---------------------------------------- ------------------------ ,,opm]k+5 ,,van ,,de ,,bew]k]3 ,de tek/ 9 dit be/& wordt we]gegev5 9 de orig9ele1 v]\d]de spell+4 ,er is ge5 pog+ g$aan de tek/ te mod]nis]54 ,bladzijde-numm]+ is v]wijd]d4 ,afgebrok5 woord5 aan het e9de van de regel zijn /ilzwijg5d h]/eld4 ,ov]duidelijke druk- en spelf\t5 9 het orig9eel zijn gecorrige]d4 ,9 het orig9eel cursieve tek/ is we]gegev5 als cursief4 ,9 het boek word5 lage en hoge aanhal+/ek5s gebruikt4 ,de dubbele aanhal+/ek5s zijn 9 dit e-boek aangegev5 als aanhal+/ek5s4 ,9 ho(d/uk ,,vii is geprobe]d de /& en plaats+ van beeld5 zo go$ mogelijk we] te gev5 met ,,ascii-tek5s4 ,zie v]d] de html-v]sie4 ,aan het e9d van dit e-boek volgt e5 ov]zi*t van de aangebra*te correcties4 ,de illu/raties zijn bes*ikba> bij de html-v]sie van dit e-boek op https3_/_/www4gut5b]g4org ---------------------------------------- ------------------------ ,,h]aldiek ,,h]aldiek ,,door ,j4 ,,godefroy4 ,,met #chb ,,illu/raties4 ,illu/ratie ,,uitgegev5 ,,te ,,am/]dam ,,door ,n4,v4 ,,w$4 ,j4 ,,ahr5d ,,zoon ,illu/ratie3 ,graaf van ,h5neb]g en zijn vr\w4 ,bronz5 grafplaat 9 de k]k van ,rmhild1 ,duits*e ,vroeg-,r5aissance4 ,decoratieve illu/ratie ,,de ,,kleur5 ,i4 ,de h]aldiek /aat met de ornam5tiek 9 nauw v]b&4 ,vele decorateurs1 teek5a>s1 ornam5ti/5 en calligraf5 hebb5 dan ook me] dan e5s 9 hun lev5 met wap5s*ild5 en wat da>mee 9 v]b& /aat1 te do5 gehad1 zoodat e5 boekje ov] die ho(d/ukk5 uit de wap5kunde1 die voor bov5g5oemde categorie p]son5 van belang zijn1 9 deze biblio!ek niet a*t]wege mag blijv54 99 99 99 99 99 ,de h]aldis*e kleur5 word5 ook emails ( t9ktur5 g5oemd1 en zijn te ond]s*eid5 93 ,a4 metal51 ,b4 kleur5 en ,c4 pelsw]k4 ,oorspronkelijk w>5 er #f t9ktur51 n4l4 #b metal53 g\d en zilv] en #d kleur53 rood1 blauw1 zw>t en gro54 ,nad]h& zijn hi]aan nog e5ige kleur5 toegevoegd1 n4l4 natuur- ( vlees*kleur1 purp]1 as*grauw1 ijz]kleur1 bru9 en oranje4 99 99 99 99 99 ,g\d en zilv] word5 om praktis*e r$55 dikwijls v]vang5 door geel en wit4 ,e5 go$e h]aldis*e gele kleur is *romaat4 ,illu/ratie3 #a #b #c #d #e #f #g #h #i ,rood keel2 v]miljo5 is de aangewez5 kleur4 ,blauw azuur2 kobalt blauw ( ultram>ijn4 ,zw>t sabel2 lampe- ( ivoorzw>t4 ,gro5 s9opel2 em]ald- ( ,p>ijs* gro54 99 99 99 99 99 ,soms w]d5 voor m5s*- ( di]figur5 en voorw]p5 natuurlijke kleur5 gebruikt1 b4v4 voor gelaat en h&5 vlees*kleur4 ,purp]1 roodpa>s w]d nooit1 behalve 9 ,spanje1 als kleur voorkom5d op het s*ild b5ut4 ,as*grauw1 ijz]kleur en bru9 zijn vooral 9 lat]5 tijd 9 ,duits*l& toegepa/4 ,de natuurkleur5 kwam5 9 de vroeg]e middeleeuw5 niet voor2 ze w]d5 v]vang5 door b5ad]5de kleur51 wat h]aldis* bet] is4 ,zoo w]d e5 leeuw g\d ( rood1 e5 adela> zw>t ( rood1 e5 vis* zilv] ( azuur4 ,vooral as*grauw1 ijz]kleur en bru9 mak5 het wap5teek5 onduidelijk1 en het is da>om go$1 deze lat] toegevoegde kleur5 te v]mijd54 ,ook wat oranje betreft moet word5 zorg g$rag51 dat ze n* geel1 n* op rood gaat gelijk51 ma> go$ oranje blijft4 ,illu/ratie3 #aj #aa #ab #ac #ad #ae #af #ag #ah 99 99 99 99 99 ,/]k sprek5de kleur51 die re$s op groot5 af/& zijn te ond]s*eid51 dus primaire en ongem5gd1 zijn ho(dvoorwa>de voor e5 go$ h]aldis* teek54 ,zoo w>5 ook de ze] oude wap5s gekleurd1 niet1 omdat m5 ge5 &]e kleur5 k5de1 ma> omdat kra*tige teg5/ell+51 alle5 door toepass+ van primaire kleur51 e5 v]eis*te w>54 ,illu/ratie3 #ai #bj #ba #bb #bc #bd #be #bf #bg ,dat het hi]door kon voorkom51 dat e5 adela> blauw1 e5 leeuw gro5 w]d voorge/eld1 is ook volkom5 te re*tva>dig52 dit vond mee/5tijds zijn oorzaak 9 't feit1 dat de v]s*ill5de takk5 van e5zelfde familie moe/5 word5 ond]s*eid54 ,9 zoo'n geval w]d niet de figuur1 b4v4 de leeuw door e5 &]e v]vang51 do* e5v\dig door e5 &]e kleur gewijzigd2 en duidelijkheid%alve 0 m5 aangewez5 op e5 sprek5de h]aldis*e kleur4 ,als ho(dregel geldt v]d]1 dat ge5 metaal op metaal1 en ge5 kleur op kleur mog5 word5 gebruikt4 ,to*1 wa> somtijds bij ze] sam5ge/elde wap5teek5s afwijk+ noodzakelijk 01 is deze afwijk+ niet altijd onh]aldis*1 ma> niettem9 ongew5s*t1 als ze e5igsz9s kan word5 gem$54 ,zoo mag dus ge5 roode roos op e5 blauw veld word5 aangebra*t1 ev5m9 als e5 g\d5 leeuw op e5 zilv]5 veld4 ,purp] en vlees*kleur zijn onzijdig1 zoodat dus b4v4 wel e5 kop 9 vlees*kleur op e5 blauw veld mag word5 aangebra*t4 ,dat metal5 niet op metaal mog5 word5 aangebra*t komt1 omdat deze elka> z\d5 ov]s*itt]51 wa>door de teek5+ v]w>d z\ word5 en de omtrekk5 ( het silh\et niet go$ z\d5 sprek54 99 99 99 99 99 ,e5 &]e toevoeg+ van lat]5 tijd is het z4g4 ,pelsw]k4 ,hi]toe behoort ond] &]5 het h]melijn2 dit zijn 9 d5 vorm van e5 ,latijns* kruis ge/yle]de /a>tjes van het h]melijn1 van welk di] de va*tjes di5d5 om kon+smantels te vo]54 ,het h]melijn komt voor als zw>te figur5 op witt5 ( zilv]5 grond4 ,het teg5h]melijn is jui/ omgeke]d1 witte ( zilv]5 figuurtjes op zw>t5 grond4 ,indi5 h]melijn wordt toegepa/ niet op het s*ild1 dan komt het voor 9 natuurlijk5 vorm4 ,e5 &] pelsw]k1 het z4g4 vair komt gev>ie]d voor als1 vair1 teg5vair en paalvair4 ,de kleur5 zijn /e$s blauw en zilv]4 ,voornamelijk 9 ,duits*l& komt ook nog voor het ,krs*1 e5 s*ubb5vormig g]angs*ikt pelsw]k4 ,omdat pelsw]k niet als kleur wordt bes*\wd1 kan dus kleur op pelsw]k ( metaal op pelsw]k word5 aangebra*t4 99 99 99 99 99 ,t5 slotte is 9 de h]aldiek nog veel gebruik gemaakt van damasce]w]k1 dit is e5 zuiv] ornam5taal ornam5tw]k1 dat ov]ig5s geheel zond] beteek5is is en bij wap5bes*rijv+ nooit wordt g5oemd4 ,zoodat het willekeurig kan word5 aangebra*t ( weggelat54 ,illu/ratie3 #bh #bi #cj #ca ,voor het oorspronkelijke dama/1 be/a&e uit geometris*e vlakv]si]+51 kwam5 lat] rank5 en sl+]s1 krull5 en arabesk5 9 de plaats4 99 99 99 99 99 ,wa> al deze t9ktur5 dikwijls 9 zw>t en wit moet5 word5 g]eproduce]d1 omdat gekleurde afbeeld+5 te ko/ba> zijn1 is s$]t de zev5ti5de eeuw gebruik gemaakt van arce]+54 ,de oud/e voor/ell+5 van kleur5 ges*i$de door het 9 de vakk5 plaats5 van de voorlett]s van de kleur51 ma> dit gaf aanleid+ tot v]w>r+1 wa> 9 de v]s*ill5de tal5 de kleur5 v]s*ill5de b5am+5 hadd54 ,ook &]e me?od5 zijn toegepa/1 b4v4 hemelli*aamteek5s1 en dag5 van de week4 ,illu/ratie3 #cb #cc #cd #ce #cf #cg #ch #ci #dj ,to5 e*t] 9 #afch door ,petra ,sancta e5 zw>te arce]+ w]d b$a*t is deze voor alle l&5 als h]aldis*e kleura&uid+ 9 gebruik gekom54 99 99 99 99 99 ,op te m]k5 valt1 dat deze arce]+5 als kleura&uid+ ook 9 lat]5 tijd zijn toegepa/ voor reliefs en grave]+5 van zegels etc4 ,kan het nog voor deze grave]+5 word5 toege/aan1 het is besli/ af te keur51 ze voor reliefs toe te pass54 ,hi]voor di5t m5 om kleur te b]eik5 te zoek5 na> me] ( m9d] relief4 ,de arce]+5 ri*t5 zi* /e$s na> de l5gte-z van het s*ild1 zoodat dus e5 v]tikale arce]+1 die rood voor/elt1 9 s*eev5 /& kan kom5 te /aan2 en dus is de arce]+ onafhankelijk van de ri*t+ van het teek5vlak4 ,de algeme5 geld5de arce]+5 voor kleur1 metaal1 pelsw]k en dama/ zijn de volg5de3 #a4 ,g\d1 gepunte]d4 #b4 ,zilv]1 wit4 #c4 ,rood1 v]ticaal ge>ce]d4 #d4 ,blauw1 horizontaal ge>ce]d4 #e4 ,zw>t1 kruis>ce]+ 9 v]ticale en 9 horizontale ri*t+2 ( wel zw>t4 #f4 ,gro51 s*u9 ge>ce]d1 van bov5 re*ts1 na> ond]5 l9ks 7s*u9s l9ks74#a #g4 ,purp]1 s*u9 ge>ce]d1 van bov5 l9ks1 na> ond]5 re*ts 7s*u9s re*ts74 #h4 ,oranje1 kruis5de v]ticale en s*u9sre*ts*e lijn54 #i4 ,natuurkleur1 trapvormige s*u9sl9ks*e lijntjes4 #aj4 ,as*kleur1 afwissel5d korte horizontale en v]ticale /reepjes4 #aa4 ,i,jzerkleur1 s*u9sre*ts- en l9ks kruis5de lijn54 #ab4 ,bru91 v]ticale en s*u9sl9ks*e lijn54 #ac1 #ad1 #ae1 #af4 ,h]melijn en teg5h]melijn4 #ag1 #ah4 ,krs*4 #ai1 #bj1 #ba1 #bb1 #be4 ,oud]e vorm5 van dama/4 #bc1 #bd1 #bf1 #bg4 ,nieuw]e vorm5 van dama/4 #bh1 #bi1 #cj4 ,vair1 paalvair en teg5vair4 ,decoratieve illu/ratie ,voetnoot #a3 ,zie ho(d/uk #b1 s*ild9deel+1 voor re*ts en l9ks 9 de h]aldiek4 ,decoratieve illu/ratie ,,de ,,s*ild9deel+ ,,ii4 ,9 de h]aldiek beteek55 de nam5 l9ks en re*ts jui/ het omgeke]de van dat1 wat er 9 het dagelijks lev5 mee b$oeld wordt4 ,m5 is n4l4 gewoon de woord5 re*ts en l9ks te lat5 slaan op d5 drag] van het s*ild en niet op d5 bes*\w]4 ,bij de bes*rijv+ van e5 s*ild heeft m5 zi* dus 9 te d5k51 dat m5 a*t] het s*ild /aat en dit voor de bor/ draagt4 ,9 fig4 #ca is dus de zijde ,a4,b4 de re*t]kant1 en de zijde ,d4,c4 de l9k]kant van het s*ild1 t]wijl natuurlijk ,a4,d4 en ,b4,c4 de bov5kant en de ond]kant blijv54 99 99 99 99 99 ,door indeel+ van het s*ild door lijn5 ont/aan veld51 ook kw>ti]5 g5aamd4 ,9 ,fig4 #ca is het s*ild v]deeld 9 #i kw>ti]54 ,no's #a1 #d en #g vorm5 d5 re*t]paal4 #b1 #e en #h paal4 #c1 #f en #i l9k]paal4 #a1 #b en #c ho(dbalk ( ho(d4 #d1 #e en #f balk ( faas4 #g1 #h en #i ond]balk ( voet4 ,a4,b4 is de re*t]flank ,d4,c4 is de l9k]flank4 ,illu/ratie3 #da #db #dc #dd #de #df #dg ,voorts heeft i$] d] #i kw>ti]5 e5 eig5 naam1 n4l43 #a re*t]ho(d ( re*t]kanton #b midd5ho(d #c l9k]ho(d ( l9k]kanton #d en #f re*t]- en l9k]flank #e h>t4 #g re*t] punt1 #h punt ( voet1 #i l9k] punt4 99 99 99 99 99 ,bij de oms*rijv+ van de wap5s1 blaso5e]5 g5oemd1 wat gewoonlijk ges*i$t 9 h]aldis*e t]m9ologie1 word5 de voornaam/e plaats5 van het s*ild het e]/ g5oemd4 ,de voornaam/e plaats is het h>t4 ,v]volg5s zijn de kw>ti]5 bov5 en re*ts 9 deze volgorde te noem54 ,e]/ wordt dus het h>t1 en da>na de r& bes*rev54 ,als e]eplaats geldt kw>ti] #a4 ,illu/ratie3 #dh #di #ej #ea #eb #ec #ed #ee #ef 99 99 99 99 99 ,het aantal kw>ti]51 wa>9 e5 s*ild wordt v]deeld is v]s*ill5d4 ,het mee/ voorkom5d is de kw>tille]+1 fig4 #dj4 ,ook kom5 voor s*ild5 met fig4 #dd1 zes kw>ti]5 en a*t kw>ti]51 