme blijven4 ,waar aldus de liefde spreekt in eigen kring en eigen hart1 behoeven we ons nog niet verontwaardigd te tonen over een inval1 die als hoogste nadeel heeft1 dat hij ons in ongelegenheid brengt4 ,geschiedde hij ergens ver weg1 in ,afghanistan b4v42 onze verontwaardiging zou slinken met het toenemen van de afstand1 d4 i4 met het toenemen van ons gevoel van veiligheid4 ,neen1 er is reden om onszelf eens goed te leren kennen1 nu de omstandigheden in ons oproepen wat er in ons is4 ,zijn wij bereid tot offeren8 ,dat is de hoofdvraag4 ,men spot vaak met die oude god der ,isralieten1 die offers eiste1 bloed van stieren en rammen1 en aldus verzoend moest worden4 ,maar is de ,god der ,liefde minder wreed8 ,kunnen we ons een leven van liefde anders denken dan als een aanhoudend offeren8 ,wie zich aan de ,liefde overgeeft en uit de volheid zijns harten uitroept3 ,zeg gij wat ik doen zal1 die moet nog iets anders op 't altaar brengen dan stieren en rammen1 die moet als ,abraham zijn eengeboorne1 als ,christus zichzelf overgeven1 volkomen4 ,ach1 we zijn nog niet eens in staat1 een beetje gerief te offeren1 een beetje ontspanning1 een beetje rust4 ,worden we er toe verplicht1 en kunnen we het niet ontduiken1 dan klagen we1 of1 als we 't heel ver brengen1 berusten we1 zwijgend en hopend4 ,wr is de innerlike blijheid der offerende liefde8 ,er is nog zo bitter weinig christendom4 ,ook in ons4 ,en dr schort het4 ,het is niet nodig1 hier verder over uit te weiden4 ,ieder raadplege eens eerlik zijn eigen hart4 ,dan zal hij zien1 dat de oorzaak der tans uitgebroken ellende ook dr schuilt4 ,en dat die oorzaak alleen verzwakt als dr tenminste wordt ingestemd met de woorden3 ,mijn koninkrijk is niet van deze wereld4 ,we leren altijd zo naief uit onze studieboeken de oorzaken der verschillende dingen4 ,maar zijn die oorzaken iets anders dan variaties van het ene door-en-door onchristelike thema3 ,ik8 ,ze zijn slechts de momentele omlijningen der ,zelfzucht1 tijdelike verschijningsvormen van blijvende krachten4 ,en tegenover haar staat alleen3 ,bereidheid tot redden4 ,wie hiertoe bereid is1 voelt zich onder alle dreiging rustig en vredig4 ,hij heeft de wereld overwonnen4 ,dat is zaligheid4 ,,xvii4 ,,vrede ,,door ,,recht8 ,vrede op ,aarde6 ,streng dreigde op steile rots de burcht van 't menslik recht4 ,gebouwd door ,zelfzucht1 hief hij koud zijn harde tinnen4 ,al wat door kracht en list de slotheer wist te winnen1 ,werd hier beschermd1 en zwakke ,onnozelheid geknecht4 ,een ijzren band van wet haar vrijheid aangelegd1 ,moest die misdeelde nog haar keetnen erend minnen4 ,het ,recht6 ,het heilig ,recht6 ,wie dorst de kamp beginnen1 ,verwaten wensend1 dat die tempel wierd geslecht8 ,onnozel ,kind1 in 's werelds beestenstal geboren1 ,aan 't eind uws levens door het menslik recht gekruist1 ,in u zal de aard1 der ,liefde godlik recht zien gloren1 ,dat vrede brengt4 ,o ,christus1 zelfs door hen verguisd1 ,die in hun schone naam u heten toe te horen1 ,geen vrede aleer uw vree door wolk n wereld ruist4 ,,inhoud4 ,blz4 ,i4 ,vroege tucht #a ,,ii4 ,in ,blaricum #ab ,,iii4 ,een paar klachten #ad ,,iv4 ,over straffen #ce ,v4 ,van buiten8 of van binnen8 #ch ,,vi4 ,zeg maar ja #ci ,,vii4 ,groeien gaat langzaam #fa ,,viii4 ,frederik ,frbel #fd ,,ix4 ,dood-eenvoudig #ajf ,durven8 #ace ,x4 ,wek godsdienst in het kinderhart #adh ,,xi4 ,een moeilik ogenblik #aeh ,,xii4 ,op en om een ringoven #ahj ,,xiii4 ,de zedelike opvoeding moet bij de volwassenen beginnen #bjd ,,xiv4 ,in zijn natuur #baj ,,xv4 ,van de zandgronden #bbd ,,xvi4 ,waar 't schort #bce ,,xvii4 ,vrede door recht #bdc ---------------------------------------- ------- ,,opmerkingen ,,van ,,de ,,bewerker3 ,de volgende correcties zijn in de tekst aangebracht3 ,bron 7,b37 -- ,correctie 7,c37 ,b3 onder dwaasheid onverschilligheid en ,c3 onder dwaasheid1 onverschilligheid en ,b3 de wereld een weingje beter verlaten ,c3 de wereld een weinigje beter verlaten ,b3 verbeterend1 verlichtend versterkend ,c3 verbeterend1 verlichtend1 versterkend ,b3 in het vertreden van de te recht ,c3 in het overtreden van de te recht ,b3 ontwikklen tot zedelijke karakters1 ,c3 ontwikkelen tot zedelijke karakters1 ,b3 ,stoute tafel6 ,geef de ,c3 ,stoute tafel6 ,geef de ,b3 gedaan1 hoor6 ,ze bijten ,c3 gedaan1 hoor6 ,ze bijten ,b3 goud-glinsterende kabbe-beling voor ,c3 goud-glinsterende kabbeling voor ,b3 kind overliet4 ,de thuiskomst des ,c3 kind overliet4 ,de thuiskomst des ,b3 handhaven4 ,het is lichter--riep ,c3 handhaven4 ,het is lichter--riep ,b3 ,koninkrijk van ,god1 want ,c3 ,koninkrijk van ,god1 want ,b3 alleen zij4 ,toen de hertog van ,c3 alleen zij4 ,toen de hertog van ,b3 grond af weder opbouwen4 ,c3 grond af weder opbouwen4 ,b3 beweging--is de daad6 ,c3 beweging--is de daad6 ,b3 van het oord1 die der aanschouwing ,c3 van het woord1 die der aanschouwing ,b3 opzichte van de weerspanning eigenwijze ,c3 opzichte van de weerspannig eigenwijze ,b3 schelen ,zo zijn ze4 ,c3 schelen4 ,zo zijn ze4 ,b3 ,kind1 wat is er6 zei ,c3 ,kind1 wat is er6 zei ,b3 vlak bij je ,op 't laatst ,c3 vlak bij je4 ,op 't laatst ,b3 als b4v4 later ,emilie werd ,c3 als b4v4 later ,emile werd ,b3 ,de einge vraag is3 ,wilt ,c3 ,de enige vraag is3 ,wilt ,b3 mens1 zonder redeneringgen1 de wil ,c3 mens1 zonder redeneringen1 de wil ,b3 deze een moreele consolidatie1 maar ,c3 deze een morele consolidatie1 maar ,b3 kopsnellen en verorbenen1 maar ,c3 kopsnellen en verorberen1 maar ,b3 trappen en bliksemde ogen nodig ,c3 trappen en bliksemende ogen nodig ,b3 groene woud1 ,dan stelde ,c3 groene woud4 ,dan stelde ,b3 dat de jongen reeds 's ,c3 dat de jongens reeds 's ,b3 grauw papier beplakt1 ,ze dringt nu ,c3 grauw papier beplakt4 ,ze dringt nu ,b3 uren schaftijd2 dat vullen ,c3 uren schafttijd2 dat vullen ,b3 lag in zijn natuur4 ,c3 lag in zijn natuur4 ,b3 kan ze toch4 ,hoe had ze ,c3 kan ze toch4 ,hoe had ze ,b3 verworden4 ,dan vermenigtvuldigt ze ,c3 verworden4 ,dan vermenigvuldigt ze ,b3 van de afstand1 d44i4 met het toenemen ,c3 van de afstand1 d4 i4 met het toenemen ---------------------------------------- -------