---------------------------------------- ------------------------ ,,opmerkingen ,,van ,,de ,,bewerker3 ,de tekst in dit bestand wordt weergegeven in de originele1 verouderde spelling4 ,er is geen poging gedaan de tekst te moderniseren4 ,bladzijde-nummering is verwijderd4 ,afgebroken woorden aan het einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld4 ,voetnoten zijn hernummerd en verplaatst naar het eind van de alinea met de verwijzing4 ,de in het origineel als cursieve tekst is weergegeven als cursief4 ,letters uit het griekse alfabet zijn omgezet en weergeven als ,grieks3 woord4 ,de letter o met macron is als o weergegeven4 ,overduidelijke druk- en spelfouten in het origineel zijn gecorrigeerd4 ,variaties in spelling zijn behouden3 ,,meyer_/,,meijer4 ,aan het eind van het boek volgt een overzicht van de aangebrachte correcties4 ,de illustraties zijn beschikbaar bij de html-versie van dit e-boek op https3_/_/www4gutenberg4org_/ ---------------------------------------- ------------------------ ,,de ,h4 ,,nikolaas ,,in ,,het ,,folklore ,,door ,dr4 ,,jos4 ,,schrijnen1 leeraar aan het ,bisschoppelijk ,kollege te ,roermond1 bibliothekaris van het ,genootschap ,limburg4 ,illustratie3 ,limburgs provinciewapen ,,roermond1 ,j4 ,j4 ,,romen ,,en ,,zonen4 #ahih4 ,de ,h4 ,nicolaas in het ,folklore4 ,folk-lore1 zegt ,prof4 ,paul ,alberdingk ,thijm#a1 is op alle gebied de wapenkreet geworden4 ,wee dengene1 die zich daartegen kant6 ,hij worstelt tegen den stroom4 ,folk-lore in de raadzalen6 ,folk-lore in de school6 ,folk-lore in alle kunstuitingen6 ,en zoo is het ,folklore in engeren zin1 dat wil zeggen1 de wetenschappelijke behandeling van gewoonten1 zeden en gebruiken1 spreekwijzen en uitdrukkingen1 liederen1 sprookjes1 sagen1 legenden en voorstellingen1 die voortleven in den boezem des volks1 niet alleen eene moderne wetenschap1 maar tevens eene wetenschap1 die uitdrukking verleent aan den geest1 die beantwoordt aan de behoeften des tijds4 ,immers3 men wendt zich weder tot de natuur2 de volksaard wordt ondervraagd4 ,men spoort op waarin die bestaat1 omdat men dien bijna had vergeten2 men graaft oude legenden1 sagen1 spreuken uit het dikste stof en beoefent een vak1 dat men met den nieuwen naam van ,folk-lore bestempeld heeft1 d4 i4 volkskunde1 volkswetenschap4#b ,aan hare verhouding tot de tijdsomstandigheden dankt de wetenschap van het ,folklore zonder twijfel hare rassche verspreiding4 ,met koortsigen ijver zette men zich in alle beschaafde landen aan het werk1 om den schat van overleveringen op te teekenen1 te schiften1 te groepeeren1 en met verbazende snelheid zag men allerwegen ,folkloristische vereenigingen en bibliotheken verrijzen2 en de naam der jonge wetenschap zelf--voor het eerst door ,mr4 ,thoms1 ,sekretaris der ,camden ,society in het ,athenumnummer van #bb ,augustus #ahdf gebruikt--had slechts enkele tientallen van jaren noodig1 om zich een onbetwist ,europeesch burgerrecht te verschaffen4 #a ,in de ,lettervruchten v4 h4 ,taal- en ,letterlievend ,studentengenootschap ,met ,tijd en ,vlijt4 ,leuven #ahib4 ,p4 #d4 #b ,p4 ,,alberdingk ,,thijm1 l4 l41 ib4 ,van meet af betrad deze wetenschap ook reeds den weg1 dien hare zusterwetenschappen--,mythologie1 ,geschiedenis1 ,ethnologie en ,lingustiek--deze eeuw vooral zijn ingeslagen3 als vergelijkende wetenschap zag zij het licht4 ,niet tevreden op beperkt terrein eene reeks van min of meer samenhangende verschijnselen op een gegeven oogenblik op het leven te betrappen of ook hooger opwaarts te vervolgen1 zoekt de ,folklorist analoge sagen en gebruiken bij verwante stammen op te sporen2 hij ontdoet het aldus verkregen materiaal van alle heterogene bestanddeelen1 vergelijkt1 en tracht zoodoende tot hun kern en hunne oorspronkelijke beteekenis door te dringen4 ,deze door elk wetenschappelijk ,folklorist te volgen gedragslijn doet duidelijk zien1 hoe juist het verwijt van eenzijdigheid was1 door ,dr4 ,g4 ,brom onlangs tot zeker iemand gericht1 die onder het pseudoniem van ,jos a ,leydis schuil gaat#c3 ,maar de verschijning van ,sint-,nikolaas als ,bisschop pleit toch1 zoo men wil1 voor den zuiver katholieken oorsprong en zin van zijn feestviering4 ,zeker1 indien zulk een optreden overal in gebruik was2 maar dat is voornamelijk het geval in ons eigen vaderland4 ,hierop alleen acht gevende1 zouden wij de berisping niet ontgaan1 welke ,tacitus aan de geschiedschrijvers van zijn tijd toediende3 qui sua tantum mirantur4 ,op zijn ,hollandsch gezegd3 die niet verder zien dan de gezichteinder reikt boven hun eigen onderdeur1 en meenen1 dat hun beperkt kringetje de gansche wereld omvat4 #c ,in zijne kritiek van een kortelings onder dit pseudoniem bij ,borg1 ,amsterdam1 verschenen werkje1 getiteld3 ,sint ,nikolaas1 zijn ,feest en ,gebruiken4 ,zie ,de ,katholiek1 ,dl4 ,,cxiii1 p4 #aed4 ,en inderdaad1 worden er tusschen de ,katholieken ,folkloristen gevonden1 die beweren in de volksfeestviering van den ,h4 ,nikolaas niet-kristelijke bestanddeelen1 te ontdekken1 dan is dit #a omdat zij tusschen volksgebruiken en volksvoorstellingen1 die met het feest in betrekking staan1 en andere gebruiken en voorstellingen1 hetzij op eigen bodem1 hetzij elders1 eene verwantschap meenen te speuren1 die niet aan ontleening van het ,st4 ,nikolaasfeest haar oorsprong kan te danken hebben2 en #b omdat geen enkel kerkelijk leerstuk1 geen enkele kerkelijke wet hen verplicht1 al wat op het oogenblik met de feestviering van den ,h4 ,nikolaas in verband staat1 als van zuiver kristelijken oorsprong te beschouwen4 ,wel zullen zij niet altijd langs den weg eener klemmende bewijsvoering tot onwraakbare resultaten kunnen geraken1--vaker door de overtuigingskracht van een voldoend aantal feiten tot eene moralis certitudo wellicht2 in ieder geval zal het hun echter vrijstaan in den knecht ,ruprecht b4 v4 liever een elfische gedaante te zien1 dan ,marmorinus1 den zwarten koning der ,agarenirs1 en wel zonder gevaar1 het spoor der orthodoxie bijster te raken4 ,hij1 die dergelijke beginselen huldigde1 zal hierin niet weinig versterkt zijn geworden door de zooeven geciteerde meesterlijke kritiek van ,dr4 ,brom in de l4l4 ,januari en ,februarinummers van ,de ,katholiek4 ,niet slechts de eer der katholieke historiografie1 ook die van het katholieke ,folklore is daar van bevoegde zijde op schitterende wijze gewroken4 ,het feit en goed recht eener z4 g4 verkerstening zijn er aangetoond1 de banen1 die de katholieke geschiedvorscher te volgen heeft1 afgebakend1 het blazoen der katholieke ,volkskunde is er gezuiverd van alle smet en blaam4 ,uitteraard kon de schrijver echter bij de behandeling van zijn vierde punt niet tot meer bijzonderheden afdalen1 zonder de eenheid van het geheel te schaden2--en toch is de mogelijkheid niet uitgesloten1 dat menig ,katholiek naar eene nadere kennismaking met de zienswijze der ,folkloristen in deze verlangt4 ,ik neem dus de taak op1 door ,dr4 ,brom zelf l4 l41 p4 #aeb den ,folkloristen overgelaten met de woorden3 aan hen de taak1 zoo mogelijk eene volledige oplossing te brengen4 ,in de volgende bladzijden stel ik mij voor1 een zeker aantal gegevens tot eenige rubrieken terug te voeren1 en deze1 meer als specimina dan als volledige verzameling1 het belangstellend publiek aan te bieden4 ,niet zelden echter zal ik hierbij gedwongen zijn in eene herhaling te vallen1 van hetgeen reeds in mijne meer algemeene verhandeling over de ,overblijfselen van den ,wdankultus in ,limburg1 ,vde ,jaargang1 ,i,i,ide ,afdeeling van het ,genootschap ,limburg is gezegd4 ,ook duide men het mij niet ten kwade1 zoo ik voor het meerendeel gedwongen ben uit ongeloovige of althans niet-katholieke schrijvers te putten4 ,gave ,god1 dat ik meer werken van katholieke ,folkloristen als bronnen kon aanhalen6 ,decoratieve illustratie ,i4 ,,het ,,vruchtbaarheidstijdperk4 ,sinte ,klaas1 die goede man1 ,die ook alles bakken kan1 ,suikergoed en taaie man1 ,ja1 daar krijg ik ook wat van4 7,,dr4 ,,eelcoo ,,verwijs1 ,sinterklaas1 's ,gravenhage1 #ahfc4 ,p4 #gd47 ,verreweg de meeste gebruiken en volksvoorstellingen1 die met het feest van den ,h4 ,nikolaas in verband staan1 behooren m4 i4 tot de derde groep in de waarlijk onmisbare distinctie1 door ,dr4 ,brom in zijn eerste artikel vastgesteld#d4 ,zelfs dan1 als de ,kerk wilde afschaffen1 gelukte het haar bij lange niet volkomen1 het ingekankerde heidendom uit te roeien4 ,om zich hiervan te overtuigen1 behoeft men slechts den ,indiculus superstitionum et paganiarum#e na te gaan1 en aldra zal men tot de ontdekking komen1 dat verschillende nummers1 zoo b4 v4 ,de incantationibus#f 7,no #ab71 en ,de divinis vel sortilegis#g 7,no #ad7 nog in het huidige bijgeloof voortbestaan4 ,opmerking verdient het1 dat zich dit bijgeloof vooral aan kristelijke feesten1 zoo b4 v4 ,kerstdag en ,st4 ,thomasdag vasthecht2--en aan deze opvattingen en praktijken zal toch wel niemand een kristelijken oorsprong willen toeschrijven4 ,ook vind ik reeds het eerste nummer eener vragenlijst uit de ,x,vde eeuw1 ten behoeve der priesters voor biechtelingen uit de gewone volksklasse1 in het ,limburgsche ,folklore terug3 ,qui exercent supersticiositates cum acu qua cadaver est consutum#h4 #d ,l4 ,l41 p4 #hc4 #e ,bij ,,moritz ,,heijne1 ,kleinere altniederdeutsche ,denkmler4 ,paderborn1 #ahgg4 ,pp4 #hi1 #ij4 #f ,over tooverij4 #g ,over zieners en waarzeggers4 #h ,die bijgeloovigheid plegen met eene naald1 waarmee een doodshemd genaaid is4 ,bij ,,hermann ,,usener1 ,christlicher ,festbrauch4 ,bonn1 #ahhg4 ,p4 #hd4 ,dit punt van het bijgeloof is reeds door mij opgeteekend in mijne studie1 getiteld2 ,de ,doode in het ,limburgsche ,folklore1 in het ,jaarboek van ,limburg4 ,i1 p4 #aib4 ,maar wat zeggen van gebruiken als het geven van geschenken1 het zetten van den schoen1 van volksfantasien als het rijden over de daken1 het werpen door den schoorsteen8 ,zou men niet veilig kunnen aannemen1 dat de ,kerk ten opzichte hiervan steeds strikt onpartijdig gebleven is1 daar zij er volstrekt geen gevaar in zag1 zoo sommige heidensche attributen al door het volk op een ,h4 ,nikolaas werden overgedragen8 ,men moge dan met nog zooveel ijver de oudste dokumenten doorwroeten en het dichtste stof der archieven doen opdwarrelen1 ten sterkste zou ik het betwijfelen1 of men er ooit in zal slagen1 eene kerkelijke veroordeeling van het geloof aan een ,sleipnir aan het daglicht te brengen4 ,aan ,wdan1 de verpersoonlijking der bewogen lucht1 den windgod en bijgevolg