fig4 #de1 ti5 kw>ti]51 fig4 #df1 twaalf kw>ti]5 en ze/i5 kw>ti]51 fig4 #dg1 tw9tig kw>ti]54 ,de 9 de kw>ti]5 ges*rev5 cijf]tjes gev5 de volgorde aan van de blaso5e]+4 ,v]d] noemt m5 de s*ild5 als 9 fig4 #cb1 g$eeld1 #cc1 doorsn$51 #cd1 ges*u9d 7bov5 re*ts na> l9ks ond]71 #ce1 l9ks ges*u9d 7van bov5 l9ks na> ond]5 re*ts71 #cf1 dubbel g$eeld1 #cg1 dubbel doorsn$51 #ch1 dubbel ges*u9d1 #ci1 dubbel l9ks ges*u9d1 #dj1 gekw>tille]d1 #da1 s*u9 gekw>tille]d1 #db1 gege]d4 ,dikwijls komt het voor1 dat jui/ op het h>t van het s*ild e5 kle9] s*ild1 jui/ van d5 vorm van het groote1 is geplaat/4 ,het groote s*ild noemt m5 dan ho(d- ( rugs*ild2 het kle9e s*ild wordt h>ts*ild g5oemd4 ,is er jui/ tuss*5 deze twee s*ild5 e5 d]de geplaat/1 dan noemt m5 dit het midd5s*ild 7fig4 #dc74 ,me] dan drie op elka> geplaat/e s*ild5 kom5 niet voor4 ,het g$eelde s*ild1 dat ook veel voorkomt1 symbolise]de b4v4 de v]e5ig+ van twee gesla*t52 het wap5 van d5 man w]d dan re*ts1 het wap5 van de vr\w l9ks geplaat/4 ,niet altijd ges*i$t de indeel+ van het s*ild volg5s re*te lijn52 ook gebrok5 en gebog5 lijn5 v9d5 bij de v]deel+ hun toepass+4 ,de voornaam/e lijn5 zijn3 fig4 #dh de gekanteelde lijn 7get9ne]de71 #di de s*u9 gekanteelde lijn1 #ej de gegolfde lijn1 #ea de t&5 lijn1 #eb de hoekige lijn 7groote t&571 #ec de zigzag lijn 7#c groote t&571 #ed de ges*ulpte lijn1 #ee de uitges*ulpte lijn1 #ef de wolklijn4 ,decoratieve illu/ratie ,,de ,,s*ildvorm ,,iii4 ,het wap5s*ild di5de oorspronkelijk tot dekk+ teg5 zwa>dslag51 pijl5 en lans/oot54 ,de vorm van het s*ild is ze] uite5loop5d en hangt voornamelijk af van d5 tijd1 wa>9 het ont/ond4 ,de vroeg] gangb>e nam53 ,frans*e1 ,duits*e1 ( ,engels*e s*ild5 9 v]b& met d5 vorm zijn onjui/1 omdat de vorm gelijktijdig voor alle l&5 dezelfde 04 ,9 de vroege middeleeuw5 di5de het s*ild dus voor practis*e doele9d5 9 d5 /rijd en 0 de vorm met de praktijk 9 ov]e5/emm+4 ,zoodra e*t] de s*ild5 zuiv] h]aldis* w]d51 w>5 ze gevormd volg5s decoratieve beg9sel54 ,deze decoratieve beg9sel5 9 de h]aldiek eis*5 dat voldaan wordt aan3 #a4 duidelijkheid van het beeld1 wa>door #b4 doeltreff5de s*ildvorm noodzakelijk is en1 9 ov]e5/emm+ met de kun/hi/orie #c4 de jui/e /ijl wordt 9 't oog geh\d54 99 99 99 99 99 ,e5 compleet h]aldis* wap5 be/aat uit m9/5s het s*ild en e5 helm1 die da>op is aangebra*t4 ,kan de helm desnoods nog gemi/ word51 het s*ild als belangrijk/e ond]deel kan niet word5 weggelat54 ,9 /rijd nu met /ijl z\ zijn e5 ,go?is* driehoeks*ild op e5 ,rococo geb\w1 ( e5 po!lm op e5 ,r5aissance s*ild4 ,illu/ratie3 #fh ,voorts is niet i$] bes*ild]d s*ild e5 h]aldis*2 de figuur moet /e$s 9 nauw v]b& /aan met d5 s*ildvorm4 ,de oude ,middeleeuws*e wap5s*ild5 w>5 van h\t gemaakt1 en ov]trokk5 met le]1 geoli$ l9n51 p]kam5t ( met pelsw]k1 wa>op de wap5figuur 9 uitgeknipte metal5 plat5 0 aangebra*t4 ,moe/ de wap5figuur 9 kleur op d5 metal5 grond kom51 dan w]d het s*ild met e5 dunne metal5 laag bekle$ en de gekleurde figuur da>op 9 uitgeknipt le] ( pelsw]k aangebra*t4 ,t]wijl lat] de g$eelt5 van metaal ook wel door kleur w]d5 v]vang54 ,e]/ veel lat] ont/ond5 geheel metal5 s*ild54 ,het gebruik van wap5s*ild5 is al ze] oud2 de klassieke /rijd]s dekt5 er zi* mee teg5 pijlpunt54 ,voor de h]aldiek e*t] beg9n5 de s*ild5 van beteek5is te word5 9 de #ab;e eeuw4 ,illu/ratie3 #eg #eh #ei #fj #fa #fb #fc #fd ,9 d5 /rijd ( bij t\rnooi51 wa> de zwa> geh>na/e ridd] onk5ba> 01 w]d het h]k5n+/eek51 het wap51 op de mee/ 9 't oogloop5de plaats aangebra*t4 ,als bij uit/ek da>voor ges*ikt1 w]d spo$ig het s*ild als die plaats aangewez51 da> dit na> alle zijd5 tot dekk+ w]d g]i*t en gehev54 ,door het wap5teek5 w]d5 rang en gesla*t aan teg5/&]s ( toes*\w]s k5ba> gemaakt4 ,het s*ild w]d aan e5 b& ( b&eli] om d5 hals g$rag51 t]wijl bov5di5 aan d5 b9n5kant nog e5 h&riem 0 aangebra*t1 wa>m$e het door de l9k]h& v]plaatsba> 04 ,de oud/e s*ild5 zijn driehoekig van vorm2 ze w>5 9 gebruik 9 de #ab;e eeuw en 9 de e]/e helft van de #ac;e eeuw4 ,aanvankelijk ze] hoog en puntig1 w>5 sle*ts de r&5 van metal5 b&5 voorzi51 en _h het s*ild nog sle*ts zeld5 e5 k5m]k5de wap5figuur4 ,de hoogte 0 mansl5gte1 dus #a4bj ,met] hoogte bij #j4fj ,m4 bov5 bre$te4 ,spo$ig e*t] v]m9d]t deze hoogte tot mansl5gte1 b4v4 #j4ge_/j4fj ,m4 ,illu/ratie3 #fe #ff #fg ,9 de twe$e helft van de #ac;e eeuw en 9 het beg9 van de #ad;e wordt de driehoek bijna gelijkzijdig1 en le5t zi* uit/ek5d voor van ond]5 small] word5de beeld54 7fig4 #eg en fig4 #fe74 ,g$ur5de de #ad;e eeuw kom5 bov5di5 de halfronde s*ild5 voor1 met re*te zijkant5 en aan d5 ond]kant afgeslot5 door e5 halv5 cirkel4 ,deze uitsluit5d h]aldis*e s*ild5 le55 zi* go$ voor sam5ge/elde wap5s1 ev5als de ev5e5s uitsluit5d h]aldis*e1 van ond] halfcirkelvormige1 ma> met toegespit/e punt voorzi5e1 s*ild54 ,deze1 uit de #ae;e eeuw afkom/ig1 en algeme5 toegepa/ 9 de #af;e eeuw1 zijn nooit praktis* gebruikt4 ,teg5 het e9de van de #ad;e eeuw wordt op de t\rnooi5 gebruik gemaakt van r5-1 ( /eeks*ild51 die 9 vorm gelijk5 op de halfronde s*ild51 ma> die bov5di5 aan d5 re*t]flank van e5 driekw>t cirkelvormige insnijd+ zijn voorzi51 wa>9 de lans kon word5 gelegd1 en wa>door de re*t]h&1 wa>m$e de lans gevo]d w]d1 bet] 0 bes*]md4 ,dit s*ild is alwe] veel kle9]1 ongeve] #a_/e mansl5gte4 ,illu/ratie3 #fi ,de ov]ige s*ildvorm51 welke 9 de h]aldiek voorkom51 behoor5 uitsluit5d tot de p]iode van de decoratieve h]aldiek1 en v9d5 e]/ hun toepass+ vanaf de #ae;e eeuw4 ,dan v]dwijn5 de oude praktis*e vorm5 door het aanbr5g5 van insnijd+5 en uits*ulp+51 die1 opg]old en omgebog5 aanleid+ gev5 tot het ont/aan van de c>t\*e s*ild51 die 9 het ,r5aissance tijdp]k tehuis behoor54 ,illu/ratie3 #gj ,de voornaam/e v]d]e vorm5 zijn dan nog3 het s*ild met accolad5 bov5 en ond]1 #af;e eeuw2 het c>t\*e s*ild2 het ,italiaans*e s*ild1 dat1 van bov5 bre$1 na> ond]5 spits toe loopt1 van symmetris*e uits*ulp+5 is voorzi51 en dat van d5 beg9ne af aan e5 v]si]d5 voet en bov5r& kreeg4 ,v]d]3 het ,rococos*ild1 dat1 hoewel geheel afwijk5d van elk5 praktis*5 vorm1 niettem9 volkom5 v]d$igba> is uit e5 oogpunt van /ijl1 ev5als de ellipsvormige1 cirkelvormige en am&elvormige s*ild5 uit d5 ,b>oktijd en d5 /ijl ,l\is ,,xvi4 ,illu/ratie3 #ga #gb ,go$e wap5figur5 zijn e*t] moeilijk op deze s*ildvorm5 aan te br5g51 vooral wa> de h]aldis*e s*ild5 de mee/ willekeurige vorm5 v]kreg54 ,t5 slotte noem5 we nog het ruitvormige s*ild1 dat uitsluit5d be/emd 0 voor wap5s van vr\w51 en soms nog omgev5 0 door e5 geknoopt liefdekoord4 ,natuurlijk 0 ook dit s*ild zuiv] h]aldis*1 en w]d5 door vr\w5 de s*ild5 niet praktis* gebruikt4 ,to* hadd5 vr\w5 groot5 invlo$ op de ontwikkel+ van de h]aldiek1 da> hun teg5woordigheid bij de /eekspel5 en t\rnooi5 door de ridd]s ze] gew5s*t w]d4 99 99 99 99 99 fig4 #eg4 ,s*ild uit de #ab;e eeuw4 #eh4 ,s*ild uit het beg9 van de #ac;e eeuw4 #ei4 ,halfrond s*ild1 uit de #ae;e eeuw4 #fj4 ,r5s*ild1 #ae;e eeuw4 #fa4 ,s*ildvorm uit de #af;e eeuw4 ,illu/ratie3 #gc #fb4 ,s*ildvorm uit de #a/e helft van de #af;e eeuw4 #fc4 ,ruitvormig s*ild 7vr\w5 s*ild74 #fd4 ,rococo s*ildvorm4 #fe4 ,con/ructie van e5 vroeg-,go?is* s*ild4 ,a en ,b zijn de middelpunt5 van de bog51 die de zijd5 van het s*ild vorm54 #ff4 ,iets lat]e s*ildvorm4 #fg4 ,de middelpunt5 van de bog5 ligg5 we] 9 ,a en ,b1 ev5als 9 fig4 #ff4 ,fig4 #fe1 #ff en #fg le55 zi* uit/ek5d voor het aanbr5g5 van h]aldis*e figur54 #fh4 ,heel vroege s*ildvorm51 #a/e helft #ac;e eeuw4 ,teek5+ van e5 v]guld kop]5 s*aal1 met nillo-ornam5t1 z4g4 ,lim\s9] w]k4 ,s*ildvorm als fig4 #ff4 #fi4 ,fragm5t van e5 graf/e5 te ,spi]s1 uit het ja> #achf4 ,s*ildvorm als 9 fig4 #fg4 #gj4 ,r5aissance s*ild1 van d5 vorm van e5 r5s*ild4 ,na> e5 teek5+ uit d5 tijd van ,albre*t ,dr]1 #a/e helft van de #af;e eeuw4 #ga en #gb4 ,twee c>t\*e s*ildvorm5 van ,jo/ ,amman1 uit zijn t\rnooiboek1 7#aeff74 ,wap5 van ,heilbronn1 en e5v\dige c>t\*e4 ,na> h\tsn$54 #gc4 ,wap5s van e5 doopdoek uit #afdg4 ,borduurw]k4 ,decoratieve illu/ratie ,decoratieve illu/ratie ,,iv4 ,h]auts/ukk54 ,de h]aldis*e figur51 wa>m$e het s*ild v]si]d w]d1 w>5 gewoonlijk direct op 't s*ild gev]fd2 soms ook w>5 ze v]kreg5 door de figur5 uit te knipp5 van /ijf gemaakt ( gepapt l9n51 dat zoodanig op 't s*ild w]d va/gehe*t1 dat relief ont/ond4 ,vooral de ,middeleeuws*e s*ildv]v]s te ,keul5 en ,maa/ri*t w>5 b]oemd4 ,9 de h]aldis*e t]m9ologie noemt m5 het aanbr5g5 van figur5 op het s*ild3 't s*ild belad5 met figur54 ,m5 heeft nu twee ho(dgroep5 van figur51 wa>m$e e5 s*ild kan zijn belad51 n4l4 h]aldis*e /ukk51 h]auts- ( h]old/ukk5 g5aamd1 en h]aldis*e beeld5 ( gewone figur51 die ontle5d zijn aan het plant-1 di]-1 ( delf/(f5rijk4 ,de belad+ van de s*ild5 met h]auts/ukk5 is voor d5 decorateur zek] m9d] int]essant dan de belad+ met de gewone figur52 ev5wel1 ze is ev5 belangrijk en k5nis ervan is noodzakelijk voor hem1 die h]aldis*e v]si]+5 heeft te mak54 ,ond] de /ukk5 rangs*ikt m5 alle figur51 die hun begr5z+ hebb5 9 de r&5 van het s*ild zelf4 ,het zijn geometris*e figur51 die ont/aan zijn door geometris*e indeel+ van re*te en gebog5 lijn51 die rak5 aan d5 s*ildr&1 en die dus het geheele veld v]deel54 ,de gewone figur5 da>5teg5 zijn /e$s vrij van d5 s*ildr&4 ,zoodat e5 kruis kan zijn e5 h]auts/uk1 ma> ook e5 gewoon figuur4 ,het aantal h]auts/ukk5 is onbegr5sd4 ,wij zull5 hi] alle5 de mee/ voorkom5de en de mooi/e beh&el51 ook al kom5 de laat/e niet zooveel voor4 ,illu/ratie3 #gd #ge #gf #gg #gh #gi #hj #ha #hb ,tot de h]auts/ukk5 behoor5 ook de 9 de ,n$]l&s*e h]aldiek niet voorkom5de onv]deelde s*ild51 dus e5 s*ild b4v4 uitsluit5d van g\d1 zilv]1 azuur1 keel1 etc4 ,da> de besprek+ van de h]auts/ukk5 ov]ig5s het be/ gaat met behulp van afbeeld+51 zull5 we e5v\dig e5 s]ie hi]van blaso5e]51 wa>bij dus1 zoo als 't behoort1 re*tsbov5 het e]/ wordt g5oemd4 ,illu/ratie3 #hc #hd #he #hf #hg #hh #hi #ij #ia ,a4 ,h]auts/ukk51 ont/aan door uitsluit5d v]ticale indeel+4 7,het s*ild is gesplet5 ( gepaald74 ,hi]bij wordt e5 veld g5oemd na> het aantal lijn5 dat de splijt+ bew]k/elligt1 b4v4 is het s*ild drie maal gesplet51 dan zijn er #c splijtlijn5 die het s*ild 9 #d veld5 splijt54 ,bij e5 ev5 getal splijtlijn5 gebruikt m5 het woord paal1 zoodanig1 dat b4v4 e5 door #f lijn5 gesplet5 s*ild1 dat dus zes maal gesplet5 is1 wordt b5oemd na> de helft van 't aantal splijtlijn5 9 v]b& met de paal3 dus e5 zesmaal gesplet5 s*ild is belad5 met drie pal52 e5 vi]maal gesplet5 s*ild is belad5 met twee pal51 etc4 ,v]d] kan e5 paal voorkom5 uitgebog5 na> re*ts ( uitgebog5 na> l9ks2 v]kort na> het ho(d ( na> d5 voet en gepunt na> het ho(d ( na> d5 voet4 ,illu/ratie3 #ib #ic #id #ie #if #ig #ih #ii #ajj ,de blaso5e]+ van de s*ild5 is dus als volgt3 fig4 #gd4 ,gesplet51 zw>t en zilv]4 fig4 #ge4 ,op blauw e5 zilv]5 paal4 fig4 #gf4 ,driemaal gesplet5 rood en g\d4 fig4 #gg4 ,e5 roode re*t]paal op zilv]4 fig4 #gh4 ,9 zilv] e5 zw>te /aaf4 fig4 #gi4 ,9 zilv] twee roode pal54 fig4 #hj4 ,vijfv\dig gesplet5 zilv] en gro54 fig4 #ha4 ,op g\d e5 roode gepunte paal4 fig4 #hb4 ,9 zilv] e5 tweel+paal van zw>t4 ,deze laat/e is ont/aan door op e5 zw>t5 paal e5 small]5 aan te br5g5 van de kleur van het veld4 ,illu/ratie3 #aja #ajb #ajc #ajd #aje #ajf #ajg #ajh #aji ,b4 ,h]auts/ukk51 ont/aan door uitsluit5d horizontale indeel+4 7,het s*ild is g$eeld ( gefaa/74 fig4 #hc4 ,g$eeld van zilv] en rood4 fig4 #hd4 ,9 zw>t twee g\d5 balk54 fig4 #he4 ,9 zilv] e5 roode balk4 fig4 #hf4 ,e5 blauw ho(d op g\d4 fig4 #hg4 ,op zilv] e5 zw>te b&4 fig4 #hh4 ,gro5 met zilv]5 punt4 fig4 #hi4 ,vijfmaal g$eeld1 zw>t en zilv]4 fig4 #ij4 ,driemaal g$eeld zilv] en rood4 fig4 #ia4 ,op zilv] e5 roode voet4 ,illu/ratie3 #aaj #aaa #aab #aac #aad #aae #aaf #aag #aah ,c4 ,h]auts/ukk51 ont/aan door indeel+1 uitsluit5d van horizontale en v]tikale re*te lijn5 gecomb9e]d4 fig4 #ib4 ,gekw>tile]d 7gevi]5deeld7 van g\d en blauw4 fig4 #ic4 ,gesplet5 en halfg$eeld van zilv]1 blauw en g\d4 fig4 #id4 ,half gesplet5 en g$eeld1 van zw>t en rood1 bov5 zilv]4 fig4 #ie4 ,g$eeld en tweemaal gesplet51 blauw en zilv]4 fig4 #if4 ,gesplet5 en driemaal g$eeld1 rood en zilv]4 fig4 #ig4 ,ges*aakt 9 neg5 veld51 zw>t en zilv]4 fig4 #ih4 ,ges*aakt1 zw>t en zilv]4 ,indi5 het s*aakbord ont/aat door vele splijt- en deellijn51 wordt het aantal veld5 niet g5oemd4 fig4 #ii4 ,gekw>tile]d2 g\d met 9 blauw en zilv] gesplet5 twe$e kw>ti] en 9 zilv] en blauw gesplet5 d]de kw>ti]4 fig4 #ajj4 ,blauw1 met v]s*ov5 zilv]5 paal4 ,illu/ratie3 #aai #abj #aba #abb #abc #abd #abe #abf #abg ,v]s*eid5e van deze h]auts/ukk5 kom5 9 de ,n$]l&s*e h]aldiek niet voor1 t]wijl wij ook ge5 afzond]lijke b5am+5 ervoor hebb54 ,dit laat/e v9dt zijn oorzaak 9 't feit1 dat bij de blaso5e]+ mee/al de ,frans*e taal w]d gebruikt4 99 99 99 99 99 fig4 #aja4 ,gesplet51 vi]maal g$eeld g\d en blauw4 fig4 #ajb4 ,e5 zilv]5 vrij kw>ti] op zw>t4 ,is dit vrije kw>ti] kle91 dan spreekt m5 van kanton4 fig4 #ajc4 ,9 blauw e5 g\d5 kanton4 fig4 #ajd4 ,9 rood e5 zilv]5 kruis4 fig4 #aje4 ,9 zilv] e5 zw>te get9ne]de punt4 fig4 #ajf4 ,trapvormig1 s*u9s g$eeld blauw en zilv]4 fig4 #ajg4 ,get9ne]de balk1 rood en zilv]4 fig4 #ajh4 ,met n re*te tr$e g$eeld1 zilv] en rood4 fig4 #aji4 ,driemaal gesplet5 van zilv] en zw>t1 en driemaal half g$eeld van rood en g\d4 ,illu/ratie3 #abh #abi #acj #aca #acb #acc #acd #ace #acf ,zooals we vroeg] zag5 is fig4 #ajd e5 h]auts/uk1 omdat het kruis de r&5 van het s*ild tot gr5s heeft4 ,ook bij deze figur5 zijn er1 die we9ig voorkom52 ev5wel1 voll$igheid%alve hebb5 we ze besprok54 ,bov5di5 hebb5 ze hun nut1 omdat m5 door deze v]s*ill5de voorbeeld5 tev5s le]t bes*rijv54 ,illu/ratie3 #acg #ach #aci #adj #ada #adb #adc #add #ade ,d4 ,ov]ige ,h]auts/ukk54 fig4 #aaj4 ,ges*u9d van g\d en gro54 fig4 #aaa4 ,l9ks ges*u9d van zilv] en blauw4 fig4 #aab4 ,e5 re*t] ges*u9d ho(d1 van zw>t en g\d4 fig4 #aac4 ,9 zilv] e5 s*u9e l9k] voet van rood4 fig4 #aad4 ,op rood e5 g\d5 b&4 fig4 #aae4 ,geba>d1 van #f /ukk51 blauw en zilv]4 fig4 #aaf4 ,vijfmaal s*u9sl9ks g$eeld van rood en zilv]4 fig4 #aag4 ,g]uit1 van blauw en zilv]4 fig4 #aah4 ,&reaskruis1 van zw>t en zilv]4 fig4 #aai4 ,s*u9 gevi]5deeld1 van blauw en zilv]4 fig4 #abj4 ,ges*u9d en half l9ks ges*u9d van zilv]1 rood en g\d4 ,illu/ratie3 #adf #adg #adh #adi fig4 #aba4 ,l9ks ges*u9d en vijf maal ges*u9d van zilv] en zw>t4 fig4 #abb4 ,op zilv] e5 zw>te ba>4 fig4 #abc4 ,rood1 met gaffel van zilv]4 fig4 #abd4 ,op zw>t e5 zilv]5 kep]4 fig4 #abe4 ,blauw1 zilv] gekep]d4 fig4 #abf4 ,van zw>t met punt 7pile7 van g\d4 fig4 #abg4 ,van blauw met punt 7po9te7 van zilv]4 fig4 #abh4 ,e5 gek\/ s*ild1 zw>t en zilv]4 fig4 #abi4 ,e5 gekapt s*ild1 zilv] en blauw4 fig4 #acj4 ,e5 l9ks omvat veld1 van rood en zilv]4 fig4 #aca4 ,e5 s*ild met turv5 7bov57 en blokk5 7ond]74 fig4 #acb4 ,van zilv]1 met latw]k van blauw4 fig4 #acc4 ,bekle$ s*ild van zw>t en zilv]4 fig4 #acd4 ,s*ild met boordsel2 gro5 met boordsel van zilv]4 fig4 #ace4 ,s*ild met zoom4 fig4 #acf4 ,s*ild met flank51 blauw en zilv]4 fig4 #acg4 ,rood1 met zilv]5 ge]4 fig4 #ach4 ,spits g]uit van blauw en zilv]4 fig4 #aci4 ,van zw>t met e5 zilv]5 punt1 b&swijs van uit d5 l9k] b5$5hoek4 fig4 #adj4 ,van zilv]1 met dubbel get9ne]de faas van rood en ba/a>d balk van zw>t ov] alles4 fig4 #ada4 ,e5 s*ild met besnoeide ba>4 fig4 #adb4 ,e5 g\d5 s*ild met b>5/eel 9 't ho(d4 fig4 #adc4 ,faaswijs gegolfd1 rood en zilv]4 fig4 #add4 ,spiraalvormig g$eeld van blauw en g\d4 fig4 #ade4 ,s*u9 gekw>tile]d volg5s e5 klav]blad1 zilv] en zw>t4 fig4 #adf4 ,wap5 van ,utre*t4 ,ges*u9d van zilv] en rood4 ,tev5s voorbeeld van dama/4 fig4 #adg4 fig4 #adh4 ,e5 tweetal c>t\*e-wap5s1 ev5als fig4 #adf h]auts/ukk54 ,fig4 #adg is het wap5 van ,artois1 ond] ,k>el van ,b\rgondi4 fig4 #adi4 ,wap5 van ,old5burg4 ,h]auts/uk1 9 g\d twee roode balk54 ,decoratieve illu/ratie ,decoratieve illu/ratie ,v4 ,,h]aldis*e ,,bijteek5s ,,( ,,breuk54 ,alle5 de oud/e zoon van het huis is g]e*tigd het oorspronkelijke wap5 te drag51 en alle jong]e zoons en takk5 van e5 huis zijn g5oodzaakt het op k5b>e wijze te wijzig54 ,deze v]&]+ 9 het wap5 ges*i$de door k5teek551 die bijteek5s ( mee/al breuk5 word5 g5aamd4 ,deze v]&]+5 ges*i$d5 door3 #a4 ,kleur4 ,de kleur5 van de /ukk5 w]d5 gewisseld ( v]vang5 door &]e4 ,is b4v4 het volle wap5 e5 roode leeuw op g\d5 grond1 dan kan b4v4 e5 zijl9ie van het gesla*t vo]5 e5 g\d5 leeuw op rood5 grond1 ( zelfs e5 zw>t5 leeuw op zilv]5 grond4 #b4 ,door v]&]+ 9 d5 /& van het /uk2 b4v4 e5 klimm5de leeuw kan gewijzigd word5 9 e5 /a&5 leeuw1 t]wijl de kleur5 dezelfde blijv54 #c4 ,v]me]d]+ van het aantal /ukk54 ,b4v4 als de ho(d/am drie lelies vo]t1 kan e5 zijtak er vijf vo]54 #d4 ,weglat+ ( v]plaats+ van de /ukk54 #e4 ,v]deel+ van het s*ild4 ,illu/ratie3 #aej #aea #aeb #aec #aed #aee #aef #aeg #aeh #aei #afj #afa #afb #afc #afd #afe #aff #afg ,e5 voorbeeld van toegevoegd /uk is de b>5/eel 7fig4 #adb72 dit is e5 horizontale balk met #c tot #i v]tikaal afhang5de v]korte pal54 ,deze v]tikale g$eelt5 w>5 oorspronkelijk re*?oekig1 lat] w]d5 ze v]fraaid en s*u9 en zwaluw/a>tvormig afgesn$54 ,ze is ov] het be/a&e /uk ( ov] de be/a&e /ukk5 aangebra*t1 en wordt ook t\rnooikraag g5oemd4 ,vor/elijke p]son5 brek5 teg5woordig uitsluit5d met d5 b>5/eel1 t]wijl van de niet vor/elijke p]son5 alle5 de oud/e zoon d5 b>5/eel vo]t4 ,alle &]e familiel$5 voeg5 t] ond]s*eid+ toe b4v4 e5 /]1 e5 halve maan1 e5 r+1 e5 roos1 e5 lelie1 boordsel4 ,dit is wel de be/e mani]1 omdat de &]e wijz5 van brek5 aan het euvel mank gaan1 dat b4v4 de kleur niet k>akt]i/iek me] kan gewijzigd word5 bij e5 talrijke familie1 ( dat bij e5 groot aantal figur5 e5 toevoeg+ ( weglat+ van e5 zelfde figuur niet spo$ig 9 't oog valt4 ,de plaats van d5 b>5/eel is gewoonlijk zwev5d 9 het s*ildho(d1 op de e]eplaats ev5 bov5 het h>t ( rak5d aan d5 bov5r& van het s*ild4 ,de kleur wijkt af van de s*ildkleur1 do* is1 ev5als alle &]e bijteek5s1 niet gebond5 aan de h]aldis*e wett5 t5 opzi*te van kleur op metaal en omgeke]d4 ,er be/aan b4v4 ook gekleurde b>5/eel5 op gekleurde s*ild54 ,fig4 #adj geeft d5 ba/a>dbalk1 als teek5 van one*te geboorte4 ,m5 v]w>re dez5 balk vooral niet met d5 familiebalk1 die 9 teg5ov]ge/elde ri*t+ loopt1 n4l4 van re*ts bov5 na> l9ks ond]1 en die door zij- ( jong]e takk5 wordt gevo]d1 b4v4 v]re blo$v]want5 ( nev5 van d5 drag] van het wap54 ,mee/al wordt de ba/a>dbalk e*t] kle9 en v]kort g$rag51 omdat niem& er prijs op /elde te toon5 dat hij buit5e*telijk gebor5 04 ,bov5di5 w]d de ba/a>dbalk ook wel v]si]d om hem zooveel mogelijk onk5ba> te mak54 ,de plaats van d5 ba/a>dbalk is /e$s 9 het h>t van het s*ild4 ,9 ,engel& geldt nog h$5 de volg5de h]aldis*e regel4 ,de oud/e zoon vo]t bij het lev5 zijns vad]s d5 b>5/eel1 de twe$e zoon e5 halve maan1 de d]de e5 #e-/ralige /]1 de vi]de e5 ma>le1 de vijfde e5 r+1 de zesde e5 lelie1 de zev5de e5 vijfbladige roos1 de a*t/e e5 ank]kruis1 de neg5de e5 dubbel vi]blad4 ,zoov] wordt deze regel+ doorgevo]d1 dat de oud/e zoon van d5 twe$5 zoon e5 b>5/eel droeg op e5 halve maan1 en de vi]de zoon van d5 zev5d5 zoon e5 ma>le op e5 #e bladige roos4 ,illu/ratie3 #afh #afi #agj #aga #agb #agc ,9 ,duits*l& bepaalde m5 zi* gewoonlijk tot v]&]+ van kleur ( v]&]+ van het heele kle9ood4 ,decoratieve illu/ratie ,decoratieve illu/ratie ,,vi4 ,,h]aldis*e ,,beeld54 ,we zijn nu gekom5 aan e5 d] voor d5 ontw]p] mee/ int]essante ho(d/ukk5 van de h]aldiek1 n4l4 aan dat van de ,h]aldis*e beeld51 die ontle5d zijn aan de natuur1 aan gebruiksvoorw]p5 ( aan de fantasie4 ,kortom1 alle h]aldis*e beeld51 die niet ond] zijn te br5g5 bij het ho(d/uk h]auts/ukk54 ,het groote ond]s*eid tuss*5 beide groep5 is dan ook1 dat de laat/g5oemde hun gr5z5 hebb5 9 d5 s*ildr&1 en e]/g5oemde geheel vrij ligg5 ( sle*ts g$eeltelijk d5 s*ildr& rak54 ,zijn de h]auts/ukk5 geometris*e ( gecon/rue]de figur51 de h]aldis*e beeld5 v]eis*5 van d5 teek5a> groote va>digheid en h&igheid 9 het /yle]54 ,hoewel er regel5 be/aan1 die niet uit het oog mog5 word5 v]lor51 is de teek5a> to* niet zoodanig aan /r5ge wett5 en regels gebond51 dat hij niet e5ige vrijheid z\ hebb5 om1 wa> de /ijl ( de omgev+ zulks gebi$51 hi]van e5 we9ig af te wijk54 ,e5 e]/e eis* is natuurlijk w$]3 duidelijkheid4 ,e5 gevolg hi]van is1 dat tijd5s de ,go?iek de h]aldis*e beeld5 niet naturali/is* w]d5 voorge/eld1 ma> ge*>ge]d en ge/yle]d4 ,e]/ tijd5s de ,r5aissance kwam het afbeeld5 van b4v4 naturali/is*e di]5- en m5s*figur5 9 gebruik4 ,dit t]ugbr5g5 van natuurvorm5 tot e5 bepaald5 /ijl1 zooals zoo dikwijls wordt gevraagd1 is niet t]/ond te le]54 ,va>digheid hi]9 wordt v]kreg5 door dikwijls go$e voorbeeld5 uit de v]s*ill5de /ijlp]iod5 te bekijk54 ,de fraai/e en mee/ tot be/ude]+ aanbevol5 h]aldis*e beeld5 zijn afkom/ig uit de #ac;e1 #ad;e en #ae;e eeuw4 ,illu/ratie3 #agd #age #agf #agg #agh #agi ,nad]h& he]s*te 9 de h]aldiek te veel het naturalisme1 wa>door het k>akt]i/ieke van het h]aldis*e beeld1 en da>door van het geheele wap51 v]lor5 g+4 ,wat wel te v]kl>5 is ov]ig5s1 omdat de practis*e wa>de van het s*ild als zoodanig v]lor5 g+4 ,illu/ratie3 #ahj #aha ,de volg5de ho(dregels geld5 voor de h]aldis*e beeld53 #a4 ,de figuur vulle zooveel mogelijk het geheele veld en /a 9 jui/e v]h\d+ tot de fond4 #b4 ,de figuur kan ook zijn e5 ond]deel van e5 voor/ell+1 b4v4 e5 li*aamsdeel4 #c4 ,de figuur kan gecomb9e]d word5 met &]e figur5 en ook met h]auts/ukk54 ,illu/ratie3 ,fig4 #ahb4 #d4 ,het h]aldis*e beeld moet zooveel mogelijk zijn e5 vlakv]si]+1 dat wil zegg5 e5 vlakke figuur1 9 omtrek1 +evuld door e5 vlakke kleur4 ,v]mijd+ van s*aduw is da>om aanbevol54 #e4 ,het h]aldis* beeld behoort te word5 voorge/eld 9 d5 /ijl van het wap5 en de omgev+1 wa>9 ( wa>op het is aangebra*t4 ,a4 ,het kruis4 ,het kruis is e5 d] veelvuldig toegepa/e h]aldis*e beeld52 z9nebeeld van d5 ,ghri/elijk5 godsdi5/1 is het dikwijls tijd5s de krui/o*t51 to5 dus ook het praktis* nut van het s*ild ze] groot 01 aang5om5 als wap5teek54 ,9 zijn e5v\dig/5 vorm komt het kruis voor als kruis en als s*u9kruis4 ,we zag5 het kruis als zoodanig re$s voorge/eld bij de h]auts/ukk54 ,wa> de kruisridd]s uit alle *ri/elijke l&5 optrokk51 kon v]w>r+ niet uitblijv52 da>om w]d getra*t d5 kruisvorm zooveel mogelijk te v>ie]5 door v]&]de plaats+ op het s*ild ( door v]&]+ van de arm5 van het kruis4 ,e5 ze] belangrijke plaats is nog het h>t van het kruis1 dat ook voor talrijke v>iant5 ges*ikt is4 ,de kruiz51 wa>van de arm5 hun beindig+ v9d5 9 d5 s*ildr&1 behoor51 mits ze niet v]vormd zijn1 tot de h]auts/ukk54 ,zijn de arm5 v]kort ( v]vormd1 dan behoor5 ze tot de h]aldis*e beeld54 ,het totaal aantal v]s*ill5de kruiz5 b$raagt ongeve] #cjj1 welk groot aantal door ons hi] niet kan word5 beh&eld4 ,de voornaam/e vorm5 ev5wel1 die ook ov]ig5s voor e5 ontw]p] ( teek5a> van belang zijn1 da> ze vaak ook 9 de symboliek w]d5 en word5 toegepa/1 lat5 we hi] volg53 ,fig4 #aej4 ,het ,latijns* kruis ( lijd5skruis2 e5 kruis met #c v]korte arm51 wa>van alle5 de ond]/e v]l5gd is4 ,fig4 #aea4 ,/4 ,an?oniekruis4 ,de bov5/e arm ontbreekt4 ,fig4 #aeb4 ,het krukk5kruis1 wa>van de arm5 door ,/4 ,antoniekruiz5 word5 gevormd4 ,fig4 #aec4 ,het ,j]uzalems* kruis4 ,g\d op e5 zilv]5 veld1 dus hi] is gezondigd teg5 de regel5 van de h]aldis*e t9ktur54 ,fig4 #aed4 ,geboord kruis4 ,de r& is aangebra*t1 om 9 e5 geval als bov5 ge5 kleur op kleur te krijg54 ,fig4 #aee4 ,het ank]kruis1 e9dig5de 9 twee omgebog5 punt52 v>iant5 hi]op zijn het klav]bladkruis en het leliekruis1 wa>van de punt5 e9dig5 9 klav]blad5 ( lelin4 ,illu/ratie3 #ahc ,fig4 #aef4 ,patri>*ale kruis met #b ( #c horizontale arm51 die na> ond]5 9 l5gte to5em54 ,fig4 #aeg4 ,het ,mal!s] kruis1 vaak ook met e5 v]groot h>t1 van de ,mal!s] ( ,johannit] orde1 /e$s wit op rood4 ,oorspronkelijk droeg5 de ridd]s van deze orde op e5 zw>t5 mantel e5 wit kruis4 ,de ridd]s van de ,duits*e orde droeg5 op e5 witt5 mantel e5 zw>t kruis4 ,fig4 #aeh4 ,het hak5kruis4 ,dit kruis is afkom/ig van veel vroeg] datum dan ,*ri/us' geboorte en o4 a4 re$s als teek5 van de eeuwigheid 9 gebruik bij de oude ,indis*e volks/amm54 ,t]wijl ev5e5s de oude ,noors*e volk]5 aan dit teek5 e5zelfde beteek5is he*tt54 ,fig4 #aei4 ,het ,grieks*e kruis1 volg5s welk grondplan ook dikwijls nog 9 de ,middeleeuw5 k]k5 w]d5 geb\wd1 9 teg5/ell+ met d5 gewon5 basiliekvorm1 die e5 ,latijns* kruis tot grondplan _h4 ,wit op veld van azuur4 ,fig4 #afj4 ,kruis met e5 v]groot h>t4 ,fig4 #afa4 ,kruis met uitgebrok5 h>t4 ,fig4 #afb4 ,kruis gevormd van ruit54 ,fig4 #afc4 ,geklav]d kruis4 ,fig4 #afd4 ,gel$igd kruis4 ,hi]van is als 't w>e alle5 de smalle r& blijv5 /aan4 ,fig4 #afe4 ,gepunt kruis4 ,ont/aan uit het h\t5 kruis1 dat met de punt 9 de a>de w]d ge/ok54 ,fig4 #aff4 ,ges*aakt kruis4 ,fig4 #afg4 ,h]krui/ kruis4 ,voor de v]d]e kruiz5 zie m5 de h]auts/ukk54 99 99 99 99 99 ,t5slotte m]k5 we nog op1 dat e5zelfde kruis 9 v]s*ill5de t9ktur5 nog kan word5 b5oemd na> de nationaliteit3 b4v4 e5 ,grieks* kruis is wit op azuur2 e5 ,engels* kruis ( ,/4 ,georgekruis is wit op rood4 ,t]wijl v]d] het ,duits*e kruis is sabel op zilv] en het ,frans*e kruis e9digt 9 lelin inplaats van 9 klav]blaadjes4 ,b4 ,de ,m5s*-figuur4 ,dikwijls w]d 9 de h]aldiek van de m5s*figuur gebruik gemaakt4 ,zij is dan voorge/eld 9 v]s*ill5de h\d+51 kle$+ en bezigh$52 mann51 zo[el als vr\w5 uit alle /&51 en 9 't bijzond] zulke1 die iets k5m]k5ds hebb51 b4v4 kon+51 ridd]s1 monnik51 neg]s1 jonkvr\w51 wildemann5 7naakt1 met e5 blad]5krans om de l5d551 en geheel beha>d71 heilig5 en ook ,turk54 ,illu/ratie3 #ahd #ahe #ahf #ahg #ahh #ahi ,is de geheele m5s*figuur toegepa/1 dan is deze gewoonlijk en face geplaat/1 zoodat deze 9 dezelfde ri*t+ kijkt als de drag] van het s*ild4 ,de figuur /aat1 zit 7b4v4 de ,h4 ,maagd7 ( knielt4 ,g$eelt5 van de m5s*figuur1 die ook word5 toegepa/ zijn3 't ho(d1 dat mee/al na> re*ts gew5d is1 en zeld5 aanzi5d2 het oog1 dat nooit van t]zijde gezi51 ma> /e$s 9 vooraanzi*t geteek5d w]d2 de arm1 die na> de g$eeltelijke b$ekk+ van kle$+ is te h]k5n5 als die b4v4 van e5 ridd]1 als ze geh>na/ is2 bov5di5 is het mee/ e5 re*t]>m1 die iets 9 de h& gekneld h\dt4 ,de h& zelve komt n afzond]lijk voor en ook als twee 9 elka> geslag5 h&51 als teek5 van bro$]s*ap4 ,zie fig4 #fi4 ,het h>t /aat v]tikaal1 ev5als de be551 die ov]ig5s mee/al gebog5 zijn 9 de knie1 en #c 9 getal1 ond]l+ v]bond5 ( afzond]lijk4 ,ook het dood%o(d en twee gekrui/e doodsbe5d]5 kom5 voor2 de symbolis*e beteek5is hi]van is bek5d g5oeg4 ,vak] kom5 de ond]deel5 van d5 m5s* voor 9 v]b9d+ met di]vorm51 ma> deze h]aldis*e beeld5 behoor5 tot de fanta/is*e4 ,m5s*elijke li*aamsdeel5 kunn5 bov5di5 nog op twee v]s*ill5de wijz5 word5 voorge/eld1 en wel als afges*eurd1 9 welk geval er nog lapp5 huid aan zijn blijv5 va/ zitt51 en als afgesn$51 9 welk geval de snijlijn re*t is4 ,zie fig4 #agd en #age4 ,illu/ratie3 #aij #aia #aib #aic #aid #aie ,fig4 #afh4 ,ho(d1 aanzi5d4 ,fig4 #afi4 ,man1 zi* met de re*t]h& e5 zwa>d 9 de bor/ /ek5d4 ,fig4 #agj4 ,van zilv]1 met #c ,moor5ho(d5 van purp]4 ,fig4 #aga4 ,drie geh>na/e en gespoorde be551 9 't h>t sam5gevoegd met de dij54 ,fig4 #agb a4 ,e5 h>t 9 't re*t] kw>ti]4 b4 ,e5 oog 9 't l9k] kw>ti]4 c4 ,e5 geop5de b9n5h& 9 de punt4 ,fig4 #agc4 ,e5 geh>na/e arm1 e5 r+ h\d5d4 ,fig4 #agd4 ,e5 afg]ukt be54 ,fig4 #age4 ,9 azuur drie afgesn$5 zilv]5 knien4 ,fig4 #agf4 ,bor/beeld4 ,fig4 #agg4 ,dood%o(d met gekrui/e be5d]54 ,fig4 #agh4 ,9 rood e5 zilv]5 ho(d van t] zijde1 re*ts gew5d1 met lauw]krans van s9opel4 ,fig4 #agi4 ,m5s*-figuur4 ,fig4 #ahj4 ,geh>na/e ridd]s4 ,fig4 #aha4 ,geh>na/ ruit]1 teek5+ van ,albre*t ,dr]4 ,fig4 #ahb4 ,/4 ,joris1 voorge/eld als e5 geh>na/ ridd]1 7midd5 #af;e eeuw7 door ,hans ,burgmay]4 ,fig4 #ahc4 ,m5s*elijke li*aamsdeel5 als h]aldis*e motiev54 ,graf/e5 te ,salzburg #aebh4 ,c4 ,di]54 ,9 de h]aldiek zijn vel]lei soort di]5 toegepa/ geword52 bov5di5 w]d v>iatie aangebra*t 9 d5 /& ( door sam5voeg+ van me]d]e exempl>52 ook ond]deel5 als kopp51 nagels etc41 zelfs on?o(de di]5 kom5 voor4 ,voor de afzond]lijke li*aamsdeel5 geldt het zelfde1 wat gezegd is voor de m5s*elijke li*aamsdeel53 ze kunn5 zijn afg]ukt en afgesn$54 ,e5 kop kan zijn 9 pr(iel ( aanzi5d1 t]wijl hij vaak is gekroond1 ( ru/ op e5 halsb&4 ,de mee/ k5m]k5de /& van het di] is tev5s de mee/ h]aldis*e /&2 zoo is e5 leeuw 't be/ 9 z'n k>akt] afgebeeld als hij klimm5d is voorge/eld met dreig5d opgehev5 klauw54 ,zijn natuurlijke wap5s als t&5 en klauw5 krijg5 e5 ge*>ge]d k>akt]2 hi]door spreekt de geheele figuur me]4 ,elke kleur kan voor de di]5 word5 gebruikt2 't be/ is e*t] de bij de natuurkleur het mee/ pass5de t9ktuur4 ,we hebb5 dit op blz4 #g re$s besprok5 ond] het ho(d/uk3 kleur54 ,wat d5 /& betreft kunn5 de vi]voetige di]5 word5 voorge/eld b4v4 als klimm5d1 loop5d1 zitt5d1 spr+5d1 ligg5d1 /app5d1 /a&1 h>dloop5d1 ne]spr+5d1 zwemm5d etc4 ,v]d] is 't mogelijk v>iatie aan te br5g5 door de di]5 te mak53 gekroond1 geklauwd1 