den god der vruchtbaarheid1 behoorden de ,winterfeesten2 hem op de eerste plaats werd dan geofferd2 andere chtonische- en windgodheden1 zooals ,holda en ,perchta1 speelden dan slechts eene ondergeschikte rol4 ,nu mag men met ,grimm aan een driedeeling des jaars en1 in verband hiermee1 aan het voormalig bestaan van drie hoofdoffertijden blijven vasthouden1 ofwel--wat waarschijnlijker is--met ,weinhold en ,phannenschmid1 door ,mogk gevolgd#i1 het ,germaansche jaar in vieren indeelen1--het bestaan der beide ,winterfeesten wordt door niemand ontkend4 ,het eerste dezer feesten1 hetwelk een geruimen tijd duurde1 begon omstreeks het begin van ,november2 het tweede z4 g4 ,midwinterfeest of ,joelfeest1 ontegenzeglijk het hoogste feest der oude ,germanen1 viel in de tweede helft van ,december en in de eerste van ,januari4 ,dit wordt het tijdperk der ,twaalf ,nachten genoemd2 onze oostelijke naburen spreken van de ,zwlften1 ,unternchte1 ,rauchnchte of ,losstage4 ,volgens sommigen moet men door de ,rauchnchte de drie ,donderdagen vr ,kerstmis verstaan#aj4 ,de ,tirolsche boerenalmanak geeft als zoodanig #f1 #be en #ca ,december1 en #f ,januari aan4 ,het woord ,joel1 afkomstig van het ,oud-,noordsche jol 7 99jul71 hangt waarschijnlijk niet met het ,angel-,saksische hveol rad1 samen1 maar komt waarschijnlijk van eene ,indo-,germaansche wortel ,,jeku1 en beteekent scherts1 vroolijkheid1 zoodat dit feest1 naar zijne etymologie te oordeelen1 het jolige bij uitstek was#aa4 ,inderdaad1 het karakter der beide ,winterfeesten bestond in eene uitgelaten vroolijkheid1 veroorzaakt #a door het genieten der offergaven1 gedurende dien tijd aan ,wdan c4 s4 en ook aan de zielen der afgestorvenen gebracht2 en #b--reden van oekonomischen aard--door de twee groote slachttijden1 die met de winterfeestviering samenvielen1 wanneer deze niet1 zooals ,tille beweert#ab1 zelfs de hoofdaanleiding tot de winterfeestviering gegeven hebben4 #i ,grundr4 d4 ,germ4 ,philol41 her4 v4 ,h4 ,,paul4 ,i1 p4 #aabe4 #aj ,,wilhelm ,,mannhardt1 ,der ,baumkultus der ,germanen und ihrer ,nachbarstmme4 ,berlin1 #ahge4 ,p4 #edb4 #aa ,vgl4 ,,elard ,,hugo ,,meijer1 ,germanische ,mythologie4 ,berlin1 #ahia4 ,p4 #aig4 #ab ,,alexander ,,tille1 ,die ,geschichte der ,deutschen ,weihnacht4 ,leipzig1 #ahic4 ,p4 #f vlg4 ,anders was het in het ,noorden4 ,de ,oost-,germanen vierden hun hoofdfeest1 het ,giblt1 in ,februari1 til grdhrar voor den wasdom1 terwijl het ,joelfeest daar in ,januari viel1 til rs voor den oogst#ac4 #ac ,,mogk1 l4 l41 p4 #aabf2 ,,meijer1 l4 l41 p4 #aif4 ,gegeven dus1 dat het eerste ,winterfeest eene vrij groote rij van dagen in beslag nam2 dat het ,joelfeest meestal tusschen ,kerstmis en ,driekoningen1 plaatselijk echter ook vroeger of later kon vallen2 dat beide ,winterfeesten hoofdzakelijk ,wdan1 den god der vruchtbaarheid golden2 dat eindelijk1 gedurende heel den tijd1 als de natuur schijnt uitgestorven en de winden het vaakst ontketend zijn1 volgens de voorstellingen der oude ,germanen de ,wilde ,jacht1 met ,wdan als voorrijder1 door het luchtruim joeg#ad1 dan krijgen wij een bijna aaneengesloten feesttijdperk1 den god der goede gaven ter eere1 dat zich ongeveer van het begin van ,november tot het midden van ,januari uitstrekte4 ,wij bevinden nu1 dat vele volksgebruiken en volksverhalen1 welke met kristelijke feesten gedurende dit tijdperk samenhangen1--,st4 ,martinus 7#aa ,november71 ,st4 ,clemens 7#bc ,november71 ,st4 ,andreas 7#cj ,november71 vooral ,st4 ,andreasnacht1 ,st4 ,barbara 7#d ,december71 ,st4 ,nikolaas 7#f ,december71 ,st4 ,lucia 7#ac ,december71 ,st4 ,thomas 7#ba ,december71 ,kerstmis 7#be ,december71 ,st4 ,stefanus 7#bf ,december71 het feest der ,onnoozele ,kinderen 7#bh ,december71 ,driekoningen 7#f ,januari7--veel overeenkomst blijken te bezitten met de gebruiken van het ,winterfeesttijdperk en met de attributen van den god1 die alsdan de hoofdrol vervulde4 ,zien wij dan anderdeels1 dat zij in hun huidigen toestand eene groote objectieve verscheidenheid vertoonen en bedenken wij1 dat in de feestkringen van andere tijdperken dergelijke overeenkomst vergeefs wordt gezocht1 dan dunkt mij is de gevolgtrekking1 zoo niet strikt bewijsbaar1 dan toch alleszins te rechtvaardigen1 dat het hier attributen geldt1 van hun oorspronkelijk subjekt losgerukt1 en door de volksfantasie1 het eene vr1 het andere na1 aan kristelijke instellingen en persoonlijkheden vastgehecht4 #ad ,overblijfselen1 p4 #aj4 ,heidensche offers gingen steeds van offermaaltijden vergezeld4 ,wat hiervan in ons hedendaagsch ,folklore kan zijn overgebleven8 ,in unserem ,volksglauben1 zegt ,mogk#ae sind in algemeinen die ,opfer vergessen2 gewisse ,gerichte1 die man in jenen ,tagen isst1 scheinen nur noch schwach daran zu erinnern2 en ,grimm#af beschouwt als offerresten vooral das reiben der heiligen flamme1 laufen durch die brnde1 werfen von blumen in das feuer1 backen und austheilen grosser brote oder kuchen1 und der reihetanz4 ,zoo ook v4 ,reinsberg-,dringsfeld3 ,der ,weihnachtsschmaus trat an die ,stelle der alten ,gastereien1 die mit den ,opfern verbunden waren1 wie uns die verschiedenen ,speisen1 die noch blich sind1 sowie die ,weihnachtskuchen1 welche die ,gestalt von ,ebern1 ,pferden und anderen ,tieren haben1 deutlich bekunden#ag4 ,men mag deze meening zijn toegedaan of niet1 vreemd is het in ieder geval1 dat juist gedurende den ,joeltijd 7in den meest uitgebreiden1 boven aangeduiden zin7 de meeste smulpartijen en gebaksvormen gevonden worden4 #ae ,l4 ,l41 ,i1 p4 #aabe4 #af ,,jacob ,,grimm1 ,deutsche ,mythologie4 ,berlin1 #ahge 7,vierte ,ausg4 bes4 v4 ,e4 ,h4 ,,meijer7 ,i4 p4 #ce4 #ag ,das festliche ,jahr der ,germanischen ,vlker4 ,leipzig1 #ahih4 ,p4 #d4 ,met ,st4 ,maarten bakt men bij ons bijzondere koeken1 ,st4 ,maartenshoorntjes genaamd2 in ,duitschland houdt men smulpartijen1 ,mogk althans spreekt van ,martinsschmusen#ah4 ,in het ,freudenthal 7,oostenr4 ,silezi7 krijgen kinderen en volwassenen op ,st4 ,maartensvooravond velerlei geschenken1 maar vooral het ,martinshrndl mag niet ontbreken#ai4 ,met ,st4 ,andreas wordt te ,reichenberg de ,andreaskranz gebakken#bj4 ,in ,hohenzollern begint men acht dagen vr ,sinterklaas reeds met het bakken van het ,klausenmannle1 een wittebrood in den vorm van een dansenden man#ba4 ,met ,sinterklaas vergast zich in heel ons land oud en jong aan peperkoek onder de meest grillige vormen en benamingen4 ,te ,seekirch 7,wrtemberg7 bakt men alsdan lange1 dunne koeken1 die den vorm van pyramiden hebben2 in het ,oberambt ,ehingen kleine1 ronde suikerbroodjes1 z4 g4 ,cloosen-,weckle2 te ,dieburg 7,hessen-,nassau7 ,nicolaus-,lebkuchen2 te ,leipzig ,pflaumentoffel1 eene eigenaardige lekkernij#bb4 ,dan volgt ,kerstmis met zijn in het ,limburgsche ,folklore eigenaardige ,kerstbroodje van ,geleen#bc1 en tweede ,kerstdag1 waarop de kinderen te ,neeroeteren 7,belg4 ,limburg7 op broodjes onthaald worden#bd2 voorheen at men op ,stefanusdag in den ,eiffel tweerlei brood1 het eene zuur1 het andere zoet1 zooals nog thans in de ,rijnlanden#be4 ,ook zijn de ,weihnachtsstollen bekend4 ,kerstbrood geldt in ,duitschland voor brandstillend#bf4 ,tusschen ,kerstmis en ,nieuwjaar kende men er eertijds een bijzonder soort brood#bg4 ,voeg hierbij nog het ,nieuwjaarsgebak 7,nieuwjaarsmoppen1 aan den ,rijn3 ,neujahrskrnzchen7 en de smulpartijen op ,driekoningendag1 die o4 a4 te ,laerz 7,mecklenburg7 plaats vinden#bh1 en ge zult tot het besluit komen1 dat de gastronomen gedurende het ,joeltijdperk geen reden tot klagen hebben4 ,bovengemelde meening omtrent deze gerechten wordt dan ook1 bepaaldelijk voor de ,kerstkoeken1 aannemelijk geacht1 door den inzender van ,no #aagh;b der aangehaalde ,bartsch'sche verzameling#bi3 ,die gegen ,weihnachten gebackenen sogenannten ,kinnerges,poppen1 ,has,poppen1 welche nach jetziger ,denkung die ,hirten von ,bethlehem und deren ,heerde darstellen sollen1 unsprnglieh aber ,opfergaben gewesen sein mgen1 die am ,julfeste dargebracht wurden 7,beyer in den ,mekl4 ,jahrb4 ,,xx1 #aej71 werden von manchen ,bckern mit ,saffran bestrichen und heissen darum auch3 ,saffran,pppings4 ,ook ,meyer is deze zienswijze toegedaan#cj1 met het oog vooral op het volgende3 ,buiten den wolf 7en den raaf7#ca zijn ,wdan vooral de bok en de ever heilig2 deze dieren vooral werden als symbolen der vruchtbaarheid in den ,joeltijd aan ,wdan den windgod1 den god der vruchtbaarheid geofferd4 ,veel wind1 veel ooft1 zegt een spreekwoord2 wind schenkt vruchtbaarheid en doet het koorn1 rijpen#cb4 ,vandaar #a dat ,wdan als god der vruchtbaarheid vooral dan vereerd werd1 als de winden heviger loeiden dan ooit4 ,het ,joelfeest werd dan ook niet ter eere van den zonnegod1 maar van den god der vruchtbaarheid gevierd#cc2 en #b dat om redenen van oekonomischen aard dit feest bij de ,germaansche plattelandbewoners als het hoogste gold4 ,nu bakt men gedurende het heele ,joeltijdperk1 niet slechts met ,sinterklaas1 niet alleen koeken in den vorm van menschen en paarden1 maar vooral van bokken en varkens4 ,ook met ,kerstmis stellen in ,mecklenburg de z4 g4 ,kinjes-,poppen meestal varkens voor#cd4 ,in ,zwaben bakt men met ,kerstmis ,springerle1 d4 i4 koeken in allerhande soorten van diervormen4 ,dan ook wordt in het ,noorden de ,julgalt gebakken en onder het zaadkoren gemengd2 dit gebak heeft den boks- of zwijnsvorm4 ,op ,nieuwjaarsmorgen brokt de ,meklenburger een ,hrnstter onder het vor#ce4 ,ook in het ,odenwald mengt men z4 g4 ,julkuchen onder het zaad2 als eigenaardigheid diene echter hierbij te worden vermeld1 dat de boksvorm hier met een hamer versierd is#cf4 ,dit mocht ons onverklaarbaar voorkomen1 wisten wij niet1 dat ook de hamer een hoofdsymbool der vruchtbaarheid is1 wel niet aan ,wdan1 maar aan ,donar toegeschreven1 die volgens ,saxo ,grammaticus door een slag van zijn hamer den bliksem deed geboren worden#cg4 ,waarschijnlijk hebben wij hier te doen met ,no #bf van den ,indiculus superstitionum3#ch ,de simulacro de consparsa farina#ci4 ,ook anderszins nog wordt zulk een simulacrum vervaardigd4 ,in ,oost-,gothland is het een met zwijnshuid overtrokken blok1 ,julbucken genoemd2 en in ,silezi snijdt men schapen en geiten 7niet veeleer bokjes87 uit hout1 en overtrekt die met konijnsvel#dj4 #ah ,l4 ,l41 ,i1 p4 #aabg4 #ai ,,theodor ,,vernaleken1 ,mythen und ,bruche des ,volken in ,oesterreich4 ,wien1 #ahei4 ,p4 #fb4 #bj ,v4 ,,reinsberg-,d,,ringsfeld1 l4l41 p4 #dbj4 #ba ,,dr4 ,,eugen ,,schnell1 ,sanct ,nicolaus1 der heilige ,bischof und ,kinderfreund4 ,brnn1 #ahhf4 ,i4 p4 #ag4 #bb ,,schnell1 l4 l41 ,i1 pp4 #df1 #ea1 #fb4 #bc ,,russel1 ,de heerlijkheid ,geleen1 p4 #gc4 #bd ,h4 ,,welters1 ,feesten1 ,zeden1 ,gebruiken en ,spreekwoorden in ,limburg4 ,venloo1 #ahgg4 ,p4 #ab4 #be ,,tille1 l4 l41 p4 #dg4 #bf ,,meijer1 l4 l41 p4 #bah4 ,in ,holstein wordt de avond van den #bdsten ,december ,vulbuuksabend genoemd4 ,zie ,v4 ,,reinsberg-,d,,ringsfeld1 l4l41 p4 #dfd4 #bg ,,tille1 l4 l41 ib4 #bh ,,karl ,,bartsch1 ,sagen1 ,mrchen und ,gebruche aus ,meklenburg4 ,wien1 #ahgi4 ,,ii1 p4 #bej4 #bi ,,ii1 p4 #bbg4 #cj ,l4 ,l41 pp4 #bae1 #bah4 #ca ,overblijfselen1 p4 #ae4 #cb ,overblijfselen1 p4 #bb4 #cc ,,mogk1 l4 l41 ,i1 pp4 #aabe1 #aabf4 ,op ,nieuwjaarsnacht schiet men in ,meklenburg in de boomen1 om ze vruchtbaar te maken 7,,bartsch1 l4l41 ,,ii4 p4 #bcb72 tot dit doeleinde worden in ,engeland de boomen dien nacht met stokken geslagen 7,,mannhardt1 l4 l41 p4 #bgi74 ,is er wind in de ,kerstdagen1 dan zullen de boomen veel vruchten dragen1 zegt men in ,limburg2 zoo ook3 ,sneeuw in den ,kerstnacht geeft een goeden hopoogst4 ,en in ,mecklenburg3 ,als in de ,zwlften de boomen zich bukken1 komt er veel ooft4 7,,bartsch1 l4 l41 ,,ii1 p4 #bej74 #cd ,,bartsch1 l4 l41 ,,ii1 p4 #bbg4 #ce ,,bartsch1 l4 l41 ,,ii1 p4 #bda4 #cf ,,meijer1 l4 l41 pp4 #aja1 #ajc1 #bae1 #baa4 #cg ,,grimm1 l4 l41 ,,ii1 pp4 #hce1 #ajba4 ,daar de geloofsverkondigers de afgoden als duivels voorstelden 7,overblijfselen1 pp4 #e1 #f1 #af1 #ai1 #cd7 werd ,hamer tot synoniem van ,donar1 zoo b4 v4 in de verwensching3 ,dass dch der ,hammer schlage6 ,de hamer is ook het symbool der macht en vernieling4 #ch ,,heijne1 l4 l41 p4 #ij4 #ci ,over den vorm van koekdeeg4 #dj ,,schnell1 l4 l41 ,i1 p4 #fe4 ,de ,joeltijd is daarenboven het tijdperk1 gedurende hetwelk1 zooals ,dr4 ,brom het zoo juist uitdrukt1 gegeven werd en tegenwoordig nog gegeven wordt#da4 #da ,l4 ,l41 p4 #aeg4 ,wederom wordt dit tijdperk door ,st4 ,maarten geopend4 ,in de provincie ,limburg1 te ,roermond en te ,venloo vooral1 wordt op het feest van dezen ,heilige de jeugd op appelen1 peren1 noten1 krakelingen en wat dies meer zij onthaald2 ook in de noordelijke provincin is dit gebruik niet heelemaal onbekend1 zooals uit de door ,schotel verzamelde gegevens blijkt#db4 ,iets dergelijks vindt men in heel ,mecklenburg#dc1 in de ,altmark#dd en in ,oostenrijksch ,silezi#de2 daar geeft men alsdan ook aan volwassenen allerlei soort van geschenken4 ,op sommige plaatsen is ,st4 ,maarten zelfs het hoofdfeest en komt ,sinterklaas of ,kerstmis op de tweede plaats1 zoo b4 v4 te ,dsseldorf in ,erfurt#df1 waar men als te ,venloo1 te ,utrecht#dg en voorheen in ,oostfriesland#dh met lantaarns en lampions op den vooravond door de straten trekt1 in de ,rijnstreken1 te ,i,jperen1 in heel het kanton ,aalst#di en voorheen te ,augsburg#ej4 ,over de roede van ,st4 ,martinus in een volgend hoofdstuk4 ,in ,engeland is ,st4 ,clemensdag1 te ,reichenberg ,st4 ,andreasdag schenkingsfeest#ea4 #db ,martinus1 ,bisschop der ,gallirs1 in zijne ,tilburgsche ,avondstonden4 ,amsterdam1 #ahej4 ,zie ook ,v4 ,,reinsberg-,d,,ringsfeld1 l4 l41 p4 #djf4 #dc ,,bartsch1 ,,ii1 p4 #bbb4 #dd ,,adalbert ,,kuhn1 ,mrkische ,sagen und ,mrchen4 ,berlin1 #ahdc4 ,p4 #cdd4 ,als eigenaardigheid deelen we hier het begin van een ,st4 ,maartenslied mee1 in de ,altmark gezongen3 ,mrtiin ,mrtiins ,vaegelken ,mett siin verglt ,snaevelken6 ,geft us watt un lat us gan1 ,datt wii ht noch wiier kamn2 enz4 #de ,,vernaleken1 l4 l41 p4 #fb4 ,zie p4 #aa4 #df ,v4 ,,reinsberg-,d,,ringsfeld1 l4 l41 pp4 #djf1 #djh4 #dg ,,schotel1 l4 l41 p4 #ee4 #dh ,,schnell1 l4 l41 ,i1 p4 #cf4 #di ,,brom1 l4 l41 p4 #aef4 #ej ,,tille1 l4 l41 p4 #bh4 #ea ,v4 ,,reinsberg-,d,,ringsfeld1 l4 l41 pp4 #dab1 #dad1 #dbj4 ,te ,keulen is de ,h4 ,barbara 7#d ,dec47 met hare geschenken de voorloopster van ,sinterklaas#eb4 ,de gebruiken van #f ,december zijn overbekend2 in ons land is ,sinterklaas het hoofdschenkingsfeest1 evenals in ,opper-,oostenrijk1 waar het ,kerstfeest weinig bekend is4 ,ooft en lekkers voor de kinderen schenkt ,sinterklaas o4 a4 in ,beieren en in de ,zwitsersche kantons ,luzern en ,schwytz#ec4 ,in ,tirol speelt ,lucia voor de meisjes de rol van ,sinterklaas#ed4 #eb ,,brom1 l4 l41 ib4 #ec ,,schnell1 l4 l41 ,i41 pp4 #bb1 #gc1 #gh4 #ed ,v4 ,,reinsberg-,d,,ringsfeld1 l4 l41 p4 #dcd4 ,dan volgt het ,kerstfeest dat1 behoudens den ,kerstboom en eenige gebruiken van ondergeschikten aard1 volkomen ons ,sinterklaasfeest slacht2 een verdienstelijk historisch overzicht der ,weihnachtsbescherung is door ,tille geleverd#ee4 ,in de ,provincie ,limburg worden dien dag aan de kinderen op hun geroep heio te ,merkelbeek1 ,brunssum en ,oirsbeek appelen toegeworpen4 ,te ,echt gebeurt dit op ,silvester-1 te ,roosteren1 ,buggenum en ,nunhem op ,nieuwjaarsdag#ef4 ,in ,mecklenburg schenkt de ,schimmelrijder op #a ,januari appelen1 noten en peperkoek#eg4 ,eindelijk1 met ,driekoningen1 gaan op verschillende plaatsen van ,limburg1 zoo b4 v4 te ,weert en omstreken1 de kinderen om geschenken bedelen1 en sluiten aldus het ,joeltijdperk#eh4 #ee ,l4 ,l4 pp4 #ahi-bai4 #ef ,,welters1 l4 l41 pp4 #ab1 #ac4 #eg ,,bartsch1 l4 l41 p4 #bcd4 #eh ,enkele soortgelijke gebruiken1 die buiten dit tijdperk vallen1 zoo b4 v4 het rijden der ,engelen op ,palmzondag1 staan waarschijnlijk met het ,lentefeest in verband4 ,laten wij hier de opmerking maken1 dat dit geven van geschenken in enge verhouding staat tot het rijden door de lucht1 eene verhouding1 die door het verband tusschen wind en vruchtbaarheid in een helder daglicht treedt#ei1 en in de synonimie der termen rijden en ten geschenke geven hare uitdrukking vindt4 ,reden waarom ik meen1 dat ook het in den grond der zaak nvormige geven van geschenken gedurende het ,joeltijdperk niet volstrekt van den persoon des voorrijders der ,wilde ,jacht1 des gevers der goede gaven1 mag gescheiden worden4 ,iets meer dan de bloote namen van ,joeltijd1 ,joelgebak1 ,joelbok1 ,joelknots1 ,joelstroo1 ,joellicht1 ,joelblok1 enz4 moet van het vrkristelijke vruchtbaarheidstijdperk zijn overgebleven4 ,beslister dan ooit blijf ik dus de stelling handhaven1 die ik in mijne ,overblijfselen neerschreef#fj3 ,mogt dan ook het geven van geschenken op ,sinterklaasdag voor een groot deel op de bekende liefdadigheid van den ,heilige berusten1 zeer waarschijnlijk is het toch1 dat de op ,germaanschen bodem bestaande ,midwinterfeesten een niet onbeduidenden invloed op dit gebruik hebben uitgeoefend4 #ei ,zie pp4 #ab1 #ac4 #fj ,p4 #bh4 ,zelfs eene andere oorzaak nog moet er krachtig toe hebben bijgedragen1 het ,sinterklaasfeest den vorm te geven1 dien het thans bezit4 ,in bijna alle ,germaansche volksfeesten zijn drie bestanddeelen3 het ,kristelijke1 het ,germaansche en het ,romaansche innig versmolten2 en zoo zal ,rome's invloed ook op het ,germaansche ,winterfeest niet zonder uitwerking gebleven zijn4 ,uit het ,romeinsche alfabet ontleenden onze voorouders in de eerste eeuwen na ,kristus hun ,runen-alfabet#fa2 in navolging der ,romeinen gaven zij namen van godheden aan de verschillende dagen der week2 uit de ,romeinsche ,mythologie drong menig goden-attribuut in het ,germaansche pantheon1 werd het geloof aan de geestwerende kracht der bivia en trivia op onzen bodem overgeplant#fb4 ,met alle reden mogen wij dus aannemen1 dat in het geven van geschenken gedurende het ,joeltijdperk ook een overblijfsel der ,romeinsche ,kalendenviering is bewaard gebleven4 ,aldus wordt de god ,janus der dritte im ,bunde1 wien ter eere op #a ,januari allen elkander gelukwenschten en passende geschenken vereerden#fc4 #fa ,e4 ,,sievers1 ,grundr4 d4 ,germ4 ,philol41 ,i1 p4 #bdf4 #fb ,de ,doode1 enz41 l4 l41 ,i1 p4 #aia4 #fc ,,jordan-,,preller1 ,rmische ,mythologie4 ,berlin1 #ahia4 ,pp4 #agi1 #ahj4 ,vgl4 ,ov41 ,fast41 ,i1 #ga vlg4 ,decoratieve illustratie ,,ii4 ,,schoorsteen ,,en ,,schoen4 ,sint ,niklaas1 dou goede bloed6 ,geefme een zakje vol suikergoed3 ,niet te veel en niet te min4 ,smijt het maar tot de schoorsteen in4 7,,eelcoo ,,verwijs1 l4 l41 p4 #gd74 ,sinterklaas werpt veelal zijne gaven1 rijdt door den schoorsteen4 ,niet alleen hij echter1 ook ,st4 ,maarten1 ook de ,wilde ,jager1 al zijn diens gaven niet altijd even begeerenswaardig4 ,eens1 toen de ,wilde ,jacht voorbijreed1 riep een vermetel timmerman in den ,harz den voorrijder het bekende hoho achterna4 ,daar valt plotseling een zwarte klomp door den schoorsteen1 dat de vonken er van opstuiven#fd4 #fd ,,grimm1 l4 l41 ,,ii1 p4 #ggd4 ,in een dorp aan de ,elbe woonde eens een man1 die zich verstoutte1 toen de ,wilde ,jager in den ,kerstnacht door de lucht stormde1 zijne deur te openen1 en hem spottend om eene kerstgave te vragen4 ,hierop liet de ,jager een zijner honden achter1 die door den schoorsteen op den haard viel#fe4 #fe ,,bartsch1 l4 l41 ,i1 p4 #ag4 ,meermalen echter schenkt de nachtelijke ruiter ook goud#ff1 evenals zijne gemalin ,frija1 onder de benaming van ,fru ,gor#fg4 #ff ,,grimm1 l4 l41 ,,ii1 p4 #ggj vlg42 ,overblijfselen1 pp4 #bg1 #bh2 ,,dr4 ,l4 ,,knappert1 ,folklore4 ,amsterdam1 #ahhg4 ,p4 #afg ,aanm42 ,,vernaleken1 l4 l41 pp4 #be1 #ch1 #df4 ,goud als geschenk van woudgeesten3 ,,mannhardt1 l4 l41 pp4 #adb1 #aeb4 #fg ,,bartsch1 l4 l41 ,,ii1 pp4 #bdb1 #bdc4 ,inderdaad1 de schoorsteen is de verbindingsweg tusschen de geestenwereld en de gewone stervelingen1--de ruime1 ouderwetsche schoorsteen1 zooals die nog thans op het platte land wordt aangetroffen4 ,is het dan wonder1 dat hij eene groote rol in de tooverwereld speelt8 ,dat men op ,silvesteravond1 in het hartje van den ,joeltijd1 het toovertijdperk bij uitnemendheid1 in den schoorsteen ziet1 om de toekomst te doorgronden#fh8 ,dat toovermiddelen veelal in den schoorsteen worden opgehangen8 ,vooral de huisgeesten dalen door den schoorsteen tot den haard1 het middelpunt des huisgezins1 af#fi4 #fh ,,bartsch1 l4 l41 p4 #bcg4 #fi ,niet slechts door den schoorsteen1 ook door het sleutelgat komt ,sinterklaas binnen4 ,het sleutelgat immers speelt in ,folklore eene niet onbeduidende rol3 om b4v4 van ziekte genezen te worden1 moet men driemaal door het sleutelgat blazen4 7,,bartsch1 l4 l41 ,,ii1 p4 #ajc74 ,nu is het in zich genomen wel niet onmogelijk1 dat het volk aan den overwinnaar van den duivel1 den overwinnaar van het heidendom1 den overwinnaar van ,diana bij diens komst door den schoorsteen1 een groote geestes-schoonmaak toeschrijft of althans toeschreef44444 ,decoratieve illustratie 99 99 99 99 99 ,heiliger ,sanct ,nicolaus ,wir stell'n dir unsere ,schuh' hinaus1 ,leg uns doch was schnes ein1 ,wir woll'n recht fromm und fleissig sein1 zoo zong eertijds de jeugd te ,weenen1 en in dien geest zingt nog heden onze ,nederlandsche spes patri4 ,onder den schoorsteen wordt de schoen gezet3 een schoen bij iemand zetten is synoniem van iemand iets afbedelen4 ,nu bestond er in ,itali aan de hoven van sommige vorsten eene plechtigheid1 naar een ,spaansch woord1 dat schoen beteekent1 ,zopata genoemd#gj4 ,dat ons dit gebruik uit ,spanje is overgewaaid1 acht ,,schnell bepaald onmogelijk2 dan moest1 zegt hij1 ook ons geschenk dien naam dragen#ga4 ,daarenboven is ,spanje een dier landen1 waar de viering van het ,st4 ,nikolaasfeest het minst populair was4 ,laten we hier opmerken1 dat men tot verklaring dezer bijzonderheid geene nadere verhouding van ,nederland tot ,spanje kan doen gelden2 den schoen toch vindt men ook in het ,duitsche en ,oostenrijksche ,folklore1 en eene ontleening aan ,nederland zou in dit geval hard te betwijfelen zijn4 #gj ,,brandt bij ,,eelcoo ,,verwijs1 l4 l41 p4 #ai4 #ga ,l4 ,l41 ,v1 p4 #db4 ,maar de schoen kan van ,italiaanschen oorsprong zijn4 ,toegegeven2 doch al kon men dit bewijzen1 dan was hierdoor de oplossing van het vraagstuk nog slechts verplaatst4 ,van waar dan de schoen in ,itali8 ,hij zal wel op niets anders doelen dan op de legende der drie maagden1 zegt ,eelcoo ,verwijs#gb2 de reden1 dat nl4 bedoelde maagden bij het ontwaken telkens den schat onder hare kleederen1 als 't ware#gc in de schoenen1 vonden1 komt ons echter meer grappig dan juist voor4 ,ook is in dit geval de verruiling van schoen en schotel1 zooals wij die te ,salzburg#gd1 in ,tirol en in ,vorarlberg vinden1 vrij onverklaarbaar#ge4 #gb ,l4 ,l41 p4 #ai4 #gc ,wij kursiveeren4 #gd ,,schnell1 l4 l41 p4 #aj4 #ge ,,schnell1 l4 l41 ,,iii1 p4 #fj4 ,de schoen van ,sinterklaas staat niet alleen in het ,germaansche ,folklore4 ,ook de ,wilde ,jager1 deze getransformeerde ,wdan1 vult schoenen en laarzen met goud4 ,op zijn bevel trekt de boer in het ,grimm'sche verhaal#gf zijne laarzen uit1 en vult die met het bloed van een pas geschoten hert4 ,bij zijne tehuiskomst blijkt het bloed in goud veranderd te zijn4 ,ook in een ,hessisch sprookje komt het vullen van laarzen met goud voor#gg4 #gf ,l4 ,l41 ,,ii1 pp4 #ggj vlg4 #gg ,overblijfselen1 p4 #bh4 ,legt in ,mecklenburg de bruid vr de huwelijksplechtigheid in elken schoen een stuk geld1 dan heeft ze later nooit geldgebrek2 een slangentong in elken schoen gelegd maakt onkwetsbaar2 wie 's nachts ruggelings drie stroohalmen uit het dak trekt en in zijn schoen legt1 wordt niet door den hond aangeblaft#gh4 ,op ,kerst- en ,silvesteravond werpen zich in ,oostenrijk en ,mecklenburg jongens en meisjes een schoen of pantoffel over het hoofd1 om te zien1 of hun geluk of ongeluk is weggelegd#gi4 ,ook op ,st4 ,thomasavond komt het gebruik van schoenwerpen zeer veel voor#hj4 #gh ,,bartsch1 l4 l41 ,,ii1 #fa1 #cdi1 #ddi4 #gi ,,vernaleken1 l4 l41 pp4 #cdi1 #cej2 ,,bartsch1 l4 l41 #bcf4 #hj ,v4 ,,reinsberg-,d,,ringsfeld1 l4 l41 p4 #dch4 ,maar er is meer3 de schoen van ,sinterklaas dient op de eerste plaats om het voeder te bevatten voor ,sinterklaas zijn paard4 ,in heel ,limburg en op verschillende plaatsen van onze noordelijke provincin wordt haver en hooi voor het beestje gereed gezet4 ,zoo ook in de ,rijnprovincie1 ,tirol en ,vorarlberg#ha4 ,vergelijkt men nu hiermee het op vele plaatsen van ,duitschland en ,skandinavi heerschende oogstgebruik1 eenige halmen op den akker te laten staan1 zooals het uitdrukkelijk heet1 voor ,wodan en zijn paard1 dan dunkt me1 dat de oorsprong van bedoeld ,sinterklaasgebruik naar het land verlegd moet worden4 ,en zijn dan meer aanknoopingspunten te vinden tusschen den met hooi of haver gevulden schoen en het oogstoffer1 dan tusschen dienzelfden schoen en de legende der drie maagden1 te meer daar wij weten1 dat het ,joeltijdperk het tijdperk der vruchtbaarheid is4 ,in dit hooi toch zou ik een schamele1 overigens onschuldige1 rest willen zien van een voormalig offer aan den god1 of liever aan het paard van den god der vruchtbaarheid1 en wel een offer van hooi1 dat immers reeds in de ,edda ,sleipnis verdr#hb genoemd wordt#hc4 ,dit hooi legt men soms op een bord1 bij voorkeur echter in een schoen1 wegens diens betrekking tot de tooverwereld4 #ha ,,schnell1 l4 l41 p4 #fj4 #hb ,sleipnir's spijs4 #hc ,overblijfselen1 l4 l41 p4 #bd4 ,maar laten we eenige feiten aangeven4 ,in ,schonen en ,blekingen bleef het lang gebruik1 dat de maaiers op den akker eene gave fr ,odens pferde achterlieten#hd2 in ,beieren1 in den omtrek van ,beilngries1 is de korenschoof voor den ,waudlgaul bestemd2 daarenboven zet men bier1 melk en brood op den akker voor de ,waudlhunde1 die den derden nacht komen en de gaven verslinden#he4 ,wat voorheen en thans in ,mecklenburg geschiedde en geschiedt wordt ons het best en volledigst door ,bartsch#hf meegedeeld1 reden1 waarom wij het stuk hier in zijn geheel laten volgen3 #hd ,,grimm1 l4 l41 ,i1 p4 #abh4 #he ,overblijfselen1 l4 l41 p4 #bd4 #hf ,l4 ,l4 l4 l41 pp4 #cjg1 #cjh4 ,frher allgemein und theilweise noch jetzt liess man beim ,abmhen des ,winterkorns auf jedem ,felde einen ,haufen stehn1 und weihte ihn feierlich dem ,wode4 ,das lteste ,zeugniss fr diesen merkwrdigen ,gebrauch enthlt der ausfhrliche ,bericht des ,rostocker ,predigers ,nicolaus ,gryse aus dem ,ende des #af4 ,jahrhunderts4 ,im ,heidendome1 erzhlt derselbe1 hebben tor tydt der ,arne de ,meyers dem ,affgade ,woden umme gudt ,korn angeropen1 denn wenn de ,roggenarne geendet1 hefft man up den lesten ,platz eins ydern ,veldes einen kleinen ordt unde ,humpel ,korns unafgemeyet stan laten1 dat sulwe baven an den ,aren drevoldigen thosamende geschrtet unde besprenget1 alle ,meyers syn darumme hergetreden1 ere ,hde vom ,koppe genamen und ere ,seyse na dersulven ,wode unde geschrenckedem ,kornbusche upgerichtet1 unde hebben den ,wodendvel dremal semplick lud averall also angeropen unde gebeden3 ,wode1 ,hale dinem ,rosse nu ,voder1 ,nu ,distel und ,dorn1 ,thom andren ,jhar beter ,korn6 ,welcker affgodischer gebruck im ,pavestdom gebleven1 darher denn ock noch an dessen orden1 dar ,heyden gewanet1 by etlycken ,ackerlden solcher avergelovischer gebruck in der anropinge des ,woden tor tydt der ,arne gespret wert4 ,diese ,erzhlung wird vollkommen besttigt durch einen gleichzeitigen ,bericht ber den auf dem ,lande herrschenden ,aberglauben1 wovon leider nur ein ,bruchstck im ,schweriner ,archive enthalten ist4 ,darin heisst es ,wan nemblich die ,roggen-,ernte geendiget1 lassen die ,meyer auf dem letzten ,humpel roggen stehen4 ,densulven unafgemeyten ,roggen ,stcke ,ackers ein klein ,pltzlein oder1 wie mans nennet1 schurtzen sie oben an den arndten dreyfach zusammen und besprengen ihn mit ,wasser4 ,wan das geschehen1 stellen sie sich mit gebloszeten ,heuptern in einen beschlossenen ,circul oder ,kreyss herumb1 richten ihre ,seicheln auffwerts gegen den geschrenkten ,kornbusch1 rufen und schreyen uber laut3 ,ho ,wode1 ,ho ,wode1 du goder1 ,hale dinem ,rosse nu voder1 ,hale nu ,disteln und ,dorn1 ,thom andern ,jar beter ,korn6 ,eben dieses ,gebrauches erwhnt auch der ,prpositus ,frank zu ,sternberg in der ,mitte des vorigen ,jahrhunderts1 wobei er allerdings den ,nicolaus ,gryse als seinen ,gewhrsmann anfhrt1 aber zugleich versichert1 dass er selbst alte ,leute gesprochen1 welche sich dieser ,feldlust aus ihrer ,jugend erinnert htten4 ,auch gibt er den ,weihspruch etwas abweichend so an3 ,wode1 ,wode1 ,hahl dinem ,rosse nu ,voder1 ,nu ,distel und ,dorn1 ,aechter ,jahr bter ,korn6 ,zu ,franck's ,zeit war also das eigentliche ,wodensopfer schon ausser ,gebrauch1 aber gleichwohl haben sich noch bis auf den heutigen ,tag unzweifelhafte ,spuren desselben erhalten4 ,noch jetzt nmlich sind die angefhrten ,verse in den ,drfern der ,umgegend von ,rostock bekannt1 wenn auch nur in dem ,munde der ,kinder1 und noch jetzt ist es eben dort ,sitte1 am ,ende des ,feldes einen ,bschel ,korn stehen zu lassen1 wenn man ihn auch nicht mehr in feierlichem ,gesange und ,tanze dem ,gotte weihet4 ,in ,oldenburg laat men een stuk halmen staan1 waarom heen gedanst wordt#hg2 volgens ,schaumburgsche zede werd bij deze gelegenheid een rijmpje gezongen1 dat aanhief met de woorden3 ,wld1 ,wld1 ,wld#hh6 #hg ,,grimm1 l4 l41 ,i1 p4 #abh4 #hh ,overblijfselen1 l4 l1 p4 #bd4 ,ook ,wdan's gemalin ,frija werd een haveroffer gebracht4 ,nog in #agab verzamelde men zich in ,neder-,saksen om de laatste halmen1 onder het roepen van3 ,fru ,gaue1 haltet 7of halet7 ju fauer#hi6 ,te ,kerstlingerode1 in het ,gttingsche1 laat men den laatsten armvol aren ongemaaid staan vor ,fru ,holle#ij2 in den omtrek van het voormalige klooster ,diesdorf droeg deze schoof den naam van ,vergodendeelstruss4 ,sommigen verklaren dit woord als vergelding voor zwaren arbeid1 anderen1 met ,kuhn#ia1 als ,fr ,goden ,deel ,struuss4 ,in deze laatste schoof schuilen ook de wolf en de bok1 dieren1 over wier ,folkloristische beteekenis boven gesproken is#ib4 #hi ,neem uw vor in ontvangst 7of haal uw vor74 ,zie ,,meijer1 l4 l41 p4 #bia4 #ij ,,knappert1 l4 l41 p4 #agc4 #ia ,l4 ,l41 p4 ,,vi en pp4 #ccg vlg42 zie verder over dit gebruik ,,mannhardt1 l4 l41 pp4 #aij1 #bac1 #cic1 #cif2 ,,grimm1 l4 l41 ,i1 p4 #bji4 #ib ,zie p4 #ab4 ,te ,hagenow 7,mecklenburg7 liet men vroeger eenige halmen staan damit1 zooals men zeide1 de ,waur ,futter fr sin ,pferd finde4 ,vergelijken wij nu hiermee het ook in ,duitschland gebezigde3 ,sankt ,martin muss noch ein ,heu fr sein ,rssl finden#ic4 ,de synonimie springt in het oog1 schoon het in deze laatste uitdrukking niet ,waur1 noch ,sinterklaas1 maar ,st4 ,maarten geldt4 ,immers1 het hooioffer strekt zich buiten het oogstfeest en de ,sinterklaasviering uit4 ,te ,mggelsheim 7,altmark7 gelooven de kinderen1 dat ,kristus op een ezel komt gereden1 en werpen het dier hooi voor de huisdeur#id4 ,op ,silvesternacht steekt men in een dorp bij ,stavenhagen eene schoof op buurmans grondgebied2 stilzwijgend wordt de schoof weer ingehaald en aan het vee gevoerd4 ,hierdoor gaat op het vee de zegen van 's nabuurs vee over#ie4 ,in ,oostenrijksch ,silezi wordt op ,kerstavond het vee met weit en erwten gevoerd#if2 ook in ,mecklenburg werd dien nacht eertijds ,haferloses 7losse haver7 als veevoeder op tafel gelegd#ig4 ,eindelijk1 bij het haver zaaien