getongd1 gehalsb&1 aanzi5d1 afgew5d1 omgew5d en v]m9kt4 ,9 d5 regel word5 de vi]voet]s afgebeeld gezi5 van t]zijde1 dus en pr(il1 en zijn dan 7mee/al7 na> re*ts gew5d2 ( na> l9ks gew5d ( aanzi5d als deze m9d] algeme5e /& nadrukkelijk is voorges*rev54 ,d4 ,de leeuw4 ,van alle vi]voetige di]5 komt de leeuw het mee/ voor4 ,re$s 9 ons l& is hij als wap5beeld toegepa/ 9 de #b;e helft van de #ab;e eeuw door d5 h]tog van ,brabant en de grav5 van ,holl& en van ,vla&]54 ,ook 9 ,duits*l& is het gebruik van d5 leeuw ze] oud4 ,de wijze van voor/ell+ is ze] v]s*ill5d4 ,de oud/e leeuw5 hebb5 e5 spits5 kop en e5 geop5d5 muil1 zond] tong ( t&54 ,het li*aam is bij de heup5 ze] smal1 bij de bor/ wat bre$]4 ,man5 en h>5 word5 nooit g$etaille]d4 ,de normale /& is klimm5d1 wa>bij de leeuw re*t ov]e9d /aat1 g]e$ als 't w>e om aan te vall54 ,illu/ratie3 #aif #aig #aih #aii #bjj #bja #bjb #bjc #bjd ,de oude /yle]+ is ze] eig5a>dig2 aangezi5 de leeuw aan de h]aldici niet bek5d 01 moe/5 deze afgaan op van hoor5 zegg51 en de mee/ gruwelijke eig5s*app51 die het v]s*eur5de di] w]d5 toeges*rev51 w]d5 ov]drev5 voorge/eld4 ,zoodat eig5lijk de oud/e leeuw5 heel we9ig lijk5 op e5 w]kelijk5 leeuw1 ma> niettem9 e*t leeuw]ig d$5 met hun vurig krull5de tong1 hun groote1 wijd uitgespreide klauw51 op5gesp]d5 muil en woe/e oog51 wa>aan e5 m5s*elijke uitdrukk+ w]d gegev54 ,illu/ratie3 #bje #bjf #bjg #bjh #bji #baj ,de /a>t van d5 leeuw wordt voorge/eld als zijnde na> bov5 g]i*t1 t]wijl het uite9de1 be/a&e uit e5 zw>5 bos ha>1 na> de rug van het di] is toegeke]d1 t]wijl vaak ook jui/ 9 't midd5 van d5 /a>t e5 ha>kwa/ w]d aangebra*t1 e5 zuiv] ornam5taal toevoegsel4 ,uit dit toevoegsel ontspr+t soms nog e5 twe$e /a>t1 wa>na> de /a>t gesplet5 wordt g5oemd4 ,bij de blaso5e]+ komt dit gesplet5 zijn niet 9 aanm]k+2 dezelfde leeuw kan voor hetzelfde wap5 enkelv\dig zijn ( gesplet51 zond] dat dit invlo$ heeft4 ,9 d5 beg9ne word5 de klauw5 klav]bladvormig voorge/eld1 t]wijl hi] ond] nog e5 met e5 nagel gewap5de te5 w]d aangebra*t4 ,de kleur van d5 leeuw is mee/al g\d ( rood1 m9d] vaak zw>t en ze] zeld5 blauw4 ,de nagels en t&5 zijn &]s gekleurd2 is de leeuw van metaal1 dan zijn de nagels rood ( blauw2 is de leeuw gekleurd1 dan zijn de nagels metaal2 altijd v]s*ill5 de wap5s van het di] van de kleur van het veld4 ,ook de oog5 zijn f van zilv]1 f1 bij e5 metal5 leeuw1 van kleur4 ,9 de vroege wap5s /aat de leeuw met z'n li*aamsas v]tikaal2 z'n li*aamsas valt dan sam5 met die van het s*ild4 ,gevolg van het v]eis*te3 het driehoekige s*ildopp]vlak zooveel mogelijk regelmatig te vull5 met ornam5t4 ,vooral 9 ,duits*l& is dit het geval4 ,lat]1 9 de #ae;e eeuw1 krijgt de leeuw e5 me] voorov]gebog5 /&4 ,de volkom5 beh>+ van de oud/e leeuw5 v]&]t lat] 9 e5 plaatselijke beh>+ van man51 /a>t en ond]zijde van buik en poot54 ,de lijn5s*ema's fig4 #aif1 fig4 #aig en fig4 #aih gev5 de con/rukties aan voor e5 ,romaans*51 ,go?is*5 en ,r5aissance leeuw4 ,fig4 #ahd4 ,gekroonde klimm5de leeuw1 geklauwd en getongd4 ,fig4 #ahe4 ,/a&e leeuw4 ,fig4 #ahf4 ,/app5de ( geluipa>de leeuw4 ,fig4 #ahg4 ,ligg5de leeuw4 ,fig4 #ahh4 ,omzi5de leeuw4 ,fig4 #ahi4 ,omgew5de leeuw1 ba>swijs geplaat/4 ,fig4 #aij4 ,ne]spr+5de leeuw1 b&swijs geplaat/4 ,fig4 #aia4 ,on?o(de leeuw4 ,fig4 #aib4 ,opkom5de leeuw4 ,fig4 #aic4 ,ontl$e leeuw4 ,fig4 #aid4 ,leeuw1 9 't ho(d uitkom5d1 aan de punt opkom5d4 ,fig4 #aie4 ,welp54 ,indi5 me] dan twee leeuw5 9 n veld voorkom51 noemt m5 ze welp54 ,fig4 #aif4 ,lijns*ema voor e5 ,romaans*5 leeuw4 ,fig4 #aig4 ,go?is*5 leeuw4 ,fig4 #aih4 ,r5aissance leeuw4 ,9 fig4 #aif is duidelijk te zi51 hoe de /& van de poot5 9 nauw v]b& /aat met d5 driehoekig5 s*ildvorm4 ,fig4 #aii4 #ae;e eeuws*e leeuw1 met e5 golv5de li*aamsas4 ,fig4 #bjj4 #ad;e eeuws*e leeuw1 met e5 v]tikale li*aamsas4 ,fig4 #bja4 ,spr+5de leeuw4 ,fig4 #bjb4 ,zitt5de leeuw4 ,fig4 #bjc4 ,gehoonde leeuw1 d4 w4 z4 ontdaan van tong1 t&51 klauw5 en /a>t4 ,fig4 #bjd4 ,gesplit/a>te leeuw4 ,bij plaats+ van me] dan n ro(di] 7b4v4 leeuw7 op e5 s*ild1 zijn ze altijd afgew5d1 omdat ze &]s z\d5 ve*t52 deze /& komt niettem9 soms voor4 ,e4 ,de luipa>d4 ,de luipa>d wordt voorge/eld als e5 loop5de leeuw1 met dit ond]s*eid ev5wel1 dat de kop aanzi5d is4 ,9 dez5 /& is /e$s de b9n5/e 7voor d5 aans*\w]7 voorpoot opgehev5 en de b9n5 a*t]poot na> vor5 geplaat/4 ,de /a>t is horizontaal t]uggeslag5 ov] d5 rug4 ,voor de re/ is het li*aam als van e5 leeuw4 ,dit di] 9 v]tical5 /& wordt e5 geleeuwd5 luipa>d g5oemd1 9 teg5/ell+ we] met e5 loop5d zijwa>ts zi5d di]1 dat e5 geluipa>de leeuw wordt g5oemd4 ,dikwijls ook wordt ge5 ond]s*eid gemaakt tuss*5 e5 luipa>d en e5 geluipa>d5 leeuw2 bov5di5 be/ond 9 de oude h]aldis*e kun/ dit ond]s*eid 9 't geheel niet en /elde m5 luipa>d en leeuw op dezelfde wijze voor4 ,wa>s*ijnlijk ook omdat t]wille van de ruimte bij e5 driehoekig s*ild1 bij toepass+ van me]d]e leeuw5 deze bov5 elka> moe/5 word5 geplaat/ en dan loop5d4 ,de pluim van d5 /a>t behoort na> buit5 te wijz54 ,ov]ig5s geld5 dezelfde bepal+5 als die1 welke g5oemd zijn bij d5 leeuw3 ,fig4 #bje4 zw>t1 met drie luipa>ds van g\d4 ,fig4 #bjf4 ,geleeuwde luipa>d4 ,fig4 #bjg4 ,geluipa>de leeuw5 op ,duits* c>t\*e s*ild4 ,fig4 #bjh4 ,luipa>d1 /app5d4 ,illu/ratie3 #baa #bab #bac #bad #bae #baf #bag #bah #bai #bbj ,illu/ratie3 #bba #bbb #bbc #bbd #bbe #bbf #bbg #bbh #bbi #bcj #bca ,f4 ,de adela>4 ,wat de leeuw voor vi]voet]s beteek5t 9 de h]aldiek is de adela> voor de vogels3 beide kon+5 9 hun rijk1 door mo$ en kra*t uitmunt5d4 ,de adela> is1 me] nog dan de leeuw1 geheel v]word5 tot ornam5t1 zoodat alle5 de conv5tie hi] nog direct d5 adela> 9 doet h]k5n54 ,het li*aam van vor5 gezi5 7buikzijde7 draagt e5 kop en pr(il na> re*ts gew5d1 met geop5d5 kromm5 snavel1 uitge/ok5 gekrulde tong en woe/ blikk5de oog54 ,de vleugels zijn uitgespreid z1 dat de uite9d5 d] afwissel5d smalle en bre$e1 li*t gebog5 ve]5 met de punt5 op e5 boog ligg52 deze ve]5 van i$]5 vleugel zijn #c-ab 9 getal1 79 de oud/e tijd5 het kle9/e aantal7 en symmetris* geplaat/2 ze word5 na> ond]5 lang]1 dus jui/ omgeke]d als bij het lev5de di]4 ,de gekrulde /a>t1 uit we9ig symmetris* geplaat/e gekrulde ve]5 be/a&1 e9digt 9 e5 punt1 soms 9 e5 lelie4 ,de poot5 word5 ze] kra*tig en buit5 v]h\d+ groot voorge/eld en zijn zijdel+s g]i*t2 soms omknell5 ze voorw]p51 b4v4 e5 bol en e5 scept]4 ,het aantal te55 is drie na> buit5 en n na> b9n5 g]i*t4 ,de adela>s 9 de oude h]aldiek hebb5 aan we]szijd5 twee gekrulde ve]5 aan d5 hals2 9 de lat]e h]aldiek v]me]d]t dit aantal4 ,de ve]51 die het li*aam b$ekk51 zijn als spitse punt5 geteek5d1 met e5 ribbe4 ,de adela> met n kop heet kon9klijk4 ,de adela> met twee van elka> gew5de kopp5 wordt keiz]lijk g5aamd1 do* behoort ond] de rubriek fanta/is*e beeld54 ,ook deel5 van het di] word5 toegepa/1 b4v4 e5 klauw 7grijp5d7 ( twee vleugels1 met de rugg5 na> elka> gew5d 7vlu*t g5aamd74 ,de adela> wordt ar5dsvogel g5oemd1 als hij van bek en poot5 b]o(d is4 ,de kleur is mee/al zw>t1 soms rood ( zilv]4 ,fig4 #bji4 ,adela>1 na> ,mi*al ,o/5dorf]4 ,h\tsn$e uit #aedj4 ,fig4 #baj4 ,dubbele adela>1 na> e5 ,duits* mee/]4 ,h\tsn$e uit #aejg 7fanta/is* beeld74 ,fig4 #baa4 #ae;e eeuws*e adela> van het ,sebaldusgraf te ,neur5b]g4 ,fig4 #bab en #bac4 ,als fig4 #baa1 door ,pet] ,vis*]4 ,fig4 #bad4 ,drie afg]ukte adela>skopp54 ,fig4 #bae4 ,ar5dsvogels1 /e$s me] dan n 9 aantal1 zond] poot5 en snavel4 ,fig4 #baf4 ,lijns*ema voor e5 ,go?is*5 adela>4 ,fig4 #bag4 ,lijns*ema voor e5 ,r5aissanceadela>4 ,fig4 #bah4 ,romaans*e adela>4 ,fig4 #bai4 ,/r5g ge/yle]de adela> uit de #ac;e eeuw4 ,fig4 #bbj4 ,tweekoppige adela>1 na> e5 ,duits* mee/] 7fanta/is* beeld74 ,titelblad uit ,zwab54 ,g4 ,&]e di]54 ,veelvuldig kom5 v]d] voor3 ,tijg] en pant]1 product5 van de fantasie2 de be]1 mee/al zw>t met wap5s van rood ( g\d2 de ev]1 zw>t2 de wolf1 kleur rood met ne]hang5d5 /a>t en na> vor5 g]i*te oor52 de vos1 kleur zw>t1 rood ( zilv] mee/al1 en met opg]i*t5 pluimvormig5 /a>t2 het h]t1 spr+5d ( trots* voorts*rijd5d1 drag5d e5 gewei met zes takk51 drie aan elk5 hoorn2 de bok1 mee/al /e5bok met na> a*t] omgebog5 gegroefde hoorns2 de ram1 met bijna cirkelvormig gebog5 hoorns2 het s*aap2 het ,paas*lam1 vaak met nimbus en kruis voorzi52 de /i]1 /oot5d ( klimm5d 7wo$5d72 de os2 de koe2 het pa>d 7h5g/7 met vlieg5d5 /a>t en man5 en zond] teugels1 zadel ( /ijgbeugels2 de hond1 mee/al zw>t ( zilv] en van de soort hazew9d2 de brak1 e5 hond met hang5de oor5 en dikwijls voorzi5 van e5 met s*]pe punt5 gewap5d5 halsb&2 het /ekelv>k52 de ezel2 de olifant2 de haan1 9 geve*t%\d+1 met sprek5d5 kam en we9ig ge/yle]de /a>tve]52 de uil2 de raaf2 de valk1 met kap en belletjes en kruk2 de meeuw1 de e5d2 de zwaan2 de zwaluw2 de ooieva>1 /a& op n poot en 9 d5 &]5 b4v4 e5 /e5 h\d5d2 de reig]1 met +etrokk5 hals en e5 gekrulde ve] a*t] aan d5 kop2 de pauw1 pronk5d2 de duif2 de papegaai2 de m]els1 vogeltjes zond] poot5 en snavel1 vooral 9 ,frankrijk2 de dolfijn1 ev5als de bot1 de zalm en &]e viss*51 die gebog51 zwemm5d1 gepa>d1 /ijg5d1 gev9d1 ges*ubd etc4 kunn5 zijn2 de kreeft1 rood1 dus gekookt2 de hag$is2 de slang1 blauw1 gro5 ( zilv]2 de zee/]2 de s*elp2 en m9d] veelvuldig voorkom5d nog tal van &]e di]54 ,illu/ratie3 #bcb #bcc #bcd #bce #bcf #bcg #bch #bci #bdj ,fig4 #bba4 ,h]t4 ,fig4 #bbb4 ,brak4 ,fig4 #bbc4 ,be]4 ,fig4 #bbd4 ,brakskop4 ,fig4 #bbe4 ,paas*lam4 ,fig4 #bbf4 ,ev]1 wild zwijn4 ,fig4 #bbg4 ,wolf4 ,fig4 #bbh4 ,pa>d1 l9ks gew5d op ,duits* c>t\*es*ild4 ,na> ,jo/ ,amman4 ,fig4 #bbi4 ,bok4 ,fig4 #bcj4 ,haas4 ,fig4 #bca4 ,koe4 ,fig4 #bcb4 ,vlu*t4 ,fig4 #bcc4 ,ar5dsklauw4 ,fig4 #bcd4 ,haan4 ,fig4 #bce4 ,zwaan4 ,fig4 #bcf4 ,raaf4 ,fig4 #bcg4 ,ma>l51 zond] poot5 ( bek en /e$s en pr(il4 ,fig4 #bch4 ,uil54 ,fig4 #bci4 ,pauw4 ,fig4 #bdj4 ,halve vlu*t4 ,fig4 #bda4 ,adela>s4 ,fig4 #bdb4 ,pho5ix ( ,ph5ix1 e5 fabela*tige vogel1 die1 on/]felijk1 uit e5 br&5d5 /apel takk5 v]rij/4 ,fig4 #bdc4 ,duif1 na> re*ts gew5d4 ,teek5 van vr$e4 ,fig4 #bdd4 ,olifant1 /app5d2 drag5d e5 tor5 met #d kanteel5 en twee boogs*utt]s4 ,fig4 #bde4 ,m]curius- ( aesculaap/af4 ,fig4 #bdf4 ,slang1 tweemaal geknoopt4 ,fig4 #bdg4 ,viss*54 ,fig4 #bdh4 ,kreeft4 ,fig4 #bdi4 ,drie bij54 ,fig4 #bej4 ,gekw>tille]d2 9 blauw drie g\d5 lelin 9 het e]/e en vi]de kw>ti] en 9 het twe$e en d]de van blauw e5 dolfijn 9 g\d4 ,fig4 #bea4 ,s*elp54 ,bov5 buit5-1 b5$5 b9n5aanzi*t4 ,fig4 #beb4 ,dolfijn1 re*ts gew5d4 ,h4 ,de ,plant en h>e ond]deel54 ,re$s 9 de oude h]aldiek lev]de het plant5rijk e5 groot aantal d] b5oodigde h]aldis*e beeld52 boom51 takk51 bloem51 blad]5 en vru*t5 w]d5 veelvuldig gebruikt4 ,de boom /aat mee/al f met de wortels 9 e5 b]g 7s*ildvoet71 ( is uitg]ukt2 de /am /aat paalswijs en is voorzi5 van we9ig symmetris* geplaat/e takk5 met na> v]h\d+ buit5 proportie groote blad]51 die1 de soort k5m]k5d1 zijn ge/yle]d4 ,soms ook komt e5 boom zond] blad]5 voor4 ,de kleur van de blad]5 is gro52 de /am is gewoonlijk zw>t ( bru94 ,het mee/ kom5 voor de eik2 de l9de2 de d5neboom2 de pijnboom2 de cypres2 de palm2 de b]k4 ,de l9de heeft h>tvormige blad]51 de d5 wordt voorge/eld als e5 kegel op e5 /am en de b]k heeft e5 zilv]5 /am met gro5 lo(4 ,illu/ratie3 #bda #bdb #bdc #bdd #bde #bdf #bdg #bdh #bdi #bej #bea #beb ,ook takk5 kom5 voor1 soms me]d]e op e5 s*ild en voorzi5 van blad]52 bov5g5oemde boomsoort5 lev]5 de voorbeeld51 t]wijl ook nog veelvuldig klav]blad]5 en lauri]blad]5 word5 toegepa/4 ,het klav]blad heeft /e$s e5 /eel2 zond] dez5 heet het drieblad4 ,van de bloem5 zijn de roos en de lelie de mee/ 9 de h]aldiek gewilde4 ,de roos1 van bov5 gezi51 is de wilde roos1 met #e h>tvormige ( sle*ts ev5 aan d5 r& +ebog5 bloemblad]51 van rood1 g\d ( zilv]1 en wa>tuss*5 #e spitse gro5e kelkblad]54 ,het h>t is van g\d4 ,gevulde roz5 hebb5 me] dan n bladlaag4 ,illu/ratie3 #bec #bed #bee #bef #beg #beh #bei #bfj #bfa ,de lelie is ge/yle]d 9 d5 bek5d5 ,frans*5 lelievorm 7fleur de lis74 ,re$s 9 #aagi komt ze voor 9 het ,frans*e wap5 7vanwa> de naam ,francica74 ,van de #c blad]51 die 9 't midd5 door e5 b& word5 saamgeh\d51 is het midd5/e ond] en bov5 toegepunt2 de beide buit5/e bov5 en ond] na> buit5 omgebog54 ,het deel ond] d5 b& is e5 v]kle9de h]hal+ van het deel bov5 d5 b&1 t]wijl het e]/g5oemde deel somwijl5 ook alle51 zond] het twe$e deel1 voorkomt4 ,e5 afwijk5de vorm is de ontlok5 lelie4 ,&]e vaak voorkom5de bloem5 zijn nog3 de zonnebloem1 de papav]1 de di/el1 het viooltje1 de kor5bloem etc4 ,t5 slotte zijn nog te noem5 de vru*t51 mee/al hang5d aan e5 tak met blad]51 als da> zijn3 appel1 pijn- en d5neappel2 granaatappel1 eikel1 druif1 kor5a>1 kor5s*o(4 ,illu/ratie3 #bfb #bfc #bfd #bfe #bff #bfg #bfh #bfi #bgj #bga #bgb ,fig4 #bec1 #bed1 #bee en #bef4 ,v]s*ill5de h]aldis*e roz54 ,fig4 #beg1 #beh4 ,lelin met gevuld5 voet4 ,fig4 #bei4 ,lelie zond] voet4 ,fig4 #bfj4 ,ontlok5 lelie4 ,fig4 #bfa4 ,rozetak4 ,fig4 #bfb4 ,lauri]1 uitg]ukt 7wortels zi*tba>74 ,mee/ van gro54 ,fig4 #bfc4 ,wijndruif2 klav]blad2 hul/4 ,fig4 #bfd4 ,pe]2 eikel2 d5appel4 ,fig4 #bfe4 ,bloem en granaatappel4 ,fig4 #bff4 ,eikel met blad]5tak4 ,fig4 #bfg4 ,drie d5appels4 ,fig4 #bfh4 ,eiketakk54 ,fig4 #bfi4 ,d5appel1 wap5 van ,augsburg1 door ,jo/ ,amman4 ,fig4 #bgj4 ,l9deboom1 op ruits*ild4 ,fig4 #bga4 ,uitg]ukte eikeboom4 ,italiaans*1 #adgi4 ,fig4 #bgb4 ,lelie1 van e5 relief uit ,bei]54 ,i4 ,fanta/is*e beeld54 ,deze word5 gevormd door sam5/ell+5 van m5s* en di] ( van di]5 ond]l+1 en ont/ond5 uit sag5 en ov]lev]+1 en groot5deels ook door de krui/o*t54 ,de dubbele adela> heeft twee van elka> afgew5de kopp54 ,re$s 9 de oud-,egyptis*e en ,assyris*e kun/1 dus lang voor ,*ri/us' geboorte1 kwam dit fanta/is*e di] voor2 9 de h]aldiek e*t] s$]t de #ac;e en #ad;e eeuw4 ,als het ,duits*e ,rijkswap5 date]t het uit het beg9 van de #ae;e eeuw1 tijd5s keiz] ,sigmund4 ,9 lat] tijd w]d de dubbele adela> gekroond1 en w]d5 de klauw5 voorzi5 van scept] en zwa>d1 en rijksappel4 ,de gevleugelde leeuw1 e5 leeuw met vleugels4 ,de griffio5 ( grijpvogel1 het bov5deel van e5 adela> gezet op e5 ond]li*aam van e5 leeuw1 gevleugeld1 met e5 opg]i*t5 /a>t ( d5 /a>t tuss*5 de a*t]poot5 door ond] de buik4 ,de c5taur1 half pa>d1 half m5s*4 ,de draak1 e5 reptiel met vle]muiz5vleugels1 vuur spuw5d uit d5 groot5 geop5d5 muil en neusgat51 met twee adela>s- ( leeuw5klauw5 en e5 gekamd51 9 we]hak5 e9dig5d5 /a>t4 ,de we]wolf2 de salam&]2 de zeeleeuw4 ,de me]m91 e5 naakte vr\w met vis*/a>t2 de me]man4 ,de melus9e1 e5 gekle$e1 gekroonde vr\w1 wi] li*aam ond] de bor/ ov]gaat 9 #b vis*/a>t51 die ze met beide h&5 va/h\dt4 7#ab;e eeuw1 wap5 van ,pal]mo74 ,illu/ratie3 #bgc #bgd #bge #bgf #bgg #bgh #bgi #bhj #bha #bhb #bhc ,de ,e5hoorn4 ,e5 spr+5d pa>d met gesplet5 hoev51 leeuw5/a>t en re*t51 do* g$raaid5 hoorn voor het voorho(d4 ,de ,h>py1 e5 adela> met vr\w5bu/e1 7ho(d1 hals en bor/74 ,fig4 #bgc4 ,me]m9 ( ,melus9e1 met twee /a>t52 zie ook fig4 #bha4 ,fig4 #bgd4 ,zeeleeuw1 comb9atie van leeuw en vis*4 ,fig4 #bge4 ,e5hoorn4 ,fig4 #bgf4 ,grijpvogel1 klimm5d4 ,kop en vleugels van e5 adela>4 ,fig4 #bgg4 ,draak2 oude h\tsn$e4 ,fig4 #bgh4 ,draak1 twee adela>sklauw54 ,gevleugeld reptiel4 ,illu/ratie3 #bhd #bhe #bhf #bhg #bhh #bhi #bij #bia #bib #bic #bid #bie #bif #big #bih #bii #cjj #cja ,fig4 #bgi4 ,e5hoorn1 9 twee kleur52 fragm5t van e5 ,italiaans* wap54 ,fig4 #bhj4 ,wap5 van ,neur5b]g2 comb9atie van jonkvr\w en adela>1 ,h>pij4 ,fig4 #bha4 ,sir5e2 e9digt 9 vis*/a>t4 ,fig4 #bhb4 ,l9tworm2 drak5kop1 slang5li*aam en vis*/a>t4 ,fig4 #bhc4 ,pant]4 ,zond] vleugels1 lijk5d op grijpvogel4 ,j4 ,hemelli*am5 en elem5t54 ,de zon wordt voorge/eld als e5 ze/i5/ralige s*ijf met e5 gelaat en face4 ,deze zijn vaak afwissel5d re*t en vlamm5d gebog54 ,de kleur is g\d4 ,9 de oude h]aldiek heet de zon 9 d5 re*t]bov5hoek opga&1 9 d5 l9k]bov5hoek ond]ga&4 ,de maan is e5 zilv]51 na> l9ks ( re*ts geke]de sikkel2 ook kunn5 de punt5 na> bov5 ( na> b5$5 wijz54 ,voorzi5 van e5 gelaat1 is dit 9 pr(iel en van g\d4 ,de /]r5 zijn #e-puntig 7,frans*1 ,italiaans* en ,engels*7 ( #f-puntig en #h-puntig 7,duits*1 ,n$]l&s*74 ,/e$s wij/ de punt na> bov54 ,als komeet heeft de /a>t e5 &]e t9ktuur4 ,v]d] komt de a>de voor als w]eldbol met equator 7niet 9 de oude h]aldiek72 de reg5boog1 e5 gebog5 balk van rood1 g\d en blauw2 de wolk51 zie fig4 #ef1 zijn blauw ( zilv]2 de bliksem1 nooit zigzagvormig ma> als e5 van bov5 kom5de bundel /ral5 ( vlamm52 voorts golv5 7blauw en zilv]72 b]g51 drie- en zesb]g2 grasveld1 zee ( rivi]4 ,fig4 #bhd1 #bih4 ,zon4 ,fig4 #bhe4 ,maan en /]r54 ,fig4 #bhf4 ,golv54 ,k4 ,geb\w51 gebruiksvoorw]p5 etc4 ,ond] deze rubriek word5 heel veel voorw]p5 g]angs*ikt1 wa>van m5 nu naam n* beteek5is me] k5t4 ,to* heeft m5 zi* te bep]k5 bij toepass+ van product5 uit de mod]ne indu/rie1 da> h]aldis*e beeld5 uit deze rubriek e5 bepaald k>akt] behoor5 te drag52 t]wijl to* ge5 bepaalde regels voor die vormgev+ zijn va/ te /ell54 ,bij de be/ude]+ van de oude h]aldiekpr5t5 m]k5 we op1 dat vele voorw]p51 die niet direct h]k5ba> zijn1 v]b& h\d5 met d5 naam van d5 s*ilddrag]4 ,de voorw]p5 zijn te v]deel5 9 e5 aantal rubriek51 b4v4 a4 geb\w51 s*ep54 b4 wap5s en oorlogsw]ktuig54 c4 w]ktuig5 en voorw]p51 betrekk+ hebb5d op ja*t1 vis*vang/1 l&b\w en veeteelt4 d4 kle$+4 e4 muziek9/rum5t51 huisraad1 religieuse voorw]p5 etc4 ,alle te gev5 is ondo5lijk4 ,bepal5 we ons tot bes*rijv+ van enkele4 ,illu/ratie3 #cjb #cjc #cjd #cje #cjf #cjg #cjh #cji #caj #caa #cab #cac #cad #cae #caf ,fig4 #bhg4 ,h&s*o54 ,fig4 #bhh4 ,ho$ ( muts4 ,fig4 #bhi4 ,vuurslag4 ,fig4 #bij4 ,eg4 ,fig4 #bia4 ,gesp en r+4 ,fig4 #bib4 ,we]hak54 ,fig4 #bic4 ,zwa>d4 ,fig4 #bid4 ,voetangel4 ,fig4 #bie4 ,sleutels 7zie fig4 #cjc74 ,fig4 #bif4 ,wiel ( rad4 ,fig4 #big4 ,lett]4 ,fig4 #bih4 ,zie ond] ,j4 ,fig4 #bii4 ,s*aats1 viool4 ,fig4 #cjj4 ,mol5ijz]4 ,fig4 #cja4 ,monogramm54 ,fig4 #cjb4 ,tor54 ,fig4 #cjc4 ,sleutels4 ,fig4 #cjd4 ,/&a>d4 ,fig4 #cje4 ,s*a>4 ,fig4 #cjf4 ,ja*?oorn4 ,fig4 #cjg4 ,wolf%ak54 ,fig4 #cjh4 ,ketelhaak4 ,fig4 #cji4 ,s*aak/uk4 ,fig4 #caj4 ,poort4 ,fig4 #caa4 ,hakmes4 ,fig4 #cab4 ,k>bonkel4 ,fig4 #cac4 ,kan4 ,fig4 #cad4 ,lans54 ,fig4 #cae4 ,w]eldbol4 ,fig4 #caf4 ,paalswijs 9 blauwe en zilv]5 deg51 drag5d op de punt e5 g\d5 kroon en v]gezeld van twee lelin van hetzelfde4 ,wap5 van ,jeanne d',arc4 ,v]d] kom5 veelvuldig voor3 ,ka/eel1 met t9n5 en tor5s2 poort ( valdeur2 k]k1 9 zij- ( vooraanzi*t met #b tot #d tor5s en hooge v5/]s2 mol52 s*ip-brug2 palissade2 piek2 knots2 dolk2 /ormram2 va&el2 we]haak2 pijl en boog2 /rijdbijl2 s*ild2 vuurwap52 /ompe vogelpijl2 mol5/e52 zeis2 sikkel2 ploegijz]2 hoefijz]2 gordel2 kroon2 h>nas2 h>p2 luit2 ham]2 bijl2 /oel2 ank]2 ball5 en r+52 s*akel 7ond]deel van de kett+ van de guld5vlies orde72 muurank]2 h]d]s/af2 alta>2 biss*ops/af2 bijbel2 wi]ookvat2 k&elab]2 etc41 te veel om op te noem5 ( af te beeld54 ,voorw]p5 uit de mod]ne te*niek en kun/nijv]heid zijn zooveel mogelijk te v]mijd5 en te v]vang5 door oude symbol54 ,decoratieve illu/ratie ,decoratieve illu/ratie ,,vii4 ,,/& ,,en ,,plaats+ ,,van ,,de ,,beeld54 ,somtijds word5 er v]s*eid5e van dezelfde figur5 op n s*ild geplaat/4 ,is 't aantal onbepaald groot1 dan luidt de t]m be/rooid ( bezaaid4 ,de beeld51 b4v4 kruiz51 adela>s1 leeuw51 lelies zijn dan ev5 groot4 ,geord9e]d heet5 de