laten de boeren op den ,hesterberg 7,sleeswijk7 des nachts een zak vol haver staan voor het paard van koning ,abel#ih4 #ic ,,tille1 l4 l41 p4 #bc4 #id ,,kuhn1 l4 l41 pp4 #cde1 #cdf4 #ie ,,bartsch1 l4 l41 ,,ii1 p4 #bcc4 #if ,,mannhardt1 l4 l41 p4 #bcb4 ,over de erwten als symbool der vruchtbaarheid in een volgend hoofdstuk4 #ig ,,bartsch1 l4 l41 ,,ii1 p4 #bbg4 #ih ,,meijer1 l4 l41 p4 #bef4 ,over de verhouding van koning ,abel tot de ,wilde ,jacht in het volgende hoofdstuk4 ,nader moge het verband tusschen het ,joel- en ,oogstfeest nog blijken uit het feit1 dat te ,plitz 7,mecklenburg7 het nabootsen van een schimmel door middel van een bedlaken1 een gebruik dat men elders op ,silvesteravond aantreft1 gedurende den oogsttijd heerschende is#ii2 dat het everzwijn bij beide feesten eene hoofdrol speelt1 men denke aan den z4 g4 ,roggenbr#ajj2 en eindelijk1 dat men op beide tijden bijna algemeen de bekende stroopoppen 7of stroovermommingen7 ontmoet1 die doen denken aan de simulacra de pannis facta#aja1 en aan het simulacrun quod per campos portant#ajb1 resp4 ,no #bg en #bh van den ,indiculus superstitionum#ajc4 #ii ,,bartsch1 l4 l41 ,,ii1 p4 #cjf4 #ajj ,,meijer1 l4 l41 p4 #ajb2 ,,mannhardt1 l4 l41 p4 #dba4 #aja ,poppen uit lompen4 #ajb ,pop1 die men door het veld draagt4 #ajc ,,heijne1 l4 l41 p4 #ij4 ,decoratieve illustratie ,,iii4 ,,de ,,schimmelrijder4#ajd #ajd ,bijnaam van ,sinterklaas in ,tirol en ,vorarlberg 7,,schnell1 l4 l41 ,,ii1 p4 #fj74 ,sinter ,klaas1 die goede heer1 ,hij komt alle jaren weer1 ,met zijn paardje voor den wagen1 ,daar komt ,sinte ,klaas aan jagen4 7,,eelcoo ,,verwijs1 l4 l41 p4 #gd74 ,een groote1 krachtige figuur te paard1 den staf in de hand1 den mijter op het hoofd#aje1 een ruimgeplooiden bisschopsmantel om de schouders geslagen#ajf1 die aan weerskanten statig langs het paard naar beneden hangt1--zoo stelt zich de kinderwereld den heiligen bisschop van ,myra voor4 #aje ,sinterclaes bisschop1 ,settie hooghe mutse op6 7,amsterdam47 #ajf ,sinterkls ,gods 7good87 heilig man1 ,trek dnen besten tabberd aan4 7,venloo47 ,sint ,niklaes1 o heilige man1 ,met uw gespikkelden talfaerd aen4 7,oost-,vlaanderen47 ,een persoon van hooge gestalte1 met langen1 witten baard1 den breedgeranden hoed diep in de oogen gedrukt1 de wonderlans ,gngnir in de hand1 het rijzige lichaam in een wijden1 donkeren mantel gehuld1 waarin hij zijne beschermelingen door de lucht draagt1 en gezeten op zijn trouwen schimmel ,sleipnir1--ziedaar het portret van ,wdan-,odhin1 ons in de hoofdtrekken door ,saxo ,grammaticus geteekend4 ,maar dit geeft u nog geen recht een parallel te trekken tusschen den ,germaanschen hoofdgod en den geliefkoosden volksheilige4--,volkomen juist1 wanneer deze trekken de eenige gemeenschappelijke waren1 en de ,wodanstype slechts in ,sinterklaas hare uitdrukking vond4 ,maar wanneer zulke overeenkomst zich in meer dan n opzicht vertoont1 en vooral1 wanneer men1 behoudens eenige afwijkingen van minder belang1 die slechts op lokale verhoudingen berusten1 de ,wodansvoorstelling in tal van bekende persoonlijkheden buiten den ,h4 ,nikolaas1 bij name in die des ,wilden ,jagers1 wedervindt8 ,wanneer er van den anderen kant heel wat goede wil1 laat ik zeggen esprit de systme vereischt wordt1 om de volksvoorstelling van den ,h4 ,nikolaas zelfs met de overgeleverde legenden van dezen ,heilige in overeenstemming te brengen8 ,zou het dan ongeoorloofd zijn1 naar de zijde der ,oud-,germaansche overlevering over te hellen8 ,ter zake dus4 ,gedurende heel het ,joeltijdperk met zijn gure1 woeste buien en huilende windvlagen reed de ,germaansche windgod op zijn ,sleipnir door de lucht1 door een talloos heer van geesten gevolgd4 ,deze stoet vormt het ,wdansheer of de z4 g4 ,wilde ,jacht1 die nog heden bij alle ,germaansche stammen in de volksfantasie voortleeft4 ,zelfs de naam is op verschillende plaatsen1 min of meer verbasterd1 behouden gebleven4 ,in den ,eiffel heet deze ,jacht het ,wudes- of ,wodesheer2 in ,zwaben het ,wutes- of ,mutesheer2 in den ,elzas het ,wtenheer 7men vergete niet1 dat de naam ,wdan van dezelfde ,germaansche wortel afkomstig is als het ,oud-,hoogduitsche wuot1 wat woede en verstand beteekent72 in ,zweden het ,odens hr4 ,daar zegt men1 als het stormt1 uitdrukkelijk3 ,oden far frbi#ajg4 #ajg ,odhin vaart voorbij4 ,de voorrijder1 met of zonder stoet1 draagt in ,beneden-,duitschland den naam van ,wode1 ,jaue1 ,goi of ,joe1 in ,mecklenburg ,waur1 in ,beieren ,wotn1 ,wutan1 ,wut of ,wode#ajh4 ,in ,zwaben worden hem1 buiten de algemeene betiteling van ,schimmelreiter1 dezelfde bijnamen gegeven1 waarmee men eertijds ,wdan placht aan te duiden3 ,breithut1 ,langhut1 ,schlapphut4 ,in ,oostenrijk is hij in een langen mantel gehuld en draagt een hoed met breeden rand#aji4 ,het zou echter eene dwaling zijn te meenen1 dat het volk aan ,wdan het monopolie1 den bewusten schimmel te berijden1 zou hebben afgestaan4 ,over heel ,duitschland is de sage van een vervloekten jager verspreid1 die wegens het schenden van den ,zondag gedoemd werd1 door zijne honden gevolgd1 door het luchtruim te jagen tot den jongsten dag4 ,hij draagt den naam ,hackelberg#aaj1 uit hackel brend mantel dragend verbasterd4 ,het ,limburgsche ,folklore kent deze figuur onder de benaming van ,hnske met de hond#aaa4 ,in ,hessen is het de ,schnellertsgeist#aab4 ,veelal ook zijn het historische persoonlijkheden3 ,in den ,harz en in de ,lausnitz ,dietrich von ,bern 7,theodorik de ,groote7 ook wel ,berndietrich genoemd2 in ,oostenrijk dezelfde koning onder den naam van ,banadietrich#aac2 te ,eisleben ,eckhart#aad2 in ,engeland koning ,artur1 in ,skandinavi koning ,waldemar1 in ,sleeswijk koning ,abel4 ,frankrijk heeft de ,germaansche voorstelling overgenomen en op ,karel den ,grooten en ,karel ,v toegepast2 volgens een ,bourgondisch gedicht uit de ,x,v,i,ide eeuw rijdt ,charlemagne aan de spits van het geestenheer1 terwijl ,roland het vaandel draagt#aae4 #ajh ,,meyer1 l4 l41 pp4 #bcf1 #bcg4 #aji ,,vernaleken1 l4 l41 pp4 #be1 #bf1 #cj1 #ca1 #dg4 #aaj ,,kuhn1 l4 l41 pp4 #ai1 #be1 #aja1 #ahg4 #aaa ,overblijfselen1 l4 l41 p4 #ab4 #aab ,j4 ,w4 ,,wolf1 ,hessische ,sagen4 ,gttingen-,leipzig1 #ahec4 ,p4 #ba4 #aac ,,vernaleken1 l4 l41 p4 #da4 #aad ,der treue ,eckhart of ,eckhart mit dem weissen ,stab4 ,,grimm1 l4 l41 ,,ii1 pp4 #ggi1 #ghj4 #aae ,,grimm1 l4 l41 ,,ii1 pp4 #ggi-ghh4 ,ook andere ,heiligen1 ja ook ,engelen deelen deze eer met den ,h4 ,nikolaas4 ,zoo in de ,x,vde en ,x,v,ide eeuw de ,aartsengel ,gabril2 in ,staffordshire noemt men nog heden de ,wilde ,jacht ,gabriel ,hounds1 en te ,lembeck in ,westfalen de ,engelske ,jagd1 d4 i4 de ,jacht des ,engels#aaf4 ,zoo ook ,st4 ,hubertus1 la chasse ,st4 ,hubert 7door ontleening72 zoo vooral ,st4 ,martinus4 ,hiermee bedoel ik niet de gewone ikonografische voorstelling van dezen ,heilige die1 te paard gezeten1 zijn mantel in tween deelt2 maar de volksvoorstelling van ,sint ,maarten 7,limb43 ,sintermerte71 van ,junker ,marten1 volgens welke deze1 door zijn knecht begeleid1 door het luchtruim raast4 ,de ,wilde ,jacht op ,sint ,maartensavond draagt in ,duitschland den naam van ,martinsgestmpf#aag4 #aaf ,,mannhardt1 l4 l41 p4 #bea4 #aag ,,meyer1 l4 l41 pp4 #acb1 #bcg4 ,of ook ,st4 ,kristoforus ooit als voorrijder der ,wilde ,jacht heeft dienst gedaan8 ,enkele voorstellingen1 zooals die1 bedoeld door ,prof4 ,v4 ,d4 ,,vliet1 ,tweemaandelijksch ,tijdschrift1 ,,iv1 #b1 ,nov4 #ahig1 p4 #aia ,aanm41 laten de zaak in alle geval zeer twijfelachtig4 ,en wat het verband tusschen dezen ,heilige en ,sint ,nikolaas betreft1 dit kan m4 i4 bepaald niet worden afgeleid uit het feit1 dat ,myra's bisschop patroon der schippers was4 7,zie b4 v4 ,,simrock1 ,rheinsagen4 ,bonn1 #ahej4 ,p4 #bc2 ,,schnell1 l4 l41 pp4 #bb1 #bc1 #ef1 #fe47 ,dit attribuut kan zeer goed zijn ontstaan te danken hebben aan het bekende verhaal der zeevaart1 al mag de echtheid van dit en soortgelijke verhalen met recht worden betwijfeld4 ,de opgenoemde persoonlijkheden zijn toch niet allen ,middeleeuwsche bisschoppen geweest2 wel is het aantal der heilige ,middeleeuwsche bisschoppen1 bij welke geen spoor van paard te bekennen valt1 legio4 ,veeleer was de schimmel van ,wdan na de overwinning van het ,kristendom in de ,i,xde en ,xde eeuw1 toen het werkelijk geloof aan een ,wdan was verloren gegaan1 eene res derelicta primi occupantis1 nog slechts bereden door eene half goddelijke1 half demonische schim1 die zich nog hier of daar in het ,folklore vertoont#aah1 maar welke het niet moeielijk viel voor edeler1 meer reele figuren te doen wijken4 ,op dien schimmel heeft het volk in den loop der tijden aan allen1 die het hoog hield1 omdat zij eene groote rol in kerkelijke- of staatkundige geschiedenis of sage hadden gespeeld--,heiligen1 koningen1 legerhoofden en anderen--eene eereplaats gegund2 en zoo heeft ,wdan's ,sleipnir ook als substratum gediend voor de vereering van ,sint ,nicolaas#aai4 #aah ,zie p4 #bf4 #aai ,,brom1 l4 l41 p4 #afa4 ,zie over dit onderwerp ook de belangrijke studie van den ,bollandist ,j4 ,,van ,,den ,,gheyn1 getiteld3 ,le ,personnage d',arlequin1 in zijne ,essais de ,mythologie et de ,philologie compare4 ,bruxelles-,paris1 #ahhe4 ,pp4 #ajg-aca4 ,nog eene opmerking4 ,niet slechts dat er sprake is van het paard des ,heiligen2 aan dit paard wordt als het ware een zekere kultus gebracht1 die slechts dan te verklaren is1 wanneer men denkt aan den hoogen rang1 dien ,sleipnir in de vereering der oude ,germanen bekleedde3 daar had die vereering ook beteekenis1 wijl ,wdan met zijn paard1 beiden verpersoonlijkingen van den wind1 als vereenzelvigd gedacht werden4 ,beiden werden in n adem genoemd2 ,oden und sein ,pferd1 ,wdan und sein ,pferd is nog thans eene in vele ,zweedsche en ,duitsche sagen1 zegenspreuken en gebruiken gangbare uitdrukking4 ,vergelijk ook de bede1 die in het ,lubecksche z4 g4 ,schwerttanzspiel 7stedelijke en landelijke tooneelvertooning7 ,starkader in den mond wordt gelegd3 ,heilige ,wode1 n ln mi dn prd#abj4 #abj ,zeitschr4 fr deutsches ,altertum1 ,,xx1 p4 #ac4 ,de ,schwerttanzspiele waren van de ,x,vde tot ,x,v,i,ide eeuw over heel ,duitschland verspreid4 ,vorm en kleur van het bewuste paard hebben hier en daar eenige wijzigingen ondergaan4 ,oorspronkelijk is het achtbeenig en wit2 in het moderne ,folklore verschijnt het niet zelden drie- of tweebeenig en zwart#aba4 ,in ,oostenrijk duikt nog een schimmel met acht pooten op#abb4 #aba ,,vernaleken1 l4 l41 pp4 #cd1 #ce1 #ej4 #abb ,,vernaleken1 l4 l41 p4 #hc4 ,het paard is voor den ,heilige het onmisbare vervoermiddel op zijn verre tochten4 ,soms is hij gedwongen1 de reis te onderbreken en zijn paard te laten beslaan2 de smid wordt rijkelijk beloond#abc2 aldus ook ,wdan en de ,wilde ,jager#abd4 ,het paard van ,sinterklaas laat ook niet zelden een hoefindruk achter1 evenals de schimmel van ,karel ,quinte1 als deze uit den ,gudinsberg 7,wuodenesberg7 komt#abe4 ,van een ,sinterklaaswagen spreken onze volksrijmpjes1 en het ,oostenrijksche ,folklore#abf2 van een wagen bedienen zich ook de ,wilde ,jager#abg1 ,st4 ,thomas en het ,kerstkind#abh4 ,de ,wdanswagen is genoegzaam bekend#abi4 #abc ,overblijfselen1 l4 l41 p4 #ad4 #abd ,,vernaleken1 l4 l41 p4 #df4 #abe ,,meyer1 l4 l41 p4 #bdb4 #abf ,,vernaleken1 l4 l41 p4 #bhf4 #abg ,,vernaleken1 l4 l41 p4 #ee4 #abh ,v4 ,,reinsberg-,d,,ringsfeld1 l4 l41 pp4 #dcf1 #dec4 #abi ,overblijfselen1 l4 l41 pp4 #ah1 #ai4 ,aan verre tochten te paard of in zijn wagen is de ,h4 ,bisschop gewend1 evenals ,wdan1 die den bijnaam draagt van vegtamr aan verre tochten gewend4 ,sinterklaas komt van verre1 en wel van het land van licht en zonneschijn1 vanwaar hij appelen1 kastanjes enz4 medebrengt4 ,dit rijk schijnt voorheen ,engeland1 de ,insula pomorum#acj1 geweest te zijn#aca2 in onze ,sinterklaasliedjes is het meestal ,spanje1 dan ook ,cond3 ,drie appelkens van ,cond ,breng mijn broerkens ook wat mee4 7,west-,vlaanderen74 ,om appelkens van ,cond ,breng er mij een g'heel schootjen 7schuitjen87 mee4 7,oost-,vlaanderen7#acb4 #acj ,het ,appeleneiland4 #aca ,,eelcoo ,,verwijs1 l4 l41 p4 #gg4 #acb ,ons appeltjes van ,oranje is aan het ,fransch ontleend4 ,bij ,,kiliaen vindt men aranienappel1 vgl4 het ,ital4 arancio uit het ,arab4-,perz4 nrandj4 ,te ,venloo keert ,sinterklaas weer terug naar ,picardi3 ,gank t rije1 ,no 't lendje van ,picardi#acc4 #acc ,,meyer1 l4 l41 p4 #bef4 ,na hetgeen boven over het everzwijn gezegd is#acd zal het niemand verwonderen1 dat de ,schimmelrijder somwijlen den naam van ,ebermann draagt4 ,dan beschouwt men hem vooral als den gever van goed geluk1 en deelt hij1 op een schimmel gezeten1 zijne gaven uit4 ,de ,schimmelrijder verschijnt in die hoedanigheid onder den vorm van zeer verschillende persoonlijkheden1 waarover in het volgende hoofdstuk1 en op verschillende dagen4 ,in ,silezi is het met ,st4 ,maarten1 te ,kranowitz en ,ratibor met ,st4 ,nikel#ace1 te ,osnabrck o4 a4 met ,kerstmis en ,nieuwjaar3 de schimmel heet dan de ,spaansche hengst#acf4 ,zoo ook in ,mecklenburg#acg2 te ,schorau 7,preussen7 daarentegen slechts op ,kerstavond#ach1 evenals in ,engeland4 ,zou het volgende nog op een samenhang van ,sinterklaas met de ,wilde ,jacht kunnen wijzen8 ,auf der ,schelfe ,mecklenburg umreitet in der ,neujahrsnacht ein ,reiter auf weissem ,schimmel dreimal die ,kirche4 ,an der stelle derselben stand eine schon vor #abaa erbaute ,kapelle des heiligen ,nikolaus4 7,,bartsch1 l4 l41 ,i1 p4 #af74 #acd ,zie p4 #ab4 #ace ,,schnell1 l4 l41 ,i1 pp4 #fe1 #ff4 #acf ,v4 ,,reinsberg-,d,,ringsfeld1 l4 l41 p4 #ddh4 #acg ,,bartsch1 l4 l41 ,,ii1 pp4 #bbd1 #bcc1 #bcd4 #ach ,,schnell1 l4 l41 ,i1 p4 #ej4 ,decoratieve illustratie ,,iv4 ,,vormveranderingen4 ,wie stout is of boos1 ,sint ,niklaas hoort alles1 ,hij luistert altoos6 ,hem kan men niet foppen1 ,geloof mij oprecht1 ,wat hij niet gezien heeft1 ,vertelt hem zijn knecht4 7,uit ,,schenkman',s prentenboek74 ,om het in dit hoofdstuk te behandelen ,folkloristische materiaal eenigermate te kunnen ontwarren1 zullen wij enkele beginselen vooropstellen4 ,de lezer moge dan naderhand zelf oordeelen1 of de gevolgtrekking juist was4 ,gedurende het tijdperk van vruchtbaarheid treden in het ,folklore verschillende persoonlijkheden op den voorgrond2 zoo voornamelijk3 ,i4 ,,van ,,heidenschen ,,oorsprong4 #a ,wdan1 windgod1 voorrijder der ,wilde ,jacht1 god der vruchtbaarheid4 #b ,hruodperaht1 een bekende huisgeest1 kobold of kabouter1 die meestal onder den naam van ,ruprecht verschijnt4 ,hij neemt deel aan de ,wilde ,jacht--gedurende den ,joeltijd drijven immers de geesten hun spel--en is1 evenals zijn kollega's1 nu eens vrijgevig en goedig1 dan weer boosaardig en streng4 ,deze figuur ontmoeten wij slechts op ,germaanschen bodem4 #c ,perchta of ,bertha#aci1 eene godin1 die in karakter het meest met de godin ,holda#adj overeenkomt4 ,als die wilde ,bertha vaart zij door de lucht1 en verleent vruchtbaarheid aan de akkers#ada4 ,haar heilig was de ,perchtenabend1 aan het einde der ,twaalf ,nachten4 ,in een langen1 witten sluier is zij gehuld#adb4 ,nog heden laat men in ,tirol eten voor haar staan4 #aci ,zie p4 #h4 #adj ,zie over deze godin ,,knappert1 l4 l41 pp4 #abc vlg4 #ada ,,mogk1 l4 l41 pp4 #aajg1 #aajh4 #adb ,van haar en ,holda stammen onze ,witte ,juffers4 ,somtijds vertoont zij zich echter1 onder den vorm van ,berchtel1 in zwarte lompen gehuld en met een roetgezicht4 ,vgl4 ,v4 ,,reinsberg-,d,,ringsfeld1 l4 l41 p4 #dhc4 ,,ii4 ,,van ,,kristelijken ,,oorsprong4 #a ,de ,h4 ,nikolaas1 de vrijgevige kindervriend1 de groote bisschop van ,myra4 #b ,de ,h4 ,martinus1 bisschop van ,tours1 volksheilige4 #c ,het ,kerstkind1 dat de wereld door ,zijne geboorte verblijdt4 #d ,de ,h4 ,driekoningen1 die hunne offergaven aan de kribbe des ,verlossers nederlegden4 #e ,de ,h4 ,lucia1 ,maagd en ,martelares4 ,nu doet zich niet alleen het verschijnsel voor1 dat attributen van heidensche figuren op kristelijke zijn overgegaan1 maar ook1 dat kristelijke dragers derzelfde attributen1 volgens plaatselijke omstandigheden1 wezenlijk van elkaar verschillen2 en eindelijk1 dat men1 door onderlinge ontleening van verschillende ,folkloristische centra1 personen1 namen en attributen op de meest grillige wijze heeft gekombineerd4 #a ,sint ,maarten verschijnt in het ,limburgsche ,folklore1 te paard door de lucht rijdend1 begeleid door zijn knecht4 ,als ,wilde ,jager heet hij ,junker ,marten#adc4 ,in ,zwaben noemt men hem ,pelzmrte1 vroeger in ,beieren ,pelzmartle4 ,deze samenstellingen met ,pelz- zijn niet zeldzaam2 ik vermoed1 dat zij hun oorsprong te danken hebben aan eene vermomming door middel van vellen van een den god der vruchtbaarheid heilig dier3 eene vermomming van dien aard treft men aan in den ,joelbok4-- #adc ,zie p4 #bg4 ,ook ,sint ,maarten ontvangt hooi voor zijn paard#add4 ,in gezelschap van ,st4 ,nikolaas begeleidde hij eertijds het ,kerstkind op ,kerstavond1 zooals blijkt uit een edikt van ,gustaaf ,adolf van #be ,nov4 #afhbade4 ,in het ,freudenthal 7,oostenr4 ,silezi7 brengt hij op een schimmel gezeten allerlei geschenken aan grooten en kleinen#adf4 ,in de ,rijnprovincie1 ,i,jperen en het kanton ,aalst speelt hij de rol van ,sinterklaas#adg4 #add ,zie p4 #bc4 ,dat de indruk van zijn voet in een steen zou zijn blijven staan1 evenals die van den hoef van het ,wdanros1 zooals ,,meyer1 l4 l41 p4 #beg beweert1 berust op eene dwaling4 ,,wolf toch spreekt t4 a4 p4 7,niederlndische ,sagen4 ,leipzig1 #ahdc4 ,p4 #dce7 uitdrukkelijk van ,martin1 ein ,sohn des ,grafen von ,namur1 der siebente ,bischof von ,tongern4 #ade ,,bartsch1 l4 l41 ,,ii1 p4 #bbb4 #adf ,zie p4 #aa4 #adg ,zie p4 #ad4 #b ,sint ,nikolaas is in ,nederland meestal bekend onder den vorm van een eerbiedwaardig bisschop4 ,in ,oost-,friesland treedt hij op1 niet als bisschop gekleed1 maar als een grijsaard met witten baard en in een pelsmantel gehuld#adh4 ,te ,quedlinburg waarschuwt men de kinderen voor den ,nikelmann2 ieder jaar haalt deze zich een offer#adi4 ,dergelijke sombere eigenschappen dankt de ,heilige f aan ,ruprecht1 in diens hoedanigheid van boosaardigen huisgeest1 f aan het feit1 dat ,wdan vaak met den duivel op ne lijn werd gesteld#aej4 ,duidelijk blijken althans zijne elfische attributen uit eene legende van het kanton ,wallis1 volgens welke hij--evenals de berggeesten--uit de rotsspelonken te voorschijn komt#aea4 ,in ,beieren en in de ,rijnpalts noemt men hem ,pelznikel 7ook wel ,nikel of ,st4 ,nikel74 ,in ,tirol heet de vooravond van ,sinterklaas ,klaubautag#aeb4 #adh ,,brom1 l4 l41 p4 #aee4 #adi ,,schnell1 l4 l41 ,i1 p4 #bi4 #aej ,zie p4 #ac4 #aea ,,schnell1 l4 l41 ,i1 p4 #gc4 #aeb ,klaubauftag4 ,klaubauf is de naam van den kobold4 #c ,in ,duitschland rijdt het ,kerstkind rond op een schimmel#aec1 evenals ,father ,christmas in ,engeland1 die daar ook een bosje hooi en een wortel vindt voor zijn paard#aed4 ,in het graafschap ,rupin verschijnt een naamlooze ruiter op een schimmel1 terwijl eene in het wit gekleede figuur een grooten zak draagt1 en de ,christmann of ,christpuppe heet#aee4 #aec ,,meyer1 l4 l41 p4 #beg4 #aed ,,pol ,,de ,,mont1 ,dietsche ,warande1 ,x1 #a1 #ahig4 ,p4 #cj4 #aee ,,kuhn1 l4 l41 p4 #cdf4 #d ,buiten zijn eigen attributen ook nog met die van ,sinterklaas of van het ,kerstkind voorzien1 treedt ,hruodparaht op1 f zelfstandig1 f aan n van beiden dienstbaar4 ,in ons land heet hij ,pieterman1 in de ,rijnprovincie ,hans ,muff1 in den ,elzas ,hans ,trapp1 anders elders4 ,de benaming ,ruprecht heeft als wisselvorm ,rupel#aef2 ook de ,wilde ,jager heet ,ruprecht#aeg4 ,op den ,hutberg bij ,herrnhut huizen twee ,wilde ,jagers3 ,ulrich ,ruprecht en ,bernhard ,dietrich#aeh4 ,het uiterlijk dezer persoonlijkheid is min of meer gedrochtelijk3 verschijnt ,ruprecht als kwaadaardige elf1 dan is hij trouw gewapend met zak en roedachtig dan is zijn gezicht zwart van het roet4 ,ook de zak op zijn rug is een roetzak3 ,schmutzbartel heet hij om zijn roetachtig uitzicht4 ,ook de ,perchteln d4 i4 vermomde gestalten1 die op ,perchtenabend#aei rondloopen1 de ,pfingstlmmel in het ,ansbachsche1 de pijpers in het gevolg van den ,pingstkoning1 treden op met een roetig gezicht#afj4 ,dit zwart maken1 zegt ,mannhardt1 is keineswegs bedeutungslos und zwar scheint sie die ,schwrzung mir in roher ,weise ausdrcken zu wollen1 dass der dargestellte ,dmon#afa ein nicht sichtbares1 fr menschliche ,augen dunkles unheimliches ,wesen1 ein ,schatten1 ein ,gespenst sei#afb4 #aef ,,grimm1 l4 l41 ,i1 p4 #dag4 #aeg ,,meyer1 l4 l41 p4 #bcg4 #aeh ,,meyer1 l4 l41 p4 #bdb4 #aei ,zie p4 #cc4 #afj ,,mannhardt1 l4 l41 pp4 #afb1 #cad1 #cba1 #cfe1 #edh4 #afa ,als het ,grieksche ,grieks3 daimn1 half goddelijk1 half menschelijk wezen1 op te vatten4 #afb ,l4 ,l4 p4 #cbb4 ,in ,noord-,duitschland verschijnt op ,kerstavond eene baardige1 in pels en erwtenstroo gehulde figuur1 die appelen1 noten1 enz4 onder de jeugd ronddeelt4 ,deze heet in de ,middel-,mark der hele ,christ1 ,ruprecht of ,hans ,ruprecht2 in ,mecklenburg der ru ,clas of ,ruklas in de ,oud-,mark1 ,brunswijk1 ,hannover en ,oost-,friesland ,clas1 ,glas ,bur1 of ,buller ,clas4 ,in ,beieren kent men een goeden en kwaden ,klas#afc4 ,in de ,oud-,mark trekt eenige dagen vr ,kerstmis de afschuwelijke gedaante van ,klas ,bur met de lieflijke figuur van het ,kerstkind rond1 ondervraagt de kinderen1 laat ze bidden1 en geeft hun naar verdienste loon of straf#afd4 ,in ,mecklenburg heet ,rug-klas des heiligen ,christ ,vorposten2 hij rijdt op een schimmel en is met aschzak en roede voorzien#afe4 ,te ,lucern rammelt hij met kettingen en draagt den naam van ,schmutzli#aff4 ,in een pelsmantel gehuld1 het gezicht met roet bedekt1 treedt hij in ,luxemburg op onder den naam van ,huosecker#afg1 in ,tirol onder dien van de ,wauwe#afh4 ,omstreeks het jaar #ahej verscheen deze figuur in talrijke plaatsen rondom ,bamberg als ,hel-,niclas1 in erwtenstroo gehuld en rammelend met hare ketens#afi4 ,nog draagt zij in ,hohenzollern de namen3 ,sparmundi1 ,pelzebub1 ,pelznikel1 ,butzemann#agj4 ,dit ,butzemann1 waarmee men ons boezeman of boeman kan vergelijken1 is eene benaming van den huisgeest#aga4 ,pelzoppel heet hij in ,hessen-,nassau4 ,in ,beneden-,oostenrijk wordt de taak van knecht waargenomen door eene vrouw1 ,berchtel1 ,buzebergt of ,eiserne ,bertha genaamd2 ,berchtel en --bergt staan blijkbaar in betrekking tot den naam ,perchta1 evenals --bartel4 ,in ,oberhausen zei men eertijds3 ,heut kommt der ,klas1 morgen de ,buzebercht#agb4 ,in het ,bohemerwoud verschijnt den #ab;den ,december 's avonds de ,h4 ,lucia1 die aan de brave kinderen ooft uitdeelt1 maar de ondeugende dreigt1 hun den buik open te rijten4 ,gewoonlijk vertoont zij zich onder den vorm eener geit1 waarover een bedlaken hangt1 en is zij door een soort ,nikolo begeleid4 ,da der ,name der heiligen ,lucia1 zegt v4 ,reinsberg-,dringsfeld#agc1 welcher aus lux1 ,licht1 entstanden sein soll1 dem der heidnischen ,perchta1 ,lichte1 entspricht1 so ist es natrlich1 dass die ,heilige im ,volksglauben viele ,zge der alten ,gttin angenommen hat4 ,ook door ,wode wordt niet zelden de rol van ,ruprecht gespeeld1 zoo te ,mecklenburg#agd2 in de ,thuringsche kerstsage van de #ag;de eeuw doet dit der treue ,eckhart#age4 ,ook wordt ,ruprecht veelal door den ,julbuk of ,julbock vervangen1 d4 i41 een knecht in boksgedaante2 te ,leipzig noemt men soortgelijke gestalte ,klapperbock#agf4 ,in erwtenstroo gewikkeld gaat hij de laatste dagen vr ,kerstmis rond4 ,over den bok als symbool der vruchtbaarheid is reeds gesproken2 over den ever insgelijks#agg1 zoodat het ons niet moeilijk zal vallen den omgang met den beer of tammen ever1 meestal in erwtenstroo gehuld 7,erbsenbr71 die gedurende het ,joeltijdperk plaats heeft1 te verklaren4 ,dit gebruik is bijna over heel ,duitschland en ,tirol verspreid2 hieraan dankt de uitdrukking3 ,jemand einen ,bren aufbinden haar ontstaan4 ,de beer wordt door ,klas of ,ruprecht geleid4 ,te ,breslau is ,nicolo vergezeld van ,bartel1 tot wien de kinderen roepen3 ,bartel1 ,bartel1 wilder ,br1 ,leg mir ein1 was i beger1 enz4#agh ,bartel wordt ook ,strohbartel genoemd2 hier en daar draagt ,ruprecht het epitheton ,strohbart#agi1 als hij zich nl4 in stroo gewikkeld vertoont4 #afc ,,schnell1 l4 l41 ,i1 p4 #bb4 #afd ,,kuhn1 l4 l41 p4 #cde4 #afe ,zou tot deze verschijning wellicht ,klas ,rugebart in betrekking staan1 die in het ,lubecksche ,schwerttanzspiel voorkomt8 ,zie ,zeitschr4 fr deutsches ,altertum1 ,,xx1 p4 #aj4 #aff ,,schnell1 l4 l41 ,i1 p4 #gc4 #afg ,,schnell1 l4 l41 ,v1 p4 #ei4 #afh ,,vernaleken1 l4 l41 p4 #fb4 #afi ,,tille1 l4 l41 p4 #di4 #agj ,,schnell1 l4 l41 ,i1 p4 #ba4 #aga ,,mogk1 l4 l41 p4 #ajcd4 ,vergelijk ook den naam ,klaubauf1 boven p4 #cd4 #agb ,v4 ,,reinsberg-,d,,ringsfeld1 l4 l41 p4 #dcc4 #agc ,l4 ,l4 p4 #dcd4 #agd ,,grimm1 l4 l41 ,,ii1 pp4 #gha1 #ghb4 #age ,,tille1 l4 l41 p4 #bi4 ,vgl4 boven p4 #bg4 #agf ,,schnell1 l4 l41 ,i1 p4 #fb4 #agg ,ib4 ,de ever speelt ook eene voorname rol in de ,wilde ,jacht4 ,zie ,,meyer1 l4 l41 p4 #bdd4 #agh ,,schnell1 l4 l41 ,i1 p4 #fc4 #agi ,,grimm1 l4 l41 ,,iii1 p4 #adi4 ,de beteekenis van het stroo moet hierin gezocht worden1 dat het erwtenstroo is4 ,onder de vruchten is vooral de erwt vruchtbaarheidssymbool#ahj4 ,om veel ooft te krijgen worden gedurende het tijdperk der ,twaalf ,nachten de ooftboomen met erwtenstroo omwonden2 gedurende dit tijdperk mogen geen erwten gegeten worden#aha2 op ,silvesteravond worden de hoenders met erwten gevoerd3 zooveel erwten eene kip eet1 zooveel eieren zal ze 't volgend jaar leggen#ahb4 ,in het ,bohemerwoud werpt het ,kerstkind een handvol erwten door de kamerdeur#ahc2 gedurende de z4 g4 ,knpflinsnchte 7de ,donderdagnachten vr ,kerstmis7 trekken in ,zuid-,duitschland volwassenen en kinderen van huis tot huis en werpen erwten tegen den vensterruiten#ahd4 ,aldus zal het mogelijk zijn eene vreemde bijzonderheid te verklaren in het bericht van ,eelcoo ,verwijs3 ,in ,zug in ,zwitserland werd de ,kinderbisschop eerst in #agig op hooger bevel afgeschaft4 ,telkens verscheen den #f;den ,december een scholier als bisschop gekleed1 voorafgegaan door een bisschop met zijn staf1 en gevolgd door een nar1 die insgelijks met een staf was gewapend1 waaraan eene blaas met erwten#ahe was bevestigd#ahf4 #ahj ,,meyer1 l4 l41 p4 #ajc4 #aha ,v4 ,,reinsberg-,d,,ringsfeld1 l4 l41 p4 #dfd4 #ahb ,,bartsch1 l4 l41 ,,ii1 p4 #bcc4 #ahc ,v4 ,,reinsberg-,d,,ringsfeld1 l4 l41 p4 #dec4 #ahd ,v4 ,,reinsberg-,d,,ringsfeld1 l4 l41 pp4 #dbd1 #dbe4 #ahe ,wij kursiveeren4 #ahf ,l4 ,l41 p4 #bi4 ,of zouden ook de erwten soms eene specifiek kristelijke beteekenis hebben8 ,decoratieve illustratie ,v4 ,,bel ,,en ,,roede4 ,st4 ,niklasawen1 denn geit wi n baben1 denn klingelt de klokken1 denn danzen de poppen4 7,,mannhardt1 l4 l41 p4 #cbg ,aanm4 #b74 ,zoo zingt men te ,friedrichstadt a_/d ,eider4 ,de komst van ,sinterklaas wordt door belgeklingel aangekondigd4 ,knapen doen dit reeds eene week te voren in het kanton ,bern#ahg2 in ,hohenzollern trekken op den vooravond van het feest1 mannen en vrouwen1 z4 g4 ,niclause1 onder ketting- en belgerinkel door de straten#ahh2 in het kanton ,unterwalden gaat eenige dagen te voren een als hanstworst gekleed man ,samichlausen-,geiggel genaamd1 met bellen van huis tot huis#ahi4 #ahg ,,schnell1 l4 l41 ,i1 p4 #ie4 #ahh ,,schnell1 l4 l41 ,i1 p4 #bb4 #ahi ,,schnell1 l4 l41 ,i1 p4 #gc4 ,dat de bel den ,heilige ook in ons land niet vreemd is1 blijk uit het volgende rijmpje3 ,sint ,niclaes ,bisschop1 goed heylich man1 ,wil je wat in mijn schoentje geven1 ,god loont u dan1 ,geefftemen een beurs met bellen#aij1 ,soo sal ickje niet meer quellen1 ,so langhe als het ,god geliefft1 ,heb ik ,sinte ,niclaesje lieff#aia4 #aij ,wij kursiveeren4 #aia ,,eelcoo ,,verwijs1 l4 l41 p4 #gc4 ,maar in den ,dantziger ,werder is de bel een attribuut van den ,zaligmaker2 daar hoort men3 ,heilige ,krist du gde mann1 trek dn besten tabbert an#aib1 komm veer onse deer1 klinger ons wat veer#aic4 ,vandaar dat het ,kerstkind ook de benaming van ,klinggeest#aid en ,klingjes#aie draagt4 ,ook in den ,elzas en in het ,bohemerwoud kondigt het ,kerstkind ,zijne komst door het luiden eener zilveren klok aan#aif4 ,maar het is toch vooral de in pels en erwtenstroo gehuldigde gedaante1 waarvan op blz4 #ce sprake was--,ruprecht1 ,clas of anders geheeten--die met bellen en ketenen behangen optreedt4 ,te ,st4 ,vith 7,rijnprovincie7 is ,hans ,muff van bellen voorzien#aig2 in ,mecklenburg heet de ,schimmelrijder ,klingklas#aih2 klokjes en belletjes draagt ook ,aschenklas#aii4 ,in het ,noorden treden de ,joelbokken met schelletjes op#bjj4 #aib ,volgens ,j4 ,a4 ,,leydis stelt de tabberd het pallium voor6 #aic ,,mannhardt1 l4 l41 p4 #cbg ,aanm4 #b4 #aid ,,mannhardt1 l4 l41 p4 #cbf4 #aie ,,bartsch1 l4 l41 ,,ii1 p4 #bbd4 #aif ,v4 ,,reinsberg-,d,,ringsfeld1 l4 l41 pp4 #ddf1 #dec4 #aig ,,schnell1 l4 l41 ,i1 p4 #fa4 #aih ,,bartsch1 l4 l41 ,,ii1 p4 #cbd4 #aii ,v4 ,,reinsberg-,d,,ringsfeld1 l4 l41 p4 #ddh4 #bjj ,,meyer1 l4 l41 p4 #bah4 ,mijns inziens is de bel evenals het roetgezicht den huisgeest eigen2 niet van ,wdan maar van den kant der elfen gewerd ,sinterklaas dit attribuut2 ,wdan is trouwens de ,elfenknig of ,ellenknig#bja4 ,een ,pck 7kobold71 zoo verhaalt ,ern4 ,joach4 ,westphal#bjb1 diende dertig volle jaren bij de monniken van een klooster in ,mecklenburg1 in keuken1 stal en elders4 ,tot loon bedong hij3 tunicam de diversis coloribus et tintinnabulis plenam#bjc4 ,in ,schotland huisde eertijds een kobold1 die den naam van ,shellycoat droeg2 ook de dwergen der ,middeleeuwen hielden veel van bellen2 de bellen aan het pak van den hofnar pleiten voor zijn verwantschap met den lustigen huisgeest#bjd4 #bja ,,van ,,den ,,gheyn1 l4 l41 p4 #aae vlg4 #bjb ,bij ,,grimm1 l4 l41 ,i1 pp4 #dbc1 #dbd4 #bjc ,een veelkleurig kleed vol bellen4 #bjd ,,grimm1 l4 l41 ,i1 pp4 #che1 #dbd2 ,,iii1 p4 #adh4 ,ook de op verschillende tijden en onder verschillende benamingen zich voordoende vertegenwoordiger van den woudgeest--,grner ,georg1 ,pfingstl1 ,pfigstbutz1 enz4--vertoont een roetgezicht en rinkelt met eene koeschel#bje4 ,gedurende de ,rauchnchte loopen de ,perchteln met koeschellen en lange zweepen rond2 op ,kerstavond loopen op vele plaatsen van ,duitschland knapen met riemen vol koeschellen door het dorp2 op ,donderdag vr ,vastenavond bestaat plaatselijk de vermomming hoofdzakelijk uit een bedlaken1 eene hanenveder1 en een riem met paardenschellen#bjf4 ,de bel schijnt dus tevens met de vruchtbaarheid in verband te staan1 wat verder nog o4 a4 hieruit blijkt1 dat in het ,beneden-,inndal de jongelieden bij het begin der lente das ,gras ausluten1 d4 i4 met bellen het veld doorkruisen1 om den groei van het gras te bevorderen2 en in de ,vingstau den #bbsten ,februari de jeugd1 met groote bellen en koeklokken omhangen1 van huis tot huis gaat3 dit noemt men den ,langas 7lente7 wecken#bjg4 #bje ,,mannhardt1 l4 l41 p4 #fjh4 #bjf ,,mannhardt1 l4 l41 pp4 #edb1 #edc4 #bjg ,,mannhardt1 l4 l41 p4 #edj4 ,uit dusdanige feiten trekt ,mannhardt het besluit#bjh1 dass ,glocke und ,schelle zur ursprnglichen ,darstellung des ,wachstumsgeistes gehrten und eine notwendige ,seite seines ,wesens andeuten sollten4 ,kon de huisgeest als geest zich anderszins kenbaar maken1 zoo b4 v4 door te suisen1 te sissen1 te fluiten1 te rammelen met ketens1 of door het homerische ,grieks3 trizein--de taal der geesten in het algemeen--bel en