beeld51 als het aantal bepaald is2 9 dit geval is ook de plaats bepaald4 ,/aat er n beeld op het veld1 dan is de plaats 9 't midd52 de eig5 vorm van het beeld geeft dan de ri*t+ paalswijs ( faaswijs aan4 ,dus e5 zwa>d /aat b4v4 9 't midd51 paalswijs4 ,twee beeld5 /aan naa/ elka> 441 9 bijzond]e gevall5 bov5 elka> 34 ,drie beeld5 /aan 1 ges*rev5 #b-a2 9 bijzond]e gevall5 ( 444 ( 4 ,vi] beeld5 /aan 332 zijn er #e dan is de rangs*ikk+ 331 ges*rev5 #b-b-a4 ,soms ook 7#a-c-a7 ( 33 7#b-a-b7 9 d5 vorm van het ,&reaskruis4 ,zes beeld5 /aan '3' en zev5 334 ,de plaats+ is dus geord9e]d door d5 s*ildvorm4 ,v]gezeld noemt m5 e5 groot beeld1 wa>omhe5 kle9]e zijn g]angs*ikt4 ,zie b4v4 fig4 #aec en #cac4 ,belegd is b4v4 e5 paal1 wa>op /]r5 zijn aangebra*t4 ,v]d] kunn5 de beeld51 indi5 er me] dan n is geplaat/ op het veld1 zijn o4 a4 afgew5d1 teg5geke]d1 gelijkgew5d1 etc4 ,decoratieve illu/ratie ,,viii4 ,,de ,,helm4 ,helmkroon1 kuss51 helmkle$1 wrong en p5n+4 ,re$s 9 de grijze oudheid bes*]md5 de /rijd]s zi* het ho(d teg5 zwa>dslag5 door e5 helm4 ,s$]t de #ab;e eeuw di5t de helm ook tot aanbr5g+ van h]aldis*e v]si]sel54 ,de helm le5t zi* uit d5 a>d d] zaak m9d] go$ tot v]si]+ van wap5s van /$5 en v]e5ig+5 en van vr\w54 ,to* komt de helm ook op deze wap5s voor4 ,behalve de po!lm kan i$]e helm tot h]aldis*e v]si]+ di552 voornamelijk e*t] de tornooi- en de /eekhelm1 die dan nog met het kle9ood word5 v]fraaid4 ,de oud/e helm is de po!lm 7fig4 #cah71 bijna cyl9d]vormig1 alle5 aan d5 gezi*tskant flauw uitgebog5 en van e5 neus voorzi54 ,de helmtop is plat1 lat] kegelvormig v]hoogd2 op oog%oogte zit e5 gleuf en op mondhoogte zijn gaatjes voor ademhal+ aangebra*t4 ,ond] d5 helm is e5 bass9et aangebra*t1 met afhang5de malin 7weefw]k als 't w>e van metal5 s*akeltjes72 op het bass9et ( bekk5eel lag5 kuss5tjes1 om de slag5 op d5 ze] zw>5 helm te brek54 ,de helm ru/ op de s*\d]s1 weegt gewoonlijk me] dan #e ,k4,g4 en is zw>t1 met v]guld ( v]zilv]d beslag4 ,deze helmvorm wordt 9 de h]aldiek ze] zeld5 gebruikt4 ,illu/ratie3 #cag #cah #cai #cbj #cba #cbb #cbc #cbd #cbe #cbf #cbg #cbh #cbi #ccj #cca ,9 de #ae;e eeuw wordt de salade ( r5ho$ 7fig4 #ccj7 gebruikt1 met e5 lang /a>t/uk 9 d5 nek4 ,deze komt 9 de h]aldiek niet voor1 da> hij di5de voor oorlogsgebruik4 ,op tornooi5 w]d de 9 de h]aldiek gebruikte /eekhelm 7fig4 #cbe7 s$]t de #ae;e en #af;e eeuw gebruikt4 ,deze weegt #bj ,k4,g41 ma> ru/ op s*\d]s1 bor/ en rug1 da> hij beve/igd is aan bor/- en s*\d]plat5 van het h>nas4 ,de kijksleuf sprong v] na> vor5 uit1 en lev]de da>door m9d] geva> op voor de oog54 ,nog si]lijk] is de tornooihelm 7fig4 #cca74 ,de kijksleuf hi]van 0 aanm]kelijk v]wijd en w]d bes*]md door v]tikaal uitgebog5 /ang54 ,deze con/ructie 0 mogelijk1 omdat deze helmvorm di5de 9 d5 /rijd met het /ompe zwa>d1 en niet 9 e5 lansgeve*t4 ,9 de #b;e helft van de #ae;e eeuw wordt tuss*5 de v]tikale /ang5 e5 horizontale aangebra*t t] v]/]k+1 zoodat e5 tralinroo/] ont/ond4 ,inw5dig w]d de helm donk]rood gevo]d 7fig4 #ccb-cdb74 ,de ,b\rgondis*e helm 7fig4 #cbi7 heeft ge5 /a>t/uk1 e5 beweegba> vizi] en va/ k9/uk4 ,deze helm sluit van t]zijde1 t]wijl m5 bov5g5oemde helm5 all5 ov] het ho(d liet zakk54 ,sle*ts de po!lm 7#ac;e en #ad;e eeuw71 de /eekhelm 7#ae;e en #af;e eeuw7 en de tornooihelm 7#b;e helft #ae;e eeuw7 word5 9 de h]aldiek gebruikt4 ,de helm van rege]5de vor/5 is van g\d1 van pr9s5 dito1 ma> met m9d] tralin4 ,h]tog5 hebb5 zilv]5 helm5 met g\d v]si]d4 ,v]d] kunn5 helm5 nog zijn van zilv] en van gepolij/ /aal4 ,ook helm5 duid5 dus e5 rang aan4 ,de helm /aat /e$s v]tikaal op het s*ild2 helt dit laat/e1 dan /aat de helm op d5 bov5hoek4 ,het s*ild is /e$s iets hoog] dan de helm1 die en face ( g$eeltelijk g$raaid kan /aan4 ,het helmteek5 draait met d5 helm m$e2 de ond]r& ru/ /e$s op d5 bov5r& van het s*ild4 ,helm5 kunn5 9 aantal op het s*ild voorkom54 ,hoe me] helm5 hoe kle9] ze word54 ,vr\w5wap5s v]toon5 uit d5 a>d d] zaak ge5 helm2 ev5m9 als die d] gee/elijk51 die d5 helm v]vang5 door mijt] en krom/af4 ,soms e*t]1 om aan te toon5 dat ze het gelo( v]d$ig51 vo]5 ze bov5di5 e5 helm en e5 zwa>d4 ,zie fig4 #cdd en #cej4 ,fig4 #cag4 ,fig4 #cah4 ,po!lm54 ,fig4 #cai4 ,fig4 #cbj4 ,voor en zijaanzi*t van e5 po!lm4 ,fig4 #cba4 ,bass9et4 ,fig4 #cbb4 ,b\rgondis*e helm4 ,fig4 #cbc4 ,ov]gangsvorm van po!lm en /eekhelm4 ,fig4 #cbd4 ,frans*e salade4 ,fig4 #cbe4 ,/eekhelm4 ,fig4 #cbf4 ,/eekhelm van bov5 gezi54 ,fig4 #cbg4 ,vizi]helm4 ,fig4 #cbh4 ,/eekhelm4 ,fig4 #cbi4 ,b\rgondis*e helm4 ,fig4 #ccj4 ,salade ( r5ho$4 ,fig4 #cca4 ,tornooihelm4 ,de ov]gang van helm na> helmteek5 wordt gevormd door e5 helmkroon 7fig4 #cce71 die /e$s ze] e5v\dig is1 en wa>van de punt5 e9dig5 9 ,go?is*e bladvorm51 lelin ( klav]blad]54 ,ze di5de oorspronkelijk om de v]b9d+ van helm en helmteek5 onzi*tba> te mak5 en be/ond aanvankelijk uit e5 geel ges*ild]d5 r&4 ,de helmkroon duidt 9 ge5 geval e5ig5 rang ( /& aan1 zooals de rangkroon4 ,e5 kuss5 v9dt soms plaats ond] e5 wap5bord2 het is /e$s vi]kant en van kwa/5 op de hoek5 voorzi54 ,de wrong 7fig4 #cfh7 is e5 r+vormig kuss51 omwond5 met e5 l9t 9 de kleur5 van het s*ild1 welk l9t aan de a*t]zijde e9digt 9 e5 /rik met wapp]5de e9d54 ,ze v]vangt de helmkroon en di5de om slag5 te brek54 ,het helmkle$ 7fig4 #ccb-cdb7 0 e5 lap /(1 die1 ov] d5 helm gelegd1 di5de tot w]+ van de zonne/ral51 die d5 metal5 helm gloei5d z\d5 mak52 het hangt na> de a*t]zijde en aan de zijd5 na> b5$5 af en behoort bij het wap54 ,oorspronkelijk e5 re*te lap /(1 w]d het helmkle$1 dat uitsluit5d op tornooi5 w]d gebruikt1 spo$ig uitgesn$5 9 bladvormige lobb51 om v]niel+ en gehav5dheid 9 d5 /rijd te v]b]g52 bov5di5 w>5 b9n5- en buit5zijde v]s*ill5d van kleur2 nooit ev5wel 0 de kleur metaal en /e$s zijn de bladuite9d5 ge/yle]d 9 /rakke lijn51 nooit slap ne]hang5d4 ,het helmkle$ ontspr+t ond] de wrong4 ,de oud/e helmkle$5 zijn het m9/ uitgesn$5 7fig4 #gj1 #adi en #ahc74 ,de p5n+ behoort niet bij d5 helm en kan word5 toegepa/ ( word5 weggelat54 ,het is e5 munt1 die aan e5 koord om d5 hals van d5 helm is gehang5 en s$]t de #ae;e eeuw is toegepa/4 ,decoratieve illu/ratie ,decoratieve illu/ratie ,,ix4 ,,helmteek5s4 ,het helmteek5 is e5 h]aldis* si]aad1 ev5 hoog ( hoog] dan de helm zelf 79 v]b& met het gewi*t72 het is erfelijk en onafs*eidelijk aan d5 helm v]bond51 zoodat e5 enkele helm ge5 wap5helm is4 ,de voor/ell+ h\dt mee/al v]b& met het wap5beeld1 ook wat kleur betreft4 ,het e]/ wordt het helmteek5 toegepa/ op d5 po!lm2 t] beve/ig+ di5d5 gaatjes1 zooals fig4 #cbf aantoont4 ,hoorns kom5 veel als si]aad voor2 ze zijn e5v\dig als e5 halve maan gebog51 ( dubbel gebog54 ,zie fig4 #cci en fig4 #cdb2 de e]/e vorm is de oud/e4 ,hoorns met op5 r+vormige e9d5 noemt m5 tromp5 7deze naam h\d e*t] ge5 v]b& met e5 olifantsslurf72 ze kom5 s$]t de #ae;e eeuw voor4 ,hoorns word5 v]si]d met blad]51 s*elletjes1 vlaggetjes ( platte /ukjes blik1 die bij 't beweg5 e5 r9kel5d geluid gev52 bov5di5 zijn ze gekleurd als het s*ild2 dus b4v4 ges*aakt4 ,ook h]t5hoorns ( gewei5 7fig4 #ccf7 kom5 voor1 ma> zeldzaam4 ,e5 voorbeeld is het wap5 van ,oranje1 met g\d5 gewei4 ,tuss*5 de hoorns is vaak e5 di] geplaat/1 b4v4 e5 griffio51 e5 leeuw1 etc4 ,vlu*t5 zijn niet-naturali/is*e kun/matige adela>svlu*t51 van le] ( dun h\t ( blik v]va>digd2 f ev5wijdig aan de s*\d]s van d5 helm af/a&1 f als e5 kam loodre*t op de ri*t+ van de s*\d]s ov] d5 helm afloop5d 7zie fig4 #cch1 #cdh74 ,/e$s pa>sgewijs kom5 ze voor en heet5 op5 ( geslot5 vlu*t4 ,illu/ratie3 #ccb #ccc #ccd #cce #ccf #ccg #cch #cci #cdj #cda #cdb ,wap5bord5 di5d5 voor bes*ild]+ met h]auts/ukk51 die niet pla/is* af te beeld5 zijn4 ,het w>5 bes*ild]de plank51 met v]si]+5 aan de kant5 en op de hoek51 ru/5d mee/al op e5 op d5 helm ligg5d kuss54 ,illu/ratie3 #cdc #cdd #cde #cdf #cdg #cdh #cdi #cej #cea ,v$]boss5 zijn bundels ganze-1 hane-1 pauwe- ( /ruisve]54 ,ze zijn mee/al 9 bes*ild]de kok]s v]e5igd 7fig4 #cea7 ( kom5 direct uit e5 wap5kroon 7fig4 #cce74 ,pauweve]5 wijz5 oorspronkelijk op hooge geboorte2 /ruisve]5 zijn uit lat]5 tijd4 ,ho$51 muts5 en mijt]s kom5 dikwijls bov5 s*ild5 voor1 zond] helm4 ,ook vlagg5 7fig4 #gc7 en plant5 7fig4 #ccc en #ccd7 word5 dikwijls gebruikt4 ,m5s*5 en di]5 kom5 voor 9 hun geheel ( als deel54 ,zie fig4 #fi1 #ahj1 #ccg1 #cda1 #cdf en #cdi4 ,romp5 zijn mee/al voorge/eld zond] arm5 en voet54 ,bloem5 ( &]e voorw]p5 nem5 de plaats 9 van de arm51 t]wijl de romp ov]gaat 9 het dekkle$4 ,het ho(d is vaak met all] h&e vreemde muts5 v]si]d1 t]wijl mann5 mee/al e5 ba>d en vr\w5 eig5a>dig en opgemaakt v]si]d ha> drag54 ,ook bor/beeld5 met arm5 zijn nog go$ h]aldis* 7fig4 #cda74 ,voorts kom5 voor adela>1 leeuw1 brak1 zwaan1 e5hoorn1 lelie1 roos etc4 ,9 't algeme5 is m5 tamelijk vrij 9 de voor/ell+ van het helmteek51 zooals uit de fig4 #ccb-cea is te zi54 ,alle5 moet het /e$s v]bond5 zijn aan d5 helm en niet1 zooals b4v4 9 ,frankrijk1 er bov5 zwev54 99 99 99 99 99 ,fig4 #ccb1 #ccc1 #ccd1 #cce1 #ccf4 ,helmteek5s1 na> ,hans ,burgkmair4 ,fig4 #ccg4 ,helmteek51 na> ,israel van ,meck]54 ,fig4 #cch4 ,heele vlu*t4 ,fig4 #cci4 ,hoorns4 ,fig4 #cdj4 ,b&vormig helmkle$4 ,fig4 #cda4 ,helmteek51 na> e5 ,duits*5 graveur4 ,fig4 #cdb4 ,hoorns1 v]si]d met blad]54 ,fig4 #cdc4 ,biss*op%o$1 gro5 met #b #f kwa/54 ,van e5 boekb&4 ,fig4 #cdd4 ,helmteek51 na> gravure van ,mi*ael ,wohlgemu?4 ,fig4 #cde4 ,a>tsbiss*op%o$1 gro5 met #b #aj kwa/54 ,fig4 #cdf4 ,zitt5de leeuw tuss*5 twee tromp54 ,fig4 #cdg4 ,pauselijke ti>a4 ,fig4 #cdh4 ,vlu*t van t]zijde4 ,fig4 #cdi4 ,hoorns 9 plaats arm54 ,fig4 #cej4 ,biss*opsmuts1 na> ,hans ,burgkmair4 ,fig4 #cea4 ,ve]5kok]4 ,illu/ratie3 #ceb #cec #ced #cee #cef #ceg #ceh #cei #cfj #cfa #cfb #cfc #cfd #cfe #cff #cfg #cfh #cfi #cgj #cga ,kron51 muts51 emblem51 ord54 ,soms wordt de helm v]vang5 door e5 kroon1 die d5 rang a&uidt van d5 eig5a> van het wap54 ,oorspronkelijk w>5 de drag]s alle5 kon+51 die 9 w]kelijkheid bij (ficieele ple*tigh$5 de kroon ook droeg5 als ho(ddeksel4 ,teg5woordig vo]t hoog]e en lag]e adel ev5e5s e5 kroon1 wel te ond]s*eid5 van de helmkron54 ,de ,duits*e keiz]skroon is ze] v]s*ill5d van teek5+4 ,de oud]e vorm1 fig4 #ced1 v]toont e5 ha>b&1 v]si]d met email en edelge/e5t52 hi]op ru/5 bladvormige v]si]sel51 z4g4 fleurons2 de kroon wordt na> bov5 afgeslot5 door e5 kap1 9 #b helft5 g$eeld1 wa> tuss*5 e5 beugel van vor5 na> a*t]5 loopt1 die d5 rijksappel draagt4 ,de teg5woordige ,duits*e keiz]skroon1 fig4 #ceh1 wijkt 9 vorm belangrijk af4 ,ze be/aat uit #d groote en #d kle9e plat52 van de groote loop5 #d beugels na> d5 top sam51 drag5d d5 rijksappel4 ,beide kron5 hebb5 aan we]szijd5 l9t54 ,de kon+skroon is e5 ha>b&1 met fleurons v]si]d2 #e beugels kom5 sam5 9 d5 top2 tuss*5 de #e zi*tb>e fleurons zijn #e pa>l5 geplaat/1 t]wijl ook de beugels1 die d5 rijksappel drag51 met pa>l5 zijn v]si]d4 ,9 't h>t van i$]e fleuron /aat e5 roode /e54 ,de kroon is van g\d1 de w]eldbol blauw4 ,afwijk5de vorm5 zijn o4 a4 de ,honga>s*e en de ,boheems*e kon+skroon4 ,groo!rtog5 drag5 e5 gevo]de kon+skroon4 ,de ov]ige adel draagt 9 alle l&5 niet dezelfde kron54 ,de voornaam/e kron5 zijn v]d] die van d53 h]tog1 vor/ ( pr9s1 m>kies1 graaf1 burggraaf1 b>on1 ridd] en edelman4 ,voor de v]s*ill5de gebruikelijke kroonvorm5 raadplege m5 de fig4 #ceb-cga4 ,ook ho$5 en muts5 wijz5 op e5 rang en word5 ook w]kelijk g$rag54 ,h]tog5- en vor/5ho$5 zijn oorspronkelijk van purp]1 met1 inplaats van ha>b&1 e5 h]melijn5 omslag4 ,de ,doge van ,v5eti droeg e5 phrygis*e vrijheidsmuts met ha>b& en n dw>sbeugel4 ,zie fig4 #cga4 ,de ,paus draagt de ti>a1 e5 hooge1 witte muts1 met uitgebog5 zijd51 omgev5 door #c bov5 elka> geplaat/e kron5 en op d5 top d5 rijksappel2 #b b&5 bev9d5 zi* aan we]szijd54 ,fig4 #cdg4 ,e5 biss*op draagt e5 mitra ( mijt]2 de muts is ev5 bov5 d5 ha>b& 9 #b helft5 gesplet5 z1 dat er tuss*5 e5 segm5t uitvalt4 ,met #b b&5 aan we]szijd5 is v]d] de mijt] rijk v]si]d1 fig4 #cej4 ,e5 k>d9aal draagt e5 rood5 platt5 ho$ met #ae roode kwa/5 aan we]szijd5 afhang5d 7totaal dus #cj74 ,elke groep is van bov5 af 9 aantal g]angs*ikt #a1 #b1 #c1 #d1 #e4 ,illu/ratie3 ,fig4 #cgb ,fig4 #cgc ,e5 patri>* draagt e5 dito ho$1 do* alles 9 't gro54 ,e5 biss*op draagt soms1 inplaats van e5 mijt]1 e5 ho$ als bov51 n4l4 de a>tsbiss*op e5 gro55 met #aj kwa/51 e5 biss*op e5 gro55 met #f kwa/54 ,de lag]e gee/elijkheid draagt zw>te ho$5 met #f tot #b kwa/54 ,emblem5 zijn wa>digheid/eek5s ( z9nebeeld5 van bepaalde p]son5 en niet erfelijk4 ,ze word5 om ( a*t] het s*ild geplaat/4 ,de paus gebruikt hi]voor #b gekrui/e sleutels 7fig4 #cdg71 e5 a>tsbiss*op e5 #b armig kruis 7fig4 #cdc74 ,&]e emblem5 zijn b4v4 e5 krom/af en zwa>d gekrui/1 e5 ma>s*alk/af1 ank]s voor admiral51 etc4 ,&]e voorkom5de wa>digheidsemblem5 zijn nog de ridd]ord51 ev5e5s 7op e5 ze] zeldzame uitzond]+ na1 b4v4 de /i*t]s d] orde7 niet erfelijk4 ,als v]si]+ van het wap5 word5 ze toegepa/ als s*ildho(d1 kw>ti] ( bijs*ild2 het laat/e 0 e5 kle91 aan d5 bov5hoek van het s*ild beve/igd s*ildje4 ,enkele d] voornaam/e ord5 zijn3 ,de ,mal!s] ( ,johannit]orde1 ge/i*t #ajij1 insigne e5 zilv]5 ,mal!s]kruis4 7,zie fig4 #aeg74 ,de ,duits*e orde1 e5 zw>t kruis met zilv]5 r&54 ,de ,orde van het guld5 vlies1 9 #adbi ge/i*t door d5 h]tog van ,b\rgondi2 e5 g\d5 ramsvel aan e5 kett+ van vuur/e55 en vuurslag51 om het s*ild gehang54 ,het devies is3 ,praetium non vile laborum 7e5 niet g]+e prijs voor wat volbra*t w]d74 7,fig4 #cgi74 ,de orde van de ,tempeli]s 7nu opgehev574 ,de zwan5orde2 de orde ,van het heilige graf4 ,de orde van d5 k\seb&1 spreuk3 ,hony soit qui mal y p5se4 ,oorspronkelijk alle5 e5 donk]blauw fluweel5 b& met g\d5 r& en bov5/a& devies4 ,de orde van d5 ,de5s*5 olifant1 hang5de aan e5 ket5 van olifant54 ,9 ,frankrijk treft m5 nog dikwijls om vr\w5s*ild5 7ruitvormig7 e5 gewond5 koord aan1 met liefdeknoop54 ,teg5woordig heeft i$] l& ordeteek5s4 ,de oud/e zijn e*t] de voornaam/e1 en w]d5 en word5 alle5 door oude adellijke gesla*t5 g$rag54 ,de devies5 hi] bov5 g5oemd1 zijn wap5- ( lijfspreuk51 mee/al 9 oud-,frans*e taal ( 9 ,latijn4 ,ze zijn kort en kra*tig4 ,lijfspreuk5 zijn niet erfelijk4 ,wap5spreuk5 behoor5 aan e5 gesla*t4 ,mee/al is de spreuk op e5 ond] het wap5 sl+]5d l9t aangebra*t4 ,soms /aan wap5spreuk5 9 v]b& met1 d4 w4 z4 zij zijn afgeleid van d5 naam van het gesla*t4 ,fig4 #ceb4 ,honga>s*e kon+skroon4 ,fig4 #cec4 ,boheems*e kon+skroon4 ,fig4 #ced4 ,oude ,duits*e keiz]skroon4 ,fig4 #cee4 ,teg5woordige kon+skroon4 ,fig4 #cef4 ,h]tog%o$4 ,fig4 #ceg4 ,groo!rtogkroon1 roode vo]+4 ,fig4 #ceh4 ,duits*e keiz]skroon4 ,fig4 #cei4 ,vor/5ho$4 ,fig4 #cfj4 ,grav5kroon1 met #i pa>l5 zi*tba>4 ,fig4 #cfa4 ,grav5ho$4 ,fig4 #cfb4 ,kon+skroon4 ,fig4 #cfc4 ,b>onn5kroon1 #g pa>l5 zi*tba>4 ,fig4 #cfd4 ,m>kiez5kroon4 ,fig4 #cfe4 ,frans*e b>onn5kroon4 ,fig4 #cff4 ,/$5kroon4 ,ge5 rangkroon4 ,fig4 #cfg4 ,kroon t] v]si]+1 voor di]54 ,fig4 #cfh4 ,wrong4 ,fig4 #cfi4 ,ridd]kroon1 #e pa>l5 zi*tba>4 ,fig4 #cgj4 ,oud]wets*e kroon1 ge5 rangkroon4 ,fig4 #cga4 ,muts van d5 ,doge van ,v5eti4 ,s*ildh\d]s en ,wap5t5t54 ,s*ildh\d]s kom5 e]/ s$]t de #ad;e eeuw voor4 ,ze /aan naa/ ( a*t] 't s*ild1 bewak5 en /eun5 dit en zi5 er na>1 kijk5 d5 bes*\w] aan ( kijk5 afgew5d als er twee zijn4 ,ov]ig5s zijn voor de toepass+ ge5 va/e regels te gev54 ,het mee/ gebruikelijk zijn3 engel5 7/a&1 kniel5d71 m5s*51 wildemann5 en wildevr\w51 e5hoorns1 leeuw5 en griffio554 ,vogels1 hoewel voor dit doel toegepa/1 le55 zi* m9d] go$4 ,de s*ildh\d]s h\d5 het wap5 met de h&5 ( voorpoot5 va/ en zijn soms gewap5d4 ,b4v4 de wilde mann5 met e5 knots4 ,illu/ratie3 #cgd #cge #cgf #cgg #cgh #cgi #chj #cha ,e5 s*ildh\d] /aat naa/ het s*ild ( er a*t]1 en kan ook #b wap5s*ild5 va/h\d5 7bij huwelijk74 ,twee s*ildh\d]s zijn van dezelfde ( van v]s*ill5de soort1 en /aan soms 9 v]b& met d5 gesla*tsnaam 7be]1 gesla*t ,ors9i74 ,vele l&5 hebb5 teg5woordig de s*ildh\d]s va/ge/eld1 b4v4 ,n$]l& gekroonde leeuw54 ,wap5mantels kom5 s$]t de #ag;e eeuw voor1 het e]/ 9 ,frankrijk4 ,het zijn aan de hoek5 en 9 't midd5 bov5 't wap5 opg5om5 drap]ien1 die geheel a*t] 't s*ild hang51 zuiv] decoratief1 en van franje en koord5 met kwa/5 voorzi54 ,bov5 het 9 't midd5 opg5om5 g$eelte /aat de rangkroon4 ,9 dit geval heet de drap]ie wap5mantel4 ,/aat alles wat op 't s*ild betrekk+ heeft vr de drap]ie1 dan noemt m5 deze wap5t5t4 ,alle5 vor/elijke p]son5 vo]5 e5 wap5mantel4 ,deze is purp]1 rood ( blauw1 bezaaid b4v4 met lelies1 leeuw5 ( adela>s en gevo]d met h]melijn4 ,fig4 #cgb4 ,compleet wap51 met wildemann5 als s*ildh\d]s1 na> e5 ,frans* mee/]4 ,fig4 #cgc4 ,compleet wap51 met leeuw5 als s*ildh\d]s1 na> e5 ,duits* mee/]4 ,fig4 #cgd4 ,s*ildh\d]1 na> ,hans ,burgkmair4 ,fig4 #cge4 ,r5aissance s*ildh\d]1 na> ,albre*t ,dr]4 ,fig4 #cgf4 ,s*ildh\d]1 na> e5 onbek5d mee/]4 ,fig4 #cgg4 ,drukk]sm]k1 na> ,alex&] ,m9utiano4 ,fig4 #cgh4 ,wap5t5t4 ,fig4 #cgi4 ,ordeteek5 van het guld5 vlies2 #b v]s*ill5de /ylaties4 ,fig4 #chj4 ,knoop5koord ( ,liefdekoord4 ,fig4 #cha4 ,orde van het ,heilige graf4 99 99 99 99 99 ,t5 slotte v]wijz5 we h51 die e5 me] uitgebreide /udie van de h]aldiek will5 mak51 dan we hi] gev51 na> het uitmunt5de w]k van ,jan ,h4 ,junius3 ,h]aldiek4 ,decoratieve illu/ratie ,,inh\d ,blz4 ,i4 ,kleur5 #e ,,ii4 ,s*ild9deel+ #ac ,,iii4 ,s*ildvorm #ag ,,iv4 ,h]aut/ukk5 #bf ,v4 ,h]aldis*e bijteek5s ( breuk5 #cg ,,vi4 ,h]aldis*e beeld5 #da ,a4 ,het kruis #de ,b4 ,de ,m5s*figuur #dg ,c4 ,di]5 #ej ,d4 ,de leeuw #ea ,e4 ,de luipa>d #ee ,f4 ,de adela> #eg ,g4 ,&]e di]5 #eh ,h4 ,de plant en h>e ond]deel5 #fj ,i4 ,fanta/is*e beeld5 #fd ,j4 ,hemelli*am5 en elem5t5 #ff ,k4 ,geb\w51 gebruiksvoorw]p5 etc4 #fg ,,vii4 ,/& en plaats+ van de beeld5 #gj ,,viii4 ,de ,helm #ga ,,ix4 ,helmteek5s #ge ,kron51 muts51 emblem51 ord5 #gi ,s*ildh\d]s en wap5t5t5 #hc ---------------------------------------- --- ,,opm]k+5 ,,van ,,de ,,bew]k]3 ,de volg5de correcties zijn 9 de tek/ aangebra*t3 ,bron 7,b37 -- ,correctie 7,c37 ,b3 biblo!ek niet a*t]wege ,c3 biblio!ek niet a*t]wege ,b3 als kleur a&uid+ ook 9 ,c3 als kleura&uid+ ook 9 ,b3 ,h]melijn en teg5 h]melijn ,c3 ,h]melijn en teg5h]melijn ,b3 l9k]paal1 ,c3 l9k]paal4 ,b3 #db1 gege]d1 ,c3 #db1 gege]d4 ,b3 g]i*t en gehev5 ,door ,c3 g]i*t en gehev54 ,door ,b3 fig4 #aje4 ,trapvormig1 ,c3 fig4 #ajf4 ,trapvormig1 ,b3 v]s*ill5de kruis5 b$raagt ,c3 v]s*ill5de kruiz5 b$raagt ,b3 ,fig1 #aeb1 ,het ,c3 ,fig4 #aeb4 ,het ,b3 ,illu/ratie3 ,c3 ,illu/ratie3 #ahc ,b3 ond]5 9 l5gte to5em51 ,c3 ond]5 9 l5gte to5em54 ,b3 9 teg5/ellig met d5 ,c3 9 teg5/ell+ met d5 ,b3 ,fig4 #aff1 ,ges*aakt kruis4 ,c3 ,fig4 #aff4 ,ges*aakt kruis4 ,b3 ,augsburg1 door ,jo/ ,amman1 ,c3 ,augsburg1 door ,jo/ ,amman4 ,b3 beg9 van de #ae eeuw1 tijd5s ,c3 beg9 van de #ae;e eeuw1 tijd5s ,b3 ,nig4 #cca4 ,tornooihelm4 ,c3 ,fig4 #cca4 ,tornooihelm4 ,b3 si]aad1 ev5hoog ( hoog] ,c3 si]aad1 ev5 hoog ( hoog] ,b3 burggraaf1 b>on ridd] en ,c3 burggraaf1 b>on1 ridd] en ,b3 ,h]tog5 en vor/5ho$5 ,c3 ,h]tog5- en vor/5ho$5 ,b3 om vr\w5 s*ild5 7ruitvormig7 ,c3 om vr\w5s*ild5 7ruitvormig7 ,b3 door oude adelijke gesla*t5 ,c3 door oude adellijke gesla*t5 ,b3 vo]5 e5 wap5mantel2 ,c3 vo]5 e5 wap5mantel4 ,b3 bezaaid b4v1 met lelies1 ,c3 bezaaid b4v4 met lelies1 ---------------------------------------- ---