klok zijn hem wel als daemon der vruchtbaarheid eigen4 #bjh ,l4 ,l41 p4 #cbg4 ,decoratieve illustratie 99 99 99 99 99 ,ein ,schatten schleichet um das ,haus1 ,und horch1 welch ,kettengeklirre6 ,frwahr das ist ,sanct ,nicolaus1 ,das ,ruthen-,mnnlein von ,myra4 7,,schnell1 l4 l41 ,i1 p4 #ae74 ,een enkel woord ook over de roede of gard4 ,sinterklaas1 ,st4 ,maarten1 ,ruprecht en diens varianten1 alle die persoonlijkheden1 welke geschenken uitdeelen1 zijn ook gewapend met het bewuste tuchtmiddel1 waarvoor men de kinderwereld zulk een heilzaam ontzag weet in te boezemen4 ,gewoonlijk is dezer roede van berkenhout2 in ,tirol vindt men de hazelaarsgard1 met welke de ,butzemann1 behoorlijk in erwtenstroo gewikkeld1 alwie hij op zijn weg ontmoet onmeedoogend kastijdt#bji4 ,in ,zwitserland draagt de ,h4 ,nikolaas plaatselijk een opgesmukt boompje1 in ,hamburg voorheen een groene twijg#baj4 ,hiermee komt de z4 g4 ,martinsgerte overeen1 die de ,beiersche herder den #aj;den ,november zijn meester ter hand stelt3 achter krib of staldeur gestoken schut zij gedurende den winter het vee tegen alle onheil1 en in de lente drijft men er de koeien mee naar de weide4 ,hierbij bedient men zich in ,etzendorf 7,beieren7 van de volgende spreuk3 ,kommt der heilig ,st4 ,mrten 7,mirte7 ,mit seiner ,gerten2 ,soviel ,kranewitbeeren1 ,soviel ,ochsen und ,stiere4 ,soviel ,zweige1 soviel ,fuder ,heu6 ,steckt sie hinter den ,khbarn1 ,so wird auf's ,jahr keine ,kuh verloren1 ,und steckt sie hinter die ,stalltr1 ,treibt sie auf's ,jahr mit ,freuden herfr4 #bji ,,mannhardt1 l4 l41 p4 #bfi4 #baj ,,tille1 l4 l41 pp4 #acj1 #aca4 ,en in ,beneden-,oostenrijk3 ,kommt der ,sanct ,mirt mit seiner ,ruten2 ,soviel als die ,rute ,zweige hat1 ,soviel soll auch der ,bauer ,vieh haben4 ,nehmt ihr die ,ruten in eure ,hand1 ,steckt ihr 's wol auf ober der ,wand1 ,wol hinter das ,dach1 ,am ,sankt ,gregoriustag ,treibt das arme ,vieh aus1 ,durch alle ,engeln aus#baa4 #baa ,,mannhardt1 l4 l41 pp4 #bgc1 #bgd2 vgl4 ,,meyer1 l4 l41 p4 #bed4 ,blijkbaar staat deze twijg met de vruchtbaarheid in verband1 en is haar elke verhouding tot eene tuchtroede vreemd4 ,hetzelfde kan gezegd worden van de zweepen der ,perchteln#bab en der boerenknapen1 die te ,mhren 7,oostenrijk7 op den vooravond van ,sinterklaas door de velden trekken#bac4 ,zou dus de meening van ,tille#bad het ware treffen1 volgens welke de levens- en vruchtbaarbeidsroede van ,sinterklaas door het ,protestantisme tot ware slagroede1 tot strafinstrument1 tot plak hervormd is8 ,dan waren de bordjes verhangen1 en zou men den juisten toestand nog b4 v4 in de ,orlagau aantreffen1 waar de kinderen op den derden ,kerstdag hunne ouders en peetooms met rozemarijnstengels slaan1 terwijl ze roepen3 ,frisches ,grn6 ,langes ,leben6 ,ihr sollt mir 'n blanken ,taler 7,nsse u4 s4 w47 geben#bae4 #bab ,zie p4 #da4 #bac ,,vernaleken1 l4 l41 pp4 #bhe1 #bhf4 #bad ,l4 ,l41 p4 #aie et passim4 #bae ,,mannhardt1 l4 l41 p4 #bfe2 ,,tille1 l4 l41 p4 #aif4 ,mannhardt vooral heeft over dit onderwerp in zijn ,baumkultus onder den titel van3 ,der ,schlag mit der ,lebensrute eene meesterlijk gedachte en keurig uitgewerkte verhandeling geleverd4 ,dat de daar besproken gebruiken met de gard van ,sinterklaas zouden samenhangen is eene zuivere hypothese1 en we geven ze dan ook slechts als zoodanig4 ,men vergelijke nog een feestgebruik der ,lupercalia1 te ,rome den #ae;den ,februari gevierd4 ,naar den schijn te oordeelen was het slaan met riemen1 dat de ,luperci zich tegenover de ,romeinsche vrouwen veroorloofden1 eene tuchtiging2 en toch stond dit gebruik veeleer met de vruchtbaarheid in verband 7,,jordan-,,preller1 l4 l41 p4 #cij71 zoodat de vrouwen den ,lupercis zelfs den weg versperden1 om zich in de vlakke hand te doen treffen4 ,vgl4 ,,juv41 ,sat4 ,,ii1 v4 #d3 ,nec prodest agili palmas prbere luperco4 ,en het baat niet den vluggen ,lupercus de vlakke hand te bieden4 ,de feestdag der ,onnoozele ,kinderen heet in ,zwaben ,pfeffertag1 wijl dan de kinderen met roeden of groene twijgen door de straten trekken1 de voorbijgangers slagen toedienen en de huizen binnendringen1 om appelen1 noten en peperkoek te eischen4 ,bij ,lichtefels 7,beieren7 slaan de jongens de meisjes met rozemarijnstengels1 al zeggend3 ,da komme ich her getreten mit meiner frischen ,gerten1 mit meinem frischen ,mut4 ,schmeckt der ,pfeffertag gut8#baf #baf ,v4 ,,reinsberg-,d,,ringsfeld1 l4 l41 p4 #dfg4 ,wat hiervan zijn moge1 het blijft onze innigste wensch1 dat de afstraffing1 door ,dr4 ,brom aan ,jos a ,leydis met de roede van ,sinterklaas toegediend1 een slag met de levensroede moge geweest zijn6 ,decoratieve illustratie 99 99 99 99 99 ,en nu de gevolgtrekking3 dat de oorsprong van het ,sinterklaasfeest uitsluitend in het heidendom te zoeken is8 ,geen haar op mijn hoofd1 dat er aan denkt4 ,trouwens1 noch ,dr4 ,brom1 noch andere mannen van naam en groote kennis1 die men helaas ook in ons eigen vaderland dezelfde meening vindt toegedaan1 hebben ooit iets dergelijks beweerd4 ,dit echter meen ik uit het bijgebrachte materiaal te mogen besluiten3 ,de zuiver wetenschappelijke1 ,,in ,,casu ,folkloristische stelling1 dat sommige volksvoorstellingen en volksgebruiken1 die heden ten dage met de feestviering van den ,h4 ,nikolaas in verband staan1 door het volk van heidenschen op kristelijken bodem zijn overgebracht1 kan door eene menigte van feiten worden gestaafd4 ,niet dat ik deze meening aan iemand zou willen opdringen1 aan een ,jos a ,leydis het allerminst2 maar men verkettere dan ook niet hen1 die haar mochten zijn toegedaan1 men betitele hen niet als napraters van ,renan en ,faustus den ,manicher6 ,de eer der ,kerk zal evenzeer gehandhaafd blijven1 ook al mochten knecht en paard en gard den ,heiligen ,nikolaas definitief worden ontzegd6 ,en wat de grootheid van ,myra's bisschop betreft--op zuiver historische gronden niet genoegzaam gewaarborgd1 straalt zij ons schitterend tegen van de hooge eereplaats af1 die de verheven kindervriend in het ,folklore inneemt4 ,zijne attributen mogen van kristelijken of van heidenschen oorsprong zijn1 dit ne staat vast3 de ,h4 ,nikolaas zou de groote rol1 die hij in de volksvereering speelt1 niet hebben verworven1 zou het aureool van populariteit niet om zijne slapen gevlochten hebben1 ware hij niet werkelijk groot geweest in de oogen van het kristelijke volk4 ,blijven aldus de eer van ,gods ,kerk1 de grootheid ,zijns lieven ,heiligen ongerept1 zou het dan niet verkieslijker zijn1 in vrije geschillen als dit den moker te laten rusten1 opdat het vertrouwen in den kampioen niet geschokt worde1 wanneer ter verdediging van 's ,heeren ware glorie1 ter bestrijding van wezenlijke dwaalbegrippen het slagzwaard dient te worden opgevat8 ,decoratieve illustratie ,,inhoud4 ,pagina4 ,,voorrede #c ,i4 ,,het ,,vruchtbaarheidstijdperk #g ,,ii4 ,,schoorsteen ,,en ,,schoen #ag ,,iii4 ,,de ,,schimmelrijder #be ,,iv4 ,,vormveranderingen #cb ,v4 ,,bel ,,en ,,roede #ci ,,besluit #dd ,decoratieve illustratie ---------------------------------------- ------- ,,opmerkingen ,,van ,,de ,,bewerker3 ,de volgende correcties zijn in de tekst aangebracht3 ,bron 7,b37 -- ,correctie 7,c37 ,b3 de ,katholieken ,fokloristen gevonden1 ,c3 de ,katholieken ,folkloristen gevonden1 ,b3 zich dit bijgeoof vooral ,c3 zich dit bijgeloof vooral ,b3 dichste stof der archieven ,c3 dichtste stof der archieven ,b3 speelden dan slecht eene ondergeschikte ,c3 speelden dan slechts eene ondergeschikte ,b3 ,joelfeest daar in ,januari ,c3 ,joelfeest daar in ,januari ,b3 #af ,,jacor ,,grimm1 ,deutsche ,c3 #af ,,jacob ,,grimm1 ,deutsche ,b3 kinderen en volwassen op ,st4 ,c3 kinderen en volwassenen op ,st4 ,b3 ,rijn3 ,neujahrskrnzchen7 en de ,c3 ,rijn3 ,neujahrskrnzchen7 en de ,b3 ,,ii4 p4 #beb72 tot dit doeleinde ,c3 ,,ii4 p4 #bcb72 tot dit doeleinde ,b3 #da ,l4 ,l41 p4 #aeg1 ,c3 #da ,l4 ,l41 p4 #aeg4 ,b3 in de ,altmark gezonden3 ,c3 in de ,altmark gezongen3 ,b3 ,,vernaleken1 l4 l41 p4 #fb4 ,zie p4 #aag4 ,c3 ,,vernaleken1 l4 l41 p4 #fb4 ,zie p4 #aa4 ,b3 #df ,v1 ,,reinsberg-,d,,ringsfeld1 ,c3 #df ,v4 ,,reinsberg-,d,,ringsfeld1 ,b3 zijn overgebleven1 ,beslister dan ,c3 zijn overgebleven4 ,beslister dan ,b3 ,mog dan ook het geven ,c3 ,mogt dan ook het geven ,b3 er krachtig toen hebben bijgedragen1 ,c3 er krachtig toe hebben bijgedragen1 ,b3 ,berlin1 #ahia4 ,pp1 #agi1 ,c3 ,berlin1 #ahia4 ,pp4 #agi1 ,b3 #hj ,,reinsberg-,d,,ringsfeld1 ,c3 #hj ,v4 ,,reinsberg-,d,,ringsfeld1 ,b3 seinen ,gewhrsmann aufhrt1 aber ,c3 seinen ,gewhrsmann anfhrt1 aber ,b3 ,overblijfselen1 l4 l1 p4 #bd ,c3 ,overblijfselen1 l4 l1 p4 #bd4 ,b3 #ii ,,bartsch1 i4 l41 ,c3 #ii ,,bartsch1 l4 l41 ,b3 #aji ,,vern ,,aleken1 l4 l41 ,c3 #aji ,,vernaleken1 l4 l41 ,b3 ,staffordhire noemt men nog ,c3 ,staffordshire noemt men nog ,b3 #ahej4 ,p4 #bc2 ,,schnell1 l4 l1 pp4 ,c3 #ahej4 ,p4 #bc2 ,,schnell1 l4 l41 pp4 ,b3 ln mi dn prd#abj ,c3 ln mi dn prd#abj4 ,b3 #aca ,,eelco ,,verwijs1 l4 l41 p4 #gg4 ,c3 #aca ,,eelcoo ,,verwijs1 l4 l41 p4 #gg4 ,b3 het ,arab-,perz4 nrandj4 ,c3 het ,arab4-,perz4 nrandj4 ,b3 ,,reinsberg ,d,,ringsfeld1 l4 l41 p4 #dhc4 ,c3 ,,reinsberg-,d,,ringsfeld1 l4 l41 p4 #dhc4 ,b3 verschijnsel voor1 dat attribubuten van ,c3 verschijnsel voor1 dat attributen van ,b3 #add ,zie p4 #abi4 ,dat de indruk ,c3 #add ,zie p4 #bc4 ,dat de indruk ,b3 ,sinterklaas ,klaubautag#aeb ,c3 ,sinterklaas ,klaubautag#aeb4 ,b3 #aej ,zie p4 #c4 ,c3 #aej ,zie p4 #ac4 ,b3 #aee ,,kuhn1 l4 l41 p #cdf4 ,c3 #aee ,,kuhn1 l4 l41 p4 #cdf4 ,b3 ,ruprecht als kwaad aardige elf1 ,c3 ,ruprecht als kwaadaardige elf1 ,b3 #afd ,,kuhn1 l4 l1 p4 #cde4 ,c3 #afd ,,kuhn1 l4 l41 p4 #cde4 ,b3 #agj ,,schnell1 l4 l1 ,i1 p4 #ba4 ,c3 #agj ,,schnell1 l4 l41 ,i1 p4 #ba4 ,b3 p4 #adj4 ,c3 p4 #cd4 ,b3 l4 l41 p4 #bi4 ,vgl4 boven p4 #acc4 ,c3 l4 l41 p4 #bi4 ,vgl4 boven p4 #bg4 ,b3 der vensterruiten#ahd4 ,aldus ,c3 den vensterruiten#ahd4 ,aldus ,b3 #ahf ,l4 ,l1 p4 #bi4 ,c3 #ahf ,l4 ,l41 p4 #bi4 ,b3 daart hoort men3 ,c3 daar hoort men3 ,b3 op blz4 #adb sprake was--,ruprecht1 ,c3 op blz4 #ce sprake was--,ruprecht1 ,b3 in ,meckenburg heet de ,schimmelrijder ,c3 in ,mecklenburg heet de ,schimmelrijder ,b3 #bja ,,van ,,den ,,gheyn1 l4 l1 ,c3 #bja ,,van ,,den ,,gheyn1 l4 l41 ,b3 #bfe2 ,,tille1 l4 l1 p4 #aif4 ,c3 #bfe2 ,,tille1 l4 l41 p4 #aif4 ,b3 treffen4 ,vgl4 ,,juv4 ,sat4 ,,ii1 ,c3 treffen4 ,vgl4 ,,juv41 ,sat4 ,,ii1 ,b3 rozemarijnstengels1 al zeggen3 ,c3 rozemarijnstengels1 al zeggend3 ---------------------------------------- -------